Википедија mkwiki https://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.22 first-letter Медиум Специјална Разговор Корисник Разговор со корисник Википедија Разговор за Википедија Податотека Разговор за податотека МедијаВики Разговор за МедијаВики Предлошка Разговор за предлошка Помош Разговор за помош Категорија Разговор за категорија Портал Разговор за Портал TimedText TimedText talk Модул Разговор за модул Event Event talk 0 1135 5641352 5630025 2026-10-06T14:43:33Z PandaKozunakis 93957 5641352 wikitext text/x-wiki :''За останати значења на поимот, видете ја [[Македонија (појаснување)|страницата за појаснување]].'' {{Инфокутија за држава |native_name = Северна Македонија <small>(уставно)</small> |conventional_long_name = Македонија |common_name = |national_anthem = <center>[[Податотека:Anthem of the Republic of Macedonia (Instrumental).ogg]]</center>„[[Денес над Македонија]]“ |image_flag = Flag_of_Macedonia.svg |image_coat = Coat of arms of the Republic of Macedonia.svg |image_map = Location Macedonia Europe.png |map_caption = Местоположба на '''Македонија''' (зелено) со [[Европа]] (зелено + темносиво) |latd=42 |latm=0 |latNS=N |longd=21 |longm=26 |longEW=E |national_motto = нема<ref>Службено Македонија нема усвоено гесло. Сепак, како традиционално гесло на државата се смета „Слобода или смрт“.</ref> |capital = {{грб|Скопје}} |official_languages = [[Македонски јазик|македонски]]<ref name="language">{{наведени вести | url = http://macedoniaonline.eu/content/view/2507/1/ | title = Законот за јазиците изгласан во Парламентот | work = macedoniaonline.eu | date = 26 јули 2008 | accessdate = 27 јули 2008 | quote = Користејќи ги Бадентеровите принципи, Парламентот го изгласа законот за употреба на јазиците кој ги засега сите етнички групи во Македонија. Законот не дозволува употреба на албанскиот или кој било малцински јазик како втор службен јазик на територијата на Македонија. | archive-date = 2012-09-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120921203702/http://macedoniaonline.eu/content/view/2507/1/ | url-status = dead }}</ref> |largest_city = capital |government_type = [[парламентарна република]] |leader_title1 = [[Претседател на Република Македонија|Претседател]] |leader_name1 = [[Гордана Сиљановска-Давкова]] |leader_title2 = [[Премиер на Република Македонија|Премиер]] |leader_name2 = [[Христијан Мицкоски]] |sovereignty_type = [[Историја на Македонија|Основање]] |established_event1 = [[Античка Македонија]] |established_date1 = 825 (?) — 146 г. п.н.е. |established_event2 = [[Самоилово Царство]] |established_date2 = 976 — 1018 |established_event3 = [[Крушевска Република]] |established_date3 = 3 — 13 август 1903 |established_event4 = [[АСНОМ]] |established_date4 = 2 август 1944 |established_event5 = [[Историја на Република Македонија|Прогласена независност]] од [[СФРЈ]] |established_date5 = 8 септември 1991 |established_event6 = [[Историја на Република Македонија|Официјално признаена]] |established_date6 = 8 април 1993 |area_km2 = 25436 |area_rank = 145^та |percent_water = 1.1 |population_estimate = {{decrease}} 1.814.681<ref>{{Cite web |title=Population of the Republic of North Macedonia |url=https://www.worldometers.info/world-population/north-macedonia-population/ |website=Worldometer |access-date=2025-05-26}}</ref> |population_estimate_year = 2025 |population_census = {{decrease}} 1.836.713<ref>{{Cite web |title=State Statistical Office - News release: Census of Population, Households and Dwellings in the Republic of North Macedonia, 2021 - first dataset ,2021 |url=https://www.stat.gov.mk/PrikaziSoopstenie_en.aspx?rbrtxt=146 |access-date=2022-03-30 |website=www.stat.gov.mk}}</ref> |population_census_year = 2021 |population_density_km2 =71.4 |population_density_rank =122^та |ethnic_groups =[[Македонци]] и [[Демографија на Македонија|останати малцински заедници]] |GDP_PPP_year = 2025 |GDP_PPP = {{increase}} $51.997 милијарди<ref name="IMFWEO.MK">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=962,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2024 Edition. (MK) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |date=22 October 2024 |access-date=1 April 2025}}</ref> |GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $28,720<ref name="IMFWEO.MK" /> |GDP_PPP_per_capita_rank = 71^ва |GDP_nominal = {{increase}} $17.090 милијарди<ref name="IMFWEO.MK" /> |GDP_nominal_year = 2025 | GDP_nominal_rank = 137^ма | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $9,439<ref name="IMFWEO.MK" /> | HDI_year = 2023<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI = 0.815 <!--само број--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |language=en}}</ref> |Gini_year = 2022 |Gini_change = decrease |Gini = 29.8 <!--само број--> |Gini_ref = <ref>{{cite web |title=Laeken poverty indicators in 2022, final data |url=https://www.stat.gov.mk/pdf/2025/4.1.25.29_mk.pdf|website=stat.gov.mk |publisher=State Statistical Office |access-date=1 April 2025}}</ref> |currency = [[Македонски денар|денар]] |currency_code = MKD |time_zone = [[Средноевропско време|CET]] |utc_offset = +1 |time_zone_DST = [[Средноевропско летно време|CEST]] |utc_offset_DST = +2 |patron_saint = [[Свети Климент Охридски]]<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.dnevnik.mk/default.asp?ItemID=C3A4E72362601D4A852885D2F70DFBF3 |title=Св. Климент Охридски е [[патрон (светител)|патрон]] на македонскиот народ и неговата историја |accessdate=2015-08-31 |archive-date=2015-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150722165019/http://www.dnevnik.mk/default.asp?ItemID=C3A4E72362601D4A852885D2F70DFBF3 |url-status=dead }}</ref> |drives_on = десно |cctld = {{unbulleted list |[[.mk]] |[[.мкд]]}} |calling_code = [[Повикувачки броеви во Македонија|+389]] |demonym = [[Македонци]] (Македонец/Македонка) |footnote1 = [[Албански јазик|албански]], [[Турски јазик|турски]], [[Српски јазик|српски]], [[Ромски јазик|ромски]] и [[Влашки јазик|влашки]] се службени јазици покрај македонскиот во населени места каде го зборува над 20 % од населението. |GDP_nominal_per_capita_rank=85^та|GDP_PPP_rank=134^та|HDI_rank=68^ма}} '''Македонија''', службено позната под новото спорно уставно име '''Република Северна Македонија''' ('''РСМ''') или скратено '''Северна Македонија'''<ref>Според договорот што е потпишан помеѓу Република Грција и Република Македонија, службеното име на државата што треба да го користат владините институции за домашна и меѓународна употреба е „Северна Македонија“, или во целосен облик „Република Северна Македонија“.</ref> — држава сместена на [[Балкански Полуостров|Балканскиот Полуостров]] во [[Југоисточна Европа]]. Земјата е една од наследничките држави на поранешна [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|СФРЈ]], од која прогласила независност во 1991 година. Зафаќа околу 38 % од вкупната површина на регионот [[Македонија (регион)|Македонија]]. Географски земјата граничи со [[Србија]] на север, [[Косово]] на северозапад, [[Бугарија]] на исток, [[Грција]] на југ и [[Албанија]] на запад. Релјефот на државата е главно планински. Иако е континентална држава, таа има повеќе од 50 езера и шеснаесет планини повисоки од 2.000 метри. Македонија е суверена<ref name="mfa.gov.mk">{{cite web | url=http://www.mfa.gov.mk/default1.aspx?ItemID=245 | title=Министерство за надворешни работи | accessdate=2025-12-07 | archive-date=2008-11-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081113191036/http://www.mfa.gov.mk/default1.aspx?ItemID=245 | url-status=dead }}</ref>, самостојна<ref name="НБРМ">[http://www.nbrm.gov.mk/default-mk.asp?ItemID=4EB46A6F5C52E14DBA267F2DA2285D4F НБРМ]{{Мртва_врска|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.eubusiness.com/europe/macedonia/macedonia-country-profile |title=eubusiness.com |accessdate=2010-01-05 |archive-date=2009-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091130062730/http://www.eubusiness.com/europe/macedonia/macedonia-country-profile |url-status=dead }}</ref>, демократска<ref name="mfa.gov.mk"/><ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mk.html |title=CIA - The World Factbook |accessdate=2010-01-05 |archive-date=2018-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180128152123/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mk.html |url-status=dead }}</ref> и социјална држава<ref name="НБРМ"/><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.jorm.org.mk/ustav.shtml |title=Устав на Република Македонија |accessdate=2009-12-27 |archive-date=2013-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130119042627/http://www.jorm.org.mk/ustav.shtml |url-status=dead }}</ref>. Главен град на државата е [[Скопје]] со население од 605.404 жители (проц. 2025).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://populationstat.com/macedonia/skopje|title=Skopje, Macedonia Population (2025) - Population Stat|work=populationstat.com|accessdate=2025-05-18}}</ref> Други поголеми градови се: [[Битола]], [[Куманово]], [[Прилеп]], [[Тетово]], [[Велес]], [[Штип]], [[Охрид]], [[Гостивар]], [[Струмица]], [[Кавадарци]], [[Кочани]] и [[Кичево]]. Македонија има вкупно 25.436&nbsp;км² во кои живеат околу 1.836.713 жители (попис од 2021), од кои мнозинството се [[Македонци]]. Службен јазик во државата е [[македонски јазик|македонскиот]], додека службена валута е [[Македонски денар|денарот]]. Во 1993 година, Македонија станала членка на [[ООН|Обединетите нации]], но поради [[Спор за името помеѓу Македонија и Грција|Спорот со името]] што го водела со [[Република Грција]], таа била примена под привремената референца ''Поранешна Југословенска Република Македонија''. Македонија е членка и на [[Совет на Европа|Советот на Европа]] и [[НАТО]]. Од декември 2005 година, исто така, таа е и кандидат за приклучување кон [[Европска Унија|Европската Унија]]. == Потекло на поимот == Името „Македонија“ е од [[Старомакедонски јазик|старомакедонско]] потекло, и според преданијата доаѓа од митскиот предок [[Македон (митски предок)|Македон]]. Како државно име почнало да се користи во [[VIII век п.н.е|VIII век пр. н. е]] за [[Кралство Македонија|Кралството Македонија]], [[Македонска Империја|Македонската Империја]], па потоа на римската покраина ''Македонија'', византиската тема ''Македонија'' и денес за регионот [[Македонија (регион)|Македонија]] и државата Македонија. Денес се верува дека името значи „планинци“ или „висока земја“ или „високи луѓе“.<ref>[http://www.etymonline.com/index.php?search=Macedonia&searchmode=none Macedonia], Online Etymology Dictionary</ref> Во 2018 година е склучен [[Преспански договор|Преспанскиот договор]] помеѓу [[Влада на Македонија|македонската влада]], предводена од претседателот [[Зоран Заев]] и Грчката влада, предводена од претседателот [[Алексис Ципрас]], со кој се утврдило името на државата за внатрешна и надворешна употреба да биде „Северна Македонија“. Новото име стапило во службена употреба на [[11 февруари]] [[2019]] година. Сепак, и покрај промената на името, народот и медиумите сè уште ја именуваат државата едноставно како Македонија. == Историја == {{главна|Историја на македонскиот народ|Историја на Македонија}} === Праисторија === {{Main|Праисторија на Македонија}}[[Податотека:Astroexpedition in Kokino 10.jpg|мини|лево|Мегалитската опсерваторија [[Кокино (наоѓалиште)|Кокино]]]] Најстарите траги од животот на луѓето во Македонија потекнуваат од времето на [[неолит]]от, односно од времето кога постоело примитивно земјоделство. Покрај земјоделството, луѓето во ова време ја познавале, изработувале и употребувале [[керамика]]та, во вид на садови за секојдневна употреба, или како вајани идоли на божества и човечки фигури. Од страна на оружје во ова време била користена [[праќа]]та. За време на [[бронзено време|бронзеното време]], особеност на населбите во Македонија е тоа што биле градени на високи и тешко достапни места, што наведува на големи преселби на разни племиња. Преодниот период од бронзеното во железното време (XII — XI век п.н.е.) е одбележан со големи преселби на население од север, во науката познати како Егејски преселби, со цел освојување на богати градови во Југоисточниот Медитеран. Притоа, дошло до уништување на микенската култура. Дел од преселбите се одвивале по долината на Вардар, па, така, повеќе населби од тој период се уништени, главно со опожарување. === Античка Македонија === {{Main|Античка Македонија}}[[Податотека:2011 Bitola, Heraclea Lyncestis (21).jpg|thumb|left|220px|Античкиот град [[Хераклеја]], основан од страна на [[Филип II Македонски]], во близина на денешна Битола.]] [[Податотека:Vergina sun.svg|thumb|десно|200px|[[Ѕвезда од Кутлеш|Ѕвездата од Кутлеш]] — симбол на Античка Македонија.]] Археолошките наоди покажуваат дека на просторот на Македонија постоела цивилизација уште од периодот меѓу 9000 п.н.е. и 3500 п.н.е.<ref>R.J. Rodden and K.A. Wardle, Nea Nikomedia: The Excavation of an Early Neolithic Village in Northern Greece 1961-1964, Vol I, The Excavation and the Ceramic Assemblage, British School at Athens Supplementary Volume 25, 1996</ref> Првпат [[Македонското Кралство]] се појавува во периодот на IX век п.н.е., а постои недоумица за тоа кој бил првиот македонски крал — [[Каран]], кој се смета за митски предок на Аргеадите, или [[Пердика I]] — првиот историски крал на Кралството Македонија. Приближно од V век п.н.е. Кралството Македонија станува значаен политичко-економски чинител во поширокиот регион, а негова главна надворешнополитичка дејност била сосредоточена кон односите со [[Стара Грција|грчките]] [[Полис (град-држава)|градови-држави]], при што често било сојузник со други држави (како на пр. [[Персија]]) против [[Стара Грција|Грците]], или пак заземало страна во некои од меѓусебните спорови на градовите, настојувајќи на тој начин да го уништи нивното единство и да ги ослаби. [[Филип II Македонски]] ([[359 п.н.е.|359 г. п.н.е.]] — [[336 п.н.е.|336 г. п.н.е.]]), по покорувањето на [[Илири]]те и [[Тракијци]]те, успеал да ја освои цела Грција. Неговиот син, [[Александар III Македонски]] ([[336 п.н.е.|336 г. п.н.е.]] — [[323 п.н.е.|323 г. п.н.е.]]) е една од најзначајните личности во светската историја. Тој најпрвин го скршил внатрешниот отпор во проширеното Македонско Кралство, а подоцна во походот против [[Персија]], ја уништил огромната Персиска Империја и ја проширил македонската држава на три континенти — [[Европа]], [[Азија]] и [[Африка]], протегајќи се на [[Балканскиот Полуостров]] и [[Мала Азија]], [[Блискиот Исток]], [[Египет]] и [[Индија]], и со тоа била создадена [[Македонската Империја]].<ref>Arrian, ''Anabasis Alexandri'' I, 13–19</ref><ref>Arrian, ''Anabasis Alexandri'' I, 20–23</ref><ref>Arrian, ''Anabasis Alexandri'' I, 23</ref><ref>Greene, p. 351</ref><ref>Arrian, ''Anabasis Alexandri'' II, 16–24</ref><ref>Gunther, p. 84.</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/124716/coin/15880/From-the-Persian-Wars-to-Alexander-the-Great-490-336-bc|title=Coin: from the Persian Wars to Alexander the Great, 490–336 bc|publisher=Encyclopedia Britannica|accessdate=16 ноември 2009}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.livius.org/aj-al/alexander/alexander10.html|title=The end of Persia|publisher=www.livius.org|accessdate=16 ноември 2009|archive-date=2016-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20160316211044/http://www.livius.org/aj-al/alexander/alexander10.html|url-status=dead}}</ref> По неговата смрт, оваа огромна империја, како резултат на несогласувањата на неговите генерали ([[дијадоси]]) околу тоа кој ќе биде негов наследник се распаднала на 3 дела и тоа: Кралството на [[Селевкиди]]те, Кралството на [[Птолемаиди]]те и Кралството на [[Антигониди]]те.<ref>Shipley, Graham (2000) ''The Greek World After Alexander'' Routledge History of the Ancient World. (Routledge, New York)</ref><ref>Walbank, F. W. (1984) ''The Hellenistic World'', The Cambridge Ancient History, volume VII. part I. (Cambridge)</ref> Освојувањата на Александар III Македонски имаат суштествено значење за започнувањето на [[Хеленистички период|хеленистичкиот период]] во светската историја. Продорот на [[Римска Република]] на исток доведува до таканаречените [[Македонско-римски војни]] ([[215 п.н.е.|215 г. п.н.е.]] — [[168 п.н.е.|168 г. п.н.е.]]) во кои Македонското Кралство управувано од [[Антигонидската династија|Династијата на Антигонидите]] целосно потпаѓа под римска власт, а последниот македонски крал [[Персеј]] e одведен како роб во [[Рим]]. Таа станува [[Македонија (римска провинција)|римска провинција]] како дел од Римското Царство и е поделена на 2 дела — Македонија Прима и Македонија Салутарис.<ref>{{cite web | url=http://www.unrv.com/provinces/macedonia.php | title=Macedonia - Province of the Roman Empire &#124; UNRV Roman History }}</ref> Територијата на денешна Македонија била поделена меѓу провинциите Македонија Салутарис и Моезија прима.<ref>{{Наведена мрежна страница|author=Encyclopædia Britannica |url=http://www.britannica.com/eb/article-9068124/Skopje |title=Encyclopaedia Britannica — Scopje |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=28 април 2010}}</ref> По поделбата на Римското Царство во [[395]] г. од н.е. на [[Византија|Источно]] и [[Западно Римско Царство]], Македонија станува дел од Источното Римско Царство или Византија. === Среден век === [[Податотека:Samuilova tvrdina -- Ohrid 5.jpg|thumb|лево|250px|[[Самуилова тврдина|Самуиловата тврдина]] во [[Охрид]].]] Во [[6 век|VI]] и [[VII век]] на [[Балкански Полуостров|Балканот]] и во Македонија се доселуваат [[Стари Словени|Словените]], достигнувајќи јужно до [[Тесалија]], па дури и до [[Пелопонез]].<ref>Cambridge Medieval Encyclopedia, Volume II.</ref> Тие се измешале со затекнатото месно население, во најголема мера со [[Тракијци]] и [[Илири]], потоа [[Стара Грција|Стари Грци]], [[Антички Македонци]], и др. На македонската територија, која тогаш се наоѓала под византиска јурисдикција, [[Македонски Словени|македонските Словени]] биле опфатени во полудржавни формации — македонски [[склавинии]]. Склавиниите презеле повеќе напади против [[Византија]] и утврдените византиски градови. Во [[837]] година Македонија почнува да потпаѓа под власта на [[Прво Бугарско Царство|бугарската]] држава, при што до средината на [[IX век]] поголемиот дел од Македонија потпаднал под бугарска власт, а другиот бил вклучен во рамките на Византија. Во IX век, исто така, започнува и црковнопросветната дејност на [[Солун|солуњаните]] [[Кирил и Методиј]], која се состоела од повеќе мисии за покрстување на Словените, но и во поставување на основите на [[глаголица|словенската писменост]], која започнува со создавањето на словенската азбука — [[глаголица]]та, во [[855]] година. Нивните ученици, [[Св. Климент Охридски|Климент]] и [[Св. Наум Охридски|Наум]], ќе ја продолжат нивната дејност и кон крајот на IX век, ќе ја создадат [[Охридска книжевна школа|Охридската книжевна школа]] и [[Преславска книжевна школа|Преславската книжевна школа]], со што [[Охрид]] набрзо прераснува во еден од најразвиените црковнопросветни и културни средишта на Балканот — лулка на словенската писменост. Во [[X век]] Македонија ќе ја зафати [[Богомили|богомилското]] движење и учење, за првпат создадено во [[Велес|Велешко]]-[[прилеп]]ската Област, како одглас на потчинувачкиот [[Феудализам|феудален]] црковноекономски систем. Тоа набрзо ќе се прошири не само во Македонија, туку и низ цела [[Европа]]. Со востанијата во Македонија во втората половина на X век, во [[969]] година против бугарската и во [[976]] година против византиската власт била создадена македонската средновековна [[Феудализам|феудална]] држава, позната уште и како [[Самуилово Царство|Самуиловото Царство]]). Македонската средновековна феудална држава постоела сè до [[1018]] година, кога била покорена од византиските војски. Во [[13 век|XIII]] и [[XIV век]] [[Византија|византиската]] власт врз Македонија била прекинувана со времиња на [[Србија|српско]] и [[Бугарија|бугарско]] владеење. До крајот на [[XIV век]] Македонија целосно била покорена од [[Отоманско Царство|Османлиите]], со што нејзиниот економски и општествен систем бил разорен, а исто така, бил забавен и нејзиниот натамошен општествен и културен развој. Во [[1767]] година [[султан]]от ја укинал [[Македонска православна црква - Охридска Архиепископија|Охридската архиепископија]]. === Освестување и обединување на македонската нација во XIX век === {{Главна|Зацврстување на народниот јазик во црковната литература до почетокот на XIX век}} ==== Зацврстување на народниот јазик ==== [[Податотека:Robevihouse.JPG|200px|thumb|left|Архитектурата во градот [[Охрид]].]] Од [[XIV век]] во Македонија започнува да се засилува влијанието на [[српската варијанта]] на [[Старословенски јазик|старословенскиот јазик]]. Причина за тоа било приклучувањето на македонските краишта кон тогашната [[Србија|српска држава]]. Тоа влијание се однесува главно, на [[правопис]]от. Покрај тоа, во книжевните споменици од тоа време сè повидливи се и трагите од современите живи [[македонски говори]]. Во времето на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]] писменоста доживува опаѓање. Нејзиниот јазик уште повеќе се оддалечува од старословенската основа, затоа што во живиот [[народен говор]] веќе биле насобрани повеќе изразити промени. Покрај црковните [[богослужбени книги]], во кои повеќе се водело сметка за старата писмена словенска традиција, се појавуваат сè повеќе и такви текстови што служат за читање на поширок круг луѓе или претставуваат написи за практична употреба. Во XVI век се печатат и книги во Србија и [[Венеција]]. Во [[XVII век]] веќе доаѓаат во големи количества црковни книги печатени во [[Русија]] на [[рускословенски јазик]]. ==== Македонско национално движење ==== {{Главна|Македонско национално движење}} [[Податотека:Avtonomna Makedonia Belgrade 1905.jpg|мини|десно|Весникот ''[[Автономна Македонија (белградски весник)|Автономна Македонија]]'', Белград 1905]] За време на [[Отоманско Царство|османското владеење]] положбата на Македонците и создавањето на македонска држава биле многу тешки. Неколку движења, чии цели се создавање на автономна Македонија, која го покрива целиот регион на Македонија, започнале да се појавуваат кон крајот на XIX век, а најстарата од нив е [[ВМРО|Македонската револуционерна организација]]. Во 1905 година таа била преименувана во [[ВМРО|Внатрешна македонско-одринска револуционерна организација]] (ВМОРО), а по Втората светска војна организацијата се поделила на [[Внатрешна македонска револуционерна организација]] (ВМРО) и Внатрешна тракиска револуционерна организација (ВТРО). Во почетокот организацијата не бирала националности туку била отворена за „... обединување на сите незадоволни елементи во Македонија и Одринско, без оглед на нивната националност...“ Поголемиот дел од членовите сепак биле [[Македонци]]. Во 1903 година ВМРО организира [[Илинденско востание|Илинденското востание]] против Османлиите, кои по некои првични успеси, вклучувајќи и формирање на [[Крушевска Република|Крушевската Република]], било задушено со големи човечки загуби. Востанието и образувањето на Крушевската Република подоцна многу ќе влијаат кон создавањето на денешната Република. === Македонија во XX век === * [[Македонија пред Балканските војни]] * [[Македонија во Првата балканска војна]] * [[Југославија|Српска окупација]] * [[Македонија во Втората балканска војна]] * [[Народноослободителната борба]] * [[Социјалистичка Република Македонија]] === Независност === Својот пат кон политичката независност, Македонија го градела во неколку последователни чекори, носејќи одредени правни акти. Така, најпрвин, на [[25 јануари]] [[1991]] година, [[Собрание на Република Македонија|Собранието на Република Македонија]] донело Декларација за сувереност. Подоцна, на [[8 септември]] [[1991]] година бил одржан [[Референдум во Македонија, 1991|референдум]] за независност на Македонија при што референдумското прашање гласело:<ref name="ReferenceA">Стојан Андов, „Зошто Глигоров инсистираше на вториот дел од референдумското прашање?“, ''Фокус'', број 1058, 15.1. 2015, стр. 44-45.</ref> „''Дали сте за суверена и самостојна држава Македонија со право да стапи во иден сојуз на суверени држави на Југославија?''“ Според тврдењето на тогашниот претседател на Собранието на Република Македонија, [[Стојан Андов]], во [[август]] [[1991]] година тој имал долг и тежок разговор со претседателот на Република Македонија, [[Киро Глигоров]], кој бил автор на референдумското прашање, убедувајќи го да го избрише вториот дел од [[референдум]]ското прашање. Плашејќи се од воената вмешаност од страна на [[ЈНА]], Глигоров останал на својата формулација на референдумското прашање.<ref>Стојан Андов, „Зошто Глигоров инсистираше на вториот дел од референдумското прашање?“, ''Фокус'', број 1058, 15.1. 2015, стр. 45-46.</ref> Референдумот за независноста на Македонија бил бојкотиран од албанското население поради вториот дел од референдумското прашање, кое ја допуштало можноста за повторно влегување во сојуз со другите републики на СФРЈ. По успешно спроведениот референдум, на [[17 ноември]] [[1991]] година бил донесен првиот [[Устав на Република Македонија]], при што за него не гласале пратениците [[Албанци]]. <br /> По донесувањето на Уставот, дејствувањата за меѓународното признавање на Македонија ги презел претседателот, Киро Глигоров. На [[16 декември]] [[1991]] година, Советот на министрите на [[Европска заедница|Европската заедница]] (сегашната [[Европска комисија]]) донел одлука да ја признае независноста на оние републики од [[СФРЈ]] кои ќе побараат признавање, но кои ги исполнуваат условите поставени од страна на Европската заедница. Притоа, рокот за донесување на дефинитивната одлука бил одреден за [[15 јануари]] [[1992]] година. Со истата Декларација за [[Југославија]], Европската заедница ги одредила условите за меѓународно признавање на републиките од СФРЈ:<ref>Стојан Андов, „Зошто Глигоров инсистираше на вториот дел од референдумското прашање?“, ''Фокус'', број 1058, 15.1. 2015, стр. 44.</ref> * да побараат меѓународно признавање, * да ги прифатат сите обврски содржани во критериумите за признавање на новите [[Држава|држави]], * да ги прифатат условите од [[Хашка конференција за Југославија|Хашката конференција за Југославија]], а особено оние од второто поглавје, кои се однесуваат на човековите права и правата на националните и етничките групи, * да ги поддржуваат напорите на [[Генерален секретар на Обединетите Нации|Генералниот секретар]] и на [[Совет за безбедност на ООН|Советот за безбедност]] на [[Обединетите нации]] и продолжувањето на Конференцијата за Југославија. <br /> Во Декларацијата бил определен краен рок за доставување на пријавите од страна на републиките на СФРЈ ([[23 декември]] [[1991]] година). Потоа, пријавите на оние републики што побарале признавање, со помош на претседавачот на Конференцијата за Југославија, биле проследени до Арбитражната комисија (предводена од франускиот правен експерт [[Робер Бадентер]]), која требало да даде мислење пред да се донесе конечна одлука за признавање. [[Претседател на Република Македонија|Претседателот на Република Македонија]], Киро Глигоров, навреме ја поднесол пријавата за меѓународно признавање, а Арбитражната комисија подготвила прелиминарен текст којшто го испратила до Република Македонија. Во мислењето на Арбитражната комисија (точката 2а) се изразувала одреден сомнеж во однос на желбата на Македонија за стекнување независност, предизвикан од вториот дел на референдумското прашање. Поради тоа, на [[11 декември]], во весникот „[[Нова Македонија]]“, претседателот Глигоров објавил реакција поради прелиминарното решение на Арбитражната комисија. Во писмото испратено до Бадентер, Глигоров го опишал доследното, последователно донесување правни акти за независноста на Македонија и дал објаснување за вториот дел од референдумското прашање — неговото убедување дека состојбата во СФРЈ ќе се смири со посредство на меѓународната заедница и дека ќе се создаде нов сојуз на републиките.<ref name="ReferenceA"/> <br /> По оваа интервенција на Глигоров започнало засилено општење меѓу македонскиот министер за надворешни работи, [[Денко Малески]], и Арбитражната комисија за да се убеди Арбитражната комисија дека Македонија нема територијални стремежи кон соседите. За таа цел, по совет на бадентер, биле донесени два амандмани на македонскиот устав: со едниот била извршена поправка на уставната одредба за начинот на промена на државните граници, а со вториот амандман се дало објаснување дека Македонија нема да се меша во внатрешните работи на [[Грција]], преку својата заинтересираност за положбата на македонското малцинство. Откако двата амандмани биле усогласени со Арбитражната комисија, на [[6 јануари]] [[1992]] година, тие биле усвоени од страна на Собранието на Република Македонија. По расчистувањето на овие недоразбирања, Арбитражната комисија донела мислење дека Македонија ги исполнува сите потребни услови за меѓународно признавање. Сепак, наспроти ваквата препорака, Советот на министрите на Европската заедница донел одлука да ги признае само [[Словенија]] и [[Хрватска]].<ref>Стојан Андов, „Зошто Глигоров инсистираше на вториот дел од референдумското прашање?“, ''Фокус'', број 1058, 15.1. 2015, стр. 44-47.</ref> * [[Влади на Република Македонија]] * [[Историја на Република Македонија]] == Административна поделба == {{Главна|Административна поделба на Македонија}} {{multiple image<!-- begin stack of images, scroll down for article --> |direction = horisontal | width = 250 |image1 = Municipalities of Macedonia 1996-2004.svg|caption1 = Територната организација на Македонија од 1996-2004 |image2 = Map of the municipalities of Macedonia (2013).svg| caption2 = Новата територијалната организација предвидена со законот од 2004 година }} Општините на Македонија се [[административна поделба|административни единици]] од прв ред. Во август [[2004]] и март [[2013]], Македонија е реорганизирана на 80 [[општини во Македонија|општини]]; 10 од нив се [[Град Скопје]], посебна единица на [[локална самоуправа]] и [[главен град]] на државата. Речиси сите општини се непроменети или само претопени од претходните 123 општини формирани во септември [[1996]]; другите биле припоени една кон друга и границите им се променети. Пред ова, локалната управа била организирана во 34 административни единици на различни нивоа. По број на население, најголема општина во Македонија е [[Општина Куманово]] со 105.484 жители, а најмала [[Општина Вевчани]] со 2.433 жители. == Географија == {{Главна|Географија на Македонија}} === Местоположба === [[Податотека:Map of the Republic of Macedonia-mk.svg|thumb|250px|right|Топографска карта на Македонија.]] Македонија има површина од 25.713&nbsp;км² и нема излез на море. Македонија на исток граничи со [[Република Бугарија]], на север со [[Република Србија]] и [[Република Косово]], на запад со [[Република Албанија]] и на југ со [[Република Грција]]. Должината на државните граници изнесува вкупно 839&nbsp;км, и тоа: * [[Република Грција]] 262 км * [[Република Косово]] 159 км * [[Република Албанија]] 191 км * [[Република Бугарија]] 165 км * [[Република Србија]] 62 км Значењето на географската положба на Македонија, како средишна балканска држава што се граничи со четири држави, различни по својот стопански потенцијал и развиеност, е што тие се упатени на меѓусебна трговска размена и дополнување на нивните економии, токму преку територијата на Македонија. Следната табела ја наведува точната географска положба на Македонија. Исто така, во неа се вклучени крајните точки на територијата.<ref name="стат">{{наведена книга|publisher=Државен завод за статистика|title=Македонија низ бројки 2011|location=Скопје|date=2011|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/MakBrojkiM2011.pdf }}</ref> {| class="wikitable" |- ! !СГШ !ИГД !Месност !Општина |-align=center !Север |42°22' |22°18' |[[Аништа (Луке)|Аништа]], [[Дукат (планина)|Дукат Планина]] |[[Општина Крива Паланка|Крива Паланка]] |-align=center !Југ |40°51' |21°08' |[[Маркова Нога]] (граничен камен 177) |[[Општина Ресен|Ресен]] |-align=center !Исток |41°43' |23°02' |[[Ченгино Кале]] (граничен камен 47) |[[Општина Пехчево|Пехчево]] |-align=center !Запад |41°31' |20°28' |[[Кестењар]] (граничен столб Е16/8) |[[Општина Дебар|Дебар]] |} === Релјеф === [[Податотека:Снежната убавица Солунска Глава (2,540m).JPG|thumb|десно|Врвот [[Солунска Глава]] на планината Јакупица во зима.]] Македонија е земја која што е заградена во нејзините граници и не излегува на море или океан. Таа географски е определена со долината што ја образува најголемата река на нејзината територија — [[Вардар]], која се граничи со повеќе планински вериги. Главно, земјиштето е нерамно и сместено меѓу [[Шар Планина]] и [[Осогово]], кои се границата на долината на реката Вардар. Трите најголеми природни езера во државата се&nbsp;— [[Охридско Езеро|Охридското]], [[Преспанско Езеро|Преспанското]] и [[Дојранско Езеро|Дојранското Езеро]]. Тие лежат на јужната граница, и се поделени меѓу границите со [[Албанија]] и [[Грција]]. Охридското Езеро се смета за едно од најстарите езера и биотопи во светот.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.moe.gov.mk/soer2/ohrid_a.htm |title=Macedonian Ministry of Environment |date= |accessdate=28 април 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080119010740/http://www.moe.gov.mk/soer2/ohrid_a.htm |archivedate=2008-01-19 |url-status=dead }}</ref> Регионот е сеизмички активен, и во минатото се случиле многу катастрофални земјотреси, од кои најблизок е [[Скопски земјотрес 1963|Скопскиот земјотрес од 1963]] што срушил 80 % од градот Скопје и убил околу 1.000 луѓе. Најголема котлина е [[Пелагонија]] на која се одгледуваат многу култури посебни за ова климатско подрачје, како на пример тутунот што најмногу се одгледува во околината на [[Прилеп]]. 44,01 % од вкупната територија на Македонија е со надморска височина од 500 до 1.000 метри, 22,44 % е со надморска височина од 200 до 500 метри, 22,33 % е со надморска височина од 1.000 до 1.500 метри, 6,95 % е со надморска височина од 1.500 до 2.000 метри, 2,89 % е со надморска височина до 200 метри и 1,38 % е со надморска височина од над 2.000 метри.<ref name="стат"/> Највисоките 10 планини со своите највисоки врвови се: {{Планини во Македонија}} Македонија исто така има и „сценски“ планини. Тие припаѓаат на две различни планински вериги: првата се планините од [[Шар Планина|шарскиот предел]]<ref>{{Наведена мрежна страница|author=Encyclopædia Britannica |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/523838/Sar-Mountains |title=Britannica's article about Sar Mountains |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=28 април 2010}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.euratlas.com/Atlasphys/Sarplanina2.htm |title=Sar Mountains on the Euratlas map of the Europe's most significant mountain ranges |publisher=Euratlas.com |date= |accessdate=28 април 2010}}</ref> што се надоврзува со западновардарската/[[Пелагониски Регион|пелагониска]] група на планини ([[Баба Планина]], [[Ниџе]], [[Кожуф]] и [[Јакупица]]) исто така позната како динарска верига. Втората верига е планинскиот ланец [[Осогово]]-[[Беласица]], позната под името [[Родопи|родопска верига]]. Планините во западниот дел се помлади и повисоки во однос на оние од источниот дел на земјата. == Демографија == {{Главна|Демографија на Македонија}} Според пописот од 2002 година, бројот на домаќинствата изнесувал 564.296, а на становите 698.143. Во вкупното население од 2.022.547 лица, населението на возраст до 19 години броeло 591.702 лица, додека во групата 60 и повеќе години имало 303.534 лица. Лицата на возраст од над 65 години опфаќале 10,57 % во вкупното население, додека младата популација од 0 до 14 години била застапена со 21,08 проценти. ''Табела: Етничка структура на населението според пописот од 2002 година.'' {{columns |col1= {{bar box |width = 300px |float = left |title = Етнички состав |titlebar = #ddd |bars = {{Столбен постоток|Македонци|yellow|64.18}} {{Столбен постоток|Албанци|black|25.17}} {{Столбен постоток|Турци|red|3.85}} {{Столбен постоток|Роми|blue|2.66}} {{Столбен постоток|Срби|green|1.78}} {{Столбен постоток|Бошњаци|violet|0.84}} {{Столбен постоток|Власи|brown|0.48}} {{Столбен постоток|други|purple|1.04}} }} |col2width =50em |col2 = * [[Македонци]] — 1.297.981 или 64,18 % * [[Македонски Албанци|Албанци]] — 509.083 или 25,17 % * [[Македонски Турци|Турци]] — 77.959 или 3,85 % * [[Македонски Роми|Роми]] — 53.879 или 2,66 % * [[Македонски Срби|Срби]] — 35.939 или 1,78 % * [[Македонски Бошњаци|Бошњаци]] — 17.018 или 0,84 % * [[Македонски Власи|Власи]] — 9.695 или 0,48 % * други — 20.993 или 1,04 %. }} ===Религија=== ''Табела: Структура на населението според верската припандост.'' {{bar box |float=right |title=Верници во Македонија |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|Православни|red|64.8}} {{Столбен постоток|Муслимани|green|33.3}} {{Столбен постоток|Католици|yellow|0.35}} {{Столбен постоток|Протестанти|blue|0.3}} {{Столбен постоток|други|orange|1.5}} }} {{bar box |float=right |title=Верници во Македонија 2021 |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|[[Православни]] |red|46.14}} {{Столбен постоток|[[Католици]] |blue|0.37}} {{Столбен постоток|Други Христијани|crimson|13.93}} {{Столбен постоток|[[Муслимани]]|green|32.17}} {{Столбен постоток|Непознато|Black|0.48}} {{Столбен постоток|Останати |pink |7.26}} }} === Поголеми градови === {{Главна|Список на градови во Македонија}} {{Најголеми градови во Македонија}} == Култура во Македонија == Благодарение на географската положба, сместена во територијата на средиштен [[Јужен Балкан]], Македонија е трезор на скоро сите позначајни културни, историски епохи што ја обележуваат европската цивилизација. Античката, римската, ранохристијанската, византиската, словенската, отоманската се епохи што оставиле богати културни траги на територијата на Македонија. Овие културноисториски траги, ја одделуваат Македонија како посебна средина, со богати културни и духовни наследства, кои во [[20 век|XX век]], особено по [[Втората светска војна]] ќе придонесат или ќе бидат мошне значаен темел за создавање на посебна уметност и творештво што има европски контекст и постигнувања. === Книжевност === {{Mainarticle|Македонска книжевност}}[[Податотека:Codex Assemanianus 09.jpg|мини|десно|Codex Assemanianus]] Македонската книжевност започнува со [[Охридската книжевна школа]] од 886 година. Овие први пишани дела биле најчесто со религиозна тематика. Универзитетот (еден од најстарите во [[Европа]]) основан од [[Свети Климент Охридски]] во [[Охрид]] ќе биде колепка не само на македонската книжевност, туку и на книжевноста на целиот словенски свет. Редакцијата на која се пишувале првите дела на овој универзитет, е еден вид на старословенски книжевен јазик кој бил универзален за севкупниот словенски свет.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://makedonija.rastko.net/cms/files/books/4a7302d694eb6/ |title=КНИЖЕВНО-ИСТОРИСКИ ТЕКСТОВИ ЗА МАКЕДОНСКАТА ЛИТЕРАТУРА |accessdate=2019-07-22 |archive-date=2017-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171227215337/http://makedonija.rastko.net/cms/files/books/4a7302d694eb6 |url-status=dead }}</ref> Охрид со својата Охридска книжевна школа, [[Кратово]] со својата Кратовска книжевна школа и [[Лесново]] со својата Лесновска книжевна школа биле центрите каде што се создавале дела на црковнословенски јазик. Кон ова треба да се спомене и битолската препишувачка школа во која се реализирале исклучително вредни книжевни ракописи како што е [[Битолски октоих|Битолскиот октоих]], [[Радомирово евангелие|Радомировото евангелие]] и други. Од овој период се зачувани уникатни пишувани ракописи — [[манускрипти]] кои се меѓу највредните артефакти во светските музеи од [[Петроград]], [[Москва]] до [[Лондон]]. Треба да се спомене, дека покрај кириличната база, од која се шири писменоста низ словенските народи, Македонија била и средиштето на [[глаголица]]та — писмо на словенските народи, чија симболика и значење е предмет на проучување на светските јазичари. Периодот од турската инвазија до XVIII век е претежно период на книжевни дела создавани и препишувани со црковен јазик, библиски дела, ерминии, црковни календариуми и друго. Од овој период покрај споменатите препишувачки школи, за истакнување е [[Буковскиот книжевен центар]], за кој [[Марко Цепенков]], во своите дела пишува дека бил македонски [[Хиландар]] по бројот на книжевни дела и дека во XIX век, грчките освојувачи однеле енормна количина на книжевни дела мерена со товари. Една од поглавните и позначајните етапи на развојот на македонскиот јазик е за време на [[македонска преродба|преродбата]], односно низ текот на XIX век. Овој период е познат како преродбенички, поради големиот број на литературни и национални дејци и напорите на истите за оформувањето на македонскиот стандарден јазик. Меѓу позначајните преродбеници се [[Крсте Петков Мисирков]], [[Димитрија Чуповски]] и [[Ѓорѓија Пулевски]] кои со своите дела и залагања придонеле во голема мера за развојот на јазикот. Поради недостаток на стандардната македонска азбука, поголем број од македонските преродбеници се служеле со странските соседни азбуки за запишување на мислите, како на пример користење на грчката, српската, бугарската или руската азбука при создавањето на книжевните дела. Реформите во македонската азбука, правопис и граматика од Крсте Петков Мисирков биле едни од најзначајните за македонскиот јазик и неговиот современ развој. Тие биле важни поради тоа што: стандардизацијата на македонскиот јазик во [[20 век|XX век]], обезбеди добра основа за понатамошен развој на современата македонска книжевност — период кој најбогат во историјата на самата книжевност. Почетокот на кодифицираниот македонски книжевен јазик започнува од крајот на деветнаесеттиот и почетокот на дваесеттиот век особено со делото „[[За македонцките работи]]“ на Крсте Петков Мисирков. [[File:Kočo Racin.jpg|thumb|upright|[[Кочо Рацин]] (1908–1943)]] Македонскиот јазик не бил службено признат до образувањето на македонската држава во рамките на [[Федеративна Народна Република Југославија]] во 1946 година. Огромна заслуга за ова ќе има [[поет]]от, [[есеист]]от и мислителот [[Коста Рацин]] што особено со поезијата објавена кон триесеттите години — во збирката песни „[[Бели мугри]]“ и есеите, особено за [[богомилство|богомилите]] — ќе го продолжи патот на осамостојувањето и изградувањето на македонскиот книжевен јазик. Неговото творештво било забрането од владата на Југославија пред Втората светска војна. Кон ова треба да се додаде и поетското дело на [[Коле Неделковски]], настанато неколку години подоцна и исто така објавено во странство поради политичките забрани и прогони. По [[Втората светска војна]], [[Блаже Конески]] и други, биле задолжени за составување на книжевниот македонски јазик. Благодарение на тестаменталната заоставнина на Крсте Петков Мисирков и Коста Рацин, Блаже Конески, ќе ги објави фундаменталните дела за кодифицирањето на македонскиот книжевен јазик.<ref>[https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=519156/ ЗА СОВРЕМЕНАТА МАКЕДОНСКА КНИЖЕВНОСТ]</ref> Поради слободата на пишување на македонски јазик, македонската книжевност во многу кратко време ќе го доживее својот процут. Ако кон ова се додаде богатата традиција останата уште од [[Свети Климент Охридски|Св. Климент Охридски]], по Втората светска војна во Македонија за кратко време ќе се случи посебен литературен бум. Најпрво, ќе се појави првото поколение на македонски поети: [[Ацо Шопов]], [[Славко Јаневски]], Блаже Конески, [[Гане Тодоровски]], Јаневски, исто така, бил прозаист и автор на првиот македонски роман, „[[Село зад седумте јасени]]“. Кон ова треба да се додадат и основоположниците на македонската [[драматургија]], кои пред кодифицирањето на македонскиот литературен јазик ќе пишуваат драмски дела на народен македонски јазик, со кои ќе изиграат голема улога во националното будење на македонскиот народ: [[Војдан Чернодрински]], [[Васил Иљоски]], [[Ристо Крле]]. Кон нив достоинствено и со сериозни дела по војната ќе се надоврзат: [[Коле Чашуле]], [[Томе Арсовски]], [[Миле Неделкоски]], [[Горан Стефановски]] и [[Дејан Дуковски]]. Современата македонска книжевност, или книжевноста на македонскиот јазик од завршувањето на Втората светска војна па сè до денес, е еден од најбогатите книжевни периоди во историјата на македонскиот јазик. Овој период е карактеристичен првично со употребата на стандардниот пишан јазик, а што е поважно и забрзаното збогатување на македонскиот книжевен фонд. Од првата генерација македонски писатели како што се Славко Јаневски, [[Владо Малески]], Блаже Конески, [[Стале Попов]], Ацо Шопов, Гане Тодоровски, [[Ѓорѓи Абаџиев]], [[Иван Точко]], итн. па сè до современите [[Георги Барбаровски]], [[Петре М. Андреевски]], [[Влада Урошевиќ]], [[Богомил Ѓузел]], [[Радован Павловски]]. Во средната генерација особено се истакнуваат делата на [[Радован Павловски]] — „Суша селидба и свадби“, [[Живко Чинго]], со збирките на раскази „Пасквелија“ (1962) и „Нова Пасквелија“ (1965), во кои зборува за контраста на традицијата и новите идеи. Неговиот роман „[[Големата вода (роман)|Големата вода]]“ ја покажува тагата и големината на детството. Во 2016 година, во Македонија работеле 57 [[Библиотека|библиотеки]], а толку изнесувал нивниот број и во 2019 година. Во 2023 година, бројот на библиотеките се намалил на 45, кои имале 52 000 членови.<ref name="ReferenceB">„Основни податоци за културата во 2023 година“, ''Економија и бизнис'', година 27, број 320, 1 октомври 2024, стр. 54.</ref> Паралелно со збогатувањето на македонскиот книжевен фонд, цврсто се втемелила и книжевната критика, која особено се развила со воспоставувањето на високообразовните институции во слободната македонска држава. === Архитектура === [[File:Седиште на Преспанско-пелагониската православна епархија се наоѓа во градот Битола.jpg|thumb|right|Градска архитектура — необарок [[Митрополија Битола|Митрополијата: Преспанско-пелагониска епархија во Битола]]]] Архитектурата има исклучително богата традиција во која се остварени низа значајни архитектонски дела.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.macedonism.org/%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0/%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0-%D0%B2%D0%BE-%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0/index.html|title=АРХИТЕКТУРА ВО МАКЕДОНИЈА|date=2021-10-23|language=mk-MK|archive-url=https://web.archive.org/web/20220219194631/https://www.macedonism.org/%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0/%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0-%D0%B2%D0%BE-%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0/|archive-date=2022-02-19|accessdate=2022-02-19}}</ref> Во археологијата со извонреден квалитет спаѓаат оние во [[Стоби]] во [[Градско]], [[Хераклеја Линкестис]] во [[Битола]], [[Лихнид]] во [[Охрид]] и [[Скупи]] во [[Скопје]]. Покрај објектите од [[Римско Царство|Римското Царство]]: форуми, театри, бањи, вили, забележани се и најстарите христијански [[базилика|базилики]] особено оние во: Стоби, Хераклеја, Лихннид. Подоцна во византиската епоха, се изградени и фрескописани цркви што спаѓаат во светското културно наследство — [[Црква „Св. Софија“ - Охрид|Св. Софија во Охрид]], [[Црква „Пресвета Богородица Перивлептос“ - Охрид|Богородица Перивлептос]], [[Курбиново]], [[Вељуса]]. Заедно со други културни споменици, црквите од средниот век од XII и XIII век се познати насекаде низ светот, кои се одликуваат со исклучителна архитектура и уникатни [[фреска|фрески]] и [[икона|икони]]. За време на [[Османлиско Царство|Отоманското Царство]] биле подигнати бројни споменици од богатото исламско градителство — џамии, чаршии, бањи. Архитектурата во Македонија напоредно со ова се изградувала во духот на балканското градителско творештво, особено во градските куќи на живеење, какви што биле во Охрид ([[Куќата на Робевци]]), [[Крушево]], [[Велес]]. Познатиот светски архитект [[Ле Корбизје]], на пропатување низ Македонија, се вдахнал од овој вид на архитектура, применувајќи нејзини делови во своите ремек-дела и нарекувајќи ги пример за најсоодветна архитектура. Градот [[Битола]], бил првиот македонски град во кој биле вклучени западноевропските градителски искуства со примери на еклетички [[барок]], [[класицизам]], [[југендстил]] и елементи на [[ренесанса]]. Современата архитектура во Македонија, особено по катастрофалниот земјотрес во [[Скопје]] во 1963 година, ја обележуваат градбите од меѓународниот стил, со што, Македонија зазема повидно место во меѓународната светска архитектура особено со објектите: [[Музеј на современата уметност (Скопје)|Музејот на современата уметност]], [[Македонската опера и балет]], [[Македонската академија на науките и уметностите]], [[Дом на културата Битола|Центарот за култура во Битола]] и други. === Ликовна уметност === [[File:Ženski portret.jpg|thumb|left|''Портрет на жена'' од Ѓорѓи Зографски]] Ликовната уметност во Македонија има богата традиција со извонредни уметнички дела.<ref>[https://www.academia.edu/23316651/%D0%A1%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0_%D0%B8_%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0_%D0%BA%D0%BE-%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%83%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D1%84%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8_%D1%82%D0%BE%D0%BC_3_%D1%81%D1%82%D1%80._3-278_%D0%A1%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D1%98%D0%B5_2013_/ Историја на уметноста]</ref> Мозаиците од раното христијанство во Хераклеја Линкестис, Охрид, Стоби. Фрескоживописите во: [[Црква „Св. Ѓорѓи“ - Курбиново|Св. Ѓорѓи во Курбиново]], Богородица Перивлептос во Охрид, дело на зографите [[Михаил и Евтихиј|Михајло и Евтихие]], [[Нерези]] итн. Првите почетоци на профаното сликарство се јавуваат кон крајот на деветнаесеттиот и почетокот на дваесеттиот век. Тие се поврзани со економските и социјалните промени во Македонија, а особено со постепеното образување на граѓанската класа и градската средина во истиот тој период. Несомнено, и пробивот на информации, преку допирите со соседните земји и воопшто со Европа, придонеле да се зачнат настојувања за едно поинакво разбирање на [[уметност]]а. Зародишот на ова се чувствувал во делата на зографите: [[Димитар Папрадишки|Димитриј Андонов-Папрадишки]] (околу 1858 — 1954&nbsp;г.) [[Ѓорѓи Зографски]] (1870 — 1945&nbsp;г.) кој бил вториот македонски зограф кој настојувал да биде и световен сликар. Без оглед на спомнатата извесна поврзаност на нашата прва предвоена генерација со последните зографи, нивното вистинско образование и ликовни концепции се сосем различни од творештвото што непосредно им претходело. Иако подолго време се мислело дека почетоците на современото ликовно творештво во Македонија почнало околу 1920 година, најновите проучувања, откриваат дека тоа било многу порано — кон крајот на [[19 век|XIX век]] со творештвото на [[Александар Ѓаконов]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://sdk.mk/index.php/magazin/nepoznatiot-bitolski-slikar-se-vika-aleksandar-gakonov-bil-predok-na-shpato/|title=НЕПОЗНАТИОТ БИТОЛСКИ СЛИКАР СЕ ВИКА АЛЕКСАНДАР ЃАКОНОВ И БИЛ ПРЕДОК НА ШПАТО|date=2017-10-23|work=Сакам да кажам|language=mk-MK|archive-url=https://web.archive.org/web/20220219194038/https://sdk.mk/index.php/magazin/nepoznatiot-bitolski-slikar-se-vika-aleksandar-gakonov-bil-predok-na-shpato/|archive-date=2022-02-19|accessdate=2022-02-19}}</ref>, [[Коста Шкодреану]] и [[Владимир Бециќ]]. Првиот учел во [[Виена]] и донел сликарство под влијание на австрискиот стил [[бидермаер]]. Вториот, Шкодреану, доаѓа од [[Фиренца]] и исто како и Ѓаконов, во Битола, каде што како академски сликар, кој учел во [[Рим]], донел сликарство кое содржело елементи на венецијанското [[барок]]но сликарство. [[Владимир Бециќ]], завршил академија во [[Минхен]] и неколку години работел во [[Битола]], до 1916 година. Создал поголем број на пејзажи со [[постимпресионизам|постимпресионистички]] стил и актови со рани сезановски елементи, а во Битола ја отворил и првата самостојна академска ликовна изложба во Македонија и пошироко. Помеѓу 1920 и 1930 година биле самостојните изложби на [[Димитар Пандилов Аврамовски]] и [[Лазар Личеноски]] во 1927 година, на [[Никола Мартиноски]] и Личеноски во 1929 година. Почнувајќи од 1930 година, ликовната уметност во Скопје добила поголем интензитет. Според бројот на самостојните изложби во Скопје и другите места на бивша Југославија, како и надвор од неа, најактивни биле Мартиноски и Личеноски. Во континуитет современото македонско сликарство продолжило во творештвото на [[Вангел Коџоман]], [[Борко Лазески]], [[Димитар Кондовски]], [[Родољуб Анастасов]],[[Васко Ташковски]], [[Вангел Наумовски]]... Неколку македонски повоени генерации на сликари се во паралела и актуелност со светските ликовни струења за што зборуваат нивните бројни меѓународни награди и изложби. Во вајарството освен основоположникот [[Димо Тодоровски]], кој се смета за основач на современата македонска скулптура, извонредни се делата на [[Петар Хаџи Бошков]], [[Боро Митриќески]], [[Новак Димитровски]] и [[Томе Серафимовски]]. Музејот на современа уметност и [[Уметничката галерија во Даут-пашин амам]] се сметаат за суштинските галериски институции. Во последно време полека се прифатени и влијанијата блиски на новата фигурација, [[неодадаизам|неодадаизмот]], [[поп-арт]]от, фантастиката итн. Во некои остварувања присутен е и обидот за укинување на границите помеѓу традиционалната поделба на сликарството и скулптурата, создавање на композитни пластични објекти, каде што се чувствува средбата меѓу сликарството, вајарството, архитектурата и применетата уметност. Овие стремежи во непосредната пластична постапка, често се манифестирале со амбивалентноста на своите први обиди, со интерференција на разни спротивни настојувања: особено поради свесниот или спонтан обид во поранешната стилска. === Филмска уметност === [[Податотека:Браќата Манаки.jpg|thumb|Браќата Манаки]] Историјата на филмското творештво во Македонија е старо околу 110 години. Првиот филм бил снимен во 1895 година од страна на браќата [[Јанаки и Милтон Манаки]], во Битола, со што започнала богата филмска традиција во регионот, која продолжува и денес.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.mn.mk/kultura/9185-Makedonska-kinematografija/ |title=Македонска кинематографија |accessdate=2019-07-22 |archive-date=2019-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191022164236/https://www.mn.mk/kultura/9185-Makedonska-kinematografija/ |url-status=dead }}</ref> Во изминатиот век, медиумот на филмот ја отсликувал историјата, културата и секојдневниот живот на македонскиот народ. Со текот на годините, многу македонски филмови биле претставени на филмски фестивали ширум светот, а неколку од овие филмови добиле угледни награди. Најпознат македонски [[кинорежисер]] е [[Милчо Манчевски]], чиј дебитантски филм „[[Пред дождот]]“ бил предложен за [[Оскар]], а бил добитник на [[Златниот лав]], на фестивалот во [[Венеција]]. Првиот македонски игран филм е „[[Фросина (филм)|Фросина]]“, снимен во 1952 година. Сценариото го напишал [[Владо Малески]], кој ги напишал стиховите за македонската химна. Еден од поистакнатите филмови од тоа време е и првиот игран филм во боја „[[Мис Стон (филм)|Мис Стон]]“. Покрај Милчо Манчевски, други истакнати македонски кинорежисери се [[Бранко Гапо]], [[Кирил Ценевски]], [[Димитрие Османли]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://kinoteka.mk/македонската-кинематографија-по-пад/|title=МАКЕДОНСКАТА КИНЕМАТОГРАФИЈА ПО ПАДОТ НА КОМУНИЗМОТ, пишува Атанас Чуповски|date=2019-02-19|work=Кинотека на Македонија|language=mk-MK|archive-url=https://web.archive.org/web/20220219193844/https://kinoteka.mk/%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%98%D0%B0-%D0%BF%D0%BE-%D0%BF%D0%B0%D0%B4/|archive-date=2022-02-19|accessdate=2022-02-19}}</ref> Во 2023 година, во Македонија имало 18 кина. Во нив биле прикажани вкупно 13 526 филмски претстави кои ги посетиле 389 000 гледачи.<ref name="ReferenceB"/> === Музика === [[Податотека:Opera-carsamuil.jpg|thumb|180px|left|Сцена од операта „Цар Самоил“ од [[Кирил Македонски]].]] Македонија има исклучително богато музичко наследство. Еден од најзначајните композитори на византиското музичко творештво бил композиторот [[Јован Кукузел]], од [[Дебар]]. Студиите на [[Сотир Гулабовски]], „Октоехос“ во врска со традицијата на македонските духовни и црковни хорски химни се значаен придонес за македонската и балканската културна историја. По првата генерација современи македонски класични композитори:[[Трајко Прокопиев]], [[Тодор Скаловски]], [[Стефан Гајдов]], [[Петре Богданов Кочко]] и [[Живко Фирфов]] доаѓаат композиторите [[Кирил Македонски]], ( првата македонска опера), [[Глигор Смокварски]], [[Властимир Николовски]], [[Тома Прошев]], [[Томислав Зографски]], [[Михајло Николовски]], [[Љубомир Бранѓолица]], [[Стојан Стојков]], [[Ристо Аврамовски]], [[Томе Манчев]], [[Димитрије Бужаровски]] [[Гоце Коларовски]].<ref>[https://macedonism.org/%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0/%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B0/ МАКЕДОНСКАТА МУЗИКА]</ref> [[Македонската филхармонија]] била основана во 1944 година во Народна Република Македонија, и била најстарата културна институција во областа на музиката. Во текот на 1950 година, бил основан првиот [[Македонски балет]], од Глигор Смокварски и операта „[[Гоце (опера)|Гоце]]“ од Ќирил Македонски. Периодот по нив, донел еден вид на ренесанса на македонската музика, фокусирана на иновациите и оригиналните творечки мечти. Поистакнати оперски пејачи од овој период биле: [[Данка Фирфова]], [[Павлина Апостолова]], [[Георги Божиков]] и [[Зина Креља]]. Во овој период се истакнувал и пијанистот [[Ладислав Палфи]]. === Театар === [[File:Makedonski Naroden Teatar 2013 18.JPG|thumbnail|right|Македонскиот народен театар во [[Скопје]]]] Во 2019 година, во Македонија имало 13 професионални театри,<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.mactheatre.edu.mk/tekst.asp?lang=mac&tekst=57&str=2 |title=/ Театролошки студии |accessdate=2019-07-22 |archive-date=2016-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331202408/http://mactheatre.edu.mk/tekst.asp?lang=mac&tekst=57&str=2 |url-status=dead }}</ref> а нивниот борј се зголемил на 20 во 2023 година. Притоа, во сезоната 2022/2023, во професионалните театри биле изведени 1 009 претстави кои ги посетиле 183 000 посетители.<ref name="ReferenceB"/> Во последните педесет години во [[Прилеп]] се одржува традиционален фестивал на македонски професионални театри во чест на Војдан Чернодрински, основачот на современиот македонски театар. Покрај нив постојат уште неколку меѓународни театарски фестивали: МОТ, во Скопје, фестивалот на комедијата во [[Куманово]], фестивалот на монодрамата во Битола и други. Секоја година во [[Кочани]] се одржува фестивал на аматерски и експериментални театарски претстави. Во македонскиот театар голем е списокот на надарени глумци, режисери, драмски писатели, сценографи, костимографи, композитори: [[Љубиша Георгиевски]], [[Александар Ѓурчинов]], [[Петре Прличко]], [[Илија Милчин]], [[Благоја Марковски]], [[Владимир Милчин]], [[Кирил Ќортошев]], [[Илија Џувалековски]], [[Тодорче Николовски (глумец)|Тодор Николовски]], [[Мери Бошкова]], [[Слободан Унковски]], [[Владо Цветановски]], [[Коле Ангеловски]]... == Стопанство == {{главна|Економија на Македонија}} [[Податотека:Macedonian B737-300 Z3-AAA.jpg|thumb|250px|[[Боинг 737]] на МАТ]] [[Податотека:Stopanska Banka Bitola.JPG|thumb|250px|Стопанска банка Битола]] Македонија по стекнувањето на својата независност од [[СФРЈ]] излегува како нејзина најсиромашна [[република]]. Во април [[1992]] година, Македонија прогласила монетарна самостојност, преку воведување сопствена парична единица — македонскиот [[денар]]. Во првата половина на 1990-тите, македонската економија се наоѓала во длабока [[рецесија]], предизвикана од бројни причини: распадот на заедничкиот пазар, [[Босанска војна|војните во поранешна Југославија]], [[грчка блокада|грчката блокада]], [[санкции кон СР Југославија|санкциите кон СР Југославија]], начинот на спроведување на процесот на [[приватизација]] на претпријатијата, тешкотиите во банкарскиот сектор и многу други. Од 1996&nbsp;г., економијата полека почнува да забележува раст, но тоа повторно се прекинува со [[Косовска војна|Војната во Косово]] од [[1999]] и [[Воен конфликт во Македонија (2001)|Домашниот етнички конфликт од 2001]]. Денес, Македонија сѐ уште го нема достигнато ни нивото на развиеност од осамостојувањето [[1991]] (највисокото ниво воопшто го има достигнато во [[1987]]). Според класификацијата на [[Светската банка]], Македонија спаѓа во земјите со повисок среден доход (''upper middle income''). Македонија е посттранзициска економија, со голем број сѐ уште нерешени преодни проблеми. [[Невработеност]]а е најголем проблем, 38 % ([[2005]]). [[Корупција]]та е системска појава. Неефикасното [[судство]] исто така негативно се одразува врз економијата. Нивото на домашни и странски [[инвестиции]] е ниско. [[Пазарно стопанство|Пазарното стопанство]] го нарушуваат неколку [[монопол]]и. [[Сива економија|Сивата економија]] е широко распространета и има проценки дека претставува од 20 % до 40 % од економската активност. Од друга страна [[Макроекономски показатели|макроекономските показатели]] веќе подолго време се добри, т.е. од средината на 1990-тите се одржува ниска, едноцифрена стапка на инфлација и низок буџетски дефицит. Исто така, Македонија е релативно малку [[Надворешен долг|задолжена]] земја. Државата располага со средностручна, но евтина [[работна сила]]. [[Инфраструктура]]та е во односна добра состојба, но сепак, потребни се дополнителни инвестиции во оваа област (пред сѐ во транспортно-комуникациско поврзување [[исток]]-[[запад]]). Македонија е членка на [[Светска трговска организација|Светската трговска организација]] и има отворена економија, високоинтегрирана во меѓународната трговска размена (во 2005&nbsp;г., вкупната размена со странство изнесуваше 79,5 % во [[БДП]]). ===Основни економски показатели=== * [[Национална валута]] — [[Денар|Македонски денар]] (MKD) * [[Услуги]] 63,4 % од БДП * [[Раст на индустриско производство]] — 3,1 % ([[2014]]) * [[Невработеност]] — 27,3 % ([[2015]])<ref>Работењето „на црно“ е распространета појава, така што реалната бројка е пониска</ref> * [[Буџет]] ([[2014]]) ''фискална година = календарска година'' ::[[Приходи]] — 3,272 милијарди [[$]] ::[[Расходи]] — 3,687 милијарди [[$]] ::[[Буџетски дефицит|Дефицит]] — 4,1 % ([[2014]]) * [[Јавен долг]] (% од БДП) — 34 % ([[2014]]) * [[Надворешен долг]] — 7,461 милијарди [[$]] ([[2014]]) * [[Девизни резерви]] — 2,265 милијарди [[$]] ([[2007]]) * [[Увоз]] — 6,091 милијарди [[$]] ([[2014]]) '' Германија 32,7 %, Косово 12,5 %, Грција 4,2 %, Србија 5,6 %, Бугарија 6,1 %, Италија 6,3 % '' ([[2013]]) * [[Извоз]] — 3,421 милијарди [[$]] ([[2014]]) ''Србија 9,8 %, Германија 12,5 %, Грција 16,8 %, Италија 10,1 %, Бугарија 7,8 %, Британија 11,3 %, Белгија 5 %, Словенија 5 %'' ([[2013]]) * [[Трговски дефицит]] — 2,670 милијарди [[$]] ([[2014]]) {| class="wikitable" |+ Избрани макроекономски показатели, 1990 — 2020<ref>[https://databank.worldbank.org/views/reports/reportwidget.aspx?Report_Name=CountryProfile&Id=b450fd57&tbar=y&dd=y&inf=n&zm=n&country=MKD databank.worldbank.org (пристапено на 11 јули 2021)]</ref> |- ! Показател !! 1990 !! 2000 !! 2010 !! 2020 |- | Бруто национален доход (во милијарди тековни долари) || 3,48 || 3,88 || 9,75 || 11,92 |- | Бруто национален доход по глава на жител (во тековни долари) || 1 750 || 1 910 || 4 710 || 5 720 |- | Бруто национален доход (паритет на куповната моќ, во милијарди тековни долари) || 10,90 || 12,24 || 23,04 || 33,91 |- | Бруто национален доход по глава на жител (паритет на куповната моќ, во тековни долари) || 5 460 || 6 020 || 11 130 || 16 280 |- | Бруто домашен производ (во милијарди тековни долари) || 4,7 || 3,77 || 9,41 || 12,27 |- | Раст на бруто домашниот производ (годишно, во %) || - 6,2 || 4,5|| 3,4 || -4,5 |- | Инфлација (дефлатор на БДП, годишно, во %) || 93,9 || 8,2 || 2,0 || 0,9 |- | Стапка на сиромаштија (според националниот праг, % од населението) || - || - || 26,8 || 21,6 |- | Стапка на сиромаштија (1,9 долари на ден, % од населението) || - || - || 10,4 || 3,4 |- | Учество во доходот на најниските 20 % || - || - || 3,7 || 6,1 |- | Учество на земјоделството, шумарството и рибарството (% од БДП) || 7 || 10 || 10 || 9 |- | Учество на индустријата и градежништвото (% од БДП) || 37 || 21 || 21 || 23 |- | Учество на извозот на стоки и услуги (% од БДП) || 25 || 33 || 40 || 58 |- | Учество на увозот на стоки и услуги (% од БДП) || 34 || 47 || 58 || 71 |- | Бруто инвестиции (% од БДП) || 18 || 22 || 24 || 30 |- | Јавни приходи (% од БДП) || - || - || 28,9 || 28,5 |- | Буџетско салдо (% од БДП) || - || - || -2,5 || -2,0 |- | Даночни приходи (% од БДП) || - || - || 16,9 || 17,2 |- | Надворешнотрговска размена (стоки, % од БДП) || 99 || 91 || 94 || 125 |- | Лични дознаки (прилив, во милиони долари) || - || 81 || 388 || 413 |- | Странски директни инвестиции (нето-прилив, во милиони долари) || - || 218 || 301 || 550 |- |} === Стопанство === ==== Енергeтски сектор ==== * [[Електрична енергија]] — производство: 5.676 милијарди кWh (2013 година) * Електрична енергија — производство по ресурси: ** Фосилно горива: 66,4 % ** Хидроелектрани: 33,2 % ** Друг вид: 1 % (2006 година) * Електрична енергија — потрошувачка: 6.869 милијарда кWh (2013 година) * [[Бензин]] — потрошувачка: 16.670 bbl/ден (2013 година) * Околу 80 % од потребната енергија се обезбедува со домашно производство, од термоцентралите и хидроцентралите. * [[Електростопанство на Македонија]] (ЕСМ) е самостојно јавно претпријатие одговорно за производство, пренос и дистрибуција на електричната енергија. * ЕСМ е во фаза на реструктурирање и пред приватизација. * Вкупните производни капацитети на ЕСМ (Електростопанство на Македонија) се состојат од околу 1500&nbsp;mW од кои околу 1/3 се сместени во хидроцентралите, било да се тоа големи или мали централи, додека останатите 2/3 од капацитетите се во термоцентралите. * [[РЕК Битола]] со своите 3 х 225 MW претставува најголем и висококонцентриран извор на електрична енергија во државата. * Главната преносна мрежа се состои од 400 kV, 220 kV и 110 kV водови низ целата земја. * Дистрибуцијата на енергијата се остварува преку 28 засебни целини (подружници), од кои „[[Електродистрибуција Скопје]]" има преовладувачко место со речиси 33 % од целокупната потрошувачка на електрична енергија во Македонија. * [[Скопје]] е поврзано со [[Солун]] со [[нафтовод]]. === Инфраструктура === [[Податотека:E65 Skopje Northern Bypass 1.jpg|thumb|right|250px|Северна скопска обиколница Е65 / М-4]] ==== Сообраќај ==== * [[Железница]]: 699&nbsp;км од кои 233&nbsp;км се електрифицирани ([[1,435&nbsp;м стандард]]) <br /> 56&nbsp;км кон [[Бугарија]] се во изградба (од [[1999]]) * [[Патишта]]: 9.573&nbsp;км (вкупно) ([[2002]]) <br /> 192&nbsp;км [[автопат]] и уште 47&nbsp;км [[автопат]] во изградба ([[2003]]) * [[Аеродром]]и: 17 ([[2002]]) * [[Гасовод]]: 268&nbsp;км ([[2004]]) * [[Нафтовод]]: 120&nbsp;км ([[2004]]) ==== Патен сообраќај ==== Моменталната вкупна должина на патната мрежа во Македонија изнесува 10.600&nbsp;км: * 6.830&nbsp;км или 64,5 % од неа се локални патишта * 2.820&nbsp;км или 26,5 % се регионални патишта, а * 950&nbsp;км или 9 % се автопатишта. Должината на модерните патишта е 5.100&nbsp;км. Најзначаен автопат е меѓународниот автопат [[Европски пат Е75|E-75]]. Започнува во [[Остенд]] — [[Белгија]], поминува преку [[Брисел]] — [[Нирнберг]], [[Виена]] — [[Будимпешта]] — [[Белград]] — [[Солун]] до [[Атина]] во [[Грција]]. Вкупната должина во Македонија изнесува 201&nbsp;км. Поминува низ централниот дел на земјата, по должината на реката [[Вардар]], и претставува главна артерија на патната мрежа на земјата. ==== Железнички сообраќај ==== * Должината на постоечките железнички линии е 920&nbsp;км, со 168 железнички станици. * Со соседите е поврзана по железнички пат со [[Грција]] и [[Србија]], додека пак во тек е изградба на пруга кон [[Бугарија]] од [[1999]]. Железничкиот сообраќај во Македонија е во целосна надлежност на [[Македонски железници]] [[Податотека:Skopje Airport - View of the main entrance by night (2018).jpg|thumb|right|250px|Меѓународен аеродром Скопје]] ==== Воздушен сообраќај ==== * Во Македонија има два меѓународни аеродрома, во [[Охрид]] и во [[Скопје]], со неколку меѓународни врски. * Исто така има домашни и рекреативни центри за авијација во [[Битола]], [[Штип]], [[Куманово]], [[Скопје]] и [[Прилеп]] * [[Меѓународен аеродром Скопје]] го користат 90 % од патниците, а [[Аеродром Охрид|аеродромот „Св. Апостол Павле“]] во [[Охрид]] го користат 10 % од патниците. ==== Телекомуникации ==== :''Напомена: Прикажани се застарени информации. Треба да се подноват.'' * Телекомуникациски оператори: 3 (98 % дигитализација) [[Македонски Телеком]], [[ОNE]], [[VIP]] * Телефонски линии во употреба: 498.910 (2007 година) * Мобилни оператори: 3 („[[Т-Мобиле Македонија]]“, „[[ONE]]“ и „[[Vip]]“). * Телефони-мобилни: 1.261 милиони * Интернет корисници: 392,671 * Достапни [[интернет]] услуги: :— Dial-up пристап преку [[PSTN]] со брзина од 56кb/s :— Пристап преку [[ISDN]] мрежа со 64 kb/s или 128kb/s :— Пристап преку pre-paid картичка :— Пристап преку изнајмени линии :— Широкопојасен пристап преку [[АДСЛ]] и [[кабелски интернет]] :— Оптички пристап == Политика == [[Податотека:Stages of education in Macedonia.svg|thumb|300px|Приказ на образовниот систем во Македонија]] ===Политички систем=== Во 2016 година, во Македонија биле регистрирани 58 политички партии, т.е. една партија на 33.000 жители. Претходно, бројот на партии бил далеку поголем: во 2009 година имало 99 партии, а во 2005 година дури 150 партии биле зеведени во судскиот регистер.<ref>Искра Коровешоска, „Во Босна и Херцеговина има 130 политички партии, во Велика Британија само 12“, ''Дневник'', година XX, број 6224, петок, 25 ноември 2016, стр. 4.</ref> === Односи со ЕУ === {{Главна|Приклучување на Македонија кон ЕУ}} Македонија во моментов има Статус на Кандидат за земја членка на Европската Унија. [[Хронологија на односите помеѓу Република Македонија и ЕУ|Хронологијата на односите помеѓу Македонија и ЕУ]], датира уште од 1992 година кога првиот претставник на Република Македонија е назначен во Брисел. Во моментов Македонија исчекува да отпочне преговори за полноправно членство во ЕУ. === Евроатлански асоцијации === Исто така на Македонија и е ветено членството во [[НАТО]] веднаш по разрешувањето на спорот околу уставното име што државата го има со Република Грција. === Спор за уставното име на Македонија === {{Главна|Спор за името помеѓу Македонија и Грција}} Поради притисоците од Република [[Грција]] (политички, економски, културни, ...), во 1993 година, државата била примена во [[Обединети Нации|Обединетите Нации]] под привремената референца ''Поранешна Југословенска Република Македонија'',<ref>[http://www.un.org/documents/ga/res/47/a47r225.htm www.un.org] Резолуција на [[Обединети Нации|Обединетите Нации]].</ref> иако била признаена под нејзиното уставно име од 133<ref name="maj2012-133">[http://www.mia.com.mk/default.aspx?vId=93585577&lId=1 Македонска информативна агенција-МИА] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120717102051/http://www.mia.com.mk/default.aspx?vId=93585577&lId=1 |date=2012-07-17 }} 'Република Македонија, потсети тој, е призната под уставното име од 133 земји, отворени се 56 дипломатско-конзуларни претставништва, склучени 1015 меѓународни договори, членка е на 103 меѓународни организации и регионални иницијативи, претседаваше со Генералниот секретаријат на ОН, либерализиран е визниот режим, претседаваше со Комитетот на министри на Советот на Европа, ја доби пресудата пред Меѓународниот суд на правдата и го започна дијалогот со ЕУ.'</ref> земји меѓу кои и постојаните членки на [[Совет за безбедност|Советот за безбедност]]: [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]], [[Кина]], [[Русија]], [[Обединето Кралство|Обединетото Кралство]]; членките на [[Европска Унија|ЕУ]]: [[Шведска]], [[Австрија]], [[Ирска]], [[Луксембург]], [[Словачка]], [[Естонија]], [[Чешка Република]], [[Унгарија]], [[Литванија]], [[Романија]], и [[Бугарија]]; сите поранешни југословенски републики: [[Хрватска]], [[Босна и Херцеговина]], [[Црна Гора]], [[Србија]] и [[Словенија]]; други земји кои ја признале Македонија под уставното име се: [[Турција]], [[Индија]], [[Канада]], [[Швајцарија]], [[Индонезија]], [[Аргентина]], [[Израел]], [[Бразил]], [[Саудиска Арабија]], [[Иран]], [[Украина]] итн. Во 2018 година, [[Влада на Македонија|Македонската влада]], предводена од претседателот [[Зоран Заев]], по преговорите со грчката влада, предводена од претседателот [[Алексис Ципрас]], се договориле името на државата за внатрешна и надворешна употреба да биде „Северна Македонија“. Новото име стапило во службена употреба на [[11 февруари]] [[2019]] година. ==Македонија како тема во уметноста и во популарната култура== * „Македонија е наша заедничка мајка“ — расказ на македонската писателка [[Христина Аслимоска]] од 2005 година.<ref>Христина Аслимоска, ''Разделба со детството''. Скопје: Детска радост, 2005, стр. 23.</ref> * „Земја како пеперуга“ — песна на македонскиот поет [[Јозо Т. Бошковски-Јон|Јозо Т. Бошковски]] од 1981 година.<ref>Јозо Т. Бошковски, ''Деца и цвеќиња и ѕвезди'', Нов свет, Скопје, 1981, стр. 38.</ref> * „Гнојниот остров Македон“ — краток расказ на македонскиот писател [[Никола Гелевски|Пандалф Вулкански]].<ref>Никола Гелевски и Владимир Мартиновски (приредувачи), ''Џинџуџе во земјата на афионите: Антологија на македонскиот краток расказ''. Скопје: Темплум, 2022, стр. 156-157.</ref> * „Македонија“ — песна на македонската поетеса [[Јованка Денкова]].<ref>Јованка Денкова, ''Исповед на бршленот''. Штип: Јованка Денкова, 2024, стр. 75.</ref> * „[[Чудна е Македонија]]“ — поема на македонскиот поет [[Венко Марковски]] од 1940 година.<ref>Венко Марковски, ''Порои''. Државно книгоиздателство на Македонија, Скопје, 1945, стр. 57-105.</ref> * „Сè е возможно (Царство Македонија): сурова еуфорија во пет сцени“ — драмски текст на македонскиот писател [[Дејан Мирчески]] од [[2012]] година.<ref>Дејан Мирчески, ''Кристалните јами на пропаста'', Темплум, Скопје, 2012.</ref> * „[[Глас од Македонија]]“ — песна на македонскиот поет [[Коле Неделковски]].<ref>Коле Неделковски, ''Стихови''. Кочо Рацин, Скопје, 1958, стр. 67.</ref> * „Македонија“ — поетски циклус на македонскиот поет [[Анте Поповски]] од 1958 година.<ref>Анте Поповски, ''Поезија''. Наша книга, Скопје, 1990, стр. 447-467.</ref> * „Македонија“ — поетски циклус на македонскиот поет Анте Поповски од 1964 година.<ref>Анте Поповски, ''Дрво што крвави''. Скопје: Детска радост, Наша книга, Македонска книга, Култура, Мисла, 1991, стр. 153–161.</ref><ref>Анте Поповски, ''Поезија''. Наша книга, Скопје, 1990, стр. 381-400.</ref> * „На македонските пазари“ — песна на Анте Поповски.<ref>Анте Поповски, ''Дрво што крвави''. Скопје: Детска радост, Наша книга, Македонска книга, Култура, Мисла, 1991, стр. 68.</ref> * „Патувајќи со Фенг по Македонија“ — песна на Анте Поповски.<ref>Анте Поповски, ''Дрво што крвави''. Скопје: Детска радост, Наша книга, Македонска книга, Култура, Мисла, 1991, стр. 42–43.</ref> * „[[ФИРОМ реквием]]“ — музички албум на [[Александар Пејовски]] од 2014 година.<ref>Александар Пејовски, ''ФИРОМ реквием'', ЈУ Младински културен центар — Скопје, мкц007 и PMG Recordings, 097/2014.</ref> * „За Македонија“ — песна на македонската група „[[ПМГ Колектив]]“ од 2011 година.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.pmgrecordings.com/discography.php?id=150&id=59 |title=www.pmgrecordings.com (пристапено на 3.12.2017) |accessdate=2017-12-03 |archive-date=2020-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200712224900/http://www.pmgrecordings.com/discography.php?id=150&id=59 |url-status=dead }}</ref> * „Македонија“ — песна на југословенската [[рок]]-група „[[Тајм (рок група)|Тајм]]“ (''Time'') од 1973 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=-4xdfEzFbrc YouTube, Time — Makedonija (1973. godina) (пристапено на 24.1.2017)]</ref> == Галерија == <center><gallery> Iglesia de San Pantaleón, Ohrid, Macedonia, 2014-04-17, DD 32.JPG|Црквата Св. Климент на [[Плаошник]] во Охрид Liberators Skopje NOB.JPG|„Споменик на ослободувањето“ во центарот на [[Скопје]] Panair Korab.jpg|[[Кораб]], највисоката планина во државата MountShara.jpg|[[Шар Планина]] Meister von Nerezi 001.jpg|Св. Пантелемон црквата близу [[Скопје]] Mother-teresa-skopje.JPG| [[Мајка Тереза]] во [[Скопје]] Sv. Troica od Radoviš 20.JPG| [[Црква „Св. Троица“ - Радовиш|Св. Троица]] во [[Радовиш]] Galichnik-View-Northern-Slope.jpg| Село [[Галичник]] Varnaliite vo Veles 02.jpg| Традиционална архитектура од [[Велес]] Dalmatian pelican in Prespa Lake.jpg| [[Преспанско Езеро]] Бигорский монастырь.jpg| [[Бигорски Манастир]] Old bridge in Zovik with sheep.jpg| Мостот во [[Зовиќ]], [[Мариово]] Koleshinski vodopad 28.JPG| Колешинскиот Водопад </gallery></center> == Поврзано == {{Портал|Македонија|Европа}} * [[Македонија (регион)]] * [[Егејска Македонија]] * [[Пиринска Македонија]] * [[Спор за името помеѓу Македонија и Грција]] * [[Статистички региони во Македонија]] * [[Општини во Република Македонија|Општини во Македонија]] * [[Крушевска Република]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Sisterlinks|Category:Republic of Macedonia}} === Влада === * [http://www.vlada.mk/ Официјална страна на Владата на Македонија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110411121930/http://vlada.mk/ |date=2011-04-11 }} * [http://www.sobranie.mk/ Собрание на Македонија] * [http://www.president.gov.mk/ Претседател на Македонија] {{Семарх|url=http://arquivo.pt/wayback/20160522185358/http://www.president.gov.mk/ |date=2016-05-22 }} === Историја === * [http://www.macedoniantruth.org/ Македонска историја] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130707090049/http://www.macedoniantruth.org/ |date=2013-07-07 }} {{mk}} === Туризам === * [https://macedoniafromabove.mk 360° Визуелен водич низ Македонија] * [http://macedonialovesyou.eu Слики и информации за Македонија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090428165258/http://www.macedonialovesyou.eu/ |date=2009-04-28 }} — веб-страница од Станислав Пигоњ. * [http://macedonia-timeless.com/ Macedonia-Timeless — туристички портал] {{mk}} {{en}} * [http://exploringmacedonia.com/ Exploring Macedonia — туристички портал] {{mk}} {{en}} * [http://travel2macedonia.com.mk travel2macedonia] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200203231429/https://travel2macedonia.com.mk/ |date=2020-02-03 }}, туристички портал. {{en}} * [http://www.state.gov/documents/organization/138927.pdf "State" — репортажа за Македонија] * [http://edition.cnn.com/2010/WORLD/europe/05/04/macedonia.country.profile/index.html I-list, Macedonia]{{Мртва_врска|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, профил на CNN. {{Македонска државност}} {{Navboxes |title= Местоположба |list= {{Држави на Европскиот континент}} {{Словенска Европа}} }} {{Navboxes |title= Членство во меѓународни организации |list= {{Совет на Европа}} {{Цефта}} {{ЕУ}} }} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Македонија| ]] [[Категорија:Држави во Европа]] [[Категорија:Држави на Балканскиот Полуостров]] [[Категорија:Републики]] jvsgieaekwxjgchdpfko3fu7o74skk6 5641356 5641352 2026-10-06T15:05:51Z PandaKozunakis 93957 /* Независност */ 5641356 wikitext text/x-wiki :''За останати значења на поимот, видете ја [[Македонија (појаснување)|страницата за појаснување]].'' {{Инфокутија за држава |native_name = Северна Македонија <small>(уставно)</small> |conventional_long_name = Македонија |common_name = |national_anthem = <center>[[Податотека:Anthem of the Republic of Macedonia (Instrumental).ogg]]</center>„[[Денес над Македонија]]“ |image_flag = Flag_of_Macedonia.svg |image_coat = Coat of arms of the Republic of Macedonia.svg |image_map = Location Macedonia Europe.png |map_caption = Местоположба на '''Македонија''' (зелено) со [[Европа]] (зелено + темносиво) |latd=42 |latm=0 |latNS=N |longd=21 |longm=26 |longEW=E |national_motto = нема<ref>Службено Македонија нема усвоено гесло. Сепак, како традиционално гесло на државата се смета „Слобода или смрт“.</ref> |capital = {{грб|Скопје}} |official_languages = [[Македонски јазик|македонски]]<ref name="language">{{наведени вести | url = http://macedoniaonline.eu/content/view/2507/1/ | title = Законот за јазиците изгласан во Парламентот | work = macedoniaonline.eu | date = 26 јули 2008 | accessdate = 27 јули 2008 | quote = Користејќи ги Бадентеровите принципи, Парламентот го изгласа законот за употреба на јазиците кој ги засега сите етнички групи во Македонија. Законот не дозволува употреба на албанскиот или кој било малцински јазик како втор службен јазик на територијата на Македонија. | archive-date = 2012-09-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120921203702/http://macedoniaonline.eu/content/view/2507/1/ | url-status = dead }}</ref> |largest_city = capital |government_type = [[парламентарна република]] |leader_title1 = [[Претседател на Република Македонија|Претседател]] |leader_name1 = [[Гордана Сиљановска-Давкова]] |leader_title2 = [[Премиер на Република Македонија|Премиер]] |leader_name2 = [[Христијан Мицкоски]] |sovereignty_type = [[Историја на Македонија|Основање]] |established_event1 = [[Античка Македонија]] |established_date1 = 825 (?) — 146 г. п.н.е. |established_event2 = [[Самоилово Царство]] |established_date2 = 976 — 1018 |established_event3 = [[Крушевска Република]] |established_date3 = 3 — 13 август 1903 |established_event4 = [[АСНОМ]] |established_date4 = 2 август 1944 |established_event5 = [[Историја на Република Македонија|Прогласена независност]] од [[СФРЈ]] |established_date5 = 8 септември 1991 |established_event6 = [[Историја на Република Македонија|Официјално признаена]] |established_date6 = 8 април 1993 |area_km2 = 25436 |area_rank = 145^та |percent_water = 1.1 |population_estimate = {{decrease}} 1.814.681<ref>{{Cite web |title=Population of the Republic of North Macedonia |url=https://www.worldometers.info/world-population/north-macedonia-population/ |website=Worldometer |access-date=2025-05-26}}</ref> |population_estimate_year = 2025 |population_census = {{decrease}} 1.836.713<ref>{{Cite web |title=State Statistical Office - News release: Census of Population, Households and Dwellings in the Republic of North Macedonia, 2021 - first dataset ,2021 |url=https://www.stat.gov.mk/PrikaziSoopstenie_en.aspx?rbrtxt=146 |access-date=2022-03-30 |website=www.stat.gov.mk}}</ref> |population_census_year = 2021 |population_density_km2 =71.4 |population_density_rank =122^та |ethnic_groups =[[Македонци]] и [[Демографија на Македонија|останати малцински заедници]] |GDP_PPP_year = 2025 |GDP_PPP = {{increase}} $51.997 милијарди<ref name="IMFWEO.MK">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=962,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2024 Edition. (MK) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |date=22 October 2024 |access-date=1 April 2025}}</ref> |GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $28,720<ref name="IMFWEO.MK" /> |GDP_PPP_per_capita_rank = 71^ва |GDP_nominal = {{increase}} $17.090 милијарди<ref name="IMFWEO.MK" /> |GDP_nominal_year = 2025 | GDP_nominal_rank = 137^ма | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $9,439<ref name="IMFWEO.MK" /> | HDI_year = 2023<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI = 0.815 <!--само број--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |language=en}}</ref> |Gini_year = 2022 |Gini_change = decrease |Gini = 29.8 <!--само број--> |Gini_ref = <ref>{{cite web |title=Laeken poverty indicators in 2022, final data |url=https://www.stat.gov.mk/pdf/2025/4.1.25.29_mk.pdf|website=stat.gov.mk |publisher=State Statistical Office |access-date=1 April 2025}}</ref> |currency = [[Македонски денар|денар]] |currency_code = MKD |time_zone = [[Средноевропско време|CET]] |utc_offset = +1 |time_zone_DST = [[Средноевропско летно време|CEST]] |utc_offset_DST = +2 |patron_saint = [[Свети Климент Охридски]]<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.dnevnik.mk/default.asp?ItemID=C3A4E72362601D4A852885D2F70DFBF3 |title=Св. Климент Охридски е [[патрон (светител)|патрон]] на македонскиот народ и неговата историја |accessdate=2015-08-31 |archive-date=2015-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150722165019/http://www.dnevnik.mk/default.asp?ItemID=C3A4E72362601D4A852885D2F70DFBF3 |url-status=dead }}</ref> |drives_on = десно |cctld = {{unbulleted list |[[.mk]] |[[.мкд]]}} |calling_code = [[Повикувачки броеви во Македонија|+389]] |demonym = [[Македонци]] (Македонец/Македонка) |footnote1 = [[Албански јазик|албански]], [[Турски јазик|турски]], [[Српски јазик|српски]], [[Ромски јазик|ромски]] и [[Влашки јазик|влашки]] се службени јазици покрај македонскиот во населени места каде го зборува над 20 % од населението. |GDP_nominal_per_capita_rank=85^та|GDP_PPP_rank=134^та|HDI_rank=68^ма}} '''Македонија''', службено позната под новото спорно уставно име '''Република Северна Македонија''' ('''РСМ''') или скратено '''Северна Македонија'''<ref>Според договорот што е потпишан помеѓу Република Грција и Република Македонија, службеното име на државата што треба да го користат владините институции за домашна и меѓународна употреба е „Северна Македонија“, или во целосен облик „Република Северна Македонија“.</ref> — држава сместена на [[Балкански Полуостров|Балканскиот Полуостров]] во [[Југоисточна Европа]]. Земјата е една од наследничките држави на поранешна [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|СФРЈ]], од која прогласила независност во 1991 година. Зафаќа околу 38 % од вкупната површина на регионот [[Македонија (регион)|Македонија]]. Географски земјата граничи со [[Србија]] на север, [[Косово]] на северозапад, [[Бугарија]] на исток, [[Грција]] на југ и [[Албанија]] на запад. Релјефот на државата е главно планински. Иако е континентална држава, таа има повеќе од 50 езера и шеснаесет планини повисоки од 2.000 метри. Македонија е суверена<ref name="mfa.gov.mk">{{cite web | url=http://www.mfa.gov.mk/default1.aspx?ItemID=245 | title=Министерство за надворешни работи | accessdate=2025-12-07 | archive-date=2008-11-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081113191036/http://www.mfa.gov.mk/default1.aspx?ItemID=245 | url-status=dead }}</ref>, самостојна<ref name="НБРМ">[http://www.nbrm.gov.mk/default-mk.asp?ItemID=4EB46A6F5C52E14DBA267F2DA2285D4F НБРМ]{{Мртва_врска|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.eubusiness.com/europe/macedonia/macedonia-country-profile |title=eubusiness.com |accessdate=2010-01-05 |archive-date=2009-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091130062730/http://www.eubusiness.com/europe/macedonia/macedonia-country-profile |url-status=dead }}</ref>, демократска<ref name="mfa.gov.mk"/><ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mk.html |title=CIA - The World Factbook |accessdate=2010-01-05 |archive-date=2018-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180128152123/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mk.html |url-status=dead }}</ref> и социјална држава<ref name="НБРМ"/><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.jorm.org.mk/ustav.shtml |title=Устав на Република Македонија |accessdate=2009-12-27 |archive-date=2013-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130119042627/http://www.jorm.org.mk/ustav.shtml |url-status=dead }}</ref>. Главен град на државата е [[Скопје]] со население од 605.404 жители (проц. 2025).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://populationstat.com/macedonia/skopje|title=Skopje, Macedonia Population (2025) - Population Stat|work=populationstat.com|accessdate=2025-05-18}}</ref> Други поголеми градови се: [[Битола]], [[Куманово]], [[Прилеп]], [[Тетово]], [[Велес]], [[Штип]], [[Охрид]], [[Гостивар]], [[Струмица]], [[Кавадарци]], [[Кочани]] и [[Кичево]]. Македонија има вкупно 25.436&nbsp;км² во кои живеат околу 1.836.713 жители (попис од 2021), од кои мнозинството се [[Македонци]]. Службен јазик во државата е [[македонски јазик|македонскиот]], додека службена валута е [[Македонски денар|денарот]]. Во 1993 година, Македонија станала членка на [[ООН|Обединетите нации]], но поради [[Спор за името помеѓу Македонија и Грција|Спорот со името]] што го водела со [[Република Грција]], таа била примена под привремената референца ''Поранешна Југословенска Република Македонија''. Македонија е членка и на [[Совет на Европа|Советот на Европа]] и [[НАТО]]. Од декември 2005 година, исто така, таа е и кандидат за приклучување кон [[Европска Унија|Европската Унија]]. == Потекло на поимот == Името „Македонија“ е од [[Старомакедонски јазик|старомакедонско]] потекло, и според преданијата доаѓа од митскиот предок [[Македон (митски предок)|Македон]]. Како државно име почнало да се користи во [[VIII век п.н.е|VIII век пр. н. е]] за [[Кралство Македонија|Кралството Македонија]], [[Македонска Империја|Македонската Империја]], па потоа на римската покраина ''Македонија'', византиската тема ''Македонија'' и денес за регионот [[Македонија (регион)|Македонија]] и државата Македонија. Денес се верува дека името значи „планинци“ или „висока земја“ или „високи луѓе“.<ref>[http://www.etymonline.com/index.php?search=Macedonia&searchmode=none Macedonia], Online Etymology Dictionary</ref> Во 2018 година е склучен [[Преспански договор|Преспанскиот договор]] помеѓу [[Влада на Македонија|македонската влада]], предводена од претседателот [[Зоран Заев]] и Грчката влада, предводена од претседателот [[Алексис Ципрас]], со кој се утврдило името на државата за внатрешна и надворешна употреба да биде „Северна Македонија“. Новото име стапило во службена употреба на [[11 февруари]] [[2019]] година. Сепак, и покрај промената на името, народот и медиумите сè уште ја именуваат државата едноставно како Македонија. == Историја == {{главна|Историја на македонскиот народ|Историја на Македонија}} === Праисторија === {{Main|Праисторија на Македонија}}[[Податотека:Astroexpedition in Kokino 10.jpg|мини|лево|Мегалитската опсерваторија [[Кокино (наоѓалиште)|Кокино]]]] Најстарите траги од животот на луѓето во Македонија потекнуваат од времето на [[неолит]]от, односно од времето кога постоело примитивно земјоделство. Покрај земјоделството, луѓето во ова време ја познавале, изработувале и употребувале [[керамика]]та, во вид на садови за секојдневна употреба, или како вајани идоли на божества и човечки фигури. Од страна на оружје во ова време била користена [[праќа]]та. За време на [[бронзено време|бронзеното време]], особеност на населбите во Македонија е тоа што биле градени на високи и тешко достапни места, што наведува на големи преселби на разни племиња. Преодниот период од бронзеното во железното време (XII — XI век п.н.е.) е одбележан со големи преселби на население од север, во науката познати како Егејски преселби, со цел освојување на богати градови во Југоисточниот Медитеран. Притоа, дошло до уништување на микенската култура. Дел од преселбите се одвивале по долината на Вардар, па, така, повеќе населби од тој период се уништени, главно со опожарување. === Античка Македонија === {{Main|Античка Македонија}}[[Податотека:2011 Bitola, Heraclea Lyncestis (21).jpg|thumb|left|220px|Античкиот град [[Хераклеја]], основан од страна на [[Филип II Македонски]], во близина на денешна Битола.]] [[Податотека:Vergina sun.svg|thumb|десно|200px|[[Ѕвезда од Кутлеш|Ѕвездата од Кутлеш]] — симбол на Античка Македонија.]] Археолошките наоди покажуваат дека на просторот на Македонија постоела цивилизација уште од периодот меѓу 9000 п.н.е. и 3500 п.н.е.<ref>R.J. Rodden and K.A. Wardle, Nea Nikomedia: The Excavation of an Early Neolithic Village in Northern Greece 1961-1964, Vol I, The Excavation and the Ceramic Assemblage, British School at Athens Supplementary Volume 25, 1996</ref> Првпат [[Македонското Кралство]] се појавува во периодот на IX век п.н.е., а постои недоумица за тоа кој бил првиот македонски крал — [[Каран]], кој се смета за митски предок на Аргеадите, или [[Пердика I]] — првиот историски крал на Кралството Македонија. Приближно од V век п.н.е. Кралството Македонија станува значаен политичко-економски чинител во поширокиот регион, а негова главна надворешнополитичка дејност била сосредоточена кон односите со [[Стара Грција|грчките]] [[Полис (град-држава)|градови-држави]], при што често било сојузник со други држави (како на пр. [[Персија]]) против [[Стара Грција|Грците]], или пак заземало страна во некои од меѓусебните спорови на градовите, настојувајќи на тој начин да го уништи нивното единство и да ги ослаби. [[Филип II Македонски]] ([[359 п.н.е.|359 г. п.н.е.]] — [[336 п.н.е.|336 г. п.н.е.]]), по покорувањето на [[Илири]]те и [[Тракијци]]те, успеал да ја освои цела Грција. Неговиот син, [[Александар III Македонски]] ([[336 п.н.е.|336 г. п.н.е.]] — [[323 п.н.е.|323 г. п.н.е.]]) е една од најзначајните личности во светската историја. Тој најпрвин го скршил внатрешниот отпор во проширеното Македонско Кралство, а подоцна во походот против [[Персија]], ја уништил огромната Персиска Империја и ја проширил македонската држава на три континенти — [[Европа]], [[Азија]] и [[Африка]], протегајќи се на [[Балканскиот Полуостров]] и [[Мала Азија]], [[Блискиот Исток]], [[Египет]] и [[Индија]], и со тоа била создадена [[Македонската Империја]].<ref>Arrian, ''Anabasis Alexandri'' I, 13–19</ref><ref>Arrian, ''Anabasis Alexandri'' I, 20–23</ref><ref>Arrian, ''Anabasis Alexandri'' I, 23</ref><ref>Greene, p. 351</ref><ref>Arrian, ''Anabasis Alexandri'' II, 16–24</ref><ref>Gunther, p. 84.</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/124716/coin/15880/From-the-Persian-Wars-to-Alexander-the-Great-490-336-bc|title=Coin: from the Persian Wars to Alexander the Great, 490–336 bc|publisher=Encyclopedia Britannica|accessdate=16 ноември 2009}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.livius.org/aj-al/alexander/alexander10.html|title=The end of Persia|publisher=www.livius.org|accessdate=16 ноември 2009|archive-date=2016-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20160316211044/http://www.livius.org/aj-al/alexander/alexander10.html|url-status=dead}}</ref> По неговата смрт, оваа огромна империја, како резултат на несогласувањата на неговите генерали ([[дијадоси]]) околу тоа кој ќе биде негов наследник се распаднала на 3 дела и тоа: Кралството на [[Селевкиди]]те, Кралството на [[Птолемаиди]]те и Кралството на [[Антигониди]]те.<ref>Shipley, Graham (2000) ''The Greek World After Alexander'' Routledge History of the Ancient World. (Routledge, New York)</ref><ref>Walbank, F. W. (1984) ''The Hellenistic World'', The Cambridge Ancient History, volume VII. part I. (Cambridge)</ref> Освојувањата на Александар III Македонски имаат суштествено значење за започнувањето на [[Хеленистички период|хеленистичкиот период]] во светската историја. Продорот на [[Римска Република]] на исток доведува до таканаречените [[Македонско-римски војни]] ([[215 п.н.е.|215 г. п.н.е.]] — [[168 п.н.е.|168 г. п.н.е.]]) во кои Македонското Кралство управувано од [[Антигонидската династија|Династијата на Антигонидите]] целосно потпаѓа под римска власт, а последниот македонски крал [[Персеј]] e одведен како роб во [[Рим]]. Таа станува [[Македонија (римска провинција)|римска провинција]] како дел од Римското Царство и е поделена на 2 дела — Македонија Прима и Македонија Салутарис.<ref>{{cite web | url=http://www.unrv.com/provinces/macedonia.php | title=Macedonia - Province of the Roman Empire &#124; UNRV Roman History }}</ref> Територијата на денешна Македонија била поделена меѓу провинциите Македонија Салутарис и Моезија прима.<ref>{{Наведена мрежна страница|author=Encyclopædia Britannica |url=http://www.britannica.com/eb/article-9068124/Skopje |title=Encyclopaedia Britannica — Scopje |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=28 април 2010}}</ref> По поделбата на Римското Царство во [[395]] г. од н.е. на [[Византија|Источно]] и [[Западно Римско Царство]], Македонија станува дел од Источното Римско Царство или Византија. === Среден век === [[Податотека:Samuilova tvrdina -- Ohrid 5.jpg|thumb|лево|250px|[[Самуилова тврдина|Самуиловата тврдина]] во [[Охрид]].]] Во [[6 век|VI]] и [[VII век]] на [[Балкански Полуостров|Балканот]] и во Македонија се доселуваат [[Стари Словени|Словените]], достигнувајќи јужно до [[Тесалија]], па дури и до [[Пелопонез]].<ref>Cambridge Medieval Encyclopedia, Volume II.</ref> Тие се измешале со затекнатото месно население, во најголема мера со [[Тракијци]] и [[Илири]], потоа [[Стара Грција|Стари Грци]], [[Антички Македонци]], и др. На македонската територија, која тогаш се наоѓала под византиска јурисдикција, [[Македонски Словени|македонските Словени]] биле опфатени во полудржавни формации — македонски [[склавинии]]. Склавиниите презеле повеќе напади против [[Византија]] и утврдените византиски градови. Во [[837]] година Македонија почнува да потпаѓа под власта на [[Прво Бугарско Царство|бугарската]] држава, при што до средината на [[IX век]] поголемиот дел од Македонија потпаднал под бугарска власт, а другиот бил вклучен во рамките на Византија. Во IX век, исто така, започнува и црковнопросветната дејност на [[Солун|солуњаните]] [[Кирил и Методиј]], која се состоела од повеќе мисии за покрстување на Словените, но и во поставување на основите на [[глаголица|словенската писменост]], која започнува со создавањето на словенската азбука — [[глаголица]]та, во [[855]] година. Нивните ученици, [[Св. Климент Охридски|Климент]] и [[Св. Наум Охридски|Наум]], ќе ја продолжат нивната дејност и кон крајот на IX век, ќе ја создадат [[Охридска книжевна школа|Охридската книжевна школа]] и [[Преславска книжевна школа|Преславската книжевна школа]], со што [[Охрид]] набрзо прераснува во еден од најразвиените црковнопросветни и културни средишта на Балканот — лулка на словенската писменост. Во [[X век]] Македонија ќе ја зафати [[Богомили|богомилското]] движење и учење, за првпат создадено во [[Велес|Велешко]]-[[прилеп]]ската Област, како одглас на потчинувачкиот [[Феудализам|феудален]] црковноекономски систем. Тоа набрзо ќе се прошири не само во Македонија, туку и низ цела [[Европа]]. Со востанијата во Македонија во втората половина на X век, во [[969]] година против бугарската и во [[976]] година против византиската власт била создадена македонската средновековна [[Феудализам|феудална]] држава, позната уште и како [[Самуилово Царство|Самуиловото Царство]]). Македонската средновековна феудална држава постоела сè до [[1018]] година, кога била покорена од византиските војски. Во [[13 век|XIII]] и [[XIV век]] [[Византија|византиската]] власт врз Македонија била прекинувана со времиња на [[Србија|српско]] и [[Бугарија|бугарско]] владеење. До крајот на [[XIV век]] Македонија целосно била покорена од [[Отоманско Царство|Османлиите]], со што нејзиниот економски и општествен систем бил разорен, а исто така, бил забавен и нејзиниот натамошен општествен и културен развој. Во [[1767]] година [[султан]]от ја укинал [[Македонска православна црква - Охридска Архиепископија|Охридската архиепископија]]. === Освестување и обединување на македонската нација во XIX век === {{Главна|Зацврстување на народниот јазик во црковната литература до почетокот на XIX век}} ==== Зацврстување на народниот јазик ==== [[Податотека:Robevihouse.JPG|200px|thumb|left|Архитектурата во градот [[Охрид]].]] Од [[XIV век]] во Македонија започнува да се засилува влијанието на [[српската варијанта]] на [[Старословенски јазик|старословенскиот јазик]]. Причина за тоа било приклучувањето на македонските краишта кон тогашната [[Србија|српска држава]]. Тоа влијание се однесува главно, на [[правопис]]от. Покрај тоа, во книжевните споменици од тоа време сè повидливи се и трагите од современите живи [[македонски говори]]. Во времето на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]] писменоста доживува опаѓање. Нејзиниот јазик уште повеќе се оддалечува од старословенската основа, затоа што во живиот [[народен говор]] веќе биле насобрани повеќе изразити промени. Покрај црковните [[богослужбени книги]], во кои повеќе се водело сметка за старата писмена словенска традиција, се појавуваат сè повеќе и такви текстови што служат за читање на поширок круг луѓе или претставуваат написи за практична употреба. Во XVI век се печатат и книги во Србија и [[Венеција]]. Во [[XVII век]] веќе доаѓаат во големи количества црковни книги печатени во [[Русија]] на [[рускословенски јазик]]. ==== Македонско национално движење ==== {{Главна|Македонско национално движење}} [[Податотека:Avtonomna Makedonia Belgrade 1905.jpg|мини|десно|Весникот ''[[Автономна Македонија (белградски весник)|Автономна Македонија]]'', Белград 1905]] За време на [[Отоманско Царство|османското владеење]] положбата на Македонците и создавањето на македонска држава биле многу тешки. Неколку движења, чии цели се создавање на автономна Македонија, која го покрива целиот регион на Македонија, започнале да се појавуваат кон крајот на XIX век, а најстарата од нив е [[ВМРО|Македонската револуционерна организација]]. Во 1905 година таа била преименувана во [[ВМРО|Внатрешна македонско-одринска револуционерна организација]] (ВМОРО), а по Втората светска војна организацијата се поделила на [[Внатрешна македонска револуционерна организација]] (ВМРО) и Внатрешна тракиска револуционерна организација (ВТРО). Во почетокот организацијата не бирала националности туку била отворена за „... обединување на сите незадоволни елементи во Македонија и Одринско, без оглед на нивната националност...“ Поголемиот дел од членовите сепак биле [[Македонци]]. Во 1903 година ВМРО организира [[Илинденско востание|Илинденското востание]] против Османлиите, кои по некои првични успеси, вклучувајќи и формирање на [[Крушевска Република|Крушевската Република]], било задушено со големи човечки загуби. Востанието и образувањето на Крушевската Република подоцна многу ќе влијаат кон создавањето на денешната Република. === Македонија во XX век === * [[Македонија пред Балканските војни]] * [[Македонија во Првата балканска војна]] * [[Југославија|Српска окупација]] * [[Македонија во Втората балканска војна]] * [[Народноослободителната борба]] * [[Социјалистичка Република Македонија]] === Независност === Својот пат кон политичката независност, Македонија го градела во неколку последователни чекори, носејќи одредени правни акти. Така, најпрвин, на [[25 јануари]] [[1991]] година, [[Собрание на Република Македонија|Собранието на Република Македонија]] донело Декларација за сувереност. Подоцна, на [[8 септември]] [[1991]] година бил одржан [[Референдум во Македонија, 1991|референдум]] за независност на Македонија при што референдумското прашање гласело:<ref name="ReferenceA">Стојан Андов, „Зошто Глигоров инсистираше на вториот дел од референдумското прашање?“, ''Фокус'', број 1058, 15.1. 2015, стр. 44-45.</ref> „''Дали сте за суверена и самостојна држава Македонија со право да стапи во иден сојуз на суверени држави на Југославија?''“ Според тврдењето на тогашниот претседател на Собранието на Република Македонија, [[Стојан Андов]], во [[август]] [[1991]] година тој имал долг и тежок разговор со претседателот на Република Македонија, [[Киро Глигоров]], кој бил автор на референдумското прашање, убедувајќи го да го избрише вториот дел од [[референдум]]ското прашање. Плашејќи се од воената вмешаност од страна на [[ЈНА]], Глигоров останал на својата формулација на референдумското прашање.<ref>Стојан Андов, „Зошто Глигоров инсистираше на вториот дел од референдумското прашање?“, ''Фокус'', број 1058, 15.1. 2015, стр. 45-46.</ref> Референдумот за независноста на Македонија бил бојкотиран од албанското население поради вториот дел од референдумското прашање, кое ја допуштало можноста за повторно влегување во сојуз со другите републики на СФРЈ. По успешно спроведениот референдум, на [[17 ноември]] [[1991]] година бил донесен првиот [[Устав на Република Македонија]], при што за него не гласале пратениците [[Албанци]]. <br /> По донесувањето на Уставот, дејствувањата за меѓународното признавање на Македонија ги презел претседателот, Киро Глигоров. На [[16 декември]] [[1991]] година, Советот на министрите на [[Европска заедница|Европската заедница]] (сегашната [[Европска комисија]]) донел одлука да ја признае независноста на оние републики од [[СФРЈ]] кои ќе побараат признавање, но кои ги исполнуваат условите поставени од страна на Европската заедница. Притоа, рокот за донесување на дефинитивната одлука бил одреден за [[15 јануари]] [[1992]] година. Со истата Декларација за [[Југославија]], Европската заедница ги одредила условите за меѓународно признавање на републиките од СФРЈ:<ref>Стојан Андов, „Зошто Глигоров инсистираше на вториот дел од референдумското прашање?“, ''Фокус'', број 1058, 15.1. 2015, стр. 44.</ref> * да побараат меѓународно признавање, * да ги прифатат сите обврски содржани во критериумите за признавање на новите [[Држава|држави]], * да ги прифатат условите од [[Хашка конференција за Југославија|Хашката конференција за Југославија]], а особено оние од второто поглавје, кои се однесуваат на човековите права и правата на националните и етничките групи, * да ги поддржуваат напорите на [[Генерален секретар на Обединетите Нации|Генералниот секретар]] и на [[Совет за безбедност на ООН|Советот за безбедност]] на [[Обединетите нации]] и продолжувањето на Конференцијата за Југославија. <br /> Во Декларацијата бил определен краен рок за доставување на пријавите од страна на републиките на СФРЈ ([[23 декември]] [[1991]] година). Потоа, пријавите на оние републики што побарале признавање, со помош на претседавачот на Конференцијата за Југославија, биле проследени до Арбитражната комисија (предводена од франускиот правен експерт [[Робер Бадентер]]), која требало да даде мислење пред да се донесе конечна одлука за признавање. [[Претседател на Република Македонија|Претседателот на Република Македонија]], Киро Глигоров, навреме ја поднесол пријавата за меѓународно признавање, а Арбитражната комисија подготвила прелиминарен текст којшто го испратила до Република Македонија. Во мислењето на Арбитражната комисија (точката 2а) се изразувала одреден сомнеж во однос на желбата на Македонија за стекнување независност, предизвикан од вториот дел на референдумското прашање. Поради тоа, на [[11 декември]], во весникот „[[Нова Македонија]]“, претседателот Глигоров објавил реакција поради прелиминарното решение на Арбитражната комисија. Во писмото испратено до Бадентер, Глигоров го опишал доследното, последователно донесување правни акти за независноста на Македонија и дал објаснување за вториот дел од референдумското прашање — неговото убедување дека состојбата во СФРЈ ќе се смири со посредство на меѓународната заедница и дека ќе се создаде нов сојуз на републиките.<ref name="ReferenceA"/> <br /> По оваа интервенција на Глигоров започнало засилено општење меѓу македонскиот министер за надворешни работи, [[Денко Малески]], и Арбитражната комисија за да се убеди Арбитражната комисија дека Македонија нема територијални стремежи кон соседите. За таа цел, по совет на Бадентер, биле донесени два амандмани на македонскиот устав: со едниот била извршена поправка на уставната одредба за начинот на промена на државните граници, а со вториот амандман се дало објаснување дека Македонија нема да се меша во внатрешните работи на [[Грција]], преку својата заинтересираност за положбата на македонското малцинство. Откако двата амандмани биле усогласени со Арбитражната комисија, на [[6 јануари]] [[1992]] година, тие биле усвоени од страна на Собранието на Република Македонија. По расчистувањето на овие недоразбирања, Арбитражната комисија донела мислење дека Македонија ги исполнува сите потребни услови за меѓународно признавање. Сепак, наспроти ваквата препорака, Советот на министрите на Европската заедница донел одлука да ги признае само [[Словенија]] и [[Хрватска]].<ref>Стојан Андов, „Зошто Глигоров инсистираше на вториот дел од референдумското прашање?“, ''Фокус'', број 1058, 15.1. 2015, стр. 44-47.</ref> * [[Влади на Република Македонија]] * [[Историја на Република Македонија]] == Административна поделба == {{Главна|Административна поделба на Македонија}} {{multiple image<!-- begin stack of images, scroll down for article --> |direction = horisontal | width = 250 |image1 = Municipalities of Macedonia 1996-2004.svg|caption1 = Територната организација на Македонија од 1996-2004 |image2 = Map of the municipalities of Macedonia (2013).svg| caption2 = Новата територијалната организација предвидена со законот од 2004 година }} Општините на Македонија се [[административна поделба|административни единици]] од прв ред. Во август [[2004]] и март [[2013]], Македонија е реорганизирана на 80 [[општини во Македонија|општини]]; 10 од нив се [[Град Скопје]], посебна единица на [[локална самоуправа]] и [[главен град]] на државата. Речиси сите општини се непроменети или само претопени од претходните 123 општини формирани во септември [[1996]]; другите биле припоени една кон друга и границите им се променети. Пред ова, локалната управа била организирана во 34 административни единици на различни нивоа. По број на население, најголема општина во Македонија е [[Општина Куманово]] со 105.484 жители, а најмала [[Општина Вевчани]] со 2.433 жители. == Географија == {{Главна|Географија на Македонија}} === Местоположба === [[Податотека:Map of the Republic of Macedonia-mk.svg|thumb|250px|right|Топографска карта на Македонија.]] Македонија има површина од 25.713&nbsp;км² и нема излез на море. Македонија на исток граничи со [[Република Бугарија]], на север со [[Република Србија]] и [[Република Косово]], на запад со [[Република Албанија]] и на југ со [[Република Грција]]. Должината на државните граници изнесува вкупно 839&nbsp;км, и тоа: * [[Република Грција]] 262 км * [[Република Косово]] 159 км * [[Република Албанија]] 191 км * [[Република Бугарија]] 165 км * [[Република Србија]] 62 км Значењето на географската положба на Македонија, како средишна балканска држава што се граничи со четири држави, различни по својот стопански потенцијал и развиеност, е што тие се упатени на меѓусебна трговска размена и дополнување на нивните економии, токму преку територијата на Македонија. Следната табела ја наведува точната географска положба на Македонија. Исто така, во неа се вклучени крајните точки на територијата.<ref name="стат">{{наведена книга|publisher=Државен завод за статистика|title=Македонија низ бројки 2011|location=Скопје|date=2011|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/MakBrojkiM2011.pdf }}</ref> {| class="wikitable" |- ! !СГШ !ИГД !Месност !Општина |-align=center !Север |42°22' |22°18' |[[Аништа (Луке)|Аништа]], [[Дукат (планина)|Дукат Планина]] |[[Општина Крива Паланка|Крива Паланка]] |-align=center !Југ |40°51' |21°08' |[[Маркова Нога]] (граничен камен 177) |[[Општина Ресен|Ресен]] |-align=center !Исток |41°43' |23°02' |[[Ченгино Кале]] (граничен камен 47) |[[Општина Пехчево|Пехчево]] |-align=center !Запад |41°31' |20°28' |[[Кестењар]] (граничен столб Е16/8) |[[Општина Дебар|Дебар]] |} === Релјеф === [[Податотека:Снежната убавица Солунска Глава (2,540m).JPG|thumb|десно|Врвот [[Солунска Глава]] на планината Јакупица во зима.]] Македонија е земја која што е заградена во нејзините граници и не излегува на море или океан. Таа географски е определена со долината што ја образува најголемата река на нејзината територија — [[Вардар]], која се граничи со повеќе планински вериги. Главно, земјиштето е нерамно и сместено меѓу [[Шар Планина]] и [[Осогово]], кои се границата на долината на реката Вардар. Трите најголеми природни езера во државата се&nbsp;— [[Охридско Езеро|Охридското]], [[Преспанско Езеро|Преспанското]] и [[Дојранско Езеро|Дојранското Езеро]]. Тие лежат на јужната граница, и се поделени меѓу границите со [[Албанија]] и [[Грција]]. Охридското Езеро се смета за едно од најстарите езера и биотопи во светот.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.moe.gov.mk/soer2/ohrid_a.htm |title=Macedonian Ministry of Environment |date= |accessdate=28 април 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080119010740/http://www.moe.gov.mk/soer2/ohrid_a.htm |archivedate=2008-01-19 |url-status=dead }}</ref> Регионот е сеизмички активен, и во минатото се случиле многу катастрофални земјотреси, од кои најблизок е [[Скопски земјотрес 1963|Скопскиот земјотрес од 1963]] што срушил 80 % од градот Скопје и убил околу 1.000 луѓе. Најголема котлина е [[Пелагонија]] на која се одгледуваат многу култури посебни за ова климатско подрачје, како на пример тутунот што најмногу се одгледува во околината на [[Прилеп]]. 44,01 % од вкупната територија на Македонија е со надморска височина од 500 до 1.000 метри, 22,44 % е со надморска височина од 200 до 500 метри, 22,33 % е со надморска височина од 1.000 до 1.500 метри, 6,95 % е со надморска височина од 1.500 до 2.000 метри, 2,89 % е со надморска височина до 200 метри и 1,38 % е со надморска височина од над 2.000 метри.<ref name="стат"/> Највисоките 10 планини со своите највисоки врвови се: {{Планини во Македонија}} Македонија исто така има и „сценски“ планини. Тие припаѓаат на две различни планински вериги: првата се планините од [[Шар Планина|шарскиот предел]]<ref>{{Наведена мрежна страница|author=Encyclopædia Britannica |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/523838/Sar-Mountains |title=Britannica's article about Sar Mountains |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=28 април 2010}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.euratlas.com/Atlasphys/Sarplanina2.htm |title=Sar Mountains on the Euratlas map of the Europe's most significant mountain ranges |publisher=Euratlas.com |date= |accessdate=28 април 2010}}</ref> што се надоврзува со западновардарската/[[Пелагониски Регион|пелагониска]] група на планини ([[Баба Планина]], [[Ниџе]], [[Кожуф]] и [[Јакупица]]) исто така позната како динарска верига. Втората верига е планинскиот ланец [[Осогово]]-[[Беласица]], позната под името [[Родопи|родопска верига]]. Планините во западниот дел се помлади и повисоки во однос на оние од источниот дел на земјата. == Демографија == {{Главна|Демографија на Македонија}} Според пописот од 2002 година, бројот на домаќинствата изнесувал 564.296, а на становите 698.143. Во вкупното население од 2.022.547 лица, населението на возраст до 19 години броeло 591.702 лица, додека во групата 60 и повеќе години имало 303.534 лица. Лицата на возраст од над 65 години опфаќале 10,57 % во вкупното население, додека младата популација од 0 до 14 години била застапена со 21,08 проценти. ''Табела: Етничка структура на населението според пописот од 2002 година.'' {{columns |col1= {{bar box |width = 300px |float = left |title = Етнички состав |titlebar = #ddd |bars = {{Столбен постоток|Македонци|yellow|64.18}} {{Столбен постоток|Албанци|black|25.17}} {{Столбен постоток|Турци|red|3.85}} {{Столбен постоток|Роми|blue|2.66}} {{Столбен постоток|Срби|green|1.78}} {{Столбен постоток|Бошњаци|violet|0.84}} {{Столбен постоток|Власи|brown|0.48}} {{Столбен постоток|други|purple|1.04}} }} |col2width =50em |col2 = * [[Македонци]] — 1.297.981 или 64,18 % * [[Македонски Албанци|Албанци]] — 509.083 или 25,17 % * [[Македонски Турци|Турци]] — 77.959 или 3,85 % * [[Македонски Роми|Роми]] — 53.879 или 2,66 % * [[Македонски Срби|Срби]] — 35.939 или 1,78 % * [[Македонски Бошњаци|Бошњаци]] — 17.018 или 0,84 % * [[Македонски Власи|Власи]] — 9.695 или 0,48 % * други — 20.993 или 1,04 %. }} ===Религија=== ''Табела: Структура на населението според верската припандост.'' {{bar box |float=right |title=Верници во Македонија |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|Православни|red|64.8}} {{Столбен постоток|Муслимани|green|33.3}} {{Столбен постоток|Католици|yellow|0.35}} {{Столбен постоток|Протестанти|blue|0.3}} {{Столбен постоток|други|orange|1.5}} }} {{bar box |float=right |title=Верници во Македонија 2021 |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|[[Православни]] |red|46.14}} {{Столбен постоток|[[Католици]] |blue|0.37}} {{Столбен постоток|Други Христијани|crimson|13.93}} {{Столбен постоток|[[Муслимани]]|green|32.17}} {{Столбен постоток|Непознато|Black|0.48}} {{Столбен постоток|Останати |pink |7.26}} }} === Поголеми градови === {{Главна|Список на градови во Македонија}} {{Најголеми градови во Македонија}} == Култура во Македонија == Благодарение на географската положба, сместена во територијата на средиштен [[Јужен Балкан]], Македонија е трезор на скоро сите позначајни културни, историски епохи што ја обележуваат европската цивилизација. Античката, римската, ранохристијанската, византиската, словенската, отоманската се епохи што оставиле богати културни траги на територијата на Македонија. Овие културноисториски траги, ја одделуваат Македонија како посебна средина, со богати културни и духовни наследства, кои во [[20 век|XX век]], особено по [[Втората светска војна]] ќе придонесат или ќе бидат мошне значаен темел за создавање на посебна уметност и творештво што има европски контекст и постигнувања. === Книжевност === {{Mainarticle|Македонска книжевност}}[[Податотека:Codex Assemanianus 09.jpg|мини|десно|Codex Assemanianus]] Македонската книжевност започнува со [[Охридската книжевна школа]] од 886 година. Овие први пишани дела биле најчесто со религиозна тематика. Универзитетот (еден од најстарите во [[Европа]]) основан од [[Свети Климент Охридски]] во [[Охрид]] ќе биде колепка не само на македонската книжевност, туку и на книжевноста на целиот словенски свет. Редакцијата на која се пишувале првите дела на овој универзитет, е еден вид на старословенски книжевен јазик кој бил универзален за севкупниот словенски свет.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://makedonija.rastko.net/cms/files/books/4a7302d694eb6/ |title=КНИЖЕВНО-ИСТОРИСКИ ТЕКСТОВИ ЗА МАКЕДОНСКАТА ЛИТЕРАТУРА |accessdate=2019-07-22 |archive-date=2017-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171227215337/http://makedonija.rastko.net/cms/files/books/4a7302d694eb6 |url-status=dead }}</ref> Охрид со својата Охридска книжевна школа, [[Кратово]] со својата Кратовска книжевна школа и [[Лесново]] со својата Лесновска книжевна школа биле центрите каде што се создавале дела на црковнословенски јазик. Кон ова треба да се спомене и битолската препишувачка школа во која се реализирале исклучително вредни книжевни ракописи како што е [[Битолски октоих|Битолскиот октоих]], [[Радомирово евангелие|Радомировото евангелие]] и други. Од овој период се зачувани уникатни пишувани ракописи — [[манускрипти]] кои се меѓу највредните артефакти во светските музеи од [[Петроград]], [[Москва]] до [[Лондон]]. Треба да се спомене, дека покрај кириличната база, од која се шири писменоста низ словенските народи, Македонија била и средиштето на [[глаголица]]та — писмо на словенските народи, чија симболика и значење е предмет на проучување на светските јазичари. Периодот од турската инвазија до XVIII век е претежно период на книжевни дела создавани и препишувани со црковен јазик, библиски дела, ерминии, црковни календариуми и друго. Од овој период покрај споменатите препишувачки школи, за истакнување е [[Буковскиот книжевен центар]], за кој [[Марко Цепенков]], во своите дела пишува дека бил македонски [[Хиландар]] по бројот на книжевни дела и дека во XIX век, грчките освојувачи однеле енормна количина на книжевни дела мерена со товари. Една од поглавните и позначајните етапи на развојот на македонскиот јазик е за време на [[македонска преродба|преродбата]], односно низ текот на XIX век. Овој период е познат како преродбенички, поради големиот број на литературни и национални дејци и напорите на истите за оформувањето на македонскиот стандарден јазик. Меѓу позначајните преродбеници се [[Крсте Петков Мисирков]], [[Димитрија Чуповски]] и [[Ѓорѓија Пулевски]] кои со своите дела и залагања придонеле во голема мера за развојот на јазикот. Поради недостаток на стандардната македонска азбука, поголем број од македонските преродбеници се служеле со странските соседни азбуки за запишување на мислите, како на пример користење на грчката, српската, бугарската или руската азбука при создавањето на книжевните дела. Реформите во македонската азбука, правопис и граматика од Крсте Петков Мисирков биле едни од најзначајните за македонскиот јазик и неговиот современ развој. Тие биле важни поради тоа што: стандардизацијата на македонскиот јазик во [[20 век|XX век]], обезбеди добра основа за понатамошен развој на современата македонска книжевност — период кој најбогат во историјата на самата книжевност. Почетокот на кодифицираниот македонски книжевен јазик започнува од крајот на деветнаесеттиот и почетокот на дваесеттиот век особено со делото „[[За македонцките работи]]“ на Крсте Петков Мисирков. [[File:Kočo Racin.jpg|thumb|upright|[[Кочо Рацин]] (1908–1943)]] Македонскиот јазик не бил службено признат до образувањето на македонската држава во рамките на [[Федеративна Народна Република Југославија]] во 1946 година. Огромна заслуга за ова ќе има [[поет]]от, [[есеист]]от и мислителот [[Коста Рацин]] што особено со поезијата објавена кон триесеттите години — во збирката песни „[[Бели мугри]]“ и есеите, особено за [[богомилство|богомилите]] — ќе го продолжи патот на осамостојувањето и изградувањето на македонскиот книжевен јазик. Неговото творештво било забрането од владата на Југославија пред Втората светска војна. Кон ова треба да се додаде и поетското дело на [[Коле Неделковски]], настанато неколку години подоцна и исто така објавено во странство поради политичките забрани и прогони. По [[Втората светска војна]], [[Блаже Конески]] и други, биле задолжени за составување на книжевниот македонски јазик. Благодарение на тестаменталната заоставнина на Крсте Петков Мисирков и Коста Рацин, Блаже Конески, ќе ги објави фундаменталните дела за кодифицирањето на македонскиот книжевен јазик.<ref>[https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=519156/ ЗА СОВРЕМЕНАТА МАКЕДОНСКА КНИЖЕВНОСТ]</ref> Поради слободата на пишување на македонски јазик, македонската книжевност во многу кратко време ќе го доживее својот процут. Ако кон ова се додаде богатата традиција останата уште од [[Свети Климент Охридски|Св. Климент Охридски]], по Втората светска војна во Македонија за кратко време ќе се случи посебен литературен бум. Најпрво, ќе се појави првото поколение на македонски поети: [[Ацо Шопов]], [[Славко Јаневски]], Блаже Конески, [[Гане Тодоровски]], Јаневски, исто така, бил прозаист и автор на првиот македонски роман, „[[Село зад седумте јасени]]“. Кон ова треба да се додадат и основоположниците на македонската [[драматургија]], кои пред кодифицирањето на македонскиот литературен јазик ќе пишуваат драмски дела на народен македонски јазик, со кои ќе изиграат голема улога во националното будење на македонскиот народ: [[Војдан Чернодрински]], [[Васил Иљоски]], [[Ристо Крле]]. Кон нив достоинствено и со сериозни дела по војната ќе се надоврзат: [[Коле Чашуле]], [[Томе Арсовски]], [[Миле Неделкоски]], [[Горан Стефановски]] и [[Дејан Дуковски]]. Современата македонска книжевност, или книжевноста на македонскиот јазик од завршувањето на Втората светска војна па сè до денес, е еден од најбогатите книжевни периоди во историјата на македонскиот јазик. Овој период е карактеристичен првично со употребата на стандардниот пишан јазик, а што е поважно и забрзаното збогатување на македонскиот книжевен фонд. Од првата генерација македонски писатели како што се Славко Јаневски, [[Владо Малески]], Блаже Конески, [[Стале Попов]], Ацо Шопов, Гане Тодоровски, [[Ѓорѓи Абаџиев]], [[Иван Точко]], итн. па сè до современите [[Георги Барбаровски]], [[Петре М. Андреевски]], [[Влада Урошевиќ]], [[Богомил Ѓузел]], [[Радован Павловски]]. Во средната генерација особено се истакнуваат делата на [[Радован Павловски]] — „Суша селидба и свадби“, [[Живко Чинго]], со збирките на раскази „Пасквелија“ (1962) и „Нова Пасквелија“ (1965), во кои зборува за контраста на традицијата и новите идеи. Неговиот роман „[[Големата вода (роман)|Големата вода]]“ ја покажува тагата и големината на детството. Во 2016 година, во Македонија работеле 57 [[Библиотека|библиотеки]], а толку изнесувал нивниот број и во 2019 година. Во 2023 година, бројот на библиотеките се намалил на 45, кои имале 52 000 членови.<ref name="ReferenceB">„Основни податоци за културата во 2023 година“, ''Економија и бизнис'', година 27, број 320, 1 октомври 2024, стр. 54.</ref> Паралелно со збогатувањето на македонскиот книжевен фонд, цврсто се втемелила и книжевната критика, која особено се развила со воспоставувањето на високообразовните институции во слободната македонска држава. === Архитектура === [[File:Седиште на Преспанско-пелагониската православна епархија се наоѓа во градот Битола.jpg|thumb|right|Градска архитектура — необарок [[Митрополија Битола|Митрополијата: Преспанско-пелагониска епархија во Битола]]]] Архитектурата има исклучително богата традиција во која се остварени низа значајни архитектонски дела.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.macedonism.org/%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0/%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0-%D0%B2%D0%BE-%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0/index.html|title=АРХИТЕКТУРА ВО МАКЕДОНИЈА|date=2021-10-23|language=mk-MK|archive-url=https://web.archive.org/web/20220219194631/https://www.macedonism.org/%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0/%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0-%D0%B2%D0%BE-%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0/|archive-date=2022-02-19|accessdate=2022-02-19}}</ref> Во археологијата со извонреден квалитет спаѓаат оние во [[Стоби]] во [[Градско]], [[Хераклеја Линкестис]] во [[Битола]], [[Лихнид]] во [[Охрид]] и [[Скупи]] во [[Скопје]]. Покрај објектите од [[Римско Царство|Римското Царство]]: форуми, театри, бањи, вили, забележани се и најстарите христијански [[базилика|базилики]] особено оние во: Стоби, Хераклеја, Лихннид. Подоцна во византиската епоха, се изградени и фрескописани цркви што спаѓаат во светското културно наследство — [[Црква „Св. Софија“ - Охрид|Св. Софија во Охрид]], [[Црква „Пресвета Богородица Перивлептос“ - Охрид|Богородица Перивлептос]], [[Курбиново]], [[Вељуса]]. Заедно со други културни споменици, црквите од средниот век од XII и XIII век се познати насекаде низ светот, кои се одликуваат со исклучителна архитектура и уникатни [[фреска|фрески]] и [[икона|икони]]. За време на [[Османлиско Царство|Отоманското Царство]] биле подигнати бројни споменици од богатото исламско градителство — џамии, чаршии, бањи. Архитектурата во Македонија напоредно со ова се изградувала во духот на балканското градителско творештво, особено во градските куќи на живеење, какви што биле во Охрид ([[Куќата на Робевци]]), [[Крушево]], [[Велес]]. Познатиот светски архитект [[Ле Корбизје]], на пропатување низ Македонија, се вдахнал од овој вид на архитектура, применувајќи нејзини делови во своите ремек-дела и нарекувајќи ги пример за најсоодветна архитектура. Градот [[Битола]], бил првиот македонски град во кој биле вклучени западноевропските градителски искуства со примери на еклетички [[барок]], [[класицизам]], [[југендстил]] и елементи на [[ренесанса]]. Современата архитектура во Македонија, особено по катастрофалниот земјотрес во [[Скопје]] во 1963 година, ја обележуваат градбите од меѓународниот стил, со што, Македонија зазема повидно место во меѓународната светска архитектура особено со објектите: [[Музеј на современата уметност (Скопје)|Музејот на современата уметност]], [[Македонската опера и балет]], [[Македонската академија на науките и уметностите]], [[Дом на културата Битола|Центарот за култура во Битола]] и други. === Ликовна уметност === [[File:Ženski portret.jpg|thumb|left|''Портрет на жена'' од Ѓорѓи Зографски]] Ликовната уметност во Македонија има богата традиција со извонредни уметнички дела.<ref>[https://www.academia.edu/23316651/%D0%A1%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0_%D0%B8_%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0_%D0%BA%D0%BE-%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%83%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D1%84%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8_%D1%82%D0%BE%D0%BC_3_%D1%81%D1%82%D1%80._3-278_%D0%A1%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D1%98%D0%B5_2013_/ Историја на уметноста]</ref> Мозаиците од раното христијанство во Хераклеја Линкестис, Охрид, Стоби. Фрескоживописите во: [[Црква „Св. Ѓорѓи“ - Курбиново|Св. Ѓорѓи во Курбиново]], Богородица Перивлептос во Охрид, дело на зографите [[Михаил и Евтихиј|Михајло и Евтихие]], [[Нерези]] итн. Првите почетоци на профаното сликарство се јавуваат кон крајот на деветнаесеттиот и почетокот на дваесеттиот век. Тие се поврзани со економските и социјалните промени во Македонија, а особено со постепеното образување на граѓанската класа и градската средина во истиот тој период. Несомнено, и пробивот на информации, преку допирите со соседните земји и воопшто со Европа, придонеле да се зачнат настојувања за едно поинакво разбирање на [[уметност]]а. Зародишот на ова се чувствувал во делата на зографите: [[Димитар Папрадишки|Димитриј Андонов-Папрадишки]] (околу 1858 — 1954&nbsp;г.) [[Ѓорѓи Зографски]] (1870 — 1945&nbsp;г.) кој бил вториот македонски зограф кој настојувал да биде и световен сликар. Без оглед на спомнатата извесна поврзаност на нашата прва предвоена генерација со последните зографи, нивното вистинско образование и ликовни концепции се сосем различни од творештвото што непосредно им претходело. Иако подолго време се мислело дека почетоците на современото ликовно творештво во Македонија почнало околу 1920 година, најновите проучувања, откриваат дека тоа било многу порано — кон крајот на [[19 век|XIX век]] со творештвото на [[Александар Ѓаконов]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://sdk.mk/index.php/magazin/nepoznatiot-bitolski-slikar-se-vika-aleksandar-gakonov-bil-predok-na-shpato/|title=НЕПОЗНАТИОТ БИТОЛСКИ СЛИКАР СЕ ВИКА АЛЕКСАНДАР ЃАКОНОВ И БИЛ ПРЕДОК НА ШПАТО|date=2017-10-23|work=Сакам да кажам|language=mk-MK|archive-url=https://web.archive.org/web/20220219194038/https://sdk.mk/index.php/magazin/nepoznatiot-bitolski-slikar-se-vika-aleksandar-gakonov-bil-predok-na-shpato/|archive-date=2022-02-19|accessdate=2022-02-19}}</ref>, [[Коста Шкодреану]] и [[Владимир Бециќ]]. Првиот учел во [[Виена]] и донел сликарство под влијание на австрискиот стил [[бидермаер]]. Вториот, Шкодреану, доаѓа од [[Фиренца]] и исто како и Ѓаконов, во Битола, каде што како академски сликар, кој учел во [[Рим]], донел сликарство кое содржело елементи на венецијанското [[барок]]но сликарство. [[Владимир Бециќ]], завршил академија во [[Минхен]] и неколку години работел во [[Битола]], до 1916 година. Создал поголем број на пејзажи со [[постимпресионизам|постимпресионистички]] стил и актови со рани сезановски елементи, а во Битола ја отворил и првата самостојна академска ликовна изложба во Македонија и пошироко. Помеѓу 1920 и 1930 година биле самостојните изложби на [[Димитар Пандилов Аврамовски]] и [[Лазар Личеноски]] во 1927 година, на [[Никола Мартиноски]] и Личеноски во 1929 година. Почнувајќи од 1930 година, ликовната уметност во Скопје добила поголем интензитет. Според бројот на самостојните изложби во Скопје и другите места на бивша Југославија, како и надвор од неа, најактивни биле Мартиноски и Личеноски. Во континуитет современото македонско сликарство продолжило во творештвото на [[Вангел Коџоман]], [[Борко Лазески]], [[Димитар Кондовски]], [[Родољуб Анастасов]],[[Васко Ташковски]], [[Вангел Наумовски]]... Неколку македонски повоени генерации на сликари се во паралела и актуелност со светските ликовни струења за што зборуваат нивните бројни меѓународни награди и изложби. Во вајарството освен основоположникот [[Димо Тодоровски]], кој се смета за основач на современата македонска скулптура, извонредни се делата на [[Петар Хаџи Бошков]], [[Боро Митриќески]], [[Новак Димитровски]] и [[Томе Серафимовски]]. Музејот на современа уметност и [[Уметничката галерија во Даут-пашин амам]] се сметаат за суштинските галериски институции. Во последно време полека се прифатени и влијанијата блиски на новата фигурација, [[неодадаизам|неодадаизмот]], [[поп-арт]]от, фантастиката итн. Во некои остварувања присутен е и обидот за укинување на границите помеѓу традиционалната поделба на сликарството и скулптурата, создавање на композитни пластични објекти, каде што се чувствува средбата меѓу сликарството, вајарството, архитектурата и применетата уметност. Овие стремежи во непосредната пластична постапка, често се манифестирале со амбивалентноста на своите први обиди, со интерференција на разни спротивни настојувања: особено поради свесниот или спонтан обид во поранешната стилска. === Филмска уметност === [[Податотека:Браќата Манаки.jpg|thumb|Браќата Манаки]] Историјата на филмското творештво во Македонија е старо околу 110 години. Првиот филм бил снимен во 1895 година од страна на браќата [[Јанаки и Милтон Манаки]], во Битола, со што започнала богата филмска традиција во регионот, која продолжува и денес.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.mn.mk/kultura/9185-Makedonska-kinematografija/ |title=Македонска кинематографија |accessdate=2019-07-22 |archive-date=2019-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191022164236/https://www.mn.mk/kultura/9185-Makedonska-kinematografija/ |url-status=dead }}</ref> Во изминатиот век, медиумот на филмот ја отсликувал историјата, културата и секојдневниот живот на македонскиот народ. Со текот на годините, многу македонски филмови биле претставени на филмски фестивали ширум светот, а неколку од овие филмови добиле угледни награди. Најпознат македонски [[кинорежисер]] е [[Милчо Манчевски]], чиј дебитантски филм „[[Пред дождот]]“ бил предложен за [[Оскар]], а бил добитник на [[Златниот лав]], на фестивалот во [[Венеција]]. Првиот македонски игран филм е „[[Фросина (филм)|Фросина]]“, снимен во 1952 година. Сценариото го напишал [[Владо Малески]], кој ги напишал стиховите за македонската химна. Еден од поистакнатите филмови од тоа време е и првиот игран филм во боја „[[Мис Стон (филм)|Мис Стон]]“. Покрај Милчо Манчевски, други истакнати македонски кинорежисери се [[Бранко Гапо]], [[Кирил Ценевски]], [[Димитрие Османли]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://kinoteka.mk/македонската-кинематографија-по-пад/|title=МАКЕДОНСКАТА КИНЕМАТОГРАФИЈА ПО ПАДОТ НА КОМУНИЗМОТ, пишува Атанас Чуповски|date=2019-02-19|work=Кинотека на Македонија|language=mk-MK|archive-url=https://web.archive.org/web/20220219193844/https://kinoteka.mk/%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%98%D0%B0-%D0%BF%D0%BE-%D0%BF%D0%B0%D0%B4/|archive-date=2022-02-19|accessdate=2022-02-19}}</ref> Во 2023 година, во Македонија имало 18 кина. Во нив биле прикажани вкупно 13 526 филмски претстави кои ги посетиле 389 000 гледачи.<ref name="ReferenceB"/> === Музика === [[Податотека:Opera-carsamuil.jpg|thumb|180px|left|Сцена од операта „Цар Самоил“ од [[Кирил Македонски]].]] Македонија има исклучително богато музичко наследство. Еден од најзначајните композитори на византиското музичко творештво бил композиторот [[Јован Кукузел]], од [[Дебар]]. Студиите на [[Сотир Гулабовски]], „Октоехос“ во врска со традицијата на македонските духовни и црковни хорски химни се значаен придонес за македонската и балканската културна историја. По првата генерација современи македонски класични композитори:[[Трајко Прокопиев]], [[Тодор Скаловски]], [[Стефан Гајдов]], [[Петре Богданов Кочко]] и [[Живко Фирфов]] доаѓаат композиторите [[Кирил Македонски]], ( првата македонска опера), [[Глигор Смокварски]], [[Властимир Николовски]], [[Тома Прошев]], [[Томислав Зографски]], [[Михајло Николовски]], [[Љубомир Бранѓолица]], [[Стојан Стојков]], [[Ристо Аврамовски]], [[Томе Манчев]], [[Димитрије Бужаровски]] [[Гоце Коларовски]].<ref>[https://macedonism.org/%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0/%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B0/ МАКЕДОНСКАТА МУЗИКА]</ref> [[Македонската филхармонија]] била основана во 1944 година во Народна Република Македонија, и била најстарата културна институција во областа на музиката. Во текот на 1950 година, бил основан првиот [[Македонски балет]], од Глигор Смокварски и операта „[[Гоце (опера)|Гоце]]“ од Ќирил Македонски. Периодот по нив, донел еден вид на ренесанса на македонската музика, фокусирана на иновациите и оригиналните творечки мечти. Поистакнати оперски пејачи од овој период биле: [[Данка Фирфова]], [[Павлина Апостолова]], [[Георги Божиков]] и [[Зина Креља]]. Во овој период се истакнувал и пијанистот [[Ладислав Палфи]]. === Театар === [[File:Makedonski Naroden Teatar 2013 18.JPG|thumbnail|right|Македонскиот народен театар во [[Скопје]]]] Во 2019 година, во Македонија имало 13 професионални театри,<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.mactheatre.edu.mk/tekst.asp?lang=mac&tekst=57&str=2 |title=/ Театролошки студии |accessdate=2019-07-22 |archive-date=2016-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331202408/http://mactheatre.edu.mk/tekst.asp?lang=mac&tekst=57&str=2 |url-status=dead }}</ref> а нивниот борј се зголемил на 20 во 2023 година. Притоа, во сезоната 2022/2023, во професионалните театри биле изведени 1 009 претстави кои ги посетиле 183 000 посетители.<ref name="ReferenceB"/> Во последните педесет години во [[Прилеп]] се одржува традиционален фестивал на македонски професионални театри во чест на Војдан Чернодрински, основачот на современиот македонски театар. Покрај нив постојат уште неколку меѓународни театарски фестивали: МОТ, во Скопје, фестивалот на комедијата во [[Куманово]], фестивалот на монодрамата во Битола и други. Секоја година во [[Кочани]] се одржува фестивал на аматерски и експериментални театарски претстави. Во македонскиот театар голем е списокот на надарени глумци, режисери, драмски писатели, сценографи, костимографи, композитори: [[Љубиша Георгиевски]], [[Александар Ѓурчинов]], [[Петре Прличко]], [[Илија Милчин]], [[Благоја Марковски]], [[Владимир Милчин]], [[Кирил Ќортошев]], [[Илија Џувалековски]], [[Тодорче Николовски (глумец)|Тодор Николовски]], [[Мери Бошкова]], [[Слободан Унковски]], [[Владо Цветановски]], [[Коле Ангеловски]]... == Стопанство == {{главна|Економија на Македонија}} [[Податотека:Macedonian B737-300 Z3-AAA.jpg|thumb|250px|[[Боинг 737]] на МАТ]] [[Податотека:Stopanska Banka Bitola.JPG|thumb|250px|Стопанска банка Битола]] Македонија по стекнувањето на својата независност од [[СФРЈ]] излегува како нејзина најсиромашна [[република]]. Во април [[1992]] година, Македонија прогласила монетарна самостојност, преку воведување сопствена парична единица — македонскиот [[денар]]. Во првата половина на 1990-тите, македонската економија се наоѓала во длабока [[рецесија]], предизвикана од бројни причини: распадот на заедничкиот пазар, [[Босанска војна|војните во поранешна Југославија]], [[грчка блокада|грчката блокада]], [[санкции кон СР Југославија|санкциите кон СР Југославија]], начинот на спроведување на процесот на [[приватизација]] на претпријатијата, тешкотиите во банкарскиот сектор и многу други. Од 1996&nbsp;г., економијата полека почнува да забележува раст, но тоа повторно се прекинува со [[Косовска војна|Војната во Косово]] од [[1999]] и [[Воен конфликт во Македонија (2001)|Домашниот етнички конфликт од 2001]]. Денес, Македонија сѐ уште го нема достигнато ни нивото на развиеност од осамостојувањето [[1991]] (највисокото ниво воопшто го има достигнато во [[1987]]). Според класификацијата на [[Светската банка]], Македонија спаѓа во земјите со повисок среден доход (''upper middle income''). Македонија е посттранзициска економија, со голем број сѐ уште нерешени преодни проблеми. [[Невработеност]]а е најголем проблем, 38 % ([[2005]]). [[Корупција]]та е системска појава. Неефикасното [[судство]] исто така негативно се одразува врз економијата. Нивото на домашни и странски [[инвестиции]] е ниско. [[Пазарно стопанство|Пазарното стопанство]] го нарушуваат неколку [[монопол]]и. [[Сива економија|Сивата економија]] е широко распространета и има проценки дека претставува од 20 % до 40 % од економската активност. Од друга страна [[Макроекономски показатели|макроекономските показатели]] веќе подолго време се добри, т.е. од средината на 1990-тите се одржува ниска, едноцифрена стапка на инфлација и низок буџетски дефицит. Исто така, Македонија е релативно малку [[Надворешен долг|задолжена]] земја. Државата располага со средностручна, но евтина [[работна сила]]. [[Инфраструктура]]та е во односна добра состојба, но сепак, потребни се дополнителни инвестиции во оваа област (пред сѐ во транспортно-комуникациско поврзување [[исток]]-[[запад]]). Македонија е членка на [[Светска трговска организација|Светската трговска организација]] и има отворена економија, високоинтегрирана во меѓународната трговска размена (во 2005&nbsp;г., вкупната размена со странство изнесуваше 79,5 % во [[БДП]]). ===Основни економски показатели=== * [[Национална валута]] — [[Денар|Македонски денар]] (MKD) * [[Услуги]] 63,4 % од БДП * [[Раст на индустриско производство]] — 3,1 % ([[2014]]) * [[Невработеност]] — 27,3 % ([[2015]])<ref>Работењето „на црно“ е распространета појава, така што реалната бројка е пониска</ref> * [[Буџет]] ([[2014]]) ''фискална година = календарска година'' ::[[Приходи]] — 3,272 милијарди [[$]] ::[[Расходи]] — 3,687 милијарди [[$]] ::[[Буџетски дефицит|Дефицит]] — 4,1 % ([[2014]]) * [[Јавен долг]] (% од БДП) — 34 % ([[2014]]) * [[Надворешен долг]] — 7,461 милијарди [[$]] ([[2014]]) * [[Девизни резерви]] — 2,265 милијарди [[$]] ([[2007]]) * [[Увоз]] — 6,091 милијарди [[$]] ([[2014]]) '' Германија 32,7 %, Косово 12,5 %, Грција 4,2 %, Србија 5,6 %, Бугарија 6,1 %, Италија 6,3 % '' ([[2013]]) * [[Извоз]] — 3,421 милијарди [[$]] ([[2014]]) ''Србија 9,8 %, Германија 12,5 %, Грција 16,8 %, Италија 10,1 %, Бугарија 7,8 %, Британија 11,3 %, Белгија 5 %, Словенија 5 %'' ([[2013]]) * [[Трговски дефицит]] — 2,670 милијарди [[$]] ([[2014]]) {| class="wikitable" |+ Избрани макроекономски показатели, 1990 — 2020<ref>[https://databank.worldbank.org/views/reports/reportwidget.aspx?Report_Name=CountryProfile&Id=b450fd57&tbar=y&dd=y&inf=n&zm=n&country=MKD databank.worldbank.org (пристапено на 11 јули 2021)]</ref> |- ! Показател !! 1990 !! 2000 !! 2010 !! 2020 |- | Бруто национален доход (во милијарди тековни долари) || 3,48 || 3,88 || 9,75 || 11,92 |- | Бруто национален доход по глава на жител (во тековни долари) || 1 750 || 1 910 || 4 710 || 5 720 |- | Бруто национален доход (паритет на куповната моќ, во милијарди тековни долари) || 10,90 || 12,24 || 23,04 || 33,91 |- | Бруто национален доход по глава на жител (паритет на куповната моќ, во тековни долари) || 5 460 || 6 020 || 11 130 || 16 280 |- | Бруто домашен производ (во милијарди тековни долари) || 4,7 || 3,77 || 9,41 || 12,27 |- | Раст на бруто домашниот производ (годишно, во %) || - 6,2 || 4,5|| 3,4 || -4,5 |- | Инфлација (дефлатор на БДП, годишно, во %) || 93,9 || 8,2 || 2,0 || 0,9 |- | Стапка на сиромаштија (според националниот праг, % од населението) || - || - || 26,8 || 21,6 |- | Стапка на сиромаштија (1,9 долари на ден, % од населението) || - || - || 10,4 || 3,4 |- | Учество во доходот на најниските 20 % || - || - || 3,7 || 6,1 |- | Учество на земјоделството, шумарството и рибарството (% од БДП) || 7 || 10 || 10 || 9 |- | Учество на индустријата и градежништвото (% од БДП) || 37 || 21 || 21 || 23 |- | Учество на извозот на стоки и услуги (% од БДП) || 25 || 33 || 40 || 58 |- | Учество на увозот на стоки и услуги (% од БДП) || 34 || 47 || 58 || 71 |- | Бруто инвестиции (% од БДП) || 18 || 22 || 24 || 30 |- | Јавни приходи (% од БДП) || - || - || 28,9 || 28,5 |- | Буџетско салдо (% од БДП) || - || - || -2,5 || -2,0 |- | Даночни приходи (% од БДП) || - || - || 16,9 || 17,2 |- | Надворешнотрговска размена (стоки, % од БДП) || 99 || 91 || 94 || 125 |- | Лични дознаки (прилив, во милиони долари) || - || 81 || 388 || 413 |- | Странски директни инвестиции (нето-прилив, во милиони долари) || - || 218 || 301 || 550 |- |} === Стопанство === ==== Енергeтски сектор ==== * [[Електрична енергија]] — производство: 5.676 милијарди кWh (2013 година) * Електрична енергија — производство по ресурси: ** Фосилно горива: 66,4 % ** Хидроелектрани: 33,2 % ** Друг вид: 1 % (2006 година) * Електрична енергија — потрошувачка: 6.869 милијарда кWh (2013 година) * [[Бензин]] — потрошувачка: 16.670 bbl/ден (2013 година) * Околу 80 % од потребната енергија се обезбедува со домашно производство, од термоцентралите и хидроцентралите. * [[Електростопанство на Македонија]] (ЕСМ) е самостојно јавно претпријатие одговорно за производство, пренос и дистрибуција на електричната енергија. * ЕСМ е во фаза на реструктурирање и пред приватизација. * Вкупните производни капацитети на ЕСМ (Електростопанство на Македонија) се состојат од околу 1500&nbsp;mW од кои околу 1/3 се сместени во хидроцентралите, било да се тоа големи или мали централи, додека останатите 2/3 од капацитетите се во термоцентралите. * [[РЕК Битола]] со своите 3 х 225 MW претставува најголем и висококонцентриран извор на електрична енергија во државата. * Главната преносна мрежа се состои од 400 kV, 220 kV и 110 kV водови низ целата земја. * Дистрибуцијата на енергијата се остварува преку 28 засебни целини (подружници), од кои „[[Електродистрибуција Скопје]]" има преовладувачко место со речиси 33 % од целокупната потрошувачка на електрична енергија во Македонија. * [[Скопје]] е поврзано со [[Солун]] со [[нафтовод]]. === Инфраструктура === [[Податотека:E65 Skopje Northern Bypass 1.jpg|thumb|right|250px|Северна скопска обиколница Е65 / М-4]] ==== Сообраќај ==== * [[Железница]]: 699&nbsp;км од кои 233&nbsp;км се електрифицирани ([[1,435&nbsp;м стандард]]) <br /> 56&nbsp;км кон [[Бугарија]] се во изградба (од [[1999]]) * [[Патишта]]: 9.573&nbsp;км (вкупно) ([[2002]]) <br /> 192&nbsp;км [[автопат]] и уште 47&nbsp;км [[автопат]] во изградба ([[2003]]) * [[Аеродром]]и: 17 ([[2002]]) * [[Гасовод]]: 268&nbsp;км ([[2004]]) * [[Нафтовод]]: 120&nbsp;км ([[2004]]) ==== Патен сообраќај ==== Моменталната вкупна должина на патната мрежа во Македонија изнесува 10.600&nbsp;км: * 6.830&nbsp;км или 64,5 % од неа се локални патишта * 2.820&nbsp;км или 26,5 % се регионални патишта, а * 950&nbsp;км или 9 % се автопатишта. Должината на модерните патишта е 5.100&nbsp;км. Најзначаен автопат е меѓународниот автопат [[Европски пат Е75|E-75]]. Започнува во [[Остенд]] — [[Белгија]], поминува преку [[Брисел]] — [[Нирнберг]], [[Виена]] — [[Будимпешта]] — [[Белград]] — [[Солун]] до [[Атина]] во [[Грција]]. Вкупната должина во Македонија изнесува 201&nbsp;км. Поминува низ централниот дел на земјата, по должината на реката [[Вардар]], и претставува главна артерија на патната мрежа на земјата. ==== Железнички сообраќај ==== * Должината на постоечките железнички линии е 920&nbsp;км, со 168 железнички станици. * Со соседите е поврзана по железнички пат со [[Грција]] и [[Србија]], додека пак во тек е изградба на пруга кон [[Бугарија]] од [[1999]]. Железничкиот сообраќај во Македонија е во целосна надлежност на [[Македонски железници]] [[Податотека:Skopje Airport - View of the main entrance by night (2018).jpg|thumb|right|250px|Меѓународен аеродром Скопје]] ==== Воздушен сообраќај ==== * Во Македонија има два меѓународни аеродрома, во [[Охрид]] и во [[Скопје]], со неколку меѓународни врски. * Исто така има домашни и рекреативни центри за авијација во [[Битола]], [[Штип]], [[Куманово]], [[Скопје]] и [[Прилеп]] * [[Меѓународен аеродром Скопје]] го користат 90 % од патниците, а [[Аеродром Охрид|аеродромот „Св. Апостол Павле“]] во [[Охрид]] го користат 10 % од патниците. ==== Телекомуникации ==== :''Напомена: Прикажани се застарени информации. Треба да се подноват.'' * Телекомуникациски оператори: 3 (98 % дигитализација) [[Македонски Телеком]], [[ОNE]], [[VIP]] * Телефонски линии во употреба: 498.910 (2007 година) * Мобилни оператори: 3 („[[Т-Мобиле Македонија]]“, „[[ONE]]“ и „[[Vip]]“). * Телефони-мобилни: 1.261 милиони * Интернет корисници: 392,671 * Достапни [[интернет]] услуги: :— Dial-up пристап преку [[PSTN]] со брзина од 56кb/s :— Пристап преку [[ISDN]] мрежа со 64 kb/s или 128kb/s :— Пристап преку pre-paid картичка :— Пристап преку изнајмени линии :— Широкопојасен пристап преку [[АДСЛ]] и [[кабелски интернет]] :— Оптички пристап == Политика == [[Податотека:Stages of education in Macedonia.svg|thumb|300px|Приказ на образовниот систем во Македонија]] ===Политички систем=== Во 2016 година, во Македонија биле регистрирани 58 политички партии, т.е. една партија на 33.000 жители. Претходно, бројот на партии бил далеку поголем: во 2009 година имало 99 партии, а во 2005 година дури 150 партии биле зеведени во судскиот регистер.<ref>Искра Коровешоска, „Во Босна и Херцеговина има 130 политички партии, во Велика Британија само 12“, ''Дневник'', година XX, број 6224, петок, 25 ноември 2016, стр. 4.</ref> === Односи со ЕУ === {{Главна|Приклучување на Македонија кон ЕУ}} Македонија во моментов има Статус на Кандидат за земја членка на Европската Унија. [[Хронологија на односите помеѓу Република Македонија и ЕУ|Хронологијата на односите помеѓу Македонија и ЕУ]], датира уште од 1992 година кога првиот претставник на Република Македонија е назначен во Брисел. Во моментов Македонија исчекува да отпочне преговори за полноправно членство во ЕУ. === Евроатлански асоцијации === Исто така на Македонија и е ветено членството во [[НАТО]] веднаш по разрешувањето на спорот околу уставното име што државата го има со Република Грција. === Спор за уставното име на Македонија === {{Главна|Спор за името помеѓу Македонија и Грција}} Поради притисоците од Република [[Грција]] (политички, економски, културни, ...), во 1993 година, државата била примена во [[Обединети Нации|Обединетите Нации]] под привремената референца ''Поранешна Југословенска Република Македонија'',<ref>[http://www.un.org/documents/ga/res/47/a47r225.htm www.un.org] Резолуција на [[Обединети Нации|Обединетите Нации]].</ref> иако била признаена под нејзиното уставно име од 133<ref name="maj2012-133">[http://www.mia.com.mk/default.aspx?vId=93585577&lId=1 Македонска информативна агенција-МИА] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120717102051/http://www.mia.com.mk/default.aspx?vId=93585577&lId=1 |date=2012-07-17 }} 'Република Македонија, потсети тој, е призната под уставното име од 133 земји, отворени се 56 дипломатско-конзуларни претставништва, склучени 1015 меѓународни договори, членка е на 103 меѓународни организации и регионални иницијативи, претседаваше со Генералниот секретаријат на ОН, либерализиран е визниот режим, претседаваше со Комитетот на министри на Советот на Европа, ја доби пресудата пред Меѓународниот суд на правдата и го започна дијалогот со ЕУ.'</ref> земји меѓу кои и постојаните членки на [[Совет за безбедност|Советот за безбедност]]: [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]], [[Кина]], [[Русија]], [[Обединето Кралство|Обединетото Кралство]]; членките на [[Европска Унија|ЕУ]]: [[Шведска]], [[Австрија]], [[Ирска]], [[Луксембург]], [[Словачка]], [[Естонија]], [[Чешка Република]], [[Унгарија]], [[Литванија]], [[Романија]], и [[Бугарија]]; сите поранешни југословенски републики: [[Хрватска]], [[Босна и Херцеговина]], [[Црна Гора]], [[Србија]] и [[Словенија]]; други земји кои ја признале Македонија под уставното име се: [[Турција]], [[Индија]], [[Канада]], [[Швајцарија]], [[Индонезија]], [[Аргентина]], [[Израел]], [[Бразил]], [[Саудиска Арабија]], [[Иран]], [[Украина]] итн. Во 2018 година, [[Влада на Македонија|Македонската влада]], предводена од претседателот [[Зоран Заев]], по преговорите со грчката влада, предводена од претседателот [[Алексис Ципрас]], се договориле името на државата за внатрешна и надворешна употреба да биде „Северна Македонија“. Новото име стапило во службена употреба на [[11 февруари]] [[2019]] година. ==Македонија како тема во уметноста и во популарната култура== * „Македонија е наша заедничка мајка“ — расказ на македонската писателка [[Христина Аслимоска]] од 2005 година.<ref>Христина Аслимоска, ''Разделба со детството''. Скопје: Детска радост, 2005, стр. 23.</ref> * „Земја како пеперуга“ — песна на македонскиот поет [[Јозо Т. Бошковски-Јон|Јозо Т. Бошковски]] од 1981 година.<ref>Јозо Т. Бошковски, ''Деца и цвеќиња и ѕвезди'', Нов свет, Скопје, 1981, стр. 38.</ref> * „Гнојниот остров Македон“ — краток расказ на македонскиот писател [[Никола Гелевски|Пандалф Вулкански]].<ref>Никола Гелевски и Владимир Мартиновски (приредувачи), ''Џинџуџе во земјата на афионите: Антологија на македонскиот краток расказ''. Скопје: Темплум, 2022, стр. 156-157.</ref> * „Македонија“ — песна на македонската поетеса [[Јованка Денкова]].<ref>Јованка Денкова, ''Исповед на бршленот''. Штип: Јованка Денкова, 2024, стр. 75.</ref> * „[[Чудна е Македонија]]“ — поема на македонскиот поет [[Венко Марковски]] од 1940 година.<ref>Венко Марковски, ''Порои''. Државно книгоиздателство на Македонија, Скопје, 1945, стр. 57-105.</ref> * „Сè е возможно (Царство Македонија): сурова еуфорија во пет сцени“ — драмски текст на македонскиот писател [[Дејан Мирчески]] од [[2012]] година.<ref>Дејан Мирчески, ''Кристалните јами на пропаста'', Темплум, Скопје, 2012.</ref> * „[[Глас од Македонија]]“ — песна на македонскиот поет [[Коле Неделковски]].<ref>Коле Неделковски, ''Стихови''. Кочо Рацин, Скопје, 1958, стр. 67.</ref> * „Македонија“ — поетски циклус на македонскиот поет [[Анте Поповски]] од 1958 година.<ref>Анте Поповски, ''Поезија''. Наша книга, Скопје, 1990, стр. 447-467.</ref> * „Македонија“ — поетски циклус на македонскиот поет Анте Поповски од 1964 година.<ref>Анте Поповски, ''Дрво што крвави''. Скопје: Детска радост, Наша книга, Македонска книга, Култура, Мисла, 1991, стр. 153–161.</ref><ref>Анте Поповски, ''Поезија''. Наша книга, Скопје, 1990, стр. 381-400.</ref> * „На македонските пазари“ — песна на Анте Поповски.<ref>Анте Поповски, ''Дрво што крвави''. Скопје: Детска радост, Наша книга, Македонска книга, Култура, Мисла, 1991, стр. 68.</ref> * „Патувајќи со Фенг по Македонија“ — песна на Анте Поповски.<ref>Анте Поповски, ''Дрво што крвави''. Скопје: Детска радост, Наша книга, Македонска книга, Култура, Мисла, 1991, стр. 42–43.</ref> * „[[ФИРОМ реквием]]“ — музички албум на [[Александар Пејовски]] од 2014 година.<ref>Александар Пејовски, ''ФИРОМ реквием'', ЈУ Младински културен центар — Скопје, мкц007 и PMG Recordings, 097/2014.</ref> * „За Македонија“ — песна на македонската група „[[ПМГ Колектив]]“ од 2011 година.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.pmgrecordings.com/discography.php?id=150&id=59 |title=www.pmgrecordings.com (пристапено на 3.12.2017) |accessdate=2017-12-03 |archive-date=2020-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200712224900/http://www.pmgrecordings.com/discography.php?id=150&id=59 |url-status=dead }}</ref> * „Македонија“ — песна на југословенската [[рок]]-група „[[Тајм (рок група)|Тајм]]“ (''Time'') од 1973 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=-4xdfEzFbrc YouTube, Time — Makedonija (1973. godina) (пристапено на 24.1.2017)]</ref> == Галерија == <center><gallery> Iglesia de San Pantaleón, Ohrid, Macedonia, 2014-04-17, DD 32.JPG|Црквата Св. Климент на [[Плаошник]] во Охрид Liberators Skopje NOB.JPG|„Споменик на ослободувањето“ во центарот на [[Скопје]] Panair Korab.jpg|[[Кораб]], највисоката планина во државата MountShara.jpg|[[Шар Планина]] Meister von Nerezi 001.jpg|Св. Пантелемон црквата близу [[Скопје]] Mother-teresa-skopje.JPG| [[Мајка Тереза]] во [[Скопје]] Sv. Troica od Radoviš 20.JPG| [[Црква „Св. Троица“ - Радовиш|Св. Троица]] во [[Радовиш]] Galichnik-View-Northern-Slope.jpg| Село [[Галичник]] Varnaliite vo Veles 02.jpg| Традиционална архитектура од [[Велес]] Dalmatian pelican in Prespa Lake.jpg| [[Преспанско Езеро]] Бигорский монастырь.jpg| [[Бигорски Манастир]] Old bridge in Zovik with sheep.jpg| Мостот во [[Зовиќ]], [[Мариово]] Koleshinski vodopad 28.JPG| Колешинскиот Водопад </gallery></center> == Поврзано == {{Портал|Македонија|Европа}} * [[Македонија (регион)]] * [[Егејска Македонија]] * [[Пиринска Македонија]] * [[Спор за името помеѓу Македонија и Грција]] * [[Статистички региони во Македонија]] * [[Општини во Република Македонија|Општини во Македонија]] * [[Крушевска Република]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Sisterlinks|Category:Republic of Macedonia}} === Влада === * [http://www.vlada.mk/ Официјална страна на Владата на Македонија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110411121930/http://vlada.mk/ |date=2011-04-11 }} * [http://www.sobranie.mk/ Собрание на Македонија] * [http://www.president.gov.mk/ Претседател на Македонија] {{Семарх|url=http://arquivo.pt/wayback/20160522185358/http://www.president.gov.mk/ |date=2016-05-22 }} === Историја === * [http://www.macedoniantruth.org/ Македонска историја] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130707090049/http://www.macedoniantruth.org/ |date=2013-07-07 }} {{mk}} === Туризам === * [https://macedoniafromabove.mk 360° Визуелен водич низ Македонија] * [http://macedonialovesyou.eu Слики и информации за Македонија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090428165258/http://www.macedonialovesyou.eu/ |date=2009-04-28 }} — веб-страница од Станислав Пигоњ. * [http://macedonia-timeless.com/ Macedonia-Timeless — туристички портал] {{mk}} {{en}} * [http://exploringmacedonia.com/ Exploring Macedonia — туристички портал] {{mk}} {{en}} * [http://travel2macedonia.com.mk travel2macedonia] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200203231429/https://travel2macedonia.com.mk/ |date=2020-02-03 }}, туристички портал. {{en}} * [http://www.state.gov/documents/organization/138927.pdf "State" — репортажа за Македонија] * [http://edition.cnn.com/2010/WORLD/europe/05/04/macedonia.country.profile/index.html I-list, Macedonia]{{Мртва_врска|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, профил на CNN. {{Македонска државност}} {{Navboxes |title= Местоположба |list= {{Држави на Европскиот континент}} {{Словенска Европа}} }} {{Navboxes |title= Членство во меѓународни организации |list= {{Совет на Европа}} {{Цефта}} {{ЕУ}} }} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Македонија| ]] [[Категорија:Држави во Европа]] [[Категорија:Држави на Балканскиот Полуостров]] [[Категорија:Републики]] j8ogkldyypqusjs913taajht85vi5ej 0 1321 5641510 5622009 2026-10-06T20:49:59Z P.Nedelkovski 47736 поврзница 5641510 wikitext text/x-wiki :''Ова е статија за современата држава на Балканскиот Полуостров. За други значења на името видете [[Албанија (појаснување)]]'' {{Infobox country | conventional_long_name = Република Албанија | native_name = {{small|{{native phrase|sq|Republika e Shqipërisë}}}} | common_name = Албанија | image_flag = Flag of Albania.svg | alt_flag = Црвена позадина со црн двоглав орел во средиштето. | image_coat = Coat of arms of Albania.svg | symbol_type = Грб | national_motto = [[Ти Албанијо ми даваш гордост, ти ми го даде името албанско]]<br>{{small|{{native phrase|sq|Ti Shqipëri, më jep nder, më jep emrin Shqipëtar}}}} | national_anthem = [[Химна на Албанија|Химна на знамето]]<br>{{small|{{native phrase|sq|Himni i Flamurit}}}}<br><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Hymni i Flamurit instrumental.ogg]]}}</div> | image_map = Albania (orthographic projection).svg | map_caption = | capital = [[Тирана]] | largest_city = Тирана | coordinates = {{Coord|41|19|N|19|49|E|type:city}} | official_languages = [[албански јазик|албански]] | languages2_type = Признати малцински јазици | languages2 = {{hlist|[[грчки јазик|грчки]]|[[влашки јазик|влашки]]|[[македнски јазик|македнски]]|други}} | demonym = [[Албанци]] (Албанец/Албанка) | government_type = {{nowrap|[[унитарна држава|Унитарна]] [[парламентарен систем|парламентарна]]}} [[република|уставна република]] | leader_title1 = [[Претседател на Албанија|Претседател]] | leader_name1 = [[Бајрам Бегај]] | leader_title2 = [[Премиер на Албанија|Премиер]] | leader_name2 = [[Еди Рама]] | legislature = [[Парламент на Албанија|Кувенди]] | sovereignty_type = [[Историја на Албанија#Независност (1912)|Историја на основање]] | established_event1 = [[Кнежевство Арбарија]] | established_date1 = 1190 | established_event2 = [[Кралство Албанија (среден век)|Кралство Албанија]] | established_date2 = февруари 1272 | established_event3 = [[Кнежевство Албанија (среден век)|Кнежевство Албанија]] | established_date3 = 1368 | established_event4 = [[Лепка Лига]] | established_date4 = 2 март 1444 | established_event5 = [[Скадарски пашалак]]/[[Јанински пашалак]] | established_date5 = 1757/1787 | established_event6 = Прогласување независност од [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]] | established_date6 = 28 ноември 1912 | established_event7 = [[Кнежевство Албанија]] | established_date7 = 29 јули 1913 | established_event8 = [[Република Албанија|Прва албанска република]] | established_date8 = 31 јануари 1925 | established_event9 = [[Кралство Албанија]] | established_date9 = 1 септември 1928 | established_event10 = [[Народна Социјалистичка Република Албанија|Втора албанска република]] | established_date10 = 11 јануари 1946 | established_event11 = [[Устав на Народна Социјалистичка Република Албанија|Трета албанска република]] | established_date11 = 28 декември 1976 | established_event12 = Четврта албанска република<br/>{{nowrap|[[устав на Албанија|Тековен устав]]}} | established_date12 = 29 април 1991<br/><br/>28 ноември 1998 | area_km2 = 28.748 | area_sq_mi = 11.100 | area_rank = 140. место | percent_water = 4,7 | population_estimate_year = 2023 | population_census = 2,402,113<ref name="Census 2023">{{cite web |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=Population and Housing Census 2023|url=https://shqiptarja.com/uploads/ckeditor/667eb96647c4bcens-2023.pdf}}</ref> | population_census_year = 2023 | population_density_km2 = 83.5 | population_density_sq_mi = | population_density_rank = | GDP_PPP_year = 2020 | GDP_PPP = $42.594&nbsp;billion<ref name="imf2">{{cite web |publisher=[[International Monetary Fund]] |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=11&pr.y=10&sy=2000&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=914&s=NGDP%2CNGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPPC%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |access-date=21 септември 2020}}</ref> | GDP_PPP_per_capita = $14.866<ref name=imf2/> | GDP_nominal_year = 2020 | GDP_nominal = $16.753&nbsp;билиони<ref name="imf2"/> | GDP_nominal_per_capita = $5.847<ref name=imf2/> | Gini_year = 2019 | Gini = 34.3<!-- number only --> | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name=eurogini>{{cite web |title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |publisher=[[Eurostat]] |website=ec.europa.eu |access-date=12 August 2021}}</ref> | HDI_year = 2019 | HDI_change = пораст | HDI = 0.795 | HDI_ref = <ref name="HDI">{{наведена книга|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=16 декември 2020}}</ref> | HDI_rank = 69. место | currency = [[албански лек|лек]] | currency_code = ALL | patron_saint = [[Богородица Марија]] | time_zone = [[Средноевропско време|СЕВ]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[Средноевропско летно време|СЕЛВ]] | utc_offset_DST = +2 | date_format = ден/месец/година | drives_on = десно | calling_code = [[Телефонски броеви во Албанија|+355]] | cctld = [[.al]] }} '''Албанија''' ({{langx|sq|Shqipëri}} или ''Shqipëria''; ''Shqipni'' или ''Shqipnia'', исто така ''Shqypni'' или ''Shqypnia''),<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/fialuurivoghels00junggoog|title=Fialuur i voghel scc...p e ltinisct mle...un prei P. Jak Junkut t' Scocniis ...|last=Giacomo Jungg|date=1 January 1895|publisher=N'Sckoder t' Scc...pniis|accessdate=23 јули 2016|via=Internet Archive}}</ref> или официјално '''Република Албанија''' ({{langx|sq|Republika e Shqipërisë}}) — земја во Југоисточна [[Европа]], сместена на [[Балкански Полуостров|Балканскиот Полуостров]] и [[Средоземно Море|Сердоземјето]]. Се граничи со [[Црна Гора]] на север, со [[Република Косово]] на североисток, [[Македонија]] на исток и со [[Грција]] на југ. Албанија има брег на [[Јадранско Море|Јадранското Море]] на запад и брег на [[Јонско Море|Јонското Море]] на југозапад. Главен град е [[Тирана]], кој воедно е и најголем град во државата. Географски, земјата покажува различни климатски, геолошки, хидролошки и морфолошки услови, дефинирани на површина од 28.748 км². Таа поседува извонредна разноликост со пределот кој се протега од планините [[Проклетие]] до топлото и сончево крајбрежје на Јадранско Море и Јонското Море. Албанија е мултиконфесионална, мултикултурна и мултиетничка земја. Најголениот дел од населението се етнички [[Албанци]], но има и бројно [[Грци|грчко]], [[Македонци|македонско]], [[Роми|ромско]], [[Власи|влашко]] и [[Црногорци|црногорско]] население. Историски гледано, областа на Албанија била населена со разни племиња од Илири, Тракијци и Стари Грци. Областа била припоена во 3 век од страна на Римјаните и станала составен дел на римските провинции [[Далмација (римска провинција)|Далмација]], [[Македонија (римска провинција)|Македонија]] и Илирик. Автономното [[Кнежевство Арбарија]] било создадено во [[1190]] година, формирано од архонт Прогон во [[Кроја]], во рамките на [[Византија]]. Во доцниот [[13 век]] [[Карло I Анжујски]] ги освоил албанските територии од Византијците и го основал средновековното [[Кралство Албанија (среден век)|Кралство Албанија]], кое со своето максимално проширување се протегало од [[Драч]] по должината на брегот до [[Бутринт]] на југ. Во средината на XV век, Албанија била освоена од страна на [[Османлии]]те. Современата национална држава Албанија се појавила во [[1912]] година по поразот на Османлиите во [[Балканските војни]].<ref name="cia">{{Наведена книга |chapter-url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/al.html |publisher=Central Intelligence Agency |title=The World Factbook |chapter=Albania |accessdate=21 јуни 2013 |title-link=The World Factbook |archive-date=2020-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200515105026/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/al.html |url-status=dead }}</ref> Современото [[Кралство Албанија]] било напднато од Италија во [[1939]] година, формирајќи [[Голема Албанија]], пред да стане нацистички германски протекторат во 1943 година.<ref>{{Наведена книга |url=https://books.google.com/books?id=t7KNgpZRnM8C&pg=PA181#v=onepage&q=Albania%20nazi%20protectorate |title=Invoking Humanity: War, Law and Global Order |last=Zolo |first=D. |publisher=Continuum International Publishing Group |page=180 |date=27 August 2002|via=Google Books|isbn=9780826456564 }}</ref> По поразот на [[Нацистичка Германија]], комунистичка држава насловена како [[Народна Република Албанија]] била основана под раководство на [[Енвер Хоџа]] и Партијата на трудот. Земјата доживеала општествени и политички трансформации во комунистичката ера, како и изолација од голем дел од меѓународната заедница. По Револуциите од 1991 година, социјалистичката република била распуштена и била основана денешна Албанија. Политички, земјата е унитарна парламентарна [[уставна република]] и земја во развој со економија со повисок среден доход во која доминира терциерниот сектор проследен со секундарниот и примарен сектор.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://data.worldbank.org/country/albania/|title=The world bank|publisher=World Bank|accessdate=13 септември 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140921063450/http://data.worldbank.org/country/albania|archive-date=21 September 2014|df=dmy-all}}</ref> Економијата поминала низ процес на транзиција, по крајот на комунизмот во 1990 година, од централизирана во пазарна економија.<ref>Reports: Poverty Decreases In Albania After Years Of Growth. Dow Jones Newswires, 201-938-5500 201-938-5500 201-938-5500.[http://www.nasdaq.com/aspx/stock-market-news-story.aspx?storyid=200904231403dowjonesdjonline000935&title=reports-poverty-decreases-in-albania-after-years-of-growth Nasdaq.com]</ref><ref>Albania plans to build three hydropower plants. People's Daily</ref><ref>Strong GDP growth reduces poverty in Albania-study. Reuters. [https://www.forbes.com/feeds/afx/2009/04/23/afx6330798.html Forbes.com] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120117160122/http://www.forbes.com/feeds/afx/2009/04/23/afx6330798.html |date=17 January 2012 }}</ref> Исто така, Албанија обезбедува и универзална здравствена заштита и бесплатно основно и средно образование на своите граѓани.<ref name="HDI"/> Земјата е членка на [[Обединетите Нации]], [[Светска банка]], [[УНЕСКО]], [[НАТО]], [[СТО]], [[Советот на Европа]], [[ОБСЕ]] и [[ОИК]]. Исто така, Албанија е службен кандидат за членство во [[Европската Унија]].<ref>{{наведени вести|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/8023127.stm |accessdate=29 април 2009|work=BBC News |title=Albania applies for EU membership |date=28 April 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090430184517/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/8023127.stm |archivedate=30 април 2009|df=dmy }}</ref> == Потекло на поимот == ''Албанија'' (''Albania'') e средновековно латинско име за регионот, кој на албански денес е познат како ''Shqipëri'' (''Шипнија'') или на грчки како Ἀλβανία (''Албаниа''). Името потекнува од племето [[Албани]], кое било запишан од [[Птоломеј]], географ и астроном од [[Александрија]] и кој направил карта во 150 година.<ref>Madrugearu A, Gordon M. The wars of the Balkan Peninsula. Rowman & Littlefield, 2007. p. 146.</ref> На картата тој запишал еден град [[Албанополис]]<ref>{{Barrington|49 & notes}}</ref> (североисточно од [[Драч]]). Името може имало континуитет со имињата на населените места Албанон или Арбанон, но нема никакви докази за тоа дали се истите.<ref>The Illyrians by J. J. Wilkes, 1992, ISBN 978-0-631-19807-9, page 279,"We cannot be certain that the Arbanon of Anna Comnena is the same as Albanopolis of the Albani, a place located on the map of Ptolemy (3.12)"</ref> Меѓу месното население во Албанија почнало да се користи поимот ''Shqipëria'' (''Шќиприа, Шипнија'') и демонимот ''Shqiptarë'' (''Шќиптар''), наместо ''Arbëria'' (''Арберија'') и ''Arbëresh'' (''Арбереш''). Иако народот сака да го толкува поимот ''Шќиприа'' (''Shqipëria'') како „земја на орли“ или „деца на орли“, сепак тој потекнува од обичниот албански збор „shqip“ (''шќип'') што во превод значи „разбира“.<ref>Kristo Frasheri. ''History of Albania (A Brief Overview)''. Tirana, 1964.</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mirror.undp.org/albania/download/pdf/albanian.pdf|title=The Albanian Language|last=Lloshi|first=Xhevat|publisher=United Nations Development Programme|accessdate=9 ноември 2010}}</ref> == Историја == {{главна|Историја на Албанија}} ===Рана историја=== [[Податотека:Parku Arkeologjik i Apollonisë 04.jpg|thumb|right|Аполонија претставувала значајна грчка колонија во денешна Албанија]] Првите траги на човечко присуство во Албанија, кои датираат од средниот и горниот палеолит, биле пронајдени во селото Харе во близина на [[Саранда]] и [[Дајти]] во близина на [[Тирана]].<ref name="Prendi">F. Prendi, "The Prehistory of Albania", ''The Cambridge Ancient History'', 2nd edn., vol. 3, part 1: ''[https://books.google.com/books?id=vXljf8JqmkoC&pg=PA187 The Prehistory of the Balkans; and the Middle East and the Aegean World, Tenth to Eighth Centuries B.C.]'', ed. John Boardman |display-authors= et al. (Cambridge: Cambridge UP, 1982), 189–90.</ref> Палеолитските наоди на Албанија покажуваат големи сличности со објекти од истата ера што се наоѓаат на Црвена Стиња во Црна Гора и северозападна Грција.<ref name="Prendi"/> Неколку артефакти од бронзеното време во една могила биле откопани во централна и јужна Албанија, и истите покажуваат тесна врска со наоѓалиштата во југозападна [[Македонија]] и [[Лефкада]], Грција. Археолозите дошле до заклучок дека овие региони биле населени од средината на третиот милениум п.н.е. од страна на индоевропски луѓе кои зборувале на прагрчки јазик. Еден дел од ова население подоцна се преселило во [[Микена]] во околу 1600 п.н.е. и таму ја основалло [[микенска цивилизација|микенската цивилизација]].<ref>{{Наведена книга | last=Hammond |first=N. G. L. |publisher= British Association for Mycenaean Studies | title=Grave circles in Albania and Macedonia | url=https://books.google.com/?id=MUkbAAAAYAAJ&q=%22At+Sesklo+there+are+links+with+Mati%2C+Pazhok%2C+and+Leucas+in+bronze+tweezers%2C+one-edged+bronze+knives+with+a+snout%2C+and+hair-rings+of+gold+wire+in+sets+of+three.+In+short%2C+if+our+inferences+from+the+tumulus-burials+are+correct%2C+some+Kurgan+peoples+reached+places+in+the+territory+of+south-western+Macedonia%2C+central+and+southern+Albania+and+Leucas+around+the+middle+of+the+third+millennium.++From+there+two+streams+entered+Greece%2C+mainly+in+the+MH+period%2C+one+by+sea+and+the+other+by+land+.+The+Indo-European+language+which+they+spoke+was+the+ancestor+not+of+Illyrian+but+of+Greek%2C+and+within+this+%27Ur-Greek%27+it+is+probable+that+the+seeds+of+the+Ionic+dialect+were+carried+into+Attica+and+the+Peloponnese+and+the+seeds+of+the+Aeolic+dialect+into+Thessaly+and+farther+south.%22#search_anchor | year = 1974 |journal = Bronze Age Migrations in the Aegean: Archaeological and Linguistic Problems in Greek Prehistory | volume = 4 | pages = 189–198 | accessdate=16 март 2011| isbn=978-0-7156-0580-6}}</ref><ref>Nicholas Geoffrey Lemprière Hammond, Guy Thompson Griffith [https://books.google.com/books?id=PnEJAQAAIAAJ&q=%22+The+centre+which+repeatedly+gave+off+this+style+of+design+seems+to+have+been+Albania.+As+we+have+concluded+on+other+grounds+that+this+area+was+a+reservoir+of+Greek-+speaking+%22 A History of Macedonia: Historical geography and prehistory]. Clarendon Press, 1972, p. 290</ref><ref name=Hammond1993>Nicholas Geoffrey Lemprière Hammond. [https://books.google.com/books?id=eW0iAQAAIAAJ&q=%22The+leading+dans+of+both+groups+buried+their+dead+under+a+circular+tumulus+of+soil+in+the+second+millennium+BC+The+main+reservoir+of+the+Greek+speakers+was+central+Albania+and+Epirus%2C+and+it+was+from+there+that+the+founders+of+Mycenaean+civilization+came+to+Mycenae%2C+c.+1600+BC%2C+and+burried+their+nobles+in+Grave+Circle+B.+Further+waves+of+immigrants+passing+through+and+from+Epirus+people+the+Greek+peninsula+and+islands+the+last+wave%2C+called+Dorians%2C+settling+from+1100+onwards.+The+lands+they+left+in+central+Albania+were+occupied+during+the+so-called+Dark+Age+%28U10-800BC%29+by+Illyrians%2C+whose+main+habitat+was+in+the+area+now+called+Bosnia%2C%22 Studies: Further studies on various topics]. A.M. Hakkert, 1993, p. 231: "The leading dans of both groups buried their dead under a circular tumulus of soil in the second millennium BC The main reservoir of the Greek speakers was central Albania and Epirus, and it was from there that the founders of Mycenaean civilization came to Mycenae, c. 1600 BC, and buried their nobles in Grave Circle B. Further waves of immigrants passing through and from Epirus people the Greek peninsula and islands the last wave, called Dorians, settling from 1100 onwards. The lands they left in central Albania were occupied during the so-called Dark Age (U10-800BC) by Illyrians, whose main habitat was in the area now called Bosnia,"</ref> Во античките времиња, територијата на модерната Албанија главно била населена со голем број на [[Илири|илирски племиња]]. Илирските племиња никогаш не се сметале себеси за Илири, и мала е веројатноста тие да го користеле тоа име за себе во времето кога живееле.<ref>{{citation|last1=Roisman|first1=Joseph|last2=Worthington|first2=Ian|title=A Companion to Ancient Macedonia|publisher=John Wiley and Sons|year=2010|isbn=978-1-4051-7936-2|url=https://books.google.com/books?id=lkYFVJ3U-BIC}}</ref> Името Илири се чини дека е називот што се однесува на одредено илирско племе, коешто првпат стапило во контакт со Старите Грци за време на бронзеното време.<ref name=Boardman629>John Boardman. [https://books.google.com/books?id=vXljf8JqmkoC&pg=PA629#v=onepage&q=%22tribes%20which%20held%20the%20Zeta%20valley%2C%20and%20as%20such%20they%20may%20have%20been%20the%20immediate%20neighbours%20of%20Greek-speaking%20tribes%20in%20the%20Bronze%20Age%22 The prehistory of the Balkans and the Middle East and the Aegean world]. Cambridge University Press, 1982. {{ISBN|978-0-521-22496-3}}, p. 629: "...{{nbsp}}the southernmost outliers of the tribes which held the Zeta valley, as such they may have been the immediate neighbours of Greek-speaking tribes in the Bronze Age."</ref><ref>Wilkes John. [https://books.google.com/books?id=4Nv6SPRKqs8C&q=%22astride%20the%20modern%20frontier%20between%20Albania%20and%20Yugoslav%20Montenegro%22 The Illyrians]. Wiley-Blackwell, 1995, {{ISBN|978-0-631-19807-9}}, p. 92: "Illyrii was once no more than the name of a single people... astride the modern frontier between Albania and Yugoslav Montenegro"</ref> [[Илири]]те, како народ на [[Балкан]]от се населиле околу [[900 п.н.е.]]. Како и во соседните земји, така и кај Илирите започнало да се распаѓа родовското уредување и да се создаваат класи. Се појавиле богати и имотни Илири, но и сиромашни и бедни. Во [[7 век п.н.е.]] [[Галаур]] ја создал првата илирска држава и се прогласил за нејзин крал. Тој ги одредил границите, но тие многу често се менувале, бидејќи Илирите многу често војувале со соседите, а особено со Античките Македонци. Најголем подем илирската држава постигнала во [[5 век п.н.е.]], а најпознати владетели на илирската држава биле Грабос, Бардалис, Аргон, Гентиј, како и кралицата Теута. Најчесто престолнина на илирската држава бил градот [[Скадар]]. Илирите ја одржувале својата држава сѐ до крајот на [[3 век п.н.е.]] кога [[Стар Рим|Римјаните]] за да го спречат [[Гусари|гусарството]] на Илирите кои го попречувале слободното одвивање на трговијата на римските морепловци-трговци и во [[римско-илирските војни]] [[229 п.н.е.]] -[[228 година п.н.е.]] и [[219 п.н.е.]] биле поразени и изгубиле голем дел од територијата која потпаднала под римска власт. Последен илирски крал бил Гентиј којшто дури склучил и сојузништво со последниот македонски крал [[Персеј]], но сепак и двајцата биле поразени од Римјаните. ===Среден век=== [[Податотека:Krujë-KrujaAlbania 2016.jpg|thumb|right|[[Кроја]]]] Откако [[Римското Царство]] било поделено на [[Источно Римско Царство|Источно]] и [[Западно Римско Царство|Западно]] во IV век, територијата на Албанија останала во рамките на Источното Римско Царство.<ref name="BideleuxJeffries2007">{{Наведена книга|last1=Bideleux|first1=Robert|last2=Jeffries|first2=Ian|title=Balkans: A Post-Communist History|url=https://books.google.com/books?id=G6iBAgAAQBAJ&pg=PA25|date=24 January 2007|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-58328-7|page=25|quote=From AD 548 onward, the lands now known as Albania began to be overrun from the north by ever-increasing&nbsp;...}}</ref> Во вековите што следувале, [[Балканскиот Полуостров]] страдал од варварските инвазии. Илирите се споменуваат за последен пат во текст од VII век.<ref name="Schaefer2008">{{citation|last=Schaefer|first=Richard T.|title=Encyclopedia of Race, Ethnicity, and Society|year=2008|publisher=SAGE Publications|isbn=978-1-4129-2694-2|url=https://books.google.com/books?id=jscZAQAAIAAJ}}</ref> Кон крајот на 12 и почетокот на 13 век, Србите и Венецијанците владееле со територијата на денешна Албанија.<ref name="Barbarian Invasions">{{Наведена мрежна страница | editor= Zickel, Raymond |editor2=Iwaskiw, Walter R. | year= 1994 | title="The Barbarian Invasions and the Middle Ages," Albania: A Country Study | url=http://countrystudies.us/albania/15.htm| accessdate=9 април 2008}}</ref> Етногенезата на Албанците е неизвесна, но првото неспорно споменување на Албанците датира уште во историските записи од [[1079]] или [[1080]] година во делото на [[Михаил Аталијат]], кој ги споменува дека учествувале во револт против [[Цариград]].<ref>{{Наведена книга|last=Madgearu|first=Alexandru|last2=Gordon|first2=Martin|title=The wars of the Balkan Peninsula: Their medieval origins|year=2008|location=Lanham|publisher=Scarecrow Press|url=https://books.google.com/?id=EOIhpIu8KAQC&pg=PA43&lpg=PA43&q=Albanoi|isbn=9780810858466}}</ref> Во овој момент Албанците биле целосно христијанизирани. Првата полуавтономна албанска држава била формирана во [[1190]] година, кога архонт Прогон го основал [[Кнежевство Арбарија|Кнежевството Арбарија]] со главен град во [[Круја]] во рамките на [[Византија]]. Прогон, бил наследен од неговите синови Ѓин и Димитри. По смртта на Димитри, како последен член на семејството Прогон, кнежевството стапило под власта на [[Григор Камона]], а подоцна и под владетелот Голем, како последен независен владетел.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Jr9DAAAAYAAJ|title=Illyrisch-albanische Forschungen|last1=Jireček|first1=Konstantin|last2=Thopia|year=1916|page=239|quote=Griechen Gregorios Kamonas}}</ref><ref name=Abulafia>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=bclfdU_2lesC&pg=PA786|title=The New Cambridge Medieval History: Volume 5, C.1198-c.1300|isbn=978-0-521-36289-4|last1=Abulafia|first1=David|last2=McKitterick|date=21 October 1999|page=786|quote=Greco-Albanian lord Gregorios Kamonas}}</ref><ref name=Genealogist>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=J7pnAAAAMAAJ&q=gregorios+kamonas|title=The Genealogist|year=1980|page=40}}</ref> Во [[13 век]], кнежевството било распуштено.<ref name=Clements31>Clements, John (1992), ''Clements encyclopedia of world governments'', Vol. 10. Political Research, Inc. p. 31: "By 1190, Byzantium's power had so receded that the archon Progon succeeded in establishing the first Albanian state of the Middle Ages, a principality"</ref><ref name="PickardÇeliku2008">{{Наведена книга|last1=Pickard|first1=Rob|last2=Çeliku|first2=Florent|title=Analysis and Reform of Cultural Heritage Policies in South-East Europe|year=2008|location=Strasbourg|publisher=Council of Europe Publishing|isbn=978-92-871-6265-6|url=https://books.google.com/books?id=Bi8fjENzJacC|page=16}}</ref><ref name="Norris1993">{{Наведена книга|last=Norris|first=H. T.|title=Islam in the Balkans: religion and society between Europe and the Arab world|url=https://books.google.com/books?id=RGmzir-ITtUC&pg=PA35|year=1993|publisher=University of South Carolina Press|isbn=978-0-87249-977-5|page=35}}</ref> Арбарија се смета за прва албанска држава, која го задржала полуавтономниот статус во западниот крај на Византија.<ref>{{Наведена книга|title=Studies on Kosova|series=East European Monographs #155|author1=Pipa, Arshi|author2=Repishti, Sami |year=1984|isbn=978-0-88033-047-3|pages=7–8}}</ref> Неколку години по распуштањето, [[Карло I Анжујски]] склучил договор со албанските владетели, ветувајќи дека ќе ги заштити нивните слободи. Во 1272, тој го основал [[Кралство Албанија (среден век)|Кралството Албанија]] и освоил неколку региони од [[Епирско Деспотство|Епирското Деспотство]]. Царството ја побарала цела територија на Албанија од [[Драч]] долж брегот на [[Јадранското Море]] до [[Бутринт]]. Католичката политичка структура била основа за папските планови за ширење на [[католицизмот]] на [[Балканскиот Полуостров]]. Овој план добил поддршката од [[Елена Анжујска]], роднина на Карло, која во тоа време владеела со територии во Северна Албанија. Околу 30 католички цркви и манастири биле изградени за време на нејзиното владеење главно во северна Албанија.<ref>{{Наведена книга|title = Regnum Albaniae, the Papal Curia, and the Western Visions of a Borderline Nobility|last = Etleva|first = Lala|publisher = Cambridge University Press|year = 2008|pages = |url = http://www.etd.ceu.hu/2009/mphlae01.pdf|access-date = 2019-07-05|archive-date = 2016-04-19|archive-url = https://web.archive.org/web/20160419094542/http://www.etd.ceu.hu/2009/mphlae01.pdf|url-status = dead}}</ref> Внатрешната борба на моќта во рамките на Византија во 14 век, му овозможило на најмоќниот средновековен владетел на Србија, [[Стефан Душан]], да воспостави краткотрајно царство кое ја вклучувала и цела Албанија, освен Драч.<ref name="Barbarian Invasions"/> Во [[1367]] година, различни албански владетели го формирале Деспотството Арта. За тоа време биле создадени неколку [[албански кнежевства]], меѓу кои најзначајни се Балшиќ, Топтани, Кастриоти, Музака и Аријанити. Во првата половина на [[14 век]] [[Отоманското Царство]] го нападнал поголемиот дел од Албанија а во исто време била основана и [[Лешка лига]] на чело со [[Скендербег]] како владетел, кој станал национален херој на албанската средновековна историја. ===Османлиско Царство=== {{Главна|Отоманска Албанија}} [[Отоманска Албанија]] го опфаќа периодот од историјата на денешна [[Република Албанија]] кога територијата била во составот на [[Османлиското Царство]]. Целата територија под османлиска власт била во периодот од [[1481]] до [[1912]] година. По битката на Саврово поле во 1385 година поголемиот дел од албанските владетели станале отомански вазали. Во текот на 14 век на територијата на денешна Албанија и Епир опстојувале неколку суверени кнежевства на чело на албански аристократи. Овие кнежевства биле создадени по падот на Српското царство и инвазијата на Османлиите кон Балканот. Албанската земја се наоѓала под владеење на неколку скарани мали кнежевства. Во 1385 година албанскиот началник на Драч апелирал за помош кон османлискиот султан за борба против династија Балшиќ кои ја контролирале Зета. Во битката на Саврово поле Османлиите издвојувале победа над Зета по кое следувало албанските кнежевства да се заколнат кон верност на Османлиското Царство. Ѓирокастро станал главен град на санџакот кој бил формиран во 1419 година. Во 1423 година [[Мурат II]] започнал голем воен поход кон Балканот. Во 1431 година паднала [[Јанина]] во [[Епир]] а во 1449 година тие веќе ги контролирале бреговите од [[Јонско Море]]. Албанските благородници имале право да ги задржат своите имоти и позиции како вазали но морале да ги испратат своите синови во турскиот двор како заложници за да се обезбеди османлиската власт над реонот во случај на востание. ==== Востанието на Скендербег ==== Албанскиот отпор против Османлиите започнал кон средината на [[15 век]]. [[Јован Кастриот]] бил еден од албанските аристократи кој претходно се заколнал во верност кон султанот. Тој бил принуден да ги испрати своите четири синови во османлискиот двор каде биле обучени за воена служба. Најмалиот од нив, [[Ѓорѓија Кастриот]] (1403-1468) го привлекол вниманието на султанот. Со прифаќањето на исламот тој го добил името Искендер. Тој учествувал во неколку походи во [[Мала Азија]] и [[Европа]], па тој бил назначен за администратор на балканските земји и тој од тој период станал познат како [[Скендербег]]. Во 1443 година Скендербег доживеал пораз во [[Битка кај Ниш|Битката кај Ниш]] од страна на [[Унгарци]]те. По овој пораз Скендербег преку измама испеал да го убеди османлискиот паша и владетел на [[Кројска тврдина|Кројската тврдина]] да ја предаде тврдината бидејќи така наредил султанот. Така по зазимањето на тврдината [[Скендербег]] го прифатил католицизмот и објавил света војна против Османлиите. На [[2 март]] [[1444]] била формирена [[Лешка лига]] на чело со Скендербег. Лигата била предводена од [[Ѓорѓија Кастриот]], а по неговата смрт од [[Лек Дукаѓини]]. Ѓерѓ ја организирал средбата на албанските благородници од фамилијата Аријанити, Дукаѓини, Спата, Топи, Музаки и водачите на слободните албански кнежевства од високите северноалбански планини во градот [[Леска (Албанија)|Леска]]. На средбата било договорено да се организира заеднички отпор против османлиските освојувачи, а за водач на лигата бил избран Скендербег. Лигата била организирана како конфедерација бидејќи секое кнежевство го зачувал својот суверенитет. Бројот на албанските војници достигнал преку 10.000 луѓе. Главна помош лигата ја добивала од Венеција, Унгарија и папата во Рим. На 14 мај 1449 година започнала опсадата на Светиград која завршила со османлиска победа. Најголема победа на Скендербег се случила во опсадата на Кроја во 1450 година. Во следниот период Скендербег ги зазел градовите Дебар и Охрид. Скендербег починал во 1468 година а на негово место бил поставен Лека Дукаѓини. Лешката лига се одржала до 1479 година кога била принудена да отстапи пред Османлиите. ==== Османлиско владеење==== Во историјата на Отоманското Царство 42 големи везири потекнувале од Албанија. Во периодот меѓу 17 и 19 век, од 92 велики везири, 25 имале албанско, а само 19 турско потекло. Пред доаѓањето на Османлиите Албанија била христијанска земја за разлика од денес каде мнозинство се муслимани. Исламизацијата во Албанија најпрво имала чисто формален карактер – поединци прифаќале муслимански имиња и само понекогаш оделе во [[џамија]], а ги задржувале христијанските погледи, дотолку повеќе што не се практикувало подучување на новата вера. Бекташкиот ред во Албанија бил прифатен повеќе од која и да е друга провинција на Османлиското Царство. Најмногу [[бекташи]] имало во јужна Албанија, а еден мал број во околина на областа Кроја. На оваа територија биле формирани: * [[Скадарски пашалак]] * [[Белградски пашалак (Албанија)|Белградски пашалак]] * [[Јанински пашалак]] Албанците масовно се вклучиле во [[Младотурска револуција|Младотурската револуција]] а на чело се истакнал [[Ибрахим Темо]]. Со надеж дека со враќањето на поништениот устав ќе ги уживаат националните права, тие масовно се приклучиле на револуцијата и биле еден од нејзините главни столбови. === Национално будење и прогласување независност=== {{Главна|Албанско национално будење}} курве сисе курве сисе курве сисе национално будење го опфаќа периодот од започнувањето на востание за ослободување на земјата во [[XIX век]] до [[29 јули]] [[1913]] година кога била формирана Албанија како независна држава. Во [[мај]] [[1877]] година бил формиран [[Албански комитет во Јанина]] а следната година бил формиран [[Централен комитет за заштита на правата на албанскиот народ]]. Истата година во градот [[Призрен]] била формирана [[Призренска лига]], а по нејзиното распуштање во 1899 година била формирана [[Пеќска лига]]. Главно поради верските врски на Албанците со Османлиите, национализмот кај Албанците се развил многу подоцна за разлика од останатите балкански народи. Периодот на подемот на албанскиот национализам започнал во 1870-тите посебно по [[Руско-турска војна (1877-1878)|Руско-турската војна (1877-1878).]] Албанците започнале да стравуваат дека нивните земји ќе бидат поделени меѓу [[Црна Гора]], [[Србија]] и [[Бугарија]]. Овој страв посебно се видел по [[Санстефански мировен договор|Санстефанскиот мировен договор]] по кое дел од албанската интелигенција во пролетта на 1878 година го формирале комитетот за одбрана на албанските права. Во 1878 година била основана [[Призренска лига|Призренската лига]] чија цел била автономија на Албанија и поништување на договорот од Сан Стефано. ====Призренска лига==== {{главна|Призренска лига}} [[Податотека:League of Prizren building (by Pudelek).JPG|мини|Куќата каде е формирена Призренската лига]] Самата лига се засновала на идејата за [[Голема Албанија]]. На основачкото собрание било побарано автономија на Албанија и соединување на Албанците во еден вилает на Отоманското Царство. Призренската лига се борела против Санстефанскиот и Берлинскиот конгрес па поради ова се смета дека нејзиното основање имала друга намена. Освен тоа се смета дека османлиските власти ги платиле сите трошоци на албанските делегати за конгресот во Призрен како и оружје и муниција. Албанското население било населено во четири османлиски вилаети: Косовски, Скадарски, Јанински и Манастирски вилает. На Берлинскиот конгрес лигата учествувала во име на албанскиот народ, а централна фигура имал Али Паша Гусински кој стекнал голем углед во битките против Црногорците во 1855, 1879 и 1880 година. На Берлинскиот конгрес биле испратени три меморандуми: * Првиот од Призренската лига која барала признавање на националниот идентитет на Албанците и автономија во составот на Османлиското Царство. * Скадарски меморандум кој барал основање на независна албанска држава под протекторат на Велика Британија * Меморандум Мирдита кој бил поднесен до конзулатите на Франција, Австроунгарија и Италија во јули 1878 година во Скадар со кој се барало признавање на католичкото население во овие места до степен на автономија. Во исто време Призренската лига испратила свои делегати во Виена, Берлин, Париз, Лондон и Рим чија цел била објаснување на целта на меморандумите. Но Берлинскиот конгрес ги игнорирал овие барања на Призренската лига а самиот Ото фон Бизмарк изјавил дека албанска нација дури и не постои. На албанските делегати не им било дозволено да учествуваат на Берлинскиот конгрес. Призренската лига со оружје се спротивставила на овие одлуки од Берлин кој конгрес доделил територии на Грција и Црна Гора. Борбите биле поддржани од страна на османлиските власти. Проосманлискиот карактер на лигата бил присутен од нивните основачи бидејќи нивните членови биле со муслиманска вероисповед. По крајот на борбите, лигата станала товар на самите османлиски власти. ==== Пеќска лига==== {{главна|Пеќска лига}} Пеќската лига била политичка организација која била основана во градот Пеќ, тогаш територија на [[Косовски Вилает|Косовскиот Вилает]] во [[Османлиското Царство]]. Лигата била основана на [[29 јануари]] [[1899]] година.<ref>[http://books.google.com/books?id=wPOtzk-unJgC&pg=PA127&lpg=PA127&dq=besa-bese+zeka&source=bl&ots=AEXEUKaFeZ&sig=RnTpVVF1oz19ZDIiGjRCYa3ZBqc&hl=sr&ei=Esv6S_blC9mJOMy8oJUM&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CBgQ6AEwAQ#v=onepage&q=besa-bese%20zeka&f=false] -{The crescent and the eagle: Ottoman rule, Islam and the Albanians, 1874-1913}-, страна 125, Аутор: -{George Walter Gawrych}-</ref> и како главен водач бил [[Хаџи Зека]], еден од припадниците на [[Призренска лига|Призренската лига]]. Призренската лига која била основана со помош на османлиските власти престанала да постои во април 1881 година. Дел од членовите на лигата незадоволни од Берлинскиот конгрес започнале востание во 1879 година. Хаџи Зека во 1886 година заминал во Цариград за да добие поддршка од властите во земјата. Таму тој добил поддршка од Портата да организира нова лига за обединување на Албанците во рамките на империјата. Во рамките на Косовскиот Вилает биле организирани неколку акции против христијанското население. Во 1899 година заедно со своите истомисленици ја основал Пеќската лига. По формирањето на лигата водачите испратиле договор на султанот Абдул Хамид II за заштита на верата, нацијата и земјата. Овој допис бил потпишан од страна на 40 делегати. Од потписниците по 8 имало од Пеќ и Роговиште, 7 од Тетово, 6 од Ѓаковица, 4 од Призрен итн. Пеќската лига имала слични амбиции како Призренската лига односно обединување на сите вилаети каде живее албанско население во еден поголем вилает со поголема автономија. Освен Косовскиот, Скадарскиот, Битолскиот и Јанинскиот вилает, Пеќската лига се залагала за вклучување во својот состав и на Солунскиот вилает. Во својот допис до Абдул Хамид II делегатите додале дека: * се спремни да ја бранаат својата земја до последен дух * се загрижени што во Македонија разни банди го загрозуваат јавниот ред и безбедност * 15.000 се спремни да војуваат против напаѓачите на албанските домови * во секоја каза постои централен комитет кои заедно со исламските комитети се спремни за мобилизација на силите * комитетите се спремни да соработуваат со османлиските власти * нема да се мешаат во државните работи на империјата * конфликтот може да се прошири во останатите вилаети каде живее албанско население. Лигата својата дејност ја завршила во 1900 година по вооружениот судир со османлиските сили. Зека бил убиен од страна на српски агент во 1902 година.<ref>Bep Jubani |display-authors= et al., ''Historia e popullit shqiptar: për shkollat e mesme'' (Libri Shkollor: Pristina, 2002) 182-185.</ref> ====Конфликти во 20 век ==== Во првите години од 20 век започнале побуните на албанското население за добивање на автономија. Помеѓу македонските и албанските востаници дошло до соработка бидејќи и двата народи се стремиле кон автономија. Во јули 1908 година во Урошевац се собрале околу 20.000 луѓе барајќи автономија, но во исто време започнала Младотурската револуција. Оваа револуција добила значајна поддршка од албанското население во Косовскиот и Битолскиот Вилает. Младотурците им обеќале на албанското население намалување на даноците, демократизација и подобрување на животниот стандард. Но кога ја зазеле власта Младотурците не ги исполниле желбите на Албанците за автономија, туку воспоставиле строга централизирана власт кој се засновал не на исламот туку на припадноста на османлиската земја, воведувајќи го турскиот како единствен јазик во администрациите. Овие настани довеле до дополнително зголемување на незадоволството во Косовскиот и Скадарскиот вилаетво јуни 1909 година кога започнале првите конфликти во околината на Ѓаковица. За да го ублажат незадоволството, османлиските власти основале конгрес во Дебар на 23 јули 1909 година кој требало да ги насочи незадоволните Албанци против соседните земји. Но конгресот уште повеќе го истакнал барањето за автономија. Во август 1909 во Елбасан бил одржан собор каде било решено да се започне со соработка со ВМРО. До востание дошло во Косово во 1910 година кое било поддржано од албанската емиграција и бугарската влада која сметала дека со албанската автономија ќе се добие автономија и на Македонија. Согледувајќи дека востанието се шири, Младотурците организирале казнена експедиција од Скопје на чело со Шефкет Тургут Паша по кое следувала победа на Османлиите и голема одмазда врз населението. Но во есента дошло до други бунтови поради регрутација на албанското население во армијата. Кон почетокот на 1911 година сите албански комитети започнале подготовка за востание со поголем карактер. На островот Крф бил основан Централен албански комитет. Востанието избувнало со Скадар, а голема помош пристигнувала од Црна Гора каде црногорскиот крал Никола сметал дека на овој начин ќе се искористи за слабеење на балканските позиции на империјата. Во Подгорица била формиран меморандум наречен Црвена книга каде во дванаесет точки биле изложени целите на востаниците. И ова востание завршило со неуспех. ====Албанско востание (1912) ==== {{главна|Албанско востание (1912)}} [[Податотека:Srpski izvestai za arnautskata pobuna, 1912.pdf|мини|Српски извештај за текот и развојот на арнаутската побуна во текот на мај 1912.]] Востанието избувнало во јануари 1912 година и истото било поддржано од Србија и Црна Гора. Италија од друга страна исто така го поддржала востанието бидејќи во исто време војувала со Османлиите. Нивната помош се должела на дополнителна дестабилизација на Османлиското Царство. Претходно албанските претставници се состаниле со османлиските власти но не добиле позитивен одговор во нивните барања. Исмаил Кемал бил одговорен за испорака на 15.000 пушки во Косово преку Црна Гора. Претходно бил низ европските земји каде добил оружје и средства и меѓународна поддршка за востанието. Во исто време тој кординирал со раководството на востаниците преку Британската амбасада во Скопје. Хасан Приштина направил обид да ја привлече Бугарија како сојузник, нудејќи создавање на независна албанско-македонска држава во Македонија, поддржан од британскиот конзул во Скопје. Биртанският конзул ветувал силна поддршка на востанатото на Албанците. Востанието започнало во западниот дел на Косовскиот Вилает, на чело на кое застанале Хасан Приштина, Некџиб Драга, Бајрам Цури, Риза Беј и други. Есад Паша Топтан се обврзал да организира востание во централна Албанија и во округот Мирдита. Албанските војници и офицери се повлекле од отоманската армија и се вклучиле во востанието. До август 1912 година востаниците ја зазеле целата територија на Косовскиот Вилает (Нови Пазар, Приштина, Скопје и Сиеница), делови од Скадарскиот и Јанинскиот вилает (Елбасан, Лесковик и Коница) и Дебар, дел од Битолскиот Вилает. За успехот на востанието помагнала и турско-италијанската војна. Отомански сили се противеле на заповедите да се борат со албанските муслимани револуционери, бидејќи ги сметале за браќа по вера. Албанските востаници упатиле со голем број на барања до Младотурската влада. Тие биле објавени во албанските емигрантски весници во Царството Бугарија во март 1912 година. Дел од барањата се именувањата на албански офицери во владината администрација, интегрирање на албанскиот јазик во локалните училишта и ограничување на регрутацијата на Албанци во Османлиската армија за Косовскиот Вилает. Самите Албанци биле поделени, некои од нив биле наклонети кон Младотурскиот Комитет за единство и напредок, други на либералната партија, а трети биле за обновување на автократија на Абдул Хамид II. На 9 август 1912 година албанските востаници поднеле нов список на барања за реформи и создавање на автономен албански вилает. Меѓу барањата биле економски развој на албанските територии, целосна амнестија на бунтовниците и судски процеси за османлиските офицери кои учествувале во задушувањето на востанието. На 4 септември 1912 година Високата порта го прекратила албанското востание, откако се согласила со сите барањата на револуционерите. Успехот на албанското востание дало сигнал на балканските држави дека Отоманското Царство слабее. Создавањето на автономен албански вилает, опфаќајќи територии населени со христијанско население се третирале како закана за националните интереси на останатите христијански земји од Балканот. Хасан Приштина започнал подготовка на ново востание за по три до четири месеци, но неговите планови пропаднале по почетокот на Балканската војна. ====Балкански војни ==== {{главна|Српската окупација на Албанија}} [[Податотека:Srpska osvajanja 1912.png|thumb|desno|[[Кралство Србија|Српската]] окупација на Албанија 1912-1913.]] Во [[Прва балканска војна|Првата балканска војна]], [[Србија]], [[Црна Гора]] и [[Грција]] заеднички го нападнале [[Османлиско Царство|Османлиското царство]] и во следните неколку месеци ги поделиле сите територии од царството, кои биле населени со [[Албанци]].<ref name="Report">[http://www.archive.org/details/reportofinternat00inteuoft Report of the International Commission to Inquire into the Causes and Conduct of the Balkan War]</ref> [[Кралство Србија|Кралството Србија]] го окупирало поголемиот дел од територијата на Албанија, заземајќи поголем дел од јадранскиот брег на Албанија. За време на [[окупација]]та биле извршени многу злосторства против албанското население со цел целосно да се промени етничкиот карактер на населението коешто живеело на тие простори.<ref name="Report"/> Според [[Коста Новаковиќ]], вкупниот број на жртви за време на окупацијата во сите албански области под српска окупација е проценет на околу 120.000 Албанци од двата пола и на сите возрасти.<ref name="Novaković">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.kosova.com/arkivi1997/expuls/dok5.htm |title=Kosta Novaković, Srbizacija i kolonizacija Kosova |accessdate=2019-07-05 |archive-date=2013-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131225040933/http://www.kosova.com/arkivi1997/expuls/dok5.htm |url-status=dead }}</ref> Српската влада, официјално ги негирала поголемиот дел од извештаите за воени злосторства.<ref name="Golgota">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.albanianhistory.net/texts20_1/AH1913_1.html |title=Leo Freundlich: Albania's Golgotha |accessdate=2019-07-05 |archive-date=2012-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120531131757/http://www.albanianhistory.net/texts20_1/AH1913_1.html |url-status=dead }}</ref> Под силен меѓународен притисок, балкански соседи, во средината на 1913 биле принудени да се повлечат од територијата на меѓународно признатата држава Албанија. ====Декларација за независност ==== {{главна|Декларација за независност на Албанија}} Декларацијата за независност на Албанија претставува изјава која била издадена на 28 ноември 1912 година според која била прогласена независноста на Албанија од Османлиското Царство. Независноста се прогласила од Големото народно собрание во Валона, а била потврдена со Лондонскиот договор со којшто била завршена Првата балканска војна во 1913 година. ===Независност === По [[Прва светска војна|Првата светска војна]], Албанија прогласила независност од Османлиското Царство. Од [[1928]] година, со земјата управувал [[Зог I]], сè до [[1938]] година, кога Албанија паднала под влијание на [[Италија]]. ===Втора светска војна === Во времето на [[Втора светска војна]], албанските фашисти ги помагале италијанците во борба против грците и југословените. По војната, власта била заземена од [[комунизам|комунистите]] во [[ноември]] [[1944]] година, под раководство на [[Енвер Хоџа]] и [[Мехуд Шеху]]. Енвер Хоџа ги расипал односите со [[Белград]], [[Москва]] и [[Кина]], воведувајќи ја земјата во изолација прво од страна на т.н. западен блок на [[САД]], [[Западна Европа]] и [[Канада]], а подоцна и од источните комунистички земји. ===Комунистичка Албанија=== [[Податотека:HODŽA druhá míza.jpg|мини|десно|[[Енвер Хоџа]] во 1971]] По завршувањето на [[Втората светска војна]] и поразот на [[Нацистичка Германија]], земјата првично станала сателитска држава на [[Советскиот Сојуз]], а потоа [[Енвер Хоџа]] се појавил како водач на новоформираната [[Народна Република Албанија]].<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Envery Hoxha|url=https://www.britannica.com/biography/Enver-Hoxha|website=Encyclopædia Britannica|publisher=Encyclopædia Britannica|accessdate=22 ноември 2016}}</ref> Советско-албанските односи започнале да се влошуваат по смртта на [[Сталин]] во [[1953]] година. Во овој момент, земјата започна да развива надворешни односи со другите комунистички земји, меѓу другите, и со [[Народна Република Кина]]. Во овој период, земјата доживеала растечка индустријализација и урбанизација, брза колективизација и економски раст што довело до повисок животен стандард.<ref name="Albanian Nationalism">{{Наведена мрежна страница|title=Albanian Nationalism|url=https://www.britannica.com/place/Albania/Albanian-nationalism|website=Encyclopædia Britannica|publisher=Encyclopædia Britannica|accessdate=22 ноември 2016}}</ref> Новите закони за земјишни реформи биле усвоени со доделување на сопственост на земјиштето на работниците и селаните кои ја обработувале. Земјоделството станало кооперативно, а производството значително се зголемило, што довело до тоа земјата да стане самостојна за земјоделство. Во областа на образованието, неписменоста била елиминирана меѓу возрасната популација на земјата.<ref>''40 Years of Socialist Albania'', Dhimiter Picani</ref> Владата, исто така, ја надгледувала и еманципацијата на жените и проширувањето на здравствената заштита и образованието низ целата земја.<ref>{{наведени вести |last=Qori|first=Arlind |date=February 22, 2019 |title=From Faculty to Factory|url=https://jacobinmag.com/2019/02/albania-student-movement-higher-education|work=Jacobin |location= |access-date=March 14, 2019 }}</ref> [[Податотека:Bunker in Albanian Alps.jpg|thumb|left|Бункер со поглед кон Проклетие. До 1983 година, околу 173.371 бетонски бункери биле изградени низ целата земја.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://shqiptarja.com/speciale/2751/ekskluzive-hapet-dosja-ja-harta-e-bunkereve-e-tuneleve-sekrete-257289.html|title=Hapet dosja, ja harta e bunkerëve dhe tuneleve sekretë|publisher=|accessdate=2019-07-05|archive-date=2017-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20170917171111/http://shqiptarja.com/speciale/2751/ekskluzive-hapet-dosja-ja-harta-e-bunkereve-e-tuneleve-sekrete-257289.html}}</ref>]] Како секуларна држава без никаква официјална религија, верските слободи и практики биле строго ограничени за време на комунистичката ера, при што сите форми на обожување биле забранети. Во [[1945]] година, Според Законот за аграрната реформа, голем дел од имотот во сопственост на религиозни групи биле национализирани. Многу верници биле уапсени и погубени. Откако стотици џамии и десетици исламски библиотеки, биле уништени, Хоџа ја прогласил Албанија прва атеистичка држава во светот во 1967 година.<ref>Kombësia dhe feja në Shqipëri, 1920–1944 / Roberto Morocco dela Roka; e përktheu nga origjinali Luan Omari.</ref><ref name="Elsie p27">{{Наведена книга|title=Historical Dictionary of Albania|last=Elsie|first=Robert|publisher=The Scarecrow Press|year=2010|isbn=978-0-8108-6188-6|edition=2|series=Historical Dictionaries of Europe, No. 75|location=Lanham, MD, and Plymouth|page=[https://books.google.com/books?id=haFlGXIg8uoC&pg=PA27 27]}}</ref> Црквите не биле поштедени и многумина биле претворени во културни центри за млади луѓе. [[Енвер Хоџа]] починал на [[11 април]] [[1985]] година. [[Рамиз Алија]] го наследил Хоџа и постепено вовел економски реформи и отворил дипломатски врски со западноевропските земји.<ref name="Lami">{{наведени вести|url=http://www.hartford-hwp.com/archives/62/353.html |title=Albania: nine years after |last=Lami |first=Remzi |work=AIM Tirana |accessdate=22 февруари 2021}}</ref> За време на [[Револуции од 1989 година|Револуциите од 1989]] година, многу [[Албанци]] останале несвесни за настаните поради недостатокот на информации во изолираната држава. Некои Албанци дури не знаеле дека [[Берлински ѕид|Берлинскиот ѕид]] паднал во ноември [[1989]] година.<ref>{{Наведена книга |title=Albania and the European Union: the tumultuous journey towards integration |last= |first= |authorlink= |coauthors= |year= |publisher= |location= |isbn= |page=21 |url= https://books.google.com/books?id=32Wu8H7t8MwC&pg=PA22 |accessdate= 27 јуни 2011}}</ref> Во јануари [[1990]] година, започнале првите револуции во [[Скадар]], каде што неколку стотици луѓе сакале да ја уништат статуата на [[Јосиф Сталин]], и оттаму се прошириле во неколку други градови. На крајот, постојниот режим вовел одредена [[либерализација]], вклучувајќи ги и мерките во [[1990]] година, кои обезбедиле слобода за патување во странство. Почнале напори за подобрување на врските со надворешниот свет. [[Михаил Горбачов]] во [[1985]] година во [[Советскиот Сојуз]] усвоил нови политики на [[гласност]] и [[перестројка]]. По [[Николае Чаушеску]], комунистичкиот водач на Романија, кој бил убиен за време на Романската револуција во 1989 година, Алија знаел дека тој би можел да биде следниот ако не се направи радикални промени. Потоа го потпишал [[Хелсиншки договор|Хелсиншкиот договор]], според кој бил принуден да се прилагоди на стандардите за човековите права во [[Западна Европа]]. Алија, исто така, организирал средба со водечките интелектуалци од тоа време за начините за реформа на албанскиот политички систем. Под Алија, првите плуралистички избори се одржале откако комунистите ја презеле власта во Албанија во [[1944]] година. Партијата на Алија победила на изборите на [[31 март]] [[1991]] година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://muse.jhu.edu/journals/journal_of_democracy/election_watch/v002/index.html|title=Project MUSE - Journal of Democracy|author=|date=|website=muse.jhu.edu|accessdate=21 март 2018}}</ref> ===Демократска Албанија=== Во следниот период станало јасно дека транзицијата кон капитализмот нема да се прекине. [[Сали Бериша]], кој тогаш бил член на Партијата на трудот, бил заблежан на плоштадот Скендербег со владино возило, и подоцна им се обратил на демонстрантите во нивна поддршка.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=mKUaRnSwKkA&feature=related|title=Sali Berisha cun i ri|first=|last=Lenci lorenc|date=17 July 2009|publisher=|accessdate=21 март 2018|via=YouTube}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=NbRz4QZWtPY|title=I Panjohuri|first=|last=OLTIONPENGU|date=25 June 2009|publisher=|accessdate=21 март 2018|via=YouTube}}</ref> Во меѓувреме, студентските демонстрации биле уништени од државната полиција во [[Тирана]]. Рамиз Алија ја поканил делегацијата на студентите од Универзитетот во Тирана да разговараат и да дојдат до компромис. Комунистите успеале да ја задржат контролата врз владата во првиот круг на избори, но паднале два месеци подоцна за време на генералниот [[штрајк]]. Комитетот за национален спас ја презел власта, но, исто така, се распаднал во рок од шест месеци.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://muse.jhu.edu/journals/journal_of_democracy/election_watch/v003/index.html#v003.3|title=Project MUSE - Journal of Democracy|author=|date=|website=muse.jhu.edu|accessdate=21 март 2018}}</ref> Алија поднел оставка како претседател и бил наследен од Бериша, првиот демократски избран водач на Албанија од епископот [[Фан Ноли]]. Промената од [[социјализам]] во [[капитализам]] очигледно имало многу предизвици. Демократската партија морала да ги спроведе реформите што ги ветила, но тие биле или премногу бавни или не ги решиле проблемите на нацијата, па луѓето биле разочарани кога нивните надежи за брз просперитет останале неисполнети. Многу [[Албанци]], исто така, биле фрустрирани од растечкиот [[авторитаризам]] на [[Сали Бериша]], вклучувајќи притисок врз опозицијата, медиумите и граѓанското општество.<ref>Human Rights Watch, [https://www.hrw.org/report/1996/03/01/human-rights-post-communist-albania Human Rights in Post-communist Albania], March 1, 1996.</ref> На општите избори во јуни [[1996]] година, Демократската партија се обидела да освои апсолутно мнозинство и манипулирала со резултатите.<ref>Organization for Security and Cooperation in Europe, [http://www.osce.org/odihr/elections/albania/13567 Parliamentary Elections 26 May and 2 June: Observations], July 2, 1996.</ref> [[Податотека:Secretary Kerry Shakes Hands With Albanian Prime Minister Rama Before Bilateral Meeting at NATO Summit in Wales (14961134157).jpg|thumb|right|Американскиот секретарот Кери со албанскиот премиер Рама пред билатералниот состанок на Самитот на НАТО во Велс]] Владата паднала во [[1997]] година по пропаѓањето на голем број големи „[[Пирамидална измама|пирамидални шеми]]“ и раширената корупција, што предизвикало бунт низ целата земја.<ref>{{Наведена книга|title = Albania in Crisis: The Predictable Fall of the Shining Star|url = https://archive.org/details/albaniaincrisisp0000vaug_h6k2|last = Vaughan-Whitehead|first = Daniel|publisher = Edward Elgar Pub|year = 1999|isbn = 1840640707|location = |pages = }}</ref> Владата се обидела да го потисне револтот со сила, но обидот не успеал, поради нискиот морал и корупцијата во вооружените сили. Со помош на меѓународно посредство предводено од специјалниот претставник на [[ОБСЕ]], [[Франц Враницки]], владејачките и опозициските партии се согласиле да формираат влада за помирување и да одржат нови избори. Изборите во јуни 1997 година ја довеле на власт опозициската [[Социјалистичка партија на Албанија]] (поранешна комунистичка партија), а владеела со разни премиери до [[2005]] година. Демократската партија победила на Парламентарните избори во 2005 и 2009 година, а Албанија повторно била управувана од [[Сали Бериша]], овој пат како премиер. Социјалистичката партија победила на изборите во [[2013]] година и била раководена од нејзиниот партиски водач и премиер [[Еди Рама]]. Според уставот, одобрен со референдум на [[22 ноември]] [[1998]] година, прогласен на [[28 ноември]] [[1998]] година и изменет во јануари [[2007]] година, Албанија има демократски систем на власт со поделба на власта и заштита на основните човекови права.<ref>[http://www.osce.org/albania/41888 Constitution of the Republic of Albania].</ref> Од крајот на комунизмот, земјата станала повеќе усогласена кон Западот, отколку со [[Русија]] или [[Кина]]. Албанија се приклучила на [[НАТО]] во [[2009]] година и има за цел да влезе во [[Европската Унија]] во иднина. == Географија== {{главна|Географија на Албанија}} [[Податотека:Valbona_nga_Kukaj.jpg|thumb|right|300px|[[Проклетие]].]] Албанија на [[северозапад]] се граничи со [[Црна Гора]], [[Косово]] на [[североисток]], [[Република Македонија]] на [[исток]], и со [[Грција]] на [[југ]], има [[брег]] на [[Јадранско Море]] на [[запад]], и [[брег]] на [[Јонско Море]] на [[југозапад]]. Целата должина на земјишната граница на Албанија изнесува 717 км од кој 282 км со [[Грција]], 151 км со [[Македонија]], 112 км со [[Косово]] 172 км со [[Црна Гора]]. Крајбрежјето е долго 365 км. Површината на Албанија изнесува 28.748&nbsp;км², и според неа се наоѓа на [[Список на држави и територии по површина|139 место во светот]]. Врз поголемиот дел (70%) од територијата на Албанија се простираат планини, како [[Проклетие|Северните Албански Алпи]], па [[Динариди]]те, Централните Планини (вклучувајќи го и највисокиот врв [[Голем Кораб]], кој се наоѓа на планината [[Кораб]] на границата со [[Република Македонија]] со висина од 2.764 м). Јужните планински масиви се наоѓаат во Јужна Албанија. Шумите покриваат од 40 до 47% од албанската територија, додека 50% од одгледуваното земјиште има иригација. Двата главни речни басени, реките [[Дрим]] и [[Војуша]] (Вјоса), ја карактеризираат западната хидрологија на државата. Јужната половина на Албанија е геолошки (сеизмички) активна зона. === Клима=== [[Податотека:Ksamill-1.jpg|thumb|right|The [[Ксамил]] има средоземна клима.]] Климата во земјата е многу варијабилна и разновидна поради разликите во ширина, должина и надморска височина.<ref name="climate">{{Наведена мрежна страница |author1=United Nations Economic Commission for Europe |title=Environmental Performance Reviews Albania |url=http://www.unece.org/fileadmin/DAM/env/epr/epr_studies/AlbaniaII.pdf |website=unece.org |page=30 |language=en }}</ref><ref name="climate2">{{Наведена мрежна страница|author1=Ministry of Environment of Albania|title=The First National Communication of the Republic of Albania to the United Nations Framework Convention on Climate Change (UNFCCC)|url=https://unfccc.int/files/meetings/seminar/application/pdf/sem_albania_sup3.pdf|website=unfccc.int/|location=Tirana|pages=33–34|language=en}}</ref> Албанија доживува претежно средоземна и континентална клима, со четири различни сезони.<ref name="climate1">{{Наведена мрежна страница|author1=Ministry of Environment of Albania|title=Albania's Second National Communication to the Conference of Parties under the United Nations Framework Convention on Climate Change|url=http://unfccc.int/resource/docs/natc/albnc2.pdf|website=unfccc.int|location=Tirana|page=28|language=en}}</ref> Најтоплото подрачје на земјата се наоѓа долж Јадранското и Јонското крајбрежје. Најстудените области се поставени во северните и источните висорамнини.<ref name="climate3"/> Средната месечна температура се движи помеѓу -1&nbsp;°C во зима до 21,8&nbsp;°C (71,2&nbsp;°F) во лето. Највисока температура од 43.9&nbsp;°C била забележана во [[Кучово]] на [[18 јули]] [[1973]] година. Најниската температура од -29&nbsp;°C била регистрирана во селото Штила, [[Либражд]] на 9 јануари 2017.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=PERGATITJA E PROFILIT KOMBETAR SHQIPETAR PER TE VLERESUAR STRUKTUREN KOMBETARE NE MENAXHIMIN E KIMIKATEVE DHE ZBATIMIN E UDHEZIMEVE TE SAICM|url=http://www.chemicals.al/doc/profili_shqip.pdf|accessdate=2019-07-05|archive-date=2019-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20190411202329/http://www.chemicals.al/doc/profili_shqip.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|title=Moti, regjistrohet temperatura rekord në Shqipëri, - 29 gradë në Librazhd|url=https://shqiptarja.com/aktualitet/2731/--8203-moti-regjistrohet-temperatura-rekord-ne-shqiperi---29-grade-ne-librazhd-396120.html|accessdate=2019-07-05|archive-date=2018-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180304172653/https://shqiptarja.com/aktualitet/2731/--8203-moti-regjistrohet-temperatura-rekord-ne-shqiperi---29-grade-ne-librazhd-396120.html|url-status=dead}}</ref> Врнежите варираат од сезона до сезона и од година на година. Земјатата прима поголем дел од врнежите во зимските месеци, а помалку во летните месеци.<ref name="climate2"/> Просечните врнежи се околу 1,485 милиметри. Средните годишни врнежи се движат од 600 милиметри (24 инчи) до 3.000 милиметри во зависност од географската локација. Северозападните и југоисточните висорамнини добиваат поголема количина на врнежи, додека североисточните и југозападните висорамнини, како и западните низини, имаат помала количина.<ref name="climate3">{{Наведена мрежна страница|author1=Alban Kuriqi|title=Climate and climate change data for Albania|url=http://drinkadria.fgg.uni-lj.si/externalapp/content/climate/FB11_CC_Albania_national.pdf|website=drinkadria.fgg.uni-lj.si|location=Tirana|pages=3–5|language=en|accessdate=2019-07-05|archive-date=2019-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20191211201556/http://drinkadria.fgg.uni-lj.si/externalapp/content/climate/FB11_CC_Albania_national.pdf|url-status=dead}}</ref> Албанските Алпи на крајниот северен дел од земјата се сметаат за меѓу највлажните региони на Европа, кои добиваат најмалку 3.100 милиметри дожд годишно.<ref name="climate3"/> Една експедиција од Универзитетот во Колорадо открила четири ледници во рамките на овие планини на релативно ниска надморска височина од 2.000 метри.<ref>{{Наведено списание |url=http://instaar.metapress.com/content/273213h3t4370272/ |title=Twenty-first Century Glaciers and Climate in the Prokletije Mountains, Albania Journal Arctic, Antarctic, and Alpine Research Publisher Institute of Arctic and Alpine Research, University of Colorado ISSN 1523-0430 (Print) 1938–4246 (Online) Issue Volume 41, Number 4 / November 2009 DOI 10.1657/1938-4246-41.4.455 Pages 455–459 Online Date: 30 November 2009 |journal=Arctic, Antarctic, and Alpine Research |volume=41 |issue=4 |pages=455–459 |date=30 November 2009 |accessdate=27 август 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130807110936/http://instaar.metapress.com/content/273213h3t4370272/ |archivedate=7 август 2013 |df=dmy-all |doi=10.1657/1938-4246-41.4.455 |last1=Hughes |first1=Philip D. | issn=1523-0430}}</ref> Снежните врнежи се случуваат редовно во зимски услови во висорамнините на земјата, особено на планините на север и исток, вклучувајќи ги Албанските Алпи и Кораб. Снегот, исто така, паѓа на крајбрежните области на југозапад речиси секоја зима. {| border="1" cellpadding="2" width="90%" style="border-collapse:collapse; border-color:#f2f2f4; margin-top:5px; margin-bottom:5px; font-size:85%; text-align:right;" |- bgcolor="#f2f2f4" | || јан. || фев. || мар. || апр. || мај || јун. || јул. || авг. || сеп. || окт. || ное. || дек. || |- | align="left"|Просечно ниска<br> (°C/°F) || 2&nbsp;°C || 2&nbsp;°C || 5&nbsp;°C || 8&nbsp;°C || 12&nbsp;°C || 16&nbsp;°C || 17&nbsp;°C || 17&nbsp;°C || 14&nbsp;°C || 10&nbsp;°C || 8&nbsp;°C || 5&nbsp;°C |- | align="left"|Просечно висока<br> (°C/°F) || 12&nbsp;°C || 12&nbsp;°C || 15&nbsp;°C || 18&nbsp;°C || 23&nbsp;°C || 28&nbsp;°C || 31&nbsp;°C || 31&nbsp;°C || 27&nbsp;°C || 23&nbsp;°C || 27&nbsp;°C || 14&nbsp;°C |- | align="left"|Влажност во % || 71 || 69 || 68 || 69 || 70 || 62 || 57 || 57 || 64 || 67 || 75 || 73 |- | align="left"|Сонце (час/ден) || 4 || 4 || 5 || 7 || 8 || 10 || 12 || 11 || 9 || 7 || 3 || 3 |- | align="left"|Врнежливи денови || 13 || 13 || 14 || 13 || 12 || 7 || 5 || 4 || 6 || 9 || 16 || 17 |- | colspan="20" style="text-align:center;font-size:90%;"|''Spring: [http://www.lexas.net/laender/europa/albanien/klima.asp Climate data] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150930034621/http://www.lexas.net/laender/europa/albanien/klima.asp |date=2015-09-30 }}'' |} === Биоразновидност === [[Податотека:Golden_eagle_(13434882845).jpg|thumb|right|[[Златен орел]], национален симбол на земјата.]] [[Податотека:Gjiri_Skaloma_Beget._Karaburun.jpg|thumb|left|Карабурун-Сазан има крајбрежје на Јадранот и Јонското Море.]] Албанија поседува исклучително богата и контрастна биолошка разновидност, благодарение на нејзината географска локација во центарот на Средоземното Море и големата разновидност во нејзините климатски, геолошки и хидролошки услови.<ref>{{Наведена мрежна страница |title=Mediterranean Basin Biodiversity Hotspot |url=https://www.cepf.net/sites/default/files/mediterranean-basin-2017-ecosystem-profile-english_0.pdf |website=cepf.net |pages=1–339 |language=en |date=July 2017}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|title=BIODIVERSITY IN ALBANIA REPORT ON NATIONAL SITUATION OF BIODIVERSITY IN ALBANIA|url=http://macfungi.webs.com/Fungi-Albanici/Report%20on%20National%20Situation%20of%20Biodiversity%20in%20Albania.pdf|website=macfungi.webs.com|page=2|language=en|accessdate=2019-07-05|archive-date=2021-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210306024211/https://macfungi.webs.com/Fungi-Albanici/Report%20on%20National%20Situation%20of%20Biodiversity%20in%20Albania.pdf}}</ref> Нејзината биолошка разновидност е зачувана во 14 национални паркови, 1 морски парк, 1 биосферен резерват и 786 заштитени подрачја од различни категории.<ref>{{Наведена мрежна страница |title=Albania's Biodiversity and Protected Areas An Executive Summary |url=http://www.al.undp.org/content/dam/albania/docs/short_report_design.pdf |website=al.undp.org |language=en |accessdate=2019-07-05 |archive-date=2018-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181008214412/http://www.al.undp.org/content/dam/albania/docs/short_report_design.pdf |url-status=dead }}</ref> Поради оддалеченоста, планините и ридовите се состојат со шуми, дрвја и треви кои се од суштинско значење за животот за широк спектар на животни, меѓу другото, за двете од најпознатите иконски загрозени видови во земјата, [[рис]]от и [[кафеава мечка|кафеавата мечка]], како [[дива мачка]], [[сив волк]], [[црвена лисица]], [[златен чакал]] и египетскиот мршојадец и [[златен орел]], националното животно во земјата.<ref>{{Наведена мрежна страница|author1=Ministry of Tourism and Environment|title=FIFTH NATIONAL REPORT OF ALBANIA TO THE UNITED NATIONS CONVENTION ON BIOLOGICAL DIVERSITY (CBD)|url=https://www.cbd.int/doc/world/al/al-nr-05-en.pdf|website=cbd.int|page=4|language=en}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|author1=UNECE|title=Albania Environmental Performance Reviews|url=http://www.unece.org/fileadmin/DAM/env/epr/epr_studies/AlbaniaII.pdf|website=unece.org|page=141|language=en}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |title=On the status and distribution of the large carnivores (Mammalia: Carnivora) in Albania |url=http://www.catsg.org/balkanlynx/07_library/7_2_publications/Pdfs/Bego_2000_Status_and_distribution_of_large_carnivores_in_Albania.pdf |website=catsg.org |location=Tirana |page=4 |language=en |accessdate=2019-07-05 |archive-date=2022-10-09 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.catsg.org/balkanlynx/07_library/7_2_publications/Pdfs/Bego_2000_Status_and_distribution_of_large_carnivores_in_Albania.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |title=Die potentielle Verbreitung der Wildkatze (Felis silvestris silvestris) in Österreich als Entscheidungsgrundlage für weitere Schutzmaßnahmen |url=https://www.wildkatze-in-oesterreich.at/pages_file/de/62/Habitateignung-Felis-silvestris-silvestris-Da-sarah-friembichler.pdf |website=wildkatze-in-oesterreich.at |location=Salzburg |page=19 |language=de |accessdate=2019-07-05 |archive-date=2018-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180909073952/https://www.wildkatze-in-oesterreich.at/pages_file/de/62/Habitateignung-Felis-silvestris-silvestris-Da-sarah-friembichler.pdf |url-status=dead }}</ref> Мочуриштата и езерата се особено важни за [[Розово фламинго|розовото фламинго]], [[Мал корморан|малиот корморан]] и исклучително ретката птица на земјата, [[далматински пеликан|далматинскиот пеликан]].<ref>{{Наведена мрежна страница|author1=Protection and Preservation of Natural Environment in Albania|title=Albanian Nature|url=http://www.ppnea.org/albanian_nature.html|website=ppnea.org|language=en|access-date=4 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180831152920/http://ppnea.org/albanian_nature.html|archive-date=31 August 2018|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> Околу 3.500 различни видови растенија може да се најдат во Албанија. Земјата има богата традиција на билни и медицински практики. Најмалку 300 растенија што растат локално се користат за подготовка на билки и лекови.<ref>{{Наведена мрежна страница |author=Ministry of Environment|title=GAP ANALYSIS FOR NATURE PROTECTION LEGAL ACTS ON WILD FAUNA CONSERVATION AND HUNTING (Albania) |url=https://www.al.undp.org/content/dam/albania/docs/FINAL%20GAP.pdf |website=al.undp.org |pages=86–99 |language=en |access-date=4 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181014204539/https://www.al.undp.org/content/dam/albania/docs/FINAL%20GAP.pdf |archive-date=14 October 2018 |df=dmy-all }}</ref> Дрвјата во шумите главно се состојат од ела, даб, бука и бор. Според Индексот на перформанси за животна средина за 2012 година, земјата напредувала од 23 до 15 место, додека таа имала и највисок ранг во Јужна и Источна Европа и Средна Азија.<ref>{{Наведена мрежна страница|author1=University of Yale|title=2012 Environmental Performance Index|url=https://wbc-rti.info/object/document/7519/attach/2012EPI_Report.pdf|website=wbc-rti.info|page=11|language=en|accessdate=2019-07-05|archive-date=2020-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20200528081455/https://wbc-rti.info/object/document/7519/attach/2012EPI_Report.pdf|url-status=dead}}</ref> Земјата била 24-тата најзелена земја во светот според Индексот за одржливост на животната средина во 2005 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=2005 Environmental Sustainability Index|url=http://earth.columbia.edu/news/2005/images/ESI2005_policysummary.pdf|website=earth.columbia.edu|page=3|language=en}}</ref> === Административна поделба === Албанија е поделена на 12 административни области (''Qark'' или ''Prefekturë''). Од јуни 2015, овие области понатаму се поделени на 61 општина (''Bashkia''). {| align="center" style="background:none;" cellspacing="3" |- style="font-size:98%; text-align:center;" | | {{Albania Labelled Map|float=left}} | | {| class="wikitable" ! style="width:160px;"|[[Области во Албанија|Област]] ! style="width:160px;"|Име на [[албански јазик|албански]] ! style="width:100px;"|Седиште ! style="width:100px;"|Население<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Popullsia e Shqipërisë|url=http://www.instat.gov.al/media/322938/pop_1_janar_2016.pdf|website=instat.gov.al|language=албански|date=19 February 2016|accessdate=2017-07-24|archive-date=2016-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20160412123357/http://www.instat.gov.al/media/322938/pop_1_janar_2016.pdf|url-status=dead}}</ref> ! style="width:100px;"|Површина |- | [[Белград (област)|Област Белград]] || ''Qarku i Beratit'' || [[Белград (Албанија)|Белград]] || 139.815 || 1.798 км² |- | [[Дебар (област)|Област Дебар]] || ''Qarku i Dibrës'' || [[Пешкопеја]] || 134.153 || 2.586 км² |- | [[Драч (област)|Област Драч]] || ''Qarku i Durrësit'' || [[Драч]] || 278.775 || 766 км² |- | [[Елбасан (област)|Област Елбасан]] || ''Qarku i Elbasanit'' || [[Елбасан]] || 298.913 || 3.199 км² |- | [[Фиер (област)|Област Фиер]] || ''Qarku i Fierit'' || [[Фиер]] || 312.448 || 1,890 km2 |- | [[Ѓирокастро (област)|Област Ѓирокастро]] || ''Qarku i Gjirokastrës'' || [[Ѓирокастро]] || 70.331 || 2.884 км² |- | [[Горица (област)|Област Горица]] || ''Qarku i Korçës'' || [[Горица (Албанија)|Горица]] || 221.706 || 3.711 км² |- | [[Кукуш (област)|Област Кукуш]] || ''Qarku i Kukësit'' || [[Кукуш (Албанија)|Кукуш]] || 84.035 || 2.374 км² |- | [[Леска (област)|Област Леска]] || ''Qarku i Lezhës'' || [[Леска (Албанија)|Леска]] || 135.613 || 1.620 км² |- | [[Скадар (област)|Област Скадар]] || ''Qarku i Shkodrës'' || [[Скадар]] || 215.483 || 3.562 км² |- | [[Тирана (област)|Област Тирана]] || ''Qarku i Tiranës'' ||'''[[Тирана]]''' || 811.649 || 1.652 км² |- | [[Валона (област)|Област Валона]] || ''Qarku i Vlorës'' || [[Валона]] || 183.105 || 2.706 км² |} |- | |} == Политика == {{Главна|Политика на Албанија}} ===Влада=== [[Податотека:Tirana, consiglio dei ministri, 02.JPG|thumb|right|Официјалната резиденција на премиерот на Албанија.]] Албанија е парламентарна [[уставна република]] и [[суверена држава]] чија политика функционира утврдена со уставот во кој претседателот функционира како шеф на државата и премиерот како шеф на владата.<ref name="kushtetuta">{{Наведена мрежна страница |authorlink1=OSCE |title=1998 CONSTITUTION OF THE REPUBLIC OF ALBANIA |url=https://www.osce.org/albania/41888?download=true |website=osce.org |pages=1–3 |language=en |format=PDF}}</ref> Владата се заснова на поделба и балансирање на овластувањата меѓу законодавната, судската и извршната власт.<ref name="kushtetuta"/> Законодавната власт ја држи парламентот и се избира на секои четири години преку систем на пропорционална застапеност на партиите од страна на албанскиот народ врз основа на слободно, еднакво, универзално и периодично избирачко право со тајно гласање.<ref name="kushtetuta"/> Граѓанското право, кодифицирано и засновано на Кодексот на Наполеон, е поделено помеѓу судовите со редовна граѓанска и кривична надлежност и управните судови. Судската власт е доверена до Врховниот суд, Уставниот суд, Апелациониот суд и Административниот суд.<ref>{{Наведена мрежна страница |title=LAW Nr. 8436, dated 28 December 1998 ON THE ORGANIZATION OF THE JUDICIAL POWER IN THE REPUBLIC OF ALBANIA |url=https://www.osce.org/albania/41891?download=true |website=osce.org |pages=1–12 |language=en |format=PDF}}</ref> Спроведувањето на законот во земјата е првенствено одговорност на албанската полиција, главната и најголемата државна агенција за спроведување на законот. Ги спроведува речиси сите општите полициски должности, вклучително и кривични истраги, патрола, сообраќајна полиција и гранична контрола. Извршната власт ја извршуваат претседателот и премиерот, при што моќта на претседателот е многу ограничена. Претседателот е врховен командант на војската и претставник на единството на албанскиот народ.<ref name="president">{{Наведена мрежна страница |authorlink1=OSCE |title=1998 CONSTITUTION OF THE REPUBLIC OF ALBANIA |url=https://www.osce.org/albania/41888?download=true |website=osce.org |pages=17–19 |language=en |format=PDF}}</ref> Мандатот на претседателот зависи од довербата на парламентот и се избира за петгодишен мандат од парламентот со мнозинство од три петтини од сите негови членови. Премиерот, назначен од претседателот и одобрен од парламентот, е овластен да формира кабинет. Кабинетот е главно составен од премиерот, вклучително и неговите заменици и министри.<ref name="prime minister">{{Наведена мрежна страница |authorlink1=OSCE |title=1998 CONSTITUTION OF THE REPUBLIC OF ALBANIA |url=https://www.osce.org/albania/41888?download=true |website=osce.org |pages=19–21 |language=en |format=PDF}}</ref> ===Надворешни односи=== Во времето од крајот на комунизмот и изолационизмот, Албанија ги проширила своите одговорности и позиција во континенталните и меѓународните односи, развивајќи и воспоставувајќи пријателски односи со другите земји од целиот свет. Нејзини главни цели се влезот во [[Европската унија]], меѓународното признавање на [[Косово]], помагање и заштитата на правата на Албанците во Косово, Црна Гора, Македонија, Грција, Србија, Италија и дијаспората.<ref>[http://www.mfa.gov.al/index.php?option=com_content&view=article&id=8390 Konferencë për shtyp e Ministrit të Punëve të Jashtme z. Panariti lidhur me vizitën e fundit në Greqi], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Albania, 2012-10-06 (in Albanian)</ref> Прифаќањето на Албанија во НАТО го сметале албанските политичари како примарна амбиција за земјата. Земјата е интензивно ангажирана со организацијата и ја задржала својата позиција како фактор за стабилност и силен сојузник на [[САД]] и [[Европската Унија]] во проблематичниот и поделен регион на Балканот. Албанија и Косово се културно, социјално и економски многу тесно вкоренети поради албанското мнозинство во Косово. Во 1998 година, земјата придонела за поддршка на сојузничките напори за ставање крај на хуманитарната трагедија во Косово и обезбедување мир по [[НАТО бомбардирање на СР Југославија|НАТО-бомбардирањето на Југославија]]. Албанија ужива пријателски и блиски врски со САД откако таа ја поддржале независноста на земјата и нејзината демократија.<ref>{{Наведена мрежна страница |title=U.S. Relations With Albania |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/3235.htm |website=state.gov |language=en}}</ref> Во денешно време двете земји одржуваат блиски економски и одбранбени односи и потпишале голем број договори. Во 2007 година, Албанија го пречекал [[Џорџ Буш]], кој станал првиот [[претседател на САД]] кој некогаш ја посетувал земјата. ===Војска=== [[Податотека:Albanian special operations forces, provide security as Afghan Border Police (ABP) break ground on a new checkpoint in the district of Spin Boldak, Kandahar province, Afghanistan, March 25, 2013 130325-A-MX357-127.jpg|thumb|right|Албански војници во Авганитан]] Албанските вооружени сили се состојат од копнени, воздушни и поморски сили и ги сочинуваат воените и паравоените сили на земјата. Тие се предводени од врховен командант под надзор на Министерството за одбрана и од страна на претседателот како врховен командант за време на војната, но во време на мир неговите овластувања се извршуваат преку премиерот и министерот за одбрана.<ref name="constitution">„[https://www.osce.org/files/f/documents/3/2/41888.pdf Устав на Албанија]“. Член 169. 28 ноември 1998.</ref> Главната цел на вооружените сили на Албанија е одбрана на независноста, суверенитетот и територијалниот интегритет на земјата, како и учество во хуманитарни, борбени, неборбени и операции за поддршка на мирот. Воената служба е доброволна од 2010 година, на возраст од 19 години, што претставува законска минимална возраст за службата.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Albania to end conscription by 2010|url=https://www.wri-irg.org/node/745|website=wri-irg.org|language=en|date=22 August 2008}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|title=Albania Military 2017|url=http://www.theodora.com/wfbcurrent/albania/albania_military.html|website=theodora.com}}</ref> Албанија се залага за зголемување на учеството во мултинационалните операции.<ref>{{Наведена мрежна страница|author1=Ministry of Defence|title=Engagement Policy and evidence of AAF participation in PK missions|url=http://www.mod.gov.al/arkiv/eng/index.php?option=com_content&view=article&id=902:politika-e-angazhimit-dhe-evidenca-e-pjesemarrjes-se-farsh-ne-misione-paqeruajtese-dhe-luftarake-te-drejtuara-nga-nato-be-dhe-okb&catid=197:misione-nderkombetare&Itemid=588|website=mod.gov.al|language=en}}</ref> Од падот на комунизмот, земјата учествувала во шест меѓународни мисии, но учествувала само во една мисија на Обединетите нации во Грузија со испраќање на 3 воени набљудувачи. Од февруари 2008 година, Албанија официјално учествувала во операцијата на НАТО во Средоземното Море.<ref>[http://www.nato.int/isminor sues/active_endeavour/index.html Operation Active Endeavour]. nato.int {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110830210539/http://www.nato.int/issues/active_endeavour/index.html |date=30 August 2011 }}</ref> Била поканета да се приклучи на НАТО на 3 април 2008 година, а таа станала полноправна членка на [[2 април]] [[2009]] година.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Albania membership Nato |publisher=NATO |url=http://www.nato.int/issues/nato_albania/evolution.html |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110728003727/http://www.nato.int/issues/nato_albania/evolution.html |archivedate=28 јули 2011 }}</ref> Албанија го намалила бројот на активни трупи од 65.000 во 1988 година на 14.500 во 2009 година.<ref>{{наведени вести | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/1935630.stm |work=BBC News |title=Albania sells off its military hardware | date=17 April 2002}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/features/2008/08/21/feature-03 |title=Albania to abolish conscription by 2010 |publisher=SETimes.com |date=21 August 2008 |accessdate=29 декември 2009}}</ref> Војската сега главно се состои од мала флота на авиони и морски бродови. Во 1990-тите, земјата изгубила огромни количини на застарени хардвери од [[Кина]], како што се тенкови. Зголемувањето на воениот буџет бил еден од најважните услови за интеграција во НАТО. Воените трошоци обично се ниски. Од 1996 година, воените трошоци се проценети на 1,5% од БДП на земјата, достигнувајќи го својот врв во 2009 година со 2%.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Albanian military expenditure as % of GDP|url=https://www.google.com/publicdata/explore?ds=d5bncppjof8f9_&met_y=ms_mil_xpnd_gd_zs&idim=country:ALB&dl=en&q=military+expenditure+of+albania#!ctype=l&strail=false&bcs=d&nselm=h&met_y=ms_mil_xpnd_gd_zs&scale_y=lin&ind_y=false&rdim=region&idim=country:ALB&ifdim=region&dl=en&ind=false|publisher=World Bank}}</ref> == Стопанство == {{Главна|Економија на Албанија}} [[Податотека:Toptani Shopping Mall Tirana 2016.jpg|мини|десно|[[Тирана]] е економски центар на земјата. Таа е дом на големи домашни и странски компании кои работат во земјата.]] Економијата на Албанија поминала низ процес на транзиција од [[централизирана економија]] во [[пазарна економија]] врз принципите на [[Слободен пазар|слободниот пазар]]. Албанија е земја со помал среден приход и член на [[НАТО|Северноатлантската алијанса (НАТО)]], [[Светска трговска организација|Светската трговска организација (СТО)]], [[Организација за безбедност и соработка на Европа|Организацијата за безбедност и соработка во Европа (ОБСЕ)]] и [[Организација за црноморска економска соработка|Организацијата за црноморска економска соработка (БСЕЦ)]]. Албанија е [[земја во развој]] со [[економија]] заснована на услугите (63,5%), [[земјоделство]]то (21,6%) и индустриските сектори (14,9%), според податоците од 2016 година.<ref name="cia.gov">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/al.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=3 март 2011|archive-date=2020-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200515105026/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/al.html|url-status=dead}}</ref> Земјата е богата со природни ресурси, а економијата главно се зацврстува преку земјоделство, преработка на храна, нафта, [[цемент]], хемикалии, [[рударство]], основни метали, хидроенергија, туризам, текстилна индустрија и екстракција на [[нафта]]. Најсилните сектори се [[енергетика]]та, [[рударство]]то, [[металургија]]та, [[земјоделство]]то и [[туризам|туризмот]]. Примарен индустриски извоз се: облека, [[хром]], нафта и рафинирани горива. Туристичкиот сектор традиционално е значаен извор на приходи, особено во текот на летните месеци, но и неодамна и во текот на зимските месеци, како резултат на зголемувањето на популарноста на снежните спортови. Со над 3,8 милиони туристи годишно, туризмот генерира приходи во износ поголем од 1,5 милијарди евра.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Turizmi, 1.5 mld euro të ardhura për 2016|url=http://top-channel.tv/lajme/artikull.php?id=351812#k1|website=top-channel.tv|language=sq|date=1 April 2017|accessdate=2019-07-04|archive-date=2017-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170607170619/http://top-channel.tv/lajme/artikull.php?id=351812#k1|url-status=dead}}</ref> Албанија е рангирана меѓу 25-те најпопуларни туристички одредишта во [[Европа]] и била прогласена за една од врвните светски туристички одредишта во [[2014]] година од страна на „[[The New York Times]]“ и „[[Lonely Planet]]''.<ref name="Lonely Planet's top 10">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.lonelyplanet.com/albania/travel-tips-and-articles/76164 |title=Lonely Planet's top 10 countries for 2011&nbsp;– travel tips and articles&nbsp;– Lonely Planet |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101104050258/http://www.lonelyplanet.com/albania/travel-tips-and-articles/76164 |archivedate=4 ноември 2010 |accessdate=7 август 2013 }}</ref><ref>{{наведени вести|url=https://www.nytimes.com/interactive/2014/01/10/travel/2014-places-to-go.html?_r=0|title=52 Places to Go in 2014 |work=The New York Times|date=5 September 2014}}</ref> === Примарен сектор === {{multiple image |align = right |total_width =400 |image1 = Albaniens_kust.jpg |width1 = 250 |height1 = |image2 = Figs (3548354141).jpg |width2 = 260 |height2 = |image3 = Vinyard Përmet.jpg |width3 = 280 |height3 = |footer =Албанската ривиера е позната по плантажите со маслинки и цитрусови плодови. (лево) Албанија е 9-тиот најголем производител на смокви во светот. (центар) [[Лозје]] во Пермет. (десно)}} За време на комунистичкиот режим, земјоделството во Албанија било силно централизирано и интегрирано со индустриите поврзани со земјоделството. Денес, земјоделството во Албанија вработува 47,8% од населението и околу 24,31% од земјиштето се користи за земјоделски цели. Земјоделството придонесува за 18,9% од БДП на земјата. Главните земјоделски производи во Албанија се [[тутун]], [[овошје]], вклучувајќи [[портокал]]и, [[лимон]]и, [[смоква|смокви]], [[грозје]], [[зеленчук]], како што се [[маслинка|маслинки]], [[пченица]], [[пченка]], [[компир]]и, но и [[шеќерна репка]], [[месо]], [[мед]], [[млечни производи]] и традиционалната медицина и ароматични растенија. [[Албанско вино|Албанското вино]] се одликува со својата уникатна сладост и домородни сорти. Виното има една од најдолгите истории за лозарството во Европа.<ref name="winealbania1">[http://www.winealbania.com Wine Albania Portal] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110208101841/http://winealbania.com/ |date=8 февруари 2011}}</ref> Албанија произвела околу 17.500 тони вино во 2009 година.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://faostat.fao.org/site/636/DesktopDefault.aspx?PageID=636#ancor |title= Wine production (tons) |publisher= Food and Agriculture Organization |page=28 |accessdate=18 април 2011| archiveurl= https://web.archive.org/web/20110520105103/http://faostat.fao.org/site/636/DesktopDefault.aspx?PageID=636| archivedate= 20 мај 2011}}</ref> За време на комунизмот, производствената област се проширила на околу 20.000 ха.<ref name="winealbania1"/> Денешниот регион во Албанија бил едно од ретките места каде што лозата природно се одгледувале за време на [[Ледено време|леденото време]]. Најстарите пронајдени семиња во регионот се стари 40.000 до 60.000 години.<ref name="Stevenson2011">{{Наведена книга|author=Tom Stevenson|title=The Sotheby's Wine Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=8S7IkQEACAAJ|year=2011|publisher=Dorling Kindersley|isbn=978-1-4053-5979-5}}</ref> Римскиот писател [[Плиниј Постариот]] го опишува илирското вино како „многу слатко“.<ref>{{Наведена книга |url=https://books.google.com/books?id=O575C2_7LCkC&lpg=PA41&dq=albanian%20wine&pg=PA41#v=onepage&q=albanian%20wine&f=false |title= The Laws of Fermentation and the Wines of the Ancients |publisher= Bronson Press |page=41 |accessdate=10 април 2011}}</ref> Албанската економија е една од најнеразвиените во Европа: во 2019 година, [[БДП]] по глава на жител на Албанија изнесувал 5 373 [[долар]]и, со што таа била рангирана на 40. место во однос на [[Европа]] и 102. во светот.<ref>http://statisticstimes.com/economy/european-countries-by-gdp-per-capita.php statisticstimes.com (пристапено на 12.06.2020)</ref> Во 2018 година кефициентот [[Џини]] во Албанија изнесувал 38,6%.<ref>[https://knoema.com/atlas/ranks/GINI-index knoema.com (пристапено на 13.7.2020)]</ref> ===Туристички сектор=== [[Податотека:Gjipe_beach,_Albania.JPG|thumb|210px|[[Карабурун]] во јужниот дел на Албанија, каде што [[Јадранско Море]] се среќава со [[Јонско Море]]]] [[Податотека:Lake Koman Albania 2016.jpg|thumb|right|210px|Езерото Коман Фери е многу популарно фериботско возење во Јужна Европа]] Значаен дел од националниот приход во Албанија произлегува од туризмот. Во [[2014]] година, туризмот директно учествувал со 6% од БДП, иако вклучувањето на индиректните придонеси ја зголемило пропорцијата на нешто повеќе од 20%.<ref>{{Cite report |author= Rochelle Turner |display-authors= et al. |year= 2015 |title= Travel & Tourism: Economic Impact 2015: Albania |url= http://www.wttc.org/-/media/files/reports/economic-impact-research/countries-2015/albania2015.pdf |location= London |publisher= World Travel & Tourism Council |accessdate= 17 октомври 2016 |archive-date= 2016-10-18 |archive-url= https://web.archive.org/web/20161018213446/http://www.wttc.org/-/media/files/reports/economic-impact-research/countries-2015/albania2015.pdf |url-status= dead }} See p.&#8239;1.</ref> Албанија имала околу 4,2 милиони посетители во [[2012]] година, главно од соседните земји и Европската Унија. Во [[2011]] година, Албанија била препорачана како врвно туристичко одредиште, од страна на ''Lonely Planet''.<ref name="Lonely Planet's top 10"/> Во [[2014]] година, Албанија била номинирана како четврта глобално туристичко одредиште од страна на [[Њујорк тајмс]].<ref>{{наведени вести|url=https://www.nytimes.com/interactive/2014/01/10/travel/2014-places-to-go.html?_r=0|title=52 Places to Go in 2014 |work=The New York Times|date=5 September 2014}}</ref> Бројот на туристите е зголемен за 200% во [[2014]] година. Најголемиот дел од туристичката индустрија е концентриран по должината на [[Јадранско Море]] и [[Јонско Море]]. Вториот има најубави и чисти плажи и често се нарекува [[Албанска ривиера]]. Албанското крајбрежје има значителна должина од 360 километри. Брегот има посебен карактер, бидејќи е богат со песочни плажи, пештери, заливи, покриени заливи, лагуниитн. Некои делови од ова крајбрежје се многу чисти еколошки, и претставуваат во овие потенцијални неистражени области, ретки за средоземната област.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://albania.al/explore/natural-heritage/coast-line |title=Coastline &#124; Visit Albania &#124; The Official website of Albanian Tourism |publisher=Albania.al |accessdate=15 август 2014 |archive-date=2014-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140809003858/http://www.albania.al/explore/natural-heritage/coast-line |url-status=dead }}</ref> Зголемувањето на странските посетители е драматично. Албанија имала само 500.000 посетители во 2005 година, додека во 2012 година имала околу 4,2 милиони - зголемување од 740% за само 7 години. Неколку од главните градови во земјата се наоѓаат по должината на чистите морски брегови на Јадранското и Јонското Море. Како важно место на Балканскиот Полуостров, постојано растечката патна мрежа на Албанија обезбедува удобно поврзување до своите соседи на север, југ, исток и запад. Албанија е во непосредна близина на сите главни европски метрополи со кратки летови од два или три часа кои се достапни секојдневно. Туристите можат да го видат и да го доживеат древното минато на Албанија и традиционалната култура.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://albania.al/about-albania |title=About Albania &#124; Visit Albania &#124; The Official website of Albanian Tourism |publisher=Albania.al |accessdate=15 август 2014 |archive-date=2014-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808042741/http://albania.al/about-albania |url-status=dead }}</ref> Во извештајот од Агенцијата за меѓународен развој на САД (УСАИД) во октомври 2015 година се посочува дека директниот придонес на туризмот станал значаен дел од Бруто-домашниот производ во земјата, кој бил 4,8% во 2013 година. Вкупниот придонес во БДП бил околу 17%, вклучувајќи ги и пошироките ефекти од инвестициите и синџирот на набавки. Ова се очекува да се зголеми во иднина.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.usaid.gov/albania/news-information/press-releases/usaid-and-embassy-sweden-announce-call-proposals-albanias |title=USAID AND EMBASSY OF SWEDEN ANNOUNCE CALL FOR PROPOSALS FOR ALBANIA'S TOURISM SECTOR |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=8 October 2015 |website=USAid |publisher=USAid |access-date=9 February 2017 |archive-date=2017-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211155521/https://www.usaid.gov/albania/news-information/press-releases/usaid-and-embassy-sweden-announce-call-proposals-albanias |url-status=dead }}</ref> == Инфраструктура == ===Сообраќај=== [[Податотека:Terminal jashte.jpg|thumb|left|210px|Меѓународниот аеродром во Тирана е десеттиот најфреквентен аеродром на Балканот, управувајќи со над 2 милиони патници годишно.]] Сообраќајот претрпел значајни промени во изминатите две децении, преку значително модернизирање на инфраструктурата. Подобрувањата во патната инфраструктура, железничкиот, градскиот и аеродромскиот сообраќај довеле до значително подобрување. Овие надградувања одиграле клучна улога во поддршката на албанската економија, која во изминатата деценија започнала да се потпира на градежната индустрија. Албанската автопатска мрежа била интензивно модернизирана во текот на 2000-тите, а дел од неа е сè уште во изградба. Во Албанија има вкупно 3 главни автопатишта: А1, А2 и А3. Кога ќе завршат сите коридори, Албанија ќе има околу 759 километри автопат што ќе се поврзува со сите соседни земји. [[Аеродром Тирана|Меѓународниот аеродром во Тирана]], е единственото пристаниште за патници во земјата. Аеродромот е именуван по римокатоличката монахиња и мисионерка [[Мајка Тереза]]. Тој забележал драматичен пораст во бројот на патници и движењата на авионите од почетокот на 1990-тите. Денес, аеродромот се справува со повеќе од 2,2 милиони патници годишно. Понатаму, Албанија планира да изгради два аеродроми кои главно ќе служат на туристичката индустрија. [[Податотека:Panorama of Durres Port.jpg|thumb|right|280px|Многу поволната географска местоположба на [[Драч]] го прави своето пристаниште најпрометното во Албанија и меѓу најголемите во Јадранското и Јонското Море.]] Најпрометното и најголемо пристаниште е пристаништето [[Драч]]. Почнувајќи од [[2014]] година, пристаништето се рангира како едно од најголемите патни пристаништа на Јадранското и Јонското Море, со годишен обем на патници од околу 1,5 милиони. Други пристаништа се оние во [[Влора]], [[Саранда]] и [[Свети Јован (Албанија)|Свети Јован]] (Шенѓин). Пристаништата опслужуваат широк систем на фериботи кои поврзуваат бројни острови и крајбрежни градови покрај фериботните линии до неколку градови во [[Хрватска]], [[Грција]] и [[Италија]]. Железниците во Албанија ги спроведува националната железничка компанија Хекруда Шкиптаре (ХСХ). Железничкиот систем бил интензивно промовиран од тоталитарниот режим на [[Енвер Хоџа]], време кога било забрането користење на приватен превоз. Од падот на поранешниот режим, се забележува значително зголемување на сопственоста на автомобили и користењето на автобусите. Додека некои од патиштата во земјата сè уште се во многу лоша состојба, имало и други случувања (како што е изградбата на автопатот помеѓу Тирана и Драч), кои одзеле голем дел од сообраќајот на железницата. ===Енергија=== [[Податотека:StauseeBeiFierze2014-2.JPG|210px|thumb|left|Резервоарот Фиерза бил формиран како резултат на изградбата на хидроелектраната Фиерза во 1978 година.]] Албанија е зависна од хидроелектрицитетот и најголемиот производител на [[хидроелектрична енергија]] во светот целосно.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Electricity production from hydroelectric sources (% of total)|url=http://data.worldbank.org/indicator/EG.ELC.HYRO.ZS?year_high_desc=true}}</ref> Во земјата се наоѓаат пет хидроцентрали, вклучувајќи ги и Фиерза, Коман, Сквивица и Вау и Деџес, кои се наоѓаат на реката [[Дрим]], поради неговата значајна улога за производство на електрична енергија во земјата. Албанската компанија „Девол Хидроенергет“ во моментов гради две постројки за хидроелектрани на реката [[Девол (река)|Девол]] близу Бања и Могличе.<ref>{{Наведена мрежна страница|title = Devoll Hydropower Project|url = http://www.power-technology.com/projects/devoll-hydropower-project/|website = Power Technology|accessdate = 3 ноември 2015}}</ref> Двете постројки се очекува да бидат завршени во [[2016]] и [[2018]] година. По неговото завршување, ќе произведува 729 GWh годишно, со што производството на електрична енергија во Албанија ќе се зголеми за речиси 17%.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Devoll hydropower project overview|url=http://www.devollhydropower.al/new/?page_id=7419|accessdate=2019-07-04|archive-date=2016-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20161130140221/http://www.devollhydropower.al/new/?page_id=7419|url-status=dead}}</ref> [[Податотека:Trans Adriatic Pipeline.png|210px|thumb|right|ТАП рута од Кипој, Грција преку Фиер, Албанија до Сан Фоча, Италија.]] Изградбата на нафтоводот АМБО од 1,2 милијарди долари било планирано да започне во 2007 година. Ова ќе го поврзе бугарското пристаниште во Бугарија со пристаништето [[Валона]] во Албанија. Се очекува дека секој ден ќе се испорачува по 750.000 барели. Меѓутоа, се чини дека постои поголема веројатност да започне Транс-Јадранскиот гасовод. Рутата на Транс Јадранскиот гасовод низ Албанија е околу 215 километри на копно и 37 км на копно во албанскиот дел од Јадранското Море. Започнува во [[Кендер Билиш]] во регионот Корча на албанската граница со [[Грција]] и пристигнува на јадранскиот брег, на 17 километри северозападно од Фиер, на 400 метри од копното. Компресорската станица ќе биде изградена близу Фиер, а во близина на Билиште планиран е дополнителен компресор, а капацитетот треба да се прошири до 20 милијарди кубни метри (bcm). Осум вентилски станици и една депониска станица ќе бидат изградени долж нејзината маршрута. Во планинските области ќе се градат околу 51 км нови патишта, додека 41 км од постојните патишта ќе бидат надградени, 42 мостови ќе бидат реновирани и изградени три нови мостови. Во летото 2015 година, ТАП започнал со изградба и реновирање на пристапни патишта и мостови долж трасата на цевководот во Албанија. Работата се очекувало да биде завршена во [[2016]] година.<ref name="tap-ag.com">{{Наведена мрежна страница |url=https://www.tap-ag.com/the-pipeline/building-the-pipeline/in-albania |title=архивски примерок |accessdate=2019-07-04 |archive-date=2016-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161019011138/https://www.tap-ag.com/the-pipeline/building-the-pipeline/in-albania |url-status=dead }}</ref> ===Нафта=== Албанија има втора по големина нафтено поле на Балканскиот Полуостров и најголеми нафтени резерви на територијата на [[Европа]]. Албанската нафта и гас се многу ветувачки, иако се строго регулирани сектори на економијата. Албанија привлекла странски инвеститори од почетокот на деведесеттите години, со што бил означен почетокот на реформите преку кои ги трансформирале ексклузивните права, контролата и одговорностите на јавноста во однос на истражувањето и експлоатацијата, на приватниот сектор. Резервите на нафта и гас сè уште остануваат во сопственост на албанската држава која склучува договори и дава права во врска со евалуацијата, истражувањето, производството, рафинирањето / преработката и транспортот на производот. Во март 2016 година, филијали на кинескиот ''Geo-Jade Petroleum'' ги купиле правата за дупчење (од канадска компанија) за искористување на нафтените полиња на '''Патос-Маринце''' и ''Куцова''. Тие платиле 384,6 милиони евра, веројатно укажувајќи на интерес за забрзување на процесот.<ref name="Mejdini">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.balkaninsight.com/en/article/chinese-investments-raise-eyebrows-in-albania-05-02-2016 |last=Mejdini |first=Fatjona |date=3 May 2016|title=Chinese Investments Raise Eyebrows in Albania|website=Balkan Insight |publisher=BIRN |access-date=10 February 2017}}</ref> == Демографија == {{главна|Демографија на Албанија}} [[Податотека:Albania_demography.svg|thumb|Демографски податоци за населението на земјата]] Населението на Албанија, како што е дефинирано од Институтот за статистика, во 2016 година било проценето на приближно 2.886.026 жители.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.instat.gov.al/media/322941/press_release_population_of_albania_1_january_2016.pdf|title=Population of Albania|last=|first=|date=|work=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171015202133/http://www.instat.gov.al/media/322941/press_release_population_of_albania_1_january_2016.pdf|archivedate=15 октомври 2017|deadurl=|accessdate=2 јуни 2017|df=dmy-all}}</ref> Вкупната стапка на [[фертилитет]] во земјата од 1.51 деца родени по жена е една од најниските во светот.<ref name="CIA demography">{{Наведена мрежна страница|title=Albania|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/al.html|website=cia.gov|language=en|accessdate=2019-07-04|archive-date=2020-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200515105026/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/al.html|url-status=dead}}</ref> Неговата густина на населеност изнесува 259 жители по квадратен километар. Вкупниот животен век при раѓање е 78,5 години; 75,8 години за мажи и 81,4 години за жени.<ref name="CIA demography"/> Земјата е 8-та најнаселена земја на [[Балкан]]от и е рангирана како 137-та најнаселена земја во светот. Населението во земјата постојано се зголемувало од 2,5 милиони во 1979 година до 1989 година, кога достигнало највисоко ниво од 3,1 милион.<ref>{{Наведена мрежна страница|author1=Institute of Statistics of Albania|title=Albania Population and Population dynamics new demographic horizons?|url=https://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/wphc/Albania/03-analysis.pdf|website=unstats.un.org|page=25|language=en}}</ref> Се предвидува дека населението не треба да го достигне својот врв до 2031 година, во зависност од фактичката стапка на наталитет и нивото на миграцијата.<ref>{{Наведена мрежна страница|author1=Institute of Statistics of Albania|title=Albania Population Projections 2011–2031|url=http://www.instat.gov.al/media/2964/population_projections_2011-2031.pdf|website=instat.gov.al|page=37|language=en}}</ref> Објаснувањето за скорешното намалување на населението е падот на комунизмот во Албанија. Падот бил обележан со голема економска масовна емиграција од Албанија во [[Грција]], [[Италија]] и [[САД]]. 40 години изолација од светот, во комбинација со нејзината катастрофална економска, социјална и политичка ситуација, го предизвикало овој егзодус. Надворешната миграција била забранета целосно за време на комунистичката ера, додека внатрешната миграција била доста ограничена. Најмалку 900.000 луѓе ја напуштиле Албанија во овој период, околу 600.000 од нив се населиле во Грција.<ref>"[http://www.migrationinformation.org/Profiles/display.cfm?ID=239 Albania: Looking Beyond Borders]". Migration Policy Institute.</ref> Миграцијата влијаела врз внатрешната дистрибуција на населението во земјата. Се намалила особено на север и на југ, а се зголемила во центарот во градовите [[Тирана]] и [[Драч]]. Според статистиката на Институтот за статистика (INSTAT) од 1 јануари 2015 година, населението во Албанија изнесувало 2.893.005 жители.<ref name="Statistics">{{Наведена мрежна страница |publisher=Republic of Albania Institute of Statistics |title=Population of Albania 1 January 2016 |url=http://www.instat.gov.al/al/themes/popullsia/publications/books/2016/popullsia-e-shqipërisë,-1-janar-2016.aspx |access-date=29 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170713221549/http://www.instat.gov.al/al/themes/popullsia/publications/books/2016/popullsia-e-shqip%C3%ABris%C3%AB,-1-janar-2016.aspx |archive-date=13 July 2017 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Околу 53,4% од населението во земјата живее во градовите. Речиси 30% од вкупното население се наоѓа во округот Тирана, проследено со округот Фиер со 11% и округот Драч со 10%.<ref>{{Наведена мрежна страница|author1=Institute of Statistics of Albania|url=http://www.instat.gov.al/media/1285/population_of_albania_1_january_2017.pdf|title=Population of Albania 1 January 2017|website=instat.gov.al|location=Tirana|page=4|language=en|accessdate=2019-07-05|archive-date=2022-10-09|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.instat.gov.al/media/1285/population_of_albania_1_january_2017.pdf|url-status=dead}}</ref> Повеќе од 1 милион луѓе се концентрирани во Тирана и во Драч, што ги прави најголем урбани области во Албанија.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Popullsia e Shqipërisë|url=http://www.instat.gov.al/media/322938/pop_1_janar_2016.pdf|accessdate=19 февруари 2016|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160412123357/http://www.instat.gov.al/media/322938/pop_1_janar_2016.pdf|archivedate=12 април 2016|df=dmy-all}}</ref> Тирана е еден од најголемите градови на Балканскиот Полуостров и е рангиран на 7-мо место по население од околу 800.000 жители.<ref name=census15>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.instat.gov.al/en/themes/population.aspx|title=Population|publisher=INSTAT|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130316054551/http://www.instat.gov.al/en/themes/population.aspx|archivedate=16 март 2013|df=dmy-all}}</ref> Вториот по големина град во државата според населението е Драч, со население од 201.110, а потоа следува Влора со 141.513 жители. {|class="infobox" style="text-align:left; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%" |- !colspan="8" style="background:#e9e9e9; padding:0.3em; line-height:1.2em;"|Најголеми градови во Албанија {{as of|2011|lc=y}}.<ref>{{Наведена мрежна страница|author1=INSTAT|title=POPULATION AND HOUSING CENSUS 2011 |url=http://www.instat.gov.al/media/177354/main_results__population_and_housing_census_2011.pdf |website=instat.gov.al |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170630084756/http://www.instat.gov.al/media/177354/main_results__population_and_housing_census_2011.pdf |archivedate=30 јуни 2017|language=sq, en }}</ref> |- !rowspan=23 width:130|<br/> <div style="text-align: center;">[[Податотека:Tirana_from_South.jpg|160px|Tirana]]<br/>{{small|[[Тирана]]}}<br/></div> <div style="text-align: center;">[[Податотека:Amphitheatre_of_durres_albania_2016.jpg|160px|Драч]]<br/>{{small|[[Драч]]}}<br/></div> ! style="text-align:center; background:#f5f5f5;"|# ! style="text-align:left; background:#f5f5f5;"|Град ! style="text-align:left; background:#f5f5f5;"|Население ! style="text-align:center; background:#f5f5f5;"|# ! style="text-align:left; background:#f5f5f5;"|Град ! style="text-align:left; background:#f5f5f5;"|Население !rowspan=23 width:130|<br/> <div style="text-align: center;">[[Податотека:Gjirokaster_2016-2017.jpg|160px|Gjirokastër]]<br/>{{small|[[Ѓирокастро]]}}<br/></div> <div style="text-align: center;">[[Податотека:CIty_of_Saranda_Albania_2016.jpg|160px|Sarandë]]<br/>{{small|[[Саранда]]}}<br/></div> |- |style="text-align:center; background:#f0f0f0;"| 1 ||align=left|'''[[Тирана]]''' || 418,495 ||style="text-align:center; background:#f0f0f0;"| 11 ||align=left|'''[[Каваја]]''' || 20,192 |- |style="text-align:center; background:#f0f0f0;"| 2 ||align=left|'''[[Драч]]''' || 113,249 ||style="text-align:center; background:#f0f0f0;"| 12 ||align=left|'''[[Ѓирокастро]]''' || 19,836 |- |style="text-align:center; background:#f0f0f0;"| 3 ||align=left|'''[[Влора]]''' || 79,513 ||style="text-align:center; background:#f0f0f0;"| 13 ||align=left|'''[[Саранда]]''' || 17,233 |- |style="text-align:center; background:#f0f0f0;"| 4 ||align=left|'''[[Скадар]]''' || 78,703 ||style="text-align:center; background:#f0f0f0;"| 14 ||align=left|'''[[Лач]]''' || 17,086 |- |style="text-align:center; background:#f0f0f0;"| 5 ||align=left|'''[[Елбасан]]''' || 77,075 ||style="text-align:center; background:#f0f0f0;"| 15 ||align=left|'''[[Кукуш (Албанија)|Кукуш]]''' || 16,719 |- |style="text-align:center; background:#f0f0f0;"| 6 ||align=left|'''[[Фиер]]''' || 55,845 ||style="text-align:center; background:#f0f0f0;"| 16 ||align=left|'''[[Патос (град)|Патос]]''' || 15,937 |- |style="text-align:center; background:#f0f0f0;"| 7 ||align=left|'''[[Горица (Албанија)|Корча]]''' || 51,152 ||style="text-align:center; background:#f0f0f0;"| 17 ||align=left|'''[[Леска (Албанија)|Леж]]''' || 15,510 |- |style="text-align:center; background:#f0f0f0;"| 8 ||align=left|'''[[Белград (Албанија)]]''' || 32,606 ||style="text-align:center; background:#f0f0f0;"| 18 ||align=left|'''[[Пешкопеја]]''' || 13,251 |- |style="text-align:center; background:#f0f0f0;"| 9 ||align=left|'''[[Лушње]]''' || 31,105 ||style="text-align:center; background:#f0f0f0;"| 19 ||align=left|'''[[Кучово]]''' || 12,654 |- |style="text-align:center; background:#f0f0f0;"| 10 ||align=left|'''[[Поградец]]''' || 20,848 ||style="text-align:center; background:#f0f0f0;"| 20 ||align=left|'''[[Кроја]]''' || 11,721 |- | colspan="6" style="text-align:center; background:#f5f5f5;"| |- |} {{среди}} ===Малцинства=== Прашањата за етничка припадност се деликатна тема и предмет на дебата. Спротивно на официјалните статистички податоци кои покажуваат над 97 проценти албанско мнозинство во земјата, малцинските групи (како што се Грците, Македонците, Црногорците, Ромите и Ароманите) често ги оспоруваат официјалните бројки, тврдејќи дека се поголем процент од населението во земјата. Според спорениот попис од 2011 година, етничката припадност е следна: Албанци 2.312.356 (82,6% од вкупниот број), Грци 24.243 (0,9%), Македонци 5,512 (0,2%), Црногорци 366 (0,01%), Ароманци 8.266 (0,30%), Роми 8.301 (0,3%), балкански Египќани 3.368 (0,1%), други етнички групи 2.644 (0,1%), нема пријавена етничка припадност 390.938 (14,0%), а нерелевантни 44.144 (1,6%).<ref name="Population and Housing Census 2011">{{cite web |publisher=Instituti i Statistikës (INSTAT) |title=Population and Housing Census 2011 |url=https://www.instat.gov.al/media/3058/main_results__population_and_housing_census_2011.pdf |access-date=21 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200826201945/https://www.instat.gov.al/media/3058/main_results__population_and_housing_census_2011.pdf |archive-date=26 August 2020}}</ref> За квалитетот на конкретните податоци, Советодавниот комитет за Рамковната конвенција за заштита на националните малцинства изјавил дека „резултатите од пописот треба да се гледаат со најголема претпазливост и ги повикува властите да не се потпираат исклучиво на податоците за собраните државјани за време на пописот во одредувањето на нејзината политика за заштита на националните малцинства“.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Third Opinion on Albania adopted on 23 November 2011|url=https://rm.coe.int/168008c633|publisher= Advisory Committee on the Framework for the Protection of National Minorities|accessdate=29 јуни 2017}}</ref> Албанија признава девет национални или културни малцинства: грчки, македонски, влашки, црногорски, српски, ромски, египетски, босански и бугарски народи.<ref>{{наведени вести|last1=staff|title=Albania has Recognized the Bulgarian Minority in the Country|url=http://www.novinite.com/articles/184224/Albania+has+Recognized+the+Bulgarian+Minority+in+the+Country|accessdate=4 декември 2017|work=novinite.com|agency=Sofia News Agency|date=12 October 2017}}</ref> Други албански малцинства се [[Горанци]], [[Аромани]] и [[Евреи]].<ref>{{Наведена мрежна страница |author=United Nations High Commissioner for Refugees |url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,,COUNTRYPROF,ALB,,4954cdfe1a,0.html |title=World Directory of Minorities and Indigenous Peoples&nbsp;– Albania : Overview |publisher=UNHCR |date=11 May 2005 |accessdate=5 мај 2013 }}{{Мртва_врска|date=October 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Што се однесува до Грците, „''тешко е да се знае колку Грци има во Албанија''“. Проценките се разликуваат меѓу 60.000 и 300.000 етнички Грци во Албанија. Според Ијан Џефрис, поголемиот дел од западните извори го ставаат бројот на околу 200.000. Тезата за 300.000 е поддржана од грчката влада.<ref name="RFE/RL Research Report: Weekly Analyses from the RFE/RL Research Institute">{{Наведена книга|title=RFE/RL Research Report: Weekly Analyses from the RFE/RL Research Institute|url=https://books.google.com/books?id=RxgkAQAAIAAJ|accessdate=22 декември 2012|year=1993|publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty, Incorporated|quote=Albanian officials alleged that the priest was promoting irredentist sentiments among Albania's Greek minority&nbsp;– estimated at between 60,000 and 300,000.}}</ref><ref name="BideleuxJeffries2006">{{Наведена книга|author1=Robert Bideleux|author2=Ian Jeffries|title=The Balkans: A Post-Communist History|url=https://books.google.com/books?id=5jrHOKsU9pEC&pg=PA49|accessdate=6 септември 2013|date=15 November 2006|publisher=Routledge|isbn=978-0-203-96911-3|page=49|quote=The Albanian government claimed that there were only 60,000, based on the biased 1989 census, whereas the Greek government claimed that there were upwards of 300,000. Most Western estimates were around the 200,000 mark&nbsp;...}}</ref><ref name="Ramet1998">{{Наведена книга|author=Sabrina P. Ramet|title=Nihil Obstat: Religion, Politics, and Social Change in East-Central Europe and Russia|url=https://books.google.com/books?id=ZvMi6paTOlcC&pg=PA222|accessdate=6 септември 2013|year=1998|publisher=Duke University Press|isbn=978-0-8223-2070-8|page=222|quote=that between 250,000 and 300,000 Orthodox Greeks reside in Albania}}</ref><ref name="Jeffries2002">{{Наведена книга|author=Ian Jeffries|title=Eastern Europe at the Turn of the Twenty-first Century: A Guide to the Economies in Transition|url=https://books.google.com/books?id=L7PBtDujYt0C&pg=PA69|accessdate=6 септември 2013|year=2002|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-23671-3|page=69|quote=It is difficult to know how many ethnic Greeks there are in Albania. The Greek government, it is typically claimed, says that there are around 300,000 ethnic Greeks in Albania, but most Western estimates are around the 200,000 mark.}}</ref><ref name="Publications2008">{{Наведена книга|author=Europa Publications|title=The Europa World Year Book 2008|url=https://books.google.com/books?id=Oabsu05rJNoC|accessdate=22 декември 2012|date=24 June 2008|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-85743-452-1|quote=&nbsp;and Greece formally annulled claims to North Epirus (southern Albania), where there is a sizeable Greek minority.&nbsp;... strained by concerns relating to the treatment of ethnic Greeks residing in Albania (numbering an estimated 300,000)&nbsp;...}}</ref> [[„Светска книга на факти“ на ЦИА|Светската книга на факти]] од ЦИА го проценува грчкото малцинство на 0,9% од вкупното население.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/al.html|title=Albania|publisher=CIA|accessdate=13 септември 2014|archive-date=2020-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200515105026/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/al.html|url-status=dead}}</ref> [[Стејт департментот]] го проценува на 1,17% и 0,23% за другите малцинства.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/3235.htm|title=Albania|work=U.S. Department of State|accessdate=13 септември 2014}}</ref> Македонските и некои грчките малцински групи остро го критикуваа членот 20 од Законот за пописот, според кој парична казна од 1.000 американски долари ќе му се изрече на секој кој ќе прогласи етничка припадност освен она што е наведено на неговиот или нејзиниот извод од матичната книга на родените. Ова претставува обид да се заплашат малцинствата во прогласувањето на албанската етничка припадност, според кои албанската влада изјавила дека ќе го затвори секој кој не учествува во пописот или одбива да ја објави својата етничка припадност.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Macedonians and Greeks Join Forces against Albanian Census |url=http://www.balkanchronicle.com/index.php?option=com_content&view=article&id=1364:macedonians-and-greeks-join-forces-against-albanian-census&catid=83:balkans&Itemid=460 |publisher=balkanchronicle |accessdate=24 септември 2011|url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120112095639/http://www.balkanchronicle.com/index.php?option=com_content&view=article&id=1364%3Amacedonians-and-greeks-join-forces-against-albanian-census&catid=83%3Abalkans&Itemid=460 |archivedate=12 јануари 2012 }}</ref> Одговорниот министер изјавил дека „''албанските граѓани ќе можат слободно да ја изразат својата етничка и верска припадност и мајчин јазик, но тие не се принудени да одговорат на овие чувствителни прашања''“.<ref>{{наведени вести|title=Albania passes census law|url=http://macedoniaonline.eu/content/view/18561/2/|newspaper=MINA|access-date=2019-07-05|archive-date=2012-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20121031222754/http://macedoniaonline.eu/content/view/18561/2/|url-status=dead}}</ref> Измените што се критикувани не вклучуваат затворање или присилно прогласување на етничка припадност или религија; се предвидува само парична казна што може да биде укината од страна на судот.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Census Legislation|url=http://census.al/census2011/Legislation.aspx?lang=en|accessdate=2019-07-05|archive-date=2020-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200725014838/http://census.al/census2011/Legislation.aspx?lang=en|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.instat.gov.al/media/151356/aw_nr_10_442__date_7.7.2011pdf.pdf |title=ÿþMicrosoft Word&nbsp;– Law Nr 10442 date 07.07.2011.doc |accessdate=25 март 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130509014821/http://www.instat.gov.al/media/151356/aw_nr_10_442__date_7.7.2011pdf.pdf |archive-date=9 May 2013 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Грчките претставници се дел од албанскиот парламент и владата ги поканила на Албанските Грци да се регистрираат, како единствен начин за подобрување на нивниот статус.<ref name="EUDO"/> Од друга страна, националистите, различните организации и политичките партии во Албанија изразиле загриженост дека пописот би можел вештачки да го зголеми бројот на грчкото малцинство, кое потоа може да го експлоатира Грција за да го загрози територијалниот интегритет на Албанија.<ref name="EUDO">{{Наведена мрежна страница|title=The politics of numbers and identity in Albania|url=http://eudo-citizenship.eu/news/citizenship-news/582-the-politics-of-numbers-and-identity-in-albania|publisher=EUDO Observatory on Citizenship|access-date=20 December 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130224021716/http://eudo-citizenship.eu/news/citizenship-news/582-the-politics-of-numbers-and-identity-in-albania|archive-date=24 February 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref name="Maria Karathanos, Constantine Callaghan">{{Наведена мрежна страница|author1=Maria Karathanos|author2=Constantine Callaghan|title=Ethnic tensions in Albania|url=http://www.athensnews.gr/issue/13458/46617|publisher=Athensnews|accessdate=7 јануари 2013|quote=&nbsp;in line with Albanian nationalist sentiment alleging that the census poses a threat to Albanian territorial integrity|archive-url=https://web.archive.org/web/20120208123850/http://www.athensnews.gr/issue/13458/46617|archive-date=8 February 2012|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|last=Likmeta|first=Besar|title=Albania Nationalist Leader Resigns from Top Justice Job|url=http://www.balkaninsight.com/en/article/albania-nationalist-leader-resigns-from-top-justice-job|publisher=Balkannsight|accessdate=7 јануари 2013}}</ref><ref name="BalkanChronicle">{{Наведена мрежна страница | title=Census stirs Balkan melting pot | date=20 October 2011 | url=http://www.balkanchronicle.com/index.php/world/world-news/balkans/1638-census-stirs-balkan-melting-pot | quote=&nbsp;nationalist critics are up in arms at efforts to provide an accurate picture of Albania's ethnic breakdown, seeing a plot to weaken the state&nbsp;... The group has denounced the ethnicity section of the national census, and Spahiu warns the results could upset Albania's "good model" of ethnic and religious tolerance&nbsp;... | access-date=18 December 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130605183435/http://www.balkanchronicle.com/index.php/world/world-news/balkans/1638-census-stirs-balkan-melting-pot | archive-date=5 June 2013 | url-status=dead | df=dmy-all }}</ref><ref>{{наведени вести|title=Some Albanians consider changing nationality for profit|url=http://setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/articles/2011/06/27/reportage-01|newspaper=SETimes}}</ref><ref>{{наведени вести|title=Courts in Albania suspend changing nationality to Greek|url=http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/newsbriefs/setimes/newsbriefs/2011/03/17/nb-06|newspaper=SETimes}}</ref><ref>{{наведени вести|title=Greek Consul Statement Angers Albanian MPs|url=http://www.balkaninsight.com/en/article/greek-consul-statement-angers-albanian-mps|newspaper=BalkanInsight}}</ref> ==== Македонците во Албанија ==== {{Главна|Македонците во Албанија}} [[Македонци]]те се едно од малцинствата во Албанија и се претпоставува дека нивниот број е околу 150 000. Тие живеат покрај албанско-македонската граница во [[Мала Преспа]], [[Голо Брдо]] и [[Гора]], а во голем број ги има и во: [[Горица (Албанија)|Горица]] (Корча), [[Елбасан]], [[Драч]], [[Тирана]] и други места. Тие се организирани во повеќе здруженија од кои најпознати се „[[Здружение Преспа|Преспа]]“ и „[[Здружение Мир|Мир]]“, а имаат регистрирано и своја [[политичка партија]]. Засега како македонско национално малцинство се признати само Македонците во регионот на Мала Преспа, каде тие се организирани и имаат општина раководена од етнички Македонец, [[Општина Пустец|Пустец]]. Во регионот на Мала Преспа, етничките Македонци имаат право на образование на мајчин јазик, но само во основното образование. Она што е апсурдно е тоа што иако во гимназијата во Мала Преспа предаваат професори етнички Македонци на ученици етнички Македонци, сепак наставата се одвива на албански јазик. Во Албанија постојат и малубројни групи кои се декларираат како етнички Бугари и кои имаат свои организации во Голо Брдо и Гора. Но, загрижува фактот што Република Бугарија преку одредени активности бара поддршка од албанските власти и се труди да ги асимилира етничките Македонци коишто живеат во Албанија терајќи ги да се декларираат како Бугари. Еден од повидните македонски активисти коишто живеат во Албанија е професорот на Тиранскиот Универзитет од македонско етничко потекло, г-нот [[Кимет Фетаху]]. {{multiple image |align=center |total_width=700 |image_style=border:none; |image1=Albania minorities.png |caption1=Региони со традиционално присуство на етнички групи, освен албански. |image2=Albania majority ethnicity 2011 census.PNG |caption2=Распределба на етничките групи во Албанија, почнувајќи од пописот во 2011 година. Областите обоени во сива боја се оние каде што мнозинството од луѓето не јзразиле етничка припадност (прашањето не е задолжително). Пописот бил критикуван и бојкотиран од страна на малцинствата во Албанија. |image3=AlbaniaTraditionalCommunitiesByLanguageAndReligion.png |caption3=Традиционални местолопожби на јазични и верски заедници во Албанија.}} === Јазици=== {{multiple image |align = right | direction = vertical |image1 = Pustec Multilingual Road Signs.jpg |image2 = Street Sign Goranxi.jpg |footer = Еден патен знак на албански и малцински јазик (македонски) и еден на албански и странски јазик за туристите (англиски) во Пустец <small>('''лево''')</small> Патен знак на албански јазик и јазикот на малцинството (грчки) во Горанси<small>('''десно''')</small>}} Албанскиот јазик е [[јазик]] што го говорат приближно околу 6 милиони луѓе, првенствено во Албанија, [[Косово]], [[Србија]], [[Црна Гора]], [[Република Македонија|Македонија]], но исто така и во некои други [[балкан]]ски држави, како и од стари доселенички групи во [[Калабрија]], [[Италија]]. Јазикот е еден, посебен огранок на [[Индоевропски јазици|Индоевропското јазично семејство]]. Денешниот албански јазик како стандардна форма го има [[дијалект]]от на [[Тоски]]те, наспроти дијалектот на [[Геги]]те кој и покрај стандардизацијата сè уште масовно го користат гегскиот дијалект во Косово и делови на Македонија. Впрочем, сè уште постои несогласување околу стандардизацијата на албанскиот јазик, а некои бараат повторна стандардизација во која би биле вклучени повеќе елементи од гегскиот дијалект. Постои и залагање во Косово да се земе како стандардна форма гегскиот дијалект со што албанскиот јазик би станал еден јазик со два официјални дијалекти. Инаку, лексичкиот фонд е главно [[Латински јазик|латински]], [[Италијански јазик|италијански]], [[Романски јазик|романски]], [[Грчки јазик|грчки]], [[Македонски јазик|македонски]], [[Српски јазик|српски]] и [[Турски јазик|турски]]. Грчкиот јазик е вториот најизразен јазик во земјата, со 0,5 до 3% од населението што го зборува како прв јазик<ref>{{Наведена мрежна страница |title=What Languages Are Spoken In Albania? |url=https://www.worldatlas.com/articles/what-languages-are-spoken-in-albania.html |website=WorldAtlas |language=en}}</ref><ref name="SecondMostSpokenLanguage">{{Наведена мрежна страница|title=The Second Most Spoken Languages Around the World|url=http://graduate.olivet.edu/news-events/news/second-most-spoken-languages-around-world|publisher=Kathimerini|accessdate=12 јуни 2017|quote=.5% speak it as first language.|archive-date=2018-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180729003624/https://graduate.olivet.edu/news-events/news/second-most-spoken-languages-around-world|url-status=dead}}</ref><ref name="kathimerini">{{Наведена мрежна страница|title=The Greek language is widely spoken in Albania (H Ελληνική γλώσσα γίνεται καθομιλουμένη στην Αλβανία)|url=http://www.kathimerini.gr/138922/article/epikairothta/politikh/h-ellhnikh-glwssa-ginetai-ka8omiloymenh-sthn-alvania|publisher=Kathimerini|accessdate=12 јуни 2017}}</ref> и со две третини од главно албански семејства кои имаат барем еден член кој зборува грчки, а повеќето од нив го научиле во посткомунистичката ера поради приватните училишта или миграција во Грција. Надвор од малата одредена малцинска област на југ, учењето на грчки било забрането за време на комунистичката ера.<ref>{{Наведена книга|last1=Bugajski|first1=Janusz|title=Ethnic politics in Eastern Europe : a guide to nationality policies, organizations, and parties|date=1995|publisher=M.E. Sharpe|location=Armonk, N.Y.|isbn=9781563242823|page=268|edition=With a new postscript.|url=https://books.google.com/?id=PXScAJFQFloC&pg=PA269&q=%22the%20stalinist%20regime%20of%20Enver%20Hoxha%20imposed%20a%20ruthless%20dictatorship%20in%20the%20country%20the%20lasted%20with%20little%20respite%20%22|quote="The stalinist regime of Enver Hoxha imposed a ruthless dictatorship in the country the lasted with little respite{{nbsp}}..."}}</ref> Од [[2003]] година, грчкиот јазик се нуди на повеќе од 100 приватни центри низ цела Албанија и во приватно училиште во Тирана, прво од ваков вид надвор од Грција.<ref name="kathimerini"/> Во последниве години, намалувањето на бројот на ученици во училиштата посветени на грчкото малцинство предизвикало проблеми за наставниците.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Përqëndrimi shkollave të minoritetit dhe kundërshtitë e saj|url=http://dw.com/sq/p%C3%ABrq%C3%ABndrimi-shkollave-t%C3%AB-minoritetit-dhe-kund%C3%ABrshtit%C3%AB-e-saj/a-5484830|publisher=DW|year=2010}}</ref> Грчкиот јазик го зборува важен процент во јужниот дел на земјата, поради културни и економски врски со соседна Грција.<ref>{{Наведена книга|last1=Nitsiakos|first1=Vasilēs G.|title=Balkan Border Crossings: Second Annual of the Konitsa Summer School|date=2011|publisher=LIT Verlag Münster|isbn=9783643800923|page=150|url=https://books.google.gr/books?id=A6HEpazarccC&pg=PA150|language=en|quote=in the Albanian south... The Greek language is spoken by an important percentage of the Albanians of the south.}}</ref> Во студијата спроведена во [[2017]] година од Инстат, статистичка агенција на албанската влада, 39,9% од 25-64 години користиле барем еден странски јазик, со англиски јазик на прво место од 40,0%, потоа италијански со 27,8% и грчки со 22,9%.<ref>{{наведени вести|url=http://www.instat.gov.al/media/4028/adult-education-survey-2017.pdf|title=Press release of the Adult Education Survey|last=|first=|date=10 May 2018|work=Albanian Institute of Statistics|access-date=23 May 2018|archive-date=2018-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20180822113506/http://www.instat.gov.al/media/4028/adult-education-survey-2017.pdf|url-status=dead}}</ref> Меѓу младите луѓе на возраст од 25 години или помалку, англискиот, германскиот и турски јазик забележале зголемен интерес по 2000 година. Италијанскиот и францускиот јазик имаат стабилен интерес, додека за грчки се изгубил интересот. Трендовите се поврзани со културните и економските фактори.<ref name="Shkurtaj2017">{{Наведена книга|author=Gjovalin Shkurtaj|title=Urgjenca gjuhësore: -huazime të zëvendësueshme me fjalë shqipe- : (fjalorth)|year=2017|publisher=Naimi|quote=Sic u permend me lart, per shkak te shkaqeve kulturore dhe ekonomike, trendet e mesimit te gjuheve nga te rinjte (grupmosha deri ne 25 vjec) ndryshojne. Keto trende jane percaktues i nje sere fenomeneve shoqerore, sic do te shohim me tej. Keshtu nga viti 2000 e ketej, gjuha angleze, gjermane dhe ajo turke kane pasur nje rritje te interest. Gjuha italiane, por edhe ajo franceze kane pasur nje stabilitet, pra as rritje dhe as ulje te interesit te pergjithshem nga ana e grupmoshes te siperpermendur. Vihet re se gjuha greke ka pesuar nje renie te forte te interesit. Ne fakt, shumica e interesit ka rene per kete gjuhe. Arsyet per kete gjuhe specifike do ti trajtojme me tej ne kapitulin e trete.|isbn=9789928234049|pp=15–16}}</ref> Младите луѓе покажале зголемен интерес за германскиот јазик во последниве години. Некои од нив одат во [[Германија]] на студирање. Албанија и Германија имаат договори за соработка во помагањето на младите од двете земји подобро да ги знаат двете култури.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.albinfo.ch/gjuha-gjermane-shume-e-kerkuar-ne-shqiperi/ |title=Gjuha gjermane, shumë e kërkuar në Shqipëri |date=10 April 2014 |website=albinfo.ch |publisher=albinfo |access-date=26 May 2018 |archive-date=2021-05-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210503235525/https://www.albinfo.ch/gjuha-gjermane-shume-e-kerkuar-ne-shqiperi/ |url-status=dead }}</ref> Поради големиот пораст на економските односи со [[Турција]], интересот за учење турски, особено меѓу младите, расте годишно. Младите, привлечени од економското значење на турските инвестиции и заедничките вредности меѓу двете земји, добиваат културна и академска соработка на универзитетите.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.voal.ch/ne-shqiperi-vazhdon-te-rritet-interesi-per-gjuhen-turke/|title= Në Shqipëri vazhdon të rritet interesi për gjuhën turke|date=5 October 2016|website=voal.ch|publisher=voal|access-date=26 May 2018}}</ref> Во 2011 година, турскиот Универзитет Епока, каде што се изучува турски, заедно со англискиот и францускиот, бил избран за најдобар универзитет во странска сопственост во Албанија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.gazetatema.net/2011/09/17/10-universitetet-me-cilesore-te-shqiperise/|title=10 universitetet me cilesore te shqiperise|author=Bledi Mane|date=17 September 2011|website=gazetatema.net|publisher=TemA|access-date=26 May 2018}}</ref> {{среди}} === Религија=== {{Главна|Религија во Албанија}} {{bar box |title = Верници во Албанија |titlebar=#ddd |float=right |bars = {{Столбен постоток|Муслимани|blue|58.79}} {{Столбен постоток|Католици|green|10.03}} {{Столбен постоток|Православни|red|6.75}} {{Столбен постоток|Протестанти|black|2.5}} {{Столбен постоток|Протестанти|yellow|0.14}} {{Столбен постоток|Нерелигиозни|ornge|5.49}} {{Столбен постоток|Без одговор|brown|13.79}} }} [[Податотека:Great Mosque of Durres 2016 Albania.jpg|thumb|Џамија во Драч.]] Во времето кога Албанија била дел од [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]], поголемиот дел од населението го сочинувале [[муслимани]]. Со прогласувањето на независност во [[1912]] година од [[Османлиско Царство|Осанлиската империја]], верскиот идентитет во Албанија постојано до денес се менувал. Ова најмногу се должи на комунистичкиот режим од [[1944]] до [[1991]], кога режимот на [[Енвер Хоџа]] ја прогласи државата за атеистичка, како единствена во светот. По падот на комунизмот во [[1991]] година, во Албанија се зголемил бројот на [[христијанство|христијаните]]. [[Римокатоличка црква|Римокатоличката црква]] има свое претставништво во градот [[Скадар]]. Од друга страна постојат и голем број на џамии, како една од најпознатите е џамијата во [[Драч]]. Албанија е секуларна држава без официјална религија, при што слободата на религијата е уставно право.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=1998 CONSTITUTION OF THE REPUBLIC OF ALBANIA|url=http://www.osce.org/albania/41888?download=true|website=osce.org|page=2|language=en|format=PDF}}</ref> Пописот во 2011 година, за првпат од [[1930]] година, опфаќал опционално отворено прашање за религијата; Пописот регистрирал мнозинство муслимани (58,79%), меѓу кои: Сунити (56,70%) и Бекташи муслимани (2,09%). Христијаните, кои сочинуваат 16,92% од населението, вклучуваат [[Католици]] (10,03%) , [[Православни]] (6,75%) и [[Евангелизам|евангелистички протестанти]] (0,14%).<ref name="Religion">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.instat.gov.al/media/177358/njoftim_per_media_-_fjala_e_drejtorit_te_instat_ines_nurja_per_rezultatet_finale_te_census_2011.pdf |title=Presentation of the main results of the Census of Population and Housing 2011. |accessdate=15 август 2014|url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170326091156/http://www.instat.gov.al/media/177358/njoftim_per_media_-_fjala_e_drejtorit_te_instat_ines_nurja_per_rezultatet_finale_te_census_2011.pdf |archivedate=26 март 2017 |df=dmy-all }}</ref> [[Атеисти]]те се 2,5% од населението, 5,49% не биле религиозни, додека 13,79% не сакале да одговорат.<ref name="Religion"/> Христијанството е втората најголема религија во државата. Точниот број на верници по религија не е познат, иако на последниот попис имало таква опција. Така бројот на [[Христијани]]те, и [[Муслимани]]те за државата варира од извор до извор. Покрај [[Албанци]]те, Христијаните во државата ги опфаќаат и [[Македонци]]те, [[Грци]]те, [[Црногорци]]те и [[Власи]]те. Христијанството била доминантна религија во Албанија до доаѓањето на [[Турци]]те на Балканскиот Полуостров. За време на [[Отоманското Царство]], голем број од христијаните биле исламизирани и така религијата станала поголема во однос на другите. [[Исламизирање]]то било особено успешно меѓу Албанците и Македонците од североисточна и источна Албанија ([[Торбеши]]). Според пописот од 1930 година, во Албанија живееле 24 Евреи. Во [[1937]] година, на еврејската заедница, која тогаш броела речиси 300, им било доделено службено признание во земјата. Со порастот на [[Нацизам|нацизмот]], голем број германски и австриски Евреи побегнале во Албанија, а албанската амбасада во [[Берлин]] продолжила да издава визи на Евреите до крајот на [[1938]] година, во време кога ниту една друга европска земја не била подготвена да го стори тоа.{{sfn|Elsie|2010|p=218}} Пред почетокот на [[Втората светска војна]], повеќето [[Албанци]] никогаш не имале контакт со Евреите поради малиот број од нив во земјата. Како резултат на тоа, антисемитизмот бил помалку распространет во Албанија отколку во другите земји.{{sfn|Mojzes|2011|pp=93–94}} Пред војната, повеќето албански Евреи најчесто живееле во јужниот дел на земјата. Еврејската заедница во [[Косово]], како дел од [[Кралство Југославија]], броело приближно 500 луѓе.{{sfn|Mojzes|2011|p=93}} == Култура == {{Главна|Култура во Албанија}} ===Национални симболи=== [[Податотека:Mak.jpg|мини|десно|200п|Булката е еден од симболите на Албанија.]] Албанија дели многу симболи поврзани со нејзината историја, култура и верување. Тие ги вклучуваат црвената и црната боја, животни како што се [[Златен орел|златниот орел]] што живее низ целата земја, костими како што се [[фустанела]], [[кече]] и опинга, кои се носат на специјални настани и прослави, растенија, како што се маслинка и [[булка]]. [[Знаме на Албанија|Националното знаме на Албанија]] е црвено знаме со црн [[двоглав орел]] во центарот.<ref name="Flamuri">{{Наведена мрежна страница |author1=Fletorja zyrtare e Republikës së Shqipërisë |title=PËR FORMËN DHE PËRMASAT E FLAMURIT KOMBËTAR, PËRMBAJTJEN E HIMNIT KOMBËTAR, FORMËN DHE PËRMASAT E STEMËS SË REPUBLIKËS TË SHQIPËRISË DHE MËNYRËN E PËRDORIMIT TË TYRE |url=http://www.qbz.gov.al/botime/fletore_zyrtare/2002/PDF-2002/48-2002.pdf |website=qbz.gov.al |location=Tirana |language=sq |accessdate=2019-07-05 |archive-date=2016-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160804012641/http://www.qbz.gov.al/botime/fletore_zyrtare/2002/PDF-2002/48-2002.pdf |url-status=dead }}</ref> Тоа е единственото црвено-црно знаме од сите меѓународно признати држави. Се тврди дека потекнува од сличен [[грб]] што го користел [[Скендербег|Ѓорѓија Кастриот - Скендербег]]. Денешното албанско знаме било усвоено на [[7 април]] [[1992]] година, а додека претходните знамиња на социјалистичка Албанија и Кралство Албанија биле сосема слично со мали детали што биле додавани.<ref>[http://flagspot.net/flags/al.html Знаме на Албанија]</ref> Грбот на Албанија е официјалниот грб во државата кој е дизајниран според знамето на Албанија. [[Грб на Албанија|Грбот]] е составен од црвен штит со златни граници каде се наоѓа црн двоглав орел, елемент од знамето на Албанија, и над орелот се наоѓа шлемот на Ѓорѓија Скендербег. [[Химна за знамето]] е државна химна на Албанија. Текстот е напишан од албанскиот поет [[Асдрени]] (Александар Ставре Дренова). Химната за првпат била објавена на [[21 април]] [[1912]] година, како песна во ''Слобода на Албанија''. Подоцна била отпечатена во збирката песни од [[Асдрени]] насловена ''Соништа и солзи'' ([[албански јазик|алб.]]) ''Ëndra е lotë''), објавена во [[Букурешт]]. Музиката на химната била напишана од [[Романија|романскиот]] композитор [[Чипријан Порумбеску]], првично за песната ''На нашето знаме пишува Сојуз'' ("Pe-al nostru steag e scris Unire"). ===Кујна=== {{Главна|Албанска кујна}} [[Податотека:Bottle Sheshi i Zi (80 vjet F.Sh.F.).jpg|мини|десно|200п|Шише со црвено вино од Драч.]] Албанската кујна спаѓа дел на кујните на Албанија, [[Косово и Метохија|Косово]], [[Западна Македонија]] и Албанците во [[Србија]] и [[Црна Гора]]. Делумно се додаваат и кујните на Арапите и Арванитите, но овие две се силно под влијание на [[Италијанска кујна|италијанската]] и [[Грчка кујна|грчката кујна]]. Албанската кујна е медитиранска; но исто така покажува ориентални влијанија како дел од [[Балканска кујна|балканската кујна]]. Албанската кујна значително варира од регион до регион. Албанската кујна користи различни состојки, кои вклучуваат различни видови на зеленчук како што се [[модар патлиџан]], [[пипер]]ка, [[домат]], [[краставица]], [[зелка]] и [[спанаќ]], како и житарици [[пченица]], [[пченка]], [[јачмен]] и [[’Рж|’рж]]. [[Ориз]], [[компир]]и и [[грав]] се состојки на многу други јадења. Од месо се користи јагнешко месо, козјо, говедско и телешко месо, пилешко и друга живина, а исто така понекогаш се користи и свинско месо. Рибата е исто така широко распространета во близина на брегот на морето и големите внатрешни езера. Исто така важни се млечните производи како на приемр [[јогурт]]от. Главниот оброк на денот е ручек. Ова често вклучува салата од свеж зеленчук, како што се домати, краставици, пиперки и маслинки. [[Мезе]]то е исто така широко распространето. Исто така важни состојки се [[маслиново масло]] и [[сирење]], а типичните зачини вклучуваат [[оригано]], [[нане]], [[црвен пипер]], [[босилек]], [[кромид]] и [[лук]]. Во вообичаените слатки, јасно се чувствува турско-ориенталното влијание. Регионално, еволуирале делумно различни јадења, исто така има и различни варијанти на исто јадење, кои варираат од област до област, но исто така и од село до село. Недостатокот на пишани рецепти отежнува да се состави сигурна збирка рецепти. Сепак, постојат многу готвачи за албанските јадења од Албанија, Косово и Македонија. Типични пијалаци вклучуваат [[гроздова ракија]] и „раки мани“ (ракија од црница), коњак Скендербеј, турско кафе, еспресо и планински чај. Исто така, Албанија со векови има богата винска култура, која едвај е позната во странство. Со некои јадења исто така се пие [[матеница]]. ===Спорт=== Албанија учествувала на [[Олимписки игри|Олимписките игри во 1972]] година за првпат. Земјата дебитирала на [[Зимски олимписки игри|Зимските олимписки игри]] во 2006 година. Албанија ги пропуштила следните четири натпревари, две од нив поради бојкотите од 1980 и 1984 година, но се вратила за натпреварите од 1992 година во [[Барселона]]. Оттогаш, Албанија учествува на сите натпревари. Албанија вообичаено се натпреварува во настани кои вклучуваат пливање, атлетика, кревање тегови, пукање и борење. Земјата е застапувана од [[Национален олимписки комитет на Албнија|Националниот олимписки комитет]] од 1972 година. Нацијата учествува на [[Медитерански игри|Средоземните игри]] од игрите од 1987 година. Албанските спортисти освоиле вкупно 43 (8 златни, 17 сребрени и 18 бронзени) медали од 1987 до 2013 година. Популарни спортови во Албанија вклучуваат фудбал, кревање тегови, кошарка, одбојка, тенис, пливање, рагби и гимнастика. Фудбалот е далеку од најпопуларниот спорт во Албанија. На чело со [[Фудбалска федерација на Албанија|Фудбалската федерација на Албанија]] која била формирана во 1930 година и има членство во ФИФА и УЕФА. Фудбалот пристигнал во Албанија во почетокот на [[XX век]], кога жителите на северниот град [[Скадар]] биле изненадени кога виделе чудна игра што ја играат учениците во христијанската мисија. [[Фудбалска репрезентација на Албанија|Албанската фудбалска репрезентација]], која била рангирана на 51 место во светот во 2017 година (највисока 22 на 22 август 2015 година) го освоила Балканскиот куп во 1946 година и Меѓународниот фудбалски турнир во Малта во 2000. За првпат на едно големо натпреварување учествувала на [[Европско првенство во фудбал 2016|Европското првенство во фудбал 2016]]. Албанија го постигнала својот прв гол на големиот турнир и ја обезбедила својата прва победа на Европското првенство, кога ја совладала Романија со 1-0.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.telegraph.co.uk/football/2016/06/19/albania-vs-romania-euro-2016---live/|title=Euro 2016: Albania 0–1 Romania – Armando Sadiku scores the only goal to seal his country's first ever win at a major competition|work=telegraph.co.uk|accessdate=19 јуни 2016}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.mirror.co.uk/sport/football/match-reports/romania-0-1-albania-armando-8233364|title=Romania 0–1 Albania – Sadiku scores landmark goal to provide last 16 hope|date=19 June 2016|work=mirror.co.uk|accessdate=19 јуни 2016}}</ref> Најуспешните фудбалски клубови во земјата се Скендербег, КФ Тирана, Динамо Тирана, Партизан. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{sisterlinks}} ;Влада * [http://www.president.al Претседател на Албанија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120716210958/http://www.president.al/english/pub/presidentet.asp |date=2012-07-16 }} * [http://www.keshilliministrave.al Албанската влада] * [http://www.parlament.al Албански парламент] * [http://www.instat.gov.al Албански институт за статистика] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20190210091104/http://www.instat.gov.al/ |date=2019-02-10 }} * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-a/albania.html Шеф на држава и кабинет] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20091026201653/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-a/albania.html |date=2009-10-26 }} ;Општо * {{CIA World Factbook link|al|Албанија}} * [http://www.state.gov/p/eur/ci/al/ Албанија на страна на САД] * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/albania.htm Албанија на UCB] * [http://www.fao.org/countryprofiles/index.asp?lang=en&iso3=ALB&subj=1&paia= FAO Профил: Албанија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090314081206/http://www.fao.org/countryprofiles/index.asp?lang=en&iso3=ALB&subj=1&paia= |date=2009-03-14 }} ;Туризам * [http://www.albaniantourism.com/ Национална туристичка организација] * [http://albaniaonline.org/ Туризам, историја] * [http://www.trekinu.com/viewtrek.aspx?trkid=i02ivoat68cl6qy Патувачки албум] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120118192148/http://www.trekinu.com/viewtrek.aspx?trkid=i02ivoat68cl6qy |date=2012-01-18 }} ;Друго * [http://www.unitedmacedonians.org/macedonia/kaplan_makedonski.html Каплан Ресули Буровиќ за Албанија и Албанците] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060409221326/http://www.unitedmacedonians.org/macedonia/kaplan_makedonski.html |date=2006-04-09 }} * [http://libraries.theeuropeanlibrary.org/Albania/treasures_en.xml Национална библиотека на Албанија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080424125913/http://libraries.theeuropeanlibrary.org/Albania/treasures_en.xml |date=2008-04-24 }} * [http://www.allcountries.eu/albania.htm Информации за Албанија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20201019125910/https://www.allcountries.eu/albania.htm |date=2020-10-19 }} {{Држави на Европскиот континент}} {{Портал|Албанија}} {{GeoCompass |hub = Албанија |type = ex |С = {{MNE}} |СЗ = {{MNE}} |СИ = {{КОС}} |З = [[Јадранско Море]] |И = {{МКД}} |Ј = {{GRE}} |ЈЗ = [[Јонско Море]] |ЈИ = {{GRE}} }} {{Coord|41|N|20|E|type:country_region:AL|display=title}} {{Нормативна контрола}} {{избрана}} [[Категорија:Албанија|*]] [[Категорија:Држави на Балканскиот Полуостров]] [[Категорија:Држави во Европа]] [[Категорија:Републики]] [[Категорија:Држави и територии настанати во 1912 година]] 9ft4dyvu6nzv8vl344oiiylahmbp6rj 1 1406 5641426 5639403 2026-10-06T17:37:08Z Виолетова 1975 /* Предлог за поетапна работа */ Одговор 5641426 wikitext text/x-wiki {{Страница за разговор}} {{Избрана разговор}} {{ВикиПроект Македонија}} {{Архиви|авто=долга]]}} <!--Новите секции Ве замолуваме да ги додавате под овој знак--> ==Алгоритам== Од каде дојде реченицата на Гоце ? - „Оној што копнее, што работи да ја присоедини Македонија кон Бугарија, Србија или кон Грција, тој може да се мисли за добар Бугарин, Србин и ли за добар Грк, но не и добар Македонец.“ Одговор: [http://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%88%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0&curid=31354&diff=729176&oldid=729114 Овде] прашам за извор на мисла на Јордан Пиперката. [[Корисник:Kiril Simeonovski]] побарал целосниот цитат: Нека не се надева ни Србија, ни Бугарија, ни Грција дека една педа земја македонска ќе добие, зашто за нејзиното ослободување ние крвта ќе ја пролеваме, па не ја даваме на друг, туку наша ќе биде. на Google.com, таму прво покажува линк кон Youtube.com, после линк кон [http://forum.idividi.com.mk/forum_posts.asp?TID=15669&PN=19 форум Иди Види]. Првиот став додава мислата на Пиперката и на Гоце Делчев (јасно без никакви надворешни врзки). Кирил си рекол, ова е арна мисла, заш ја нема на вики, ке ја постирам, па да видам шо ке кажат татарите. И те, пак стигнуваме до безконечното враќане на статијата. Прост алгоритам.. работлив! --[[User:Подпоручикъ|Подпоручикъ]] <small>([[User talk:Подпоручикъ|разговор]])</small> 22:55, 22 август 2009 (UTC) :Во право си. Имало ефект....ете татарите почнаа да доаѓаат. Јуриш, атака, ке ги колеме словените--[[Корисник:Raso mk|'''<font face="Segoe Script" color="#00008B" size="3px">Р</font>''']] [[Разговор со корисник:Raso mk|'''<font face="Segoe Script" color="blue" size="3px">ашо</font>''']][[Image:Aero-stub img.svg]] 22:58, 22 август 2009 (UTC) ::Please wait.. confirming data.. Алгоритамот продулжева со работа. Рашо врати [http://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%93%D0%BE%D1%86%D0%B5_%D0%94%D0%B5%D0%BB%D1%87%D0%B5%D0%B2&diff=729213&oldid=729205 ставот] со идеја дека сум во грешка за "Ова мисла е на Народна волја и сличните и е фалшификувана од Талевиот "Илинден" - која веке ја има..". После [[Корисник:MacedonianBoy]] [http://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%93%D0%BE%D1%86%D0%B5_%D0%94%D0%B5%D0%BB%D1%87%D0%B5%D0%B2&diff=729236&oldid=729235 додаде] "извор", дека се пак мислата е од романот на Талев. Таа е преведена од бугарски на македонски во оригинал 10 реда подоле како препишана на Гоце Делчев, затоа зашто е писанка на писател,а не вистинска реченица. Сега требува да се напише "бугарски прочит на мислата на Гоце од романот на Талев" и "македонски прочит на мислата на Гоце од романот на Талев".. хаха .. stand by.. error.. error.. shuting down. --[[User:Подпоручикъ|Подпоручикъ]] <small>([[User talk:Подпоручикъ|разговор]])</small> 23:12, 22 август 2009 (UTC) :::lol --[[Корисник:Brainmachine|Brainmachine]]^{[[Разговор со корисник:Brainmachine|wtf?]]} 14:41, 23 август 2009 (UTC) Преспа е непостоечки град, измислен од Димитар Талев во неговите литературни дела како симболичен македонски град од краjот на 19 и почетокот на 20 век, а настанот, цитиран од "[http://www.utrinski.com.mk/?ItemID=90B5C36F3D507243AAD523FF91B7981D Утрински весник]", е фикциjа од творештвото на Талев, коjа го одразува историскиот менталитет од гледна точка на писателот, но не е вистински историски случаj: :''Во романот „Илинден“ од Димитар Талев, меѓу другото, е прикажан говорот што го одржал македонскиот револуционер Гоце Делчев, а по повод неговиот престој во Преспа есента во далечната 1901 година.'' Цитатот од "Утрински весник" не може да се прикажува одделно како чисто историски. Целиот пасус од Талев и "говорот на Делчев во Преспа" е даден од мене во делот "Мисли припишани на Гоце Делчев". Поздрави, [[Корисник:Boban Krumeski|Бобан]] [[Податотека:Applications-internet.svg|30px]] [[Разговор со корисник:Boban Krumeski|Крумески]] 14:00, 25 август 2009 (UTC) :Што не е сигурно, Кириле? Повели, обjасни, даj аргументи и извори. И немоj да обвинуваш во вандализам. Се гледа дека и "Утрински весник" го тврди истото - станува збор за пасус од роман на Талев. [[Корисник:Boban Krumeski|Бобан]] [[Податотека:Applications-internet.svg|30px]] [[Разговор со корисник:Boban Krumeski|Крумески]] 14:10, 25 август 2009 (UTC) ::Талев ја цитирал мислата во неговиот роман. Всушност, историската вредност на романот „Илинден“ е таа што, во него ни се нудат повеќе информации за мислите на Гоце Делчев. Немој да ми кажеш дека ако е мислата извадок од роман дека тогаш не може да се смета за добар извор. Многу познати мисли од познати личности се цитирани во романи и во други дела, па тоа не значи дека ја губат својата значајност, само поради писателот на делото.--[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 14:17, 25 август 2009 (UTC) :::Одлично. Да провериме. Како прво, градот Преспа не постои, односно не постои и "говор во Преспа во 1901 година". Како второ, дали има постар историски извор за истата мисла и кои се публикациите на овоj извор? Не е можно само на основа на литературна творба тие зборови да бидат прикажувани като чисто историски. [[Корисник:Boban Krumeski|Бобан]] [[Податотека:Applications-internet.svg|30px]] [[Разговор со корисник:Boban Krumeski|Крумески]] 14:23, 25 август 2009 (UTC) ::Град Преспа не постои, но говорот од Преспа од 1901 постои. Преспа е историско-географска област и се надевам дека ти тоа многу добро го знаеш. Без оглед на местото на одржување во оваа област, настанот е именуван како „преспански“ (слично е и со Преспанското советување на 2 август 1943, коешто всушност се одржало во Отешево). Мислам дека сум доволно јасен. не можеш да оспоруваш факти од историјата преку цитирање на факти во некое историско дело.--[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 14:59, 25 август 2009 (UTC) :::Градот Преспа не постои, но говорот на Делчев во него постои... А дека се историските извори за овоj говор, дека и кога сепак бил одржан? Кои се научните историски публикации за овоj настан? Ги чекаме. Додека нема релевантни извори за твоите ставови, нема да има и неутралност. Исто така е очигледно дека воопшто не го познаваш творештвото на Димитар Талев, бидеjки во него Преспа не е "историско-географска област", а град. Зборови на Талев за измислениот град Преспа: ::::''В Прилеп естествено съм имал възможност да почерпя най-много елементи от непосредствени наблюдения, но същевременно трябва да подчертая, че когато създавах в романите си живота на един македонски град като моята Преспа, аз търсех да представя средния македонски град, търсех общото, характерното за този град. Затова със се стремил да използвам тъкмо онова от Прилеп, което е общо ако не за всички, поне за повечето градове. В Прилеп например имаше неколко турски махали. В повечето македонски градове, както казах, имаше само една. В моята Преспа има също една турска махала. Но много от нейния външен вид, от нейния бит съм наблюдавал именно в Прилеп...'' :::Извор - "В творческата лаборатория на писателя Димитър Талев", анкета со Димитар Талев од 1956 година, во Димитър Талев, "Съчинения", том 11, София, 1978, стр. 322. [[Корисник:Boban Krumeski|Бобан]] [[Податотека:Applications-internet.svg|30px]] [[Разговор со корисник:Boban Krumeski|Крумески]] 15:04, 25 август 2009 (UTC) :::Кириле, зошто го бришеш НГТ шаблонот и зошто ги бришеш податоците од "Утрински весник"? Зарем така се уредува Википедиjа, во конфликт со сите извори!? [[Корисник:Boban Krumeski|Бобан]] [[Податотека:Applications-internet.svg|30px]] [[Разговор со корисник:Boban Krumeski|Крумески]] 15:08, 25 август 2009 (UTC) ::Талев, го немам читано. Тука си во право. Само ме интересира, како оспоруваш нешто, кога и самиот не си сигурен за тоа. Поимот Преспа, денес е историско-географска област. Во историјата оваа област секако дека била населена, а се смета дека со неа се мисли на денешниот град Ресен ([[Ресен#Историја|Историја на Ресен]]). Ќе те замолам повеќе да не ми држиш предавање за работи за кои немаш доволно познавање. Денешниот центар на историско-географската област е градот Ресен, но во историјата, овој град најчесто се нарекувал Преспа, иако името Росне е старо од 14. век. Всушност, ако ова е вистински извадок од романот на Талев, тој најверојатно го нарекува градот Ресен со името Преспа, како што најчесто се нарекувал. А, можеби и во овие неколку реченици, со оглед на уметничкиот стил, со кој авторот се изразува, зборот „град“ има хиперболично значење. Може литературата да ја сметаш за пристрасен и несоодветен извор. Во ова се согласувам. Но, нешто што е цитирано, не може да го оспориш. Кога веќе сакаш да ја отфрлиш релевантноста на оваа мисла, тогаш докажи дека авторот ја измислил, ане да ме учиш то е Преспа и дали постои.--[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 15:41, 25 август 2009 (UTC) :::Кирил, едно прашанье - ти да си читал тетралогијата на Талев? --[[User:Подпоручикъ|Подпоручикъ]] <small>([[User talk:Подпоручикъ|разговор]])</small> 15:49, 25 август 2009 (UTC) :::::Веќе напишав дека го немам читано Талев, но во овој случај корисникот Boban Krumeski се обидува со свој метод да докаже некои работи.--[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 16:11, 25 август 2009 (UTC) ::::::Уредуваш и упорно ревертираш прашања, за кои воопшто немаш идеjа, извори и податоци. Не мислам дека ова е оправдано од било коjа гледна точка. [[Корисник:Boban Krumeski|Бобан]] [[Податотека:Applications-internet.svg|30px]] [[Разговор со корисник:Boban Krumeski|Крумески]] 16:17, 25 август 2009 (UTC) ::::Веќе докажав со цитат дека Преспа е токму град од краjот на 19 век и почетокот на 20 век, измислен од Талев: "... когато създавах в романите си живота на един македонски град като моята Преспа...". Заклучок. Кирил Симеоновски не е читал ни еден роман од Димитар Талев, но влегува во некорисни уредувачки воjни, упорно ревертира во конфликт со сите наведени извори и креира непостоечки теории и оригинални истражувања. Тотален вандализам. Податоци за литературниот настан - гостувањето на Гоце Делчев во измислениот град Преспа - од Димитар Талев, "Илинден", "Съчинения", том 5, София, 1973, стр. 279-280: :::::''През есента на 1901 година в Преспа пристигна Гоце Делчев. От месец август той ходеше да ревизира четите и организационните райони оттатък Вардар. Когато се присъединяваше към някоя от четите, войводата й заставаше зад него. Така Делчев води и четите на своите стари другари Михаил Попето, Чернопеев, Андон Кьосето, облечен и той като тях в хайдушко черно рухо, с манлихера в ръка. През септември Делчев премина нощем на десния бряг на Вардар и продължи своя път ту с четите по гори и планини, ту от село на село, от град на град и в непрестанна опасност - султанът бе обещал хиляда лири - пет оки злато - за главата му.'' :::::''Когато Делчев влезе в Преспа, беше вече тъмно и минувачите по улиците ставаха все по-редки, но девриетата още не бяха излезли из града.'' ::::Во романот на стр. 284-293 се зборува и пред кои неисториски литературни херои бил одржан "говорот во Преспа" - во куќата на Борис Глаушев биле присутни Никола Нешев, Любен Расков (Љубен Расков), Илия Роглев (Илија Роглев), Йоан Сърчар (Јован Срчар) и Наум Катранов. [[Корисник:Boban Krumeski|Бобан]] [[Податотека:Applications-internet.svg|30px]] [[Разговор со корисник:Boban Krumeski|Крумески]] 16:02, 25 август 2009 (UTC) ::Ако си го читал делото, не значи дека си ја разбрал суштината во него. Или веќе ако си ја разбрал, тоа си го направил на свој начин и тука го користиш тоа како бугарска пропаганда. Дури ме обвинуваш и за вандализам! Се обидуваш да ја намалиш историската вредност на делото, само затоа што во него се цитирани извори, кои го потврдуваат македонскиот идентитет. Не знам до кога и во кои размери ќе одите со вашата бугарска пропаганда, но само сакам да ви напоменам дека со ова кршите неколку важни правила на Википедија. Преспа е нешто што постоело и постои и ти немаш никакво право тоа да го обликуваш и врз основа на тоа да негираш говор на Гоце Делчев, кој се потврдува дека се случил. Цело време вртиш приказна од типот „што би било ако би било“. Ова дело е доказ дека говорот се случил. Ако се сомневаш, оспори го со документи и докази од историчари, а не ти самиот да солиш памет, божем си голем историчар.--[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 16:21, 25 август 2009 (UTC) :::Имаме бугарски и македонски извори дека станува збор за цитат од роман, односно од литературен, а не историски извор, исто така имаме извори дека Преспа е токму град, измислен од Талев. Досега ти оспоруваш тие информации без да наведуваш било какви извори за твоите теории. Ова е класично оригинално истражување. Жалам. [[Корисник:Boban Krumeski|Бобан]] [[Податотека:Applications-internet.svg|30px]] [[Разговор со корисник:Boban Krumeski|Крумески]] 16:24, 25 август 2009 (UTC) ::::Бобан, овде не станува збор за тоа дали Преспа е град или не. Преспа постои и денес се смета како историско-географска област, а порано се користел како синоним за градот Ресен. Работата е што ти ја оспоруваш мислата на Гоце Делчев. Кога веќе нешто критикуваш и оспоруваш ќе те замолам да се насочиш на тоа, а не да докажуваш енкои споредни работи. Прати ми врска до документи или мислењ на историчари, во кои се оспорува мислата, пша тогаш ќе зборуваме. И романот е напишан во 1953. Кажи ми како е можно, ова да не е оспорено претходно. Обично, вашите историчари се критикуваат. Зошто немаат одговор за ова. Кога ќе ми покажеш такво нешто, значи имаш контрааргумент и можеби и ќе ја избришеме мислата. Овде ќе престанам и повеќе нема да коментирам на твоите поплаки. Твоите неосновани критики само го одвлекуваат вниманието на другите корисници и предизвикуваат конфликти. Со вакво доднесување може само да бидеш блокиран. Затоа, ќе те замолам идниот коментар да го формулираш со доволно аргументи. Поздрав и земи малце да уредуваш статии од другите области.--[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 16:34, 25 август 2009 (UTC) :::Кириле, доста. Во творештвото на Талев Преспа не е историско-географска област, а измислен град-симбол, како што зборува и самиот Талев. Немаш ни еден извор за твоите оригинални истражувања, но упорно продолжуваш да ги повторуваш. Jас со извори ги докажав моите ставови дека ова е цитат од литературно дело, а ти тврдиш дека е вистински историски настан и затоа ти требва да дадеш извори за ваквото тврдење, не jас. [[Корисник:Boban Krumeski|Бобан]] [[Податотека:Applications-internet.svg|30px]] [[Разговор со корисник:Boban Krumeski|Крумески]] 16:47, 25 август 2009 (UTC) ::Вие, Бобане очигледно сакате да бидете блокиран. Овде зборуваме за мислата на Гоце Делчев, а не за тоа што е Преспа според Талев. Докажете дека мислата е измислена.--[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 16:51, 25 август 2009 (UTC) :::А-а-а, ќе добиjам блок за тоа што го цитирам Талев? Е, нема да биде чудно... "Говорот на Делчев во Преспа" е говор во еден измислен град и во куќата на еден измислен хероj, Борис Глаушев. Тоа е тоа. Сето друго се недокажани оригинални истражувања. Немам намера да повторувам очигледното уште еден пат. Биди поздравен, [[Корисник:Boban Krumeski|Бобан]] [[Податотека:Applications-internet.svg|30px]] [[Разговор со корисник:Boban Krumeski|Крумески]] 17:01, 25 август 2009 (UTC) ==Устав на ТМОРО== Гоце Делчев е напишал уставот на ТМОРО, како што е наведено и во текстот. Тој соработувал со т.нар. БМОРК или МРО по нејзиното креирање, но не учествува во него! Уставот на МРО е напишан од Даме Груев. А тоа што е презентирано тука како устав на БМОРК е вештачка работа, неспомната од никој македонски револуционер. Самата негова содржина покажува дека се работи за фалсификат. Јаворов и други, јасно пишуваат дека во уставот на МРО постоело дека член може да биде секој „екзархист“, а тука е „бугарин“, што е сосема различно. Затоа ги молам бугарските корисници на Википедија да престанат со пропагандата. --[[User:Ajax|Ajax]] <small>([[User talk:Ajax|разговор]])</small> 19:15, 11 септември 2009 (UTC) :Постои "Гоце Делчев" на Jаворов, дека се зборува за овоj еднонационален устав. Лага на Аjакс: "Јаворов и други, јасно пишуваат дека во уставот на МРО постоело дека член може да биде секој „екзархист“, а тука е „бугарин“, што е сосема различно." Да видиме што всашност пишува во текстот на Jаворов: ::"Гоце Делчев", глава [http://www.slovo.bg/showwork.php3?AuID=130&WorkID=3504&Level=2 "Гоце во Штип, Банско"]: "Тоя събор утвърждава един ''устав на революционната организация'', почти копие на стария български, твърде оригинален с положението, че само '''еkзархисти българи''' се приемат за членове на комитетите." :Се гледа дека зборовите на Аjакс се тотално без врска со текстот на првиот биограф на Делчев. А Егзархиjата е бугарска национална црква: :1. Stephen A. Fischer-Galaţi - „Man, state, and society in East European history“, 1970, Praeger, с. 200 („...and in 1870 it established a Bulgarian national church (Bulgarian Exarchate)“) :2. L. S. Stavrianos, Traian Stoianovich - „The Balkans since 1453“, 2000, C. Hurst & Co. Publishers, с. 371 („BULGARIAN EXARCHATE The first great victory for Bulgarian nationalism was the establishment in 1870 of a national church known as the exarchate.“) :3. "Bulgarian Orthodox Church", Encyclopædia Britannica: "The struggle for an independent Bulgarian church, begun late in the 18th century, culminated in the establishment in 1870 of a Bulgarian exarchate." :Споровите за тоа се ирелевантни. [[Корисник:Boban Krumeski|Бобан]] [[Податотека:Applications-internet.svg|30px]] [[Разговор со корисник:Boban Krumeski|Крумески]] 20:19, 12 септември 2009 (UTC) :Исто така БМОРК не е "вештачка работа": :1. „... името што во почетокот и било дадено на Организацијата: „Бугарско-македонско-одрински револуционерни комитети“.", „Историја на македонскиот народ“, Скопје, 1988, стр. 148. :2. Битоски, Крсте, сп. "Македонско Време", Скопје - март 1997. :3. Академик Иван Катарџиев, "Верувам во националниот имунитет на македонецот", интервjу, "Форум". :4. Пандев, К. "Устави и правилници на ВМОРО преди Илинденско-Преображенското въстание", Исторически преглед, 1969, кн. I, стр. 68—80. :5. Пандев, К. "Устави и правилници на ВМОРО преди Илинденско-Преображенското въстание", Извeстия на Института за история, т. 21, 1970, стр. 250-257. :6. Константин Пандев, Национално-освободителното движение в Македония и Одринско, София, 1979, с. 129-130. :7. Duncan Perry The Politics of Terror: The Macedonian Liberation Movements, 1893-1903, Durham, Duke University Press, 1988. pp. 40-41, 210 n. 10. :8. Fikret Adanir, Die Makedonische Frage: ihre entestehung und etwicklung bis 1908., Wiessbaden 1979, p. 112. :Доста со пристрасни уредувања од страна на Аjакс. [[Корисник:Boban Krumeski|Бобан]] [[Податотека:Applications-internet.svg|30px]] [[Разговор со корисник:Boban Krumeski|Крумески]] 20:23, 12 септември 2009 (UTC) :Статиjата се уредува во конфликт со наведените извори, исто така се бришат верзии, аргументирани со научни и историски извори, така што додека има спорови и уредувачка воjна мора да има НГТ шаблон. Поздрави, [[Корисник:Boban Krumeski|Бобан]] [[Податотека:Applications-internet.svg|30px]] [[Разговор со корисник:Boban Krumeski|Крумески]] 20:44, 12 септември 2009 (UTC) ::Не се гледат било какви коментари. Верзиjата, аргументирана со извори, мора да биде вратена. [[Корисник:Boban Krumeski|Бобан]] [[Податотека:Applications-internet.svg|30px]] [[Разговор со корисник:Boban Krumeski|Крумески]] 21:09, 13 септември 2009 (UTC) ::Да ги прочитаме изворите. Македонската историска наука тврди: :::„... името што во почетокот и било дадено на Организацијата: „Бугарско-македонско-одрински револуционерни комитети“.", „Историја на македонскиот народ“, Скопје, 1988, стр. 148. ::Името во почетокот било БМОРК. За првиот устав во почетокот на организациjата зборува и [http://www.geocities.com/vmro_makedon/Knigi/spomgp07.html Ѓорче Петров], настанот е од 1896 година: :::Таму се истакна нуждата за устав и правилник. До тогаш беше во сила еден краток правилник од неколку члена, изработен од Дамега (клетвата и др.). Тоа правилниче беше несистематско, литографирано. Се реши да се изработи еден полн правилник, устав. Кога дојдов во Софија тука во Софија го изработив (со Делчев) го напечатив и го испратив. ::За истиот настан и истиот устав во 1896 година пишува и [http://www.slovo.bg/showwork.php3?AuID=130&WorkID=3504&Level=2 Пеjо Jаворов]: :::Тоя събор утвърждава един устав на революционната организация, почти копие на стария български, твърде оригинален с положението, че само екзархисти българи се приемат за членове на комитетите. Обаче такъво едно решение беше тъкмо съобразно с условията, при които се работеше. :::В онова време революционната идея трябаше да издържа твърде мъчна борба преди всичко с екзархията и нейните многобройни органи в страната. Тя прочее трябаше да стане обща за национално самосъзналото се българско мнозинство, че тогава да подири път и в средата на елементи, върху които всевъзможните златни и сребърни пропаганди бяха упражнили едно крайно развратително влияние. Все пак революционернте не можеха да избягнат случайни сблъсквания с казаните пропаганди, вследствие на което се отиваше до големи крайности. И често борбата вземаше даже тъмен шовинистически цвят. Гоце - човек на твърде широки възгледи, дига ръка за предметния член в устава без какви да е резерви. Но туй не тряба да ни учудва, защото той беше и практически деятел в най-строга смисъл. По-късно, щом обстоятелствата се поизмениха, Гоце пръв настояваше да се измени и устава. Тогава революционната организация отбеляза, че за постигане гонимата цел тряба да бъдат сплотени всички потиснати народности в страната 6. И вече съзаклятник можеше да бъде и българинът, и гъркът, и всеки, който би бил кадърен да принесе някаква полза на освободителното дело7. ::Мислам дека постоjните факти се доказ дека уставот од 1896 е токму уставот на БМОРК. Петров тврди дека Гоце имал учество во пишувањето на уставот, а Jаворов дека исто така е гласал за него. Поздрави, [[Корисник:Boban Krumeski|Бобан]] [[Податотека:Applications-internet.svg|30px]] [[Разговор со корисник:Boban Krumeski|Крумески]] 21:22, 13 септември 2009 (UTC) :::Без развлекување на приказната, „што би било ако би било?“ Ако имате докази дека тоа е тој устав, наведете ги. А, не да претпоставувате. Мислам дека не треба да се смета ова за веродостоен извор.--[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 21:25, 13 септември 2009 (UTC) ::::Доказите се наведени погоре. Твоите општи зборови немат врска со дискусиjа. [[Корисник:Boban Krumeski|Бобан]] [[Податотека:Applications-internet.svg|30px]] [[Разговор со корисник:Boban Krumeski|Крумески]] 21:27, 13 септември 2009 (UTC) ::::Jаворов тврди дека уставот од 1896 година бил еднонационален и ги вклучувал само егзархистите Бугари. Друг еднонационален устав во периодот 1893-1918 нема, постои само овоj на БМОРК. Петров тврди дека уставот од 1896 година бил напишан од него и од Делчев. Македонската наука потврдува дека името на организациjата во почетокот било БМОРК. Тоа е тоа. [[Корисник:Boban Krumeski|Бобан]] [[Податотека:Applications-internet.svg|30px]] [[Разговор со корисник:Boban Krumeski|Крумески]] 21:33, 13 септември 2009 (UTC) :::Овие тврдења, кои не знам дали се точни не може да се земат предвид.--[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 21:39, 13 септември 2009 (UTC) ::::Aхахахаха. Каква наглост... --[[User:Подпоручикъ|Подпоручикъ]] <small>([[User talk:Подпоручикъ|разговор]])</small> 04:39, 14 септември 2009 (UTC) :::Вакво нешто не може да се земе предвид, бидејќи не се потврдува дека во „Историја на македнскиот народ“ пишува нешто вакво, туку се наведуваат бугарско-пропагандни документи објавени на Интернет. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 16:50, 14 септември 2009 (UTC) ::::Спомените на Ѓорче Петров се цитирани од нивното македонско издание. Исто така за БМОРК пишуваат македонските историчари Крсте Битоски и Иван Катарџиев. И тоа ли е бугарска пропаганда? Нонсенс. Кириле, кога немаш ни еден аргумент, почнуваш да користиш емотивни етикетирања - пропаганда и слично. Доста. Така не се уредува. [[Корисник:Boban Krumeski|Бобан]] [[Податотека:Applications-internet.svg|30px]] [[Разговор со корисник:Boban Krumeski|Крумески]] 04:04, 17 септември 2009 (UTC) ::::Уште податоци за уставот на БМОРК има во "История на България", том 7 България 1878-1903, Българска академия на науките, Институт за история, София, 1994, стр. 440-442. На Солунскиот конгрес во 1896 година били усвоени два документа - Устав и Правилник на БМОРК, кои биле напишани од Петров и Делчев (стр. 442). Уставот бил отпечатен во Софиjа во 1897. Правилникот исто е еднонационален и во неговиот чл. 15 се содржало барање за борба "за слободата на Бугарите во Македониjа и Одринско". Централниот комитет на организациjата се нарекувал Централен бугарски македонско-одрински револуционерен комитет. Мислам дека изворите требва да се почитуваат, во спротивно НГТ шаблонот мора да стои во почетокот на статиjата. [[Корисник:Boban Krumeski|Бобан]] [[Податотека:Applications-internet.svg|30px]] [[Разговор со корисник:Boban Krumeski|Крумески]] 04:21, 17 септември 2009 (UTC) ::::Македонски ставови за делото на Пејо Јаворов: ::::*''Неговиот автобиограф, големиот бугарски поет Пеју Јаворов кој беше лудо заљубен во македонската борба и кој другарувал со Гоце, на кого честопати му се исповедал во најтешките моменти, ќе рече дека необичната љубов и верба на Гоце Делчев станувале љубов и верба на целиот македонски народ.'' ([http://star.utrinski.com.mk/default.aspx?pbroj=1157&stID=6569&pdate=20030430 Утрински весник], Број 1157 среда, 30 април 2003.) ::::*''Пеју Јаворов ја напиша најубавата биографија за Гоце Делчев'' ([http://star.utrinski.com.mk/default.aspx?pbroj=1157&stID=6571&pdate=20030430 Утрински весник], среда, 30 април 2003.) ::::*''Пеју Јаворов раскажува дека Гоце сам си ја претскажал смртта. "На 20 април Гоце на другарите им кажуваше свои поранешни соништа, кои се совпаѓаа со убиствата на неговите пријатели: "Во нашиот живот, како што се чини, станав веќе и фаталист. Ноќеска сонував дека Турци ме удрија во срцето. Штипската чета е разбиена во Карбинци. Мислам, брат ми е во таа чета, и сигурно е убиен".'' ([http://star.utrinski.com.mk/default.aspx?pbroj=1157&stID=6592&pdate=20030430 Утрински весник], 30 април 2003.) ::::*''Неговиот биограф Пеју Јаворов опишува една друга случка која малку и е позната на пошироката јавност во која Гоце преправајќи се во трговец на свињи седнал со потерата која го барала него.'' ([http://star.utrinski.com.mk/default.aspx?pbroj=1157&stID=6598&pdate=20030430 Утрински весник], среда, 30 април 2003.) ::::*''Дека во организирањето на модерниот македонски револуционерен печат имал главен збор Гоце, сведочат повеќе искажувања, најнапред негови лични - во писмата до своите соработници или пријатели, а и искажувањата на неговите блиски соработници. Така, Пеју Јаворов, еден од личните пријатели на Гоце, "Биографија за Гоце", објаснува како по иницијатива на Гоце, весникот "Право", кој излегувал од 1894 година во Софија, со една политички и национално неопределена концепција, успева да го направи орган на ВМОРО, т.е. револуционерен орган.'' ([http://star.utrinski.com.mk/default.aspx?pbroj=1215&stID=6108&pdate=20030710 Утрински весник], Број 1215 четврток, 10 јули 2003.) ::::*''Големиот бугарски писател Пеју Јаворов ќе ја напише најубавата биографија за Делчев. Тој често ќе патува со неговата чета: "Јас имав другарувано со Гоце Делчев веќе долго време во Софија, другарувавме потоа во Македонија. Но, кога ќе помислам на него, тој излегува пред мојата вообразба само таков, каков што го гледав тој прв ден на турска земја.'' ([http://star.utrinski.com.mk/default.aspx?pbroj=1767&stID=35226&pdate=20050504 Утрински весник], Број 1767 среда, 04 мај 2005.) ::::Се гледа дека делото на Пејо Јаворов не се оценува како бугарска пропаганда, а биографиjата на Гоце Делчев се користи како веродостоен извор и дури "најубавата биографија за Делчев"... Тоа е тоа. [[Корисник:Boban Krumeski|Бобан]] [[Податотека:Applications-internet.svg|30px]] [[Разговор со корисник:Boban Krumeski|Крумески]] 04:39, 17 септември 2009 (UTC) :Нема што да рипаат бугарите, јас реков дека Гоце НЕ е пишувал уставот на БМОРК/МРО се едно како се викала таа организација! И тоа е потврдено од историските извори, дури и од цитатите, наведени од Крумески, кој очигледно не чита што постира. Во статијата беше наведено дека тој е пишувал токму него, што и го сменив. И добро е да знаат бугарските пропагандисти дека Гоце не бил бугар ниту пак егзархист, туку унијат-католик, така што не е можно да напише ваква глупост или да се зачлени во организација што прима само егзархисти! За БМОРК-МРО ако сакате на друго место, тука толку за тоа.--[[User:Ajax|Ajax]] <small>([[User talk:Ajax|разговор]])</small> 18:59, 22 септември 2009 (UTC) ::На Википедиjа нема место за националистичко негирање на научните и историските извори. Доста со лаги од страна на Аjакс. [[Корисник:Boban Krumeski|Бобан]] [[Податотека:Applications-internet.svg|30px]] [[Разговор со корисник:Boban Krumeski|Крумески]] 12:17, 23 септември 2009 (UTC) :::Во статиjата и до денес не пишува за БМОРК и сите наведени извори за учеството на Делчев во пишувањето на неjзиниот устав НГТ шаблон. [[Корисник:Boban Krumeski|Бобан]] [[Податотека:Applications-internet.svg|30px]] [[Разговор со корисник:Boban Krumeski|Крумески]] 12:39, 16 ноември 2009 (UTC) == Делчев и Тракja == никъде не се пишува кога Делчев е бил во [[Одринска Тракија]] и изградил огранизацијата там! ''[[Одринска Тракија|По создавањето на ТМОРО, се оформуваат и првите месни комитети на организацијата, а Гоце Делчев прави неколку обиколки на вилаетот.]]''--[[User:Bs|Bs]] <small>([[User talk:Bs|разговор]])</small> 23:14, 31 јануари 2010 (UTC) ==Фрази, мисли и глупости...== Оваа статија не е директориум за собирање на какви и да било НЕПРОВЕРЕНИ мисли. Што е важно толку за да има секција мисли препишани на Делчев? Кому му е гајле што рекол тој или некој рекол за него! Имаме проект Викицитат и таму треба да се префрлат овие, а ако нема таков проект на македонски јазик, ќе почекате па потоа ставајте глупости по страниците таму, не овде. --[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]} 19:06, 26 февруари 2010 (UTC) == Името на ТМОРО нема замена == На 28.о3.2009 год.извршив корекција во врска со името на Организацијата каде се споменуваат во самиот почеток на страницата податоците за членувањето на Гоце Делчев во ТМОРО, сметајќи дека формулацијата; „подоцна преименувана во Внатрешна Македонска Револуционерна Организација /ВМРО/“, не одговара на историските факти и не треба тука да стои. Не постои податок дека организацијата ТМОРО по Илинденското востание одржала некаков собир или конгрес на кој го променила името во ВМРО.Името ТМОРО од 1896 год. ќе и остане и по Илинденското востание се до нејзиното распаѓање-нестанување како организација ,поради настанати поделби во истата по разочарувањето од неуспехот на Востанието. Дури во 19о8 година,Неврокопската окружна организација под раководство на Јане Сандански зела име МОРО /Македонско Одринска Револуционерна Органиозација/.Тоа е прво и званично именување но само на окружна организација,со претензии да ја претставува пред Младотурската револуција, целата Македонска организација.Во август 1909 год. и ова име на организацијата нестанува со формирањето на Народната федеративна Партија /НФП/. /Види страни 191 и 192 во „Историјата на Македонскиот народ“,издание 1988 година,Скопје/. Така Гоце Делчев бил припадник само на ТМОРО ,а во никакво ВМОРО или ВМРО,како што стоеше подолу во текстот на страницата. Т0а се историските факти, а сосема е друго што се манипулира со ВМРО.Името ВМРО се појавува после 1910 год. со Тодор Александров и наваму. Во интерес на објективноста се надевам дека корекцијата ќе ја прифатиш и извршиш самиот ти. Биди поздравен од Учителот. ::Ако сметаш дека не е точно смени но со референци. Мене ми е сеедно :) Вратив бидејќи ми личеше на намерно уредување, но ако сум грешка смени си.--[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]} 21:49, 29 март 2010 (UTC) == Поправка [[Special:Contributions/78.157.17.51|78.157.17.51]] <small>([[User talk:78.157.17.51|разговор]])</small> 19:35, 16 ноември 2010 (CET)асфцасд == Поправете го почеток, не е литературно „уставо творец“ туку „уставотворец“. Поздрав http://www.promacedonia.org/gd2/gd_7.html#206 „Гоце Делчев. Писма и други материали“, Изд. на Българската академия на науките, Институт за история, София 1967 (Писмо до екзарх Йосиф. Подава си оставката като главен учител по здравословни причини)„Кръгъл печат с надпис: '''Бълг.''' православно училище Банско (Разложко)“ православно второкласно училиште во Банско, Разлошко. the correct link here is http://www.promacedonia.org/gd2/gd_7.html == Почетен дел == Почетниот дел на статијата е предолг, би требало да се преуреди на само најважните податоци за Гоце Делчев. [[Корисник:1111tomica|<span style="color:DarkOrange">Tомица1111</span>]] <small> ([[Разговор со корисник:1111tomica|разговор]]) </small> :Целата статија е преголема. Енциклопедиска статија по дефиниција значи дека не станува збор за детална биографија за одредена личност. Оваа статија драстично мора да се скрати за да соодветствува на енциклопедиска статија ([[User:Zdravko|Zdravko]] <small>([[User talk:Zdravko|разговор]])</small> 15:32, 21 октомври 2012 (CEST)) ::Статијата навистина е премногу долга, но сепак содржината е енциклопедиска и е неопходно да се сочува. Решение можеби е да се подели во повеќе помали статии и подоцна да се создаде шаблон со наслов „Гоце Делчев“, којшто ќе ги содржи овие одделни статии. Впрочем, неколку статии поврзани со темата веќе постојат и кон нив има врски во статијата. Што мислите за предлогов?--[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 16:56, 21 октомври 2012 (CEST) ::Јас сум за создавање на [[Шаблон:Гоце Делчев]] по примерот на [[Шаблон:Јане Сандански]] каде ќе има хронолошки преглед на животот и делото на Гоце. Еве еден добар пример за [http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A8%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BD:%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D0%98%D0%BB%D1%8C%D0%B8%D1%87_%D0%A3%D0%BB%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%28%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%29 шаблонот на Ленин]--[[User:Тиверополник|Тиверополник]] <small>([[User talk:Тиверополник|разговор]])</small> 17:09, 21 октомври 2012 (CEST) : Оваа статија е сега голема 394.023 бајти. Тоа е едноставно предолго. Јас веќе го префрлив описот за Кукуш во статијата за Кукуш. Описот на Кукуш не може да биде дел од статијата за Гоце Делчев, особено кога веќе има статија за Кукуш. Имам впечаток дека во оваа статија има многу податоци кои веќе ги има во статии поврзани со Гоце Делчев, а кои во оваа статија можат да бидат доста пократко опишани токму поради тоа што веќе подетално се опишани во соодветните статии. Затоа, јас сум за тоа да се прегледаат линковите и она што го има и во оваа статија и во поврзаните, да се напише само кратко во оваа статија. На пример, видете колку е голем делот за Делчеви, при постоечки статии за членовите на неговото семејство. Понатаму, би ги избришал мислењата на биографите на Делчев со кои почнува секоја од главите во оваа статија. Тоа не е едциклопедиски пристап, туку пристап кој соодветствува на книга. И на крај, драстично би го скратил воведниот дел, како што предложи Томица, бидејќи сега воведниот дел самиот има должина на цела статија ([[User:Zdravko|Zdravko]] <small>([[User talk:Zdravko|разговор]])</small> 18:26, 21 октомври 2012 (CEST)) == Бугарски револуционери == Овој дел од статијата само привремено го избришав... статијата е во изработка и претрпува големи измени... делот ќе биде вратен назад во статијата.... поздрав--[[User:Dalco26|Єдєң Мақєдөңєц...]] <small>([[User talk:Dalco26|разговор]])</small> 21:20, 30 јули 2011 (CEST) *Во [[Бугарија]] се смета дека Гоце Делчев е еден од најголемите бугарски револуционери. Гоце Делчев се школувал во Солунската бугарска машка гимназија, а потоа за бугарски офицер во Софија. Како бугарски учител, тој земал плата од Бугарската егзархија исто како и илјадници други учители и свештеници во Македонија во тоа време. Делчев, како водач на ВМОРО се залагал за создавање на автономна Македоно - Одринска држава во рамките на Османлиско царство.<ref>[http://www.promacedonia.org/dv/dv_24.html Българите в най-източната част на Балканския полуостров - Източна Тракия, Димитър Войников, гл. 24. Идването на Гоце Делчев в Тракия и някои уточнения по този повод. Идеологическите спорове между Гоце Делчев и Стоян Лазов. Непубликувани спомени на очевидци.]</ref> Смета се и дека тој го прифаќал, соединувањето со Бугарија, како еден од можните варијанти за излез од автономијата.<ref>[http://promacedonia.org/kc2/kc_1.htm#a10 Коце Ципушев, Деветнадесет години в сръбските затвори. Спомени, София, 1943 г. гл. 1. Между борците-великани, стр. 32.]</ref> Во Бугарија во чест на Гоце Делчев во 1951 година е преименуван градот [[Неврокоп]], а две села го носат името Делчево. Постојат повеќе споменици на Гоце Делчев и исто така еден рид во [[Антарктик|Антарктикот]] го носи името Делчев, крстен од бугарската антарктичка експедициjа. Далчо, спри да фалшифицираш българското гледище. Не ти отива да се правиш на манипулатор и вземи се засрами! [[User:Jingiby|Jingiby]] <small>([[User talk:Jingiby|разговор]])</small> 17:53, 31 јули 2011 (CEST) == Гоце Делчев == Гоце Делчев бил македонски револуционер риден 1894год. во Кукуш,Егејска Македонија а,починат 1903 во Баница.Неговиот татко се викал Никола а неговата мајка Султана == Правопис на името Гоце Делчев == Непобитни факти: до 1945 година името на Гоце Делчев било испишувано оригинално само и едноставно и от самиот него по [[Илинденска азбука|стариот бугарски правопис]] до 1945 година '''Георги Николовъ Дѣлчевъ'''; до 1945 годна немало македонска стандартна азбука; во 1945 година била приета стандартна македонска азбука, а бугарската азбука била коригирана и правописот ''Георги Николовъ Дѣлчевъ'' веке не бил ползуван. [[User:Jingiby|Jingiby]] <small>([[User talk:Jingiby|разговор]])</small> 12:51, 19 октомври 2014 (CEST) == За испраќањето на посмртните останки на Гоце од Бугарија == [[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] мислам дека е добро да одбележиме дека посмртните останки на Гоце биле испратени од Бугарија со голема свеченост и со највисоки почести. Исто така е важно да нагласиме дека на пат за Скопје не биле пренесени преку Ѓуешево (најкраткиот пат) туку поминале низ Пиринска Македонија и патувале три дена низ цела Македонија пред да бидат донесени во Скопје. Не мора да бидат вклучени речениците што јас ги додадов, но овие факти се важни. [[User:GStojanov|GStojanov]] <small>([[User talk:GStojanov|разговор]])</small> 15:19, 22 август 2019 (CEST) :{{одговор|GStojanov}} Се согласувам со тебе, единствено не се согласувам да бидат вметнати како што беа претходно вметнати. Сето ова што си го пишал тука, напиши го во статијата слободно. Воедно, изнајди и извор за ова, покрај наведениот говор. Поздрав --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 21:27, 22 август 2019 (CEST) :: Додадов еден параграф со повеќе извори. [[User:GStojanov|GStojanov]] <small>([[User talk:GStojanov|разговор]])</small> 22:52, 26 август 2019 (CEST) == За убиството на Гоце во Баница == Може да се искористат неколку слики и преводи на текстови од весници од статијата на професорот Минов за убиството на Гоце. Мој предлог се сликите и текстовите на: 63 страна од лондонски Тајмс, на 70 од Evening post, на 81 од германскиот весник или на 88 од швајцарскиот весник. Статијата ја има на academia.edu https://www.academia.edu/41815811/%D0%A3%D0%B1%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%82%D0%BE_%D0%BD%D0%B0_%D0%93%D0%BE%D1%86%D0%B5_%D0%94%D0%B5%D0%BB%D1%87%D0%B5%D0%B2_%D0%B2%D0%BE_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BE%D1%82_%D0%BF%D0%B5%D1%87%D0%B0%D1%82_%D0%BE%D0%B4_%D0%BC%D0%B0%D1%98-%D1%98%D1%83%D0%BD%D0%B8_1903_%D0%B3._The_Murder_of_Gotse_Delchev_as_Presented_in_the_Foreign_Press_May-June_1903_ [[User:Vesna123456|Vesna123456]] <small>([[User talk:Vesna123456|разговор]])</small> 19:46, 6 февруари 2020 (CET) ==Гоце Делчев како тема во уметноста== Бидејќи немам дозвола за уредување, ве молам во пасусот „Гоце Делчев како тема во уметноста“ да ги додаде следниве ставки: * „Песна за Гоце Делчев“ - македонска народна песна.<ref>Томе Саздов, ''Грива тресе, бисер рони'' (епска народна поезија). Скопје: Заштита, 1970, стр. 109.</ref> * „Ранет Делчев војвода“ - македонска народна песна.<ref>Томе Саздов, ''Грива тресе, бисер рони'' (епска народна поезија). Скопје: Заштита, 1970, стр. 109-110.</ref> * „Малина мома и Гоце Делчев“ - македонска народна песна.<ref>Томе Саздов, ''Грива тресе, бисер рони'' (епска народна поезија). Скопје: Заштита, 1970, стр. 119-122.</ref> * „Црна се чума зададе“ - македонска народна песна.<ref>Томе Саздов, ''Грива тресе, бисер рони'' (епска народна поезија). Скопје: Заштита, 1970, стр. 126-127.</ref> {{наводи}} Фала и поздрав. [[User:ГП|ГП]] <small>([[User talk:ГП|разговор]])</small> 10:17, 15 јули 2020 (CEST) == Две фотографии == Предлагам да ја додадете следните фотографија во статијата за Гоце Делчев: 1. Испраќање на посмртните останки на Делчев од Софија за Македонија [[%D0%9F%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B0:Isprakanje_na_Goce_od_Sofija_za_Makedonija.jpeg|мини|Испраќање на посмртните останки на македонскиот револуционер Гоце Делчев од Софија за престолнината на слободна Македонија]] Благодарам. --[[User:GStojanov|GStojanov]] <small>([[User talk:GStojanov|разговор]])</small> 19:06, 11 октомври 2020 (CEST) == Национална припадност == Се извинувам нов член сум на Википедија и не знам како сам да ја направам следнава корекција. Кога сакаме да го поврземе Гоце Делчев со некоја статија, линкот кој го дава пишува Гоце Делчев и под него Бугарски Револуционер. Каде се менува тоа и ве молам за промена. Нема никакви аргументи нити факти дека Гоце е Бугарски револуционер нити се борел за ослободување на Бугарија нити организирал или кревал било какво востание/ револуција во име на Бугарија, за да биде именуван како Бугарски револуционер. Благодарам.--[[User:Forbidden History|Forbidden History]] <small>([[User talk:Forbidden History|разговор]])</small> 10:48, 6 ноември 2020 (CET) :[[User:Forbidden History|Forbidden History]], ти тврдиш дека нема никакви аргументи ниту факти дека Гоце е бугарски револуционер. Преди неколку денови [[Катерина Колозова]], извршна директорка на Институтот за општествени и хуманистички науки во Скопје, за бугарска телевизија го повтори тоа што за Гоце Делчев го изјавија и претседателот Пендаровски и Малески: "Не е спорно дека Делчев се декларирал како Бугарин". [[User:Jingiby|Jingiby]] <small>([[User talk:Jingiby|разговор]])</small> 12:06, 7 ноември 2020 (CET) ::[[User:Jingiby|Jingiby]], Историјата ја пишуваат историчари а не филозофи од типот на Колозова или политичари од типот на Малески и Пендаровски. Ако не да извадиме и други нивни изјави каде зборат против Бугарската шовинистичка политика па да видиме до каде ќе стигнеме? Или да го видиме новинарот Михајлов што кажува за Бугарија и Бугарското третирање на Македонците, кое е потврдено и од Европскиот суд за човекови права. Според вашите логики и денес не постојат Македонци во Бугарија а Европскиот Суд 14 години по ред ви вика дека постојат. Многу убаво кажав и прашав, како може да е Бугарски Револуционер кога не кренал ниту една револуција нити востание за Бугарија и во Бугарија? Бугарин во Отоманска империја според МИЛЕТ системот не означува национална припадност, така да вашите тези, може да ги извртувате на Бугарската википедија, не овде, ОК? Сите негови роднини (сестра, внуци...јасно кажуваат дека бил Макеоднец кој се борел и спремал револуција за Македонија, не за Бугарија) --[[User:Forbidden History|Forbidden History]] <small>([[User talk:Forbidden History|разговор]])</small> 15:27, 7 ноември 2020 (CET) ::[[User:Forbidden History|Forbidden History]], ако ја прочиташ статијата, никаде не пишува дека Гоце Делчев е бугарски револуционер, не знам зошто така ти дава на Википедија на македонски јазик. Во воведот е ставена реченицата „Во Бугарија исто така му оддаваат почит на Делчев како национален херој.“ како што на бугарската статија во воведот стои: „ Национален герой в България и Северна Македония“. На пребарување со мобилен телефон се појавува тоа „бугарски револуционер“, излегува затоа што е поврзано со Википодатоци, каде често има „уредувачка војна“ со бугарските корисници кои често го менуваат тој дел. А корисникот [[User:Jingiby|Jingiby]] што одговара во полза на бугарската теза, е Бугарин, па е логично што погоре одговорил како што одговорил. Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 14:44, 7 ноември 2020 (CET) :::[[User:Виолетова|Виолетова]] знаете каде ми се појави? Уредував статија и го споменав Гоце Делчев и сакав неговот име да го поврзам со Македонската статија за Гоце Делчев, кога почнуваш да куцаш Гоце Делчев се појавува статијата и под негово име со сиво пишува бугарски револуционер. Така да тоа каде се менува, треба под итно да се смени. И го работев тоа од компјутер, не на мобилен. Те молам промени го или дај ми насоки јас да го сторам тоа. Ова е срамно и недопустливо. --[[User:Forbidden History|Forbidden History]] <small>([[User talk:Forbidden History|разговор]])</small> 15:27, 7 ноември 2020 (CET) ::::[[User:Forbidden History|Forbidden History]] Ако статијата што си ја уредувал е на македонската Википедија, чудно дека така се појавило, сега пробав, кај мене си стои како што треба. Она за Википодатоци што спомнав (Wikidata) - ова е линкот за Гоце Делчев, па види и сам како стои: [https://www.wikidata.org/wiki/Q360160 Gotse Delchev (Q360160)]. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 16:29, 7 ноември 2020 (CET) :::::[[User:Виолетова|Виолетова]]да денес е добро сега проверив. На истата статија која ја уредував кога пробувам да го линкувам денес го дава добро. Ако можеш да видиш кој и каде го уредувал тоа за Гоце, ќе можеш да провериш како било вчера напишано и од кого. Извини нов сум, уште учам. Фала ти за сите информации. --[[User:Forbidden History|Forbidden History]] <small>([[User talk:Forbidden History|разговор]])</small> 16:42, 7 ноември 2020 (CET) ::::::[[User:Forbidden History|Forbidden History]], па види што вели академикот Иван Катарџиев во интервjу за списание ФОРУМ: По 1944 година се говореше од страна на тогашните моќници дека Гоце Делчев и Илинден не треба да се слават бидејќи тој бил „Бугарин“, а Илинденското било „бугарско востание“. ФОРУМ: Дали навистина Делчев се изјаснувал како Бугарин и зошто? КАТАРЏИЕВ: Ваквите прашања стојат. Сите наши луѓе се именувале како „Бугари“. [[User:Jingiby|Jingiby]] <small>([[User talk:Jingiby|разговор]])</small> 16:54, 7 ноември 2020 (CET) ::::::: [[User:Jingiby|Jingiby]]А да ти кажам што велат Ангел Радев, Дино Ќосев, внука му на Гоце Лика Чопова, другата внука Катерина Нурџиева, сестра му Руша Чопова? Значи три блиски роднини и двајца автори кои издаваат во Бугарија! Не можеш да преформулираш реченици извадени од цело интервју. РУМ МИЛЕТ Системот во Отоманската империја заведува Бугари како религиозна група а не како национална припадност, така да вашите квази-тези не треба ни да се разговараат, а не пак да се земат како некаква референца - вие така го читате МИЛЕТ системот ние го читаме како и сите други (поточно тие што владееле-Османлиите). Што треба да вадиме цитати од Гоце Делчев? "Додека моето рамо крепи пушка, Македонија нема да биде достапна за Бугарски офицер" (ова е обраќање на Гоце кон Борис Сарафов), чисто и јасно како солза.--[[User:Forbidden History|Forbidden History]] <small>([[User talk:Forbidden History|разговор]])</small> 07:42, 8 ноември 2020 (CET) ::::::::Внуци, баби, дедовци, милети, билети и слично. Го приключиф разговорот. [[User:Jingiby|Jingiby]] <small>([[User talk:Jingiby|разговор]])</small> 07:52, 8 ноември 2020 (CET) == Гоце Делчев je и бугарски национален хероj == Гоце Делчев je и бугарски национален хероj [[User:The Hunter2k19|The Hunter2k19]] <small>([[User talk:The Hunter2k19|разговор]])</small> 03:08, 29 јануари 2021 (CET) == Как разбрахте, че е македонец? == Нали е роден на място, което се намира в Гърция 😂, вие какво? Не знаете, че там е просто Балканската област Македония? Това, че има балкански регион Македония и държава Македония, не означава, че е македонец по нация! Да ви имам географията и логиката! [[User:The Hunter2k19|The Hunter2k19]] <small>([[User talk:The Hunter2k19|разговор]])</small> 01:02, 5 февруари 2021 (CET) :иако не е роден во денешна македонија, тој е етнички македонец, пред 1948, регионот беше полн со луѓе од македонски идентите (едно истражување во 1905 од Крсте Петков тврди дека егејска македонија има македонци како втор најголемо етничко потекло (најголемото беше турски) [[User:Gurther|Gurther]] <small>([[User talk:Gurther|разговор]])</small> 13:17, 18 јануари 2023 (CET) == Погрешно име == Забележав дека името е погрешно напишано што ги доведува читателите во заблуда. Гоце Делчев, како што го именувале мајка му и татко му, а според пасошот, е Георги, а не Горѓи. [[User:Doctrinam|Doctrinam]] <small>([[User talk:Doctrinam|разговор]])</small> 20:46, 12 март 2024 (CET) == Правописна грешка == Во седмиот параграф на почетокот пред потеклото во вториот ред броејќи од позади има правописна грешка каде што наместо да пишува „којшто“ пишува „којштотуку“ [[User:Gurther|Gurther]] <small>([[User talk:Gurther|разговор]])</small> 15:19, 8 април 2024 (CEST) ==Гоце Делчев како мотив во уметноста== Бидејќи немам овластување за уредување на оваа статија (не знам зошто?), молам некој да ги додаде следниве записи во делот Гоце Делчев како мотив во уметноста: * „Последна средба“ — збирка [[Расказ|раскази]] на македонскиот писател [[Ѓорѓи Абаџиев]] од 1953 година.<ref>Ѓорѓи Абаџиев, ''Последна средба''. „Кочо Рацин“, Скопје, 1953.</ref> * „Гоце Делчев“ — поема на македонскиот поет [[Венко Марковски]] од 1939 година.<ref>Венко Марковски, ''Порои''. Државно книгоиздателство на Македонија, Скопје, 1945, стр. 5-26.</ref> Фала и поздрав, [[User:ГП|ГП]] <small>([[User talk:ГП|разговор]])</small> 23:44, 28 април 2024 (CEST) == Предлог за поетапна, изворно заснована и неутрална преработка на статијата == Пред да се предложат конкретни масовни измени, сметам дека е потребно најпрво да постигнеме согласност за методот, изворите и структурата на статијата. Изгледа дека секој обид за промена на оваа статија лесно може да биде разбран како обид Гоце Делчев да се „одземе“ од една национална историја и да се присвои од друга. Веројатно најголемата загриженост е дека под изговор на неутралност може да биде внесен бугарски национален наратив, да се избрише неговата улога во македонското револуционерно движење или да се сведе целиот негов живот на една реченица од едно писмо. Сакам однапред да нагласам дека не предлагам ништо од тоа. Не предлагам статијата да го претставува Делчев само како „Бугарин“, ниту само како „етнички Македонец“ во денешната смисла. Не предлагам да се отстранат неговата борба за автономија на Македонија и Одринско, неговото противење на непосредната контрола од бугарските државни и врховистички кругови, неговата организациска дејност или неговото место во современата македонска национална меморија. Истовремено, не би било енциклопедиски да се премолчат неговото образование во бугарски институции, работата како учител во училиштата на Бугарската егзархија, јазикот и терминологијата во неговата преписка, документите во кои се вклучува себеси во бугарската национална заедница и начинот на кој го разбирале дел од неговите најблиски современици. Прашањето не треба да биде: „Чиј е Гоце Делчев?“ Прашањето треба да биде: „Како најточно да го претставиме човекот во историскиот контекст во кој живеел, без врз него да ги проектираме подоцнежните национални спорови?“ === Зошто е потребна преработка === Сегашната статија содржи голем број значајни биографски податоци и тие треба да бидат зачувани. Меѓутоа, во неа се забележуваат и повеќе структурни и изворни проблеми: # Воведот веднаш го определува Делчев како „македонски национален херој“, без да го објасни документираниот спор околу неговото национално самоопределување и без да направи разлика меѓу историскиот деец и неговото денешно место во националната меморија. # Инфокутијата содржи повеќе поетски и меморијални епитети како „срцето“, „душата“, „Гарибалди“ и „Левски“, кои се посоодветни за разделот за наследството и чествувањето, со јасно наведување кој ги употребил. # Во биографскиот текст има долги литературни и патетични цитати, кои го прекинуваат хронолошкото изложување и создаваат хагиографски, наместо енциклопедиски стил. # Одделни реченици претставуваат заклучоци на авторот, на пример за „типична македонска средина“, „македонска национална самобитност“, „тајна македонска држава“ или за однапред определената национална содржина на одредени институции, без доволно јасно припишување на конкретен историчар. # Во текстот и дискусијата се појавувале мисли припишани на Делчев, кои потекнуваат од книжевни дела, новинарски прераскажувања, форуми или подоцнежна политичка публицистика. # Примарните документи понекогаш се употребуваат за изведување пошироки национални заклучоци, без посредство на релевантна историска литература. # Различните значења на поимите „Македонец“, „Бугарин“, „македонски народ“, „македонско население“ и „автономија“ се мешаат без доволно разграничување според времето, контекстот и авторот. # Биографијата, националното самоопределување, политичката програма и подоцнежната национална меморија се изложени како едно исто прашање, иако се различни аналитички категории. # Разделите за потеклото, семејството, уметноста, спомениците и пренесувањето на останките се непропорционално обемни во однос на основната револуционерна и организациска дејност. Дали би било неразумно прво да се согласиме дека овие прашања треба да се разгледаат одделно, наместо веднаш да гласаме дали Делчев бил „Македонец“ или „Бугарин“? === Предложени основни правила === Предлагам преработката да се води според следните правила: # Да не се прави целосна еднострана замена на статијата. # Секој поголем раздел да се предложи и разгледа одделно. # Ниту македонската, ниту бугарската национална историографија да не се претставува автоматски како неутрална. # Значајните историографски гледишта да бидат припишани на конкретни автори и школи. # Примарните документи да се користат за она што непосредно го покажуваат, но не и за нови редакторски синтези. # Автентичноста на секој спорен цитат да се проверува преку архивски или критички изданија. # Книжевни дела, романи и поетски биографии да не се користат како доказ за автентични зборови или настани. # Политичката програма за автономија да не се изедначува автоматски ниту со бугарски унионизам, ниту со целосно оформен современ македонски етнонационален идентитет. # Денешното чествување на Делчев да биде одвоено од описот на неговите сопствени ставови. # Воведот да биде последниот, а не првиот раздел што ќе го договориме. === Предложена изворна хиерархија === За да не избираме извори според тоа дали ни се допаѓа нивниот заклучок, предлагам однапред да се согласиме на следната хиерархија: ==== 1. Независна академска литература ==== Како главна рамка треба да се употребуваат универзитетски монографии и рецензирани трудови што ја разгледуваат Организацијата, османлиска Македонија, националните идентитети и историографските спорови: * Keith Brown, ''The Past in Question: Modern Macedonia and the Uncertainties of Nation'', Princeton University Press. * Keith Brown, ''Loyal Unto Death: Trust and Terror in Revolutionary Macedonia'', Indiana University Press, 2013. * Duncan M. Perry, ''The Politics of Terror: The Macedonian Liberation Movements, 1893–1903'', Duke University Press, 1988. * Maria Pandevska, „The term ‘Macedonian(s)’ in Ottoman Macedonia: on the map and in the mind“, ''Nationalities Papers'', том 40, бр. 5, 2012, стр. 747–766. * Loring M. Danforth, ''The Macedonian Conflict: Ethnic Nationalism in a Transnational World'', Princeton University Press, 1995. * Petar Todorov, „Macedonian Historiography: The Question of Identity and Politics“, ''Contemporary European History'', том 33, бр. 3, 2024, стр. 895–901. Овие извори не треба да се користат како нова „наднационална вистина“, туку како средство за историска контекстуализација и за избегнување на затворен круг во кој македонски автори се цитираат само против бугарски автори и обратно. ==== 2. Специјализирана македонска и бугарска историографија ==== Трудовите на Христо Андонов-Полјански, Димитар Димески и другите македонски историчари треба да останат значаен дел од изворната основа. Истото важи и за релевантните бугарски академски изданија, документални зборници и истражувања. Но кога постојат суштински разлики, формулацијата треба да гласи: * „Според Димитар Димески...“ * „Во македонската историографија...“ * „Во бугарската историографија...“ * „Според Кит Браун...“ Ниту една национална историографија не треба да зборува во текстот како неприпишан глас на Википедија. ==== 3. Архивски и документални извори ==== Државниот архив на Северна Македонија и Државната агенција „Архиви“ на Бугарија чуваат значаен корпус оригинални писма и други документи на Делчев. Тие треба да се користат со точна архивска сигнатура или според критичко документално издание. Во оваа категорија спаѓаат: * личната преписка на Делчев; * уставите и правилниците на Организацијата; * училишните и воените документи; * османлиските извештаи; * преписката на неговите современици; * документите за пренесувањето на посмртните останки. Како би можеле да го премолчиме документот во кој Делчев пишува „кога сме Бугари“, без да ја нарушиме проверливоста? Но и обратно, како би можеле само од таа реченица да изведеме целосна современа национална биографија, без да направиме оригинално истражување? Најнеутралното решение е документот да биде наведен точно и во контекст, а неговото значење да се претстави преку релевантната историографија. ==== 4. Извори што не треба да носат спорни тврдења ==== За националниот идентитет, политичката програма или автентичните зборови на Делчев не треба да се користат: * форуми и објави на социјални мрежи; * националистички портали; * партиски страници; * романи и уметничка литература; * новинарски текстови што не наведуваат сопствен извор; * меморијални говори како доказ за животот и ставовите на Делчев; * анонимни или непроверливи интернет-страници; * Википедија на друг јазик како извор. === Предложена структура на статијата === Предлагам следнава работна структура: # '''Вовед''' # '''Рани години и семејство''' # '''Образование во Кукуш, Солун и Софија''' # '''Учителската дејност''' # '''Вклучување во Македонската револуционерна организација''' # '''Организациска мрежа и погранични пунктови''' # '''Задгранично претставништво и Четнички институт''' # '''Односите со Врховниот комитет и бугарската држава''' # '''Политички ставови и автономистичка програма''' # '''Национално самоопределување и историска терминологија''' # '''Односот кон востанието од 1903 година''' # '''Последна обиколка и загинување''' # '''Пренесување на посмртните останки''' # '''Историографски толкувања и национална меморија''' # '''Чествување, споменици и културно наследство''' # '''Литература и архивски извори''' Така биографијата ќе остане целосна, а спорот за идентитетот нема да ја проголта целата статија. === Предлог за разделот за националниот идентитет === Овој раздел не треба да носи наслов „Дали бил Македонец или Бугарин?“, бидејќи таквата формулација однапред создава бинарна и современа национална рамка. Предлагам наслов: '''== Национално самоопределување и историска терминологија ==''' Разделот би требало да ги содржи следните четири компоненти: ==== 1. Образовен и институционален контекст ==== Да се наведат без полемички квалификации: * семејната црковна средина; * образованието во унијатски и егзархиски установи; * Солунската бугарска машка гимназија; * Военото училиште во Софија; * работата како егзархиски учител; * јазикот на зачуваната преписка. Овие се проверливи биографски факти. Самите по себе не треба да бидат претставени како конечна пресуда за идентитетот, но не смеат ни да бидат премолчени. ==== 2. Лично самоопределување ==== Да се претстават автентичните документи во кои Делчев ги употребува определбите „Бугари“, „македонски народ“, „Македонци“ и други сродни поими. Секој израз треба да биде наведен: * со точен датум; * со адресат; * со оригинален текст; * со архивска сигнатура или критичко издание; * со доволен контекст пред и по цитатот; * без редакторот сам да му припишува модерно значење. ==== 3. Политичка програма ==== Одделно треба да се објасни дека Делчев се залагал за политичка автономија на Македонија и Одринско, за внатрешна организација и за привлекување на населението без разлика на народност. Треба да се разграничат: * националното самоопределување; * лојалноста кон Македонија како татковина; * автономијата како политичка цел; * односот кон бугарската држава; * односот кон врховистичките организации; * ставот за учество на различните народности. Неговото противење на политиката на одредени бугарски влади или офицерски кругови не докажува само по себе дека не се сметал за Бугарин. Исто така, неговата употреба на бугарска национална терминологија не докажува сама по себе дека автономијата била неискрена или само прикриен план за анексија. ==== 4. Историографски толкувања ==== Да се претстават пропорционално: * македонската национална историографска интерпретација; * бугарската национална историографска интерпретација; * меѓународните и критичките пристапи што предупредуваат на анахронично проектирање на денешните идентитети. Текстот не треба да завршува со редакторски заклучок „затоа бил...“, туку со јасно изложување на документите, контекстот и различните научни толкувања. === Предлог за воведот === Воведот треба да се договори дури откако ќе се усогласат биографијата и разделот за идентитетот. Како работна, а не конечна формулација, предлагам: :'''Ѓорѓи Николов Делчев''', познат како '''Гоце Делчев''' (1872–1903), бил учител, револуционерен деец и еден од главните организатори и идеолози на Македонската револуционерна организација, активна во османлиските области Македонија и Одринско. Учествувал во изградбата на нејзината комитетска, курирска и четничка мрежа и се залагал за политичка автономија на Македонија и Одринско и за вклучување на населението без разлика на народност. :Во својата преписка Делчев употребувал и бугарски национални определби, додека Македонија ја разбирал како посебна политичка и револуционерна татковина. Неговото национално самоопределување, автономистичката програма и подоцнежното историско наследство се предмет на различни толкувања во македонската, бугарската и меѓународната историографија. Денес се чествува како национален херој во Северна Македонија и Бугарија. Оваа формулација може да се менува. Нејзината цел е ниту една од клучните и добро документирани страни да не биде премолчена. === Предлог за поетапна работа === За да избегнеме повторување на старите уредувачки војни, предлагам: # Прво да се усогласиме за изворната хиерархија. # Потоа да го исчистиме списокот на спорни и лажно припишани цитати. # Да ги исправиме неспорните хронолошки, јазични и библиографски проблеми. # Да ја преработиме биографијата без менување на националните определби во воведот. # Посебно да го предложиме разделот за националното самоопределување. # На крај да го усогласиме воведот како кратко резиме на веќе договорената статија. # Секоја поголема измена да биде објавена како одделна преработка со точен опис. Не барам однапред да биде прифатена конкретна национална формулација. Барам да се согласиме на критериумите според кои ќе оценуваме дали една реченица е енциклопедиска. Што би било потребно за овој пристап да биде прифатлив и за уредниците кои се загрижени од бугаризација на статијата, и за оние кои сметаат дека бугарското самоопределување на Делчев е недозволиво премолчено? Предлагам забелешките да бидат што поконкретни: * кој факт недостасува; * која реченица е пристрасна; * кој извор е несоодветен; * кој подобар извор се предлага; * која формулација би била попрецизна. Дали би било погрешно да започнеме со најмалку спорната задача - проверка и отстранување на лажно припишаните цитати - пред да го отвориме прашањето за воведната национална определба? --[[User:Dobri.kovachev|Dobri.kovachev]] <small>([[User talk:Dobri.kovachev|разговор]])</small> 11:21, 27 јули 2026 (CEST) :Колеги, предлогот од 27 јули остана без одговор, па би предложил да почнеме само од едно тесно прашање. Како да ги претставиме автентичните документи во кои Делчев употребува „Бугари“, „Македонци“ и сродни определби, без однапред да им припишуваме денешно национално значење? Дали би било неразумно најпрво да се договориме кои примарни и академски извори ги прифаќаме за овој раздел, а воведот да го оставиме за крај? --[[User:Dobri.kovachev|Dobri.kovachev]] <small>([[User talk:Dobri.kovachev|разговор]])</small> 08:42, 3 октомври 2026 (CEST) ::Статијата за Гоце Делчев е целосна, и нема што да започнуваме со дополнителни задачи. Поздрав- [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 19:37, 6 октомври 2026 (CEST) == Пълнота на увода и проверка на източниците == Предмет и искане Моля да бъдат обсъдени конкретни поправки в увода и библиографските бележки на статията. Основното възражение е недостатъчното представяне на документално засвидетелстваното българско самоопределение на Делчев. Отделно са установени непълно историческо название и невъзможна датировка. Въпросът за политическата му програма изисква по-прецизна формулировка и проверка на източниците. Обект е версия oldid=5620835 [1]. Докладът не установява умисъл или координирана кампания и не оспорва правото Делчев да бъде почитан в Северна Македония. Прегледът обхваща конкретните пасажи по-долу, а не всички биографични подробности. 1 Българското самоопределение Местоположение: увод и бележка №7. Уводът го представя като „македонски национален херој“, без да посочва българското му самоопределение. Бележката обаче изрично го признава [1]. Проблемът е в пълнотата на обобщението, а не в отсъствието на документа от цялата статия. В писмото до Никола Малешевски от 5 януари 1899 г. Делчев написал: „Действително жалко е, но що можемъ да правимъ, когато си сме българи и всички страдаме отъ една обща болѣсть!“ [2]. Това било лично изявление в кореспонденция. Обяснение само чрез османска регистрация или църковна принадлежност не изчерпва смисъла му. Искане: самоопределението да бъде отразено в увода с източник. Да се разграничат регионалната принадлежност, политическата програма и съвременното почитане. За историческата интерпретация да се добави подходящ академичен вторичен източник; писмото доказва конкретното изявление. 2 Историческо название на училището Местоположение: образованието в увода. Названието на Солунската гимназия е съкратено без определението „българска“ [1]. Обява от 1889 г., представена в научния проект на Института за балканистика при БАН, удостоверява българското название [3]. Искане: да се използва историческото име Солунска българска мъжка гимназия „Св. св. Кирил и Методий“. Само училищната принадлежност не е достатъчна за извод за лична идентичност; тук се коригира названието. 3 Политическата програма Местоположение: заключителният абзац на увода. Формулировката „самостојна македонска држава“ съществува редом с описание на политическа автономия [1]. Това не е автоматично доказателство за невярно твърдение, но изисква обяснение на целите, периода и историческите интерпретации. Искане: да бъде посочен източник за категоричната формулировка и да се обясни отношението между автономия и възможна независимост. Изследването на Дино Кьосев разглежда програмата за автономия на Македония и Одринско и многонационалния характер на организацията [4]. Политическата автономия не следва да се използва като самостоятелно доказателство за етническа идентичност. 4 Невъзможна година в бележка Местоположение: бележка №62. За писмо до Никола Зографов е дадена дата 21 юли 1989 г. [1]. Делчев загинал през 1903 г., следователно тази датировка е грешна. Вероятно става дума за печатна грешка. Искане: годината да бъде сверена с цитираното издание или оригиналния документ. Да не се заменя с предполагаема година без проверка. Предложение за допълване на увода Предложение за смисъла на редакцията, което следва да бъде преведено и съгласувано в обсъждането: „Гоце Делчев бил революционер от Македония и водещ деец на македоно-одринското революционно движение. В личната си кореспонденция се самоопределял като българин. Работил за политическа автономия на Македония и Одринско. Днес е почитан като национален герой в България и Северна Македония.“ За окончателното приемане на редакцията са нужни надеждни източници към всяко съществено твърдение. Предложението запазва регионалната връзка и съвременното почитане, като добавя липсващия биографичен контекст. Източници и проверими препратки [1] Проверена постоянна версия на статията [https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%93%D0%BE%D1%86%D0%B5_%D0%94%D0%B5%D0%BB%D1%87%D0%B5%D0%B2&oldid=5620835 https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=Гоце_Делчев&oldid=5620835] [2] Писмо от 5 януари 1899 г. Транскрипция и факсимиле [https://bg.wikisource.org/wiki/%D0%9F%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE_%D0%BE%D1%82_%D0%93%D0%BE%D1%86%D0%B5_%D0%94%D0%B5%D0%BB%D1%87%D0%B5%D0%B2_%D0%B4%D0%BE_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8 https://bg.wikisource.org/wiki/Писмо_от_Гоце_Делчев_до_Никола_Малешевски] [3] Обява на гимназията от 22 юли 1889 г. в Зорница бр 30 https://www.solunbg.org/bg/solun-i-balgarite/history/prosveta/balgarski-gimnazii/507-obiava-solunska-gimnaziya.html [4] Дино Кьосев Гоце Делчев Биографичен очерк https://promacedonia.org/gd2/gd_bio.html Бележка за достъпа: [2] е публикуван препис с факсимиле, а не архивна сигнатура, установена в този доклад. [4] беше достъпен чрез индексиран откъс; пълният текст следва да се свери преди подробно цитиране. Друг езиков вариант на Уикипедия не се използва като историческо доказателство. [[Специјална:Придонеси/~2026-52969-70|~2026-52969-70]] ([[Разговор со корисник:~2026-52969-70|разговор]]) 16:59, 2 октомври 2026 (CEST) nkwhwwu7tf6kwwazhwn2rw31lb5ullh 0 1502 5641398 5559869 2026-10-06T16:37:16Z ~2026-53808-62 137476 5641398 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Држава |conventional_long_name = Швајцарска Конфедерација |native_name = {{collapsible list|titlestyle=background:transparent;text-align:center;line-height:normal;font-size:84%;|title={{resize|1.0 em|Пет официјални имиња}}|{{center|{{ubl|{{native name|de|{{nowrap|Schweizerische Eidgenossenschaft}}}}|{{native name|fr|Confédération suisse}}|{{native name|it|Confederazione Svizzera}}|{{native name|rm|Confederaziun svizra}}|{{native name|la|Confoederatio Helvetica}}}}}}}} |common_name = Швајцарија |image_flag = Flag of Switzerland.svg |image_coat = Coat of Arms of Switzerland.svg |national_motto = {{small|(традиционален)}}<br/>{{native phrase|la|"Unus pro omnibus, omnes pro uno"|italics=off}}<br/>{{small|„Еден за сите, сите за еден“}} |national_anthem = [[Швајцарски псалм]]<br>[[File:Swiss Psalm.ogg|center]] |image_map = Europe-Switzerland.svg |map_caption = {{map caption|location_color=зелено|region=[[Европа]]|region_color=темносиво|legend=Europe-Switzerland.svg}} |capital = нема {{small|(''[[де јуре]]'')}}<br/>[[Берн]] {{small|(''[[де факто]]'')}}<ref name="deFacto">{{Наведено списание |title=Die Hauptstadt existiert nicht|url=http://www.kommunikation.unibe.ch/unibe/rektorat/kommunikation/content/e80/e1425/e4697/e86561/e87570/linkliste87574/bundesstadt_bern.pdf |type=scientific article |format=PDF |last=Holenstein |first=André |issue=UniPress 152: Die Hauptstatdtregion |series=UniPress |publisher=University of Berne |location=Berne |year=2012 |pages=16–19 |website=http://www.kommunikation.unibe.ch |language=de |quote=Als 1848 ein politisch-administratives Zentrum für den neuen Bundesstaat zu bestimmen war, verzichteten die Verfassungsväter darauf, eine Hauptstadt der Schweiz zu bezeichnen und formulierten stattdessen in Artikel 108: «Alles, was sich auf den Sitz der Bundesbehörden bezieht, ist Gegenstand der Bundesgesetzgebung.» Die Bundesstadt ist also nicht mehr und nicht weniger als der Sitz der Bundesbehörden. |accessdate=2014-03-27}}</ref> |latd=46 |latm=57 |latNS=N |longd=7 |longm=27 |longEW=E |largest_city = [[Цирих]] |official_languages = {{hlist|style=white-space:nowrap; |[[германски јазик|германски]] |[[француски јазик|француски]]<br /> |[[италијански јазик|италијански]] |[[реторомански јазик|реторомански]]}}<ref>[http://www.admin.ch/ch/e/rs/101/a4.html Federal Constitution, article 4] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20141023100747/http://www.admin.ch/ch/e/rs/101/a4.html |date=2014-10-23 }}, "National languages" : ''National languages'' are German, French, Italian and Romansh; [http://www.admin.ch/ch/e/rs/101/a70.html Federal Constitution, article 70] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20141023100704/http://www.admin.ch/ch/e/rs/101/a70.html |date=2014-10-23 }}, "Languages", paragraph 1: The ''official languages'' of the Confederation are German, French and Italian. Romansh shall be an official language for communicating with persons of Romansh language.</ref> |demonym = [[Швајцарци|Швајцарец]] |government_type = Федерална режисерска република со елементи на директна демократија |leader_title1 = [[Швајцарски Федерален Совет|Федерален Совет]] |leader_name1 = {{unbulleted list | [[Ги Пармелин]] {{small|([[Претседател на Швајцарија|Претседател]])}} | [[Игнацио Касис]] {{small|([[Претседател на Швајцарија|Потпретседател]])}} | [[Алаин Берсет]] | [[Ули Маурер]] | [[Симонета Сомаруга]] | [[Виола Амхерд]] | [[Карин Келер-Сутер]] }} |leader_title2 = [[Федерален канцелар на Швајцарија|Федерален канцелар]] |leader_name2 = [[Валтер Турнхер]] |legislature = [[Федерално собрание (Швајцарија)|Федерално собрание]] |upper_house = [[Совет на кантони (Швајцарија)|Совет на кантони]] |lower_house = [[Државен совет (Швајцарија)|Државен совет]] |sovereignty_type = [[Историја на Швајцарија|Формирање]] |established_event1 = Основање |established_date1 = {{circa}} 1300 |established_event2 = ''де факто'' |established_date2 = 22 септември 1499 |established_event3 = ''де јуре'' |established_date3 = 24 октомври 1648 |established_event4 = Обновена |established_date4 = 7 август 1815 |established_event5 = Конфедерација |established_date5 = 12 септември 1848<ref>A [http://www.verfassungen.de/ch/tagsatzungsbeschluss48.htm solemn declaration of the Tagsatzung] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160714130910/http://www.verfassungen.de/ch/tagsatzungsbeschluss48.htm |date=2016-07-14 }} declared the Federal Constitution adopted on 12 September 1848. A [http://www.verfassungen.de/ch/tagsatzungsbeschluss48-2.htm resolution of the Tagsatzung] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160714130818/http://www.verfassungen.de/ch/tagsatzungsbeschluss48-2.htm |date=2016-07-14 }} of 14 September 1848 specified that the powers of the institutions provided for by the 1815 Federal Treaty would expire at the time of the [[constitution]] of the [[Swiss Federal Council|Federal Council]], which took place on 16 November 1848.</ref> |area_rank = 132. |area_km2 = 41285 |percent_water = 4.34 |population_estimate = 8.014.000<ref name="PopEstimate1">{{Наведена мрежна страница|title=Recent monthly and quarterly figures: provisional data|url=http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/en/index/themen/01/02/blank/key/bevoelkerungsstand/01.html|work=Population and Households Statistics (STATPOP)|publisher=Swiss Federal Statistical Office, Neuchâtel |accessdate=16 June 2013}}</ref><ref name="PopEstimate2">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/en/index/themen/01/22/press.html?pressID=8180 |title=Press Release: Estimates of Switzerland's population in 2012 – Switzerland has 8 million inhabitants |year=2012 |publisher=Swiss Federal Statistical Office, Neuchâtel |accessdate=2012-09-08}}</ref> |population_estimate_rank = 99. |population_estimate_year = 2019 |population_census = 8.327.126 |population_census_year = 2015 |population_density_km2 = 207 |population_density_rank = 48. |GDP_PPP = {{increase}} $584 млд.<ref name=IMFWEOCH>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=56&pr.y=6&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=146&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=World Economic Outlook Database, October 2019|publisher=[[International Monetary Fund]]|access-date=29 July 2020}}</ref> |GDP_PPP_rank = 38. |GDP_PPP_year = 2020 |GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $67,557<ref name=IMFWEOCH/> |GDP_PPP_per_capita_rank = 9. |GDP_nominal = {{increase}} $749 млд.<ref name=IMFWEOCH/> |GDP_nominal_rank = 20. |GDP_nominal_year = 2020 |GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $86,673<ref name=IMFWEOCH/> |GDP_nominal_per_capita_rank = 2. |Gini = 29.7 |Gini_ref = <ref name=eurogini>{{Наведена мрежна страница|title=Gini coefficient of equivalised disposable income (source: SILC)|url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=ilc_di12|publisher=Eurostat Data Explorer|accessdate=4 December 2015}}</ref> |Gini_rank = 19. |Gini_year = 2018 |HDI_year = 2019 |HDI = 0.955 |HDI_change = increase |HDI_rank = 2. |HDI_ref = <ref name=HDI>{{Наведена мрежна страница |url=http://hdr.undp.org/en/2015-report |title=Global Launch of 2015 Human Development Report |publisher=United Nations Development Programme (UNDP) |date=14 December 2015 |accessdate=20 December 2015}}</ref> |currency = [[Швајцарски франк]] |currency_code = CHF |time_zone = [[CET]] |utc_offset = +1 |time_zone_DST = [[CEST]] |utc_offset_DST = +2 |date_format = дд.мм.гггг |drives_on = десно |cctld = [[.ch]] |iso3166code = CH |calling_code = +41 |patron_saint = [[Никола од Флуе|Св. Никола Флуески]] }} '''Швајцарија''', официјално '''Швајцарска Конфедерација''', е [[Европа|европска]] земја без излез на море. Таа граничи со [[Германија]] на север, [[Франција]] на запад, [[Италија]] на југ, и [[Австрија]] и [[Лихтенштајн]] на исток. Швајцарија има вековна традиција на политичка и воена [[Неутрална земја|неутралност]], но исто така и на меѓународна соработка. Таа е седиште на голем број на меѓународни организации. '''Confoederatio Helvetica''' (CH), [[Латински јазик|латинската]] верзија на официјалното име, избегнува употреба на било кој од четирите службени јазици. == Историја == === Стар Швајцарски Сојуз === [[Податотека:Bundesbrief.jpg|мини|лево|Федералната повелба (''Bundesbrief'') од 1291]] {{Главна|Стар Швајцарски Сојуз}} Швајцарија која е позната и како [[Хелветска конфедерација]] претставува еден од најдобрите примери за развојот на федeралните односи на територијата на [[Европа]]. Швајцарија во [[1291]] година била поделена на три подрачја: [[Швиц (кантон)|Швиц]], [[Ури]] и [[Унтервалд]]. Овие [[кантони во Швајцарија|кантони]] биле формално дел од [[Германско Царство|Германското Царство]] уште од [[1339]] година, по Битката кај Лаупен. Договорот кој бил постигнат е познат како Bundesbrief, којво превод значи федерација. Од тогаш, овој сојуз се нарекува и Голем сојуз. Овој сојуз во текот на [[14 век]] имал огромни успеси, добивајчи независност од [[Хабсбуршката династија]] и [[Германско Царство|Германското Царство]]. По победата над германскиот цар [[Максимилијан II]] во [[1499]] година, сојузот уживал во потполна независност, и главно се засновал на принципот на неутралноста. Веќе во почетокот на [[16 век]], сојузот се состоил од 13 кантони. === Наполеонова ера === Како таков систем на уредување, Швајцарија постоела сè до започнувањето на ерата на [[Наполеон Бонапарт]]. За време на [[реформација]]та, Швајцарија го избегнала внатрешното разделување и немири, настани кои биле зафатени соседните европски држави. По [[Француска револуција|Француската револуција]] во [[1798]] година, Швајцарија го добила својот прв [[Устав]].<ref>{{cite web |url=http://www.eda.admin.ch/eda/en/home/reps/ocea/vaus/infoch/chhist.html | title = A Brief Survey of Swiss History | publisher = admin.ch | archive-url=https://web.archive.org/web/20090626222448/http://www.eda.admin.ch/eda/en/home/reps/ocea/vaus/infoch/chhist.html | archive-date = 26 јуни 2009 | url-status=dead | df = dmy-all}}</ref> Конфедералното уредување било укинато, а државата станала унитарна. Кантоните станале обични административни единици. Во [[1802]] година, Уставот бил променет со нов, кој го ублажил унитарниот режим на власта. Во самата држава владееле недоразбирања помеѓу унитаристите и федералците. Наполеон се обидел да донесе т.н. посреднички акт кој го содржи федералното уредување со некои онфедерални елементи кои предвидувале поголеми права и власт на кантоните. Но, системот не се покажал ни во пракса, туку во 1815 година, во Виенскиот конгрес, Швајцарија била разделена на 22 кантони со конфедерално уредување. === Федерална држава === Приоѓањето на Швајцарија од [[конфедерација]] во [[федерација]] било проследено со граганската војна и промената на Уставот. Во [[1847]] година, католичките кантони формирале свој сопствен сојуз со намера да се одвојат од протестантските кантони, Така започнала и граѓанскатса војна која траела краток период со мал број на жртви, околу 100. Така, во [[1848]] година бил донесен нов Устав според кој било забрането какво било делење односно формирање на сојузите. == Географија и клима == Швајцарија е земја која се наоѓа во [[Средна Европа]]. Земјата граничи со [[Германија]] на север, [[Франција]] на запад, [[Италија]] на југ, и [[Австрија]] и [[Лихтенштајн]] на исток. Швајцарија е земја која нема излез на [[море]]. Климата е умерено-континентална, на планините планинска, претежно алпска. Околу 30% од нејзината територија е покриеа со планини. Во умерените реони околу [[Алпи]], температурите се многу ниски поради висините. На поголемите висини на планините, снегот останува преку целото лето. На падините се создаваат микроклиматски услови, а по долините дуваат ветрови. Летата во Швајцарија се топли и влажни со повремени дождови, а наспроти тоа зимите се студени со големи врнежи од снег. === Хидрографијата во Швајцарија === Швајцарија претставува земја која во поголем дел е со планински масиви во кои преовладуваат водени површини меѓу кои најзастапени се езерата,реките и водопадите.Најголемиот дел од овие води протекуваат на сливот на реката Рајна со 68% и водат во Северното Море,28% од водите преку реките Рона,Тацино и [[Адиџе]] во Средоземното Море и само 4% преку реката Ин,односно Дунав одат во Црното Море.Најголеми реки во Швајцарија се Рајна(1.320км), Рона(812км), Ин(525км), и Аре(295км).Од езерата како најголеми и најзначајни се Женевското или Леманското Езеро,Боденското,Нешателското,Вирвалдешкото,Циришкото и други.Како најкарактеристично е Боденското езеро кое се протега на дури четири држави односно Швајцарија,Австрија,Германија и Лихтенштајн.Водите од ова езеро се користат за пиење на околните населби.Сите езера се наоѓаат во градот Митленд и се со ледничко потекло.Додека пак водопадите на реката Рајна се меѓу најголемите во Европа, со широчина од 150 m и височина од 23 m. Овие водопади се најмногу посетувани во Швајцарија, а пристапноста до нив е доста лесна. Можат да се видат на неколку начини, од високи платформи за набљудување, со помош на брод, како и од кулите што се изградени во нивна непосредна близина. Временските услови влијаат многу на тоа како ќе ги доживеете овие водопади, но како и да е, чувството е неверојатно. Особено спектакуларно е кога ќе има посилен тек на водата, тогаш може да почувствувате капки вода како паѓаат на вас дури и да сте многу оддалечени од нив.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://igeografija.mk/|title=Институт за географија|work=igeografija.mk|accessdate=2021-03-20|archive-date=2021-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127010558/http://igeografija.mk/|url-status=dead}}</ref>[[Податотека:Etzel fog.jpg|thumb|left|Швајцарија]] == Административна поделба == {{Главна|Административна поделба на Швајцарија}} == Стопанство == Швајцарското стопанство најмногу се заснова на услужните дејности,од кои најмногу се застапени банкарството,туризмот и трговијата,а во помал дел и индустријата.Се одсликува со висок степен на производство како и со стабилна валута,каде што швајцарскиот франк има исклучително висока вредност на сите светски берзи на пари и стоки.Со оглед на скромните призводи,Швајцарија е главно ориентирана на увоз на најразлични суровини од една и на извоз на голем број индустриски производи од друга страна.Трговијата е најмногу ориентирана кон соседните држави,членки на Европската Унија. == Население, јазик и религија == Население -Германци 63,7 % -Французи 20,4 % -Италијанци 6 % -Има и помал број на Македонци, Босанци, Срби и други народи. {{Најголеми градови во Швајцарија}} == Култура во Швајцарија == Швајцарија лежи на крстосницата на неколку големи европски култури. Германскиот, францускиот и италијанскиот, се национални јазици на Швајцарија, затоа, швајцарската култура се одликува со разновидност, и поголема творечка разнообразност и уметничка продукција. ===Архитектура=== [[File:Kloster Einsiedeln Frontansicht.jpg|thumb|[[Опатијата Еинсиеделн]]]] Во Швајцарија постои богата архитектонска традиција. Почетокот на истакнат архитектонски израз, забележлив е во доменот на романичкиот стил со првите споменици од 12 век, како што се катедралите во [[Базел]], [[Сион]], [[Чур]], [[Женева]] и [[Лозана]]. Овој стил, со изразито декорирање, исто така бил применуван и во изградбата на многуте замоци и тврдини низ целата земја, од кои многу се зачувани во добра состојба<ref>[http://www.dept.arch.vt.edu/events/pdf/swiss-architecture-symposium.pdf./ Swiss Architecture]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Потоа, во Швајцарија исто така, успешно бил применет и готскиот стил: Катедралите на [[Шафхаузен]], [[Цуг]] и [[Цирих]] а барокниот стил се забележува во црквите на [[Ајнзиделн]] и [[Св. Гален ]]. Голем број швајцарски градители и архитекти од времето на ренесансата и барокот оставиле бројни архитектонски дела во Италија, истакнувајќи се како одлични мајстори и архитекти. Нивните дела особено биле подигани во Северна [[Италија]], а особено во [[Венеција]].Додека пак архитектот [[Доменико Трецини]] изградил многу објекти во [[Санкт Петербург]] по наредба на [[Петар Велики]], всушност, тој бил еден од поважните архитекти кои го подигнале градот Санк Петербург]]. Во дваесеттиот век, благодарение на [[Ле Корбизје]] еден од нај важните архитекти на ова столетието, Швајцарија ќе ја изиграла клучната улога во развојот на светската модерна архитектура<ref>[https://issuu.com/birkhauser.ch/docs/swiss_sensibility_438948f40a5af2./ Swiss Sensibility]{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Во оваа плејада истакнати архитекти со меѓународна слава и придонес спаѓаат и: [[Марио Бота]] [[Жак Херцог ]], [[Пјер де Мерон]], [[Петар Зумтор]]. [[File:Zinal.jpg|thumb|left|Стари дрвени куќи во [[Зинал]]]] <gallery mode="packed" heights="150px"> File:Cdffallet.jpg|Студентски проект на Корбизје, Вилата Фалет, во Шау-де-Фондс, Швајцарија(1905) File:Villa Favre-Jacot 2.JPG|Вилата Фавре-Жакот во [[Леколе]], Швајцарија (1912) </gallery> ===Ликовна уметност=== [[File:Paolo Monti - Servizio fotografico (Venezia, 1962) - BEIC 6328562.jpg|thumb|left|Алберто Џакомети на 31° [[Венецијанското биенале]] во 1962, фотографија на [[Паоло Монти]] (Фондација Паоло Монти, [[Библиотека за информација и култура|БЕИЦ]])]] Швајцарската уметност, не била директно под влијаније на италијанската и француската, низ сите стилски епохи : ренесансата, барокот па дури и класицизмот. Тоа било најмногу затоа што швајцарската средина била постојано, во континуитет, со протестанско верување, кое ја оддалечувало од уметничките импулси и влијанија на соседните земји. Од овој период по познат е сликарот [[Самуел Хиеронимус Грим]]. Швајцарската уметност, својата вистинска афирмација ја доживеала од почетокот на дваесеттиот век, во времето на модерното творештво и естетика. Тоа е најмногу заради појавата на бројните ликовни творци со изразит индивидуализам и посебност. Меѓу поистакнатите автори се: [[Алберто Џакомети]] чие дело се одликува со исклучителен снажен израз особено во издолжените човечки фигури и фигурите на кучињата, доловувајќи ја човековата осаменост и изгубеност. [[Жан Тангиј]] изработил еден вид на конструктивистичка и кинетичка уметност, целосно доловена со подвижни скулптури. Додека пак [[Пол Кле]] не само што бил најзначајниот и за најоригинален сликар во Швајцарија, туку неговиот ликовен опус ќе биде многу важен во развојот на современата европска уметност. Швајцарија е татковината на едено од суштествените уметнички движења во Европа, тоа е [[дадаизам|дадаизмот]], кое потекнува од [[Кабаре Волтер]] во [[Цирих]], каде што се собирале авангардните, анархистички уметници. Швајцарија е позната и како еден од центрите на колекционерството на современата уметност, особено собрана и изложена во бројните музеи на современата уметност во: [[Цирих]], [[Базел]] и [[Женева]], но и во помалите градови како што се [[Шафхаузен]], [[Мартињи]] и [[Винтертур]]. Графичкита уметност и дизајн, денес се водечки во швајцарската применета уметност, особено применети во печатарството, ликовното обликување на книги, плакати и друго<ref>[https://www.nationalmuseum.ch/e/sammlung_forschung.php/ The Swiss National Museum]</ref>. ===Книжевност=== [[File:Hermann Hesse 1946.jpg|thumb|upright|left|Херман Хесе,1946 година]] Во областа на литературата, во Швајцарија создавале голем број многу добро познати писатели. [[Жан-Жак Русо]] потекнувал од Женева. Критичарот и историчар [[Јакоб Буркхард]] бил од Базел. Домот на [[Ана де Стал|Жермен де Стал]] во [[Копет]] бил центар на европскиот книжевен живот во текот на 18 век. Значајни се и современите писатели : [[Готфрид Келер]], [[Конрад Фердинанд Мејер]], [[Јеремија Готхелф]] и [[Шарл Фердинанд Рами]]. [[Херман Хесе]] и [[Карл Спитлер]] биле добитници на [[Нобелова награда за литература]]. Во 20 век драмите на [[Фридрих Диренмат]] и [[Макс Фриш]] ги импресионирале читателите надвор од границите на Швајцарија<ref>[https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/literature_switzerland/ Literature (Switzerland)]</ref>. ===Музика=== [[File:Arthur Honegger b Meurisse 1928.jpg|thumb|upright|Артур Хонегер во 1928 година]] Швајцарија не се смета за водечка музичка нација. Меѓутоа,од 20 век започнал период во кој работеле голем број значајни композитори, како што се: [[Артур Хонегер]], [[Отмар Шек]] и [[Френк Мартин]], сите со меѓународна слава. Во [[Луцерн]] и [[Вербје]] се формираат престижни интернационални фестивали на класична музика. Швајцарскиот композитор и музичар [[Андреас Фоленвајдер]] се здоби со светска слава за своето музичко творештво ја добил наградата [[Греми]]. Издал над 17 инструментални албуми<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.visionofparadise.ch/a-music/history/history.html/ |title=Swiss music |accessdate=2019-07-16 |archive-date=2015-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150609001508/http://www.visionofparadise.ch/a-music/history/history.html |url-status=dead }}</ref>. ===Филм=== Филмот започна релативно доцна во Швајцарија. Денес во Швајцарија нема вистинска филмска индустрија, туку државна филмска субвенција од филмската секција на Сојузната канцеларија за култура. Филмаџиите обично зависат и од приватната подкрепа<ref>[http://cinematreasures.org/theaters/switzerland/ Movie Theaters in Switzerland]</ref>. Неколку швајцарски филмови се познати низ целиот свет, а повеќето швајцарски кина прикажуваат најмногу филмови од американската продукција. Најпознатиот швајцарски филмски режисери: [[Жан-Лик Годар]], [[Клод Горета]], [[Мишел Сорета]], [[Алан Танер]], [[Ролф Лиси]], [[Фреди М. Мјурер]], [[Даниел Шмид]] и [[Мајкл Штајнер]]<ref>[https://mubi.com/lists/swiss-cinema/ SWISS CINEMA]</ref>. Филмот „Патувањето на надежта“ од [[Ксавиер Колер]] освоил [[Оскар]] во 1991 година за најдобар странски филм. Во 2005 година бил снимен филмот „Моето име е Евгениј“, кои исто така забележал светско признание, работен според романот на [[Клаус Шаделин]]. Најуспешниот Швајцарец во меѓународниот филмски бизнис денес е веројатно продуцентот [[Артур Кон]], кој освоил неколку Оскари и бројни други награди со неговите филмови што ги продуцирал. Германскиот швајцарски режисер [[Марк Форстер]] исто така беше успешен во [[Холивуд]] веќе неколку години. Секоја година во август се одржува Меѓународниот филмски фестивал [[Локарно]], еден од најважните меѓународни филмски фестивали ширум светот. Најновиот фестивал е и Филмскиот фестивал во Цирих, кој се одржува од 2005 година. ===Театар=== Сите поголеми градови во Швајцарија имаат градски театар. Најпознат е [[Шауспиелхаус]] во Цирих, еден од најважните театри од германско јазично подрачје<ref>[https://www.britannica.com/place/Switzerland/Daily-life-and-social-customs#ref907736/ Theatre]</ref>.. По познати се глумците [[Валтер Родерер]], [[Вало Луенд]], [[Зарли Кариџет]], [[Шаги Стрели]] и [[Јерг Шнајдер]]. Швајцарија има долга традиција на аматерскиот театар, со над 600 театарски клубови. ==Религија== [[Христијанство]]то е доминантна религија во Швајцарија, поделено помеѓу [[Римокатоличка црква|Римокатоличката црква]] (46% од населението спред податоци од 2008) и [[Швајцарска реформска црква|Швајцарската реформска црква]] (40%). Имиграцијата го донела [[ислам]]от во изминатиот век и денеска бројот на муслиманите е околу 4,26%. Истото се однесува и за [[православие]]то, чијшто процент е околу 1,8%<ref name="people">{{Наведена мрежна страница |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sz.html#People |title=CIA World Factbook section on Switzerland |accessdate=2009-11-07 |archive-date=2020-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200515125247/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sz.html#People |url-status=dead }}</ref>. Други помали религиозни зеадници се различни протестантски вероисповеди (во висина од 1,94%), Нова апостолска црква (0,45%), [[хиндуизам]] (0,38%), [[будизам]] (0,29%), [[јудаизам]] (0,25%), Јеховините сведоци (0,23%) и [[Старокатоличка црква]] (0,18%). 11,11% од Швајцарците се атеисти според податоци од 2000 година, други 4,33% одбиле да се изјаснат. {{Главна|Религија во Швајцарија}} {{bar box |title = Верници во Швајцарија |titlebar=#ddd |float=right |bars = {{Столбен постоток|Католици|blue|48}} {{Столбен постоток|Православни|red|8}} {{Столбен постоток|Муслимани|green|4}} }} == Наводи == {{наводи|2}} {{Држави на Европскиот континент}} {{гео-никулец}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Швајцарија| ]] [[Категорија:Средна Европа]] [[Категорија:Држави во Европа]] [[Категорија:Држави и територии настанати во 1848 година]] 5q52j4yj4jp6x1pukzt8qq6sjll1lsx 10 1649 5641530 5639245 2026-10-06T21:18:03Z Bjankuloski06 332 5641530 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{/Заглавие}}</noinclude> <!-----------------СОДРЖИНАТА НА ПРЕДЛОШКАТА Е ПОД ОВОЈ РЕД-----------------------> [[Податотека:The Low Countries.png|десно|140п|Ниските Земји од 1556 до 1648 г.]] <!--* ... дека пред да стане Исусов следбеник, '''[[Апостол Павле]]''' се нарекувал '''Саул'''?--> * ... дека некогашните '''[[Ниски Земји]]''' прераснале во денешните држави [[Белгија]], [[Луксембург]] и [[Холандија]], како и областа [[Француска Фландрија]]? * ... дека '''[[Хипарх]]''' се смета за основач на '''[[тригонометрија]]та'''? * ... дека архитектот на современо Скопје, '''[[Јосиф Михајловиќ - Јурукоски|Јосиф Михајловиќ - Јурукоски]]''', бил правнук на мијачкиот достоинственик [[Ѓурчин Кокале]]? * ... дека '''[[Пелагониска битка (1259)|Пелагониската битка]]''' (1259) одиграна кај [[Леринско|леринските]] села [[Неокази (Леринско)|Неокази]] и [[Овчарани]] му го ставила крајот на [[Четврта крстоносна војна|крстоносното]] '''[[Латинско Царство]]''' на Балканот? * ... дека средновековното име на '''[[Дојран]]''' било '''''Полин'''''? * ... дека Византијците успеале да ја надвладеат [[Петар Делјан|војската на Петар Делјан]] само поради помошта од '''[[Варјашка гарда|Викиншката гарда]]''' на [[Харалд Суровиот]] — подоцна крал на Норвешка како Харалд III, крунисан со воената слава како „''опустошувач и разорувач на Македонија''“ и опеан во скандинавска сага? * ... дека индиското име на '''[[Индија]]''' е '''Барат''' (भारत)? * ... покрај [[аритметичка средина|аритметичката]] и [[геометриска средина|геометриската]] средина, [[модус]]от, [[медијана]]та, и [[просек]]от се видови на '''[[Теореми за средна вредност|средна вредност]]'''? * ... дека галаксијата '''[[MoM-z14]]''' е најдалечното познато астрономско тело, на растојание од 33,8 милијарди [[светлосна година|светлосни години]] од нас? * ... дека во [[Русија]] живеат преку '''[[народи во Русија|190 народи]]'''? <!-----------------СОДРЖИНАТА НА ПРЕДЛОШКАТА Е НАД ОВОЈ РЕД-----------------------> <noinclude> ---- [[Категорија:Главна страница|Дали сте знаеле]] </noinclude> 9j1i1zijzaetw3hhecv5tfolnhhun8h 0 6116 5641536 5608717 2026-10-06T21:43:19Z Bjankuloski06 332 5641536 wikitext text/x-wiki [[File:(at).svg|thumb|upright|Знакот [[мајмунче (знак)|мајмунче]], дел од секој SMTP e-поштeнска адреса.]] '''Електронска пошта''', попозната како ''' е-пошта''' или ''' e-mail''', е метод за размена на дигитални пораки од авторот до еден или повеќе примачи. Модерниот е-мејл работи низ [[интернет]] или други [[компјутерскa мрежa|компјутерски мрежи]]. Некои рани системи за електронска пошта барале и авторот и примателот да се [[онлајн и офлајн|онлајн]] во исто време, слично како со [[инстант пораки]]. Системи за електронска пошта денес се врз основа на [[зачувај и препрати]] моделот. [[компјутерски опслужувач|опслужувачи]] за е-пошта прифаќаат, препраќаат, доставуваат и чуваат пораки. Ниту за корисниците, ниту за нивните компјутери е потребно да бидат онлајн истовремено, тие треба поврзат само за кратко, обично на [[e-mail опслужувач|опслужувач за електронска пошта]], колку што е потребно за да праќаат и примаат пораки. Е-пошта порака се состои од три компоненти,''[[плик]]от'' на пораката, ''насловот'' на пораката и ''тело'' на пораката. Насловот на пораката содржи контрола на информации, вклучувајќи ги, најмалку, авторот на [[електронска пошта]] и една или повеќе адреси на примачот. Обично исто така се додаваат описни информации како што е насловот во полето за предмет и печат за датум / време на праќање на пораката. Првично е само текстуален (7-битни ASCII и други) комуникациски медиум, а сега е-мејлот е проширен и може да се прикачуваат додатоци со мулти-медиална содржина, процес стандардизиран во [[Request for Comments|RFC]] 2045 преку 2049. Колективно, овие RFC се наречени мултинаменски е-поштенски домени (MIME). Електронска пошта претходи на почетокот на [[интернет]], и е всушност клучна алатка во создавањето на истиот,<ref>See {{Harv|Partridge|2008}} for early history of email, from origins through 1991.</ref> но историјата на модерни, глобални интернет-мејл услуги достигнува до почетокот на [[ARPANET]]. Стандарди за кодирање на e-mail пораки беа предложени уште во 1973 (RFC 561). Претворање од ARPANET на интернет во раните 1980-ти го произведе јадрото на тековните услуги. Е-пошта испратен во раните 1970-ти изгледа доста сличен на основнаата текст порака испратена на интернет денес. Електронски писма засновани на мрежа првично беа разменувани на ARPANET во екстензии на [[протокол за пренос на податотеки]] (FTP), но сега тоа е извршено од страна на [[Протокол за пренос на едноставна пошта]] (SMTP), првпат објавен на [[интернет стандард]] 10 (RFC 821) во 1982 година. Во процесот на транспорт на е-мејл пораки помеѓу системите, SMTP комуницира со испорака на параметри користејќи го ''пликот'' на пораката одвоено од пораката и (заглавјето и телото) за себе. == Правопис == Електронската пошта, има неколку опции за англиски [[правопис]] кои повремено се покажуваат како причина за несогласување.<ref>{{Наведено списание |url=http://www.nettime.org/Lists-Archives/nettime-bold-0010/msg00471.html |title=A Matter of (Wired News) Style |first=Tony |last=Long |publisher=Wired magazine |date= 23 October 2000 }}</ref><ref>{{Наведено списание |url=http://www.wired.com/culture/lifestyle/news/2000/10/39651 |title=Readers on (Wired News) Style |publisher=Wired magazine |date=24 October 2000 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110818212145/http://www.wired.com/culture/lifestyle/news/2000/10/39651 |archivedate=2011-08-18 |access-date=2012-01-17 |url-status=bot: unknown }}</ref> *''Е пошта'' е во форма побарана од страна на [[IETF]] [[Барања за коментар]] и работни групи<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rfc-editor.org/rfc-style-guide/terms-online.txt|title=RFC Editor Terms List|last=|first=|date=|work=|publisher=IETF|archive-url=https://web.archive.org/web/20120119105645/http://www.rfc-editor.org/rfc-style-guide/terms-online.txt|archive-date=2012-01-19|dead-url=|accessdate=|url-status=dead}}</ref> и повеќе е водено од аспект на [[стил]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://styleguide.yahoo.com/word-list/e |title=Yahoo style guide |accessdate=2012-01-17 |archive-date=2013-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130509154006/http://styleguide.yahoo.com/word-list/e |url-status=dead }}</ref><ref name="aces2011">[http://www.aces2011.org/sessions/18/the-ap-stylebook-editors-visit-aces-2011/ AP Stylebook editors share big changes] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110322142235/http://www.aces2011.org/sessions/18/the-ap-stylebook-editors-visit-aces-2011/|date=2011-03-22}} from the [[American Copy Editors Society]]</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.aces2011.org/sessions/18/the-ap-stylebook-editors-visit-aces-2011/|title=AP changes e-mail to email|author=Gerri Berendzen|first=|author2=Daniel Hunt|date=|work=15th National Conference of the American Copy Editors Society (2011, Phoenix)|publisher=ACES|archive-url=https://web.archive.org/web/20110322142235/http://www.aces2011.org/sessions/18/the-ap-stylebook-editors-visit-aces-2011/|archive-date=2011-03-22|dead-url=|accessdate=23 March 2011|url-status=dead}}</ref> Овој правопис исто така се појавува во повеќето речници.<ref>{{Наведена мрежна страница |author=AskOxford Language Query team |title=What is the correct way to spell 'e' words such as 'email', 'ecommerce', 'egovernment'? |url=http://www.askoxford.com/asktheexperts/faq/aboutspelling/email |work=FAQ |publisher=Oxford University Press |accessdate=4 September 2009 |quote=We recommend email, as this is now by far the most common form |archive-date=2008-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080701194047/http://www.askoxford.com/asktheexperts/faq/aboutspelling/email?view=uk |url-status=dead }}</ref><ref>[http://dictionary.reference.com/browse/email Reference.com]</ref><ref>Random House Unabridged Dictionary, 2006</ref><ref>The American Heritage Dictionary of the English Language, Fourth Edition</ref><ref>Princeton University WordNet 3.0</ref><ref>The American Heritage Science Dictionary, 2002</ref> *''E-mail'' е форма претходно препорачана од некои истакнати новинарски и технички водичи за стил. Според [[корпусот на современиот американско англиски јазик]] на податоци, оваа форма се појавува најчесто изменето, објави американско-англиското пишување.<ref>{{Наведена мрежна страница |url= http://english.stackexchange.com/questions/1925/email-or-e-mail |title= "Email" or "e-mail" | work = English Language & Usage — Stack Exchange | date= August 25, 2010 | accessdate = September 26, 2010}}</ref> *''Пошта'' е форма која се користи во оригиналниот RFC. Услугата е наведена како ''пошта'' и едно парче на електронска пошта се нарекува ''порака''.<ref>[http://www.faqs.org/rfcs/rfc821.html RFC 821 (rfc821) - Simple Mail Transfer Protocol<!-- Bot generated title -->]</ref><ref name="11above">[http://www.faqs.org/rfcs/rfc1939.html RFC 1939 (rfc1939) - Post Office Protocol - Version 3<!-- Bot generated title -->]</ref><ref name="12above">[http://www.faqs.org/rfcs/rfc3501.html RFC 3501 (rfc3501) - Internet Message Access Protocol - version 4rev1<!-- Bot generated title -->]</ref> == Потекло == ===Пренасочувања=== Испраќање на текстуални пораки по електронски пат може да се каже дека датира од Morse code телеграф од средината на 1800-тите; На светскиот саем [[1939]] во Њујорк, каде [[IBM]] испрати писмо со честитки од [[Сан Франциско]] до Њујорк на IBM радио-тип, нарекувајќи со набрзо замена за mail сервисот во светот на утрешнината.<ref>[http://hbswk.hbs.edu/item/4138.html "The Watsons: IBM's Troubled Legacy"]{{Мртва_врска|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Телепринтер]]и се користени во Германија за време на Втората светска војна<ref>See File:Gestapo anti-gay telex.jpg</ref> и употребата се шири до крајот на 1960-тите години кога била претставена [[Телекс | Телекс мрежа]]. Покрај тоа, имало слични, но некомпатибилен американски TWX, кој остана во употреба до крајот на 1980-тите.<ref>[http://www.baudot.net/docs/kimberlin--telex-twx-history.pdf "Telex and TWX History"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120324194447/http://www.baudot.net/docs/kimberlin--telex-twx-history.pdf |date=2012-03-24 }}, Donald E. Kimberlin, 1986</ref> === Хост-засновани системи за пошта === Со воведувањето на [[Систем за компатибилно споделување]] (CTSS) во 1961 година од страна на [[Масачусетс Институтот за технологија|МИТ]]<ref>"CTSS, Compatible Time-Sharing System" (September 4, 2006), [[University of South Alabama]], http://www.cis.usouthal.edu/faculty/daigle/project1/ctss.htm USA-CTSS].</ref> за првпат повеќе корисници беа во можност да влезат во централниот систем<ref>an [[IBM 7094]]</ref> од далечински dial-up терминали, за чување и споделување додадени фајлови на централниот диск..<ref> [[Tom Van Vleck]], "The IBM 7094 and CTSS" (September 10, 2004), ''Multicians.org'' ([[Multics]]), web: [http://www.multicians.org/thvv/7094.html Multicians-7094]. </ref> Неслужбени начини на користење на ова е да поминат пораки и да се прошири за да се создаде првиот вистински е-пошта: * [[Систем за компатибилно споделување]] (CTSS) од [[Масачусетс Институтот за технологија|МИТ]], во 1965 година <ref name="thvv">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.multicians.org/thvv/mail-history.html|title=The History of Electronic Mail|author=Tom Van Vleck}}</ref> Други рани системи за споделување имаа свои е поштенски апликации: * 1972 - [[Unix]] [[E-mail (Unix)|пошта]] програмата <ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://minnie.tuhs.org/cgi-bin/utree.pl?file=V3/man/man1/mail.1 |title=Version 3 Unix mail(1) manual page from 10/25/1972 |accessdate=2012-01-17 |archive-date=2018-03-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180317055811/http://minnie.tuhs.org/cgi-bin/utree.pl?file=V3/man/man1/mail.1 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://minnie.tuhs.org/cgi-bin/utree.pl?file=V6/usr/man/man1/mail.1 |title=Version 6 Unix mail(1) manual page from 2/21/1975 |accessdate=2012-01-17 |archive-date=2019-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190714065502/https://minnie.tuhs.org/cgi-bin/utree.pl?file=V6/usr/man/man1/mail.1 |url-status=dead }}</ref> * 1972 - APL поштенското сандаче од [[Лоренс М. раса|раса Лари]]<ref>[http://www.jsoftware.com/papers/APLQA.htm APL Quotations and Anecdotes], including [[Leslie H. Goldsmith|Leslie Goldsmith]]'s story of the Mailbox</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.actewagl.com.au/Education/communications/Internet/historyOfTheInternet/InternetOnItsInfancy.aspx |title=History of the Internet, including Carter/Mondale use of email |accessdate=2012-01-17 |archive-date=2011-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110227151622/http://www.actewagl.com.au/Education/communications/Internet/historyOfTheInternet/InternetOnItsInfancy.aspx |url-status=dead }}</ref> * 1981 - [[IBM OfficeVision|ресор]] од страна на IBM * 1982 - [[All-In-1]]]<ref>[https://research.microsoft.com/en-us/um/people/gbell/Digital/timeline/1982.htm Gordon Bell's timeline of Digital Equipment Corporation]</ref> од [[Digital Equipment Corporation]] Иако имаат сличен концепт, сите овие оригинални системи за електронска пошта се со многу различни одлики и излегоа некомпатибилни системи. Тие дозволија комуникација само помеѓу корисниците најавени во ист хост или "супер" - иако ова може да биде стотици или дури и илјадници корисници во рамките на една организација. === Е-поштенски мрежи === Наскоро беа развиени системи за поврзување на програми за компатибилна пошта помеѓу различни организации преку дајл-ап модеми или изнајмени линии, создавање на локални и глобални мрежи. * Во 1971 година, првиот [[ARPANET]] e-mail бил испратен,<ref>{{Наведена мрежна страница|title=The First Network Email|url=http://openmap.bbn.com/~tomlinso/ray/firstemailframe.html|author=Ray Tomlinson|accessdate=2012-01-17|archive-date=2006-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20060506003539/http://openmap.bbn.com/~tomlinso/ray/firstemailframe.html|url-status=dead}}</ref> и преку 561 RFC, RFC 680, RFC 724 и конечно 1977 е RFC 733, стана стандардизиран систем за работа. Други одделни мрежи беа исто така создавани и тоа: * Unix пошта е вмрежена од 1978 [[UUCP]],<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://cm.bell-labs.com/7thEdMan/vol2/uucp.bun |title=Version 7 Unix manual: "UUCP Implementation Description" by D. A. Nowitz, and "A Dial-Up Network of UNIX Systems" by D. A. Nowitz and M. E. Lesk |accessdate=2012-01-17 |archive-date=2008-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080515172539/http://cm.bell-labs.com/7thEdMan/vol2/uucp.bun |url-status=dead }}</ref> * IBM супер-мејл е поврзана со [[BITNET]] во 1981 година * IBM кој работи во ДОС во 1984 година може да се поврзе со [[fidonet]] за е-мејл и објавување на заедничка огласна табла === LAN системи за електронска пошта === Во раните 1980-ти, мрежни [[персонален компјутер|лични сметачи]] на [[LAN]] станаа многу значајни. опслужувач-засновани системи слични на претходните супер системи беа развиени. Повторно овие системи првично дозволено комуникација само помеѓу корисниците најавени во истата опслужувачка инфраструктура. Примерите вклучуваат: * [[cc:Mail]] * [[Lantastic]] * [[WordPerfect Office]] * [[Microsoft Mail]] * [[Banyan VINES]] * [[Lotus Notes]] Конечно овие системи исто така, може да се поврзат меѓу различни организации, додека тие, користат ист е-мејл систем и комерцијален протокол.<ref>with various vendors supplying gateway software to link these incompatible systems</ref> === Обиди за интероперабилност === Почетокот на интероперабилност меѓу независни системи вклучува: * [[ARPANET]], претходник на интернет денес, дефинирани првите протоколи за различни компјутери за размена на e-mail * [[UUCP]] имплементација на не-Unix системи беа користени како отворено „лепило“ меѓу различни поштенски системи, првенствено преку дајл-ап телефони * [[CSNet]] се користи dial-up пристап до телефонски линк дополнителни на сајтови на ARPANET и потоа Интернет Подоцнежните напори за интероперабилност на стандардизација вклучуваат: * [[Novell]] накратко се залагале за отворено [[порака ракување со системот|MHS]] протокол, но го напуштен по купување на не-MHS WordPerfect Office (преименуван во [[Novell GroupWise|GroupWise]]) * На [[обоени протоколи на книга]] на [[Обединето Кралство|Обединетото Кралство]] за академските мрежи до 1992 година * [[X.400]] во 1980-тите и раните 1990-ти бил промовиран од страна на големите производители и го употребувала Владата под [[GOSIP]], но е напуштен од сите во корист на [[интернет]] [[SMTP]] до средината на 1990-тите години. === Од SNDMSG до MSG === Во раните 1970-ти, Реј Томлинсон ја обновi постоечкаta алатка наречена [[SNDMSG]], така што тоа би можело да се направи копија од пораки (како фајлови) преку мрежата. [[Лоренс Робертс (научник)|Лоренс Робертс]], менаџерот на проектот за развој на ARPANET, ја зеде идејата за READMAIL, кога биле фрлени "последните" пораки кон терминалот на корисникот, и напишал програмата за [[блузи-20#TENEX|TENEX]] во [[уредувачот на текст и коректор|Teco]] макроа наречени RD кои му овозможија пристап до поединечни пораки.<ref name="livinginternet1">[http://www.livinginternet.com/e/ei.htm Email History]</ref> Barry Wessler then updated RD and called it NRD.<ref>[http://www.ir.bbn.com/~craig/email.pdf "The Technical Development of Internet Email"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110512165437/http://www.ir.bbn.com/~craig/email.pdf |date=2011-05-12 }} Craig Partridge, April–June 2008, p.5</ref> Марти Yonke комбинирано ги пренапиша NRD за да го вклучи читањето, пристап до SNDMSG за испраќање, и систем за помош, и да повика на нови WRD која подоцна биле познати како BANANARD. Џон Vittal тогаш ја има обновено оваа верзија за да вклучи 3 важни команди:''Поместување'' (во комбинација спаси / избриши команда), ''Одговор'' (утврдува кој одговор треба да биде испратен) ''напред'' (Испрати е-пошта на лице кое не е веќе примател). Системот е наречен MSG. Со вклучување на овие одлики, MSG се смета за првата интегрирна модерна e-mail програма, од кои многу други апликации се спуштаа.<ref name="livinginternet1"/> === Подемот на ARPANET пошта === ARPAnet [[компјутерска мрежа]] направи голем придонес во развојот на е-мејл. Постои еден извештај кој покажува експерименти меѓу систем-мејл трансфери кој почна кратко време по неговото формирање во 1969 година.<ref name="thvv" /> [[Реј Томлинсон]] обично е заслужен што е испратен прв мејл преку мрежа, започнување на користење на "[[Во знак|@]]" знак за поделба на имињата на корисникот и машината на корисникот во 1971 година, кога испрати порака од еден [[Digital Equipment Corporation]] [[декември-10]] компјутер на друг Dec-10. Двете машини се сместени еден до друг.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://openmap.bbn.com/~tomlinso/ray/firstemailframe.html |title=The First Email |accessdate=2012-01-17 |archive-date=2006-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060506003539/http://openmap.bbn.com/~tomlinso/ray/firstemailframe.html |url-status=dead }}</ref><ref>Wave New World,Time Magazine, October 19, 2009, p.48</ref> Работата на Томлинсон била брзо усвоена низ ARPANET, со што значително се зголеми популарноста на е-мејл. За многу години, е-мејл е [[убиец примена|Killer App]] на ARPANET, а потоа на интернет. Повеќето други мрежи имаа свои e-mail протоколи и формати на [[електронска пошта|адреси]], како влијание на ARPANET, а подоцна и на интернет се зголеми, централна сајтови често беа домаќини на е-мејл [[Портал (телекомуникации)|портали]] кои ја положиле поштата меѓу интернет и другите мрежи. Интернет e-mail адресирање сè уште е комплицирана од потребата да се справи поштата наменета за овие постари мрежи. Некои добро познати примери од нив биле [[UUCP]] (најчесто Unix компјутери), [[BITNET]] (најчесто IBM и VAX главно на универзитетите), [[fidonet]] (лични сметачи), [[DECnet]] (различни мрежи) и [[CSNET]] претходник на [[NSFNet]]. Еден пример на интернет e-mail адреса која изнесе mail на корисникот во домаќин UUCP: <pre>hubhost!middlehost!edgehost!user@uucpgateway.somedomain.example.com</pre> Ова е потребно бидејќи во раните години UUCP компјутери не се одржуваа (и не можеле да се консултираает централните опслужувачи за) информации за локацијата на сите домаќини кои се разменија со е-пошта, туку само се знаело како да комуницира со неколку соседни мрежи, е-мејл пораки (и други податоци како што се [[Usenet | Usenet Вести]]) беа донесени заедно во синџирот меѓу домаќините кои експлицитно се согласија да разменуваат податоци едни со други. (Крајот на [[UUCP проект за мапирање]] обезбеди форма на мрежа за насочување врз основа на податоци за е-мејл.) === Заглавје на порака === Секоја порака има точно еден [[заглавието (компјутери)|наслов]], кои се поделени во [[поле (компјутерски науки)|области]]. Секоја област има име и вредност. RFC 5322 ја одредува точната синтакса. Неформално, секоја линија на текст во насловот кој започнува со [[печатење ликови|печатење на карактери]] кога започнува посебна област. Во полето Име започнува со првиот лик на линијата и завршува пред сепаратор карактерот ":". Сепаратор потоа се следи од областа вредност ("телото" на поле). Вредноста се продолжува кон следните линии ако тие линии имаат простор или јазиче како нивниот прв карактер. Областа имиња и вредности се ограничени на 7-битни [[ASCII]] карактери. Не-ASCII вредности можат да бидат претставени со MIME [[MIME#Encoded-Збор|кодирани зборови]]. ====Заглавја==== Насловот на пораката мора да ги содржи најмалку следните полиња:<ref>[http://tools.ietf.org/html/rfc5322#section-3.6 RFC 5322, 3.6. Field Definitions]</ref> *''Од'': во [[електронска пошта]], и избор на името на авторот(ите). Во многу e-mail клиенти не се променливи освен преку менување на поставките на сметката. *''Датум на'': На месното време и датум кога пораката е напишана. Како на''Од:''поле, многу e-mail клиенти го пополнуваат ова автоматски кога се испраќа. Клиентот на примачот тогаш може да го прикаже времето во формат и часовен појас локално до него / неа. Насловот на пораката треба да содржи најмалку следните области:<ref>[http://tools.ietf.org/html/rfc5322#section-3.6.4 RFC 5322, 3.6.4. Identification Fields]</ref> *''Идентификатор на порака'': исто така автоматски генерирана област; се користи да се спречи повеќе испораки и за упатување во Reply-To: *''Во-Одговор-До'': [[Идентификатор на порака]] на пораката дека ова е одговор на. Користи за поврзување поврзани пораки заедно. Ова поле се однесува само за одговор пораки. RFC 3864 се опишуваат процедурите за регистрација за заглавијата на [[интернет Доделени броеви Authority|Јана]], таа овозможува за [http://www.iana.org/assignments/message-headers/perm-headers.html постојан] и [http://www.iana.org/assignments/message-headers/prov-headers.html привремени] пораки како насловот во поле за имиња, вклучувајќи ги и областите дефинирани за MIME, netnews, и HTTP, и цитирање релевантни RFC. Заеднички насловните полиња за е-мејл вклучуваат: *''До'': е-поштенска адреса (es), и по можност име (и) на примателот на пораката е. Укажува основни корисници (повеќе е дозволено), за средни корисници види *''Предмет'': кратко резиме на темата на пораката. [[E-mail предмет кратенки|одредени кратенки]] најчесто се користат во предметот, вклучувајќи ги [[E-mail предмет кратенки|"RE:" и "FW :"]]. *''Bcc'': [[невидлива копија]]; адреса додадена на испорака на SMTP листа, но не (обично), останатите во пораката на податоци, останувајќи невидлив за останатите примачи. *''Копија'': [[копија]], многу e-mail клиенти ќе го одбележат email во вашиот inbox различно, во зависност од тоа дали се во To: или Сс: листа. * [[Content-Type]]: информации за тоа како порака да бидат прикажани, обично [[MIME]] тип. *''Преседан'': најчесто со вредности "рефус", "ѓубре", или "листа", се користи за да укаже дека автоматски "одмор" или "надвор од канцеларија" одговори не треба да се вратат за оваа пошта, на пример, за да се спречи жизвестувања од тоа да биде испратено до сите други претплатници на mailinglist. [[Sendmail]] користи овој наслов да влијае на приоритет на дното е-пошта, со "Преседан: специјални испорака" пораки доставени порано. Со модерна високопропусниот опсег мрежи испорака приоритет е помалку од еден проблем отколку што некогаш бил. [[Microsoft Exchange Server|Microsoft Exchange]] почитува ситно-грануларен автоматски одговор, X-авто-одговор-сузбивање на заглавието.<ref>Microsoft, Auto Response Suppress, 2010, [http://msdn.microsoft.com/en-us/library/ee219609(v=EXCHG.80).aspx microsoft reference], 2010 Sep 22</ref> *''Наводи'': [[идентификатор]] на пораката дека ова е одговор на, и порака-ID на пораката од претходниот одговор или бил одговор на, итн *''Одговор до'': Адреса каде треба да се испратат за да одговорите на пораката. *''Испраќач'': Адреса на испраќачот кој вистински дејствува во име на авторот наведени во Од: поле (секретар, листата менаџер, итн.) *''Архивирано-Во'': Директна врска со архивираната форма на поединечна е-мејл порака.<ref>RFC 5064</ref> Имајте на ум дека''до:''полето не е нужно поврзано со адреси на кои пораката е испорачана. Вистинската список на испорака е снабдена посебно на протокол за транспорт, [[SMTP]], кој може или не првично може да се извадени од содржина во насловот. "To:" областа е слична на решавање на врвот на едно конвенционално писмо кое е дадено во согласност со адреса на надворешен плик. На ист начин, "Од:" полето не мора да биде вистински испраќачот на e-mail порака. Некои mail опслужувачи применуваат [[email за проверка]] системи за пораки кои се пренесени. Податоци кои се однесуваат на активноста на опслужувачот е исто така дел од насловот. SMTP дефинира ''трага информации'' на пораката, кој исто така е зачуван во насловот со користење на следните две полиња:<ref>{{cite IETF |title=Simple Mail Transfer Protocol |rfc=5321 |author=John Klensin|sectionname=Trace Information |section=4.4 |year=2008 |month=October |publisher=Internet Engineering Task Force}}</ref> *''Примени'': кога SMTP опслужувачот ја прифаќа пораката што внесува трага на врвот на заглавието (последна до прва). *''Враќање'': кога испорака SMTP [[опслужувач]] прави ''конечната испорака'' на пораката, таа се внесува во областа на врвот на насловот. Други заглавијата кои се додадени на врвот на насловот од страна на добивањето на опслужувачот може да се наречат ''траги'', во поширока смисла на зборот.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.ietf.org/mail-archive/web/apps-discuss/current/msg04115.html |title=Trace headers |author=John Levine |date=14 January 2012 |work=email message |publisher=[[Internet Engineering Task Force|IETF]] |accessdate=16 January 2012 |quote=there are many more trace headers than those two}}</ref> *''Резултати од автентикација'': кога опслужувачот врши проверка на проверки, може да ги зачува резултатите во оваа област за консумирање од страна на низводни агенти.<ref>This extensible field was defined by RFC 5451, that also defined a [[Internet Assigned Numbers Authority|IANA]] registry of [http://www.iana.org/assignments/email-auth/email-auth.xml Email Authentication Parameters].</ref> * ''Received-SPF'': ги зачувува резултатите од [[Sender Policy Framework|SPF]] проверки.<ref>RFC 4408.</ref> * ''Auto-Submitted'': се користи да ги означи автоматски генерираните пораки<ref>Defined in RFC 3834, and updated by RFC 5436.</ref> * ''VBR-Info'': побарува [[Vouch by Reference|VBR]] листање<ref>RFC 5518.</ref> Неодамна на IETF EAI работна група има дефинирано некои експериментални екстензии за да се овозможи [[Уникод]] карактери да се користи во рамките на насловот. Конкретно, тоа им овозможува на мејл адреси да користат не-ASCII карактери. Таквите знаци треба само да се користат од страна на опслужувачи кои ги поддржуваат овие екстензии. ===Тело на пораката=== ==== Содржина на кодирање==== Е-пошта првично била наменета за 7-битни [[ASCII]].<ref>{{Наведена книга|title=TCP/IP Network Administration|year=2002|isbn=978-0596002978|author=Craig Hunt|publisher=[[O'Reilly Media]]|page=70}}</ref> Многу е-мејл софтвер е 8-битно чист, но мора да се претпостави дека ќе комуницира со 7-битни опслужувачи и пошта на читателите. На [[MIME]] стандардот воведе карактер сет спецификатори и две Content Transfer кодирања за да се овозможи пренос на не-ASCII податоци: цитирање за печатење за најмногу 7 битна содржина, со неколку карактери кои се движат надвор и base64 за произволни бинарни податоци. 8BITMIME и бинарни проширувања беа воведени за да се овозможи пренос на пошта, без потреба за овие кодни табели, но многу агенти на транспорт уште не го поддржуваат целосно. Во некои земји, неколку шеми за кодирање коегзистираат, како резултат на тоа, по правило, на порака во латиничното писмо, јазикот се појавува во не-читлив облик (единствен исклучок е случајно, кога испраќачот и примачот користат иста шема на кодирање). Затоа меѓународно [[множество на знаци]] и Уникод имаат сè поголема популарност. ==== Обичен текст и HTML ==== Повеќето модерни графички [[e-mail клиент]]и дозволуваат употреба на било [[обичен текст]] или [[HTML#HTML e-mail|HTML]] за пораката по избор на корисникот. [[HTML e-mail]] пораки често вклучуваат автоматски генериран обичен текст примерок, како за компатибилност. Предности на HTML ја вклучуваат способноста да се вклучат врски и слики, во текстот покрај претходните пораки на [[блок]]овите, завршува природно за секој дисплеј, користење на акцент, како што се [[нагласи]] или [[закосени букви]] , и промена на [[font]] стилови. Недостатоци вклучуваат зголемување на големината на е-пошта, стравувањата поврзани со приватноста во врска со [[веб бубачка]]и, злоупотреба на HTML-мејл како вектор за напади и ширењето на [[злонамерен програм|малициозен софтвер]].<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Email policies that prevent viruses|url=http://advosys.ca/papers/mail-policies.html|accessdate=2012-01-18|archive-date=2007-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20070512053927/http://advosys.ca/papers/mail-policies.html|url-status=dead}}</ref> Некои веб-засновани [[Маил листи]] ги препорачуваа сите мислења да се направи во обичен текст, со 72 или 80 [[знаци во еден ред]]<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://helpdesk.rootsweb.com/listadmins/plaintext.html |title="When posting to a RootsWeb mailing list..." |accessdate=2012-01-18 |archive-date=2014-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140219024856/http://helpdesk.rootsweb.com/listadmins/plaintext.html |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.openbsd.org/mail.html "...Plain text, 72 characters per line..."]</ref> за сите погоре наведени причини, но исто така и бидејќи имаат значаен број на читатели кои користат [[text user interface|текст засновани]] [[е-пошта клиенти]] како [[Mutt (email client)|Mutt]]. Некои [[Microsoft]] [[e-mail клиент]]и овозможуваат богато форматирање со користење на [[Rich Text Format|RTF]], но освен ако примачот е загарантирано да има компатибилен [[e-mail клиент]] ова треба да се избегнува.<ref>[http://support.microsoft.com/kb/138053 How to Prevent the Winmail.dat File from Being Sent to Internet Users]</ref> == опслужувачи и клиент апликации == Пораките се разменуваат помеѓу домаќините со користење на [[SMTP]] со програми наречени [[агенти за трансфер на пошта]] (MTA); и предадена на e-mail продавница со програми наречени [[агент на поштенска пратка]]. Корисниците можат да пристапат на нивните пораки од опслужувачи со користење на стандардни протоколи, како што се [[Пошта Протокол|POP]] или [[IMAP]], или, како што е повеќе веројатно во големи [[корпорација|корпоративни]] во животната средина, со [[Неслободниот софтвер|комерцијален]] протокол специфичен за [[Novell GroupWise]], [[Lotus Notes]] или [[Microsoft Exchange Server]] Webmail интерфејси кои им овозможуваат на корисниците да имаат пристап до своите пораки со било кој стандарден [[прелистувач]], од било кој компјутер, наместо да се потпираат на е-пошта клиент. Програми што се користат од страна на корисниците за прибирањето, читање, и управување со електронска пошта се нарекува [[прелистувач на пошта]]. Пошта може да се чува кај [[клиент (компјутери)|клиентот]], од страна на [[опслужувач (компјутери)|опслужувачот]], или на двете места. Стандардни формати за поштенски сандачиња вклучуваат [[Maildir]] и [[mbox]]. Неколку истакнати e-mail клиенти ги користат нивните сопствени формати и бараат софтвер за претворање за пренос на е-пошта меѓу нив. Од страна на опслужувачот за складирање често е во неслободен формат, но од пристап е преку стандарден протокол како што се [[IMAP]], движејќи мејл од еден опслужувач на друг може да се направи со било кој [[Пошта Прелистувач|MUA]] протокол за поддршка. Прифаќањето на пораки ја обврзува МТА да ги достави,<ref>In practice, some accepted messages may nowadays not be delivered to the recipient's InBox, but instead to a Spam or Junk folder which, especially in a corporate environment, may be inaccessible to the recipient</ref> и кога пораката не може да биде донесена, дека МТА мора да испрати [[отскокнување на порака]] назад до испраќачот, укажувајќи на проблемот. ===Екстензии за име=== По приемот на е-мејл пораки, [[e-mail клиент]] апликации ги зачувуваат пораките во податотеки во датотечниот систем на оперативниот систем. Некои клиенти снимаат поединечни пораки како посебни податотеки, додека други користат различни форми на бази на податоци, често комерцијални, за колективно складирање. А историски стандард на складирање е ''[[mbox]]'' формат. Специфичните формати кои се користат често се означени со посебна [[екстензија]]:<tt>eml</tt> :. Користен од страна на многу e-mail клиенти, вклучувајќи [[Microsoft Outlook Express]], [[Windows Mail]] и [[Mozilla Thunderbird]];<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://filext.com/file-extension/EML|title= File Extension .EML Details|work=FILExt - The File Extension Source|accessdate=2009-09-26}}</ref> Податотеките се [[обичен текст]] во [[MIME]] формат, го содржат e-mail насловот, како и содржината на пораката и прилози во една или повеќе од неколку формати. ;<tt>emlx</tt> :Користено од [[Mail (application)|Apple Mail]]. ;<tt>msg</tt> :Користено од [[Microsoft Outlook|Microsoft Office Outlook]] и [[OfficeLogic|OfficeLogic Groupware]]. ;<tt>mbx</tt> :Користено од [[Opera Mail]], [[KMail]] и [[Mail (application)|Apple Mail]] засновано на [[mbox]] формат. Некои апликации (како [[Пошта (апликација)|Apple пошта]]) оставаат додатоци кодирани во пораките за пребарување, а исто така заштедуваат на одделни примероци на додатоци. Други посебни прилози од пораки за да ги зачувате во одреден директориум. ===URI шема ''mailto:''=== [[URI шема]], како регистрирана во [[интернет Доделени броеви Authority|Јана]], го дефинира <tt>mailto:</tt> шема за SMTP е-мејл адреси. Иако неговата употреба не е строго дефинирана, адресите на оваа форма се наменети да се користат да се отвори нов прозорец на mail клиент на корисникот кога URL е активиран, со адреса како што е дефинирано од страна на URL во''до:''област.<ref>RFC 2368 section 3 : by Paul Hoffman in 1998 discusses operation of the "mailto" URL.</ref> ==Употреба== === Во општеството === Постојат бројни начини на кои луѓето го сменија начинот на кој тие комуницираат во последните 50 години; е-пошта е сигурно една од нив. Традиционално, социјална интеракција во локалната заедница била основа за комуникација - лице во лице. Сепак, денес лице-в-лице состаноци не се примарен начин да се комуницира, може да се користат [[фиксен телефон]], [[мобилен телефон]] и [[факс]] услуги, или било кој од бројните можности за комуникации со посредство на компјутер како е-мејл. ==== Избувнување ==== [[Избувнување]] се случува кога едно лице праќа порака со лута или антагонистичка содржина. Поимот е изведен од употребата на зборот запаливо да се опише особено жестокост на Е-дискусии. Избувнување се претпоставува дека е почесто денес поради леснотијата и безличност на комуникации преку е-пошта: конфронтации лично или преку телефон бараат директна интеракција, каде што општествените норми охрабруваат на учтивост, а внесување на пораката на друго лице е индиректна интеракција, па учтивоста може да биде заборавена. Избувливоста обично се гледа со презир на страна на интернет заедници со што се смета за грубо и непродуктивни. ====Е-пошта стечај ==== Исто така познат како "е-мејл замор", е-пошта стечај е кога корисникот го игнорираат голем број на е-мејл пораки по заостанувањето за читање и одговарање на нив. Причината за заостанувањето најчесто се должи на преоптоварување со информации и општа смисла има толку многу информации дека не е можно да се прочита сето тоа. Како решение, луѓе повремено праќаат порака објаснувајќи дека е-пошта сандаче е расчистено. Професор по право на [[Харвард]], [[Лоренс Лесиг]] е заслужен за создавањето на овој термин, но тој само може да го популаризира.<ref>{{наведени вести |title=All We Are Saying. |url=http://www.nytimes.com/2007/12/23/weekinreview/23buzzwords.html?ref=weekinreview |publisher=New York Times |date=December 23, 2007|accessdate=2007-12-24 | first=Grant | last=Barrett}}</ref> === Во бизнисот === Е-мејл е широко прифатен од страна на деловната заедница како прв широк електронски комуникациски медиум и е првата "е-револуција" во бизнис комуникацијата. Е-пошта е многу едноставна да се разбере како пошта, е-мејл решава два основни проблеми на комуникација: логистика и синхронизација. LAN заснован е-пошта е нова форма на користење за бизнис. Тоа не само што им овозможува на бизнис корисниците да ја преземат поштата кога е ''присутна'', исто така им овозможува на мали бизнис корисници да има мејл ИД повеќе корисници со само една е-пошта ''врска''. ==== За ==== *''Проблемот на логистиката'': Голем дел од светот на бизнисот се потпира на комуникација помеѓу луѓе кои не се физички во иста зграда, површина, па дури и земјата; поставување и присутните во-лице состанок, [[телефонски повик]] или [[конференциски повик]] може да биде неповолно, одземаат многу време и се скапи. Е-пошта обезбедува начин за размена на информации помеѓу двајца или повеќе луѓе без поставување на трошоците, а тоа е генерално многу помалку скапо од физичките собири и состаноци или телефонски повици. *''Проблемот на синхронизација'': во [[реално време компјутери|реално време]] комуникација со состаноци или телефонски повици, учесниците треба да работат на ист распоред, и секој учесник мора да помине иста количина на време на состанок или повик. Е-пошта им овозможува на [[асинхронизација]]: секој учесник може да го контролира својот распоред независно. ====Против==== Повеќето од денешните бизнис работници поминуваат од еден до два часа од нивниот работен ден на е-пошта: читање, нарачување, сортирање, "повторно контекстуализирање" фрагментирани информации и пишување е-пошта.<ref>{{Наведена мрежна страница|url= http://www.smallbiztrends.com/2007/06/email-has-right-to-privacy-why-small-businesses-care.html|title= Email Right to Privacy - Why Small Businesses Care| date=2007-06-19| publisher= Anita Campbell}}</ref> Употребата на е-пошта е зголемено како резултат на зголемување на нивото на глобализацијата на поделба на труд и outsourcing меѓу другото. Е-пошта може да доведе до некои добро познати проблеми: *''Загуба од контекст'': што значи дека контекстот е изгубен засекогаш; не постои начин да се добие текстот назад. Информации во контекст (како и во весникот) е многу полесно и побрзо да се разберат од неиздаден, а понекогаш и не се поврзани во фрагменти од информации. Комуникација во контекст може да се постигне кога двете страни имаат целосно разбирање на контекстот и прашање во прашање. *''Информации за преоптоварување'': пошта е притисна технологија - испраќачот контролира кој добива информации. Практична достапност на [[мејлинг листа]]та и употреба на "копија на сите" може да доведе до луѓето да добиваат несакани или нерелевантни информации од корист за нив. *''Недоследност'': со е-пошта може да се дуплираат информации. Ова може да биде проблем кога голем тим работи на документи и информации додека не е во постојан контакт со другите членови на нивниот тим. *''Одговорност''. Изјавите дадени во е-пошта може да се сметаат за законски обврзувачки и се користат против лица во судот.<ref>{{наведени вести|url=http://www.nytimes.com/2011/02/20/realestate/20posting.html|title=E-Mail May Be Binding, State Court Rules|publisher=New York Times|date=February 17, 2011|author=C. J. Hughes|accessdate=2011-02-20}}</ref> ==Проблеми== === Ограничување на големината на прилогот=== E-пошта пораки може да имаат еден или повеќе додатоци. Прилозите може да послужат за целите на обезбедување на бинарни или текстуални податотеки со неодредена големина. Во принцип не постои техника за внатрешно ограничување во протоколот SMTP на големина или број на додатоци. Во пракса, сепак, е-мејл услуги спроведувани на разни ограничувања на дозволена големина на податотеки или големината на целата порака. Исто така, поради технички причини, често мала приврзаност може да го зголеми во големина кога ќе се испрати<ref>{{Наведена мрежна страница|url= http://technet.microsoft.com/en-us/magazine/2009.01.exchangeqa.aspx?pr=blog|title= Exchange 2007: Attachment Size Increase,...| date=2010-03-25| publisher= TechNet Magazine, Microsoft.com US}}</ref> кои можат да бидат збунувачки за испраќачите кога се обидуваат да проценат дали тие можат да или не можат да испратат податотека по е-пошта, и ова може да резултира пораката да биде одбиена. Како поголеми и поголеми податотеки по големина се создаваат и се тргува со нив, многу корисници се или принудени да ги испратат и преземат нивните податотеки со користење на [[FTP опслужувач]], или повеќе популарно, користат онлајн споделување на податотеки објекти или услуги, обично веб-пријателски [[HTTP]], со цел да праќаат и примаат. ===Преоптоварување со информации=== Декември 2007 година [[Њујорк Тајмс]] во блог пост има опишано информации за преоптоварување како "$ 650 милијарди повлекување врз економијата",<ref>{{наведени вести|url= http://bits.blogs.nytimes.com/2007/12/20/is-information-overload-a-650-billion-drag-on-the-economy|title= Is Information Overload a $650 Billion Drag on the Economy?| date=2007-12-20| publisher= New York Times | first=Steve | last=Lohr | accessdate=May 1, 2010}}</ref> и Њујорк тајмс во април 2008 година дека "e-mail стана отров на некои професионални животи на луѓето" што се должи на преоптоварување со информации, но "Никој од сегашниот бран од висок профил интернет start-ups, не се фокусирале на e-mail дека навистина елиминира проблеми на е-мејл преоптоварување, бидејќи никој не ни помага да се подготват одговори "<ref>{{наведени вести|url= http://www.nytimes.com/2008/04/20/technology/20digi.html?_r=2&oref=slogin&oref=slogin|title= Struggling to Evade the E-Mail Tsunami| date=2008-04-20| publisher= New York Times | first=Randall | last=Stross | accessdate=May 1, 2010}}</ref>. Во октомври 2010 година, Си-Ен-Ен објави напис под наслов "Среќен ден на преоптоварување со информации", кој ги состави од истражување на е-мејл преоптоварување од ИТ компании и продуктивни експерти. Според Basex, просечниот работник добива 93 пораки на ден. По студиите се изјасниле поголем број.<ref>{{Наведена мрежна страница|last=Radicati|first=Sara|title=Email Statistics Report, 2010|url=http://www.radicati.com/wp/wp-content/uploads/2010/04/Email-Statistics-Report-2010-2014-Executive-Summary2.pdf|accessdate=2012-01-18|archive-date=2011-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20110901222039/http://www.radicati.com/wp/wp-content/uploads/2010/04/Email-Statistics-Report-2010-2014-Executive-Summary2.pdf|url-status=dead}}</ref> === Спам и компјутерски вируси === Корисноста на е-пошта е под закана од четири причини: [[email бомба]], [[E-mail spam|спамирање]], [[phishing]], и [[компјутерски црв|e-mail црви]]. Спам е несакан комерцијален е-пошта. Поради малата цена на испраќање на е-пошта, спамери можат да испраќаат стотици милиони е-мејл пораки секој ден во текот евтина интернет-врска. Стотици активни спамери испраќаат резултати за [[преоптоварување со информации]] за многу компјутерски корисници кои примаат обемни несакани електронски пораки секој ден.<ref name="R">Rich Kawanagh. The top ten email spam list of 2005. ITVibe news, 2006, january 02, [http://itvibe.com/news/3837/ ITvibe.com] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080720071624/http://itvibe.com/news/3837/ |date=2008-07-20 }}</ref><ref>How Microsoft is losing the war on spam [http://dir.salon.com/story/tech/feature/2005/01/19/microsoft_spam/index.html Salon.com] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110813094049/http://dir.salon.com/story/tech/feature/2005/01/19/microsoft_spam/index.html |date=2011-08-13 }}</ref> Е-пошта црви го користат е-поштаот како начин на реплицирање на себеси во ранливи компјутери. Иако од [[Морис (компјутерски црв)|првиот мејл црв]] биле погодени [[UNIX]] компјутери, проблемот е најчест денес на повеќе популарните [[Microsoft Windows]] [[Оперативен систем|оперативни системи]]. Комбинацијата на спам и црв програми како резултати кај корисници дава постојана несакана електронска пошта, со што се намалува корисноста на е-поштата како практична алатка. Голем број на [[анти-спем-техники (email)|анти-спам техники]] го ублажуваат влијанието на спам. Во [[САД]], [[Конгрес на САД|САД Конгресот]], исто така е донесен закон, [[SPAM Act од 2003 година]], во обид да се регулира е-мејл. [[Австралија]], исто така, има многу строги закони за спам ограничување на испраќање на спам од австралиски семрежни услужници,<ref>Spam Bill 2003 ([https://web.archive.org/web/20031202205718/http://www.aph.gov.au/library/pubs/bd/2003-04/04bd045.pdf PDF])</ref>, но неговото влијание е минимално бидејќи најчесто спам доаѓа од режими кои се чини дека не сакаат да го регулираат испраќањето на спам. === E-пошта измама === [[Е-пошта измама]] се случува кога технички податоци на е-пошта се променет за да се направи порака да се чини дека доаѓа од познат или доверлив извор. Тоа често се користи како обид да се собираат лични информации. === E-mail бомбардирањето === [[Email бомба]] е намерно испраќање на големи количини на пораки на истљ целна адреса. Преоптоварување на целната е-поштенска адреса може да ја направи неупотреблива, па дури и може да предизвика опслужувач за пошта да има несреќа. === Загриженост околу приватноста === Денес може да биде важно да се направи разлика помеѓу Интернет и внатрешните системи за електронска пошта. Интернет-мејл може да патува и да се чува на мрежи и компјутери без испраќачот или примачот да има контрола. Во текот на транзитот можно е дека трети страни ќе прочитаат или дури и ја менуваат содржината. Внатрешната пошта во системите, во кои никогаш не останува е организациона мрежа, може да биде побезбедна, иако персоналот на [[информатичката технологија]] и други чија функција може да се вклучи како мониторинг или управување, може да се пристапуваат со внесување на другите вработени. Приватноста по е-пошта без некои безбедносни мерки на претпазливост, може да биде компромитирана поради фактот дека: * E-mail пораки обично не се енкриптирани. * E-mail пораки мора да одат преку средни компјутери, пред да стигнат до нивното одредиште, што значи дека е релативно лесно за другите да интервенираат и да читаат пораки. * Многу Интернет Услужници (ISP) имаат копии на е-мејл пораки на нивните поштенски опслужувачи пред да се предадат. Бекап на овие може да остане до неколку месеци на нивните опслужувачи, и покрај бришење од поштенското сандаче. * На "доби"-полиња и други информации во е-пошта често може да се идентификува испраќачот, спречување на анонимна комуникација. Постојат [[криптографија|криптографски]] апликации кои може да послужат како лек за една или повеќе од горенаведените. На пример, [[Виртуелна приватна мрежа]] и или [[Tor (анонимност мрежа)|Tor анонимна мрежа]] може да се користи за криптирање на сообраќај од страна на корисничката машина за побезбедна мрежа, додека [[GNU Privacy Guard|ГПГ]] , [[Pretty Good Privacy|PGP]], SMEmail,<ref>M. Toorani, [http://ieeexplore.ieee.org/xpl/freeabs_all.jsp?arnumber=4783292 SMEmail - A New Protocol for the Secure E-mail in Mobile Environments], Proceedings of the Australian Telecommunications Networks and Applications Conference (ATNAC'08), pp.39-44, Adelaide, Australia, December 2008. ({{arxiv|1002.3176}})</ref> или [[S / MIME]] може да се користи за [[крај-до-крај принципот|крај-до-крај]] шифрирање, и SMTP STARTTLS или SMTP во [[транспорт Layer Security]] / Secure Sockets Layer може да се користи за да се криптираат комуникации за пошта помеѓу клиентот SMTP и SMTP опслужувачот. Покрај тоа, многу [[прелистувач]]и на пошта не заштитуваат најави и лозинки, правејќи ги лесни за да се интервенира од страна на напаѓачот. Шифрирана проверка на шеми како што се [[Едноставно автентикација и сигурност обвивка|SASL]] може да го спречат ова. Конечно, прикачените податотеки делат многу од истите опасности како оние кои се наоѓаат во [[Peer-to-peer | peer-to-peer споделување на податотеки]]. Прикачените податотеки може да содржат [[тројански коњ (компјутери)|тројанци]] или [[Компјутерски вирус|вируси]]. === Следење на испратена пошта === Оригиналниот SMTP е-поштенска служба дава ограничени механизми за следење на пренесување на пораки, и за потврдување дека тоа му е доставено или прочитано. Се бара секој поштенски опслужувач да мора или да го достави до денес или да се врати известување за неуспех (отскокнување на порака), но и двете софтверски грешки и неуспеси на системот може да предизвикаат пораки да бидат изгубени. За да се поправи ова, [[Интернет Инженеринг Task Force|IETF]] воведе известување на испорака (испорака на сметки) и [[Врати приемот#e-mail|распоред на известувања]] (враќање на приходи), но сепак, тие не се универзално распоредени во производство. Многу семрежни услужници сега намерно оневозможуваат извештаи за неиспорака (NDRs) и сметки за испорака што се должи на активностите на спамери: * Извештаи за испорака може да се користат за да се потврди дали адресата постои и е на располагање да биде спамирана * Ако спамер користи фалсификувани испраќачки е-пошта адреси ([[email измама]]), тогаш невини мејл адреси, кои се користат може да бидат преплавени со NDRs од многу валидни мејл адреси на спамер. Овие NDRs тогаш претставуваат спам од семрежен услужник на невините корисници. Постојат голем број на системи кои им овозможуваат на испраќачот да се види дали пораки се отворени.<ref> {{наведени вести |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=940CE0D9143AF931A15752C1A9669C8B63&sec=&spon=&pagewanted=print |title=Software That Tracks E-Mail Is Raising Privacy Concerns |author=Amy Harmon |publisher=The New York Times |date=2000-11-22 |accessdate=2012-01-13}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://email.about.com/od/emailbehindthescenes/a/html_return_rcp.htm |title=About.com |accessdate=2012-01-18 |archive-date=2016-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160827203219/http://email.about.com/od/emailbehindthescenes/a/html_return_rcp.htm |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.webdevelopersnotes.com/tips/yahoo/notification-when-yahoo-email-is-opened.php Webdevelopersnotes.com]</ref><ref>[http://support.microsoft.com/kb/222163 Microsoft.com]</ref> Приемникот, исто така, може да го споделите со испраќачот за да знаат дека пораките се отворени преку "Океј" копчето. А проверка за знак може да се појави на екранот на испраќачот кога на примачот "Океј" копчето е притиснато. ==Разгледај== ===Терминологија за електонско писмо=== * [[Internet fax]] ===Социјални прашања за електронско писмо=== * [[Компјутерски вирус]] * [[Шпионски програм]] ===Клиенти и опслужувачи=== * [[Автентикација]] ===Список на мејлови=== * [[Енкрипција]] ===Историја=== * [[Telegraphy]] * [[Lexigram]] ===Протоколи=== * [[IMAP]] * [[POP3]] * [[SMTP]] ==Наводи== {{Reflist|2}} ==Понатамошни информации== * Cemil Betanov, ''Introduction to X.400'', Artech House, ISBN 0-89006-597-7. * Marsha Egan, "[http://www.inboxdetox.com Inbox Detox and The Habit of Email Excellence]", Acanthus Publishing ISBN 978-0981558981 * Lawrence Hughes, ''Internet e-mail Protocols, Standards and Implementation'', Artech House Publishers, ISBN 0-89006-939-5. * Kevin Johnson, ''Internet Email Protocols: A Developer's Guide'', Addison-Wesley Professional, ISBN 0-201-43288-9. * Pete Loshin, ''Essential Email Standards: RFCs and Protocols Made Practical'', John Wiley & Sons, ISBN 0-471-34597-0. * {{Наведено списание | last = Partridge | first = Craig | title = The Technical Development of Internet Email | journal = IEEE Annals of the History of Computing | volume = 30 | issue = 2 | publisher = IEEE Computer Society | location = Berlin | year = 2008 | url = http://www.ir.bbn.com/~craig/email.pdf | format = PDF | issn = 1934-1547 | access-date = 2012-01-17 | archive-date = 2011-05-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110512165437/http://www.ir.bbn.com/~craig/email.pdf | url-status = dead }} * Sara Radicati, ''Electronic Mail: An Introduction to the X.400 Message Handling Standards'', Mcgraw-Hill, ISBN 0-07-051104-7. * John Rhoton, ''Programmer's Guide to Internet Mail: SMTP, POP, IMAP, and LDAP'', Elsevier, ISBN 1-55558-212-5. * John Rhoton, ''X.400 and SMTP: Battle of the E-mail Protocols'', Elsevier, ISBN 1-55558-165-X. * David Wood, ''Programming Internet Mail'', O'Reilly, ISBN 1-56592-479-7. * Yoram M. Kalman & Sheizaf Rafaeli, [http://rafaeli.net/KalmanRafaeliChronemics2011.pdf Online Pauses and Silence: Chronemic Expectancy Violations in Written Computer-Mediated Communication]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''Communication Research'', Vol. 38, pp.&nbsp;54–69, 2011 == Надворешни врски == {{Wiktionary|email|outbox}} * {{dmoz|Computers/Internet/E-mail/|E-mail}} * [http://www.iana.org/assignments/message-headers/perm-headers.html IANA's list of standard header fields] * [http://www.multicians.org/thvv/mail-history.html The History of Electronic Mail] is a personal memoir by the implementer of an early email system {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Семрежје]] 42x5obt8rp1azcs341w88y2d1gcst4i 5641537 5641536 2026-10-06T21:43:26Z Bjankuloski06 332 5641537 wikitext text/x-wiki [[File:(at).svg|thumb|upright|Знакот [[мајмунче (знак)|мајмунче]], дел од секоја SMTP e-поштeнска адреса.]] '''Електронска пошта''', попозната како ''' е-пошта''' или ''' e-mail''', е метод за размена на дигитални пораки од авторот до еден или повеќе примачи. Модерниот е-мејл работи низ [[интернет]] или други [[компјутерскa мрежa|компјутерски мрежи]]. Некои рани системи за електронска пошта барале и авторот и примателот да се [[онлајн и офлајн|онлајн]] во исто време, слично како со [[инстант пораки]]. Системи за електронска пошта денес се врз основа на [[зачувај и препрати]] моделот. [[компјутерски опслужувач|опслужувачи]] за е-пошта прифаќаат, препраќаат, доставуваат и чуваат пораки. Ниту за корисниците, ниту за нивните компјутери е потребно да бидат онлајн истовремено, тие треба поврзат само за кратко, обично на [[e-mail опслужувач|опслужувач за електронска пошта]], колку што е потребно за да праќаат и примаат пораки. Е-пошта порака се состои од три компоненти,''[[плик]]от'' на пораката, ''насловот'' на пораката и ''тело'' на пораката. Насловот на пораката содржи контрола на информации, вклучувајќи ги, најмалку, авторот на [[електронска пошта]] и една или повеќе адреси на примачот. Обично исто така се додаваат описни информации како што е насловот во полето за предмет и печат за датум / време на праќање на пораката. Првично е само текстуален (7-битни ASCII и други) комуникациски медиум, а сега е-мејлот е проширен и може да се прикачуваат додатоци со мулти-медиална содржина, процес стандардизиран во [[Request for Comments|RFC]] 2045 преку 2049. Колективно, овие RFC се наречени мултинаменски е-поштенски домени (MIME). Електронска пошта претходи на почетокот на [[интернет]], и е всушност клучна алатка во создавањето на истиот,<ref>See {{Harv|Partridge|2008}} for early history of email, from origins through 1991.</ref> но историјата на модерни, глобални интернет-мејл услуги достигнува до почетокот на [[ARPANET]]. Стандарди за кодирање на e-mail пораки беа предложени уште во 1973 (RFC 561). Претворање од ARPANET на интернет во раните 1980-ти го произведе јадрото на тековните услуги. Е-пошта испратен во раните 1970-ти изгледа доста сличен на основнаата текст порака испратена на интернет денес. Електронски писма засновани на мрежа првично беа разменувани на ARPANET во екстензии на [[протокол за пренос на податотеки]] (FTP), но сега тоа е извршено од страна на [[Протокол за пренос на едноставна пошта]] (SMTP), првпат објавен на [[интернет стандард]] 10 (RFC 821) во 1982 година. Во процесот на транспорт на е-мејл пораки помеѓу системите, SMTP комуницира со испорака на параметри користејќи го ''пликот'' на пораката одвоено од пораката и (заглавјето и телото) за себе. == Правопис == Електронската пошта, има неколку опции за англиски [[правопис]] кои повремено се покажуваат како причина за несогласување.<ref>{{Наведено списание |url=http://www.nettime.org/Lists-Archives/nettime-bold-0010/msg00471.html |title=A Matter of (Wired News) Style |first=Tony |last=Long |publisher=Wired magazine |date= 23 October 2000 }}</ref><ref>{{Наведено списание |url=http://www.wired.com/culture/lifestyle/news/2000/10/39651 |title=Readers on (Wired News) Style |publisher=Wired magazine |date=24 October 2000 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110818212145/http://www.wired.com/culture/lifestyle/news/2000/10/39651 |archivedate=2011-08-18 |access-date=2012-01-17 |url-status=bot: unknown }}</ref> *''Е пошта'' е во форма побарана од страна на [[IETF]] [[Барања за коментар]] и работни групи<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rfc-editor.org/rfc-style-guide/terms-online.txt|title=RFC Editor Terms List|last=|first=|date=|work=|publisher=IETF|archive-url=https://web.archive.org/web/20120119105645/http://www.rfc-editor.org/rfc-style-guide/terms-online.txt|archive-date=2012-01-19|dead-url=|accessdate=|url-status=dead}}</ref> и повеќе е водено од аспект на [[стил]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://styleguide.yahoo.com/word-list/e |title=Yahoo style guide |accessdate=2012-01-17 |archive-date=2013-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130509154006/http://styleguide.yahoo.com/word-list/e |url-status=dead }}</ref><ref name="aces2011">[http://www.aces2011.org/sessions/18/the-ap-stylebook-editors-visit-aces-2011/ AP Stylebook editors share big changes] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110322142235/http://www.aces2011.org/sessions/18/the-ap-stylebook-editors-visit-aces-2011/|date=2011-03-22}} from the [[American Copy Editors Society]]</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.aces2011.org/sessions/18/the-ap-stylebook-editors-visit-aces-2011/|title=AP changes e-mail to email|author=Gerri Berendzen|first=|author2=Daniel Hunt|date=|work=15th National Conference of the American Copy Editors Society (2011, Phoenix)|publisher=ACES|archive-url=https://web.archive.org/web/20110322142235/http://www.aces2011.org/sessions/18/the-ap-stylebook-editors-visit-aces-2011/|archive-date=2011-03-22|dead-url=|accessdate=23 March 2011|url-status=dead}}</ref> Овој правопис исто така се појавува во повеќето речници.<ref>{{Наведена мрежна страница |author=AskOxford Language Query team |title=What is the correct way to spell 'e' words such as 'email', 'ecommerce', 'egovernment'? |url=http://www.askoxford.com/asktheexperts/faq/aboutspelling/email |work=FAQ |publisher=Oxford University Press |accessdate=4 September 2009 |quote=We recommend email, as this is now by far the most common form |archive-date=2008-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080701194047/http://www.askoxford.com/asktheexperts/faq/aboutspelling/email?view=uk |url-status=dead }}</ref><ref>[http://dictionary.reference.com/browse/email Reference.com]</ref><ref>Random House Unabridged Dictionary, 2006</ref><ref>The American Heritage Dictionary of the English Language, Fourth Edition</ref><ref>Princeton University WordNet 3.0</ref><ref>The American Heritage Science Dictionary, 2002</ref> *''E-mail'' е форма претходно препорачана од некои истакнати новинарски и технички водичи за стил. Според [[корпусот на современиот американско англиски јазик]] на податоци, оваа форма се појавува најчесто изменето, објави американско-англиското пишување.<ref>{{Наведена мрежна страница |url= http://english.stackexchange.com/questions/1925/email-or-e-mail |title= "Email" or "e-mail" | work = English Language & Usage — Stack Exchange | date= August 25, 2010 | accessdate = September 26, 2010}}</ref> *''Пошта'' е форма која се користи во оригиналниот RFC. Услугата е наведена како ''пошта'' и едно парче на електронска пошта се нарекува ''порака''.<ref>[http://www.faqs.org/rfcs/rfc821.html RFC 821 (rfc821) - Simple Mail Transfer Protocol<!-- Bot generated title -->]</ref><ref name="11above">[http://www.faqs.org/rfcs/rfc1939.html RFC 1939 (rfc1939) - Post Office Protocol - Version 3<!-- Bot generated title -->]</ref><ref name="12above">[http://www.faqs.org/rfcs/rfc3501.html RFC 3501 (rfc3501) - Internet Message Access Protocol - version 4rev1<!-- Bot generated title -->]</ref> == Потекло == ===Пренасочувања=== Испраќање на текстуални пораки по електронски пат може да се каже дека датира од Morse code телеграф од средината на 1800-тите; На светскиот саем [[1939]] во Њујорк, каде [[IBM]] испрати писмо со честитки од [[Сан Франциско]] до Њујорк на IBM радио-тип, нарекувајќи со набрзо замена за mail сервисот во светот на утрешнината.<ref>[http://hbswk.hbs.edu/item/4138.html "The Watsons: IBM's Troubled Legacy"]{{Мртва_врска|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Телепринтер]]и се користени во Германија за време на Втората светска војна<ref>See File:Gestapo anti-gay telex.jpg</ref> и употребата се шири до крајот на 1960-тите години кога била претставена [[Телекс | Телекс мрежа]]. Покрај тоа, имало слични, но некомпатибилен американски TWX, кој остана во употреба до крајот на 1980-тите.<ref>[http://www.baudot.net/docs/kimberlin--telex-twx-history.pdf "Telex and TWX History"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120324194447/http://www.baudot.net/docs/kimberlin--telex-twx-history.pdf |date=2012-03-24 }}, Donald E. Kimberlin, 1986</ref> === Хост-засновани системи за пошта === Со воведувањето на [[Систем за компатибилно споделување]] (CTSS) во 1961 година од страна на [[Масачусетс Институтот за технологија|МИТ]]<ref>"CTSS, Compatible Time-Sharing System" (September 4, 2006), [[University of South Alabama]], http://www.cis.usouthal.edu/faculty/daigle/project1/ctss.htm USA-CTSS].</ref> за првпат повеќе корисници беа во можност да влезат во централниот систем<ref>an [[IBM 7094]]</ref> од далечински dial-up терминали, за чување и споделување додадени фајлови на централниот диск..<ref> [[Tom Van Vleck]], "The IBM 7094 and CTSS" (September 10, 2004), ''Multicians.org'' ([[Multics]]), web: [http://www.multicians.org/thvv/7094.html Multicians-7094]. </ref> Неслужбени начини на користење на ова е да поминат пораки и да се прошири за да се создаде првиот вистински е-пошта: * [[Систем за компатибилно споделување]] (CTSS) од [[Масачусетс Институтот за технологија|МИТ]], во 1965 година <ref name="thvv">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.multicians.org/thvv/mail-history.html|title=The History of Electronic Mail|author=Tom Van Vleck}}</ref> Други рани системи за споделување имаа свои е поштенски апликации: * 1972 - [[Unix]] [[E-mail (Unix)|пошта]] програмата <ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://minnie.tuhs.org/cgi-bin/utree.pl?file=V3/man/man1/mail.1 |title=Version 3 Unix mail(1) manual page from 10/25/1972 |accessdate=2012-01-17 |archive-date=2018-03-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180317055811/http://minnie.tuhs.org/cgi-bin/utree.pl?file=V3/man/man1/mail.1 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://minnie.tuhs.org/cgi-bin/utree.pl?file=V6/usr/man/man1/mail.1 |title=Version 6 Unix mail(1) manual page from 2/21/1975 |accessdate=2012-01-17 |archive-date=2019-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190714065502/https://minnie.tuhs.org/cgi-bin/utree.pl?file=V6/usr/man/man1/mail.1 |url-status=dead }}</ref> * 1972 - APL поштенското сандаче од [[Лоренс М. раса|раса Лари]]<ref>[http://www.jsoftware.com/papers/APLQA.htm APL Quotations and Anecdotes], including [[Leslie H. Goldsmith|Leslie Goldsmith]]'s story of the Mailbox</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.actewagl.com.au/Education/communications/Internet/historyOfTheInternet/InternetOnItsInfancy.aspx |title=History of the Internet, including Carter/Mondale use of email |accessdate=2012-01-17 |archive-date=2011-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110227151622/http://www.actewagl.com.au/Education/communications/Internet/historyOfTheInternet/InternetOnItsInfancy.aspx |url-status=dead }}</ref> * 1981 - [[IBM OfficeVision|ресор]] од страна на IBM * 1982 - [[All-In-1]]]<ref>[https://research.microsoft.com/en-us/um/people/gbell/Digital/timeline/1982.htm Gordon Bell's timeline of Digital Equipment Corporation]</ref> од [[Digital Equipment Corporation]] Иако имаат сличен концепт, сите овие оригинални системи за електронска пошта се со многу различни одлики и излегоа некомпатибилни системи. Тие дозволија комуникација само помеѓу корисниците најавени во ист хост или "супер" - иако ова може да биде стотици или дури и илјадници корисници во рамките на една организација. === Е-поштенски мрежи === Наскоро беа развиени системи за поврзување на програми за компатибилна пошта помеѓу различни организации преку дајл-ап модеми или изнајмени линии, создавање на локални и глобални мрежи. * Во 1971 година, првиот [[ARPANET]] e-mail бил испратен,<ref>{{Наведена мрежна страница|title=The First Network Email|url=http://openmap.bbn.com/~tomlinso/ray/firstemailframe.html|author=Ray Tomlinson|accessdate=2012-01-17|archive-date=2006-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20060506003539/http://openmap.bbn.com/~tomlinso/ray/firstemailframe.html|url-status=dead}}</ref> и преку 561 RFC, RFC 680, RFC 724 и конечно 1977 е RFC 733, стана стандардизиран систем за работа. Други одделни мрежи беа исто така создавани и тоа: * Unix пошта е вмрежена од 1978 [[UUCP]],<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://cm.bell-labs.com/7thEdMan/vol2/uucp.bun |title=Version 7 Unix manual: "UUCP Implementation Description" by D. A. Nowitz, and "A Dial-Up Network of UNIX Systems" by D. A. Nowitz and M. E. Lesk |accessdate=2012-01-17 |archive-date=2008-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080515172539/http://cm.bell-labs.com/7thEdMan/vol2/uucp.bun |url-status=dead }}</ref> * IBM супер-мејл е поврзана со [[BITNET]] во 1981 година * IBM кој работи во ДОС во 1984 година може да се поврзе со [[fidonet]] за е-мејл и објавување на заедничка огласна табла === LAN системи за електронска пошта === Во раните 1980-ти, мрежни [[персонален компјутер|лични сметачи]] на [[LAN]] станаа многу значајни. опслужувач-засновани системи слични на претходните супер системи беа развиени. Повторно овие системи првично дозволено комуникација само помеѓу корисниците најавени во истата опслужувачка инфраструктура. Примерите вклучуваат: * [[cc:Mail]] * [[Lantastic]] * [[WordPerfect Office]] * [[Microsoft Mail]] * [[Banyan VINES]] * [[Lotus Notes]] Конечно овие системи исто така, може да се поврзат меѓу различни организации, додека тие, користат ист е-мејл систем и комерцијален протокол.<ref>with various vendors supplying gateway software to link these incompatible systems</ref> === Обиди за интероперабилност === Почетокот на интероперабилност меѓу независни системи вклучува: * [[ARPANET]], претходник на интернет денес, дефинирани првите протоколи за различни компјутери за размена на e-mail * [[UUCP]] имплементација на не-Unix системи беа користени како отворено „лепило“ меѓу различни поштенски системи, првенствено преку дајл-ап телефони * [[CSNet]] се користи dial-up пристап до телефонски линк дополнителни на сајтови на ARPANET и потоа Интернет Подоцнежните напори за интероперабилност на стандардизација вклучуваат: * [[Novell]] накратко се залагале за отворено [[порака ракување со системот|MHS]] протокол, но го напуштен по купување на не-MHS WordPerfect Office (преименуван во [[Novell GroupWise|GroupWise]]) * На [[обоени протоколи на книга]] на [[Обединето Кралство|Обединетото Кралство]] за академските мрежи до 1992 година * [[X.400]] во 1980-тите и раните 1990-ти бил промовиран од страна на големите производители и го употребувала Владата под [[GOSIP]], но е напуштен од сите во корист на [[интернет]] [[SMTP]] до средината на 1990-тите години. === Од SNDMSG до MSG === Во раните 1970-ти, Реј Томлинсон ја обновi постоечкаta алатка наречена [[SNDMSG]], така што тоа би можело да се направи копија од пораки (како фајлови) преку мрежата. [[Лоренс Робертс (научник)|Лоренс Робертс]], менаџерот на проектот за развој на ARPANET, ја зеде идејата за READMAIL, кога биле фрлени "последните" пораки кон терминалот на корисникот, и напишал програмата за [[блузи-20#TENEX|TENEX]] во [[уредувачот на текст и коректор|Teco]] макроа наречени RD кои му овозможија пристап до поединечни пораки.<ref name="livinginternet1">[http://www.livinginternet.com/e/ei.htm Email History]</ref> Barry Wessler then updated RD and called it NRD.<ref>[http://www.ir.bbn.com/~craig/email.pdf "The Technical Development of Internet Email"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110512165437/http://www.ir.bbn.com/~craig/email.pdf |date=2011-05-12 }} Craig Partridge, April–June 2008, p.5</ref> Марти Yonke комбинирано ги пренапиша NRD за да го вклучи читањето, пристап до SNDMSG за испраќање, и систем за помош, и да повика на нови WRD која подоцна биле познати како BANANARD. Џон Vittal тогаш ја има обновено оваа верзија за да вклучи 3 важни команди:''Поместување'' (во комбинација спаси / избриши команда), ''Одговор'' (утврдува кој одговор треба да биде испратен) ''напред'' (Испрати е-пошта на лице кое не е веќе примател). Системот е наречен MSG. Со вклучување на овие одлики, MSG се смета за првата интегрирна модерна e-mail програма, од кои многу други апликации се спуштаа.<ref name="livinginternet1"/> === Подемот на ARPANET пошта === ARPAnet [[компјутерска мрежа]] направи голем придонес во развојот на е-мејл. Постои еден извештај кој покажува експерименти меѓу систем-мејл трансфери кој почна кратко време по неговото формирање во 1969 година.<ref name="thvv" /> [[Реј Томлинсон]] обично е заслужен што е испратен прв мејл преку мрежа, започнување на користење на "[[Во знак|@]]" знак за поделба на имињата на корисникот и машината на корисникот во 1971 година, кога испрати порака од еден [[Digital Equipment Corporation]] [[декември-10]] компјутер на друг Dec-10. Двете машини се сместени еден до друг.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://openmap.bbn.com/~tomlinso/ray/firstemailframe.html |title=The First Email |accessdate=2012-01-17 |archive-date=2006-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060506003539/http://openmap.bbn.com/~tomlinso/ray/firstemailframe.html |url-status=dead }}</ref><ref>Wave New World,Time Magazine, October 19, 2009, p.48</ref> Работата на Томлинсон била брзо усвоена низ ARPANET, со што значително се зголеми популарноста на е-мејл. За многу години, е-мејл е [[убиец примена|Killer App]] на ARPANET, а потоа на интернет. Повеќето други мрежи имаа свои e-mail протоколи и формати на [[електронска пошта|адреси]], како влијание на ARPANET, а подоцна и на интернет се зголеми, централна сајтови често беа домаќини на е-мејл [[Портал (телекомуникации)|портали]] кои ја положиле поштата меѓу интернет и другите мрежи. Интернет e-mail адресирање сè уште е комплицирана од потребата да се справи поштата наменета за овие постари мрежи. Некои добро познати примери од нив биле [[UUCP]] (најчесто Unix компјутери), [[BITNET]] (најчесто IBM и VAX главно на универзитетите), [[fidonet]] (лични сметачи), [[DECnet]] (различни мрежи) и [[CSNET]] претходник на [[NSFNet]]. Еден пример на интернет e-mail адреса која изнесе mail на корисникот во домаќин UUCP: <pre>hubhost!middlehost!edgehost!user@uucpgateway.somedomain.example.com</pre> Ова е потребно бидејќи во раните години UUCP компјутери не се одржуваа (и не можеле да се консултираает централните опслужувачи за) информации за локацијата на сите домаќини кои се разменија со е-пошта, туку само се знаело како да комуницира со неколку соседни мрежи, е-мејл пораки (и други податоци како што се [[Usenet | Usenet Вести]]) беа донесени заедно во синџирот меѓу домаќините кои експлицитно се согласија да разменуваат податоци едни со други. (Крајот на [[UUCP проект за мапирање]] обезбеди форма на мрежа за насочување врз основа на податоци за е-мејл.) === Заглавје на порака === Секоја порака има точно еден [[заглавието (компјутери)|наслов]], кои се поделени во [[поле (компјутерски науки)|области]]. Секоја област има име и вредност. RFC 5322 ја одредува точната синтакса. Неформално, секоја линија на текст во насловот кој започнува со [[печатење ликови|печатење на карактери]] кога започнува посебна област. Во полето Име започнува со првиот лик на линијата и завршува пред сепаратор карактерот ":". Сепаратор потоа се следи од областа вредност ("телото" на поле). Вредноста се продолжува кон следните линии ако тие линии имаат простор или јазиче како нивниот прв карактер. Областа имиња и вредности се ограничени на 7-битни [[ASCII]] карактери. Не-ASCII вредности можат да бидат претставени со MIME [[MIME#Encoded-Збор|кодирани зборови]]. ====Заглавја==== Насловот на пораката мора да ги содржи најмалку следните полиња:<ref>[http://tools.ietf.org/html/rfc5322#section-3.6 RFC 5322, 3.6. Field Definitions]</ref> *''Од'': во [[електронска пошта]], и избор на името на авторот(ите). Во многу e-mail клиенти не се променливи освен преку менување на поставките на сметката. *''Датум на'': На месното време и датум кога пораката е напишана. Како на''Од:''поле, многу e-mail клиенти го пополнуваат ова автоматски кога се испраќа. Клиентот на примачот тогаш може да го прикаже времето во формат и часовен појас локално до него / неа. Насловот на пораката треба да содржи најмалку следните области:<ref>[http://tools.ietf.org/html/rfc5322#section-3.6.4 RFC 5322, 3.6.4. Identification Fields]</ref> *''Идентификатор на порака'': исто така автоматски генерирана област; се користи да се спречи повеќе испораки и за упатување во Reply-To: *''Во-Одговор-До'': [[Идентификатор на порака]] на пораката дека ова е одговор на. Користи за поврзување поврзани пораки заедно. Ова поле се однесува само за одговор пораки. RFC 3864 се опишуваат процедурите за регистрација за заглавијата на [[интернет Доделени броеви Authority|Јана]], таа овозможува за [http://www.iana.org/assignments/message-headers/perm-headers.html постојан] и [http://www.iana.org/assignments/message-headers/prov-headers.html привремени] пораки како насловот во поле за имиња, вклучувајќи ги и областите дефинирани за MIME, netnews, и HTTP, и цитирање релевантни RFC. Заеднички насловните полиња за е-мејл вклучуваат: *''До'': е-поштенска адреса (es), и по можност име (и) на примателот на пораката е. Укажува основни корисници (повеќе е дозволено), за средни корисници види *''Предмет'': кратко резиме на темата на пораката. [[E-mail предмет кратенки|одредени кратенки]] најчесто се користат во предметот, вклучувајќи ги [[E-mail предмет кратенки|"RE:" и "FW :"]]. *''Bcc'': [[невидлива копија]]; адреса додадена на испорака на SMTP листа, но не (обично), останатите во пораката на податоци, останувајќи невидлив за останатите примачи. *''Копија'': [[копија]], многу e-mail клиенти ќе го одбележат email во вашиот inbox различно, во зависност од тоа дали се во To: или Сс: листа. * [[Content-Type]]: информации за тоа како порака да бидат прикажани, обично [[MIME]] тип. *''Преседан'': најчесто со вредности "рефус", "ѓубре", или "листа", се користи за да укаже дека автоматски "одмор" или "надвор од канцеларија" одговори не треба да се вратат за оваа пошта, на пример, за да се спречи жизвестувања од тоа да биде испратено до сите други претплатници на mailinglist. [[Sendmail]] користи овој наслов да влијае на приоритет на дното е-пошта, со "Преседан: специјални испорака" пораки доставени порано. Со модерна високопропусниот опсег мрежи испорака приоритет е помалку од еден проблем отколку што некогаш бил. [[Microsoft Exchange Server|Microsoft Exchange]] почитува ситно-грануларен автоматски одговор, X-авто-одговор-сузбивање на заглавието.<ref>Microsoft, Auto Response Suppress, 2010, [http://msdn.microsoft.com/en-us/library/ee219609(v=EXCHG.80).aspx microsoft reference], 2010 Sep 22</ref> *''Наводи'': [[идентификатор]] на пораката дека ова е одговор на, и порака-ID на пораката од претходниот одговор или бил одговор на, итн *''Одговор до'': Адреса каде треба да се испратат за да одговорите на пораката. *''Испраќач'': Адреса на испраќачот кој вистински дејствува во име на авторот наведени во Од: поле (секретар, листата менаџер, итн.) *''Архивирано-Во'': Директна врска со архивираната форма на поединечна е-мејл порака.<ref>RFC 5064</ref> Имајте на ум дека''до:''полето не е нужно поврзано со адреси на кои пораката е испорачана. Вистинската список на испорака е снабдена посебно на протокол за транспорт, [[SMTP]], кој може или не првично може да се извадени од содржина во насловот. "To:" областа е слична на решавање на врвот на едно конвенционално писмо кое е дадено во согласност со адреса на надворешен плик. На ист начин, "Од:" полето не мора да биде вистински испраќачот на e-mail порака. Некои mail опслужувачи применуваат [[email за проверка]] системи за пораки кои се пренесени. Податоци кои се однесуваат на активноста на опслужувачот е исто така дел од насловот. SMTP дефинира ''трага информации'' на пораката, кој исто така е зачуван во насловот со користење на следните две полиња:<ref>{{cite IETF |title=Simple Mail Transfer Protocol |rfc=5321 |author=John Klensin|sectionname=Trace Information |section=4.4 |year=2008 |month=October |publisher=Internet Engineering Task Force}}</ref> *''Примени'': кога SMTP опслужувачот ја прифаќа пораката што внесува трага на врвот на заглавието (последна до прва). *''Враќање'': кога испорака SMTP [[опслужувач]] прави ''конечната испорака'' на пораката, таа се внесува во областа на врвот на насловот. Други заглавијата кои се додадени на врвот на насловот од страна на добивањето на опслужувачот може да се наречат ''траги'', во поширока смисла на зборот.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.ietf.org/mail-archive/web/apps-discuss/current/msg04115.html |title=Trace headers |author=John Levine |date=14 January 2012 |work=email message |publisher=[[Internet Engineering Task Force|IETF]] |accessdate=16 January 2012 |quote=there are many more trace headers than those two}}</ref> *''Резултати од автентикација'': кога опслужувачот врши проверка на проверки, може да ги зачува резултатите во оваа област за консумирање од страна на низводни агенти.<ref>This extensible field was defined by RFC 5451, that also defined a [[Internet Assigned Numbers Authority|IANA]] registry of [http://www.iana.org/assignments/email-auth/email-auth.xml Email Authentication Parameters].</ref> * ''Received-SPF'': ги зачувува резултатите од [[Sender Policy Framework|SPF]] проверки.<ref>RFC 4408.</ref> * ''Auto-Submitted'': се користи да ги означи автоматски генерираните пораки<ref>Defined in RFC 3834, and updated by RFC 5436.</ref> * ''VBR-Info'': побарува [[Vouch by Reference|VBR]] листање<ref>RFC 5518.</ref> Неодамна на IETF EAI работна група има дефинирано некои експериментални екстензии за да се овозможи [[Уникод]] карактери да се користи во рамките на насловот. Конкретно, тоа им овозможува на мејл адреси да користат не-ASCII карактери. Таквите знаци треба само да се користат од страна на опслужувачи кои ги поддржуваат овие екстензии. ===Тело на пораката=== ==== Содржина на кодирање==== Е-пошта првично била наменета за 7-битни [[ASCII]].<ref>{{Наведена книга|title=TCP/IP Network Administration|year=2002|isbn=978-0596002978|author=Craig Hunt|publisher=[[O'Reilly Media]]|page=70}}</ref> Многу е-мејл софтвер е 8-битно чист, но мора да се претпостави дека ќе комуницира со 7-битни опслужувачи и пошта на читателите. На [[MIME]] стандардот воведе карактер сет спецификатори и две Content Transfer кодирања за да се овозможи пренос на не-ASCII податоци: цитирање за печатење за најмногу 7 битна содржина, со неколку карактери кои се движат надвор и base64 за произволни бинарни податоци. 8BITMIME и бинарни проширувања беа воведени за да се овозможи пренос на пошта, без потреба за овие кодни табели, но многу агенти на транспорт уште не го поддржуваат целосно. Во некои земји, неколку шеми за кодирање коегзистираат, како резултат на тоа, по правило, на порака во латиничното писмо, јазикот се појавува во не-читлив облик (единствен исклучок е случајно, кога испраќачот и примачот користат иста шема на кодирање). Затоа меѓународно [[множество на знаци]] и Уникод имаат сè поголема популарност. ==== Обичен текст и HTML ==== Повеќето модерни графички [[e-mail клиент]]и дозволуваат употреба на било [[обичен текст]] или [[HTML#HTML e-mail|HTML]] за пораката по избор на корисникот. [[HTML e-mail]] пораки често вклучуваат автоматски генериран обичен текст примерок, како за компатибилност. Предности на HTML ја вклучуваат способноста да се вклучат врски и слики, во текстот покрај претходните пораки на [[блок]]овите, завршува природно за секој дисплеј, користење на акцент, како што се [[нагласи]] или [[закосени букви]] , и промена на [[font]] стилови. Недостатоци вклучуваат зголемување на големината на е-пошта, стравувањата поврзани со приватноста во врска со [[веб бубачка]]и, злоупотреба на HTML-мејл како вектор за напади и ширењето на [[злонамерен програм|малициозен софтвер]].<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Email policies that prevent viruses|url=http://advosys.ca/papers/mail-policies.html|accessdate=2012-01-18|archive-date=2007-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20070512053927/http://advosys.ca/papers/mail-policies.html|url-status=dead}}</ref> Некои веб-засновани [[Маил листи]] ги препорачуваа сите мислења да се направи во обичен текст, со 72 или 80 [[знаци во еден ред]]<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://helpdesk.rootsweb.com/listadmins/plaintext.html |title="When posting to a RootsWeb mailing list..." |accessdate=2012-01-18 |archive-date=2014-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140219024856/http://helpdesk.rootsweb.com/listadmins/plaintext.html |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.openbsd.org/mail.html "...Plain text, 72 characters per line..."]</ref> за сите погоре наведени причини, но исто така и бидејќи имаат значаен број на читатели кои користат [[text user interface|текст засновани]] [[е-пошта клиенти]] како [[Mutt (email client)|Mutt]]. Некои [[Microsoft]] [[e-mail клиент]]и овозможуваат богато форматирање со користење на [[Rich Text Format|RTF]], но освен ако примачот е загарантирано да има компатибилен [[e-mail клиент]] ова треба да се избегнува.<ref>[http://support.microsoft.com/kb/138053 How to Prevent the Winmail.dat File from Being Sent to Internet Users]</ref> == опслужувачи и клиент апликации == Пораките се разменуваат помеѓу домаќините со користење на [[SMTP]] со програми наречени [[агенти за трансфер на пошта]] (MTA); и предадена на e-mail продавница со програми наречени [[агент на поштенска пратка]]. Корисниците можат да пристапат на нивните пораки од опслужувачи со користење на стандардни протоколи, како што се [[Пошта Протокол|POP]] или [[IMAP]], или, како што е повеќе веројатно во големи [[корпорација|корпоративни]] во животната средина, со [[Неслободниот софтвер|комерцијален]] протокол специфичен за [[Novell GroupWise]], [[Lotus Notes]] или [[Microsoft Exchange Server]] Webmail интерфејси кои им овозможуваат на корисниците да имаат пристап до своите пораки со било кој стандарден [[прелистувач]], од било кој компјутер, наместо да се потпираат на е-пошта клиент. Програми што се користат од страна на корисниците за прибирањето, читање, и управување со електронска пошта се нарекува [[прелистувач на пошта]]. Пошта може да се чува кај [[клиент (компјутери)|клиентот]], од страна на [[опслужувач (компјутери)|опслужувачот]], или на двете места. Стандардни формати за поштенски сандачиња вклучуваат [[Maildir]] и [[mbox]]. Неколку истакнати e-mail клиенти ги користат нивните сопствени формати и бараат софтвер за претворање за пренос на е-пошта меѓу нив. Од страна на опслужувачот за складирање често е во неслободен формат, но од пристап е преку стандарден протокол како што се [[IMAP]], движејќи мејл од еден опслужувач на друг може да се направи со било кој [[Пошта Прелистувач|MUA]] протокол за поддршка. Прифаќањето на пораки ја обврзува МТА да ги достави,<ref>In practice, some accepted messages may nowadays not be delivered to the recipient's InBox, but instead to a Spam or Junk folder which, especially in a corporate environment, may be inaccessible to the recipient</ref> и кога пораката не може да биде донесена, дека МТА мора да испрати [[отскокнување на порака]] назад до испраќачот, укажувајќи на проблемот. ===Екстензии за име=== По приемот на е-мејл пораки, [[e-mail клиент]] апликации ги зачувуваат пораките во податотеки во датотечниот систем на оперативниот систем. Некои клиенти снимаат поединечни пораки како посебни податотеки, додека други користат различни форми на бази на податоци, често комерцијални, за колективно складирање. А историски стандард на складирање е ''[[mbox]]'' формат. Специфичните формати кои се користат често се означени со посебна [[екстензија]]:<tt>eml</tt> :. Користен од страна на многу e-mail клиенти, вклучувајќи [[Microsoft Outlook Express]], [[Windows Mail]] и [[Mozilla Thunderbird]];<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://filext.com/file-extension/EML|title= File Extension .EML Details|work=FILExt - The File Extension Source|accessdate=2009-09-26}}</ref> Податотеките се [[обичен текст]] во [[MIME]] формат, го содржат e-mail насловот, како и содржината на пораката и прилози во една или повеќе од неколку формати. ;<tt>emlx</tt> :Користено од [[Mail (application)|Apple Mail]]. ;<tt>msg</tt> :Користено од [[Microsoft Outlook|Microsoft Office Outlook]] и [[OfficeLogic|OfficeLogic Groupware]]. ;<tt>mbx</tt> :Користено од [[Opera Mail]], [[KMail]] и [[Mail (application)|Apple Mail]] засновано на [[mbox]] формат. Некои апликации (како [[Пошта (апликација)|Apple пошта]]) оставаат додатоци кодирани во пораките за пребарување, а исто така заштедуваат на одделни примероци на додатоци. Други посебни прилози од пораки за да ги зачувате во одреден директориум. ===URI шема ''mailto:''=== [[URI шема]], како регистрирана во [[интернет Доделени броеви Authority|Јана]], го дефинира <tt>mailto:</tt> шема за SMTP е-мејл адреси. Иако неговата употреба не е строго дефинирана, адресите на оваа форма се наменети да се користат да се отвори нов прозорец на mail клиент на корисникот кога URL е активиран, со адреса како што е дефинирано од страна на URL во''до:''област.<ref>RFC 2368 section 3 : by Paul Hoffman in 1998 discusses operation of the "mailto" URL.</ref> ==Употреба== === Во општеството === Постојат бројни начини на кои луѓето го сменија начинот на кој тие комуницираат во последните 50 години; е-пошта е сигурно една од нив. Традиционално, социјална интеракција во локалната заедница била основа за комуникација - лице во лице. Сепак, денес лице-в-лице состаноци не се примарен начин да се комуницира, може да се користат [[фиксен телефон]], [[мобилен телефон]] и [[факс]] услуги, или било кој од бројните можности за комуникации со посредство на компјутер како е-мејл. ==== Избувнување ==== [[Избувнување]] се случува кога едно лице праќа порака со лута или антагонистичка содржина. Поимот е изведен од употребата на зборот запаливо да се опише особено жестокост на Е-дискусии. Избувнување се претпоставува дека е почесто денес поради леснотијата и безличност на комуникации преку е-пошта: конфронтации лично или преку телефон бараат директна интеракција, каде што општествените норми охрабруваат на учтивост, а внесување на пораката на друго лице е индиректна интеракција, па учтивоста може да биде заборавена. Избувливоста обично се гледа со презир на страна на интернет заедници со што се смета за грубо и непродуктивни. ====Е-пошта стечај ==== Исто така познат како "е-мејл замор", е-пошта стечај е кога корисникот го игнорираат голем број на е-мејл пораки по заостанувањето за читање и одговарање на нив. Причината за заостанувањето најчесто се должи на преоптоварување со информации и општа смисла има толку многу информации дека не е можно да се прочита сето тоа. Како решение, луѓе повремено праќаат порака објаснувајќи дека е-пошта сандаче е расчистено. Професор по право на [[Харвард]], [[Лоренс Лесиг]] е заслужен за создавањето на овој термин, но тој само може да го популаризира.<ref>{{наведени вести |title=All We Are Saying. |url=http://www.nytimes.com/2007/12/23/weekinreview/23buzzwords.html?ref=weekinreview |publisher=New York Times |date=December 23, 2007|accessdate=2007-12-24 | first=Grant | last=Barrett}}</ref> === Во бизнисот === Е-мејл е широко прифатен од страна на деловната заедница како прв широк електронски комуникациски медиум и е првата "е-револуција" во бизнис комуникацијата. Е-пошта е многу едноставна да се разбере како пошта, е-мејл решава два основни проблеми на комуникација: логистика и синхронизација. LAN заснован е-пошта е нова форма на користење за бизнис. Тоа не само што им овозможува на бизнис корисниците да ја преземат поштата кога е ''присутна'', исто така им овозможува на мали бизнис корисници да има мејл ИД повеќе корисници со само една е-пошта ''врска''. ==== За ==== *''Проблемот на логистиката'': Голем дел од светот на бизнисот се потпира на комуникација помеѓу луѓе кои не се физички во иста зграда, површина, па дури и земјата; поставување и присутните во-лице состанок, [[телефонски повик]] или [[конференциски повик]] може да биде неповолно, одземаат многу време и се скапи. Е-пошта обезбедува начин за размена на информации помеѓу двајца или повеќе луѓе без поставување на трошоците, а тоа е генерално многу помалку скапо од физичките собири и состаноци или телефонски повици. *''Проблемот на синхронизација'': во [[реално време компјутери|реално време]] комуникација со состаноци или телефонски повици, учесниците треба да работат на ист распоред, и секој учесник мора да помине иста количина на време на состанок или повик. Е-пошта им овозможува на [[асинхронизација]]: секој учесник може да го контролира својот распоред независно. ====Против==== Повеќето од денешните бизнис работници поминуваат од еден до два часа од нивниот работен ден на е-пошта: читање, нарачување, сортирање, "повторно контекстуализирање" фрагментирани информации и пишување е-пошта.<ref>{{Наведена мрежна страница|url= http://www.smallbiztrends.com/2007/06/email-has-right-to-privacy-why-small-businesses-care.html|title= Email Right to Privacy - Why Small Businesses Care| date=2007-06-19| publisher= Anita Campbell}}</ref> Употребата на е-пошта е зголемено како резултат на зголемување на нивото на глобализацијата на поделба на труд и outsourcing меѓу другото. Е-пошта може да доведе до некои добро познати проблеми: *''Загуба од контекст'': што значи дека контекстот е изгубен засекогаш; не постои начин да се добие текстот назад. Информации во контекст (како и во весникот) е многу полесно и побрзо да се разберат од неиздаден, а понекогаш и не се поврзани во фрагменти од информации. Комуникација во контекст може да се постигне кога двете страни имаат целосно разбирање на контекстот и прашање во прашање. *''Информации за преоптоварување'': пошта е притисна технологија - испраќачот контролира кој добива информации. Практична достапност на [[мејлинг листа]]та и употреба на "копија на сите" може да доведе до луѓето да добиваат несакани или нерелевантни информации од корист за нив. *''Недоследност'': со е-пошта може да се дуплираат информации. Ова може да биде проблем кога голем тим работи на документи и информации додека не е во постојан контакт со другите членови на нивниот тим. *''Одговорност''. Изјавите дадени во е-пошта може да се сметаат за законски обврзувачки и се користат против лица во судот.<ref>{{наведени вести|url=http://www.nytimes.com/2011/02/20/realestate/20posting.html|title=E-Mail May Be Binding, State Court Rules|publisher=New York Times|date=February 17, 2011|author=C. J. Hughes|accessdate=2011-02-20}}</ref> ==Проблеми== === Ограничување на големината на прилогот=== E-пошта пораки може да имаат еден или повеќе додатоци. Прилозите може да послужат за целите на обезбедување на бинарни или текстуални податотеки со неодредена големина. Во принцип не постои техника за внатрешно ограничување во протоколот SMTP на големина или број на додатоци. Во пракса, сепак, е-мејл услуги спроведувани на разни ограничувања на дозволена големина на податотеки или големината на целата порака. Исто така, поради технички причини, често мала приврзаност може да го зголеми во големина кога ќе се испрати<ref>{{Наведена мрежна страница|url= http://technet.microsoft.com/en-us/magazine/2009.01.exchangeqa.aspx?pr=blog|title= Exchange 2007: Attachment Size Increase,...| date=2010-03-25| publisher= TechNet Magazine, Microsoft.com US}}</ref> кои можат да бидат збунувачки за испраќачите кога се обидуваат да проценат дали тие можат да или не можат да испратат податотека по е-пошта, и ова може да резултира пораката да биде одбиена. Како поголеми и поголеми податотеки по големина се создаваат и се тргува со нив, многу корисници се или принудени да ги испратат и преземат нивните податотеки со користење на [[FTP опслужувач]], или повеќе популарно, користат онлајн споделување на податотеки објекти или услуги, обично веб-пријателски [[HTTP]], со цел да праќаат и примаат. ===Преоптоварување со информации=== Декември 2007 година [[Њујорк Тајмс]] во блог пост има опишано информации за преоптоварување како "$ 650 милијарди повлекување врз економијата",<ref>{{наведени вести|url= http://bits.blogs.nytimes.com/2007/12/20/is-information-overload-a-650-billion-drag-on-the-economy|title= Is Information Overload a $650 Billion Drag on the Economy?| date=2007-12-20| publisher= New York Times | first=Steve | last=Lohr | accessdate=May 1, 2010}}</ref> и Њујорк тајмс во април 2008 година дека "e-mail стана отров на некои професионални животи на луѓето" што се должи на преоптоварување со информации, но "Никој од сегашниот бран од висок профил интернет start-ups, не се фокусирале на e-mail дека навистина елиминира проблеми на е-мејл преоптоварување, бидејќи никој не ни помага да се подготват одговори "<ref>{{наведени вести|url= http://www.nytimes.com/2008/04/20/technology/20digi.html?_r=2&oref=slogin&oref=slogin|title= Struggling to Evade the E-Mail Tsunami| date=2008-04-20| publisher= New York Times | first=Randall | last=Stross | accessdate=May 1, 2010}}</ref>. Во октомври 2010 година, Си-Ен-Ен објави напис под наслов "Среќен ден на преоптоварување со информации", кој ги состави од истражување на е-мејл преоптоварување од ИТ компании и продуктивни експерти. Според Basex, просечниот работник добива 93 пораки на ден. По студиите се изјасниле поголем број.<ref>{{Наведена мрежна страница|last=Radicati|first=Sara|title=Email Statistics Report, 2010|url=http://www.radicati.com/wp/wp-content/uploads/2010/04/Email-Statistics-Report-2010-2014-Executive-Summary2.pdf|accessdate=2012-01-18|archive-date=2011-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20110901222039/http://www.radicati.com/wp/wp-content/uploads/2010/04/Email-Statistics-Report-2010-2014-Executive-Summary2.pdf|url-status=dead}}</ref> === Спам и компјутерски вируси === Корисноста на е-пошта е под закана од четири причини: [[email бомба]], [[E-mail spam|спамирање]], [[phishing]], и [[компјутерски црв|e-mail црви]]. Спам е несакан комерцијален е-пошта. Поради малата цена на испраќање на е-пошта, спамери можат да испраќаат стотици милиони е-мејл пораки секој ден во текот евтина интернет-врска. Стотици активни спамери испраќаат резултати за [[преоптоварување со информации]] за многу компјутерски корисници кои примаат обемни несакани електронски пораки секој ден.<ref name="R">Rich Kawanagh. The top ten email spam list of 2005. ITVibe news, 2006, january 02, [http://itvibe.com/news/3837/ ITvibe.com] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080720071624/http://itvibe.com/news/3837/ |date=2008-07-20 }}</ref><ref>How Microsoft is losing the war on spam [http://dir.salon.com/story/tech/feature/2005/01/19/microsoft_spam/index.html Salon.com] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110813094049/http://dir.salon.com/story/tech/feature/2005/01/19/microsoft_spam/index.html |date=2011-08-13 }}</ref> Е-пошта црви го користат е-поштаот како начин на реплицирање на себеси во ранливи компјутери. Иако од [[Морис (компјутерски црв)|првиот мејл црв]] биле погодени [[UNIX]] компјутери, проблемот е најчест денес на повеќе популарните [[Microsoft Windows]] [[Оперативен систем|оперативни системи]]. Комбинацијата на спам и црв програми како резултати кај корисници дава постојана несакана електронска пошта, со што се намалува корисноста на е-поштата како практична алатка. Голем број на [[анти-спем-техники (email)|анти-спам техники]] го ублажуваат влијанието на спам. Во [[САД]], [[Конгрес на САД|САД Конгресот]], исто така е донесен закон, [[SPAM Act од 2003 година]], во обид да се регулира е-мејл. [[Австралија]], исто така, има многу строги закони за спам ограничување на испраќање на спам од австралиски семрежни услужници,<ref>Spam Bill 2003 ([https://web.archive.org/web/20031202205718/http://www.aph.gov.au/library/pubs/bd/2003-04/04bd045.pdf PDF])</ref>, но неговото влијание е минимално бидејќи најчесто спам доаѓа од режими кои се чини дека не сакаат да го регулираат испраќањето на спам. === E-пошта измама === [[Е-пошта измама]] се случува кога технички податоци на е-пошта се променет за да се направи порака да се чини дека доаѓа од познат или доверлив извор. Тоа често се користи како обид да се собираат лични информации. === E-mail бомбардирањето === [[Email бомба]] е намерно испраќање на големи количини на пораки на истљ целна адреса. Преоптоварување на целната е-поштенска адреса може да ја направи неупотреблива, па дури и може да предизвика опслужувач за пошта да има несреќа. === Загриженост околу приватноста === Денес може да биде важно да се направи разлика помеѓу Интернет и внатрешните системи за електронска пошта. Интернет-мејл може да патува и да се чува на мрежи и компјутери без испраќачот или примачот да има контрола. Во текот на транзитот можно е дека трети страни ќе прочитаат или дури и ја менуваат содржината. Внатрешната пошта во системите, во кои никогаш не останува е организациона мрежа, може да биде побезбедна, иако персоналот на [[информатичката технологија]] и други чија функција може да се вклучи како мониторинг или управување, може да се пристапуваат со внесување на другите вработени. Приватноста по е-пошта без некои безбедносни мерки на претпазливост, може да биде компромитирана поради фактот дека: * E-mail пораки обично не се енкриптирани. * E-mail пораки мора да одат преку средни компјутери, пред да стигнат до нивното одредиште, што значи дека е релативно лесно за другите да интервенираат и да читаат пораки. * Многу Интернет Услужници (ISP) имаат копии на е-мејл пораки на нивните поштенски опслужувачи пред да се предадат. Бекап на овие може да остане до неколку месеци на нивните опслужувачи, и покрај бришење од поштенското сандаче. * На "доби"-полиња и други информации во е-пошта често може да се идентификува испраќачот, спречување на анонимна комуникација. Постојат [[криптографија|криптографски]] апликации кои може да послужат како лек за една или повеќе од горенаведените. На пример, [[Виртуелна приватна мрежа]] и или [[Tor (анонимност мрежа)|Tor анонимна мрежа]] може да се користи за криптирање на сообраќај од страна на корисничката машина за побезбедна мрежа, додека [[GNU Privacy Guard|ГПГ]] , [[Pretty Good Privacy|PGP]], SMEmail,<ref>M. Toorani, [http://ieeexplore.ieee.org/xpl/freeabs_all.jsp?arnumber=4783292 SMEmail - A New Protocol for the Secure E-mail in Mobile Environments], Proceedings of the Australian Telecommunications Networks and Applications Conference (ATNAC'08), pp.39-44, Adelaide, Australia, December 2008. ({{arxiv|1002.3176}})</ref> или [[S / MIME]] може да се користи за [[крај-до-крај принципот|крај-до-крај]] шифрирање, и SMTP STARTTLS или SMTP во [[транспорт Layer Security]] / Secure Sockets Layer може да се користи за да се криптираат комуникации за пошта помеѓу клиентот SMTP и SMTP опслужувачот. Покрај тоа, многу [[прелистувач]]и на пошта не заштитуваат најави и лозинки, правејќи ги лесни за да се интервенира од страна на напаѓачот. Шифрирана проверка на шеми како што се [[Едноставно автентикација и сигурност обвивка|SASL]] може да го спречат ова. Конечно, прикачените податотеки делат многу од истите опасности како оние кои се наоѓаат во [[Peer-to-peer | peer-to-peer споделување на податотеки]]. Прикачените податотеки може да содржат [[тројански коњ (компјутери)|тројанци]] или [[Компјутерски вирус|вируси]]. === Следење на испратена пошта === Оригиналниот SMTP е-поштенска служба дава ограничени механизми за следење на пренесување на пораки, и за потврдување дека тоа му е доставено или прочитано. Се бара секој поштенски опслужувач да мора или да го достави до денес или да се врати известување за неуспех (отскокнување на порака), но и двете софтверски грешки и неуспеси на системот може да предизвикаат пораки да бидат изгубени. За да се поправи ова, [[Интернет Инженеринг Task Force|IETF]] воведе известување на испорака (испорака на сметки) и [[Врати приемот#e-mail|распоред на известувања]] (враќање на приходи), но сепак, тие не се универзално распоредени во производство. Многу семрежни услужници сега намерно оневозможуваат извештаи за неиспорака (NDRs) и сметки за испорака што се должи на активностите на спамери: * Извештаи за испорака може да се користат за да се потврди дали адресата постои и е на располагање да биде спамирана * Ако спамер користи фалсификувани испраќачки е-пошта адреси ([[email измама]]), тогаш невини мејл адреси, кои се користат може да бидат преплавени со NDRs од многу валидни мејл адреси на спамер. Овие NDRs тогаш претставуваат спам од семрежен услужник на невините корисници. Постојат голем број на системи кои им овозможуваат на испраќачот да се види дали пораки се отворени.<ref> {{наведени вести |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=940CE0D9143AF931A15752C1A9669C8B63&sec=&spon=&pagewanted=print |title=Software That Tracks E-Mail Is Raising Privacy Concerns |author=Amy Harmon |publisher=The New York Times |date=2000-11-22 |accessdate=2012-01-13}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://email.about.com/od/emailbehindthescenes/a/html_return_rcp.htm |title=About.com |accessdate=2012-01-18 |archive-date=2016-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160827203219/http://email.about.com/od/emailbehindthescenes/a/html_return_rcp.htm |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.webdevelopersnotes.com/tips/yahoo/notification-when-yahoo-email-is-opened.php Webdevelopersnotes.com]</ref><ref>[http://support.microsoft.com/kb/222163 Microsoft.com]</ref> Приемникот, исто така, може да го споделите со испраќачот за да знаат дека пораките се отворени преку "Океј" копчето. А проверка за знак може да се појави на екранот на испраќачот кога на примачот "Океј" копчето е притиснато. ==Разгледај== ===Терминологија за електонско писмо=== * [[Internet fax]] ===Социјални прашања за електронско писмо=== * [[Компјутерски вирус]] * [[Шпионски програм]] ===Клиенти и опслужувачи=== * [[Автентикација]] ===Список на мејлови=== * [[Енкрипција]] ===Историја=== * [[Telegraphy]] * [[Lexigram]] ===Протоколи=== * [[IMAP]] * [[POP3]] * [[SMTP]] ==Наводи== {{Reflist|2}} ==Понатамошни информации== * Cemil Betanov, ''Introduction to X.400'', Artech House, ISBN 0-89006-597-7. * Marsha Egan, "[http://www.inboxdetox.com Inbox Detox and The Habit of Email Excellence]", Acanthus Publishing ISBN 978-0981558981 * Lawrence Hughes, ''Internet e-mail Protocols, Standards and Implementation'', Artech House Publishers, ISBN 0-89006-939-5. * Kevin Johnson, ''Internet Email Protocols: A Developer's Guide'', Addison-Wesley Professional, ISBN 0-201-43288-9. * Pete Loshin, ''Essential Email Standards: RFCs and Protocols Made Practical'', John Wiley & Sons, ISBN 0-471-34597-0. * {{Наведено списание | last = Partridge | first = Craig | title = The Technical Development of Internet Email | journal = IEEE Annals of the History of Computing | volume = 30 | issue = 2 | publisher = IEEE Computer Society | location = Berlin | year = 2008 | url = http://www.ir.bbn.com/~craig/email.pdf | format = PDF | issn = 1934-1547 | access-date = 2012-01-17 | archive-date = 2011-05-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110512165437/http://www.ir.bbn.com/~craig/email.pdf | url-status = dead }} * Sara Radicati, ''Electronic Mail: An Introduction to the X.400 Message Handling Standards'', Mcgraw-Hill, ISBN 0-07-051104-7. * John Rhoton, ''Programmer's Guide to Internet Mail: SMTP, POP, IMAP, and LDAP'', Elsevier, ISBN 1-55558-212-5. * John Rhoton, ''X.400 and SMTP: Battle of the E-mail Protocols'', Elsevier, ISBN 1-55558-165-X. * David Wood, ''Programming Internet Mail'', O'Reilly, ISBN 1-56592-479-7. * Yoram M. Kalman & Sheizaf Rafaeli, [http://rafaeli.net/KalmanRafaeliChronemics2011.pdf Online Pauses and Silence: Chronemic Expectancy Violations in Written Computer-Mediated Communication]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''Communication Research'', Vol. 38, pp.&nbsp;54–69, 2011 == Надворешни врски == {{Wiktionary|email|outbox}} * {{dmoz|Computers/Internet/E-mail/|E-mail}} * [http://www.iana.org/assignments/message-headers/perm-headers.html IANA's list of standard header fields] * [http://www.multicians.org/thvv/mail-history.html The History of Electronic Mail] is a personal memoir by the implementer of an early email system {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Семрежје]] avzmt7wztgnyrxke4v88lwsqclbzvry 0 8764 5641450 5635305 2026-10-06T18:25:28Z Ehrlich91 24281 5641450 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Петралинци | слика = Воздушен поглед на Петралинци.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото | општина = {{општинскигрб|Општина Босилово}} | регион = {{грб|Југоисточен Регион}} | област = [[Струмичко Поле]] | население = 478 | година = 2021 | поштенски број = 2430 | повикувачки број = 034 | надморска височина = 225 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=28 | lat_sec=14 | lon_dir=E | lon_deg=22 | lon_min=43 | lon_sec=36 | слава = | мрежно место = | карта = Петралинци во Општина Босилово.svg }} '''Петралинци''' — село во [[Општина Босилово]], во областа [[Струмичко Поле]], во околината на градот [[Струмица]]. == Потекло и значење на името == Името Петралинци е изведено од машкото име Петралин и наставката „-ци“. Но, според народната етимологија, името на селото е изведено од женското лично име Петра (нагалено Петранка, Петралинка во деминутив). Според легендата Петра била убавица на селото. Па покрај македонските момчиња од населбата во неа се заљубил и еден Турчин кој решил да ја грабне. По грабнувањето, нејзините родители многу тагувале за неа, заедно со сите селани. Поради тоа, во нејзино сеќавање населбата била наречена Петралинци.<ref>КОЛЕТКТИВНАТА МЕМОРИЈА ЗАЧУВАНА ВО ТИПИЧНИТЕ ОБИЧАИ И ТРАДИЦИИ НА ОПШТИНА БОСИЛОВО</ref> == Географија и местоположба == Селото се наоѓа во западниот дел на подрачјето на [[Општина Босилово]], во [[Струмичко Поле|Струмичкото Поле]], на патот којшто води од [[Струмица]] за [[Берово]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|last=Панов|first=Митко|publisher=Патрија|year=1998|location=Скопје|page=232|language=македонски|accessdate=6 октомври 2026}}</ref> Селото е рамничарско, сместено на надморска височина од 225 метри. Од градот [[Струмица]], селото е оддалечено 11 километри.<ref name="енциклопедија" /> Низ селото минува [[Регионален пат 1302|регионалниот пат 1302]] од Струмица до Берово. == Историја == Селото Петралинци има старо потекло. На просторот каде денеска се наоѓа селото се откриени епиграфски споменици од римскиот период, кои денес се чуваат во [[Завод за заштита на спомениците на културата и Музеј во Струмица|Струмичкиот музеј]]. По крајот на [[Балкански војни|Балканските војни]], селото било вклучено во составот на [[Царство Бугарија]]. По крајот на војната, кога се дознало за одлуката дека селото и Струмичкиот крај ќе ѝ припаднат на Бугарија, грчките војски пред да се повлечат од овие простори извршиле голем број на насилства. Селото делумно било опожарено. Во овој период во селото се населиле и македонски бегалци од [[Кукуш]], кои биле протерани од [[Грција]]. По крајот на [[Прва светска војна|Првата светска војна]], според [[Нејски мировен договор|Нејскиот мировен договор]], селото било вклучено во составот на [[Кралство СХС]], заедно со Струмичкиот регион, додека по крајот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], во рамките на [[СФРЈ]]. Селото е споменато во „Оковани радник“ (легален орган на [[КПЈ]]), во број 8 од 15 октомври 1924 година, во врска со положбата на народот на Струмичката околина во тој период. Според списанието, по дознавањето на околинскиот началник за делување на пет комити во селата Робово и Петралинци, полицискиот писар Јагош спроведел рација во која во [[Робово (Струмичко)|Робово]] уапсил 10 луѓе, во Петралинци 5 луѓе и во Дрвош 6 луѓе, бидејќи сметал дела уапсените им помагале на комитите.<ref name="ССНИ">Манол Пандевски - Ѓорѓи Стоев - Трнката, Струмица и Струмичко низ историјата, Струмица, 1969, стр. 316.</ref> До изградбата на [[Црква „Св. Кирил и Методиј“ - Петралинци|првата византискокатоличка црква]] во 1929 година во селото постоела жива христијанска заедница кои своите верски должности и потреби ги извршувале во најблиските католички цркви, пред сè во [[Радово (Струмичко)|Радово]] и [[Струмица]]. == Стопанство == *[[„Гама Дизајн“ - Петралинци|„Гама Дизајн“]] — [[пилана]] и претпријатие од [[Дрвна индустрија|дрвната индустрија]] == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|176 |1953|231 |1961|330 |1971|420 |1981|588 |1991|585 |1994|600 |2002|605 |2021|478 }} Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) во [[1900]] година селото имало 105 жители [[Македонци]].<ref name="БИМ">{{БИМ}}</ref><ref name=":0">[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_10.htm Кънчов, Васил. Македония. Етнография и статистика, София, 1900.]</ref> Селото било под влијание на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]]. Според податоците на секретарот на егзархијата [[Димитар Мишев (публицист)|Димитар Мишев]] („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во [[1905]] година во селото живееле 24 [[Македонци]] под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]] и 6 [[Роми]]<ref name="БИМ">{{БИМ}}</ref><ref name=":1">Brancoff, D.M. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, pp. 106-107.</ref>. Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 100 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_40_40-41_VODENA_(EDESSA)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien|accessdate=2024-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20230818084122/http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_40_40-41_VODENA_(EDESSA)_1941.jpg|archive-date=2023-08-18|url-status=dead}}</ref> Во [[1961]] година селото Петралинци имало 330 жители, од кои 314 [[Македонци]] и 16 [[Турци]]. Во [[1994]] година во селото живееле 600 луѓе, сите [[Македонци]]<ref name="ЕСРМ" />. Според пописот на населението на Македонија од 2002 година, селото има 605 жители, од кои 602 Македонци и 3 останати.<ref>[http://www.stat.gov.mk/publikacii/knigaX.pdf Попис на населението, домаќинствата и становите во Република Македонија, 2002 - Книга X]</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 478 жители, од кои 417 [[Македонци]], 3 останати и 58 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|105|30|176|231|330|420|588|585|600|605|478}} == Општествени установи == * [[ОУ „Гоце Делчев“ - Петралинци|ОУ „Гоце Делчев“]]. ==Самоуправа и политика== Во селото постои избирачкото место бр. 1817 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], сместени во просториите на основното училиште. Во ова избирачко место е опфатено и селото [[Хамзали]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателските избори во 2019 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 531 гласач.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|title=Претседателски избори 2019|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229144944/https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|archive-date=2019-12-29|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски парламентарни избори (2020)|Македонски парламентарни избори во 2020 година]], на овие избирачки места биле запишани вкупно 551 гласач.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://rezultati.sec.mk/mk- |title=Парламентарни избори 2020 |last= |first= |date= |work= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210305223806/https://rezultati.sec.mk/mk- |archive-date=2021-03-05 |dead-url= |accessdate=3 ноември 2020 |url-status=dead }}</ref> == Културни и природни знаменитости == * [[Гробишта (Петралинци)|Гробишта]], археолошко наоѓалиште од римско време. * [[Црква „Св. Кирил и Методиј“ - Петралинци|Црква „Св. Кирил и Методиј“]], католичка црква. * [[Црква „Св. Ѓорѓи“ - Петралинци|Црква „Св. Ѓорѓи“]], православна црква. == Култура и спорт == * Спортско игралиште „Петар Чаулев“ == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://opstinabosilovo.gov.mk/ Општина Босилово] {{CommonsCat|Petralinci}} {{Општина Босилово}} [[Категорија:Петралинци| ]] [[Категорија:Села во Општина Босилово]] [[Категорија:Струмички села]] [[Категорија:Села во Македонија]] hmt2rdnvx7g1blgyuyool2pmp2z42d4 5641475 5641450 2026-10-06T19:04:11Z Ehrlich91 24281 5641475 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Петралинци | слика = Воздушен поглед на Петралинци.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото | општина = {{општинскигрб|Општина Босилово}} | регион = {{грб|Југоисточен Регион}} | област = [[Струмичко Поле]] | население = 478 | година = 2021 | поштенски број = 2430 | повикувачки број = 034 | надморска височина = 225 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=28 | lat_sec=14 | lon_dir=E | lon_deg=22 | lon_min=43 | lon_sec=36 | слава = | мрежно место = | карта = Петралинци во Општина Босилово.svg }} '''Петралинци''' — село во [[Општина Босилово]], во областа [[Струмичко Поле]], во околината на градот [[Струмица]]. == Потекло и значење на името == Името Петралинци е изведено од машкото име Петралин и наставката „-ци“. Но, според народната етимологија, името на селото е изведено од женското лично име Петра (нагалено Петранка, Петралинка во деминутив). Според легендата Петра била убавица на селото. Па покрај македонските момчиња од населбата во неа се заљубил и еден Турчин кој решил да ја грабне. По грабнувањето, нејзините родители многу тагувале за неа, заедно со сите селани. Поради тоа, во нејзино сеќавање населбата била наречена Петралинци.<ref>КОЛЕТКТИВНАТА МЕМОРИЈА ЗАЧУВАНА ВО ТИПИЧНИТЕ ОБИЧАИ И ТРАДИЦИИ НА ОПШТИНА БОСИЛОВО</ref> == Географија и местоположба == Селото се наоѓа во западниот дел на подрачјето на [[Општина Босилово]], во [[Струмичко Поле|Струмичкото Поле]], на патот којшто води од [[Струмица]] за [[Берово]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|last=Панов|first=Митко|publisher=Патрија|year=1998|location=Скопје|page=232|language=македонски|accessdate=6 октомври 2026}}</ref> Селото е рамничарско, сместено на надморска височина од 225 метри. Од градот [[Струмица]], селото е оддалечено 11 километри.<ref name="енциклопедија" /> Низ селото минува [[Регионален пат 1302|регионалниот пат 1302]] од Струмица до Берово. == Историја == Селото Петралинци има старо потекло. На просторот каде денеска се наоѓа селото се откриени епиграфски споменици од римскиот период, кои денес се чуваат во [[Завод за заштита на спомениците на културата и Музеј во Струмица|Струмичкиот музеј]]. По крајот на [[Балкански војни|Балканските војни]], селото било вклучено во составот на [[Царство Бугарија]]. По крајот на војната, кога се дознало за одлуката дека селото и Струмичкиот крај ќе ѝ припаднат на Бугарија, грчките војски пред да се повлечат од овие простори извршиле голем број на насилства. Селото делумно било опожарено. Во овој период во селото се населиле и македонски бегалци од [[Кукуш]], кои биле протерани од [[Грција]]. По крајот на [[Прва светска војна|Првата светска војна]], според [[Нејски мировен договор|Нејскиот мировен договор]], селото било вклучено во составот на [[Кралство СХС]], заедно со Струмичкиот регион, додека по крајот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], во рамките на [[СФРЈ]]. Селото е споменато во „Оковани радник“ (легален орган на [[КПЈ]]), во број 8 од 15 октомври 1924 година, во врска со положбата на народот на Струмичката околина во тој период. Според списанието, по дознавањето на околинскиот началник за делување на пет комити во селата Робово и Петралинци, полицискиот писар Јагош спроведел рација во која во [[Робово (Струмичко)|Робово]] уапсил 10 луѓе, во Петралинци 5 луѓе и во Дрвош 6 луѓе, бидејќи сметал дела уапсените им помагале на комитите.<ref name="ССНИ">Манол Пандевски - Ѓорѓи Стоев - Трнката, Струмица и Струмичко низ историјата, Струмица, 1969, стр. 316.</ref> До изградбата на [[Црква „Св. Кирил и Методиј“ - Петралинци|првата византискокатоличка црква]] во 1929 година во селото постоела жива христијанска заедница кои своите верски должности и потреби ги извршувале во најблиските католички цркви, пред сè во [[Радово (Струмичко)|Радово]] и [[Струмица]]. == Стопанство == [[Податотека:Стопански објект во Петралинци.jpg|мини|300п|десно|Поглед на локалната продавница]] Атарот на селото е мал и зафаќа простор од 3,4 километри квадратни. На него доминира обработливото земјиште на површина од 314 [[хектар]]и, па затоа селото има полјоделска функција.<ref name="енциклопедија" /> Во селото работат услужни објекти, фабрички погон за производство на кеси и има продавница.<ref name="енциклопедија" /> Во селото е активна и пиланата [[„Гама Дизајн“ - Петралинци|„Гама Дизајн“]]. == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|176 |1953|231 |1961|330 |1971|420 |1981|588 |1991|585 |1994|600 |2002|605 |2021|478 }} Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) во 1900 година селото имало 105 жители [[Македонци]].<ref name="БИМ">{{БИМ}}</ref><ref name=":0">[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_10.htm Кънчов, Васил. Македония. Етнография и статистика, София, 1900.]</ref> Според податоците на секретарот на егзархијата [[Димитар Мишев (публицист)|Димитар Мишев]] („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во 1905 година во селото живееле 24 [[Македонци]] под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]] и 6 [[Роми]].<ref name="БИМ">{{БИМ}}</ref><ref name=":1">Brancoff, D.M. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, pp. 106-107.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 100 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_40_40-41_VODENA_(EDESSA)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien|accessdate=2024-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20230818084122/http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_40_40-41_VODENA_(EDESSA)_1941.jpg|archive-date=2023-08-18|url-status=dead}}</ref> Селото е средно по големина, со двоен пораст на населението. Така, во 1961 година селото броело 330 жители, од кои 314 биле Македонци, а 16 жители Турци. Во 1994 година, бројот се зголемил на 600 жители и во селото живеело само македонско население.<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, селото Петралинци броело 605 жители, од кои 602 [[Македонци]] и 3 останати.<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=6 октомври 2026}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 478 жители, од кои 417 [[Македонци]], 3 останати и 58 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|105|30|176|231|330|420|588|585|600|605|478}} <!--=== Родови === === Иселеништво ===--> == Општествени установи == * [[ПУ „Гоце Делчев“ - Петралинци|ПУ „Гоце Делчев“]] - подрачно основно училиште за ученици од прво до петто одделение во состав на [[ОУ „Гоце Делчев“ - Босилово]] * Пошта ([[Поштенски броеви во Македонија|2430]]) <gallery mode=packed heights=200px> Податотека:Пошта во Петралинци.jpg|Општествен објект Податотека:Sports court Petar Čaulev (Petralinci) (3).jpg|Спортски терен „Петар Чаулев“ Податотека:ОУ „Гоце Делчев“ - Петралинци.jpg|Основното училиште </gallery> == Самоуправа и политика == Во {{римски|19}} век, Петралинци било село во [[Струмичка Каза|Струмичката Каза]] на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Селото влегува во рамките на [[Општина Босилово]], која била една од ретките што останала непроменета по новата територијална поделба на Македонија во 2004 година. Во периодот од 1996-2004 година, селото било исто така во рамките на [[Општина Босилово]]. Во периодот од 1962 до 1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата општина Струмица. Селото припаѓало на некогашната општина Босилово во периодот од 1955 до 1962 година. Во периодот 1952-1955, селото било дел од тогашната Општина Босилово, во која покрај селото Петралинци, се наоѓале и селата Босилово, Гечерлија, Дабиле, Дрвош, Еднокуќево, Робово, Сарај, Старо Балдевци и Хамзали. Во периодот 1950-1952, селото било седиште на некогашната Општина Петралинци, во која влегувале селата Гечерлија, Дрвош, Петралинци, Сарај, Старо Балдевци, Хамзали и Чанаклија. === Избирачко место === Во селото постои избирачкото место бр. 1817 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], сместено во просториите на основното училиште. Во ова избирачко место е опфатено и селото [[Хамзали]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателските избори во 2019 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 531 гласач.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|title=Претседателски избори 2019|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229144944/https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|archive-date=2019-12-29|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски парламентарни избори (2020)|Македонски парламентарни избори во 2020 година]], на овие избирачки места биле запишани вкупно 551 гласач.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-|title=Парламентарни избори 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20210305223806/https://rezultati.sec.mk/mk-|archive-date=2021-03-05|accessdate=3 ноември 2020|url-status=dead }}</ref> == Културни и природни знаменитости == ;Археолошки наоѓалишта<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|409}}</ref> * [[Гробишта (Петралинци)|Гробишта]] — осамен наод од римско време. ;Цркви<ref name="верски објекти">{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> * [[Црква „Св. Ѓорѓи“ - Гечерлија|Црква „Св. Ѓорѓи“]] — главна селска православна црква; и * [[Црква „Св. Кирил и Методиј“ - Гечерлија|Црква „Св. Кирил и Методиј“]] — главна селска византискокатоличка црква. <gallery mode=packed heights=200px> Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Петралинци 10.jpg|Црквата „Св. Ѓорѓи“ Податотека:Црква „Св. Кирил и Методиј“ - Петралинци.jpg|Црквата „Св. Кирил и Методиј“ </gallery> <!--== Редовни настани == == Личности == ;Родени во или по потекло од Петралинци == Култура и спорт ==--> == Поврзано == * [[Општина Босилово]] * [[Струмичко Поле]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Petralinci}} {{Општина Босилово}} [[Категорија:Петралинци| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Струмички села]] [[Категорија:Села во Општина Босилово]] iodyujjkl4k6yndk2aiuix0lwzjlmy6 5641476 5641475 2026-10-06T19:04:38Z Ehrlich91 24281 /* Културни и природни знаменитости */ 5641476 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Петралинци | слика = Воздушен поглед на Петралинци.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото | општина = {{општинскигрб|Општина Босилово}} | регион = {{грб|Југоисточен Регион}} | област = [[Струмичко Поле]] | население = 478 | година = 2021 | поштенски број = 2430 | повикувачки број = 034 | надморска височина = 225 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=28 | lat_sec=14 | lon_dir=E | lon_deg=22 | lon_min=43 | lon_sec=36 | слава = | мрежно место = | карта = Петралинци во Општина Босилово.svg }} '''Петралинци''' — село во [[Општина Босилово]], во областа [[Струмичко Поле]], во околината на градот [[Струмица]]. == Потекло и значење на името == Името Петралинци е изведено од машкото име Петралин и наставката „-ци“. Но, според народната етимологија, името на селото е изведено од женското лично име Петра (нагалено Петранка, Петралинка во деминутив). Според легендата Петра била убавица на селото. Па покрај македонските момчиња од населбата во неа се заљубил и еден Турчин кој решил да ја грабне. По грабнувањето, нејзините родители многу тагувале за неа, заедно со сите селани. Поради тоа, во нејзино сеќавање населбата била наречена Петралинци.<ref>КОЛЕТКТИВНАТА МЕМОРИЈА ЗАЧУВАНА ВО ТИПИЧНИТЕ ОБИЧАИ И ТРАДИЦИИ НА ОПШТИНА БОСИЛОВО</ref> == Географија и местоположба == Селото се наоѓа во западниот дел на подрачјето на [[Општина Босилово]], во [[Струмичко Поле|Струмичкото Поле]], на патот којшто води од [[Струмица]] за [[Берово]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|last=Панов|first=Митко|publisher=Патрија|year=1998|location=Скопје|page=232|language=македонски|accessdate=6 октомври 2026}}</ref> Селото е рамничарско, сместено на надморска височина од 225 метри. Од градот [[Струмица]], селото е оддалечено 11 километри.<ref name="енциклопедија" /> Низ селото минува [[Регионален пат 1302|регионалниот пат 1302]] од Струмица до Берово. == Историја == Селото Петралинци има старо потекло. На просторот каде денеска се наоѓа селото се откриени епиграфски споменици од римскиот период, кои денес се чуваат во [[Завод за заштита на спомениците на културата и Музеј во Струмица|Струмичкиот музеј]]. По крајот на [[Балкански војни|Балканските војни]], селото било вклучено во составот на [[Царство Бугарија]]. По крајот на војната, кога се дознало за одлуката дека селото и Струмичкиот крај ќе ѝ припаднат на Бугарија, грчките војски пред да се повлечат од овие простори извршиле голем број на насилства. Селото делумно било опожарено. Во овој период во селото се населиле и македонски бегалци од [[Кукуш]], кои биле протерани од [[Грција]]. По крајот на [[Прва светска војна|Првата светска војна]], според [[Нејски мировен договор|Нејскиот мировен договор]], селото било вклучено во составот на [[Кралство СХС]], заедно со Струмичкиот регион, додека по крајот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], во рамките на [[СФРЈ]]. Селото е споменато во „Оковани радник“ (легален орган на [[КПЈ]]), во број 8 од 15 октомври 1924 година, во врска со положбата на народот на Струмичката околина во тој период. Според списанието, по дознавањето на околинскиот началник за делување на пет комити во селата Робово и Петралинци, полицискиот писар Јагош спроведел рација во која во [[Робово (Струмичко)|Робово]] уапсил 10 луѓе, во Петралинци 5 луѓе и во Дрвош 6 луѓе, бидејќи сметал дела уапсените им помагале на комитите.<ref name="ССНИ">Манол Пандевски - Ѓорѓи Стоев - Трнката, Струмица и Струмичко низ историјата, Струмица, 1969, стр. 316.</ref> До изградбата на [[Црква „Св. Кирил и Методиј“ - Петралинци|првата византискокатоличка црква]] во 1929 година во селото постоела жива христијанска заедница кои своите верски должности и потреби ги извршувале во најблиските католички цркви, пред сè во [[Радово (Струмичко)|Радово]] и [[Струмица]]. == Стопанство == [[Податотека:Стопански објект во Петралинци.jpg|мини|300п|десно|Поглед на локалната продавница]] Атарот на селото е мал и зафаќа простор од 3,4 километри квадратни. На него доминира обработливото земјиште на површина од 314 [[хектар]]и, па затоа селото има полјоделска функција.<ref name="енциклопедија" /> Во селото работат услужни објекти, фабрички погон за производство на кеси и има продавница.<ref name="енциклопедија" /> Во селото е активна и пиланата [[„Гама Дизајн“ - Петралинци|„Гама Дизајн“]]. == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|176 |1953|231 |1961|330 |1971|420 |1981|588 |1991|585 |1994|600 |2002|605 |2021|478 }} Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) во 1900 година селото имало 105 жители [[Македонци]].<ref name="БИМ">{{БИМ}}</ref><ref name=":0">[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_10.htm Кънчов, Васил. Македония. Етнография и статистика, София, 1900.]</ref> Според податоците на секретарот на егзархијата [[Димитар Мишев (публицист)|Димитар Мишев]] („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во 1905 година во селото живееле 24 [[Македонци]] под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]] и 6 [[Роми]].<ref name="БИМ">{{БИМ}}</ref><ref name=":1">Brancoff, D.M. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, pp. 106-107.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 100 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_40_40-41_VODENA_(EDESSA)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien|accessdate=2024-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20230818084122/http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_40_40-41_VODENA_(EDESSA)_1941.jpg|archive-date=2023-08-18|url-status=dead}}</ref> Селото е средно по големина, со двоен пораст на населението. Така, во 1961 година селото броело 330 жители, од кои 314 биле Македонци, а 16 жители Турци. Во 1994 година, бројот се зголемил на 600 жители и во селото живеело само македонско население.<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, селото Петралинци броело 605 жители, од кои 602 [[Македонци]] и 3 останати.<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=6 октомври 2026}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 478 жители, од кои 417 [[Македонци]], 3 останати и 58 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|105|30|176|231|330|420|588|585|600|605|478}} <!--=== Родови === === Иселеништво ===--> == Општествени установи == * [[ПУ „Гоце Делчев“ - Петралинци|ПУ „Гоце Делчев“]] - подрачно основно училиште за ученици од прво до петто одделение во состав на [[ОУ „Гоце Делчев“ - Босилово]] * Пошта ([[Поштенски броеви во Македонија|2430]]) <gallery mode=packed heights=200px> Податотека:Пошта во Петралинци.jpg|Општествен објект Податотека:Sports court Petar Čaulev (Petralinci) (3).jpg|Спортски терен „Петар Чаулев“ Податотека:ОУ „Гоце Делчев“ - Петралинци.jpg|Основното училиште </gallery> == Самоуправа и политика == Во {{римски|19}} век, Петралинци било село во [[Струмичка Каза|Струмичката Каза]] на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Селото влегува во рамките на [[Општина Босилово]], која била една од ретките што останала непроменета по новата територијална поделба на Македонија во 2004 година. Во периодот од 1996-2004 година, селото било исто така во рамките на [[Општина Босилово]]. Во периодот од 1962 до 1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата општина Струмица. Селото припаѓало на некогашната општина Босилово во периодот од 1955 до 1962 година. Во периодот 1952-1955, селото било дел од тогашната Општина Босилово, во која покрај селото Петралинци, се наоѓале и селата Босилово, Гечерлија, Дабиле, Дрвош, Еднокуќево, Робово, Сарај, Старо Балдевци и Хамзали. Во периодот 1950-1952, селото било седиште на некогашната Општина Петралинци, во која влегувале селата Гечерлија, Дрвош, Петралинци, Сарај, Старо Балдевци, Хамзали и Чанаклија. === Избирачко место === Во селото постои избирачкото место бр. 1817 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], сместено во просториите на основното училиште. Во ова избирачко место е опфатено и селото [[Хамзали]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателските избори во 2019 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 531 гласач.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|title=Претседателски избори 2019|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229144944/https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|archive-date=2019-12-29|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски парламентарни избори (2020)|Македонски парламентарни избори во 2020 година]], на овие избирачки места биле запишани вкупно 551 гласач.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-|title=Парламентарни избори 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20210305223806/https://rezultati.sec.mk/mk-|archive-date=2021-03-05|accessdate=3 ноември 2020|url-status=dead }}</ref> == Културни и природни знаменитости == ;Археолошки наоѓалишта<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|409}}</ref> * [[Гробишта (Петралинци)|Гробишта]] — осамен наод од римско време. ;Цркви<ref name="верски објекти">{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> * [[Црква „Св. Ѓорѓи“ - Петралинци|Црква „Св. Ѓорѓи“]] — главна селска православна црква; и * [[Црква „Св. Кирил и Методиј“ - Петралинци|Црква „Св. Кирил и Методиј“]] — главна селска византискокатоличка црква. <gallery mode=packed heights=200px> Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Петралинци 10.jpg|Црквата „Св. Ѓорѓи“ Податотека:Црква „Св. Кирил и Методиј“ - Петралинци.jpg|Црквата „Св. Кирил и Методиј“ </gallery> <!--== Редовни настани == == Личности == ;Родени во или по потекло од Петралинци == Култура и спорт ==--> == Поврзано == * [[Општина Босилово]] * [[Струмичко Поле]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Petralinci}} {{Општина Босилово}} [[Категорија:Петралинци| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Струмички села]] [[Категорија:Села во Општина Босилово]] ozcd5qfl51x3ph023bpgvo6a18zfk87 0 11210 5641382 5617732 2026-10-06T15:43:24Z P.Nedelkovski 47736 поврзница 5641382 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = К’шање | слика = Поглед на К'шање.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото К’шање | општина = {{општинскигрб|Општина Куманово}} | регион = {{грб|Североисточен Регион}} | област = [[Овче Поле]] | население = 15 | година = 2021 | поштенски број = 1309 | повикувачки број = 031 | надморска височина = 560 | lat_dir=N | lat_deg=42 | lat_min=1 | lat_sec=44 | lon_dir=E | lon_deg=21 | lon_min=56 | lon_sec=35 | слава = [[Вознесение Христово|Спасовден]] | мрежно место = | карта = К’шање во Општина Куманово.svg }} '''К’шање''' — село во [[Општина Куманово]], во областа [[Овче Поле]], во околината на градот [[Куманово]]. == Географија и местоположба == [[Податотека:Поглед на К'шање.jpg|мини|300п|лево|Воздушен поглед на селото]] Селото се наоѓа во југоисточниот дел на територијата на [[Општина Куманово]], чиј атар се допира со подрачјето на општините [[Општина Свети Николе|Свети Николе]] и [[Општина Кратово|Кратово]]. Истото е сместено недалеку од патот Куманово-Свети Николе.<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија: географски, демографски, и аграрни обележја|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|pages=171}}</ref> Селото е ридско, сместено на надморска височина од 560 метри. Од градот Куманово, селото е оддалечено 24 километри.<ref name="енциклопедија" /> Селото е сместено на местото каде се спојуваат [[Градиштанска Планина]] (југозападно) и планината [[Манговица]] (југоисточно). Селото го надвисуваат 4 висои, и тоа: северно на околу 2&nbsp;километри висот Сувар (714 м.), југоисточно на околу 3&nbsp;км висот Бабин Град (765 м.), јужно на околу 2&nbsp;километри висот Перица и северозападно на околу 3&nbsp;километри висот Вукосија (636 м.). Западно од селото се наоѓа полето Кампур. Оваа нископланинска област претставува [[вододелница]] помеѓу [[Кумановска Котлина|Кумановската Котлина]], на југ и на [[Овче Поле]] на северозапад. Селото е сместено покрај [[Регионален пат 1204|регионалниот пат 1204]] помеѓу градовите [[Куманово]] и [[Свети Николе]]. Кај превојот Караула (518 м.) се двои земјен пат до селото. Селото се наоѓа во горниот дел на долината на малата река Лука, притока на Пчиња. Реката уште е наречен и Кшањски Дол, кој е повремен водотек. Скоро сите селски куќи се наоѓаат на левата страна на долината, поради што селото е насочено кон северозапад. Околни села се [[Кокошиње]], [[Татомир]], [[Пезово]] и [[Градиште (Кумановско)|Градиште]]. Во минатото, водата за пиење мештаните ја добивале од бунари.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Кумановска област|last= Трифуноски|first=Јован|publisher=САНУ|year=1974|isbn=|location=[[Скопје]]|pages=164-166}}</ref> Месностите во атарот на селото ги носат следниве имиња: Билодубрава, Дервен или Ризов Бунар, Кампур, Јовановски Бунар, Дајеви Ливади, Горно Краиште, Кеев Рид, Грљаново Брдо, Заечко Чукарче, Попов Чукар, Побиен Камен, Јасика, Голем Дол, Кула, Чумалеј, Загузје, Ќерамидница, Кутлино, Педеви Ниви, Пезовски Дол, Рамниште, Зелени Крст, Лука, Мост, Коритиште, Падина, Милошев Чукар, Врдеј, Паевица, Кашански Венец, Трајков Чукар, Цолевица, Раскрсје, Брзанов Рид и Селиште.<ref name=":0" /> К’шање има разреден тип и е поделено на онолку маала колку што има родови. Некои маала имаат од едно до шест домаќинства. Поглавни маала се: Ивановско, Ѓорговско, Филиповско, Чавдарско и други.<ref name=":0" /> == Историја == [[Податотека:Поглед на К'шање 2.jpg|мини|300п|десно|Воздушен поглед на селото]] Денешното село влегува во поновите села во Кумановско. Традицијата наведува дека порано ова земјиште припаѓало на пашите („кашла“). По тоа го добило и своето име К’шање. Во селото најстари се родовите Филиповци, Ивановци, Ѓорговци и Стеевци, кои се основачи на селото.<ref name=":0" /> Месноста Селиште се наоѓа кај селото, во северниот дел. Сместена е десно од малата рекичка Лука, а народната традиција наведува дека таму порано се наоѓало селото. Тогаш, К’шање имало мал број на домови. По предание, таму некогаш се појавила [[Чума (болест)|чума]] и поради тоа мештаните ја променила местоположбата и изградиле куќи на местото на нивните сточарски трла. Оваа промена се случила во 1860 година, што било случај и во соседните села [[Пезово]], [[Мургаш]], [[Новосељане]] и други.<ref name=":0" /> По етничките особености, К’шање припаѓа на пределот [[Которлак]]. Селото отсекогаш административно припаѓало на Кумановската област.<ref name=":0" /> Во отоманскиот период, кај месноста Кула североисточно од селото се наоѓала турска кула.<ref name=":0" /> == Стопанство == Атарот на селото зафаќа простор од 12,4&nbsp;км², при што преовладуваат пасиштата со површина од 530 [[хектар]]и, на обработливите површини отпаѓаат 448 хектари, а на шумите 181 хектар.<ref name="енциклопедија" /> Во основа, селото има полјоделско-сточарска функција.<ref name="енциклопедија" /> Селото, заедно со соседното Пезово, биле раатски села до 1912 година, односно во нив немало [[Чифлиг|чифлици]]. Единствено, малку земја поседувал некој кумановски Турчин Нуи. Старите селани раскажувале дека доколку имало лоша година и селаните се задолжеле кај некои Турци и подоцна не го вратиле долгот, тогаш Турците ја одземале нивната земја.<ref name=":0" /> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|540 |1953|523 |1961|451 |1971|369 |1981|167 |1991|91 |1994|83 |2002|48 |2021|15 }} Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика|Македонија, Етнографија и статистика]]“) од 1900 година, во К’шање живееле 420 жители, сите [[Македонци]].<ref name=":2">[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_27.htm Кънчов, В. Македония. Етнография и статистика, София, 1900, с. 216]</ref> Според егзархискиот секретар [[Димитар Мишев]], („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во 1905 година во К’шање имало 488 [[Македонци]], под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]].<ref name=":1">D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, р. 126-127.</ref> К’шање во 1961 година имало 451 жител, а во 1994 година 83 жители, македонско население.<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, во селото К’шање живееле 48 жители, сите [[Македонци]].<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=9 декември 2022}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 15 жители, од кои 11 [[Македонци]] и 4 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|420|488|540|523|451|369|167|91|83|48|15}} === Родови === Кшање е македонско село.<ref name=":0" /> Според истражувањата од 1972 година, родови во селото се: * '''Доселеници:''' ''Ѓорговци'' (6 к.), ''Ивановци'' (6 к.), ''Филиповци'' (5 к.) и ''Стеевци'' (4 к.), најстари родови во селото. Основачи на денешното село. Порано живееле во месноста Селиште. Подалечно потекло им е непознато. Во родот Ѓорговци се знае следното родословие: Цане (жив на 80&nbsp;г. во 1972 година) Саздо-Јане-Цветко-Ѓорго; ''Анчевци'' (4 к.), ''Ристинци'' (4 к.), ''Одујевци'' (4 к.), ''Вучковци'' (3 к.), ''Мишевци'' (3 к.), ''Лазаровци'' (3 к.), ''Гаѓевци'' (2 к.), ''Миленковци'' (2 к.), ''Чаушевци'' (2 к.), ''Шординци'' (2 к.), ''Петревци'' (1 к.) и ''Цекевци'' (1 к.), овие родови се деленички од најстарите родови, како и млади доселеници со непознато потекло; ''Чавдарци'' (5 к.), доселени се во XIX век од селото [[Татомир]] во [[Кратовско]]; ''Басмарци'' (2 к.), доселени се после претходниот род од селото [[Габар]] во [[Кривопаланечко]]; ''Ѓуревци'' (2 к.), доселени се од некое село во [[Кривопаланечко]]. === Иселеништво === Постари иселени Македонци има во [[Скачковце]] (''Џумбушови'') и [[Клечевце]] (''Бајеви''). После [[Втора светска војна|Втората светска војна]] преку 50 македонски семејства се иселиле во градовите [[Куманово]], [[Скопје]], [[Велес]] и [[Свети Николе]].<ref name=":0" /> == Општествени установи == [[Податотека:Затвор „Куманово“.jpg|мини|300п|десно|Поглед на [[Затвор „Куманово“|затворот „Куманово“]]]] * Поранешно основно училиште, а денес објект на [[Затвор „Куманово“|затворот „Куманово“]] Во 2007 година во К’шање тогашниот министер за правда [[Михајло Маневски]] и министерката за внатрешни работи [[Гордана Јанкулоска]] ги фрлија првите лопати на новата затворска зграда оддалечена 25 километри од [[Куманово]]. Затворот има три ката. Нови се последните два ката и страничниот дел на зградата, а првиот кат е адаптиран од училишната зграда. На првиот кат ќе биде сместено притворското одделение. Затворот ќе прими 250 затвореници, од кои 50 ќе бидат притвореници. Предвидено е во една ќелија да има по двајца или по девет квадрати за еден затвореник. На секој кат има по една голема соба во која ќе бидат сместени шест-седум затвореници и посебен дел, во кој има по три самици. == Самоуправа и политика == Кон крајот на {{римски|19}} век, К’шање било село во [[Кумановска Каза|Кумановската Каза]] на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Селото влегува во рамките на [[Општина Куманово]], која била променета со новата територијална поделба на Македонија во 2004 година. Во периодот од 1996-2004 година, селото било дел од некогашната [[Општина Орашац]]. Во периодот од 1962 до 1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата општина Куманово. Селото припаѓало на некогашната општина Орашац во периодот од 1955 до 1962 година. Во периодот 1952-1955, селото било дел од тогашната Општина Павлешенци, во која покрај селото К’шање, се наоѓале и селата Габреш, Горно Ѓуѓанци, Градиште, Долно Ѓуѓанци, Кокошиње, Кутлибег, Кучкарево, Павлешенци, Пезово, Стањевци и Строиманци. Селото било дел од некогашната Општина Градиште во периодот 1950-1952, во која влегувале селата Габреш, Градиште, К’шање, Кутлибег, Кучкарево и Пезово. === Избирачко место === Во селото постои избирачкото место бр. 1137 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], сместено во просториите на основното училиште.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Локални избори во Македонија (2021)|локалните избори во 2021 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 23 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati2021lokalni1krug.sec.mk/mk/mayr/r/45-1392|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209190240/https://rezultati2021lokalni1krug.sec.mk/mk/mayr/r/45-1392|archive-date=2023-12-09|dead-url=|accessdate=9 декември 2023|title=архивски примерок|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == [[Податотека:Црква „Св. Никола“ - К'шање 5.jpg|мини|300п|десно|Поглед на главната селска црква „Св. Никола“]] ;Археолошки наоѓалишта<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|211}}</ref> * [[Илинден (К’шање)|Илинден]] — некропола од доцноантичко време ;Цркви<ref name="верски објекти">{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7}}</ref> * [[Црква „Св. Никола“ - К’шање|Црква „Св. Никола“]] — главна селска црква црква, изградена во 1884 година == Редовни настани == ;Селски слави<ref name=":0" /> * [[Вознесение Христово|Спасовден]] — главна селска слава * [[Света Петка]] — понова селска слава * [[Свети Никола]] — црковна слава <!--== Личности == ;Родени во или по потекло од К’шање == Култура и спорт ==--> == Галерија == <gallery mode=packed heights=150px> Податотека:Куќа во К'шање 2.jpg|Куќа во селото Податотека:Црква „Св. Никола“ - К'шање 7.jpg|Воздушен поглед на околината на црквата Податотека:Поглед на К'шање 3.jpg|Воздушен поглед на дел од селото Податотека:Куќа во К'шање.jpg|Куќа во селото </gallery> == Поврзано == * [[Општина Куманово]] * [[Куманово]] * [[Овче Поле]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|K'šanje}} {{Општина Куманово}} [[Категорија:К’шање| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Кумановски села]] [[Категорија:Села во Општина Куманово]] [[Категорија:Села со слава Спасовден во Македонија]] eq8pzhu0ylc1u4n8xovw8513l05eaa1 4 20515 5641419 5639406 2026-10-06T17:09:51Z Ehrlich91 24281 /* Барање за пошироко мислење: историски идентитет и неутралност во биографските статии */ Одговор 5641419 wikitext text/x-wiki <!---------------------------------------------------------------------------------> <!-------Вам ви благодари помошниот тим на Википедија (pro's making woners)------> <!---------------------------------------------------------------------------------> {{Селска чешма}}<br /> __NEWSECTIONLINK__ <div id="содржина"> __TOC__ <div id="дискусии"> [[Категорија:Википедија:Селска чешма| ]] [[Категорија:Википедија:Заедница|Селска чешма]] == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 20:45, 16 јануари 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:ZI Jony@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 14:21, 18 јануари 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Tiven2240@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == Годишна оценка на Упатствата за спроведување на Универзалниот правилник на однесување (УПнО) == <section begin="announcement-content" /> Ве известувам дека започна периодот на годишна оценка на Упатствата за спроведување на Универзалниот правилник на однесување. Можете да давате предлози за промени до 9 февруари 2026&nbsp;г. Ова е првиот од неколкуте чекори на годишната проценја. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Прочитајте повеќе за ова и учествувајте во разговор на страницата на УПнО на Мета]]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координативната комисија на Универзалниот правилник на однесување]] (U4C) е глобална група посветена на правично и доследно спроведување на УПнО. Оваа годишна проценка е планирана и спроведена од U4C. За повеќе информации за должностите на U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|погледајте ја нејзината повелба]]. Споделете ги овие информации со други членови на вашата заедница кајшто е соодветно. -- Во соработка со U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|разговор]])<section end="announcement-content" /> 22:01, 19 јануари 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Keegan (WMF)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Начела и напатствија на Википедија == Почитувани уредници, ja отворам оваа дискусија во согласност со [[ВП:ГЛАСННН]]. Во продолжение секоја недела ќе биде отворена по една тема за која треба да ги одредиме насоките на значајност за нашата Википедија, и на која прво добро е да се дискутира, а потоа можеби и да се гласа. При оформувањето на статиите за начела и напаствија, како и за значајност, во врска со луѓе, настани и друго, земени се предвид неколку јазични Википедии, како англиската, српската и хрватската. Да нагласам дека Википедија на англиски јазик има построги правила од другите јазични Википедии, претпоставувам затоа што се смета за светска енциклопедија, и некои теми кои се важни локално во земјите, на англиската не сметаат дека треба да ги има. Сепак и таму има исклучоци. Исто така, добро е да се нагласи и да се има на ум дека дел од овие службени страници се создавани пред 20 години, и можно е да има потреба од нивно прегледување и дополнување. === [[Википедија:Што не е Википедија]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 19:40 ч. на 8 февруари 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> Да започнеме со [[Википедија:Што не е Википедија|што не е Википедија]]. Википедија не е хартиена енциклопедија, не е речник, не е трибина, ниту пак говорница од било кој вид, не е ни разговорен форум или средство за пропаганда и рекламирање. Википедија не е збирка на надворешни врски, галерии на слики или медиуми. Википедија на македонски јазик не е национална енциклопедија на Македонците. Википедија не е услужник на бесплатно вдомување или мрежен простор, не е експеримент за демократија или каков било друг политички систем. Нејзиниот основен метод на одлучување на консензус е преку уредување и дискусија, не преку постојано гласање. Повеќе на секоја од ставките има на линкот [[Википедија:Што не е Википедија|што не е Википедија]]. ==== Дискусија за „Што не е Википедија“ ==== {{коментар}} Според мене, треба да имаме слобода да бришеме кориснички страници на Википедијанци на кои корисникот си пишува реклама за себе и она што го работи. Налетувам на такви, скоро имаше некој масер се рекламира на корисничката страница. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 19:42, 8 февруари 2026 (CET) :{{коментар}}Според мене, секаков вид на рекмалација директна или индиректна мора одма да се отстранува без никаква дебата или дискусија. Без разлика дали е на корисничка страница, подобрување во статија, новосоздадена страница и останато. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 20:01, 8 февруари 2026 (CET) :Па некако оваа страница има опфатено доволно, јас немам забелешки или некакви сугестии што да се наведе дополнително. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 16:27, 9 февруари 2026 (CET) :Исто и јас. :) [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 20:53, 9 февруари 2026 (CET) {{коментар}}Се согласувам дека секаков вид на рекмалација директна или индиректна треба да се отстранува без никаква дискусија.[[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> :{{Коментар}} Вака. Малку пристапот да е подиректен и поконкретен. На пример глеам се дискутира за тоа Што не е википедија? Значи мој предлог е за ова, и за сите идни дискусии, да се преземе англиската верзија на напатствијата, да се видат од сите нас и да се даде коментар кои поттпочки од англиското напатствије би го трганеле или замениле со друго. Ова го зборам од проста причина што англиските напатствија се едни од најелаборираните, па дури и претерано детализирани, ние можеме да ги земем само општите начела. Во овој случај ок си е се. Се сложувам со напишаното за тоа што не е Википедија, ако имам некој поконкретен дел за додавање, ќе пишам тука. Следните да бидат со поконкретни забелешки што се прифаќа, а што не на нашата Википедија. Во однос на кориснички страници, ние сме бришеле и порано само вулгарности. Рекламирање не би требало да е проблем, според мене. Пропагираме сите ние на нашите кориснички страници. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 18:50, 15 февруари 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (настани)]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:30 ч. на 15 февруари 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> Многу настани добиваат покриеност во вестите, а сепак не се од историска или трајна важност. Настан може да биде доволно интересен за новинарите и уредниците на вестите, но тоа не секогаш е доволно значајно за да има статија на Википедија. При оценувањето на настанот, уредниците треба да оценат различни аспекти на настанот и покриеноста: влијанието, длабочината, времетраењето, географскиот опсег, разновидноста и веродостојноста на покривањето, како и дали покривањето е рутинско. ;Трајни ефекти Настанот што е преседан или катализатор за нешто друго од трајно значење, најверојатно ќе биде значаен. На пример, во САД, убиството на детето Адам Волш на крајот довело до донесување на Закон за заштита и безбедност на децата, наречен Закон Адам Волш. Овој настан се смета за значаен. Настаните кои имаат трајно дејство од историско значење веројатно ќе бидат знајачни. Ова вклучува, на пример, природни катастрофи после кои останува широко распространето уништување, а обновата на уништеното може да доведе до смена на населението, и можно е да влијае врз изборите. Помал земјотрес или бура со мало или никакво влијание врз човечката популација веројатно не е значаен за да има статија на Википедија. ;Географски опсег Значајните настани обично имаат значително влијание врз широк регион, домен или широко распространета општествена група. Настанот кој влијае врз локално подрачје и го известуваат само медиумите во блискиот регион веројатно нема да биде значаен. ;Длабочина на покриеност Еден настан мора да добие голема или длабинска покриеност за да биде значаен. Длабочина на покривање вклучува анализа што ги става настаните во контекст, како што често се среќава во книгите, долгометражни написи во големите списанија за вести или на ТВ. ;Времетраење на покриеноста Значајните настани обично добиваат медиумска покриеност која е во подолг временски период. Времетраењето на известувањето по медиуми е силен показател за тоа дали некој настан има минливо или трајно значење. Тоа што некој настан се случил неодамна сам по себе не го прави незначаен. ;Разновидност на извори Се очекува значајна национална или меѓународна медиумска покриеност за некој настан да биде забележлив. Известувањето со широк опсег има тенденција да укаже на значајност, освен кога медиумите препишуваат и преобјавуваат исти вести едни од други. ;Рутинско покривање Според политиката на Википедија дека не е весник, рутинското покривање на вести за работи како што се објави не се доволна основа за статија. Рутинските настани, како што се спортски натпревари, филмски премиери, прес-конференции итн., може подобро да се опфатат како дел од друга статија, ако воопшто се значајни. Медиумски објави за настани кои се вообичаени, секојдневни, или се обични предмети што не се истакнуваат — веројатно не се значјани за да имаат своја статија на енциклопедија. ;Сензационализам Таблоид или жолтото новинарство како што се нарекува, обично се смета за лоша основа за статија во енциклопедија, поради недостатокот на проверка на фактите својствени за сензационалистичко известување и објавување на скандали. Википедија не е место за скандали или озборувања. ;Кривични дела Написите за криминални дејствија, особено оние што спаѓаат во категоријата „вонредни вести“, често се предмет на дискусии за бришење. ;Луѓе значајни за само еден настан Луѓето познати само во врска со еден настан генерално не треба да имаат статија напишана за нив. Ако настанот е многу значаен, тогаш наместо тоа, обично треба да се напише статија за настанот. ;Идни настани Поединечните закажани или очекувани идни настани треба да бидат вклучени само ако настанот е значаен, и речиси сигурно ќе се одржи. Датумите не се дефинитивни додека настанот навистина не се случи, бидејќи дури и значајните настани може да бидат откажани или одложени во последен момент поради голем инцидент (ваков случај на одложување беше во текот на пандемијата). Меѓу идните настани кои се соодветни за да се отвори за нив страница пред време спаѓаат: избори, Олимписки игри, Евровизија, европски и светски првенства. ;Алтернативи за бришење Ако значајноста на настанот е доведена во прашање, но тој е првенствено поврзан со одредена личност, компанија или организација или текстот може да биде дел од друга статија со поширока тема, тогаш треба да се употреби спојувањето на содржините. Сепак, треба да се внимава на настанот да не му се даде непотребна тежина. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (настани)|Значајност на настаните]]. ==== Дискусија за „Настани“ ==== {{коментар}} Според мене, овој дел добро ги покрива сите можни ситуации поврзани со настаните. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:32, 15 февруари 2026 (CET)<br> {{коментар}} Сметам дека аргументите се добро образложени и се согласувам со нив. - [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 11:07, 18 февруари 2026 (CET) <br> {{коментар}} Се солгасувам со горенаведените коментари. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 11:30, 18 февруари 2026 (CET) <br> {{коментар}} Добри се предлозите и правилата наведени во посебната страница, немам дополнителни коментари. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:11, 18 февруари 2026 (CET)<br> {{коментар}} Овој дел е усогласен со соодветниот дел на другите јазици и јасен за оние што го читаат. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 17:14, 19 февруари 2026 (CET) {{коментар}} Исто и јас се согласувам со коментари на колегите. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:03, 21 февруари 2026 (CET) {{коментар}} Добро се образложени аргументите и се согласувам со нив.[[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Автобиографија]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:50 ч. на 22 февруари 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> *Пишувањето автобиографии е обесхрабрено, бидејќи е тешко да се напише неутрална, проверлива автобиографија, а има и многу замки. *Автобиографијата често е пристрасна, и обично напишано е само позитивното за личноста. *Автобиографиите се често непроверливи. Ако единствениот извор за одреден факт за вас сте вие самите, читателите не можат да го потврдат тоа. *Автобиографиите можат да содржат оригинално истражување. Луѓето често вклучуваат информации во автобиографии кои никогаш претходно не биле објавени или се резултат на знаење за нештата од прва рака. Википедија е енциклопедија и не смее да содржи претходно необјавени информации, ниту дозволува оригинално истражување. *Под „автобиографија“ не се подразбира само биографијата што сте ја напишале сами за себе, туку и биографијата што сте ја платиле или сте наредиле некој друг да ја напише во ваше име. *Тешко е да се пишува неутрално и објективно за себе, затоа треба да дозволите другите да пишуваат. Би требало да почекате некој друг да напише статија за вас и вашите постигнувања. *Во јасни случаи, дозволено е уредување на страници поврзани со вас, како: враќање на вандализам; но само ако тоа е очигледен вандализам, а не содржински спор. *Ако не сте значајни според начелата на Википедија, пишување на статија за себе ја крши политиката која вели дека Википедија не е место за бесплатна реклама. * Ако вашиот живот и достигнувања се проверливи и навистина од значење за да ве има на енциклопедија, некој друг веројатно ќе создаде статија за вас порано или подоцна. Повеќе на линкот: [[Википедија:Автобиографија]] ==== Дискусија за „Автобиографија“ ==== {{коментар}} - Се согласувам со наведените правила поврзани со автобиографија. Ние сме мала заедница, и знам дека се случило низ минатото некои личности сами за себе да си напишат статија, често не е бришена таквата статија, туку е само досредена, доколку личноста е значајна за да ја има во енциклопедија. Сепак, во најголем дел, би требало да се обесхрабрат автобиографски статии. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:58, 22 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Автобиографијата, поточно пишување на автобиографија, треба да биде обесхрабрено и недозволиво за Википедија. Пристрасноста при пишување на таква статија е на највисоко ниво, а објективноста ниска. Напатствијата се во ред, се согласувам и замолувам секој да реагира ако забележи вакви случаеви. Ова е едно од основните правила на Википедија и треба строго и доследно да се почитува.--<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 09:48, 23 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Целосна поддршка за сѐ претходно кажано. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:17, 23 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Се сложувам со сѐ. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 17:34, 24 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Да, и јас го делам истото мислење. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 11:52, 27 февруари 2026 (CET) {{коментар}} Се согласувам. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 13:57, 28 февруари 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Биографии на живи личности]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:50 ч. на 1 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> *Статија за жива личност треба да биде напишана одговорно, внимателно и со непристрасен тон, да се избегнува потценување, но да се избегнува и претерување. *Контроверзниот материјал за живи личности што е без извори или со слаби извори треба веднаш да се отстрани, и без дискусија. *Не користете јавни записи што вклучуваат лични податоци, како што се датум на раѓање, вредност на домот, сообраќајни казни, регистрации на возила и домашна или деловна адреса. *Никогаш не користете самообјавени извори (вклучувајќи книги, списанија, интернет страници, блогови, подкасти или објави на социјалните мрежи) како извори на материјал за жива личност, освен ако не се напишани или објавени од самото лице. *Не внесувајте озборувања во статиите. Секогаш прво прашајте се: Дали изворот е веродостоен? Дали материјалот е вистинит? И, дури и ако е вистинит, дали е релевантен за неутрална статија за личноста за која е статијата? *На администраторите им е дозволено да спроведат отстранување на јасни прекршувања на БЖЛ со заштита на страницата или со блокирање на прекршителот/прекршителите. *Избегнувајте приказ на жртва. *Во случај на јавна личност, ќе има повеќе доверливи извори, а БЖЛ треба едноставно да документира што известуваат тие извори. *Поради зголемена злоупотреба и [[Кражба на идентитет|кражба на идентитет]], луѓето сè повеќе ги сметаат своите вистински имиња и датуми на раѓање за приватни информации. Википедија ги вклучува целосните и вистинските имиња и датуми на раѓање кога тие се објавени од сигурни извори или извори блиски до личноста на таквата статија, па затоа е сосема разумно да се претпостави дека личноста нема приговор за објавувањето на овие информации. Не може да бришеме лични податоци по барање на личноста доколку се јавно достапни во веродостојни извори. Но, доколку личноста на која се однесува статијата се спротивставува на објавувањето на датум на раѓање, а податоците не биле претходно објавени од веродостојни извори, бидете внимателни и наведете ја само годината на раѓање. Исто така, статиите не треба да ја содржат адресата, електронската пошта, телефонскиот број или други контакт информации на личноста за која станува збор, но генерално е дозволено да се вклучи линк до официјалната интернет страница на личноста во делот „Надворешни врски“, иако тој линк може да ги содржи горенаведените информации. *Дали ќе се отстрани име или погрешно родово именување на жива личност која е трансродово лице, е прашање на уредничка проценка доколку веќе се појавило во сигурни извори. *Со тоа што некој бил спомнат во вестите, не значи дека треба да добие статија на Википедија. *Жива личност обвинета за кривично дело се смета за невина сè додека не биде осудена од суд. Уредниците генерално не треба да вклучуваат текст што сугерира дека лицето е осомничено, дека е лице од интерес или е обвинето за вршење на кривично дело, освен ако не е обезбедена осуда за тоа кривично дело, или повеќе доверливи извори веќе го објавиле името на обвинетиот во врска со кривичното дело. *БЖЛ се применува насекаде на Википедија каде што се споменуваат живи личности, вклучувајќи страници за разговор, описи на уредувања, кориснички страници, слики и категории. *Корисничките имиња што содржат клеветнички, очигледно лажни или спорни изјави или материјал за живи лица треба веднаш да бидат блокирани и отстранети од сите промени. *Сликите од живи личности не треба да се користат надвор од контекст за да се прикаже тоа лице во лажно или неповолно светло. *Имињата на категориите се самообјаснувачки, па затоа вклучувањето на одредена биографија во одредена категорија мора да биде оправдано со соодветен текст кој има сигурни извори во самата статија. Пример за ова е додавање на Категорија:Криминалци, или категоризацијата на живите личности според религија или сексуална ориентација. *Лицата над 115 години се сметаат за починати, освен ако во веродостојни извори не постари од една година не е наведено дека се живи. *Уредниците кои постојано додаваат или враќаат контроверзен материјал во БЖЛ кој не е поткрепен со извори или е поткрепен со лоши извори, може да бидат блокирани поради нарушување на проектот. Повеќе на линкот: [[Википедија:Биографии на живи личности]] ==== Дискусија за „Биографии на живи личности“ ==== {{коментар}} - Јас сум ЗА да се применуваат овие начела. Инаку, ме збуни делот со горна старосна граница, и дека „лицата над 115 години се сметаат за починати“. Имавме случај со некој борец за кој немаше извори за тоа кога починал, па стана збунувачко како да се реши тој проблем. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:56, 1 март 2026 (CET)<br> {{Коментар}} Целосно се согласувам. Јас сум за поголема и построга контрола за тоа за кој се прави статија. Да нема статии за недоволно афирмирани личности, без разлика од која област се. Не сме реклама ние. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 14:08, 3 март 2026 (CET) {{коментар}} Јас имам две забелешки во врска со овие начела. Прво, ако лични податоци се објавени во веродостојни извори, не смее да се врши цензура по барање на личноста (на пр. ако јавно е објавен точниот датум на раѓање, тогаш тој датум слбодно може да се наведе во статијата). Второ, начелото за лицата над 115 години нема логика затоа што може да има повеќе живи лица над 115 години, но само едно лице може да се смета за најстара личност во светот. Мислам дека ова начело треба да се преработи и да гласи „Лицата над 115 години се сметаат за починати, освен ако во веродостојни извори не постари од една година не е наведено дека се живи.“. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 22:53, 3 март 2026 (CET) :За лицата над 115 години го сменив како што предлагаш. :Вториот дел за лични податоци, тоа што го предлагаш го има [[Википедија:Биографии на живи личности|веќе содржано во реченицата]]: :„Википедија ги вклучува целосните и вистинските имиња и датуми на раѓање кога тие се објавени од сигурни извори или извори блиски до личноста на таквата статија, па затоа е сосема разумно да се претпостави дека личноста нема приговор за објавувањето на овие информации.“ :Мислам дека таа реченица го покрива тоа што го велиш. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 16:56, 4 март 2026 (CET) ::{{одговор|Виолетова}} Да, го покрива, но погоре се наведени реченици коишто се противречни на тоа. Ако датумот на раѓање е јавно објавен и лицето се противи да биде наведен во статијата, тогаш која реченица се зема предвид? --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 09:41, 6 март 2026 (CET) ::Коректност! [[Специјална:Придонеси/&#126;2026-14346-24|&#126;2026-14346-24]] ([[Разговор со корисник:&#126;2026-14346-24|разговор]]) 09:43, 6 март 2026 (CET) :::@[[Корисник:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] :::Кире, овде имам извадено дел од речениците, а не сè, затоа стои линк до целата страница со правилата, каде што пишува на крајот: Повеќе на линкот. Треба проектната да се прочита, бидејќи се разбира дека важат сите реченици кои се на страницата со начела и напатствија. Односно, доколку е јавен податокот за датум на раѓање, не го земаме предвид човекот што се буни. Овде го вклучив примерот дека доколку не е јавно објавен датумот и човекот не сака да му стои на статијата, би требало да го испочитуваме. Дури има предвидена ситуација кога има своја интернет страница на која ставил вистинско име и датум на раѓање, ние смееме да ја ставиме во надворешните врски на статијата. Неколку различни ситуации се опфатени на [[Википедија:Биографии на живи личности|главната страница за БЖЛ]] и тие се тие што важат. Овде се само извадоци, дека е голема таа страница цела да се псотави на Селска чешма. Поздрав [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 11:45, 6 март 2026 (CET) ::::{{одговор|Виолетова}} Да, за напишаното во начелото зборувам, а не за она коешто е напишано на оваа страница. Најпрвин е наведена реченицата „Википедија ги вклучува целосните и вистинските имиња и датуми на раѓање кога тие се објавени од сигурни извори или извори блиски до личноста на таквата статија, па затоа е сосема разумно да се претпостави дека личноста нема приговор за објавувањето на овие информации.“, а потоа пишува „Доколку личноста на која се однесува статијата се спротивставува на објавувањето на датум на раѓање, бидете внимателни и наведете ја само годината на раѓање.“. Ова нема логика. Ако лицето не сака јавно да биде објавен неговиот датум на раѓање, тогаш тоа треба да биде отстрането од изворите коишто се користат на Википедија (откако ќе биде избришано од тие извори, тогаш природно ќе биде избришано и од Википедија затоа што повеќе нема да има веродостојни извори во коишто е наведено). Но, ако лицето бара тоа да биде отстрането само од Википедија, а притоа да остане наведено во други извори, тогаш се работи за цензура на јавно објавени податоци и тоа не е дозволено дури и да е по барање на лицето за коешто се однесува податокот. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 12:07, 6 март 2026 (CET) :::::Не знам каде не се разбираме, тоа што го објаснуваш е тоа како треба да се постапи, всушност. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 12:45, 6 март 2026 (CET) ::::::Се разбираме дека е така, но во начелото е напишано поинаку. За да биде појасно, можеби изрично треба да ставиме дека не може да бришеме лични податоци по барање на личноста доколку се јавно достапни во веродостојни извори (Во иднина те молам секое дополнување пишувај го како нов коментар затоа што јас овој одговор го пишав на твојот првичен коментар којшто потоа беше дополнет и затоа напишав уште еден коментар подолу дека се согласувам со дополнетото. Инаку, се создава впечаток дека не се разбираме.). --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 18:53, 6 март 2026 (CET) ::::Гледам дека си го дополнила текстот додека го пишував одговорот, па затоа дополнително ќе одговорам и на дополнетиот текст. Да, така треба да биде, но во начелото не е напишано на тој начин. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 12:08, 6 март 2026 (CET) {{коментар}} - Јас сум ЗА, со тоа што сметам дека треба да има контрола за тоа за кој ја пишува статијата, како и начелото што го спомна Кирил погоре „Лицата над 115 години се сметаат за починати, освен ако во веродостојни извори не постари од една година не е наведено дека се живи.“; според мене има смисла. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 13:28, 5 март 2026 (CET) {{коментар}} Се согласувам, и за лицата над 115 години да се преработи. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 18:30, 5 март 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Креативни професии]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:57 ч. на 8 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> Во овој дел да ги разгледаме значајноста на луѓето да имаат статија според тоа која професија ја вршат, се разгледуваат професорските, научните и креативните професии: професори, научници, и креативните професии (писатели, музичари, сликари, архитекти, новинари). *Записите во списоци каде е дозволено човек сам да се пријави и запише, не придонесуваат за значајност. Исто така, интернет страниците за вработените или членовите на една организација, не се доволен показател за значајност. *Веродостојна биографија на 200 страници за личност, издадена од независен извор и не е платена од човекот за чија биографија станува збор, која детално го покрива животот на тоа лице е прифатлив извор, додека извод од матична книга на родените или списокот од формуларот за изборно ливче, не е. *Луѓето кои ги исполнуваат основните критериуми, може да се сметаат за значајни без да ги исполнуваат дополнителните критериуми подолу. ;Професори, наставници, академици и научници *Наставници и професори кои предаваат во основно, средно или више и високо образование, не се значајни за енциклопедија само поради таа професија. Но ако се занимаваат и со друга дејност, како на пример, наука, сликарство, музика, пишување, политика и друго, можат да стекнат значајност да имаат своја енсиклопедиска статија поради дополнителната активност, и во таков случај се оценуваат според вообичаените правила за значајност во професијата. *Сите членови на [[МАНУ]] се значајни за да имаат статија на Википедија. Исто така и членови на странските академии на науките се доволно значајни. *Дел од критериумите: # Лицето има добиено високо престижна академска награда или чест на национално или меѓународно ниво ([[23 Октомври (награда)]], [[Награда „11 Октомври“]], [[Награда „Мито Хаџи Василев - Јасмин“]], на пример). # Лицето било избрано за член на високо селективно и престижно научно друштво или здружение (на пр., Национална академија на науките или Кралското друштво) или член на големо научно здружение кое го задржува статусот на колеги како високо селективна чест (на пр., соработник на Институтот за електрични и електронски инженери или институт за електронски инженери). # Академската работа на лицето има значително влијание во областа на високото образование, влијае врз значителен број академски институции. Овој критериум исто така, може да биде задоволен ако лицето развило значаен нов концепт, техника или идеја, лицето направило значајно откритие или решило голем проблем во својата академска дисциплина. Во овој случај, неопходно е експлицитно да се докаже, со значителен број на упатувања на академски публикации на истражувачи различни од личноста за која станува збор, дека овој придонес навистина нашироко се смета за значаен и нашироко се припишува на личноста за која станува збор. # Лицето било именувано за угледен професор во голема институција за високо образование и истражување, именувано за претседател што укажува на споредливо ниво на постигнувања или еквивалентна позиција во земји каде што ваквите именувања се невообичаени. # Лицето е дел од основачите на некоја голема или значајна образовна институција. # Лицето имало значително влијание надвор од академската заедница во нивниот академски капацитет. # Лицето е главен уредник на големо, добро воспоставено академско списание во нивната предметна област. Во овој критериум не спаѓаат списанија кои се во рамките на псевдо науката. *Псевдонаучникот, исто така, може да биде доволно значаен за сопствена статија, ако неговата теза е особено распространета или добро позната, или ако има голем број научни трудови насочени кон побивање или отфрлање на псевдонаучната природа на неговата теза. ;Креативни професии Ова упатство се однесува на автори, писатели, уредници, новинари, филмаџии, фотографи, уметници, сликари, вајари, архитекти и други креативни професионалци. Такво лице е значајно ако: * Личноста се смета за важна личност или е широко цитирана од врсниците или наследниците; или * Личноста е позната по тоа што поттикнува значаен нов концепт, теорија или техника; или * Лицето создало или одиграло голема улога во заедничкото создавање на значајно или добро познато дело или колективно дело. Дополнително, таквото дело мора да било примарен предмет на повеќе независни периодични статии или рецензии, или на независно и значајно дело (на пример, книга, филм или телевизиска серија, но обично не само една епизода од телевизиска серија); или * Работата (или делата) на личноста: (а) станала значаен споменик, (б) била суштински дел од значајна изложба, (в) добила значително критичко внимание или (г) била претставена во постојаните збирки на неколку значајни галерии или музеи. Подолу се наведени попрецизните критериуми за овие професии. ;Музичари Текстописците или композиторите (без разлика дали се од популарната музика, црковни песни или други стилови) може да се сметаат генерално за значајни ако создале голем број нашироко познати дела. '''Естраден музичар''' може да биде значаен ако исполнува некои (по можност, барем два) од следниве критериуми: * има издадено најмалку еден студиски албум кој има добиено сертификација на издавачката куќа (сребрена, златна или платина); * добитник е на награди на музички фестивали на регионално, национално или меѓународно ниво; * има издадено неколку песни со повеќемилионски прегледи на музичките сервиси (YouTube, Spotify, Deezer итн.); * има значителен број следбеници/претплатници на официјален канал или профил на музички услуги во однос на населението на земјата во која живее угледни секундарни извори, или музички експерти изјавиле дека музичарот се истакнува во одреден жанр, музичко движење, период или област. '''Класичен инструментален музичар''' може да биде значаен ако исполнува некои (по можност, барем два) од следниве критериуми: * завршил конзерваториум или музичка академија (исклучоци се многу успешни (самоуки) солисти/„чудо од деца“); * објавил снимка кај етаблирана издавачка куќа за класична музика; * настапувал/а во добро познат камерен ансамбл или оркестар најмалку пет години; * соработувал/а со други значајни естрадни или други класични музичари (види критериуми погоре). '''Класичен музичар-солист''' може да биде значаен ако исполнува некои (по можност, барем два) од следниве критериуми: * дипломирал конзерваториум или музичка академија; * објавил снимка кај етаблирана издавачка куќа за класична музика; * пеел во реномирана оперска куќа надвор од својата татковина најмалку две години/сезони; * оперски солист во националната оперска куќа (во Опера и балет, на пример). Соработувал со значајни естрадни или други класични музичари (види критериуми погоре). ;Уметници, сликари, вајари, фотографи Уметникот, вклучувајќи илустратори, фотографи, скулптори, сликари итн., ги исполнува критериумите и може да се смета за значаен: * ако е цитиран/а во дела за историја на уметност или нивни еквиваленти; * ако освоил/а престижна награда за уметност; * ако има одржано најмалку една изложба во музеј, галерија или уметничка институција; * доколку неговите самостојни дела се изложени во национален или меѓународно признат музеј; * ако бил/а клучна фигура во забележително уметничко движење; * ако работел/а во кралски дворец како штитеник на крал, или бил раководител на државна уметничка институција; * ако е автор на најмалку две дела кои се сметаат за културно и историски значајни; * ако е член на престижно уметничко друштво како [[Друштво на ликовните уметници на Македонија]], на пример. Уметници кои цртаат графити, улични уметници и уметници од слични нетрадиционални формати може да ги исполнат критериумите доколку добиле значително внимание од медиумите или критичките автори на национално или меѓународно ниво за неколку нивни дела (или изведби). ;Писатели '''Писател, поет, романсиер,драматург, раскажувач''' има енциклопедиско значење ако исполнува барем два од следниве услови: * единствен е или главен автор на две или повеќе дела објавени од одредена издавачка куќа (платени услуги за печатење од страна на самиот автор не се бројат); * добитник е на престижни награди ([[Нобелова награда за литература]], [[Друштво на писателите на Македонија#Награди|наградите кои ги доделува ДПМ]], [[Пулицерова награда]] итн.); * дел е од барем една издадена збирка на поети / романсиери/ драматурзи/ раскажувачи. Членовите на [[Друштво на писателите на Македонија]] автоматски се сметаат за значајни, поради тоа што за прием во друштвото, ДПМ има слични критериуми како горенаведените. '''Книжевен преведувач''' обично е доволно значаен за сопствена статија ако исполнува некој од следниве критериуми: * автор е на неколку преводи кои се забележителни по самите нивни преводи; * автор е на голем број преводи на литературни дела; * запишан е како преведувач во книжевно-историска енциклопедија; * добитник е на престижни награди за преведувачи, како што се наградата на „Гете институт“ или наградата за превод Оксфорд-Вајденфелд и други. Зборот „писател“ овде се однесува на сите автори на текстуални дела. Ова вклучува автори и на фикција (која вклучува поезија). ;Глумци и режисери '''Глумец''' обично е забележлив ако исполнува барем еден од следниве критериуми: * има водечка улога во филм кој бил дел од редовната кино понуда; * има водечка улога во позната ТВ серија која се прикажува на националните канали; * има водечка улога во филм или ТВ серија што е добитник на престижна национална награда или повисока награда; * имал неколку главни улоги во добро познат национален или регионален театар (на пр. [[Македонски народен театар]], [[Народен театар (Битола)|Битолски театар]], [[Народен театар „Јордан Хаџи Константинов – Џинот“|Велешкиот театар]]); * одиграл/а улога што добила големо покривање на националните медиуми или за улогата бил/а наградена со престижна награда (на пример, [[Оскар]]). '''Режисерот''' е генерално значаен ако исполнува барем еден од овие критериуми: * режирал филм кој бил дел од редовната кино понуда; * режирал позната ТВ серија која се прикажува на националните канали; * режирал филм или ТВ серија што освоиле престижна национална награда или награда на повисоко ниво; * режирал најмалку две претстави во познат национален или регионален театар; * награден е со престижна награда или добил широко покривање на националните медиуми за неговата или нејзината режисерска улога. ;Архитекти '''Архитектите''' веројатно заслужуваат статија: * ако се цитирани во прегледни дела за историја на уметноста или нивни еквиваленти; * доколку освоиле престижна награда; * ако дизајнирале најмалку две згради кои веќе биле значајни за да имаат своја статија на Википедија, или се сметаат за културно и историски познати објекти; * ако се (или биле) членови на престижно друштво (МАНУ, Европската академија на науките и уметностите, итн.) ;Новинари '''Новинарите''' се значајни за да имаат своја статија доколку исполнуваат некој од следниве критериуми: #Нивната работа е наградена со некоја значајна награда од областа на новинарството. (Во Македонија, на пример, добитник на [[Награда „Мито Хаџи Василев - Јасмин“]]). Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Значајност на луѓе по професии“ ==== {{коментар}} - ЗА: според мене ги опфаќа сите ситуации поврзани со овие професии. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 21:04, 8 март 2026 (CET)<br> {{коментар}} Да напоменам секој од овие профили е професор нема (наставници) сите се професори кои предаваат во основно, средно или више и високо образование кои се прогласени за најдобри просветни работници од Сојуз на просветни работници на Македонија заслужуваат да имаат статија? Дали овие личности ( професори) кои имаат објавувано во меѓународни научни списанија и домашни научни списанија свои трудови и се признати професори и на глобално ниво треба да имаат своја статија? - [[User:lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 11 март. :[[User:lili Arsova|Lili]], мое мислење искрено е дека прогласувањето од страна на Сојуз на просветни работници не е некоја висока или престижна награда. А за вториот дел што го споменуваш, ако професорот објавува научни трудови во списанија кои се признати, значи се занимава со наука, тогаш важат критериумите за научници. Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 12:13, 11 март 2026 (CET) {{коментар}} - ЗА: Се сложувам со горе наведеното. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 07:40, 12 март 2026 (CET) {{Коментар}} - убаво опфатено, нормалмо не може се во детали, но опфаќа што треба и не треба. Да се има предвид ова кога се прават статии од ваков тип.--<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 11:31, 13 март 2026 (CET) {{Коментар}} - Според мене одлично е опфатено, ама како што нагласи Никола не може сѐ во детали, се сложувам со горенаведеното и гласам ЗА. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 19:28, 14 март 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Кралски семејства и благородници]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:22 ч. на 15 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Членови на кралски семејства''' кои обично ги исполнуваат критериумите за значајност вклучуваат: * владетели, поглавари и суверени (цареви, кралеви, кралици, големи војводи, султани, принцови, итн.) кои некогаш владееле со општо призната држава или постари, споредливо организирани општества; * други полноправни членови, чие членство во семејството е стекнато со раѓање или брак, кои во секој момент од животот биле во доминантна положба. Не е неопходно овие луѓе цел живот да бидат членови на кралски семејства. За членовите кои не биле на владејачка позиција во текот на нивниот живот или оние кои не се (или не биле) полноправни членови на семејството поради моргански брак, важат истите критериуми како за благородништвото. '''Благородниците''', од историјата или од сегашноста, не заслужуваат своја статија само затоа што припаѓаат на благородничко семејство. Благородниците кои ги исполнуваат критериумите за статија но поради друга заслуга, како што се оние кои поседуваат големи имоти или на друг начин значително влијаат врз условите за живот на многу други луѓе, веројатно ќе заслужат статија во енциклопедија. Ваквите статии првенствено треба да содржат информации што покажуваат дека личноста ги исполнува критериумите, а не смее да содржи само информации за титули, хералдика или семејни врски. Статија за благородничко семејство или благородна титула (на пр. Војводата од Корнвол) може да е значајна за енциклопедија, и потоа на таква статија може да се додадат информации за поединци кои пак, не се значајни да имаат сопствена статија. '''Напомена:''' При именување на статиите за кралски фигури и благородници би требало да се придржуваме на неколку правила: кога имаме само име и земја, името на статијата би требало да ги содржи името на личноста и земјата од која потекнува или со која владее. За некои кралеви и владетели кои имаат исто или слично име, за да нема забуна за кого се работи, во заграда да се стави земјата ([[Карло III (Шпанија)]] или [[Стефан I (Унгарија)]]. Луиза (надвојвотка од Австрија), како што е: [[Золта (голем везир на Унгарците)]], со тоа што титулата ако не е на почеток на реченица не се пишува со голема буква. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Кралски семејства и благородници“ ==== {{коментар}} - Ова е кус и јасен дел. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:23, 15 март 2026 (CET) <br> {{коментар}} - Немам што да надополнам, сметам дека е во ред напишаното, гласам ЗА. - [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 20:27, 15 март 2026 (CET) <br> {{коментар}} - Не знам дали коментаров е на вистинското место, но сметам дека треба да се направи некој ред и стандард во именување на статии на благородници и владетели, дали треба да го пишува само името, титулата, семејстовото, државата, со запирки, во загради итн. Сега има неколку различни начини. - [[User:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] <small>([[User talk:Bojan9Spasovski|разговор]])</small> 12:09, 18 март 2026 (CET) :Јас сметам дека треба со загради, дека 90 % од статиите на нашата Википедија сѐ со загради и изгледа многу подобро естетски наспроти со запирки. Ама мора да се воведе принцип по кој ќе следиме сите за да не сме во забуна кога создаваме такви статии. На пример: [[Бенџамин Колинс Броди (прв баронет)]], а син му исто се викал само разликата е дека бил втор баронет ([[:en:Sir_Benjamin_Collins_Brodie,_2nd_Baronet|Sir Benjamin Collins Brodie, 2nd Baronet]]). [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 13:53, 18 март 2026 (CET) ::[[User:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] Сосема си во право дека треба и тоа да го вметнеме. Како што вели Јован, кај нас најголем дел статии на кои им треба дообјаснување, не се со запирка, туку со заграда. Може така да остане и за владетелите и благородниците? Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 14:10, 18 март 2026 (CET) :::Имаме и вакви примери како [[Карола од Васа]], дали би било подобро да биде Карола (Васа) или пак Карола (Саксонија), а што правиме пак со [[:en:Archduchess Louise of Austria|Archduchess Louise of Austria]] дали тука титулата би била во или надвор од заградата како Надвојвотка Луиза (Австрија) или пак Луиза (Надвојвотка од Австрија) [[User:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] <small>([[User talk:Bojan9Spasovski|разговор]])</small> 14:16, 18 март 2026 (CET) ::::Кога оди само име и земја, најчесто е баш така, името и земјата, и тоа е обично за историски личности, дека немале презимиња класично како денес, туку местото од каде потекнуваат се претворало во презиме: [[Тома Аквински]] - местото од каде потекнувал (Аквино) се претворило во презиме. За некои кралеви и владетели кои имаат исто или слично име, за да нема забуна како што гледам се практикувало кај нас во заграда да се стави земјата ([[Карло III (Шпанија)]] или [[Стефан I (Унгарија)]]. Луиза (надвојвотка од Австрија) веројатно пологично според другиве примери би било да е така, како што е: [[Золта (голем везир на Унгарците)]], со тоа што ми се чини дека титулата ако не е на почеток на реченица не се пишува со голема буква. Да проверам за ова. А за овие и други примери, убаво е да се изјасни уште некој, па да ги вметнеме во начелата и напатствијата. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 14:51, 18 март 2026 (CET) {{коментар}} Сум согласен. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 21:07, 18 март 2026 (CET) {{Коментар}} ОК е се, мислам дека сите благородници заслужуваат статија, освен тие титуларни кои немале општествена улога. Мислам за нив треба помалку да се посвети простор (пример, во егзил без никаква функција или задолженија во опшствество). Ова е мое мислење, не велам дека сум во право хехе. Што се однесува за именување, името на статијата треба да биде само името на личноста и бројот (I, II, III итн). Доколку има случај на две личности со исто име и ист број во заграда да се пише локација, а ако и таа е иста, тогаш година на влеадеење/ раѓање). Не сум за име со географски епитет, пример Александар Југословенски, ова не е традиционално во македонскиот јазик, освен за една личност - Александар Македонски. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 11:11, 19 март 2026 (CET) {{Коментар}} Ги вметнав правилата во делот '''Напомена'''. Се надевам во ред е вака. Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 13:25, 22 март 2026 (CET) {{коментар}} -Во ред е, јасни се правилата. [[User:Natasa Stardelova|Natasa Stardelova]] <small>([[User talk:Natasa Stardelova|разговор]])</small> 18:09, 22 март 2026 (CET) {{коментар}} -Во ред е, јасни се правилата и согласна сум со истите.[[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 08:40, 24 март 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Политичари, правници и верски водачи]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:10 ч. на 22 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Политичар или државен службеник''' веројатно може да се смета за значаен ако исполнува барем еден од следниве критериуми: * ако е шеф на држава или влада (премиер), генерален гувернер, министер, член на законодавно собрание или на еквивалентна позиција на национално ниво на унитарна држава или на федерално ниво на сојузна држава; * има или извршува внатрепартиска функција на национално ниво во партија која е или била застапена во законодавното собрание на една држава: лидер на партија, член на партиски комитет, секретар на партија, претседател (или еквивалентна функција) во здружение поврзано со партијата; * има или извршува важни локални, регионални или национални задачи кои носат значителна моќ на тоа ниво (на пр. градоначалник, окружен префект) има или има раководно место во национално тело; * ако е генерален секретар или има еквивалентна висока позиција во важна меѓувладина организација; * ако има јасно соодветна моќ и влијание, или добил големо внимание од националните медиуми од неговото време (или медиуми кои биле широко транскрибирани во историски дела), дури и ако не бил на една од горенаведените официјални функции; * политичари, градоначалници, пратеници или други функционери за кои има содржина во повеќе веродостојни извори. Политичарите кои припаѓаат исклучиво на следните категории обично не се значајни ако се: * кандидати за политичка функција (со можен исклучок на особено добро објавени кандидати за важни позиции); * лице кое врши внатрепартиска функција на локално ниво; * „обични“ претставници без посебна моќ или медиумско покривање во локалните или регионалните или национални собранија; * биографијата е достапна само на страница коде мора да биде објавена, односно на мрежното место на општината или собранието или фирмата/институтот во кој работат. '''Правно лице, адвокат, судија''' е веројатно значаен ако тој или таа исполнува еден од овие критериуми: * судија во врховен суд или апелационен суд на една земја (на државно ниво или пошироко); * судија во меѓународен суд (на пример, [[Хашки трибунал]], [[Постојан арбитражен суд]], [[Меѓународен кривичен суд]], [[Европски суд за човекови права]] или [[Суд за правда на Европската Унија]]); * раководител на државен орган поврзан со судството (на пример, Државен судски совет или Државно правобранителство), Народен правобранител; * раководител на понизок суд или има друга водечка правна позиција во високата администрација; * експерт во дефинирана правна област, било како научник или како правник, и е автор на правно нефикционално дело објавено од признат издавач. '''Свештеник, духовник или еквивалентен верски водач''' во религијата кој ги исполнува следните критериуми генерално заслужува своја статија: * папа, патријарх, архиепископ, епископ или има еквивалентна позиција во нехристијанските религии; * верски службеник со значајни секуларни административни должности (на пр. колонијални службеници, итн.) кој некогаш бил важен авторитет во тоа општество; * автор на пишано дело /книга, (или неколку) објавени од етаблирани (верски и/или секуларни) издавачи; * има јасно соодветна моќ и влијание или добил големо внимание на националните медиуми, дури и ако нема еден од горенаведените наслови. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Политичари, правници и верски водачи“ ==== {{коментар}} - Јасни се правилата. Би сакала само да се размисли за биографии на градоначалници дали сите по дифолт се значајни, или тој дел ќе треба да го надополниме со уште некој услов? - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:38, 22 март 2026 (CET) {{коментар}} : Според мене сите градоначелници по дифолт не се значајни. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 23:54, 22 март 2026 (CET) : Исто така би додал професор на Универзитетот. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 00:03, 23 март 2026 (CET) ::За професори имавме претходно дека професори кои предаваат во основно, средно или више и високо образование, не се значајни за енциклопедија само поради таа професија. ::А за градоначалници, не знам ете, има некои што биле многу активни во својот мандат, направиле некакви промени/ подобрување на условите во општината/ нешто различно. Такви секако е добро да се вметнат во енциклопедија. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 09:48, 23 март 2026 (CET) :::Мислувам на професорите во високо образование со научни трудови. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 10:25, 23 март 2026 (CET) :::{{одговор|Виолетова}} Кои критериуми за значајност би се применувале за градоначалниците? Сите градоначалници имаат јавно достапни биографии во веродостојни извори и сите јавно објавуваат отчети во коишто наведуваат што имаат направено. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 00:19, 26 март 2026 (CET) ::::Како стои во моментов сите градоначалници се сметаат за значајни. ::::Инаку, можеби градоначалници кои не биле активни и не направиле разлика, подобрување на условите за живеење во општината за време на својот мандат, без разлика што даваат отчет (тоа е затоа што мораат) да не се енциклопедиски значајни. Сите ги знаеме или сме чуле за градоначалниците во чиј мандат општината напредувала, сигурно има и некои, можеби па ретки случаи, кога не сториле ништо значајно за време на својот мандат. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 19:42, 26 март 2026 (CET) {{коментар}} :@[[Корисник:Виолетова|Виолетова]] И јас би рекол дека се јасни. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:13, 23 март 2026 (CET) {{коментар}} : Јасни се правилата.За биографии на градоначалници подржувам дека не се сите значајни да имаат статија. - [[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 08:47, 24 март 2026 (CET) {{коментар}} Според мене, многу поголем проблем е да има статија за секој пратеник во законодавниот дом отколку за секој градоначалник. Во многу земји, како што е Македонија, на избори нема отворени листи и се гласа за пратеничка листа предложена од политичка партија. Лице коешто станало пратеник затоа што се нашло на пратеничка листа и чијашто биографија за првпат јавно била објавена на мрежното место на законодавниот дом мислам дека не заслужува да има статија. Со градоначалниците е многу поразлично затоа што на избори директно се гласа за нив и нивните биографии се јавно достапни уште за време на предизборните кампањи. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 00:29, 26 март 2026 (CET) :Имаш право [[User:Kiril Simeonovski|Кире]], не се значајни од енциклопедиска гледна точка, без разлика дали ќе им најдеме биографија. Мислам дека таквите лица се опфатени со делот: ''„обични“ претставници без посебна моќ или медиумско покривање во локалните или регионалните или национални собранија.'' Ако некој влегол да биде пратеник, и ништо не слушаме за тоа лице: ниту дава изјави, ниту е јавно експонирано лице, ниту учествува во емисии, ниту излегува на говорница да зборува, освен што крева рака кога партијата ќе му наложи, нема енциклопедиско значење, или поиаку кажано по завршување на мандатот тоа лице ќе биде заборавено, грубо кажано. Има такви пратеници, а има и градоначалници што не прават нешто корисно или значајно за својата општина. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 09:35, 26 март 2026 (CET) {{коментар}} Според мене правилата се јасни и имаат смисла. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 12:46, 27 март 2026 (CET) <br> {{коментар}} Исто според мене правилата се јасни. И како што нагласи Кирил повеќето пратеници не се релеватни за Википедија, ама градоначалниците имаат поголем општествен придонес и можеби се сите доволно значајни. - [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:58, 27 март 2026 (CET) {{Коментар}} За исте овие: Треба личноста да има значајна општествена позиција (државна, лидерска, универзитетска). Само што е градоначалник или член на собрание, НЕ ТРЕБА ДА ИМА СТАТИИ! Ја сум за бришење на вакви статии за луѓе кои цел живот се приватни бизнисмени и само 4 години години биле градоначалник и оп статија? Зошто? Не е битен човекот за Македонија, може бил за мал број граѓани на кој бил градиначалник, но општо не е битен како и ние што сме тука. Дури ние на Википедија сме побитни од таквите особи. Истото важи и за политичари и верскки лидери. Верски лидери кои имате значајна позиција во организацијата или преродбеничка улога ок, но обични попови оџи не. Мое мислење ова. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 14:06, 27 март 2026 (CET) :Мислам дека речениците за верски водачи не споменуваат дека секој поп или оџа е значаен, ама ќе ги проверам уште еднаш. :Инаку за градоначалници кои не се значајни поради таа позиција, а кои пред и потоа биле бизнисмени, имаме наредна дискусија и за претприемачи (така се наречени) ќе ги дискутираме. Ако не е значаен ни како бизнисмен, значи не е значаен по ниедна основа да влезе во енциклопедија. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 16:54, 27 март 2026 (CET) Кои ќе биде услов за градоначалници да имаат својата статија? [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 21:01, 27 март 2026 (CET) :Дискусијата ќе заврши во недела 20:10 ч., да видиме дали ќе има и други предлози, но според мене, јас би го додала делот: :Градоначалници ќе се сметаат за значајни доколку се активни во својот мандат, направиле некакви промени и/или подобрување на условите во општината, биле медиумски активни. :- [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 22:15, 27 март 2026 (CET) {{коментар}} Ако на англиската Википедија има место за над 500 македонски фудбалери (на македонската се значително помалку), не гледам зошто градоначалниците, како и останати личности (со поддржани наводи) не заслужуваат да бидат присутни на Википедија. Мислам дека улогата на Википедија треба повеќе да биде хроничарска, а не оценувачка. На нашата Википедија ѝ недостасуваат статии, особено за Македонија, па не би требало да ставаме дополнителни услови. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 17:30, 28 март 2026 (CET) :Сосема се согласувам дека ние не сме тие кои треба да судиме. Кога е некој важен за историјата на градот, државата, секако е значаен да биде вметнат во енциклопедија, и на Википедија. :п.с. За спортистите ќе отворам да дискутираме по две недел, така ми се во план темите, и ќе треба тогаш да ги прегледаме тие критериуми. А на англиската Википедија гледам дека последниве години често се појавуваат статии кои ги прекршуваат нивните правила, а тоа е веќе тема за друг разговор. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 12:59, 29 март 2026 (CEST) {{коментар}} - Додаден е условот за значајност на политичари, градоначалници, пратеници или други функционери да има содржина во повеќе веродостојни извори, односно не се значајни доколку биографијата е достапна само на страница коде мора да биде објавена, односно на мрежното место на општината или собранието или фирмата/институтот во кој работат. ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Претприемачи, Википедијанци, измислени ликови и појави]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:00 ч. на 29 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Претприемачите''' веројатно ќе бидат значајни ако се честа тема во општите медиуми или медиумите што се занимаваат со бизнис (на пр. Економист, и слично). Извршни директори, претседатели на корпорации или одбори на компании од јавен интерес, исто така, често може да се сметаат за значајни, како и стопанственици кои имаат некаква општествена заслуга, на пример: раководат со општествено важна приватна фирма, со голем број на вработени, ланец на продавници, и слично. Некои '''уредници на Википедија''' имаат свои статија, но тоа што уредуваат на Википедија не ги прави значајни, туку енциклопедиската значајност ја стекнале според други критериуми (писатели, музичари, научници, сликари и др.). Уредниците не смеат да создаваат или да уредуваат статии за себе. За нив важат правилата споменати во другите начела и напатствија, односно важно е да се следат упатствата за [[Википедија:Биографии на живи личности|биографии на живи личности]], и да се внимава да на [[Википедија:Конфликт на интерес|конфликт на интерес]] и [[Википедија:Без свои истражувања|без свои истражувања]] '''Измислен лик''' или друг фиктивен феномен (вклучувајќи места, предмети, концепти или суштества) може да биде значаен или да има енциклопедиска вредност, доколку исполнува еден од овие критериуми: * се споменува повеќе од еднаш и има поголемо значење во добро познато дело, филм, серија, без оглед на фиктивниот свет во кој се појавува или оригиналната франшиза (не се бројат маркетиншките материјали, фандомите и фан-фикцијата); * има документирано влијание врз културата и општеството надвор од оригиналното дело; * се споменува во неколку различни дела, но не тривијално, случајно, или со исмевање. Ако ликот не ги исполнува горенаведените критериуми, треба да се провери дали неговиот опис може да се вклучи во статијата за оригиналното дело. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Претприемачи, Википедијанци, измислени ликови и појави“ ==== {{коментар}} - јасно е претставено -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:29, 29 март 2026 (CEST) {{коментар}} согласен. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 20:46, 29 март 2026 (CEST) {{коментар}}-Според мене е јасно. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 10:35, 1 април 2026 (CEST) {{коментар}}-Се согласувам, јасно е претставено. [[User:Natasa Stardelova|Natasa Stardelova]] <small>([[User talk:Natasa Stardelova|разговор]])</small> 10:35, 1 април 2026 (CEST) {{Коментар}} Убаво скоцкано, да се следи треба. Знаеме случаеви кога се објавувале статии за ваков тип на луѓе. Најчесто како вршење услуга од некој корисник. Таа пракса треба да се забрани и да се почитуваат овие напатствија. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 20:27, 4 април 2026 (CEST) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Спортисти]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 19:00 ч. на 5 април 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Спортистот''' е значаен: #Aко во повеќе медиуми и извори се пишува за неговите постигнувања во спортот во кој е активен, се сметаат и големи интервјуа дадени од спортистот. #Aко освоил значајна титула, или бил дел од екипен спорт во кој била освоена висока награда. #Спортските биографии мора да вклучуваат барем еден навод на извор што обезбедува значајно известување за темата. #Ако спортистот постигнал значаен државен или меѓународен рекорд или друг вид на успех. #Ако добил значајна награда, или за Македонија ја добил државната награда „8 Септември“ за остварување во спортот. '''Професионалните спортисти''' кои барем две години заработувале за живот од тој спорт, најверојатно имаат енциклопедиска значајност. Следуваат разни спортови и некои дополнителни критериуми за нив: '''Фудбал, кошарка, ракомет, одбојка''': #Оние клубови и поединци од овие спортови кои учестуваат на меѓународни натпревари и добиваат медиумско покривање, имаат енциклопедиска значајност. '''Тенис''' ако исполнува некој од следниве критериуми: #Член е на „Меѓународна тениска сала на славните“. #Се натпреварува на еден од професионалните турнири од највисоко ниво: #Гранд слем турнири ([[Отворено првенство на Австралија]], [[Отворено првенство на Франција]], првенствата на Вимблдон или [[Отворено првенство на САД]]). #Мажи: се натпреваруваат на меѓународните АТП турнеи. #Жени: се натпреваруваат на светските турнири за жени. #Има тениски рекорд признат од Меѓународна тениска федерација, Здружение на тениски професионалци или Женска тениска асоцијација. #За јуниори, потребно е да постои значителна медиумска покриеност, како и да освоиле некоја од меѓународните јуниорски титули. Ова упатство важи подеднакво и за играчите во сингл и за играчите во двојки. Значајност за спортистите кои се натпреваруваат во областа на '''[[атлетика]]та''' ако исполнуваат некои од критериумите што следат: #Завршил меѓу првите 8 во натпреварување на највисоко ниво надвор од Олимписките игри и светските првенства. Поединечните настани на овие првенства мора да содржат или неколку трки или проширени групи (на пр., Европско првенство во атлетика, или кој било од 6-те големи светски маратони), или на кое било друго големо меѓународно натпреварување на сениорско ниво. #Освоил индивидуален златен медал на Светското првенство во атлетика до 20 години или Светското првенство во атлетика до 18 години. #Да има освоено национално првенство за сениори во својата земја, со исклучок на оние кои никогаш не биле рангирани меѓу првите 60 на листата на водечки светски атлетичари на крајот од дадена календарска година. #Да има освоено елитно првенство во повеќе значајни улични трки (вклучувајќи ја и истата трка повеќе пати) или да има воспоставено историја на високо конкурентни, непобеднички настапи во многу значајни трки (најмалку 10 меѓу првите три). #Да има светски или континентален рекорд (вклучувајќи светски јуниорски рекорди, светски најдобри резултати за млади и светски рекорди во возрасни групи за мајстори) потврден или забележан од надлежното официјално тело. #Да има ознака што го сместила спортистот меѓу првите 12 во светот за таа календарска година во натпревар без штафета што се оспорува или е примен на сениорските Светски првенства или Олимписки игри, или некој друг соодветен настап. #Да има ознака без штафета наведена на листата на сениори на сите времиња на Светскиот атлетски клуб или друг соодветен список. #Да биде примен/а во Националната сала на славните на атлетските спортови или во Куќата на славните на Американскиот клуб на тркачи на друмски патеки. Значајна '''улична трка''' ако исполнува некој од следниве критериуми: #Има меѓународно елитно поле (како што е дефинирано според стандардите на Светската атлетика за таа година) од најмалку 5 различни националности. #Добива емитувано или кабелско телевизиско покривање надвор од локалниот пазар (доколку покривањето е преку интернет, страницата мора да биде независна од спортот, на пример Universal Sports). #Трката е место на исклучителни изведби или рекорди. #Редовно има повеќе од 1.000 натпреварувачи. #Се одржува на иста патека или дистанца континуирано во период од над 5 години. '''Бадминтон, велосипедизам, бокс, крикет, уметничко лизгање, скијање, голф, гимнастика, јавање коњи, хокеј на мраз, кикбокс, мешани боречки вештини, трки со мотори, пливање''': #Тимот или поединецот имаат високи меѓународни постигнувања во тој спорт, објавени во повеќе веродостојни извори. '''Тренери, капитени, судии и клубови''' (општо) веројатно е дека постои значајно медиумско покритие за нив ако ги исполнуваат следниве критериуми: #Професионално е активен како судија или тренер на тој спорт. #Ако тренирале многу значајни спортисти кои освојувале високи меѓународни награди и признанија. #Ако биле официјален главен тренер или капитен на олимписки тим за земјата. #Тренери кои вовеле значајна техника или метод на тренинг и се широко признати како основачи на новиот метод. #Клубови кои добиле големо меѓународно известување за нивните успеси и имаат резиме составено од многу успешни меѓународни натпреварувачи, или олимпијци. Ако успехот на клубот главно се должи на еден тренер, тогаш само тренерот е значаен. '''Аматерски натпревари''' немаат енциклопедиска значајност, било да станува збор за училишни или студентски натпревари. За '''спортските арени, стадионите''' и другите спортски објекти нема критериуми за претпоставена значајност, затоа се сметаат за достојни за енциклопедиска статија. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (спорт)|Спорт]] ==== Дискусија за „Спортисти“ ==== {{коментар}} - критериумите предложени овде се комбинација од англиската и хрватската Википедија за значајност. Не сум толку по спортот, ама мислам дека опфатено е сè. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 22:04, 5 април 2026 (CEST) {{коментар}} јас исто мислам. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 22:29, 5 април 2026 (CEST) {{коментар}} - Според мене напишаното е добро, но мора подобро да се расчисти прашањето за значајноста кај македонските фудбалери, кошаркари и ракометари, бидејќи тоа се најпопуларните спортови кај нас. Мислам дека е малку нелогично на други јазични Википедии да има повеќе статии за македонски спортисти од тој тип, отколку кај нас. Затоа треба да се разгледа дали треба да имаме поголем опфат за домашни спортисти. Од друга страна, за меѓународните спортисти треба јасно да се дефинираат критериуми — дали е доволен настап во прва/втора/трета лига, дали е потребна репрезентација, меѓународни натпревари, награди, итн. Вака, без конкретни правила, секогаш ќе има различни толкувања и несогласувања. Ако се постават јасни критериуми, ќе биде многу полесно и поконзистентно за сите понатаму. '''Мој заклучок:''' Треба да бидат опфатени сите македонски спортисти што настапуваат на професионално ниво, со исклучок на оние кои се активни само аматерски или се во рана фаза од кариерата; како праг може да се земе најмалку три години професионален ангажман. <br> <br> (јас само ги гледам најпопуларните спортови, па немам коментар за атлетика, хокеј и останатите спортови, така да се согласувам со напишаното дека е јасно) [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 11:21, 7 април 2026 (CEST) :Интересен факт е дека критериумите на англиската се многу ригорозни, а од друга страна таму има наши спортисти за кои ние уште немаме статија. Мислам дека тоа се должи, не е дека не заслужуваат тие спортисти да бидат и кај нас, туку никој не се позанимавал со нив за да ги создаде нивните статии. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 11:28, 7 април 2026 (CEST) {{коментар}} Делот за „аматерски натпревари“ дека не се значајни од енциклопедиска гледна точка треба да отпадне со оглед дека Олимписките игри во голем дел од 20 век биле аматерски натпревари. Исто така и [[универзијада|универзитетските игри]] се значајни настани кои се веќе дел од Википедија. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 20:23, 7 април 2026 (CEST) :Со оглед дека оваа Википедија е македонска и треба што повеќе да се опфатат личности од Македонија, би требало во неа да се опфатат и спортистите кои освоиле пласман на државни првенства, спортистите на Македонија и на градови, учесниците на олимпијади и светски првенства.[[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 20:56, 7 април 2026 (CEST) ::Универзијада е на светско ниво, веројатно под студентски и училишни натпревари се мисли на внатре во рамки на школо, факултет, (од англиската Википедија е тој дел преземен) или така нешто, моја претпоставка. Треба да се дефинира тоа подобро. ::За спортистите на Македонија што ги споменуваш, мислам дека се опфатени тие спортисти во почетниот дел, кој вели: ::*Ако спортистот постигнал значаен државен или меѓународен рекорд или друг вид на успех. ::*Ако добил значајна награда, или за Македонија ја добил државната награда „8 Септември“ за остварување во спортот. ::Ние дури и немаме статија за таа награда, треба да создадеме, а треба и некој повик да намениме да се пишува за македонскиот спорт, дека волонтерите можеби нема да се сетат сами да пополнат такви празнини. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 21:11, 7 април 2026 (CEST) {{Коментар}} Комплицирана тема, но сепак опфаќа добри напатствија. Лично сметам аматерски спортисти и спортисти кои не се дел од национални и меѓународни натрепварувања да немаат статии на Википедија. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 15:22, 9 април 2026 (CEST) {{коментар}} Се согласувам со критериумот да се пишуваат статии само доколку клубот и поединците од тој клуб учествуваат во меѓународни настани и имаат медиумска покриеност, бидејќи доколку го нема тогаш ние без малку за секој поединец во Македонија треба да имаме статија, бидејќи играл во некој клуб од екипен спорт во втора или трета општинска лига. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:18, 9 април 2026 (CEST) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (книги)|Книги]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:10 ч. на 12 април 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> Иако поимот „[[книга]]“ е широко дефиниран, овие критериуми не важат за следните видови публикации: [[Стрип|стрипови]]; списанија; референтни дела како што се речници, енциклопедии, атласи и алманаси; публикации специфични за музика како што се книги со упатства и нотација и либрета; прирачници за упатства; и книги за подготовка за испити. Може да се развијат специфични упатства за таквите видови книги. Дотогаш, ова упатство може да биде поучно по аналогија. Критериумите наведени подолу важат за [[Е-книга|книги во електронска форма]], како и за традиционални книги и [[манга]]. Е-книга што не ги исполнува критериумите од ова упатство е сепак значајна ако ги исполнува критериумите од упатството за значајност за содржина специфична за интернет страници. Е-книга што ги исполнува критериумите од ова начело не мора да ги исполнува критериумите од начелото за интернет содржина за да биде значајна. *Книгата се смета за значајна ако проверливо исполнува, преку сигурни извори, барем '''еден''' од следниве критериуми: # Книгата била предмет на обработка или цитирање на две или повеќе важни објавени дела што се појавуваат во извори кои се независни од самата книга. Ова може да вклучува објавени дела во сите форми, како што се статии во весници, други книги, телевизиски документарци, списоци на бестселери, и рецензии. Ова ''ги исклучува'' медиумските препечатувања на соопштенија за медиумите, или други публикации каде што авторот, неговиот издавач, агент или други самозаинтересирани страни рекламираат или зборуваат за книгата. # Книгата освоила значајна [[:Категорија:Книжевни награди|литературна награда]]. # Книгата е сметана од сигурни извори за значаен придонес во која било од науките, хуманистичките науки или уметностите, или поттикнала снимање на значаен филм, или друга уметничка форма, или пак друг важен настан, политичко или религиозно движење. # Книгата е, или била, повеќе години предмет на настава во две или повеќе училишта, колеџи, универзитети ''или'' постдипломски програми во која било одредена земја. # Авторот на книгата е толку историски значаен што кое било од пишаните дела на авторот може да се смета за значајно. Петте претходни критериуми не важат за сè уште необјавени книги. *Самоиздаваштвото, и/или објавувањето и плаќањето за објавување на книгата од страна на самиот автор, не се во корелација со значајноста. Постојат издавачи на книги кои печатат по нарачка, а сепак стои името на издавачката куќа како издавач, и за ова треба да се внимава. Постојат исклучоци, како што се „Рана наука во Оксфорд“ од [[Роберт Гинтер]] и „Тамерлан“ од [[Едгар Алан По]], но обете книги би се сметале за значајни врз основа на (на пример) критериум 1 и критериум 5 од горните општи критериуми. На многу самоиздадени книги им се доделени ISBN броеви, и може да се наведат во национална библиотека, односно може да се најдат преку пребарување на интернет, на пример, или може да се продаваат кај големи продавачи на книги преку интернет, на [[Amazon.com]], на пример. Но, тоа што книгата има ISBN број, или ја има на пребарување, посебно понудена да се купи, ништо од ова не е доказ за значајност. *Книги што '''сè уште не се објавени''' може да бидат споменати во статија за авторот или за серијалот (ако се работи за серијал), и само доколку авторот или значењето на книгата се значајни сами по себе. *Во врска со значајноста на книги кои се издадени пред повеќе од 100 години, треба да преовлада здравиот разум. За дела на Македонци, веројатноста е голема таквите книги да се енциклопедиски значајни да имаат за своја статија. За дела на автори од светот, можните основи за утврдување на значајност вклучуваат: колку широко е цитирана или споменувана во пишани извори таа книга, бројот на изданија на книгата, дали е препечатена, славата што книгата ја ужива или ја уживала во минатото, нејзиното место во историјата на литературата, нејзината вредност како историски извор и нејзината старост. *Статиите за книги не треба да бидат преопширни. Насловот на статијата за книга треба да е во превод на македонски јазик, (оригиналното име во заграда), како што би гласел насловот доколку книгата ја држиме во раце и ја читаме на македонски јазик. Иако една книга може да биде значајна, вообичаено не е препорачливо да има посебна статија за лик или појава од книгата. Постојат исклучоци, особено во случај на многу познати книги. На пример, „[[Божиќна приказна]]“ од [[Чарлс Дикенс]] може да има посебна статија за нејзиниот протагонист, [[Ебенезер Скруџ]], или серијалот [[Песна за мраз и оган]], книги по кои е снимена серијата [[Игра на тронови]], има неколку карактери кои заслужуваат посебна статија, како [[Денерис Таргариен]], [[Џејми Ланистер]], и неколку други. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (книги)]] ==== Дискусија за „Книги“ ==== {{коментар}} - Јас лично за „статии за книги што сè уште не се објавени“ би ги исклучила сите да ги нема, а другите критериуми ми се прифатливи. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:09, 12 април 2026 (CEST) {{коментар}} - Правилата се јасни и концизни, делот „статии за книги што сè уште не се објавени“ може да се исклучи, со тоа што може да бидат вклучени во статијата на авторот, доколку се работи за книги од серијал кој е сам по себе значаен, како на пример [[Песна за мраз и оган]]. - [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 13:36, 14 април 2026 (CEST) {{коментар}} - Правилата се јасни според мене од ова напишаново, иако не сум многу информиран околу оваа тема. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 21:35, 14 април 2026 (CEST) {{коментар}} Согласен. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 23:34, 14 април 2026 (CEST) {{Коментар}} Добро претставено. Не сум за непознати автори и дела, нормално. Треба да поминат низ филтрите на издаваштвото, книжевната рецензија и критика и општата прифатеност на публиката. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 15:09, 17 април 2026 (CEST) {{Коментар}} Го сменив делот за необјавените и сега гласи: Книги што '''сè уште не се објавени''' може да бидат споменати во статија за авторот или за серијалот (ако се работи за серијал), и само доколку авторот или значењето на книгата се значајни сами по себе. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 16:14, 18 април 2026 (CEST) {{Коментар}} Убаво е што се покренува дискусијава, вака е појасно за сите. Критериумите се јасни и децидни. Искрено мислам, некои статии кога се додаваат, како на пр. за ликови од книги, придонесуваат за збогатување на енциклопедијата и се поврзуваат со другата главна статија за дело или автор, давајќи на тој начин можност за читателот да навигира низ енциклопедијата со поголема леснотија. - [[User:Natasa Stardelova|Natasa Stardelova]] <small>([[User talk:Natasa Stardelova|разговор]])</small> ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (музика)|Музика]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 19:30 ч. на 19 април 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Музичарите или ансамблите''' (овде се вклучени и бендови, пејачи, рапери, оркестри, диџеи, музички театарски групи, инструменталисти, хорови, итн.) може да бидат значајни ако исполнуваат барем еден од следниве критериуми. #Бил предмет на повеќе, нетривијални, објавени дела што се појавуваат во извори кои се веродостојни, не се самообјавени и се независни од самиот музичар или ансамбл. :Овој критериум вклучува објавени дела во сите форми, како што се статии и големи интервјуа дадени во весници, книги, списанија, онлајн верзии на печатени медиуми и телевизиски документарци, освен соопштенија за медиумите, и слични рекламни и други публикации каде што музичарот или ансамблот зборуваат за себе и се рекламираат, како и статии во училишен или универзитетски весник (или слично). #Имал сингл или албум на националната музичка листа на која било земја. #Има златна, сребрена или платинеста плоча (или друг вид на носач на звук) сертифицирана во најмалку една земја. #Има добиено сериозно известување во независни доверливи извори за меѓународна концертна турнеја или национална концертна турнеја во најмалку една суверена земја. Под турнеја се подразбира настап во најмалку 6 градови. #Има издадено два или повеќе албуми за голема издавачка куќа или за една од поважните независни куќи, односно независна куќа која постои барем неколку години, и која веќе издала носачи на звук на изведувачи, кои се значајни. #Не треба да се создаваат статии за група која по ништо друго не е значајна освен затоа што еден период член бил музичар кој станал значаен подоцна сам по себе или како член на значајна група. Ова треба да се прилагоди соодветно на музичкиот жанр: на пример, изведување на две главни улоги во големи оперски куќи. Забележете дека овој критериум треба да се толкува со претпазливост, бидејќи имало случаи каде што овој критериум бил цитиран на кружен начин за да се создаде самоостварувачка јамка на значајност: на пр., музичар кој бил „значаен“ само затоа што бил во два бенда, од кои едниот или двата бенда биле „значајни“ само затоа што овој музичар бил во нив. #Станал најистакнат претставник на значаен стил или локална урбана сцена. Имајте предвид овде дека предметот мора да ги исполнува сите вообичаени стандарди на Википедија, вклучително и [[Википедија:Проверливост|проверливоста]]. #Добитник е на музичка награда, како што се музичките награди: [[Греми]], [[Џуно (награда)|Џуно]] или [[Меркјури (награда)|Меркјури]], или на пример во Македонија награда на [[Макфест]], итн. #Победил на големо, значајно музичко натпреварување. #Изведувал музика за значајно медиумско дело, како што е лајтмотив за програма на голема телевизиска мрежа, или за значаен филм. (Но, ако ова е единственото тврдење за значајност, веројатно е посоодветно само да се спомене во главната статија и да се пренасочи кон таа страница.) #Делото било на програма на национално ниво од страна на голема радио или музичка телевизиска мрежа. #Музичарот бил тема на получасовна или подолга програма на радио или телевизиска мрежа со национална покриеност. '''Поединечни членови, изведувачи на ријалити на телевизија''': #Членовите на значајни бендови се пренасочуваат кон статијата за бендот, не се создаваат поединечни статии за нив, освен ако не покажале дека самите се индивидуално значајни. #Пејачите и музичарите кои се значајни само по учеството во телевизиска серија со ријалити може да бидат пренасочени кон статија за серијата, сè додека не покажат дека се независно значајни. За '''композитори, автори, либретисти или текстописци''': #Лицето било предмет на повеќе независни објавени дела чиј извор е независен од лицето, и е сигурен и веродостоен. :Овој праг вклучува објавени дела од сите форми, како што се статии во весници, книги, статии во списанија и телевизиски документарци, со исклучок на следново: ::Автобиографии, медиумски соопштенија и реклами за лицето. ::Дела што се состојат исклучиво од тривијални содржини, како што е минливо споменување на лицето во дискусија за друга тема, или едноставно вклучување во едноставни списоци на автори на корици, белешки, фусноти, итн. #На лицето му се припишува пишувањето или соавторство во пишувањето на кој било текст или музика, односно музичко или театарско дело (вклучувајќи мјузикл, опера, и слично) за музичар или ансамбл или театар што се квалификува како значаен според претходните критериуми, за значаен театар или бил ангажиран од музичар или ансамбл што се квалификува како значаен според претходните критериуми. #Неговите дела се користени во подоцнежна композиција од автор, композитор или текстописец кој ги исполнува горенаведените критериуми. #Напишал песна или композиција која победила (или во некои случаи освоила прво или второ место) на водечки музички натпревар кој не е експлицитно воспоставен како настан за откривање таленти или за „нова надеж“. #Се појавува со разумна должина во стандардни референтни дела за неговиот жанр. ''Доколку е можно, композиторите или текстописците со недоволно проверлив материјал за да се оправда важноста за постоење на нивна посебна статија, треба да се спојат во статијата за нивното дело, доколку делото е многу познато и важно. Кога композиторот или текстописецот е познат по повеќе дела, таквото спојување можеби нема да биде можно.'' За '''композитори и изведувачи надвор од медиумското покривање''', критериуми за значајност се ако лицето: #Во сигурни извори е цитирано како влијателно во стилот, техниката, репертоарот или предавањето на одреден вид музика. #Воспоставило традиција или школа на одреден жанр. #Компонирало значителен број мелодии, аранжмани или стандарди што се користат во значаен жанр или традиција или школа во рамките на значаен жанр. #Често е опфатено во публикации посветени на значајна субкултура. За '''албуми, синглови и песни''': *Иако ова упатство е донекаде контроверзно, општиот консензус за значењето на албумите е дека ако музичарот или бендот што ги снимил се смета за значаен, тогаш нивните албуми се исто така доволно значајни за да имаат посебни статии на Википедија. Сепак, албумот не мора да биде од значаен изведувач или ансамбл за да заслужува самостојна статија, само доколку ги исполнува општите упатства за значајност. Статиите за албуми кои немаат доволно текст, односно во најголем дел содржината е списокот на песни, посоодветно е да се спои во главната статија на изведувачот или статијата за дискографија на изведувачот, наместо да постои како посебна статија за албум. *Песните и сингловите се веројатно значајни ако добиле значително внимание како тема на повеќе, нетривијални објавени дела чии извори се независни од изведувачот и издавачката куќа. Ова ги вклучува објавените дела во сите форми, како што се статии во весници, книги, телевизиски документарци или рецензии, освен медиумските соопштенија за медиумите или други публикации каде што изведувачот, неговата издавачка куќа, агент или други самозаинтересирани страни го рекламираат или зборуваат за делото. *Песна што ги исполнува критериумите за значајност не значи дека нужно ќе се третира како посебна, самостојна страница, а прашањето дали да се создадат самостојни страници за поединечни значајни песни е предмет на уредничка проценка. Оваа одлука секогаш треба да се основа врз специфични размислувања за тоа како темата да се направи разбирлива. Понекогаш, значајните песни можат подобро да се опфатат како дел од поголема статија, каде што може да има поцелосен контекст што би се изгубил ако песната има своја посебна статија. Освен значајноста, самостојна статија за песна може да постои само ако има доволно материјал за да се оправда разумно детална статија. Ако за статија за песна нема доволно текст, односно ако остане никулец, треба да се спои со статии кои постојат за изведувачот или за албумот. '''Концерти и турнеи''': *Концертните турнеи се веројатно значајни ако добиле значително известување во повеќе независни и сигурни извори. Таквата медиумска покриеност може да покаже значајност во однос на уметничкиот пристап, финансискиот успех, односот со публиката или други слични термини. Изворите што само утврдуваат дека се случила турнеја не се доволни за да укажат на значајност. Турнеите за кои не се пишува во секундарни извори, треба да бидат опфатени во дел на страницата на уметникот, наместо да се создаде посебна статија за таков настап. Турнеја што ги исполнува стандардите за значајност не ги прави сите турнеи поврзани со тој уметник значајни. „[[Bad (1988)]]“ на [[Мајкл Џексон]] е пример за значајна концертна турнеја. '''Статии кои не ги задоволуваат критериумите''': *Википедија не треба да има посебна статија за личност, бенд или музичко дело што не ги исполнува критериумите, ниту на ова упатство, ниту на општото упатство за значајност, ниту за која било тема, и покрај тоа што можеби исполнува некои од правилата опишани погоре, за кои уредниците на крајот не можат да пронајдат независни извори што даваат детални информации за темата. Цел на Википедија не е да се создаваат никулци, односно мали статии за кои знаеме дека никогаш не можат да се прошират, ниту статии засновани првенствено врз она што субјектите го кажуваат за себе. '''Именување и должина на статиите за музика и музичари''': *За албуми и песни на странски автори за кои може да има посебна статија затоа што се значајни, се препорачува името на статијата да биде во оригинал и внатре во првата реченица да стои изговорот на насловот и/или превод. *За музички групи се препорачува името на статијата да биде кирилица како што се изговара, на пример [[Битлси]], [[Ролинг стоунс]], и во првата реченица да се запише оригиналното име на музичката група. *Се препорачува должината на статиите за музика да не биде попоплнета само со список на видеа или песни. Доколку списокот е долг, се препорачува да се скрати само на најзначајните, односно да се направи избор на песните. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (музика)]] ==== Дискусија за „музика“ ==== {{коментар}} - Јас се согласувам со критериумите. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 19:30, 19 април 2026 (CEST) {{Коментар}} опфаќа во глобала се. Јас лично сум за пишување оригинал на имиња на песни и групи/ уметнички имиња со македонски изговор во воведот на статијата. Иако ова се коси со правописот, сепак е некако безвезе на пример „Ин д клаб“, а многу подобро е „In the Club“, на пример. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 16:00, 22 април 2026 (CEST) {{коментар}} Согласен кон условите. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 19:49, 22 април 2026 (CEST) {{коментар}} - Се согласувам со горенаведеното. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 08:39, 23 април 2026 (CEST) {{коментар}} - Се согласувам со критериумите. - [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 14:57, 24 април 2026 (CEST) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> === [[Википедија:Значајност (филмови)|Филмови]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 19:00 ч. на 26 април 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> Покрај општите критериуми за значајност, ова се '''дополнителни критериуми''' кои се однесуваат на филмови: *Изворот треба да биде независен, што значи дека режисерот, издавачите на филмот, глумците, да не се директно поврзани со написот. Не се независни извори оние кои го вклучуваат студиото или компаниите што работат со него на продукцијата и објавувањето, ниту соопштенија за медиумите, и слични рекламни и други публикации, како што се: резимеа на заплетот без критички коментар, или списоци во филмски водичи. Видовите извори што се сметаат за независни се оние што пишувале за филмот, како што се периодичните списанија, и книги во кои се анализира или се споменува филмот. *Филмот бил широко дистрибуиран и добил рецензии во две или повеќе публикации кои се независни. *Филмот е историски значаен, што се потврдува со еден или повеќе од следниве фактори: :Објавување на најмалку две независни статии, по најмалку пет години од првото прикажување на филмот. :Филмот бил прогласен за значаен според широка анкета на филмски критичари, академици или филмски професионалци, кога таква анкета била спроведена најмалку пет години по објавувањето на филмот. :Филмот бил повторно комерцијално издаден или прикажан на фестивал, најмалку пет години по првичното објавување. :Филмот бил прикажан како дел од документарец, програма или ретроспектива за историјата на киното. *Филмот добил голема награда за извонредност во некој аспект од филмското творештво. Сепак да се внимава на следново: наградите од филмските фестивали обично бараат многу повеќе внимание и преглед, бидејќи овој вид награди е многу повеќе подложен на злоупотреба и манипулација. *Филмот бил избран за чувување во национален архив. *Филмот се изучува како предмет на акредитиран универзитет или колеџ со значајна филмска програма. *Филмот претставува уникатно достигнување во кинематографијата, или е пресвртница во развојот на филмската уметност или значително придонесува за развојот на националната кинематографија. *Во филмот учествува (како глумец, режисер, продуцент) позната или значајна личност за која филмот е голем дел од нивната кариера. *Филмот бил успешно дистрибуиран домашно во земја која не е позната како земја што произведува филмови. Во ваков случај треба да се утврди дека станува збор за филм кој е значаен по нешто повеќе од самото производтсво. *Филмови кои се снимаат или се во план најавени да се снимат може да се споменат во статијата на значаен глумец, продуцент или режисер, само ако имаат доволно најави во независни извори. '''Статиите за филмски ликови''' треба да ги следат препораките за значајност пред да бидат создадени. Доколку филмскиот лик е адаптиран од друг медиум или дело, од книга, на пример, а за оригиналниот лик веќе има статија, не треба да се создава нова статија за филмскиот лик. Ве молиме имајте предвид дека едноставното исполнување на критериумите не значи автоматски дека филмскиот лик треба да има своја статија. '''Именување и должина на статиите за филмови''': *За филмови се препорачува насловот на статијата да е во превод на македонски јазик, (оригиналното име во заграда), како што би гласел насловот доколку филмот се прикажува во кино или на телевизија. *Се препорачува должината на статиите за филмови да не биде попоплнета само со список на ликовите. Доколку списокот е долг, се препорачува да се скрати само на најзначајните, односно да се направи избор на ликовите. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (филмови)]] ==== Дискусија за „филмови“ ==== * {{коментар}} - Во ред се - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:26, 26 април 2026 (CEST) * {{коментар}} - Се согласувам - [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 09:42, 28 април 2026 (CEST) * {{коментар}} - Се согласувам со поставените критериуми. - [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:49, 29 април 2026 (CEST) * {{коментар}} Немам што да додадам, добро е. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 11:03, 30 април 2026 (CEST) * {{Коментар}} ОК е се. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 11:17, 30 април 2026 (CEST) * {{коментар}} Согласен. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 12:02, 3 мај 2026 (CEST) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> === [[Википедија:Категории, списоци и прегледнички кутии|Категории, списоци и прегледнички кутии]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 21:20 ч. на 3 maj 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> Ова е последна и голема тема, која е разделена на четири статии. Со цел да не се натрупа овде со текст, ќе извадам делови од сите четири: '''Категории:''' *НЕ создавајте категорија ако во неа треба да има помалку од пет статии. *НЕ создавајте бесмислени категории. *НЕ смее категоријата да е категоризирана со истото име, односно да припаѓа самата на себе. *Категоријата е веројатно несоодветна ако одговорот на следниве прашања е „не“: ::Дали е можно да се напишат неколку пасуси или повеќе за темата на категоријата, објаснувајќи ја? ::Ако се движите до статијата во категоријата, дали ќе биде очигледно зошто е таму? Дали темата на категоријата е истакнато дискутирана во статијата? *Статијата често ќе биде категоризирана во неколку категории. Сепак, треба да бидете внимателни при категоризирањето — категориите стануваат помалку ефикасни колку повеќе од нив има во дадена статија. '''Списоци:''' *„Список на ...“ се енциклопедиски страници што се состојат од воведен дел проследен со список, евентуално подреден во потсекции. Ставките на овие списоци може да вклучуваат врски до специфични статии или други информации, и мора да бидат поткрепени со наводи како и секоја статија. *„Вградените списоци“ се списоци што се користат во статиите и ја надополнуваат содржината на статијата. Тие се вклучени во самиот текст или се додаваат во форма на табела, на пример. *Некои теми се толку широки што списокот би бил неконтролирано долг и ефикасно неодржлив. '''Прегледнички кутии / предлошки:''' *Прегледничките кутии генерално се претставени во еден од двата формати: ::Хоризонтални, поставени на дното од статиите, односно кутии за навигација ::Вертикални, често сместени во горниот десен агол од статиите, односно странични ленти или инфокутии. *Прегледничките кутии што се наоѓаат во горниот десен агол на статиите (понекогаш наречени „странична лента“ или „дел од серија“) треба да се третираат со посебно внимание, бидејќи се толку видливо прикажани за читателите. Повеќе на линковите: [[Википедија:Категории, списоци и прегледнички кутии]], [[Википедија:Категоризација]], [[Википедија:Списоци]], [[Википедија:Прегледнички предлошки]] ==== Дискусија за „категории, списоци и прегледнички кутии“ ==== * {{коментар}} - Јасно е, главно и до сега сме работеле по овие напатствија. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 21:37, 3 мај 2026 (CEST) * {{коментар}} - Се сложувам со наведените критериуми. - [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 13:02, 5 мај 2026 (CEST) * {{коментар}} - Се сложувам. - [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 13:23, 7 мај 2026 (CEST) * {{коментар}} Согласен. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 15:16, 7 мај 2026 (CEST) *{{Коментар}} Јасно и прецизно.-<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 21:38, 10 мај 2026 (CEST) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> == Придавка од „Карнија“ == Денешна тема на уредувачкиот ден e „Венци на Јужните Варовнички Алпи“ во која спаѓаат и „Карнските Алпи“ односно „Карниските Алпи“. Со оглед дека основата на зборот е покраината „Карнија“ правејќи напоредна споредба со Калифорнија (единствен топоним кој завршува на „рнија“ како Карнија), придавката треба да е „карниски“ која е полесно изговорлива на македонски јазик. Во македонските речници го нема топонимот Карнија и следствено ни придаваката произлезена од него. Доколку мнозинството се сложува соодветно би ја променил оваа придавка. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 17:24, 19 февруари 2026 (CET) :И мене ми се чини дека карниски е точно, споредено со Калифорнија и калифорниски. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 17:55, 19 февруари 2026 (CET) :Се согласувам и јас. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 14:37, 20 февруари 2026 (CET) ::@[[Корисник:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]]@[[Корисник:Виолетова|Виолетова]]@[[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] Интересен случај, бидејќи покраината е всушност на македонски Корушка, но дури и словенечката Википедија користи Карнијске Алпе, така што се согласувам да бидат Карниски Алпи. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:13, 23 февруари 2026 (CET) :::Променето. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 21:11, 23 февруари 2026 (CET) == Турски имиња за селата во Егејска Македонија == Зошто се употребуват турски називи за поранешни турски села во Егејска Македонија? Тоа не се македонски називи ниту македонски села (сегашни или поранешни). Јас мислувам дека нема потреба да се дава предноста на турски називи, каде тоа не су повеќе турски села. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 14:23, 22 февруари 2026 (CET) :Здраво. Дали може да ни посочите за кои села поточно станува збор? На пример, Дедели нема друго име освен ова име кое потекнува од турскиот јазик, каде и живееле Турци. Поздрав--<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 09:50, 23 февруари 2026 (CET) ::Станува збор за селата во на пример Кожанско и Кајларско - [[Кожани (општина)]] или [[Еордеја (општина)]]. Тука нема потреба за турски називи. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:44, 23 февруари 2026 (CET) :::@[[Корисник:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] Како во Македонија, така и во егејскиот дел, топонимите ние не ги менуваме, особено што имињата кои ги споменуваш се присутни и во литературата (изворите). --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:07, 23 февруари 2026 (CET) :Како сакате, ама давањето предноста на стари турски топоними во однос на грчките сегашни каде живеат Грци а не Турци е грешка. И во турскиот дел на Тракија многи грчки топоними се заменети со турски. Јас мислувам дека треба си гледаме нашите македонски топоними, а не да даваме предноста на стари турски топоними во однос на сегашните грчки. На пример [[Бахче Ловаси]] во место на Кипари. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 10:49, 24 февруари 2026 (CET) == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|разговор]])</bdi> 12:15, 19 март 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Johannes Richter (WMDE)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities == Hi everyone, '''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts. You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process. We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start. * ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December). * ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF. Join our online Q&A session to learn more (same content, two options to join): * 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 1|register here]]) * 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 2|register here]]) More info & contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]''' --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 13:21, 31 март 2026 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:TRistovski-CEEhub@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670168 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Пораката ја испрати Корисник:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 19:11, 3 април 2026 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:ZI Jony@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Facundo Jainikoski == Има ли некој врски во ФФМ да проверува дали е овој аргентинскиот фудбалер со македонско потекло? [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:13, 5 април 2026 (CEST) :~Кој знае и ФФМ дали имаат информација за неговото потекло, дека момчето е во Аргентина родено. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 22:14, 5 април 2026 (CEST) :Мене многу ми личи на финско презиме. [[Корисник:Bjankuloski06|Б. Јанкулоски]] <small>([[Разговор со корисник:Bjankuloski06|разговор]])</small> 22:46, 5 април 2026 (CEST) == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 02:58, 26 април 2026 (CEST) </bdi> <!-- Пораката ја испрати Корисник:Codename Noreste@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == Call for Community Candidates – Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 == ''Please help us and your community by translating this announcement into your language!'' Dear all, The [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026]] is currently underway. There are 4 seats allocated to community representatives. Community members are invited to nominate themselves as candidates for these seats. These positions will be filled through a vote by the CEE community. '''Eligibility criteria:''' * Candidates must be [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026/Eligibility|eligible voters]]: ** Have a Wikimedia account created before 18 December 2025 ** Have at least 300 edits between 18 December 2025 and 18 June 2026 ** Must not have been blocked between 18 March 2026 and 18 June 2026 * Must have participated in at least 2 of the last 3 [[Meta:Wikimedia CEE Hub/CEE Hub Status Meeting|CEE Hub Advisory Group meetings]] You can check your eligibility using the following tool: https://cee-sc-election.toolforge.org/ '''How to proceed:''' Candidates may nominate themselves or be nominated by others. If nominated by others, the candidate must explicitly accept the nomination before 18 June 2026. The candidate should create their nomination page and submit their candidacy [[Meta:Wikimedia_CEE_Hub_Steering_Committee_Election_2026/Nominations|here]]: Please also inform your communities about the election and encourage participation. Best regards,   Electoral Commission of Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 --[[Meta:User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[Meta:User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 12:00, 30 април 2026 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == Aed == Jhon [[Специјална:Придонеси/&#126;2026-26915-04|&#126;2026-26915-04]] ([[Разговор со корисник:&#126;2026-26915-04|разговор]]) 05:55, 4 мај 2026 (CEST) == Wiki Loves Eurovision 2026 == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Wiki Loves Eurovision edit-a-thon logo 2026.svg|right|250px]] Hello everyone! You are invited to participate in the "[[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|Wiki Loves Eurovision]]" article writing contest, where our goal is to create new Eurovision-related articles in the CEE-language Wikipedia editions and improve existing ones. The contest will take place from May 10 to June 10, 2026, and prizes are available: * 1st prize: a voucher worth €60 * 2nd prize: a voucher worth €50 * 3rd prize: a voucher worth €40 * 4th–10th prize: a voucher worth €30 To participate in the contest and learn more, please visit [[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|this link]]. --[[User:MHeidarzadeh-CEEhub|MHeidarzadeh-CEEhub]] ([[User talk:MHeidarzadeh-CEEhub|talk]]) 14:00, 16 May 2026 (UTC) </div> <!-- Пораката ја испрати Корисник:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == Поврзување на статија == Здраво. Ја креирав статијата [[16:9 (ТВ формат)]], но Wikidata ми јавува грешка за заштита и дозволи кога пробувам да ја поврзам со англиската верзија (16:9 aspect ratio). Изгледа има некој конфликт со стари меѓујазични врски. Ве молам некој од администраторите да ја поврзе рачно. [[User:Ajta|Ajta]] <small>([[User talk:Ajta|разговор]])</small> 01:05, 27 мај 2026 (CEST) :Ја поврзав без проблем. Мене не ми пријави конфликти. [[Корисник:Bjankuloski06|Б. Јанкулоски]] <small>([[Разговор со корисник:Bjankuloski06|разговор]])</small> 01:38, 27 мај 2026 (CEST) == Гласајте сега на изборите за U4C 2026 == <section begin="announcement-content" /> Ги замолуваме лицата со право на глас да гласаат на изборите за [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Координативен комитет за Универзалниот правилник на однесување]] 2026 (U4C 2026). Повеќе информации со проверка на подобноста, процесот на гласање, информации за кандидатите и врска до гласањето ќе најдете на [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|информативната страница на Мета]]. Гласањето завршува на 2 јуни 2026 во [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 ч. UTC]. Би ве замолиле да гласаме ако сметката ви е подобна. Исходот ќе биде познат до 14 јуни 2026 г. -- Во соработка со U4C,<section end="announcement-content" /> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 19:14, 27 мај 2026 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Keegan (WMF)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == Мислења за соржини на Ризницата создадени со вештачка интелигенција == Ве покануваме да се [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|изјасните на Ризницата по прашањето за измена на правилата за содржини создадени со вештачка интелигенција]] (на англиски). Ова може да ги засегне таквите податотеки веќе подигнати на Ризницата и оние кои би се подигале во иднина. Ви благодарам. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|разговор]]) 19:11, 23 јуни 2026 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Codename Noreste@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860. Подоцна преведено од Корисник:Bjankuloski05 по барање на испраќачот.--> == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 15:29, 25 јуни 2026 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Sannita (WMF)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 --> == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 14:24, 24 јули 2026 (CEST) </bdi> <!-- Пораката ја испрати Корисник:DreamRimmer@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == Употреба на некирилични имиња за брендови, компании, трговски марки итн. == Здраво на сите. Покренувам дискусија во врска со именувањето на статиите за светски брендови, компании, производители, музички групи, видеоигри, апликации, списанија, весници, автомобили и слични субјекти што во оригинал користат латиница, знаци или броеви. Македонскиот правопис од 2017 г. не наведува некои строги конкретни правила за ова дали секогаш во секој случај '''мора''' да се кирилизира или пак остави во оригинал. Имињата на одредени субјекти значително почесто се користат од релевантните и авторитетни извори во оригинално пишување на латиница (глобално така се познати и прифатени) отколку во транскрипција или превод — и Википедија (на пример Англиската) следи таква практика во насловите на статиите за ваквите предмети (за одредени прашања постојат посебни правила за именување што имаат приоритет). Конкретно, предлагам да се воспостават следниве правила: # Имиња на компании, корпорации, конкретни трговски и нетрговски организации и специфични настани (пр. [[Apple]], [[Microsoft]], [[Take-Two Interactive]], [[Samsung]], Electronic Entertainment Expo 2011, [[Sega]], [[Nintendo]]). Комично е ако, на пример, името на страницата е „Тејк-ту интерактив“. # Имиња на трговски марки, издавачки куќи и брендови (пр. [[iPhone]], [[Google Glass]], [[Kodansha]], [[Shogakukan]]). # Имиња на музички состави, музички групи, албуми, песни и композиции од современиот период (XX — XXI век) (пр. [[AC/DC]], [[Deep Purple]], [[Babymonster]]), со исклучок на оние што припаѓаат на класичната музика (навлезени се во македонскиот јазик како на пример операта „[[Травијата]]“). Ако на пример музичката група се остави во оригинал, до неа оди транскрибираното име, пр. Deep Purple ([[Транскрипција (лингвистика)|се изговара]]: ''Дип парпл''). За песните препорачувам секогаш во оригинал, на пр. песната на Кендрик Ламар, ''Swimming Pools''. # Имиња на медиуми, весници, списанија и издавачи (пр. [[CNN]], [[Die Welt]], ''[[Weekly Shonen Sunday]]'', [[TV Tokyo]], ''[[The New York Times]]''). # Имиња на видеоигри во оригинал, додека во заграда се наведува преводот на македонски јазик (пр. ''[[The Wolf Among Us]]'' ([[македонски]]: ''Волкот меѓу нас'') или соодветно општоприфатено (''официјално'') македонско име на играта доколку постои). # Имиња на веб-страници, платформи, програмски јазици и интернет-услуги што содржат броеви, специјални знаци или споени зборови (пр. [[4chan]], [[bit.ly]], [[VirusTotal]], [[eBay]], [[Windows 11]]). # Термини и називи од областа на информатичките технологии, вклучително и кратенки и акроними (пр. [[TCP/IP]], [[XMPP]], [[Linux]]). # Термини и називи од природните науки (пр. [[J/ψ-мезон]], [[SDSS J1539+0239]]). # Имиња на автомобили, производители на возила и мотори (пр. [[Toyota]], [[Hyundai]], [[Toyota Cresta]], [[Škoda]]). # Имиња на биолошки таксони што немаат утврдени македонски еквиваленти во научната литература (самостојниот превод на латинските имиња не е секогаш едноставен бидејќи често се дозволени повеќе варијанти). # Познати латински изреки, максими (пр. ''[[Ad hominem]]'', ''[[Magnum opus]]''), [[Енциклика|енциклики]] и слично. # Ако филмот, серијата, цртанот, анимацијата, [[Аниме|анимето]] или серијалот (франшизата) немаат официјален македонски наслов, препорачувам или да се остави во оригинал, или ако насловот не е двосмислен, да се преведе на македонски јазик. Некои филмови и серии, пак, се оставени во оригинал од самите македонски дистрибутери. На пример серијалот на ужасите ''[[Terrifier]]'' во Македонија е оставен во оригинал, така и насловот ќе биде на македонската Википедија. Мангата ''Dragon Ball'' нема официјален македонски превод, ама затоа пак анимето има официјална македонска синхронизација од поранешен А1, затоа насловот ќе си остане ''[[Змејска топка]]'' и така натаму. # Истото важи и за книги. Ако има официјален македонски наслов, секако тој да стои, а ако нема, да се преведе на македонски ама само ако насловот не е двосмислен (инаку ќе ги збуниме читателите со наш „обожавателски“ личен наслов, а во меѓувреме книгата можеби официјално била преведена на македонски јазик со сосема друг наслов). Овде спаѓа секаков вид книги (и [[Стрип|стрипови]], [[манга]], [[манхуа]] и [[манхва]]). За правилно изговарање на ваквите наслови, во воведниот дел на статијата препорачувам да се наведе практична транскрипција во заграда (пр. „[[Транскрипција (лингвистика)|се изговара]]:“). Исто така, од широко распространетите кирилични варијанти секогаш се препорачува да се прават пренасочувања кон оригиналниот наслов (на пр. [[Битлси]] → [[The Beatles]]). Меѓутоа, ако предметот на статијата има општоприфатено и распространено кирилизирано напишано име (утврдено и потврдено, на пример, на официјалната македонска веб-страница или во стручната книжевност), треба да се користи тоа. Во таков случај, пренасочувањето треба да се направи од оригиналното латинично пишување кон кириличниот наслов (на пр. [[Coca-Cola]] → [[Кока-Кола|Кока-кола]]). === Немакедонска кирилизација === Називите што во оригинал користат немакедонска кирилизација или друга словенска кирилица (на пр. Нафтна индустрија Србије), треба да се остават како што се, да се транскрибираат или преведат — во зависност од варијантата што претежно ја користат авторитетните извори на македонски јазик. Во овој случај тоа е „[[Нафтена индустрија на Србија]]“. === Особени случаи === Во особено сложени случаи, на пример поврзани со двосмисленост при изборот на јазикот од кој е потребен преносот на македонски јазик, препорачувам консултација со други уредници и соработници. Ако дефинирањето на соодветната варијанта за пренос на македонски јазик е отежнато или несигурно, најдобро е да се остави пишувањето на јазикот на '''оригиналот'''. -------------- Што мислите вие? Се согласувате ли со овие правила? --[[User:Andrew012p|Andrew012p]] <small>([[User talk:Andrew012p|разговор]])</small> 22:03, 14 август 2026 (CEST) === Одговори === :{{против}} - Строго против! За имиња на музички песни и музички албуми, [[Википедија:Селска_чешма#Дискусија_за_„музика“|погоре имаше дискусија]] и гласање (не знам зошто го повторуваш ова) да бидат во оригинал: :*албуми и песни на странски автори за кои може да има посебна статија затоа што се значајни, се препорачува името на статијата да биде во оригинал и внатре во првата реченица да стои изговорот на насловот и/или превод. :*Но: за сè друго го користиме македонскиот правопис, кој вели дека научни кратенки и латинските имиња за флора и фауна кои се пишуваат на латиница и ја следат меѓународната биномна номенклатура (првата буква голема, и курзив, пример ''Lynx lynx'' (балкански рис)). :А за друго, и конкретно за тие што ги споменуваш: :*музички групи се препорачува името на статијата да биде кирилица како што се изговара, на пример Битлси, Ролинг стоунс, и во првата реченица да се запише оригиналното име на музичката група. :*филмови, книги, манга: насловот на статијата да е во превод на македонски јазик, како што би гласел кога би се давале во Македонија, или би биле печатени. :*Туѓите имиња на брендови и компании се пишуваат со македонско писмо (кирилица) онака како што се изговараат, приспособени кон нашиот гласовен систем наместо со оригиналното латинично писмо. :[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 10:30, 15 август 2026 (CEST) == Известување за проект за картирање на земјишната покривка во С. Македонија == Во рамки на предложениот проект '''„Mapping Land Cover and Land Use in the Cadastral Areas of North Macedonia Using Sentinel Satellite Data“''' ќе се изработи отворен GIS датасет за земјишната покривка во катастарските подрачја на населените места во С. Македонија. Проектот предвидува обработка на Sentinel сателитски снимки и GIS анализа за утврдување на површината и процентуалното учество на различни категории на земјишна покривка, како што се шуми, обработливо земјиште, тревни површини, урбани подрачја и водни површини. Резултатите, вклучувајќи карти, статистики и отворени геопросторни податоци, ќе бидат достапни за понатамошно користење и ќе придонесат кон подобрување на содржините на Wikipedia, Wikimedia Commons и Wikidata. Со оваа објава ја информирам заедницата за проектот. [[User:MacedonianMaps|&#91;&#91;User:Nikola0505&#124;MacedonianMaps&#93;&#93;]] <small>([[User talk:MacedonianMaps|разговор]])</small> 16:38, 17 август 2026 (CEST) :Звучи интересно, веројатно и корисно. Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 19:26, 20 август 2026 (CEST) == CEE Technical Village Pump == {{int:please-translate}} [[File:CEE Technical Village Pump.webm|300px|right|thumb|A short introduction to the CEE Technical Village Pump]] The '''[[:m:CEE Technical Village Pump|CEE Technical Village Pump]]''' is a new space for Wikimedia contributors and communities across the CEE region to request technical help, exchange solutions, and get support from experienced contributors. To introduce the project and give a quick overview of how it works, we’ve prepared this short video. The page is currently available in English. We’d like to make it accessible to communities across the region in their local languages, and we’d appreciate your [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=page-Template%3ACEE+Technical+Village+Pump+header&language=en&action=page&filter=&action_source=translate_page help translating it]. Best regards, [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 11:09, 26 август 2026 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == Етничко потекло на Македонците на српската википедија == Еве што пишува за потекло на статија [https://sr.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D1%86%D0%B8 Македонци] на српската википедија:''Питање као да ли је македонска нација заиста постојала ураним 1940-их, када је комунистичка Југославија одлучила да jе призна, је тешко одговорити. Неки посматрачи тврде, да чак и у овом тренутку је било сумњиво, да ли су Словени из Македоније сматрали себе, да су националност одвојена од Бугара.[43][44][45][46][47] Након тога, како би избрисали преостала про-бугарска осећања, нове комунистичке власти су прогањали десничарске националисте са оптужбама за "про-бугарски шовинизам".[48] Дакле, чак су и левичарски политичари били затворени и оптуживани да су про-бугарски оријентисани''. Според српската википедија Македонци се бугарско потекло. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 13:19, 3 септември 2026 (CEST) == Менување на опслужувач — Наскоро вашето вики ќе може само да се чита == <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитајте ја поракава на друг јазик]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фондацијата Викимедија]] ќе го префрли прометот од еден на друг податочен центар. Ова ќе осигура непречена работа на Википедија и другите Викимедиини викија, дури и ако се случи катастрофа. Целиот промет ќе биде префрлен на '''{{#time:j F Y|2026-09-23|mk}}'''. Префрлањето ќе почне во '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]'''. За жал, поради некои ограничувања во [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|МедијаВики]], сето уредување мора да престане додека се врши префрлањето. Се извинуваме за овој прекин и се трудиме да го намалиме во иднина. На сите викија ќе биде прикажан разглас 30 минути пред ова да се случи. Овој разглас ќе остане видлив сè додека не заврши постапката. Можете да учествувате во [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate преводот и коректурата] на текстот на овој разглас. '''За кратко ќе можете да читате, но не и да уредувате. Ова ќе важи за сите викија.''' * На {{#time:j F Y|2026-09-23|mk}} нема да можете да уредувате највеќе до еден час. * Ако пробате да уредувате или зачувате во текот на ова време, ќе ви се појави порака за грешка. Се надеваме дека во периодот на тие минути нема да има изгубени уредувања, но тоа не можеме да го гарантираме. Ако видите порака за грешка, почекајте додека нештата не се вратат во нормала. Тогаш ќе можете да го зачувате вашето уредување. Но, за секој случај, ви препорачуваме најпрвин да направите копија на промените што сте ги направиле. ''Други ефекти'': * Позадинските работи ќе бидат побавни, а некои може да бидат напуштени. Црвените врски може побавно да се подновуваат. Ако создадете статија до која веќе води некоја врска, врската ќе стои црвена подолго од вообичаено. Некои долгоработечки скрипти ќе мора да се запрат. * Спроведувањето на нов код се очекува да се одвива како во секоја друга недела. Меѓутоа, на места може да се случат некои замрзнувања на кодот ако тие потоа бидат потребни за дадената операција. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] ќе биде недостапен 90 минути. Овој проект може да се осложи, ако е неопходно. Можете да го [[wikitech:Switch_Datacenter|погледате распоредот на wikitech.wikimedia.org]]. Сите промени ќе бидат соопштени во распоредот. '''Споделете ги овие информации со вашата заедница.'''</div><section end="server-switch"/> [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 14:58, 15 септември 2026 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Trizek (WMF)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 --> == Проверка и преместување на нацрт: The Narcissist’s Playbook == Здраво. Ве молам за проверка на [[Корисник:Dtf1978/Сценариото на нарцисот]], нацрт за документарниот филм The Narcissist’s Playbook (2026), и за преместување во главниот именски простор ако ги исполнува условите. Мојата сметка сè уште нема право за преместување. Би била добредојдена проверка на македонскиот јазик, насловот, изворите и значајноста. Нацртот е подготвен со помош на OpenAI Codex. Немам врска со продукцијата или учесниците и не сум платен за уредувањето. Ви благодарам. [[User:Dtf1978|Dtf1978]] <small>([[User talk:Dtf1978|разговор]])</small> 10:52, 16 септември 2026 (CEST) :@[[Корисник:Dtf1978|Dtf1978]] Статијата треба да преработи, а како што забележувам на англиската верзија има подобра верзија моментално од оваа преведената, па така можеш да ја доработиш за да може да се пренесе. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 12:55, 24 септември 2026 (CEST) == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)'' Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/> We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader). We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/> Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis. [[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]] The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why? Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]] Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 17:16, 22 септември 2026 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31067455 --> == Барање за преглед на нацрт: Синиша Кашавелски == Подготвив нацрт за сликарот Синиша Кашавелски: [[Корисник:Kashawel/Синиша Кашавелски]]. Јас сум Синиша Кашавелски, па имам лична поврзаност со темата. Ве молам независен уредник да ги провери значајноста, формулациите и изворите пред евентуално преместување во главниот именски простор. [[User:Kashawel|Kashawel]] <small>([[User talk:Kashawel|разговор]])</small> 23:58, 23 септември 2026 (CEST) :@[[Корисник:Kashawel|Kashawel]] Здраво, според нашата политика за [[Википедија:Значајност (луѓе)|значајност]], која ти препорачувам да ја прочиташ, твојата моментална верзија не ги задоволува критериумите за да биде прифатена. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 12:52, 24 септември 2026 (CEST) ::Благодарам за одговорот и за насоката. Ќе ја разгледам внимателно политиката за значајност и ќе го доработам нацртот, особено во однос на независните секундарни извори. По дополнувањето, би бил благодарен за повторен преглед. [[User:Kashawel|Kashawel]] <small>([[User talk:Kashawel|разговор]])</small> 14:11, 24 септември 2026 (CEST) == Барање за пошироко мислење: историски идентитет и неутралност во биографските статии == Би сакал мислење од повеќе уредници за три поврзани статии: [[Разговор:Тодор Александров]], [[Разговор:Александар Протогеров]] и [[Разговор:Гоце Делчев]]. На разговорните страници се отворени дискусии за тоа како енциклопедиски да се претстават националното самоопределување, политичката програма и историската употреба на поимите „Македонец“, „Бугарин“ и „македонски Бугарин“, но дискусиите останаа без понатамошен развој. Не предлагам однапред национална определба, туку би сакал поширок консензус за методот: кои академски и примарни извори треба да се користат, како да се претстави изречното самоопределување на историските личности и како тоа да се разграничи од нивната автономистичка или независничка политичка програма. Особено би било корисно мислење дали поимот „македонски Бугари“ треба да се третира како историски поим кога е потврден во релевантни извори, и како тоа да се направи без современи национални проекции. За да не ја дуплираме дискусијата, предлагам конкретните забелешки да продолжат на разговорните страници на соодветните статии. --[[User:Dobri.kovachev|Dobri.kovachev]] <small>([[User talk:Dobri.kovachev|разговор]])</small> 08:50, 3 октомври 2026 (CEST) :@[[Корисник:Dobri.kovachev|Dobri.kovachev]] Статиите на нашата Википедија за разлика од сите други јазични изданија и те како содржат веќе делови за други гледишта, така што нема што повеќе да дискутираме и да менуваме, бидејќи воведните и другите делови се напишани според достапните извори на македонски јазик. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:09, 6 октомври 2026 (CEST) o597am9bev50dne79ztx3r43kg3ihhh 0 34888 5641623 5638015 2026-10-07T07:50:12Z ~2026-53871-84 137489 5641623 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија личност | име = Ефрем Чучков | слика = Chuchkov, Shapkarev, Delchev.jpg | опис = Ефрем Чучков, Климент Шапкарев и Гоце Делчев | роден = 21 ноември 1870 | родно_место = Штип или Кратово, Отоманско Царство | починал = 1 октомври 1923 | место_на_смртта = Софија, Царство Бугарија | занимање = учител, револуционер и војвода | организација = ВМОРО; ВМРО }}   '''Ефрем Чучков''' (21 ноември 1870 – 1 октомври 1923) бил учител, револуционер, војвода и еден од водечките организатори на [[Внатрешна македонско-одринска револуционерна организација|Внатрешната македонско-одринска револуционерна организација]] (ВМОРО), а по Првата светска војна учествувал во обновувањето на [[Внатрешна македонска револуционерна организација|ВМРО]]. Дејствувал главно во Штипско, Кочанско, Малешевско и во Скопскиот револуционерен округ.<ref name="ME">{{Наведена книга |last=Ристовски |first=Блаже |authorlink=Блаже Ристовски |title=Македонска енциклопедија |volume=II |publisher=МАНУ |location=Скопје |year=2009 |page=1634}}</ref><ref name="Mihailov">{{Наведена книга |last=Михаилов |first=Иван |title=Спомени II. Освободителна борба 1919–1924 |location=Лувен |year=1965 |pages=150–152}}</ref>   Во изворите постои несогласување за неговото родно место. Дел од литературата го наведува [[Штип]], додека „Македонската енциклопедија“ и дел од современата македонска литература го наведуваат [[Кратово]].<ref name="ME"/><ref name="EB">{{Наведена книга |title=Енциклопедија България |volume=7 |publisher=Академично издателство „Проф. Марин Дринов“ |location=Софија |year=1996}}</ref> Неговата година и датум на раѓање најчесто се наведуваат како 21 ноември 1870 година, а починал на 1 октомври 1923 година во Софија.<ref name="ME"/><ref name="Mihailov"/>   Во современата македонска историографија Чучков најчесто се определува како македонски револуционер, додека во бугарската историографија е определуван како бугарски револуционер од географската област Македонија. Неговото школување во бугарски егзархиски образовни установи, неговата работа како егзархиски учител и дејноста во организациската средина на ВМОРО се централни факти во расправата за неговата национална припадност.<ref name="ME"/><ref name="Silyanov">{{Наведена книга |last=Силянов |first=Христо |title=Освободителните борби на Македония |volume=II |location=София |year=1943}}</ref>   == Ран живот и образование ==   Чучков се школувал во Штип и Скопје, а извесно време учел во [[Солунска бугарска машка гимназија|Солунската бугарска машка гимназија „Св. Кирил и Методиј“]], образовна установа на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]].<ref name="ME"/><ref name="EB"/> Подоцна учел во педагошко училиште во Ќустендил и членувал во тамошното младинско македонско друштво.<ref>{{Наведена книга |title=Енциклопедичен речник Кюстендил А–Я |publisher=БАН |location=Софија |year=1988 |page=704}}</ref>   По завршувањето на средното образование работел како учител во Ново Село кај Штип. Потоа, заедно со [[Гоце Делчев]], го посетувал Военото училиште во Софија, но не го завршил. Во 1896 година го завршил Педагошкото училиште во Казанлак, по што учителствувал во Пехчево и Мелник.<ref name="ME"/><ref name="Kyosev">{{Наведена книга |last=Ќосев |first=Дино |title=Гоце Делчев. Писма и други материјали |location=Софија}}</ref>   Училиштата во кои се школувал и работел биле поврзани со просветната мрежа на Бугарската егзархија. Поради тоа во бугарската историографија неговата учителска работа се определува како работа на бугарски егзархиски учител. Во дел од современата македонска литература истите установи се именуваат со поширокиот израз „егзархиски училишта“.<ref name="ME"/><ref name="EB"/>   Паралелно со учителската работа, Чучков создавал организациски врски меѓу населението и ја развивал мрежата на Македонската револуционерна организација.<ref name="Kyosev"/><ref name="Silyanov"/>   == Вклучување во револуционерното движење ==   По Виничката афера од 1897 година, кога османлиските власти започнале апсења во Кочанско, Штипско, Кратовско, Радовишко, Кумановско и други области, Чучков преминал во илегала и извесно време се повлекол во Бугарија.<ref name="ME"/><ref name="Silyanov"/>   Во април 1898 година повторно навлегол во Македонија како војвода на чета. Неговите задачи опфаќале создавање и одржување на локални комитети, пренесување оружје, подготовка на четници и координација меѓу организациските пунктови и револуционерните реони.<ref name="Kyosev"/><ref name="Silyanov"/>   Заедно со Тодор Лазаров и [[Мише Развигоров]], Чучков бил меѓу главните организатори на револуционерната мрежа во Штипско. Во 1902 година извесно време бил пунктов началник на Организацијата во Ќустендил.<ref name="Dobrinov">{{Наведена книга |last=Добринов |first=Дечо |title=Последният цар на планините. Биографичен очерк за Тодор Александров |location=Софија |year=1992}}</ref><ref name="Kyosev"/>   == Соработка со Гоце Делчев ==   Чучков бил близок соработник на Гоце Делчев. Нивната соработка започнала уште во периодот на учењето и продолжила при создавањето и зацврстувањето на организациската и четничката мрежа на ВМОРО.<ref name="Kyosev"/><ref name="Silyanov"/>   Во спомените и подоцнежната литература Чучков е опишуван како практичен организатор, инструктор на четите и човек задолжен за тајните канали меѓу територијата на Кнежеството Бугарија и османлиска Македонија. Поради природата на неговата дејност често се движел со лажни исправи и под конспиративни имиња.<ref name="Silyanov"/><ref name="Mihailov"/>   == Скопски револуционерен округ ==   На 2 јануари 1905 година учествувал на конгресот на Скопскиот револуционерен округ, одржан во близина на селото Кнежево, Кратовско. Во окружното раководство биле избрани Даме Груев, Ефрем Чучков, Мише Развигоров, Атанас Бабата и други дејци на Организацијата.<ref name="Dobrinov"/>   По смртта на Мише Развигоров во 1907 година, Чучков и [[Тодор Александров]] станале окружни војводи и водечки организатори во Скопскиот револуционерен округ.<ref name="Dobrinov"/>   На Ќустендилскиот конгрес од 1908 година Чучков бил избран за дополнителен член на Централниот комитет на ВМОРО, заедно со Петко Пенчев, Павел Христов, Петар Ацев, Аргир Манасиев и Стамат Икономов.<ref name="Slavov">{{Наведена книга |last=Славов |first=Слави |title=100 години од Ќустендилскиот конгрес на ВМОРО (1908 г.) |year=2008}}</ref>   == Младотурската револуција ==   По [[Младотурска револуција|Младотурската револуција]] во 1908 година дел од дејците на Организацијата привремено ја прекинале вооружената дејност, очекувајќи уставниот режим да донесе политички права и реформи. Чучков останал недоверлив кон новите власти и се спротивставувал на целосното предавање на организациското оружје.<ref name="Slavov"/><ref name="Silyanov"/>   Според бугарската мемоарска и историографска литература, тој учествувал во зачувувањето и сокривањето на дел од оружјето на Организацијата. Ова тврдење треба да се припишува на конкретните извори, а не да се претставува како неподелена оценка на целата историографија.<ref name="Silyanov"/>   == Балкански војни ==   За време на [[Балкански војни|Балканските војни]] Чучков командувал со одред бр. 35, составен од дејци на ВМОРО и доброволци, кој дејствувал во Источна Македонија и учествувал во борбите околу Кочани и Штип.<ref name="ME"/><ref name="EB"/>   Според бугарски извори, неговиот одред соработувал со Бугарската армија, а по повлекувањето на османлиските сили Чучков учествувал во воспоставувањето привремена бугарска управа во Штип и околината. Во дел од литературата се наведува дека бил назначен за околиски управител на Штип до јуни 1913 година.<ref name="EB"/><ref name="Silyanov"/>   Овие настани се случиле во услови на судир меѓу сојузничките балкански држави околу поделбата и идниот статус на османлиските територии во Македонија.   == Првата светска војна ==   За време на [[Прва светска војна|Првата светска војна]], кога Вардарска Македонија била под бугарска воена и административна власт, Чучков повторно вршел управни и организациски должности во Штипско. Во бугарската литература се наведува дека бил околиски управител и претседател на окружна постојана комисија.<ref name="EB"/><ref name="Mihailov"/>   Неговото учество во бугарските воени и административни структури претставува важен биографски факт. Толкувањето на овој факт, меѓутоа, се разликува во бугарската и македонската историографија.   == Дејност по Првата светска војна ==   По Првата светска војна, Чучков и Тодор Александров биле меѓу главните дејци во обновувањето на ВМРО. Чучков учествувал во организирањето на пограничните пунктови, подготовката на чети и одржувањето на врските со организациската мрежа во Вардарска Македонија, која по војната влегла во составот на Кралството на Србите, Хрватите и Словенците.<ref name="Mihailov"/>   Во организациската хиерархија бил сметан за еден од најавторитетните дејци по Тодор Александров. И покрај возраста и нарушеното здравје, продолжил да преминува во Вардарска Македонија и да учествува во организациски обиколки.<ref name="Mihailov"/>   Во 1922 година неговите чети воделе повеќе судири со српските воени и безбедносни сили во Малешевско и Кочанско. Долгогодишниот илегален живот, болестите и последиците од добиените рани сериозно го влошиле неговото здравје.<ref name="Mihailov"/>   == Смрт ==   Ефрем Чучков починал на 1 октомври 1923 година во Софија. Во литературата неговата смрт најчесто се поврзува со последиците од болестите, раните и условите во кои живеел за време на долгогодишната илегална дејност.<ref name="ME"/><ref name="Mihailov"/>   Според неговата последна желба, бил погребан во Ќустендил, еден од главните задгранични центри на Организацијата.<ref name="Mihailov"/>   == Национална припадност и историографски толкувања ==   Националната припадност на Ефрем Чучков различно се претставува во бугарската и современата македонска историографија.   Во бугарската историографија Чучков е определуван како бугарски револуционер од Македонија. Како основа за ова определување се наведуваат неговото школување во Солунската бугарска машка гимназија, работата како учител во училишта на Бугарската егзархија, членството во организациската средина на ВМОРО, соработката со бугарските воени структури во Балканските војни и извршувањето должности во бугарската управа за време на војните.<ref name="EB"/><ref name="Silyanov"/><ref name="Mihailov"/>   Во современата македонска историографија Чучков најчесто е определуван како македонски револуционер, војвода и деец на македонското националноослободително движење. Во „Македонската енциклопедија“ е претставен како учител, револуционер и војвода, при што неговата национална припадност не е посебно разработена.<ref name="ME"/>   При употребата на поимот „македонски“ треба да се разликуваат неговото географско и современо национално значење. Чучков потекнувал и дејствувал во историско-географската област Македонија, но живеел во време кога не постоела денешната држава [[Северна Македонија]]. За време на неговиот живот територијата била последователно дел од Отоманското Царство, а по Балканските војни нејзини делови влегле во составот на Србија, Бугарија и Грција.   Поради тоа Чучков не може да се опишува како граѓанин на денешна Северна Македонија, ниту современата државна припадност може ретроактивно да му биде припишана. Од друга страна, фактот дека значителен дел од неговата дејност се одвивал на територијата на денешна Северна Македонија е причина неговото дело да биде дел и од нејзината современа историска меморија.   Изворите што го поврзуваат со бугарските образовни, црковни, воени и административни институции претставуваат составен дел од неговата биографија и треба да бидат наведени независно од подоцнежните национални толкувања.<ref name="EB"/><ref name="Silyanov"/><ref name="Mihailov"/>   == Наследство ==   Чучков останал запаметен како еден од најспособните теренски организатори и војводи на ВМОРО. Неговата дејност е поврзана со создавањето и одржувањето на револуционерната мрежа во Штипско, Кочанско, Малешевско и Скопскиот револуционерен округ.<ref name="ME"/><ref name="Silyanov"/>   Неговото име се наоѓа на споменикот „Паднати за слободата на Македонија“ во Ќустендил. Во современа Северна Македонија се вбројува меѓу историските дејци на македонското револуционерно движење, додека во Бугарија се одбележува како деец на бугарското националноослободително движење во Македонија.   == Поврзано ==   * [[Внатрешна македонско-одринска револуционерна организација]] * [[Внатрешна македонска револуционерна организација]] * [[Гоце Делчев]] * [[Даме Груев]] * [[Тодор Александров]] * [[Мише Развигоров]] * [[Скопски револуционерен округ]] * [[Солунска бугарска машка гимназија]] * [[Бугарска егзархија]]   == Белешки ==   {{Белешки}}   == Литература ==   * {{Наведена книга |last=Ристовски |first=Блаже |authorlink=Блаже Ристовски |title=Македонска енциклопедија |volume=II |publisher=МАНУ |location=Скопје |year=2009 |page=1634}} * {{Наведена книга |last=Силянов |first=Христо |title=Освободителните борби на Македония |volume=II |location=София |year=1943}} * {{Наведена книга |last=Михаилов |first=Иван |title=Спомени II. Освободителна борба 1919–1924 |location=Лувен |year=1965 |pages=150–152}} * {{Наведена книга |last=Добринов |first=Дечо |title=Последният цар на планините. Биографичен очерк за Тодор Александров |location=Софија |year=1992}} * {{Наведена книга |last=Ќосев |first=Дино |title=Гоце Делчев. Писма и други материјали |location=Софија}} * {{Наведена книга |title=Енциклопедија България |volume=7 |publisher=Академично издателство „Проф. Марин Дринов“ |location=Софија |year=1996}} * {{Наведена книга |title=Енциклопедичен речник Кюстендил А–Я |publisher=БАН |location=Софија |year=1988 |page=704}}   == Надворешни врски ==   * {{Commons category-inline|Efrem Chuchkov}}   {{DEFAULTSORT:Чучков, Ефрем}} [[Категорија:Родени во 1870 година]] [[Категорија:Починати во 1923 година]] [[Категорија:Дејци на ВМОРО]] [[Категорија:Дејци на ВМРО]] [[Категорија:Македонски револуционери]] [[Категорија:Бугарски револуционери]] [[Категорија:Македонски војводи]] [[Категорија:Луѓе од Штип]] p41h2icp1wvbtr4w8ewkapbhj1gqnfh 5641635 5641623 2026-10-07T08:49:08Z Gurther 105215 Одбиена последната промена (од [[Специјална:Придонеси/~2026-53871-84|~2026-53871-84]]) и ја поврати преработката 5638015 на Gurther 5641635 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Ефрем Чучков | портрет = Chuchkov, Shapkarev, Delchev.jpg | px = 200п | опис = Ефрем Чучков, [[Климент Шапкарев]] и [[Гоце Делчев]] | родено-име = Ефрем Чучков | роден-дата = {{роден на|21|ноември|1870}} | роден-место = [[Кратово]], [[Отоманско Царство]] | починал-дата = {{починат на и возраст|df=yes|1923|10|1|1870|11|21}} | починал-место = [[Софија]], {{БУГ}} | починал-причина = | познат = организатор и војвода на [[ТМОРО]] | занимање = револуционер | сопружник = | родители = | деца = | роднини = [[Емануел Чучков]] (внук) }} '''Ефрем Чучков''' ({{роден на|21|ноември|1870}} во {{роден во|Кратово}} — {{починал на|1|октомври|1923}} во {{починал во|Софија}}) — [[Македонија|македонски]] револуционер, член и војвода на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]].<ref>{{МакЕнц|1634|Чурулинци|II}}</ref> == Животопис == Ефрем Чучков е роден на 21 ноември 1870 година во [[Кратово]], тогаш во [[Отоманското Царство]]. Се школувал во [[Солунска машка гимназија „Св. Кирил и Методиј“|Солунската егзархиска гимназија]] (V клас гимназија), во [[Софија]] (две години воено училиште), а го завршил Педагошкото училиште во [[Казанлак]] во 1896 година. По завршувањето на средното образование, работел како учител во штипското [[Ново Село]], а потоа заедно со [[Гоце Делчев]] студирал во военото училиште во [[Софија]]. Потоа заедно со него и го напуштил училиштето. Учителствувал неколку години во [[Пехчево]] и [[Мелник]], каде што започнал да ја развива организациската дејност на [[Македонска револуционерна организација|Организацијата]]. Од крајот на 1897 година, Чучков бил во илегала. Тој бил меѓу организаторите на револуционерната мрежа во Штипско, заедно со [[Тодор Лазаров]] и [[Мише Развигоров]].<ref>[http://kroraina.com/www.todoralexandrov.com/king/1.html Дечо Добринов, „Последният цар на планините“, Биографичен очерк за Тодор Александров, "Македония", София, 1992.]</ref> Кратко време во текот на [[1902]] година бил пунктовен началник во [[Ќустендил]]<ref>[http://www.promacedonia.org/gd2/gd_2.html Дино Кьосев, „Гоце Делчев. Писма и други материали“]</ref> при што бил јавно физички нападнат од [[Врховизам|врховистите]]. На 2 јануари 1905 година учествува на [[Скопски конгрес|Скопскиот конгрес]] на [[Скопски револуционерен округ|Скопскиот револуционерен реон]]. За членови на окружното раководство биле избрани [[Даме Груев]], Ефрем Чучков, [[Крсто Б'лгаријата|Крсто]], [[Мише Развигоров]] и [[Атанас Бабата]]. По смртта на [[Мише Развигоров]] во април [[1907]] година, Ефрем Чучков, заедно со [[Тодор Александров]] бил окружен војвода на [[Скопски револуционерен округ|Скопскиот револуционерен округ]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.geocities.com/Athens/Oracle/3424/mak/t_aleks.html |title=„Битката за Тодор Александров в Р Македония“, в-к "Македония", брой 32, 9 септември 1998 г. |accessdate=2009-10-26 |archive-date=2009-10-26 |archive-url=https://www.webcitation.org/query?id=1256579684202375&url=www.geocities.com/Athens/Oracle/3424/mak/t_aleks.html |url-status=dead }}</ref> == Подоцнежна дејност == На [[Ќустендилски конгрес|Ќустендилскиот конгрес]] од 1908 година, Ефрем Чучков бил избран за дополнителен член на ЦК, заедно со [[Петко Пенчев]], [[Павел Христов]], [[Петар Ацев]], [[Аргир Манасиев]] и [[Стамат Икономов]]<ref>[http://www.macedonia-science.org/news.php?extend.447 100 години от Кюстендилския конгрес на ВМОРО (1908 г.), Слави Славов]</ref>. За време на [[Балканските војни]], Чучков ја командувал единицата бр. 35, која учествувала во борбите за [[Кочани]]. По [[Првата светска војна]], тој учествувал активно во обновата на [[ВМРО (Автономистичка)|ВМРО]], а во тоа време негов четник бил и [[Дончо Христов]]. Чучков бил втората по важност личност во обновената организација, по нејзиниот водач [[Тодор Александров]]. Тешко болен, Чучков умрел во Софија на [[1 октомври]] [[1923]] година.<ref>Михайлов, Иван. Спомени II. Освободителна борба 1919 - 1924, Льовен, 1965, стр. 150-152.</ref> Негов внук е македонскиот револуционер и политичар [[Емануел Чучков]]. == Галерија == <center> <gallery> Податотека:Gruev Razvigorov Chuchkov Babata.jpg|[[Мише Развигоров]], [[Даме Груев]], Ефрем Чучков, [[Атанас Бабата]] Податотека:IMRO bands at the Skopje assembly, 1905.jpg|Зборната чета на Скопскиот конгрес. Војводите Ефрем Чучков, [[Мише Развигоров]], [[Атанас Бабата]], [[Стефан Димитров]] и други. </gallery> </center> == Наводи == {{наводи}} === Литература === * Енциклопедичен речник КЮСТЕНДИЛ А-Я, София, 1988 г., изд.БАН., с.704; * Енциклопедия България, том 7, Академично издателство „Проф.Марин Дринов“, София, 1996. * [http://www.angelfire.com/super2/vmro-istorija/Foto/efrem-c.html Кратка биографија на Ефрем Чучков] == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Efrem Chuchkov}} {{Дејци на МРО}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Чучков, Ефрем}} [[Категорија:Македонски револуционери]] [[Категорија:Дејци на ВМОРО]] [[Категорија:Македонски војводи]] [[Категорија:Македонски преселници во Софија]] qoqsi7i0wvdl9puk27k5nzekdobqo8b 0 67765 5641711 5558957 2026-10-07T10:09:31Z ~2026-53649-84 137493 5641711 wikitext text/x-wiki {{таксономија |name = Босилек |image = Basil3800ppx.jpg |regnum = [[Растенија]] |unranked_divisio = [[Скриеносеменици]] |unranked_classis = [[Евдикоти]] |unranked_ordo = [[Астериди]] |ordo = [[Усноцветовидни]] |familia = [[Усноцветни]] |genus = [[Босилек (род)|Босилек]] |species = '''Сладок босилек''' |binomial = ''Ocimum basilicum'' |binomial_authority = [[Карл Линеј|L.]] }} '''Босилек''' или '''босилок''', поточно [[сладок босилек]] ({{науч|Ocimum basilicum}}) — [[растение]] од [[семејство (биологија)|семејството]] на [[усноцветни]]те (''Lamiaceae''). Босилекот е мека нискорастечка билка која се одгледува во топли [[клима|клими]]. Потекнува од [[Иран]], [[Индија]] и други тропски региони на [[Азија]], и се култивира барем 5.000 години. Постојат многу видови босилек: оној што се употребува во [[италијанска кујна|италијанската кујна]] се нарекува „сладок босилек“, за разлика од „[[тајланд]]скиот“ или „светиот“ кои се употребуваат во [[Азија]]. Најчесто се користи во националните кујни на [[Италија]], [[Тајланд]], [[Виетнам]] и [[Лаос]]. Зборот „босилек“ веројатно доаѓа од предгрчкиот збор за крал (''{{јаз|el|βασιλεύς}}'' - „василеос“) бидејќи според [[легенда|легендите]] босилек никнал на местото кај што светите [[Константин I|Константин и Елена]] го откриле светиот крст. Се верува и дека можеби босилекот се употребувал во некое [[обред]]но кралско капење или [[лек]]овита смеса. [[Податотека:Timelapse-Basil-growing.ogv|мини|десно|Забрзана снимка на растот на босилекот]] == Здравствени дејства == Во последно време има многу истражувања за дејството на [[есенцијално масло|есенцијалните масла]] во босилекот. Научните студии утврдиле дека состојките на [[масло]]то од босилек имаат силно [[антиоксиданс]]но својство, според тоа делува против стареење, против [[рак]], [[вирус]]и и [[микроби]].<ref name="pmid16506839">{{наведено списание |author=Bozin B, Mimica-Dukic N, Simin N, Anackov G |title=Characterization of the volatile composition of essential oils of some lamiaceae spices and the antimicrobial and antioxidant activities of the entire oils |journal=J. Agric. Food Chem. |volume=54 |issue=5 |pages=1822–8 |year=2006 |pmid=16506839 |doi=10.1021/jf051922u |url=}}</ref><ref name="pmid16173941">{{наведено списание |author=Chiang LC, Ng LT, Cheng PW, Chiang W, Lin CC |title=Antiviral activities of extracts and selected pure constituents of Ocimum basilicum |journal=Clin. Exp. Pharmacol. Physiol. |volume=32 |issue=10 |pages=811–6 |year=2005 |pmid=16173941 |doi=10.1111/j.1440-1681.2005.04270.x |url=}}</ref><ref name="pmid17342533">{{наведено списание |author=de Almeida I, Alviano DS, Vieira DP|display-authors= et al |title=Antigiardial activity of Ocimum basilicum essential oil |journal=Parasitol. Res. |volume=101 |issue=2 |pages=443–52 |year=2007 |pmid=17342533 |doi=10.1007/s00436-007-0502-2 |url=}}</ref><ref name="pmid15979235">{{наведено списание |author=Manosroi J, Dhumtanom P, Manosroi A |title=Anti-proliferative activity of essential oil extracted from Thai medicinal plants on KB and P388 cell lines |journal=Cancer Lett. |volume=235 |issue=1 |pages=114–20 |year=2006 |pmid=15979235 |doi=10.1016/j.canlet.2005.04.021 |url=}}</ref> Покрај тоа, босилекот го намалува таложењето на плочкасти клетки кај [[глушец|глувците]], што значи дека можеби делува и против [[артериосклероза]]та.<ref name="pmid16469363">{{наведено списание |author=Tohti I, Tursun M, Umar A, Turdi S, Imin H, Moore N |title=Aqueous extracts of Ocimum basilicum L. (sweet basil) decrease platelet aggregation induced by ADP and thrombin in vitro and rats arterio--venous shunt thrombosis in vivo |journal=Thromb. Res. |volume=118 |issue=6 |pages=733–9 |year=2006 |pmid=16469363 |doi=10.1016/j.thromres.2005.12.011 |url=}}</ref> Во [[Индија]], босилекот традиционално се користи како дополнителен лек против [[стрес]], [[астма]] и [[дијабетес]].<ref name=bhhh>{{нмс | last = Duke | first = James A. | authorlink = | coauthors = | title = Basil as the Holy Hindu Highness | work = | publisher = | date = | url = http://www.liebertonline.com/doi/pdfplus/10.1089/act.2008.14101 | format = | doi = 10.1089/act.2008.14101 | accessdate = 10 мај |access-date= 2008 }}</ref> Од друга страна, познато е дека босилекот содржи [[естрагол]] кој е познат канцероген кај глувците, но дејството кај човекот сѐ уште не е познато.<ref> {{нмс |url=http://www.emea.europa.eu/pdfs/human/hmpwp/033803en.pdf |title=Position Paper on the use of HMP containing estragole |accessdate=2006-11-17 |author=EMEA |date=2004-03-03 |format=PDF |pages=5 |quote= }} </ref> ==Босилокот во народното творештво, уметноста и популарната култура== Босилокот е присутен како тема во народното творештво, во [[литература]]та и во [[Популарна култура|популарната култура]]: * „Садила Јана ран босилок“ - македонска народна песна.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=hDWMwLJq_Y8 YouTube, PETRANKA KOSTADINOVA - Sadila Jana ran bel bosilok (пристапено на 5 ноември 2019)]</ref> * „Садила Мила босилек“ - македонска народна песна.<ref>Блаже Тренески, ''Стојна ситноода''. Скопје: Студентски збор, 1981, стр. 21.</ref> * „Пуштат билка по бел босилек“ - македонска народна песна.<ref>Блаже Тренески, ''Стојна ситноода''. Скопје: Студентски збор, 1981, стр. 78.</ref> * „Босилокот на Изабета“ - расказ во „[[Декамерон]]“ на [[Џовани Бокачо]].<ref>„Босилокот на Изабета“, во: Џовани Бокачо, ''Декамерон''. Скопје: Македонска книга и Мисла, 1988, стр. 101-104.</ref> == Поврзано == * [[Босилек (род)]] (''Ocimum'') == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{ризница|Ocimum basilicum|Босилек}} * [http://www.growingherbs.org.uk/herbs/how_to_grow_basil.htm Како да се одгледува босилек] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080821111146/http://www.growingherbs.org.uk/herbs/how_to_grow_basil.htm |date=2008-08-21 }} — информации околу садењето и огледувањето на босилек {{en}} * [http://gernot-katzers-spice-pages.com/engl/Ocim_bas.html?spicenames=mk Gernot Katzer's Spice Pages] — кулинарската употреба на босилекот во европските и азиските кујни {{en}} * [https://web.archive.org/web/20091229192005/http://www.apsnet.org/pd/PDFS/1997/1120-05F.PDF Болести на босилекот и борба против нив] {{en}} [[Категорија:Усноцветни]] [[Категорија:Билки]] [[Категорија:Зачини]] [[Категорија:Лековити растенија]] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] 5tuyen87aop6spvzxlaj4zl82dm01yu 0 207632 5641385 5060347 2026-10-06T15:46:14Z P.Nedelkovski 47736 поврзница 5641385 wikitext text/x-wiki [[Податотека: Waikato_river_750px.jpg|мини|Ваикато]] Ова е список на најдолгите '''[[река|реки]] во Нов Зеланд''', како и некои други поважни реки, сите подредени по должина. Реките означени со (ЈО) се наоѓаат на [[Јужен Остров|Јужниот Остров]], а оние означени со (СО) се на [[Северен Остров|Северниот Остров]]. ==10 најдолги реки== # [[Ваикато (река)|Ваикато]] (СО) — 425&nbsp;км # [[Клута]] или Матау (ЈО) — 322&nbsp;км # [[Фангауи (река)|Фангануи]] (СО) — 290&nbsp;км # [[Таиери]] (ЈО) — 288&nbsp;км # [[Рангитикеи]] (СО) — 241&nbsp;км # [[Матаура]] (ЈО) — 240&nbsp;км # [[Ваиау (река во Саутленд)|Ваиау]] (ЈО) — 217&nbsp;км # [[Кларенс (река во Нов Зеланд)|Кларенс]] (ЈО) — 209&nbsp;км # [[Ваитаки (река)|Ваитаки]] (ЈО) — 209&nbsp;км # [[Орети (река)|Орети]] (ЈО) — 203&nbsp;км ==Други позначајни реки== ===Над 100 километри=== *[[Рангитаики]] (СО) — 193&nbsp;км *[[Manawatu River]] (СО) — 182&nbsp;км *[[Булер (река)|Булер]] или Каватири (ЈО) — 177&nbsp;км *[[Ваихоу]] (СО) — 175&nbsp;км *[[Мохака]] (СО) — 172&nbsp;км *[[Ваирау (река)|Ваирау]] (ЈО) — 169&nbsp;км *[[Ваиау (река во Марлборо)|Ваиау]] (ЈО) — 169&nbsp;км *[[Фангаеху]] (СО) — 161&nbsp;км *[[Ваимакарири]] (ЈО) — 161&nbsp;км *[[Мокау]] (СО) — 158&nbsp;км *[[Нгаруроро]] (СО) — 154&nbsp;км *[[Ракаиа]] (ЈО) — 145&nbsp;км *[[Патеа]] (СО) — 143&nbsp;км *[[Хурунуи]] (ЈО) — 138&nbsp;км *[[Туракина]] (СО) — 137&nbsp;км *[[Ваироа (река во Заливот Пленти)|Ваироа]] (СО) — 137&nbsp;км *[[Ваироа (река во Нортленд)|Ваироа]] (СО) — 132&nbsp;км *[[Аватере]] (ЈО) — 126&nbsp;км *[[Греј (река во Нов Зеланд)|Греј]] или Мафера (ЈО) — 121&nbsp;км *[[Рангитата]] (ЈО) — 120&nbsp;км *[[Ваитаки]] (ЈО) — 111&nbsp;км *[[Патеа]] (СО) — 105&nbsp;км *[[Апарима]] (ЈО) — 102&nbsp;км ===50-100 километри=== *[[Факатане (река)|Факатане]] (СО) — 95&nbsp;км *[[Помахака]] (ЈО) — 81&nbsp;км *[[Орари]] (ЈО) — 74&nbsp;км *[[Карамеа]] (ЈО) — 73&nbsp;км *[[Онгаруе]] (СО) — 73&nbsp;км *[[Ахурири]] (ЈО) — 70&nbsp;км *[[Инангахуа]] (ЈО) — 65&nbsp;км *[[Моафанго]] (СО) — 62&nbsp;км *[[Ваитоа]] (СО) — 62&nbsp;км *[[Шотовер]] (ЈО) — 60&nbsp;км *[[Хат (река во Нов Зеланд)|Хат]] (СО) — 56&nbsp;км *[[Руакитури]] (СО) — 55&nbsp;км *[[Мангануи (река во Нортленд)|Мангануи]] (СО) — 53&nbsp;км *[[Фенуакура]] (СО) -53&nbsp;км *[[Еглинтон]] (ЈО) — 51&nbsp;км *[[Каитуна]] (СО) — 50&nbsp;км (приближно) ===Под 50 километри=== *[[Фрешвотер (река во Нов Зеланд)|Фрешвотер]] ([[Стјуартов Остров]]) — 25&nbsp;км (најдолга вон двата главни острова) *[[Ваивава]] — 21&nbsp;км (најдолга река на полуостровот [[Коромандел (полуостров)|Коромандел]]) *[[Макара (река на Четемскиот Остров)|Макара]] ([[Четемски Остров]]) — 16&nbsp;км (најдолга вон главниот архипелаг) *[[Ејвон (река во Нов Зеланд)|Ејвон]] (ЈО) — 15&nbsp;км *[[Литска Вода (Нов Зеланд)|Литска Вода]] (ЈО) — 14&nbsp;км == Поврзано == * [[Список на планини во Нов Зеланд]] * [[Список на езера во Нов Зеланд]] * [[Географија на Нов Зеланд]] ==Наводи== *''The Air New Zealand Almanac 1989''. Wellington: New Zealand Press Association. {{Новозеландски теми}} [[Категорија:Списоци на реки|Нов Зеланд]] [[Категорија:Реки во Нов Зеланд|*]] [[Категорија:Списоци за Нов Зеланд|Реки]] dyheiuh04cd60uyyd1dln9902pc1pgz 0 762863 5641695 5637114 2026-10-07T09:53:47Z Виолетова 1975 5641695 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |name = Грашок |image = Peas in pods - Studio.jpg |image_caption = Грашкови зрна во мешунка |image2 = Doperwt rijserwt peulen Pisum sativum.jpg |image2_caption = Растение |taxon = Lathyrus oleraceus |authority = [[Lam.]] (1779)<ref name = powo/> |synonyms={{расклопен список|bullets=true |title=Synonymy |''Lathyrus schaeferi'' {{мали|Kosterin (2017)}} |''Pisum abyssinicum'' {{мали|A.Braun (1841)}} |''Pisum album'' {{мали|Garsault (1764), opus utique rej.}} |''Pisum arvense'' {{мали|L. (1753)}} |''Pisum baclium'' {{мали|Steud. (1841), not validly publ.}} |''Pisum biflorum'' {{мали|Raf. (1810)}} |''Pisum borussicum'' {{мали|Steud. (1841), not validly publ.}} |''Pisum chlorospermum'' {{мали|Steud. (1841), not validly publ.}} |''Pisum coccineum'' {{мали|Medik. (1787)}} |''Pisum coerulescens'' {{мали|Steud. (1841), not validly publ.}} |''Pisum commune'' {{мали|Clavaud (1884)}} |''Pisum elatius'' {{мали|M.Bieb. (1808)}} |''Pisum elatum'' {{мали|Ser. (1825)}} |''Pisum excorticatum'' {{мали|Steud. (1841), not validly publ.}} |''Pisum fertile'' {{мали|Steud. (1841), not validly publ.}} |''Pisum granulatum'' {{мали|J.Lloyd (1844)}} |''Pisum hortense'' {{мали|Asch. & Graebn. (1910)}} |''Pisum humile'' {{мали|Mill. (1768)}} |''Pisum humile'' {{мали|Boiss. & Noë (1856), nom. illeg.}} |''Pisum jomardii'' {{мали|Schrank (1805)}} |''Pisum leptolobum'' {{мали|Rchb. (1832)}} |''Pisum macrocarpum'' {{мали|Ser. ex Schur (1866)}} |''Pisum macrospermum'' {{мали|Steud. (1841)}} |''Pisum oleraceus'' var. ''govorovii'' {{мали|Golodk. (1935)}} |''Pisum praecox'' {{мали|Steud. (1841)}} |''Pisum prolificum'' {{мали|Steud. (1841)}} |''Pisum pumilio'' {{мали|(Meikle) Greuter (1973)}} |''Pisum quadratum'' {{мали|(L.) Rchb. (1832)}} |''Pisum ramulare'' {{мали|Rchb. (1832)}} |''Pisum roseum'' {{мали|Steud. (1841), not validly publ.}} |''Pisum rugosum'' {{мали|Steud. (1841), not validly publ.}} |''Pisum saccharatum'' {{мали|Rchb. (1832)}} |''Pisum sativum'' {{мали|L. (1753)}} |''Pisum sibiricum'' {{мали|Steud. (1841), not validly publ.}} |''Pisum smyrnense'' {{мали|Steud. (1841), not validly publ.}} |''Pisum syriacum'' {{мали|C.O.Lehm. ex El-Gadi & al. (1987), nom. superfl.}} |''Pisum tetragonum'' {{мали|Pasq. (1867)}} |''Pisum thebaicum'' {{мали|Willd. (1814)}} |''Pisum transcaucasicum'' {{мали|(Govorov) Stankov (1949), not validly publ.}} |''Pisum tuffetii'' {{мали|R.Lesson (1835)}} |''Pisum umbellatum'' {{мали|(L.) Mill. (1768)}} |''Pisum uniflorum'' {{мали|Moench (1794)}} |''Pisum variegatum'' {{мали|C.Presl (1826)}} |''Pisum viride'' {{мали|Steud. (1841), not validly publ.}} |''Pisum vulgare'' {{мали|J.Jundz. (1830)}} |''Pisum zeylanicum'' {{мали|Steud. (1841), not validly publ.}} }} |synonyms_ref = <ref name = powo>[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:501912-1 ''Lathyrus oleraceus'' Lam.] ''Plants of the World Online''. {{пос|9 август 2023}}.</ref> }} '''Грашок''' ({{науч|Lathyrus oleraceus}}, [[синоним (таксономија)|syn.]] ''Pisum sativum'') — [[растение]] во вид на ползавец. Неговите плодови се издолжени мешунки, а семето е тркалезно. Семето се користи во исхраната. Грашокот е годишно [[растение]], со животен циклус на зреење и раст од една година. Тоа е земјоделска култура која се одгледува во студената сезона и расте во многу делови на светот; садењето може да се одвива од зима до почетокот на летото во зависност од местото. Просечниот грашок тежи помеѓу 0,10 и 0,36 грам. Незрелиот грашок (и во снежен грашок, нежно мешункаст грашок, исто така) се користат како [[зеленчук]], свеж, замрзнат или конзервиран. Сортите на видовите кои вообичаено се нарекуваат полски грашок се одгледуваат за да произведат сув грашок како дробен грашок изваден од зрелата мешунка на плодот. Овие се основа на каша и супа од грашок, кои се основи на средновековната кујна; додека во [[Европа]], конзумирањето свеж незрел грашок беше иновација воведена од раната модерна кујна. ==Галерија== <center> <gallery mode="packed" heights="100px"> File:Грашок 01.jpg|Грашок посаден во [[Сирково]], [[Македонија]] File:Грашок 02.jpg|Грашок посаден во [[Сирково]], [[Македонија]] File:Грашок 03.jpg|Грашок посаден во [[Сирково]], [[Македонија]] File:Грашок 04.jpg|Грашок посаден во [[Сирково]], [[Македонија]] File:Грашок МК 03.jpg|Нива со грашок во [[Македонија]] File:Грашок МК 02.jpg|Нива со грашок во [[Македонија]] File:Грашок МК 01.jpg|Нива со грашок во [[Македонија]] File:Pisum sativum MHNT.BOT.2010.12.9.jpg|Пожолтен грашок </gallery> </center> == Поврзано == * [[Глушини]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Pisum sativum}} * {{EOL}} * [https://plants.usda.gov/java/profile?symbol=PISA6 Профил на ратението] — [[USDA]] {{en}} {{Таксонска лента}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Глушини]] [[Категорија:Зеленчук]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Флора на Македонија]] ftqr43h9k5vr7qzv1u689xlmk4aw030 5641697 5641695 2026-10-07T09:54:54Z Виолетова 1975 /* Надворешни врски */ 5641697 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |name = Грашок |image = Peas in pods - Studio.jpg |image_caption = Грашкови зрна во мешунка |image2 = Doperwt rijserwt peulen Pisum sativum.jpg |image2_caption = Растение |taxon = Lathyrus oleraceus |authority = [[Lam.]] (1779)<ref name = powo/> |synonyms={{расклопен список|bullets=true |title=Synonymy |''Lathyrus schaeferi'' {{мали|Kosterin (2017)}} |''Pisum abyssinicum'' {{мали|A.Braun (1841)}} |''Pisum album'' {{мали|Garsault (1764), opus utique rej.}} |''Pisum arvense'' {{мали|L. (1753)}} |''Pisum baclium'' {{мали|Steud. (1841), not validly publ.}} |''Pisum biflorum'' {{мали|Raf. (1810)}} |''Pisum borussicum'' {{мали|Steud. (1841), not validly publ.}} |''Pisum chlorospermum'' {{мали|Steud. (1841), not validly publ.}} |''Pisum coccineum'' {{мали|Medik. (1787)}} |''Pisum coerulescens'' {{мали|Steud. (1841), not validly publ.}} |''Pisum commune'' {{мали|Clavaud (1884)}} |''Pisum elatius'' {{мали|M.Bieb. (1808)}} |''Pisum elatum'' {{мали|Ser. (1825)}} |''Pisum excorticatum'' {{мали|Steud. (1841), not validly publ.}} |''Pisum fertile'' {{мали|Steud. (1841), not validly publ.}} |''Pisum granulatum'' {{мали|J.Lloyd (1844)}} |''Pisum hortense'' {{мали|Asch. & Graebn. (1910)}} |''Pisum humile'' {{мали|Mill. (1768)}} |''Pisum humile'' {{мали|Boiss. & Noë (1856), nom. illeg.}} |''Pisum jomardii'' {{мали|Schrank (1805)}} |''Pisum leptolobum'' {{мали|Rchb. (1832)}} |''Pisum macrocarpum'' {{мали|Ser. ex Schur (1866)}} |''Pisum macrospermum'' {{мали|Steud. (1841)}} |''Pisum oleraceus'' var. ''govorovii'' {{мали|Golodk. (1935)}} |''Pisum praecox'' {{мали|Steud. (1841)}} |''Pisum prolificum'' {{мали|Steud. (1841)}} |''Pisum pumilio'' {{мали|(Meikle) Greuter (1973)}} |''Pisum quadratum'' {{мали|(L.) Rchb. (1832)}} |''Pisum ramulare'' {{мали|Rchb. (1832)}} |''Pisum roseum'' {{мали|Steud. (1841), not validly publ.}} |''Pisum rugosum'' {{мали|Steud. (1841), not validly publ.}} |''Pisum saccharatum'' {{мали|Rchb. (1832)}} |''Pisum sativum'' {{мали|L. (1753)}} |''Pisum sibiricum'' {{мали|Steud. (1841), not validly publ.}} |''Pisum smyrnense'' {{мали|Steud. (1841), not validly publ.}} |''Pisum syriacum'' {{мали|C.O.Lehm. ex El-Gadi & al. (1987), nom. superfl.}} |''Pisum tetragonum'' {{мали|Pasq. (1867)}} |''Pisum thebaicum'' {{мали|Willd. (1814)}} |''Pisum transcaucasicum'' {{мали|(Govorov) Stankov (1949), not validly publ.}} |''Pisum tuffetii'' {{мали|R.Lesson (1835)}} |''Pisum umbellatum'' {{мали|(L.) Mill. (1768)}} |''Pisum uniflorum'' {{мали|Moench (1794)}} |''Pisum variegatum'' {{мали|C.Presl (1826)}} |''Pisum viride'' {{мали|Steud. (1841), not validly publ.}} |''Pisum vulgare'' {{мали|J.Jundz. (1830)}} |''Pisum zeylanicum'' {{мали|Steud. (1841), not validly publ.}} }} |synonyms_ref = <ref name = powo>[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:501912-1 ''Lathyrus oleraceus'' Lam.] ''Plants of the World Online''. {{пос|9 август 2023}}.</ref> }} '''Грашок''' ({{науч|Lathyrus oleraceus}}, [[синоним (таксономија)|syn.]] ''Pisum sativum'') — [[растение]] во вид на ползавец. Неговите плодови се издолжени мешунки, а семето е тркалезно. Семето се користи во исхраната. Грашокот е годишно [[растение]], со животен циклус на зреење и раст од една година. Тоа е земјоделска култура која се одгледува во студената сезона и расте во многу делови на светот; садењето може да се одвива од зима до почетокот на летото во зависност од местото. Просечниот грашок тежи помеѓу 0,10 и 0,36 грам. Незрелиот грашок (и во снежен грашок, нежно мешункаст грашок, исто така) се користат како [[зеленчук]], свеж, замрзнат или конзервиран. Сортите на видовите кои вообичаено се нарекуваат полски грашок се одгледуваат за да произведат сув грашок како дробен грашок изваден од зрелата мешунка на плодот. Овие се основа на каша и супа од грашок, кои се основи на средновековната кујна; додека во [[Европа]], конзумирањето свеж незрел грашок беше иновација воведена од раната модерна кујна. ==Галерија== <center> <gallery mode="packed" heights="100px"> File:Грашок 01.jpg|Грашок посаден во [[Сирково]], [[Македонија]] File:Грашок 02.jpg|Грашок посаден во [[Сирково]], [[Македонија]] File:Грашок 03.jpg|Грашок посаден во [[Сирково]], [[Македонија]] File:Грашок 04.jpg|Грашок посаден во [[Сирково]], [[Македонија]] File:Грашок МК 03.jpg|Нива со грашок во [[Македонија]] File:Грашок МК 02.jpg|Нива со грашок во [[Македонија]] File:Грашок МК 01.jpg|Нива со грашок во [[Македонија]] File:Pisum sativum MHNT.BOT.2010.12.9.jpg|Пожолтен грашок </gallery> </center> == Поврзано == * [[Глушини]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Pisum sativum}} * {{EOL}} * [https://plants.usda.gov/java/profile?symbol=PISA6 Профил на ратението] — [[USDA]] {{en}} {{Taxonbar|from2=Q25237|from=Q109902416}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Глушини]] [[Категорија:Зеленчук]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Флора на Македонија]] dmeeo3cdll3bliorcps2whsoxky9vbo 5641708 5641697 2026-10-07T10:07:06Z Виолетова 1975 5641708 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |name = Грашок |image = Peas in pods - Studio.jpg |image_caption = Грашкови зрна во мешунка |image2 = Doperwt rijserwt peulen Pisum sativum.jpg |image2_caption = Растение |taxon = Lathyrus oleraceus |authority = [[Lam.]] (1779)<ref name = powo/> |synonyms={{расклопен список|bullets=true |title=Synonymy |''Lathyrus schaeferi'' {{мали|Kosterin (2017)}} |''Pisum abyssinicum'' {{мали|A.Braun (1841)}} |''Pisum album'' {{мали|Garsault (1764), opus utique rej.}} |''Pisum arvense'' {{мали|L. (1753)}} |''Pisum baclium'' {{мали|Steud. (1841), not validly publ.}} |''Pisum biflorum'' {{мали|Raf. (1810)}} |''Pisum borussicum'' {{мали|Steud. (1841), not validly publ.}} |''Pisum chlorospermum'' {{мали|Steud. (1841), not validly publ.}} |''Pisum coccineum'' {{мали|Medik. (1787)}} |''Pisum coerulescens'' {{мали|Steud. (1841), not validly publ.}} |''Pisum commune'' {{мали|Clavaud (1884)}} |''Pisum elatius'' {{мали|M.Bieb. (1808)}} |''Pisum elatum'' {{мали|Ser. (1825)}} |''Pisum excorticatum'' {{мали|Steud. (1841), not validly publ.}} |''Pisum fertile'' {{мали|Steud. (1841), not validly publ.}} |''Pisum granulatum'' {{мали|J.Lloyd (1844)}} |''Pisum hortense'' {{мали|Asch. & Graebn. (1910)}} |''Pisum humile'' {{мали|Mill. (1768)}} |''Pisum humile'' {{мали|Boiss. & Noë (1856), nom. illeg.}} |''Pisum jomardii'' {{мали|Schrank (1805)}} |''Pisum leptolobum'' {{мали|Rchb. (1832)}} |''Pisum macrocarpum'' {{мали|Ser. ex Schur (1866)}} |''Pisum macrospermum'' {{мали|Steud. (1841)}} |''Pisum oleraceus'' var. ''govorovii'' {{мали|Golodk. (1935)}} |''Pisum praecox'' {{мали|Steud. (1841)}} |''Pisum prolificum'' {{мали|Steud. (1841)}} |''Pisum pumilio'' {{мали|(Meikle) Greuter (1973)}} |''Pisum quadratum'' {{мали|(L.) Rchb. (1832)}} |''Pisum ramulare'' {{мали|Rchb. (1832)}} |''Pisum roseum'' {{мали|Steud. (1841), not validly publ.}} |''Pisum rugosum'' {{мали|Steud. (1841), not validly publ.}} |''Pisum saccharatum'' {{мали|Rchb. (1832)}} |''Pisum sativum'' {{мали|L. (1753)}} |''Pisum sibiricum'' {{мали|Steud. (1841), not validly publ.}} |''Pisum smyrnense'' {{мали|Steud. (1841), not validly publ.}} |''Pisum syriacum'' {{мали|C.O.Lehm. ex El-Gadi & al. (1987), nom. superfl.}} |''Pisum tetragonum'' {{мали|Pasq. (1867)}} |''Pisum thebaicum'' {{мали|Willd. (1814)}} |''Pisum transcaucasicum'' {{мали|(Govorov) Stankov (1949), not validly publ.}} |''Pisum tuffetii'' {{мали|R.Lesson (1835)}} |''Pisum umbellatum'' {{мали|(L.) Mill. (1768)}} |''Pisum uniflorum'' {{мали|Moench (1794)}} |''Pisum variegatum'' {{мали|C.Presl (1826)}} |''Pisum viride'' {{мали|Steud. (1841), not validly publ.}} |''Pisum vulgare'' {{мали|J.Jundz. (1830)}} |''Pisum zeylanicum'' {{мали|Steud. (1841), not validly publ.}} }} |synonyms_ref = <ref name = powo>[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:501912-1 ''Lathyrus oleraceus'' Lam.] ''Plants of the World Online''. {{пос|9 август 2023}}.</ref> }} '''Грашок''' ({{науч|Lathyrus oleraceus}}, [[синоним (таксономија)|syn.]] ''Pisum sativum'') — [[растение]] во вид на ползавец. Неговите плодови се издолжени мешунки, а семето е тркалезно. Семето се користи во исхраната. [[Карл Линеј]] го дал името ''Pisum sativum'' на ова растение во 1753 година. Некои авторитети денес го сметаат како ''Lathyrus oleraceus''.<ref name="powo" /><ref>{{Cite journal|last1=Schaefer|first1=Hanno|last2=Hechenleitner|first2=Paulina|last3=Santos-Guerra|first3=Arnoldo|last4=de Sequeira|first4=Miguel Menezes|last5=Pennington|first5=R Toby|last6=Kenicer|first6=Gregory|last7=Carine|first7=Mark A|date=2012|title=Systematics, biogeography, and character evolution of the legume tribe Fabeae with special focus on the middle-Atlantic island lineages|journal=[[BMC Evolutionary Biology]]|language=en|volume=12|issue=1|pages=250|bibcode=2012BMCEE..12..250S|doi=10.1186/1471-2148-12-250|issn=1471-2148|pmc=3547781|pmid=23267563|doi-access=free}}</ref> == Опис == Грашокот е едногодишно сиво-зелено [[растение]], високо 50-200 см, кое обично се искачува по други растенија. Листовите се со 1-3 пара ливчиња, а на врвот завршуваат со разгранета мустачка. Ливчињата се обратно-јајцевидни, елиптични до долгнавести, целокрајни, долги 20-40 см. Соцветието е со 1-3 цвета во пазувите на листовите. Цветовите се големи, долги 15-30 мм. Чашката е гола, зелена, широко ѕвонеста. Венчето е долго до 30 мм, барјачето е розово, широко, обратно-срцевидно. Мешунката е издолжена, долга 40-70 мм, жолтеникаво-светлокафеава, со мрежесто испакнати жили по површината, со 3-10 семки.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1256}}</ref> == Одгледување == Тоа е земјоделска култура која се одгледува во студената сезона и расте во многу делови на светот; садењето може да се одвива од зима до почетокот на летото во зависност од местото. Просечниот грашок тежи помеѓу 0,10 и 0,36 грама. Незрелиот грашок (и во снежен грашок, нежно мешункаст грашок, исто така) се користат како [[зеленчук]], свеж, замрзнат или конзервиран. Сортите на видовите кои вообичаено се нарекуваат полски грашок се одгледуваат за да произведат сув грашок како дробен грашок изваден од зрелата мешунка на плодот. Овие се основа на каша и супа од грашок, кои се основи на средновековната кујна; додека во [[Европа]], конзумирањето свеж незрел грашок била иновација воведена од раната модерна кујна. Во [[Македонија]] варијабилноста var. ''sativum'' многу се одгледува.<ref name=":0" /> ==Галерија== <center> <gallery mode="packed" heights="100px"> File:Грашок 01.jpg|Грашок посаден во [[Сирково]], [[Македонија]] File:Грашок 02.jpg|Грашок посаден во [[Сирково]], [[Македонија]] File:Грашок 03.jpg|Грашок посаден во [[Сирково]], [[Македонија]] File:Грашок 04.jpg|Грашок посаден во [[Сирково]], [[Македонија]] File:Грашок МК 03.jpg|Нива со грашок во [[Македонија]] File:Грашок МК 02.jpg|Нива со грашок во [[Македонија]] File:Грашок МК 01.jpg|Нива со грашок во [[Македонија]] File:Pisum sativum MHNT.BOT.2010.12.9.jpg|Пожолтен грашок </gallery> </center> == Поврзано == * [[Глушини]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Pisum sativum}} * {{EOL}} * [https://plants.usda.gov/java/profile?symbol=PISA6 Профил на ратението] — [[USDA]] {{en}} {{Taxonbar|from2=Q25237|from=Q109902416}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Глушини]] [[Категорија:Зеленчук]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 7386u8wsslz233gkvyceajod35sq14d 0 770931 5641394 4888411 2026-10-06T16:24:47Z Carshalton 30527 5641394 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | playername = Алберто Аквилани | image = [[File:Sterling, Spearing, Eccleston, Aquilani, Enrique, Shelvey (cropped).jpg|250px]] | caption = Аквилани со Ливерпул во 2012 | fullname = Алберто Аквилани | height = {{height|m=1.86}} | dateofbirth = {{Birth date and age|1984|7|7|df=y}} | cityofbirth = {{роден во|Рим}} | countryofbirth = [[Италија]] | nationality = {{flagsport|ITA}} [[Италија]] | currentclub = {{Fb team Sassuolo}} (тренер) | clubnumber = | position = [[Среден ред (фудбал)|среден ред]] | retired = 2019 <small>(34 г.)</small> | youthyears1 = 1999–2002 | youthclubs1 = {{Fb team Roma}} | years1 = 2002-2009 | years2 = 2003-2004 | years3 = 2009-2010 | years4 = 2010-2011 | years5 = 2011-2012 | years6 = 2012-2015 | years7 = 2015-2016 | years8 = 2016-2017 | years9 = 2017 | years10 = 2017-2018 | clubs1 = {{Fb team Roma}} | caps1 = 102 | goals1 = 9 | clubs2 = →{{Fb team Triestina}} | caps2 = 41 | goals2 = 4 | clubs3 = {{Fb team Liverpool}} | caps3 = 18 | goals3 = 1 | clubs4 = →{{Fb team Juventus}} | caps4 = 33 | goals4 = 2 | clubs5 = →{{Fb team Milan}} | caps5 = 23 | goals5 = 1 | clubs6 = {{Fb team Fiorentina}} | caps6 = 81 | goals6 = 13 | clubs7 = {{Fb team Sporting Lisboa}} | caps7 = 19 | goals7 = 3 | clubs8 = {{Fb team Pescara}} | caps8 = 9 | goals8 = 1 | clubs9 = →{{Fb team Sassuolo}} | caps9 = 16 | goals9 = 0 | clubs10 = {{Fb team Las Palmas}} | caps10 = 21 | goals10 = 0 | nationalyears1 = 2000 | nationalteam1 = {{flagsport|ITA}} [[Фудбалска репрезентација на Италија под 15 години|Италија 15]] | nationalcaps1 = 8 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 2000–2001 | nationalteam2 = {{flagsport|ITA}} [[Фудбалска репрезентација на Италија под 16 години|Италија 16]] | nationalcaps2 = 13 | nationalgoals2 = 0 | nationalyears3 = 2001 | nationalteam3 = {{flagsport|ITA}} [[Фудбалска репрезентација на Италија под 17 години|Италија 17]] | nationalcaps3 = 2 | nationalgoals3 = 0 | nationalyears4 = 2002 | nationalteam4 = {{flagsport|ITA}} [[Фудбалска репрезентација на Италија под 18 години|Италија 18]] | nationalcaps4 = 6 | nationalgoals4 = 0 | nationalyears5 = 2001–2003 | nationalteam5 = {{flagsport|ITA}} [[Фудбалска репрезентација на Италија под 19 години|Италија 19]] | nationalcaps5 = 18 | nationalgoals5 = 3 | nationalyears6 = 2003 | nationalteam6 = {{flagsport|ITA}} [[Фудбалска репрезентација на Италија под 20 години|Италија 20]] | nationalcaps6 = 2 | nationalgoals6 = 1 | nationalyears7 = 2004–2007 | nationalteam7 = {{flagsport|ITA}} [[Фудбалска репрезентација на Италија под 21 година|Италија 21]] | nationalcaps7 = 20 | nationalgoals7 = 5 | nationalyears8 = 2006–2014 | nationalteam8 = {{flagsport|ITA}} [[Фудбалска репрезентација на Италија|Италија]] | nationalcaps8 = 38 | nationalgoals8 = 5 | manageryears1 = 2023-2024 |managerclubs1 = {{Fb team Pisa}} | manageryears2 = 2025-2026 |managerclubs2 = {{Fb team Catanzaro}} | manageryears3 = 2026- |managerclubs3 = {{Fb team Sassuolo}} }} '''Алберто Аквилани''' ([[италијански]]: ''Alberto Aquilani'', роден на {{роден на|7|јули|1984}} во [[Рим]]) — поранешен италијански фудбалер кој за последно настапувал за шпанскиот клуб [[ФК Лас Палмас|Лас Палмас]]. Својата кариера ја започнал во младинскиот тим на [[ФК Рома|Рома]], за да во 2002 потпише повеќегодишен договор. Во [[Серија А]] дебитирал на 10 мај 2003 против [[ФК Торино|Торино]]. Во сезоната 2003–2004 бил даден на позајмица во Триестина. Во 2009 година, Аквилани потпишал за англискиот премиерлигаш [[ФК Ливерпул|Ливерпул]] за сума од 20.000.000 [[Евро|евра]]. По една сезона помината во Ливерпул, бил даден на позајмица во [[ФК Јувентус|Јувентус]] во 2010 година, а во сезоната 2011-2012 бил даден повторно на позајмица во [[ФК Милан|Милан]]. Аквилани бил член на сите младешки репрезентации на Италија. За првиот тим дебитирал во 2006 година против Турција. {{Состав на Италија на СП фудбал 2014}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Аквилани, Алберто}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Рома]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Ливерпул]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Јувентус]] [[Категорија:Фудбалери на Милан]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Фјорентина]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Спортинг Лисабон]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Пескара]] [[Категорија:Фудбалери на Сасуоло Калчо]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Лас Палмас]] [[Категорија:Италијански фудбалери]] [[Категорија:Италијански фудбалски тренери]] [[Категорија:Тренери на Сасуоло Калчо]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] [[Категорија:Фудбалери од Премиер Лига]] 8l4wq2cnb0k355o0neim1drgzn4pvdo 0 779504 5641768 2136752 2026-10-07T11:44:42Z EmausBot 18240 Бот: Исправка на двојни пренасочувања од [[Надморска височина]] кон [[Надморска висина]] 5641768 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Надморска висина]] o1jre5hfv7g13xq969916e0zhb5cfd1 0 779505 5641769 2136753 2026-10-07T11:44:52Z EmausBot 18240 Бот: Исправка на двојни пренасочувања од [[Надморска височина]] кон [[Надморска висина]] 5641769 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Надморска висина]] o1jre5hfv7g13xq969916e0zhb5cfd1 0 1041525 5641442 4893443 2026-10-06T18:02:57Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5641442 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Голема Мечка (соѕвездие)|Голема Мечка]] |епоха=Ј2000.0 |слика= NGC3770 - SDSS DR14.jpg |ректасцензија= |деклинација= |положбен агол=107 |вид на објект= [[спирална галаксија]] |морфолошки вид=SBa |привиден сјај В=12,8 |привиден сјај Ч=13,7 |површински сјај=12,3 |привидни димензии=1' x 0,7' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Вилијам Хершел]] |датум на откривање=[[19 март]] [[1790]] |алтернативни ознаки=UGC 6600, MCG 10-17-28, CGCG 292-12, IRAS 11352+5953 }} '''NGC 3770''' — [[спирална галаксија]] во соѕвездието [[Голема Мечка (соѕвездие)|Голема Мечка]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 3770 се споменува и како UGC 6600, MCG 10-17-28, CGCG 292-12, IRAS 11352+5953. == Откривање == Објектот е откриен на [[19 март]] [[1790]] година од страна на [[Вилијам Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 3770 е од видот SBa.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 12,8 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 13,7 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 12,3 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 3770 има привидни димензии од 1' х 0,7'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 107°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 3770 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 36025. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 47; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 3838. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 59. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (3501-4000)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Голема Мечка (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Sulentic, Jack W., and William G. Tifft, "The Revised New General Catalogue of Nonstellar Astronomical Objects (RNGC)", Tucson, Arizona: University of Arizona Press, 1973. (4016,0). == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC3770 Прегледувач на длабокото небо — NGC 3770]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC3770 Поправени информации за NGC 3770] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%203770 NGC 3770] — VizieR. * [https://web.archive.org/web/20240804052150/http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%203770 NGC 3770] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Голема Мечка (соѕвездие)]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1788 година]] 12mfgrmf9cqdbrgm6s2hz303imil6r3 0 1041527 5641446 4893448 2026-10-06T18:07:30Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5641446 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Лав (соѕвездие)|Лав]] |епоха=Ј2000.0 |слика= NGC3772 - SDSS DR14.jpg |ректасцензија= |деклинација= |положбен агол=16 |вид на објект= [[спирална галаксија]] |морфолошки вид=SBa |привиден сјај В=13,5 |привиден сјај Ч=14,4 |површински сјај=12,9 |привидни димензии=1,1' x 0,6' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Вилијам Хершел]] |датум на откривање=[[10 април]] [[1785]] |алтернативни ознаки=UGC 6598, MCG 4-28-6, CGCG 127-8 }} '''NGC 3772''' — [[спирална галаксија]] во соѕвездието [[Лав (соѕвездие)|Лав]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 3772 се споменува и како UGC 6598, MCG 4-28-6, CGCG 127-8. == Откривање == Објектот е откриен на [[10 април]] [[1785]] година од страна на [[Вилијам Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 3772 е од видот SBa.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 13,5 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 14,4 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 12,9 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 3772 има привидни димензии од 1,1' х 0,6'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 16°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 3772 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 36005. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 147; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 1982. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 103. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (3501-4000)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Лав (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Sulentic, Jack W., and William G. Tifft, "The Revised New General Catalogue of Nonstellar Astronomical Objects (RNGC)", Tucson, Arizona: University of Arizona Press, 1973. (4016,0). == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC3772 Прегледувач на длабокото небо — NGC 3772]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC3772 Поправени информации за NGC 3772] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%203772 NGC 3772] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%203772 NGC 3772] {{Мртва_врска|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Лав (соѕвездие)]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1785 година]] b8af6v2xfu0aj78wx6ia5k4bd7j272x 0 1041539 5641451 4893468 2026-10-06T18:26:46Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5641451 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Лав (соѕвездие)|Лав]] |епоха=Ј2000.0 |слика= NGC3784 - SDSS DR14.jpg |ректасцензија= |деклинација= |положбен агол=135 |вид на објект= [[спирална галаксија]] |морфолошки вид=SBa |привиден сјај В=14,4 |привиден сјај Ч=15,3 |површински сјај=12,8 |привидни димензии=0,9' x 0,3' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Едуар Жан Мари Стефан]] |датум на откривање=[[28 април]] [[1881]] |алтернативни ознаки=MCG 5-28-6, CGCG 157-6 }} '''NGC 3784''' — [[спирална галаксија]] во соѕвездието [[Лав (соѕвездие)|Лав]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 3784 се споменува и како MCG 5-28-6, CGCG 157-6. == Откривање == Објектот е откриен на [[28 април]] [[1881]] година од страна на [[Едуар Жан Мари Стефан]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 31,5&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 3784 е од видот SBa.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 14,4 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 15,3 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 12,8 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 3784 има привидни димензии од 0,9' х 0,3'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 135°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 3784 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 36147. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 147; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 1984. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 1379. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (3501-4000)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Лав (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Sulentic, Jack W., and William G. Tifft, "The Revised New General Catalogue of Nonstellar Astronomical Objects (RNGC)", Tucson, Arizona: University of Arizona Press, 1973. (4016,0). == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC3784 Прегледувач на длабокото небо — NGC 3784]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC3784 Поправени информации за NGC 3784] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%203784 NGC 3784] — VizieR. * [https://web.archive.org/web/20240820093125/http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%203784 NGC 3784] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Лав (соѕвездие)]] [[Категорија:Откритија на Едуар Стефан]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1881 година]] k3ydtp3b8fgvwepxnns8r2kvos9nia7 0 1041541 5641453 5277387 2026-10-06T18:31:17Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5641453 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Голема Мечка (соѕвездие)|Голема Мечка]] |слика= NGC3786 - SDSS DR14.jpg |опис= Поглед кон NGC 3786 |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија= |деклинација= |положбен агол=77 |вид на објект= [[спирална галаксија]] |морфолошки вид=SBa/P |привиден сјај В=12,3 |привиден сјај Ч=13,3 |површински сјај=13,3 |привидни димензии=2,1' x 1,1' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џон Хершел]] |датум на откривање=[[10 април]] [[1831]] |алтернативни ознаки=UGC 6621, MCG 5-28-8, MK 744, KCPG 295A, CGCG 157-9, VV 228, Arp 294, KUG 1137+321 }} '''NGC 3786''' — [[спирална галаксија]] во соѕвездието [[Голема Мечка (соѕвездие)|Голема Мечка]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 3786 се споменува и како UGC 6621, MCG 5-28-8, MK 744, KCPG 295A, CGCG 157-9, VV 228, Arp 294, KUG 1137+321. == Откривање == Објектот е откриен на [[10 април]] [[1831]] година од страна на [[Џон Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 3786 е од видот SBa/P.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 12,3 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 13,3 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 13,3 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 3786 има привидни димензии од 2,1' х 1,1'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 77°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 3786 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 36158. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 106; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 2523. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 1379. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (3501-4000)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Голема Мечка (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Hirshfeld, Alan, and Roger W. Sinnott, eds., Sky Catalogue 2000.0, Vol.2, Cambridge, Massachusetts: Sky Publishing Corp. and Cambridge University Press, 1985. (3098,238) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC3786 Прегледувач на длабокото небо — NGC 3786]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC3786 Поправени информации за NGC 3786] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%203786 NGC 3786] — VizieR. * [https://web.archive.org/web/20220308090758/http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%203786 NGC 3786] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Голема Мечка (соѕвездие)]] [[Категорија:UGC-објекти]] [[Категорија:Арпови објекти]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1831 година]] [[Категорија:Сејфертови галаксии]] 373dwmeur0tf6gvn71dd991h7wwdtpd 0 1042777 5641379 5619251 2026-10-06T15:41:39Z P.Nedelkovski 47736 поврзница 5641379 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија котлина | name = Славиште | other_name = | photo = Славишко Поле.JPG | photo_width = | photo_caption = Глетка од рамнината во средишниот дел на Славиште помеѓу селата [[Ранковце]], [[Радибуш]] и [[Отошница]] | photo_alt = | map = | map_width = | map_alt = | map_caption = | label = | label_position = | coordinates_ref = | location = {{знаме|Македонија}} | elevation = 550 м | elevation_m = | elevation_ft = | elevation_ref = | direction = | length = | width = | depth = | area = 786&nbsp;км² | type = | age = | boundaries = | map_image = <mapframe latitude="42.216314" longitude="22.259674" zoom="10" width="300" height="220" align="center">{ "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": {}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 22.23770141601563, 42.203090211380704 ] } } ] }</mapframe> | map_caption = Карта на областа со Славиште во северозападна | towns = [[Крива Паланка]] | traversed = }} '''Славиште''' — [[котлина]] и [[Историско-географска област|етногеографска област]] околу изворот, горниот и средниот тек на [[Крива Река]], во североисточниот дел на [[Македонија]]. Најголемо населено место во оваа котлина и нејзинo средиште е градот [[Крива Паланка]]. Во областа влегуваат вкупно 48 [[село|села]]. ==Природно-географски и релјефни одлики== [[File:Славиште - Отошница.JPG|thumb|мини|left|Глетка од западниот дел на Славиште во околината на селото [[Отошница]]]] Котлината Славиште се наоѓа во крајниот североисточен дел на [[Македонија]]<ref name="Енциклопедија">{{наведена енциклопедија|last=Андоновски|first=Томе|editors=Блаже Ристовски|title=Славишка Котлина|encyclopedia=Македонска енциклопедија|publisher=МАНУ|location=Скопје|year=2009|volume=2|pages=1377|isbn=978-608-203-024-1 (2)|language=македонски}}</ref>. Наоѓајќи се во изворишниот и средишниот тек од сливното подрачје на [[Крива Река]], котлината е како вметната творба помеѓу [[Осоговски Планини|Осоговските Планини]] на југ и планината [[Герман (планина)|Герман]] на север<ref name="Енциклопедија" />. Поточно, Славиште е котлина спуштена во старата родопска релјефна маса, издолжена во главно во правец исток-запад<ref name="Јован Трифуноски">{{наведена книга|last=Трифуноски|first=Јован|authorlink=Јован Трифуноски|title=Кривопаланачка област|year=1976|publisher=ХАЗУ|location=Загреб|language=sh|pages=298–301}}</ref>. Од север е оградено со [[Герман (планина)|планината Герман]], на исток е планинскиот масив на [[Деве Баир]], на југ е планината [[Осогово]]<ref name="Јован Трифуноски" />, со познатиот врв Калин Камен, а на запад е отворено кон долината на [[Пчиња]] во областа Средорек во [[Кумановско]]. Вкупната површина на Славиште изнесува 786&nbsp;км², а само 7000 хектари е рамничарско земјиште<ref name="Енциклопедија" />. Котлината е формирана по тектонски пат во текот на [[терциер]]от<ref name="Енциклопедија" />. Рамката на котлината е ограничена со раседи<ref name="Енциклопедија" />. Основна одлика на релјефот на Славишката Котлина се големите висински разлики помеѓу котлинското дно и речните долини од една страна и планинските врвови со кои е ограничена областа, од друга страна. Додека најинската точка кај селото [[Крилатица]] изнесува 415 метри, највисоките врвови на околните планини Герман, Девебаир и Осогово се издигнуваат од 1580 до 2252 метри, при што висинската разлика помеѓу најниската и највисоката точка изнесува 1837 метри<ref name="Јован Трифуноски" />. Според записите на [[Ѓорче Петров]] во книгата [[Материјали по изучувањето на Македонија]] од долината на реката [[Пчиња]] во Кумановско по ½ час движење низ една карпеста теснина се влегува во една крива и долгнавеста долина, која е всушност Паланечкото Поле<ref name="Ѓорче Петров" />. Паланечкото Поле го сочинува закосеното подножје на паланечкиот Козјак<ref name="Ѓорче Петров" />. Тоа е широко ½ - ¾ часа и долго 2 часа<ref name="Ѓорче Петров" />. Завршува на југ со зелената долина во подножјето на Лисец, низ којашто протекува Крива Река<ref name="Ѓорче Петров" />. Паланечкото Поле е мала котлина односно е многу мало и има облик на триаоглник чиишто агли се: Чифте-хани, [[Ветуница]] и [[Гулинци]]<ref name="Ѓорче Петров" />. Во горниот крај, полето преку две ќошиња се задава на југоисток во [[Осогово]] преку долот на [[Дурачка Река]] и на североисток по [[Крива Река]] во аголот меѓу Козјак и Деве Баир<ref name="Ѓорче Петров">{{наведена книга|last=Петров|first=Ѓорче|authorlink=Ѓорче Петров|editor=превод: Марио Шаревски|title=[[Материјали по изучувањето на Македонија]]|edition=2016|year=1896|pages = 150|publisher=Единствена Македонија|location=Скопје|isbn=978-608-245-113-8}}</ref>. Иако е со песокливо-глинеста почва, којашто е со слаб принос, ова поле е доста обработено. Славишкото Поле е исполнето со плиоценски езерски седименти<ref name="Енциклопедија" />. Во плиоценските седименти во атарите на селата [[Ранковце]], [[Гиновци]] и др. се јавуваат дебели пластови на бетонитски глини<ref name="Енциклопедија" />. ===Граници=== [[File:ЕкспедицијаРанковце76.jpg|thumb|mini|десно|Глетка од рамнината на Славиште во јужниот раб на подножјето на [[Осогово]]]] На север, границата на Славиште се движи по билото и сртот на планината [[Герман (планина)|Герман]] по највисоките врвови Герман (1388 м.), Стража (1547 м.) и Чупино Брдо (1703 м.), што всушност претставува и [[вододелница]] помеѓу сливните подрачја и долините на [[Пчиња]] и [[Крива Река]]<ref name="Јован Трифуноски" />. Кон исток, границата се протега по планинскиот масив на [[Деве Баир]] и неговите огранки, коишто ја сочинуваат вододелницата помеѓу сливните подрачја на Крива Река и [[Струма]] и воедно се поклопува со македонско-бугарската државна граница<ref name="Јован Трифуноски" />. Највисоки врвови на источната граница на Славиште се Жеравинска (1460 м.), Коприва (1315 м.), Деве Баир (1199 м.) и Бождарица (1580 м.)<ref name="Јован Трифуноски" />. Од југ границата ја сочинуваат [[Осоговски планини|Осоговските планини]] со своите огранки, коишто ја сочинуваат вододелницата помеѓу Крива Река и [[Брегалница]] минувајќи по највисоките врвови Руен (2252 м.), Царев Врв (2085 м.), Чатал-чешма (1824 м.), Костадиница (1645 м.) и Лисец (1527 м.)<ref name="Јован Трифуноски" />. На западната страна, Славишката котлина има релативно добра поврзаност со Кумановската котлина по возвишенијата Уши (972 м.), Стацин (811 м.) и Висок Рид (844 м.)<ref name="Јован Трифуноски" />. ===Поделба=== [[Податотека:Носии од Источниот и Западниот дел на Славиште.png|мини|Разлики во празничните носии од Источниот (лево, село [[Жидилово]]) и Западниот дел на Славиште]] Пределот Славиште спаѓа во оние предели од големата етнографска шопска област, за кои досега недоволно се знае. Располжен е во горниот слив на [[Крива Река]] – лева притока на [[Пчиња]]. Со својот поголем дел тој е опкружен со планински венци; на југ со [[Осоговски Планини|Осогово]], на исток со [[Деве Баир|Девебаир]] и на север со [[Герман (планина)|Герман]], додека само на запад е отворен преку [[Средорек (област)|Средорек]] (Кумановско). Административно му припаѓа на кривопаланечкиот регион, чиј главен административен центар е [[Крива Паланка]].<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://mega.nz/file/EHIyEYgZ#oDrUUmkf3KQE7l_xFyjJZwYIZcGJ_I4r55hJGPiZ8FU|title=Македонски Народни Носии I - Ѓорѓи Здравев (стр. 22 и 151)}}</ref> '''''Источниот дел на Славиште''''' го сочинува група села расположени во горниот тек на Крива Река – непосредно до [[Бугарија|бугарската]] [[граница]]. Населението во него е чисто македонско, со носија многу слична на онаа во [[Ќустендил (област)|Ќустендилско]] во Бугарија. По својата форма, кројните елементи, начинот на украсувањето и колоритот, [[Носии од Славиште|женската носија од овој крај]] претставува посебен вид, поинаков од носиите во другите делови на кривопаланечкиот регион.<ref name=":0" /> Во поглед на природно-географските одлики и управната поделба, во Славиште јасно се истакнуваат пределни целини на кои се дели целата област. Во тој поглед областа се состои од: алувијалната рамнина на [[Крива Река]] во средишниот дел на котлината со ридестиот терен лево и десно од течението и алувијалната рамнина и планинските падини. Овие пределни целини јасно се покажуваат по целиот профил на областа во правец од север кон југ, а на основа на нив се издвоиле и посебни климатски, хидрографски и почвени одлики кои нужно влијаат и на карактерот на стопанството, населените места и животот на населението со што дополнително се издвоени и по протегањето на самата котлина од исток кон запад<ref name="Јован Трифуноски" />. Според одликите и производноста Славишката котлина може да се раздели на два дела: 1) планински кој ги опфаќа сите планински села и 2) полски кој ги опфаќа сите полски рамничарски села<ref name="Ѓорче Петров" />. Сепак, по производноста планинскиот дел пак се дели на два дела: осоговски и оној којшто се наоѓа меѓу левиот брег на Киселичка Река и [[Крива Река]]<ref name="Ѓорче Петров" />. Во однос на управно-административната поделба целата област Славиште е сочинета од [[Општина Крива Паланка]] во источниот и [[Општина Ранковце]] во западниот дел. ==Име== [[File:Гиновци во Славиште.JPG|thumb|мини|лево|Глетка од селото [[Гиновци]] во средишниот дел на Славиште, со огранките на [[Осогово]] на југ, во позадината]] Во минатото, областа официјално била позната и нарекувана со името Славиште. Под името Славиште, кривопаланечкиот крај се споменува во повеќе пишани историски документи уште од [[среден век|средниот век]]. Најстариот запис за областа под името Славиште се среќава уште во XI век во грамота на [[Византија|византискиот]] цар [[Василиј II]], каде се споменува ''τὴν Σλαβίστην''. Под ова име областа се споменува и во [[XIV век]]<ref name="Јован Трифуноски" />, во грамот на кралот [[Стефан Урош II Милутин|Милутин]] каде меѓу запишаното стои ''и по Славиштоу''. Во XVI век односно [[1580]] година, во рамки на турските пописни дефтери со името ''Славиште'' е именувана посебна управна единица - нахија во рамки на [[Ќустендилски Санџак|Ќустендилскиот Санџак]] <ref name="Турски документи">{{наведена книга|last=Соколоски|first=Методија|title=Турски документи за историјата на македонскиот народ|volume=V|year=1983|publisher=Архив на Македонија|location=Скопје|language=македонски|pages=185}}</ref>. Еден век подоцна, на крајот на XVIII век кога оваа област била жариштето на познатото [[Карпошово востание]], во дневиникот на Арсение Чарноевиќ од [[1683]] се среќава записот ''въ Славиштком полю''. Според научните претпоставки името Славиште потекнува од личното име ''Слав'' (-мир, љуб итн.) со значење на област која припаѓа и е во владение на Слав. Во XVII век во оваа област е основан денешниот град [[Крива Паланка]], според кој, од тогаш, и целиот крај околу неа започнал да се нарекува ''Паланечко''<ref name="Јован Трифуноски" /> или поретко Кривопаланечко. Старото име Славиште меѓу народот е во доста ретка употреба<ref name="Јован Трифуноски" />, но под влијание на неговата зголемена употреба во науката и стопанството каде тоа се користи во бројни географски, историски текстови како и за име на претпријатија и фирми, тоа повторно се враќа во сè поширока употреба. ==Население== Во областа Славиште, во рамки на општините [[Општина Крива Паланка|Крива Паланка]] и [[Општина Ранковце|Ранковце]], во пописот од 2002 година имало 24.964 жители, од кои 14.558 во градот [[Крива Паланка]], а 10.406 во селата. Миграцијата во областа е присутна со децении наназад, така што бројот на население постојано се намалува, а во минатото овој регион се одликувал со многу големи села и исклучително висок [[Наталитет во Македонија|природен прираст]]. Па така, според југословенскиот попис од 1931 година, во Кривопаланечкиот срез, чии граници речиси се поклопувале со денешните на двете славишки општини, живееле 40.532 жители. Потоа околу две децении подоцна, во пописот од 1953 година, бројот опаѓа на 33.844 жители, кој сè уште покажува демографска стабилност, за денес според некои статистики да изнесува нешто повеќе од 22.000 жители. Во пописот од 1953 година, во областа Славиште имало вкупно 15 големи села (над 800 жит.) и се вбројувала како една од областите со најмногу големи населени места во [[Македонија]]. Но поради силниот миграциски бран по 1970-тите години, таа бројка постепено се намалува и во 2002 година во целата област имало само две големи села. На табелата се прикажани демографските промени на поранешните големи села во Славиште:<ref>Население на Република Македонија според изјаснувањето за етничката припадност, по населени места, според пописите на население 1948, 1953, 1961, 1971, 1981, 1991, 1994 и 2002 година (согласно територијалната организација од 1996 година) *Државен завод за статистика http://makstat.stat.gov.mk {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200203213035/http://makstat.stat.gov.mk/ |date=2020-02-03 }}.</ref> [[Податотека:Ethnological Museum (Podmocani) 18.JPG|мини|десно|исправено|220п|Женска носија од Славиште.]] {| class="wikitable sortable" !Населено место !1948 !1953 !1961 !1971 !1981 !1991 !1994 !2002 !2021 |- |[[Герман (Кривопаланечко)|Герман]] |989 |1.087 |1.058 |1.052 |794 |493 |458 |311 |161 |- |[[Градец (Кривопаланечко)|Градец]] |1.205 |1.375 |1.356 |1.069 |693 |455 |422 |318 |283 |- |[[Жидилово]] |761 |803 |723 |603 |408 |292 |300 |302 |239 |- |[[Конопница]] |1.462 |1.652 |1.569 |1.637 |1.965 |2.363 |2.450 |1.398 |1.288 |- |[[Кркља]] |1.101 |1.153 |1.000 |904 |465 |306 |318 |227 |136 |- |[[Луке]] |769 |903 |829 |819 |628 |405 |416 |338 |220 |- |[[Нерав]] |814 |875 |710 |697 |366 |236 |204 |175 |121 |- |[[Опила]] |1.160 |1.309 |1.193 |1.020 |631 |379 |288 |269 |205 |- |[[Отошница]] |878 |965 |997 |680 |377 |186 |154 |105 |61 |- |[[Петралица]] |1.146 |1.365 |1.350 |1.232 |923 |677 |672 |669 |526 |- |[[Подржи Коњ]] |720 |847 |740 |648 |386 |196 |183 |116 |45 |- |[[Псача]] |1.305 |1.385 |1.253 |902 |692 |557 |538 |539 |438 |- |[[Радибуш]] |818 |867 |792 |552 |346 |217 |197 |157 |105 |- |[[Ранковце]] |1.314 |1.432 |1.441 |1.039 |744 |938 |1.007 |1.192 |1.337 |- |[[Трново (Кривопаланечко)|Трново]] |980 |978 |868 |642 |328 |216 |206 |153 |86 |- |'''Вкупно''' |'''15.422''' |'''16.996''' |'''15.879''' |'''13.496''' |'''9.746''' |'''7.916''' |'''7.813''' |'''6.269''' |'''5.251''' |} Населението во сите населени места на целата област Славиште, речиси во целост или исклучиво е составено од [[Македонци]] (96,36%). Населението на Славиште, претставува изразита етнографска група<ref name="Јован Трифуноски" /> со свои препознатливи говор, обичаи, [[Носии од Славиште|носии]] и особини. Македонското население во Славиште припаѓа на поголемата [[Македонци|македонска]] етнографска група — [[Шопи]]те. Со името ''Шопи'' или ''Шопје'' населението на Славиште се нарекува од жителите на соседната [[Кумановско|Кумановска]] област и од други западни краеви во [[Македонија]], при што наведеното името Шопи почесто означува дека се тоа сурови или запуштени луѓе кои се заостанати во развојот<ref name="Јован Трифуноски" />, односно жители на повисоки и зафрлени ридско-планински предели. Жителите од Славиште, најмногу се познати под името ''Паланчани''<ref name="Јован Трифуноски" />. ==Земјоделство и стопанство== Во земјоделското производство во Славиште, преовладуваат планинските (стрни) жита: [[’рж]]от, [[јачмен]]от, [[овес]]от, а се одгледува и квалитетен [[компир]].<ref name="Енциклопедија" /> Овие се одгледуваат на нивите на подножјата и планинските падини кои ја оградуваат котлината од север и југ, а на рамничарскиот дел на котлинското дно најмногу се одгледуваат пченката и пченица и во многу мал дел и градинарски култури. Славиште односно [[Кривопаланечко]] е надаелку прочуено и познато низ [[Македонија]] и блиските околни региони, токму по призводството на квалитетен компир на големи површини и во големи количества. Во плиоценските наслаги во атарите на селата [[Ранковце]], [[Гиновци]] и др. се јавуваат дебели пластови на [[бетонит]]ски глини, на чии богати наоѓалишта работи рудникот „[[Бентомак]]“. == Поврзано== * [[Носии од Славиште]] * [[Кривопаланечко]] == Наводи == {{наводи}} {{Котлини во Македонија}} {{Coord|42|11|49|N|22|14|20|E|type:landmark_region:MK|display=title}} [[Категорија:Историско-географски области во Македонија]] [[Категорија:Котлини во Македонија]] [[Категорија:Низини во Македонија]] hx91vhikmz8vfmdyhfzhvibzpeexst1 0 1043238 5641563 4894205 2026-10-07T06:23:03Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5641563 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Девица (соѕвездие)|Девица]] |епоха=Ј2000.0 |слика= NGC4234 - SDSS DR14.jpg |ректасцензија= |деклинација= |положбен агол= |вид на објект= [[спирална галаксија]] |морфолошки вид=SBm |привиден сјај В=12,7 |привиден сјај Ч=13,3 |површински сјај=13,1 |привидни димензии=1,3' x 1,3' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џон Хершел]] |датум на откривање=[[7 април]] [[1828]] |алтернативни ознаки=UGC 7309, MCG 1-31-35, CGCG 41-61, VCC 221, HARO 7, IRAS 12146+0357 }} '''NGC 4234''' — [[спирална галаксија]] во соѕвездието [[Девица (соѕвездие)|Девица]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 4234 се споменува и како UGC 7309, MCG 1-31-35, CGCG 41-61, VCC 221, HARO 7, IRAS 12146+0357. == Откривање == Објектот е откриен на [[7 април]] [[1828]] година од страна на [[Џон Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 4234 е од видот SBm.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 12,7 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 13,3 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 13,1 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 4234 има привидни димензии од 1,3' х 1,3'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. == Други поделби == Проучување на NGC 4234 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 39388. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 238; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 284. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 1611. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (4001-4500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Девица (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Hirshfeld, Alan, and Roger W. Sinnott, eds., Sky Catalogue 2000.0, Vol.2, Cambridge, Massachusetts: Sky Publishing Corp. and Cambridge University Press, 1985. (3098,238) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC4234 Прегледувач на длабокото небо — NGC 4234]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC4234 Поправени информации за NGC 4234] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%204234 NGC 4234] — VizieR. * [https://web.archive.org/web/20240721163931/http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%204234 NGC 4234] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Девица (соѕвездие)]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1828 година]] qte7gp3zc88qbq9xwkozudb9ytz7u6t 0 1043241 5641564 4894208 2026-10-07T06:28:45Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5641564 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Змеј (соѕвездие)|Змеј]] |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија= |деклинација= |положбен агол=162 |вид на објект= [[спирална галаксија]] |морфолошки вид=SBdm |привиден сјај В=9,6 |привиден сјај Ч=10,1 |површински сјај=15 |привидни димензии=21,9' x 7,2' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Вилијам Хершел]] |датум на откривање=[[6 април]] [[1793]] |алтернативни ознаки=UGC 7306, MCG 12-12-4, CGCG 335-8, KARA 523, IRAS 12140+6947 }} '''NGC 4236/2''' — [[спирална галаксија]] во соѕвездието [[Змеј (соѕвездие)|Змеј]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 4236/2 се споменува и како UGC 7306, MCG 12-12-4, CGCG 335-8, KARA 523, IRAS 12140+6947. == Откривање == Објектот е откриен на [[6 април]] [[1793]] година од страна на [[Вилијам Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 4236/2 е од видот SBdm.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 9,6 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 10,1 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 15 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 4236/2 има привидни димензии од 21,9' х 7,2'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 162°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 4236/2 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 39346. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 25; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 4394. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 1411. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (4001-4500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Змеј (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC4236/2 Прегледувач на длабокото небо — NGC 4236/2]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC4236/2 Поправени информации за NGC 4236/2] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%204236/2 NGC 4236/2] — VizieR. * [https://web.archive.org/web/20211224160241/http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%204236/2 NGC 4236/2] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Змеј (соѕвездие)]] j76ehjedfoftnl49awvvsllxi2vd9ba 0 1043245 5641565 4894213 2026-10-07T06:37:12Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5641565 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Девица (соѕвездие)|Девица]] |слика= NGC 4240 PanS.jpg |опис= Поглед кон NGC 4240 |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија= |деклинација= |положбен агол= |вид на објект= [[елиптична галаксија]] |морфолошки вид=E1 |привиден сјај В=12,3 |привиден сјај Ч=13,3 |површински сјај=12,7 |привидни димензии=1,3' x 1,2' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Ернст Вилхелм Либерехт Темпел]] |датум на откривање=[[20 мај]] [[1875]] |алтернативни ознаки=NGC 4243, MCG -2-31-29 }} '''NGC 4240''' — [[елиптична галаксија]] во соѕвездието [[Девица (соѕвездие)|Девица]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 4240 се споменува и како NGC 4243, MCG -2-31-29. == Откривање == Објектот е откриен на [[20 мај]] [[1875]] година од страна на [[Ернст Вилхелм Либерехт Темпел]], со помош на [[рефрактор]], чијашто леќа имала пречник од 11&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 4240 е од видот E1.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 12,3 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 13,3 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 12,7 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 4240 има привидни димензии од 1,3' х 1,2'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. == Други поделби == Проучување на NGC 4240 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 39411. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 283; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 5526. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 1033. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (4001-4500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Девица (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Sulentic, Jack W., and William G. Tifft, "The Revised New General Catalogue of Nonstellar Astronomical Objects (RNGC)", Tucson, Arizona: University of Arizona Press, 1973. (4016,0). == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC4240 Прегледувач на длабокото небо — NGC 4240]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC4240 Поправени информации за NGC 4240] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%204240 NGC 4240] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%204240 NGC 4240] {{Мртва_врска|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Девица (соѕвездие)]] 1u1tmo27xrrtg02rsr1sz3qwoohzotf 0 1043246 5641566 4894214 2026-10-07T06:40:09Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5641566 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Девица (соѕвездие)|Девица]] |епоха=Ј2000.0 |слика= NGC4241 - SDSS DR14.jpg |ректасцензија= |деклинација= |положбен агол=132 |вид на објект= [[спирална галаксија]] |морфолошки вид=SBc |привиден сјај В=13,1 |привиден сјај Ч=13,7 |површински сјај=13,9 |привидни димензии=1,7' x 1,4' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Вилијам Хершел]] |датум на откривање=[[28 декември]] [[1785]] |алтернативни ознаки=IC 3115, UGC 7333, MCG 1-31-40, CGCG 41-69, VV 431, VCC 267 }} '''NGC 4241''' — [[спирална галаксија]] во соѕвездието [[Девица (соѕвездие)|Девица]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 4241 се споменува и како IC 3115, UGC 7333, MCG 1-31-40, CGCG 41-69, VV 431, VCC 267. == Откривање == Објектот е откриен на [[28 декември]] [[1785]] година од страна на [[Вилијам Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 4241 е од видот SBc.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 13,1 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 13,7 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 13,9 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 4241 има привидни димензии од 1,7' х 1,4'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 132°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 4241 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 39483. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 193; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 287. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 1611. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (4001-4500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Девица (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Hirshfeld, Alan, and Roger W. Sinnott, eds., Sky Catalogue 2000.0, Vol.2, Cambridge, Massachusetts: Sky Publishing Corp. and Cambridge University Press, 1985. (3098,238) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC4241 Прегледувач на длабокото небо — NGC 4241]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC4241 Поправени информации за NGC 4241] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%204241 NGC 4241] — VizieR. * [https://web.archive.org/web/20240706133054/http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%204241 NGC 4241] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Девица (соѕвездие)]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1785 година]] a8lmh2sdlrzgmwh5iwo327sgmmvq8cb 0 1043248 5641567 4894216 2026-10-07T06:44:28Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5641567 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Девица (соѕвездие)|Девица]] |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија= |деклинација= |положбен агол= |вид на објект= [[елиптична галаксија]] |морфолошки вид=E1 |привиден сјај В=12,3 |привиден сјај Ч=13,3 |површински сјај=12,7 |привидни димензии=1,3' x 1,2' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Луис Свифт]] |датум на откривање=[[27 април]] [[1886]] |алтернативни ознаки=NGC 4240, MCG -2-31-29 }} '''NGC 4243''' — [[елиптична галаксија]] во соѕвездието [[Девица (соѕвездие)|Девица]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 4243 се споменува и како NGC 4240, MCG -2-31-29. == Откривање == Објектот е откриен на [[27 април]] [[1886]] година од страна на [[Луис Свифт]], со помош на [[рефрактор]], чијашто леќа имала пречник од 16&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 4243 е од видот E1.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 12,3 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 13,3 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 12,7 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 4243 има привидни димензии од 1,3' х 1,2'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. == Други поделби == Проучување на NGC 4243 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 39411. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 283; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 5526. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 1033. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (4001-4500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Девица (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Sulentic, Jack W., and William G. Tifft, "The Revised New General Catalogue of Nonstellar Astronomical Objects (RNGC)", Tucson, Arizona: University of Arizona Press, 1973. (4016,0). == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC4243 Прегледувач на длабокото небо — NGC 4243]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC4243 Поправени информации за NGC 4243] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%204243 NGC 4243] — VizieR. * [https://web.archive.org/web/20250326082336/http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%204243 NGC 4243] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Девица (соѕвездие)]] [[sr:NGC 4243]] gcl4nh4fhwvzz1iy11hml8lv3wn6phw 0 1049190 5641727 5558995 2026-10-07T10:27:34Z Виолетова 1975 5641727 wikitext text/x-wiki {{taxobox | image = Ononis spinosa 1.jpg | regnum = [[Растенија]] | unranked_divisio = [[Скриеносеменици]] | unranked_classis = [[Евдикоти]] | unranked_ordo = [[Розиди]] | ordo = [[Бобовидни]] | familia = [[Бобови]] | genus = [[Грмотрн (род)|Грмотрн]] | species = '''Грмотрн''' | binomial = ''Ononis spinosa'' | binomial_authority = [[Карл Линеј|L.]] | synonyms = ''Ononis vulgaris'' <small>Rouy ''pro parte''</small> }} '''Грмотрн''' ([[науч.]] ''Ononis spinosa'') ― растение од фамилијата [[бобови]] (''Fabaceae''), наречено и '''зајчетрн''' или '''зајачки трн'''. Се среќава низ голем дел од [[Европа]] но мошне ретко во северните краишта како [[Шкотска]]. Во [[Македонија]] расте по суви, тревести, песокливи места, влажни ливади, брдски пасишта, покрај патишта, шумски чистинки, и слично,<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1259}}</ref> и традиционално се употребува поради неговите лековити својства.<ref>{{наведена книга|title=[[Македонска енциклопедија]]|publisher=[[МАНУ]]|pages=792|location=[[Скопје]]|date=2009}}</ref> == Опис == Ова е повеќегодишно тревесто растение или полугрмушка, со задрвенета основа, висоло 8-70 см. Стеблото е вертикално или придигнато, препокриено со долги прости и куси жлездести влакна, понекогаш речиси голо, разгрането. Страничните гранчиња се обично преобразени во трнови. Листовите се тројни, ливчињата се јајцевидни, елиптични, назабени, во основата клиновидни. Цветовите се со куси дршки, обично се поединечни во шазувите на листовите, ретко по две, собрани во ретки гроздовидни соцветија. Чашката е долга 5-10 мм, ѕвонеста, препокриена со прости и жлездести влакна. Венчето е розово или црвено. Мешунчето е долго 6-10 мм, јајцевидно, препокриено со прости и жлездести влакна, со 1-4 семки, кои се бубреговидни.<ref name=":0" /> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == *{{ризница-ред|Ononis spinosa|Грмотрн}} {{ботаника-никулец}} [[Категорија:Глушини]] [[Категорија:Лековити растенија]] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] d8rbvw00h21gfuew7uurhcj5tlgrpva 5641728 5641727 2026-10-07T10:28:00Z Виолетова 1975 /* Надворешни врски */ 5641728 wikitext text/x-wiki {{taxobox | image = Ononis spinosa 1.jpg | regnum = [[Растенија]] | unranked_divisio = [[Скриеносеменици]] | unranked_classis = [[Евдикоти]] | unranked_ordo = [[Розиди]] | ordo = [[Бобовидни]] | familia = [[Бобови]] | genus = [[Грмотрн (род)|Грмотрн]] | species = '''Грмотрн''' | binomial = ''Ononis spinosa'' | binomial_authority = [[Карл Линеј|L.]] | synonyms = ''Ononis vulgaris'' <small>Rouy ''pro parte''</small> }} '''Грмотрн''' ([[науч.]] ''Ononis spinosa'') ― растение од фамилијата [[бобови]] (''Fabaceae''), наречено и '''зајчетрн''' или '''зајачки трн'''. Се среќава низ голем дел од [[Европа]] но мошне ретко во северните краишта како [[Шкотска]]. Во [[Македонија]] расте по суви, тревести, песокливи места, влажни ливади, брдски пасишта, покрај патишта, шумски чистинки, и слично,<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1259}}</ref> и традиционално се употребува поради неговите лековити својства.<ref>{{наведена книга|title=[[Македонска енциклопедија]]|publisher=[[МАНУ]]|pages=792|location=[[Скопје]]|date=2009}}</ref> == Опис == Ова е повеќегодишно тревесто растение или полугрмушка, со задрвенета основа, висоло 8-70 см. Стеблото е вертикално или придигнато, препокриено со долги прости и куси жлездести влакна, понекогаш речиси голо, разгрането. Страничните гранчиња се обично преобразени во трнови. Листовите се тројни, ливчињата се јајцевидни, елиптични, назабени, во основата клиновидни. Цветовите се со куси дршки, обично се поединечни во шазувите на листовите, ретко по две, собрани во ретки гроздовидни соцветија. Чашката е долга 5-10 мм, ѕвонеста, препокриена со прости и жлездести влакна. Венчето е розово или црвено. Мешунчето е долго 6-10 мм, јајцевидно, препокриено со прости и жлездести влакна, со 1-4 семки, кои се бубреговидни.<ref name=":0" /> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == *{{ризница-ред|Ononis spinosa|Грмотрн}} [[Категорија:Глушини]] [[Категорија:Лековити растенија]] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 8ued37d4zwbewxx35z2ndc9hvrpygwh 0 1062003 5641383 4313455 2026-10-06T15:44:05Z P.Nedelkovski 47736 поврзница 5641383 wikitext text/x-wiki {{Infobox mountain | name = Сува Планина | other_name = | photo = Сува Планина-Караџица 01.jpg | photo_caption = Поглед на Сува Планина | elevation_m = 1964 | elevation_ref = <ref>Топографска карта: лист Скопје 2-4 (Умово), размер 1:25 000, Военогеографски институт, 1973</ref> | prominence_m = | prominence_ref = | map = Македонија | map_caption = Местоположба во Македонија | map_size = 200 | label = | label_position = right | listing = | location = {{МКД}} | range = Мокра ([[Караџица]]-Јакупица) | lat_d = 41 | lat_m = 50 | lat_s = 40 | lat_NS = N | long_d= 21 | long_m= 17 | long_s= 01 | long_EW= E | coordinates_ref = | first_ascent = | easiest_route = од с. [[Патишка Река]]. | Size = 300px }} '''Сува Планина''' — планина во средишниот дел на [[Македонија]], која како северно продолжение на [[Караџица]], претставува најсеверната и најсеверозападната крајна огранка на планинскиот масив [[Мокра]] (Јакупица). Се протега во меридијански правец во права линија од југ кон север, при што на исток е одделена со длабокиот дол на [[Патишка Река]], а западната падина стрмно се извишува над [[Треска]], при што таа претставува и [[вододелница]] помеѓу сливовите на Треска и [[Маркова Река]]. [[File:Сува Планина-Караџица 02.jpg|thumb|мини|лево|Поглед на Сува Планина и [[Патишка Река]]]] Започнува на југ од [[Караџица]] од пределот кај врвовите [[Остри Врв]] и [[Мирска Вода]] (2179 м.н.в.), по што нејзиното плоснато било на кое се наоѓаат месностите Пропаст, [[Зајачница]], Кашкало, Добридолски Рупи како и Арамиска Пештера (Шпела Бозгуни) при што постепено се снижува кон север сè до селата [[Јаболци]] и [[Нова Брезница]]. Билото е целосно голо и покриено со трева, додека падините во јужниот дел се обраснати со борова шума, а крајниот северен дел со дабова и нискостеблеста и грмушеста растителност. На нејзините падини нема извори поради што таа и го носи името Сува Планина. Највисока издадена точка во вид на врв на средина од билото во северниот дел е котата 1964 метри надморска височина во пределот Кашкало, но на западниот раб над долот Треска на изразитиот карпест гребен има повеќе коти високи нешто над 2000 метри. Во северниот дел има три позабележливи издадени, но ниски врвови: Габрулица (1239 м.н.в.), Горни Покојник (1078 м.н.в.) и Остреш (1022 м.н.в.). == Наводи == {{наводи}} {{Мокра}} [[Категорија:Планини во Македонија]] [[Категорија:Мокра]] gzul95vb1q4kc53tb1cr80pckyfvmxm 0 1063270 5641436 5029212 2026-10-06T17:53:49Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:Nadir_Shah_Flag.svg|Nadir_Shah_Flag.svg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by ConflictFan|]]. 5641436 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict |conflict=Отоманско-персиска војна (1730–1736) |partof=[[Отоманско-персиски војни]] |image=[[Податотека:1730 Ottens Map of Persia (Iran, Iraq, Turkey) - Geographicus - RegnumPersicum-ottens-1730.jpg|300п]] |caption= |date=1730–1735 |place=[[Кавказ]], [[Ирак]] |result=персиска победа<br />[[Договор од Цариград (1736)|Договор од Цариград]]<br />Надер ги протерал Османлиите од Персија и ги зазел Ерменија и Грузија |combatant1= [[Афшаритска династија]] |combatant2={{знамеикона|Ottoman Empire}} [[Османлиско Царство]] |commander1=[[Надер Шах]] |commander2=[[Топал Осман-паша]]{{KIA}}<br/>[[Хекимоглу Али-паша]]<br />[[Ќопрулу Абдула-паша]]{{KIA}} |strength1= 100,000 војници, од кои 80.000 коњаници и 20.000 пешадија, за време на опсадата на Багдад<ref name="Persia 2006, p.130">The Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant, Michael Axworthy, 2006, p.130</ref> |strength2= 80.000 војници и 60 топови во командата на Топал Осман во Багдад, 1733.<ref>The Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant, Michael Axworthy, 2006, p.131</ref> |casualties1= 30,000 убиени<ref name="Persia 2006, p.134">The Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant, Michael Axworthy, 2006, p.134</ref> 500 екзекутирани<ref name="Persia 2006, p.134"/> 3,000 заробени<ref name="Persia 2006, p.134"/> |casualties2= 60,000 жители на Багдад убиени<ref name="Persia 2006, p.130"/> 20,000 војници<ref name="Persia 2006, p.130"/> }} {{Османлиско-персисиски војни}} '''Отоманско-персиската војна''' во периодот од [[1730]] до [[1736]] година претставувал воен конфликт меѓу силите на [[Надер Шах]] и [[Османлиското Царство]]. По крајот на војната Надер Шах добил контрола над речиси сите територии во Кавказ. Во периодот од 1723 до 1730 година [[Османлии]]те го контролирале јужен [[Кавказ]], заедно со [[Тарбиз]]. Во времето на [[Тахмасп II]], Персија започнала војна која отишла во ќор-сокак. Уморени од војната, двете страни одлучиле да се стави крај на војната, потпишувајќи мировен договор. Според договорот, Османлиите го задржиле Кавказ, териториите во Западен Иран биле признаени од [[Персија]], а реката Арас станала нова гранична линија меѓу двете земји. Во пролетта на [[1730]] година, персиските сили ги нападнале Османлиите во Кавказ успевајќи да вратат поголем дел од териториите кои претходно ги изгубиле по [[Отоманско-персиска војна (1722–1727)|Отоманско-персиската војна]] која завршила во [[1727]] година. Но во исто време Авганистанците го ставиле под опсада градот Машхад принудувајќи го персискиот воен командант Надер да се повлече од кампањата и да го спаси својот брат Ибрахим. По 14 месеци [[Надер Шах]] успеал да ги порази Авганистанците. Во периодот од 1729–1732 во Персија владеел еден од последните сефевидски владетели, [[Тахмасп II]]. Во времето кога абдицирал неговиот татко од престолот, тој успеал да побегне во Тебриз каде добил поддршка од неколку племиња, вклучувајќи ги и Афшаридите на чело со Надер. Тахмасп добил легимитет од Руската и Османлиското Царство. Во времето на граѓанската војна, односите меѓу Надер и Тахмасп се влошиле кога Тахмасп организирал кампања за враќање на [[Ереван]] против Османлиите но походот завршил со голем пораз и враќање на неодамна заземаните области од страна на Надер. Тахмасп морал да потпише договор според кој ги отстапил [[Грузија]] и [[Ерменија]] на Османлиите во замена на Тебриз. Надер увидел дека Тахмасп не е способен да владее по кое го осудил договорот пред јавноста и го принудил да абдицира во [[1732]] година во корист на неговиот син, а самиот тој станал регент. По ова покранал воен поход против Османлиите каде најпрвин во [[1733]] го убил големиот везир [[Топал Осман Паша]] а по ова го ставил под опсада градот [[Багдад]]. Во [[1735]] година. Надар потпишал договор со Русија според кој двете земји станале сојузници во војната против Османлиите. Русија се согласила да врати поголем дел од териториите кои биле освоени во [[1720]] година вклучувајќи го градот [[Баку]]. По осигурување на мирна граница кон руска страна, Надер постигнал голема победа и во летото на 1735 година повторно ги зазел [[Ерменија]] и [[Грузија]]. Мировен договор бил потпишан во 1736 година во [[Истанбул]] според кој Османлиите го признале Надер Шах како легитимен во Персија, Кавказ бил отстапен на Персија а на персиските верници им било овозможено да одат на аџилак во [[Мека]], кој бил под османлиска власт. Во следните години Надер ја презел целосно контролата над Персиската империја и се прогласил за шах. Двете земји војувале уште еднаш под негово раководство (1743-4746) која војна завршила без победник. По неговата смрт Османлиите ја нападнале територијата на Кавказ и повторно ја зазеле. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Османлиско-персиски војни]] [[Категорија:Судири во 1730 година]] [[Категорија:Судири во 1731 година]] [[Категорија:Судири во 1732 година]] [[Категорија:Судири во 1733 година]] [[Категорија:Судири во 1734 година]] [[Категорија:Судири во 1735 година]] [[Категорија:Судири во 1736 година]] [[Категорија:Отоманското Царство во 18 век]] anspf0li7xd08zr3tr506v84i9g4jkw 0 1075542 5641412 5258662 2026-10-06T17:03:52Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:Safavid_Flag.svg|Safavid_Flag.svg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by ConflictFan|]]. 5641412 wikitext text/x-wiki {{Infobox Military Conflict |conflict=Отоманско-персиска војна 1578–1590 |image= |caption=<!--Map showing Ottoman conquests in [[Azerbaijan]] and the [[Caucasus]] as far as the [[Caspian sea]] during the Ottoman–Safavid War (1578–1590).---> |partof=[[Отоманско-персиски војни]] |date=1578–1590 |place=[[Месопотамија]] ([[Ирак]]), [[Кавказ]] |result=Османлиска победа, [[Договор од Цариград (1590)|Договор од Цариград]] |territory= |combatant1= [[Сафавидско Царство]] |combatant2={{знаме|Ottoman Empire|1453}} |commander1= [[Мохамед Ходабанда ]]<br>[[Абас I]] |commander2={{знамеикона|Ottoman Empire|1453}} [[Мурат III]]<br>[[Лала Кара Мустафа-паша]]<br>[[Синан-паша]]<br> |strength1= |strength2= |casualties1= |casualties2= }} {{Османлиско-персисиски војни}} '''Отоманско-персиската војна''' се водела во периодот од [[1578]] до [[1590]] година меѓу [[Османлиското Царство]] и [[Сафавидско Царство]], двете најголеми сили на Блискиот Исток, за контрола над регионот на [[Кавказ]] и [[Касписко Море]]<ref>[http://books.google.com/books?id=MziRd4ddZz4C&pg=PA352 ''The Encyclopedia of world history'' Peter N. Stearns, p.352]{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Воените дејствија биле предводени од страна на [[Мохамед Ходабанда]] и [[Абас I]] кај Персијците и [[Мурат III]] кај Османлиите. Конфликтот започнал од страна на Османлиите чија цел била зазимање на [[Азербејџан]] и [[Кавказ]]. Војната продолжува неколку години при кое Отоманското Царство ги зазела [[Тифлис]] во 1578 година, Карс и Тебриз во 1585 година а како резултат на војната [[Грузија]] станала вазал на Османлиското Царство<ref>[http://books.google.com/books?id=LsAGIZLZcRUC&pg=PA194 ''Islam'' by Gerhard Endress, p.194]</ref>. Оваа победа го отворила патот на империјата кон Азербејџан, Кавказ и Касписко Море.<ref name="Stearns, p.352">Stearns, p.352</ref> На [[21 март]] [[1590]] година бил склучен мировен договор, според кој [[Персија]] ги признала османлиските освојувања. Таа се обврзила да ја прекине шиитската пропаганда на територијата на Османлиското Царство и истовремено да престане со гонењето на сунитите на сопствена територија<ref name="Stearns, p.352"/>. Отоманско-персиската војна привремено ги дислоцирала османските интереси во друга насока. Во овие години Отоманското Царство била сојузник на Франција во [[Осумдесетгодишна војна|Осумдесетгодишната војна]]. Овој факт е интересен од гледна точка на создадените односи меѓу протестантството и исламот. == Заднина == Границата помеѓу Османлиското Царство и државата на Сефевидите била воспоставена во 1555 година со Амасинскиот мир. Во 1576 година починал персискиот шах Тахмасп I. Исмаил II своето владеење го започнал со убивање на своите шест браќа. Во 1577 година тој самиот бил убиен како резултат на заговор. Новиот шах бил полуслепиот и слабиот Мохамед Ходабанда. Тој немал сила да ја обедини својата моќ, а Персија во практика била поделена на делови од емирите на различни племиња. За една година, емирите ги купиле сите богатства кои Тахмасп ги имал акумулирано во текот на 53 години. Во земјата започнале големи немири. Од друга страна пак кај Османлиите се појавиле несогласувања во воска со источната граница. Големиот везир Мехмед-паша Соколовиќ се противел за војна кон Персија бидејќи стравувал од снабдувањето на армијата и големите трошоци. Тој имал и големи непријатели и неговото залагање пропаднало, а за водач бил избран Лала Мустафа-пашаи Коџа Синан-паша. Но овие двајца се покажале како неспособни да соработуваат па Коџа бил сменет. Лала-паша пак по победата очекувал да стане голем везир на местото на Мехмед-паша Соколовиќ. == Текот на војната == Османлиската армија била испратена по море во Трабзон, а потоа по копно во Ерзурум, претворајќи го градот во воена база. Во текот на летото на 1578 година воените дејствија започнале. Сефевидите и зависните од нив кнежевства се наоѓале во толку лоша состојба што османлиските војски лесно поминале низ цела Грузија, го освоиле Тифлис, а кон крајот на летото окупирале делови од Ширван. Османлиите биле толку уверени во успехот што на територијата на Ширван била формирана нова отоманска провинција, на чело на која бил поставен Осман-паша. Во соработка со Татарите, тој успеал да го задуши отпорот на месното население и сефевидските војници, но неговите врски со османлиските војски во Тифлис биле прекинати. Осман-паша морал да го напушти главниот град на покраината и да зимине со војската во Дербент. Оставајќи го во Истанбул својот непријател Коџа Синан, [[Лала Мустафа-паша]] направил фатална грешка. Кога во [[1579]] година [[Мехмед-паша Соколовиќ]] бил убиен од дервиши, неговото место било окупирано од вториот везир, [[Семиз Ахмед-паша]], а Коџа Синан станал трет везир. Семиз Ахмед го повикал Лала Мустафа од фронтот и на негово место го назначил Коџа Синан, а Лала Мустафа станал втор везир. Мустафа сепак сакал да стане голем везир кога Семиз Ахмед починал по неколку месеци. Коџа Синан успеал да го спречи тоа и во август 1580 година, откако во текот на три месеци должноста Голем везир била празна, таа била заземена од Коџа Синан. Набргу потоа починал и Лала Мустафа. Кога во ноември [[1580]] година [[Коџа Синан-паша]] пристигнал во Ерзурум, Сефевидите молеле за мир. Коџа Синан се вратил во [[Истанбул]], сметајќи дека воените дејствија се завршени. Всушност, борбените дејства во Грузија продолжиле и тоа го попречило склучувањето на мировен договор. По неколку месеци Коџа Синан бил разрешен од функцијата и на негово место бил назначен вториот везир, Сијавуш-паша. Кога тој станал голем везир Отоманското Царство се обидела да го заземе Кавказ трајно. Биле создадени четири провинции и биле изградени голем број на тврдини. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Османлиско-персиски војни]] [[Категорија:Отоманска Грузија]] [[Категорија:Судири во 16 век]] [[Категорија:Отоманското Царство во 16 век]] [[Категорија:Војни на Сафавидското Царство]] 5lfux1btl2c7mrb3zp60i63y2qj1g3h 0 1078229 5641554 5641166 2026-10-07T06:13:20Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Прекинати распределби]] → [[Категорија:Дискретни распределби]] 5641554 wikitext text/x-wiki {{Викифицирање}} {{Инфокутија Веројатносна распределба | name = Поасонова | type = mass | pdf_image = [[Податотека:poisson pmf.svg|325п|График на Поасоновата веројатносна функција]]<br />Хоризонталната оска е показателот ''k'' - бројот на јавувања. Функцијата е зададена само за целобројни вредности на ''k''. Кривите линии што ги поврзуваат служат само како водилка за окото. | cdf_image = [[Податотека:poisson cdf.svg|325п|PГрафик на Поасоновата распределна функција]]<br />Хоризонталната оска е показателот ''k'' - бројот на јавувања. Распределната функција прекинува во целите броеви на ''k'', а на другите места е рамна поради тоа што Поасоново-распределната променлива прима само целобројни вредности. | notation = <math>\mathrm{Pois}(\lambda)\,</math> | parameters = ''λ'' > 0 ([[реален број|реални]]) | support = ''k'' ∈ { 0, 1, 2, 3, ... } | pdf = <math>\frac{\lambda^k}{k!}\cdot e^{-\lambda}</math> | cdf = <math>\frac{\Gamma(\lfloor k+1\rfloor, \lambda)}{\lfloor k\rfloor !}\!</math> --or-- <math>e^{-\lambda} \sum_{i=0}^{\lfloor k\rfloor} \frac{\lambda^i}{i!}\ </math> (for <math>k\ge 0</math>, при што <math>\Gamma(x, y)\,\!</math> is непотполната [[гама-функција]], а <math>\lfloor k\rfloor</math> е [[цел дел|подна функција]]) | mean = <math>\lambda\,\!</math> | median = <math>\approx\lfloor\lambda+1/3-0.02/\lambda\rfloor</math> | mode = <math>\lfloor\lambda\rfloor,\,\lceil\lambda\rceil - 1</math> | variance = <math>\lambda\,\!</math> | skewness = <math>\lambda^{-1/2}\,</math> | kurtosis = <math>\lambda^{-1}\,</math> | entropy = <math>\lambda[1\!-\!\log(\lambda)]\!+\!e^{-\lambda}\sum_{k=0}^\infty \frac{\lambda^k\log(k!)}{k!}</math> (за голема <math>\lambda</math>) <math>\frac{1}{2}\log(2 \pi e \lambda) - \frac{1}{12 \lambda} - \frac{1}{24 \lambda^2} -</math><br> &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; <math> \frac{19}{360 \lambda^3} + O(\frac{1}{\lambda^4})</math> | pgf = <math> \exp(\lambda(z - 1))\,</math> | mgf = <math>\exp(\lambda (e^{t}-1))\,</math> | char = <math>\exp(\lambda (e^{it}-1))\,</math> }} {{Веројатност}} '''Поасоновата распределба''' — [[систем]] кој ја искажува веројатноста да се случат одреден број на настани во одреден временски интервал или во одреден простор доколку овие настани се случуваат во одредена просечна стапка и независно од времето поминато од последниот настан.<ref name=haight>{{Наведена книга|author=Frank A. Haight|title=Handbook of the Poisson Distribution|url=https://archive.org/details/handbookofpoisso0000haig|publisher=John Wiley & Sons|location=New York|year=1967|.}}</ref> Пр. да претпоставиме дека секојдневно на е-пошта добиваме по 4 писма. Според ова ние ги градиме нашите очекувања, но сепак, ќе се појават промени во бројката на примени меилови на дневна база, некогаш поголеми, некогаш помали, а некогаш нема ниту воопшто да се појават промени.<ref name="umass1">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.umass.edu/wsp/statistics/lessons/poisson/index.html |title=Statistics &#124; The Poisson Distribution |publisher=Umass.edu |date=2007-08-24 |accessdate=2012-04-05 |archive-date=2012-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330184158/http://www.umass.edu/wsp/statistics/lessons/poisson/index.html |url-status=dead }}</ref> Историската позадина зад Поасоновата распределба е објаснета од Гулберг во 1997 година.<ref>{{Наведена книга |pages=[https://archive.org/details/mathematicsfromb1997gull/page/963 963]–965 |authorlink=Jan Gullberg |first=Jan |last=Gullberg |title=Mathematics from the birth of numbers |url=https://archive.org/details/mathematicsfromb1997gull |publisher=W. W. Norton |location=New York |year=1997 |isbn=0-393-04002-X }}</ref> == Историски развиток == Овој концепт е создаден од [[Симеон Дени Поасон]] (1781-1840) и публикуван заедно со неговата теорија на веројатноста во 1837 во неговото дело „Recherches sur la probabilité des jugements en matière criminelle et en matière civile“.<ref>S.D. Poisson, ''Probabilité des jugements en matière criminelle et en matière civile, précédées des règles générales du calcul des probabilitiés'' (Paris, France: Bachelier, 1837), [http://books.google.com/books?id=uovoFE3gt2EC&pg=PA206#v=onepage&q&f=false page 206].</ref> Ова дело е насочено кон објаснување на [[случајна променлива|случајните променливи]] N преку кои се пресметува и бројот на одделни настани кои се случуваат во одреден временски период и во одреден простор. Резултатите биле претставени и претходно од страна на [[Абрахам де Моавр]] (1711) во „De Mensura Sortis seu; de Probabilitate Eventuum in Ludis a Casu Fortuito Pendentibus“. 1Практична примена на овој концепт била направена и од страна на познатиот научник [[Ладислав Боркиевич]] во 1898 кога му била дадена задача да го истражи бројот на мртви војници на Пруската армија усмртени случајно од удар на коњ, а овој експеримент ја доведе Поасоновата распределба во полето на областа на сигурносното инженерство.<ref>Ladislaus von Bortkiewicz, Das Gesetz der kleinen Zahlen [The law of small numbers] (Leipzig, Germany: B.G. Teubner, 1898). On page 1, Bortkiewicz presents the Poisson distribution. On pages 23–25, Bortkiewicz presents his famous analysis of "4. Beispiel: Die durch Schlag eines Pferdes im preussischen Heere Getöteten." (4. Example: Those killed in the Prussian army by a horse's kick.).</ref> === Пресметување на Поасоновата распределба === За да ја пресметаме величината на Поасоновата распределба ја користиме следната формула : :<math>f(k;\lambda)=\Pr(X=k)=\frac{\lambda^k e^{-\lambda} }{k!}</math> каде : #. е =база на природниот [[логаритам]], #. к! е [[факториел]] од к, #. λ= λТ кога бројот на интервали се одвива во временска единица T=1. Позитивниот реален број λ=очекуваната вредност на X, а исто и на неговата [[променлива]], така ја добиваме формулата : :<math>\lambda=\operatorname{E}(X)=\operatorname{Var}(X)</math> [[Случаен процес]] е семејство на случајни променливи (Xt), tL за кое Т е некој бесконечен збир. Со t овде го означуваме времето. За T најчесто го земаме интервалот [0, +∞) или некој подзбир на овој интервал. Поасоновиот збир e [[случаен процес]] зададен од збирот T=[0, +∞) ако за него важи: #.P(X0=0)=1, #.Xt-Xs i Xv-Xu, #.s,t (s<t) Случајниот процес го нарекуваме [[Стационарен процес|стационарен]] ако неговите конечни димензионални распределби се инваријантни во однос на времето. Овој случај го иразуваме со формулата: :<math>(Xt_1,Xt_2,\ldots,Xt_n)i(Xt_1+s,Xt_2+s,\ldots,Xt_n+s)</math> ==== Изведување на Поасоновата распределба ==== Поасоновата распределба се изведува на тој начин што се разгледуваат според бројот на настани [[λ]]([[позитивен број]]) кои се случуваат во одреден [[интервал]]. Интервалот е поделен на n [[субинтервали]] изразени со формулата : :<math>I_1,\ldots,I_n</math> Карактеристично за сите овие интервали е што имаат еднаква вредност. Можноста еден настан да се случи во субинтервалот Ik за секое k е еднаков на λ/n. Бројот на вкупните X настани ќе биде изведен на биномeн начин со параметри n и λ/n. Потоа доколку n се зголеми ќе ја добиеме формулата : :<math>B(n,\lambda/n)</math> Со ова ја добиваме Поасоновата распределба со параметар λ. Во одредени настани n е со многу голема вредност ,а p со многу мала вредност . Во овој случај Поасоновата распределба ја пресметуваме со формулата : :<math>X\sim\operatorname{Pois}(np)</math> Правилото да се случуваат вакви настани е наречено [[закон за ретки настани|законот за ретки настани.]] ===== Можности за пресметување ===== '''Во математичката теорија се појавуваат повеќе случаи каде се применуваат различни методи на решавање : ''' 1.Пресметување на прави -Очекуваната вредност на променливата на Поасоновата распределба е еднаква на λ ([[позитивен реален број]]), а еднаква е и на варијациите на овој број -Коефициентот на варијација е λ-1 /2, додека показателот на дисперзија е еднаков на 1 Отстапувањето на правата во однос на Поасоновата распределба ја пресметуваме со формулата: :<math>\operatorname{E}\vert X-\lambda\vert=2\exp(-\lambda)\frac{\lambda^{\lfloor\lambda\rfloor+1} }{\lfloor\lambda\rfloor!}</math> 2.Пресметување на [[медијана]] Граничните вредности на медијаната (v) од дистрибуцијата се претставени со формулата: :<math>\lambda-\ln 2\le\nu<\lambda+\frac{1}{3}</math> 3.Пресметување на поважни моменти Поважните моменти во Поасоновата распределба ги претставуваме со Mk и по нивното потекло тие претставуваат експоненцијални полиноми за λ([[позитивен број]])) и се изразуваат со формулата: :<math>m_k=\sum_{i=1}^k\lambda^i\begin{Bmatrix}k\\i\end{Bmatrix}</math> Коефициентите на [[полиноми]]те имаат комбинирано значење. 4.Други пресметки на [[дистрибуција]] -Поасоновата распределба е неограничено диверзен модел и постојат голем број на различни настани и променливи кои можат да се разгледуваат -Директната дивергенција на Кулбег и Либлер за Pois ( λ0) и Pois( λ) е дадена со формулата: :<math>D_\text{KL}(\lambda\Vert\lambda_0)=\lambda_0-\lambda+\lambda\log\frac{\lambda}{\lambda_0}</math> <ref>^ E. L. Lehmann (1986). Testing Statistical Hypotheses (second ed.). New York: Springer Verlag.</ref> ===== Примена на Поасоновата распредделба ===== Примената на Поасоновата распределба, може успешно да ни ги даде веројатностите на бројот на јавувања на некој настан во единица време и простор, а за тоа да се случи постојат и одредени услови за пресметување на Поасоновиот процес: * Бројот на јавувањата на настаните е независен од една до друга единица на време или простор. * Веројатноста на јавување на некој настан е пропорционална со должината на определената единица време и простор. * Веројатноста на истовременото јавувње на два или повеќе настани во сосема мала единица на време или простор е занемарувачки мала. * Се пресметува само колку настани се случиле, а се игнорира бројката на настани кои не се случиле. Овој последен услов ни ја претставува разликата на Поасоновата распределба со биномната распределба во која бројот на настани помеѓу две вредности кои се во сооднос (p и q) е познат и ни покажува колкав е бројот на настани кои се случиле и колкав е бројот на настани кои не се случиле. Главната одлика на Поасоновата распределба е [[асиметрија]]та и оваа одлика останува константна без разлика на промената на вредноста на r. Поради ова Поасоновата распределба е наречен а[[биномна распределба]] без настанот q. Поасоновата распределба е поврзана и со други распределби освен биномниот: -[[Хипергеометриска распределба]] -[[Експоненцијална распределба]] Поради своите врски со овие видови на распределби можеме да заклучиме дека Поасоновата распределба е екстремен случај од сите нив. Кога постои случајност кај настаните испитувани со Поасоновата распределба ние всушност нив ги класифицираме како настани кои ја сочинуваат Поасоновата распределба. Доколку резултатите се премногу различни и комплексни за анализа тогаш се истражува причината. '''Примена на Поасоновата распределба имаме во повеќе полиња поврзани со пресметување : ''' -[[Електрични системи]] -[[Астрономија]] -[[Биологија]] -[[Менаџмент]] -[[градежно инженерство]] -[[Финансии]] -[[Осигурување]] -[[Сеизмологија]] -[[Радиоактивност]] Примери за настани кои се пресметувале/пресметуваат со Поасоновата распределба се следните : -Бројот на војници убиени од страна на случаен удар од коњ во Пруската армија -Бројот на повици кои доаѓаат во центарот за повици во текот на една минута -Бројот на бодови во одреден спорт со вклучување на два противнички тима во одреден временски период -Број на смртни случаи во текот на една година пресметан за одредена старосна група -Бројот на промени на ДНК информации под одредено дејство на зрачење -Бројот на скокови на вредноста на акциите на берзата во одреден временски период <ref>E. L. Lehmann (1986). Testing Statistical Hypotheses (second ed.). New York: Springer Verlag.</ref> ===== Повеќедимензионална Поасонова распределба ===== Поасоновата распределба расте доколку распределбата на пресметувања во повеќедимензионален интервал и повеќедимензионален Поасонов процес во еквивалентност со резултатот еднодимензионалните распределби. [[Повеќедимензионална Поасоновата распределба|Повеќедимензионалната Поасоновата распределба]] можеме да ја пресметаме со формулата: :<math>P(N(D)=k)=\frac{(\lambda\vert D\vert)^k e^{-\lambda\vert D\vert} }{k!}</math> каде : * D е просторот, * IDI е простор во одреден регион, и * N(D) е бројот на настани во D(просторот) ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://tesla.rcub.bg.ac.rs/~doctor/prs/07/index07.html Врска 1] * [http://en.wikipedia.org/wiki/Poisson_distribution Врска 2] {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Дискретни распределби]] [[Категорија:Стохастички процеси]] [[Категорија:Веројатносни распределби]] mevyu6i3j9jw4od4j4lgwkq6v69t8pj 0 1078392 5641556 5177408 2026-10-07T06:13:26Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Прекинати распределби]] → [[Категорија:Дискретни распределби]] 5641556 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Веројатносна распределба | name = Хипергеометриска | type = mass | pdf_image = [[File:HypergeometricPDF.png|300px|Хипергеометриска веројатносна густина]] | cdf_image = [[File:HypergeometricCDF.png|300px|Хипергеометриска распределбена функција]] | parameters = <math>\begin{align}N&\in \left\{0,1,2,\dots\right\} \\ K&\in \left\{0,1,2,\dots,N\right\} \\ n&\in \left\{0,1,2,\dots,N\right\}\end{align}\,</math> | support = <math>\scriptstyle{k\, \in\, \left\{\max{(0,\, n+K-N)},\, \dots,\, \min{(n,\, K )}\right\}}\,</math> | pdf = <math>{{{K \choose k} {{N-K} \choose {n-k}}}\over {N \choose n}}</math> | cdf = <math>1-{{{n \choose {k+1}}{{N-n} \choose {K-k-1}}}\over {N \choose K}} \,_3F_2\!\!\left[\begin{array}{c}1,\ k+1-K,\ k+1-n \\ k+2,\ N+k+2-K-n\end{array};1\right],</math> каде <math>\,_pF_q</math> е воопштената хипергеометриска функција | mean = <math>n {K \over N}</math> | median = | mode = <math>\left \lceil \frac{(n+1)(K+1)}{N+2} \right \rceil-1, \left \lfloor \frac{(n+1)(K+1)}{N+2} \right \rfloor</math> | variance = <math>n{K\over N}{N-K\over N}{N-n\over N-1}</math> | skewness = <math>\frac{(N-2K)(N-1)^\frac{1}{2}(N-2n)}{[nK(N-K)(N-n)]^\frac{1}{2}(N-2)}</math> | kurtosis = <math> \left.\frac{1}{n K(N-K)(N-n)(N-2)(N-3)}\cdot\right.</math> <math>\Big[(N-1)N^{2}\Big(N(N+1)-6K(N-K)-6n(N-n)\Big)+{}</math> <math>{}+6 n K (N-K)(N-n)(5N-6)\Big]</math> | entropy = | mgf = <math>\frac{{N-K \choose n} \scriptstyle{\,_2F_1(-n, -K; N - K - n + 1; e^{t}) } } {{N \choose n}} \,\!</math> | char = <math>\frac{{N-K \choose n} \scriptstyle{\,_2F_1(-n, -K; N - K - n + 1; e^{it}) }} {{N \choose n}} </math> }} Под моделот на распределба се подразбира функционалната врска помеѓу вредностите на [[случајна променливa|случајната променлива]] и соодветните [[веројатности]], дефинирана со определен тип функција. '''Постојат два модели на распределби :''' :-[[прекината распределба|Прекинати]] :-[[непрекината распределба|Непрекинати]] '''''Најпознати модели на прекинати распределби се:''''' *[[Биномна распределба]] *''Хипергеометриска распределба'' *[[Поасонова распределба]] *[[Рамномерна распределба]] '''Хипергеометриска распределба''' се користи во случај кога сакаме да примениме примерок без повторување кој содржи 5% или повеќе елементи на конечната маса. __TOC__ == Примена == Формулата за веројатносните распределби на хипергеометриската случајна променлива ''X'' се конституира врз основа на правилата на комбинаториката.'''Хипергеометриската распределба''' може да се утврди според следната формула: [[Податотека:P(X=x).png|мини|лево]] ''каде'': N- големина на масата, n- големина на примерокот (без повторување), x- број, односно успеси во примерокот, n-x - број на неуспеси во примерокот, N₁ - број на успеси во масата , N₂ - број на неуспеси во масата и min (N,x₁) - на минимумот од n и N₁ Хипергеометриската распределба, како и биномната распределба, е прекината и претставува цело семејство на распределби. Секој член на оваа фамилија е детерминиран со три параметри: '''N, N₁ и n'''. Заради поедноставување на формулата P=N₁/N (учество на успесите во масата), [[Аритметичка средина|аритметичката средина]] (M_x= E(X)) и [[Стандардно отстапување|стандардното отстапување]] на хипергеометриската распределба, ќе се пресметаат врз основа на следниве формули: [[Податотека:E(X).png|мини|лево]] [[Податотека:SIGMAx.png|мини|н]] Хипергеометриската распределба, како и биномната, имаат иста аритметичка средина, но стандардното отстапување на хипергеометриската распределба е различно, бидејќи се множи со изразот √((N-n)/(N-1)), кој патем се нарекува '''поправен фактор за конечна маса.'''. Отстапувањата на двете распределби нема да се разликуваат доколку поправниот фактор е близу до единица, т.е ако примерокот има мал број елементи на популацијата. Планирањето на експериментот на изборот на примерокот е подобро да се изведува со биномната распределба, бидејќи пресметувањето на хипергеометриската распределба е покомплицирано. Поради тоа, експериментот мора да се однесува на бесконечна популација или пак треба да се земе примерок со повторување или бројот на елементите да биде помал од 5% од големината на популацијата. == Примери == 1° Доколку во еден магацини за резервни делови има n елементи, од кои М исправни и N-M неисправни.Треба на случаен начин да избереме n елементи од магацинот.Ако изборот на резервни делови се врши со враќање на елементите пред следното извлекување,тогаш случајната променлива X која го означува бројот на неисправни елементи помеѓу n избраните има биномна распределба. Меѓутоа, ако резервни делови не се враќаат во кутијата во која се избираат,тогаш составот на елементите во магацинот се менува пред секој нов избор, што значи се резултира со избор на независни настани. Потребно е да се пронајде распределба на случајна променлива X која означува број на неисправни делови меѓу n неизбрани без враќање,каде што n≤N. Претпоставката е дека секоја n комбинација на елементи во магацинот има еднаква [[веројатност]] да биде избрана. Бројот на сите можни избори на n елементи во магацинот со N елементи е еднаква на (N/n) Пожелни се оние исходи кои содржат x ispravni и n-x неисправни. Термините на случајната променлива X се нарекуваат ''Хипергеометриска распределба''. Бидејќи x не може да биде поголемо од n или M,тогаш мора да важи правилото x≤ min { n,M }. Исто така мора да биде x≥0 i N- M≥n-x, каде што се добива x≥ max {M+n-N } Доколку x се наоѓа во границата max {O,M+n-N}≤x≤ min {n,M} Ако N е големо, а n мало законот за хипергеометриска распределба (X=x) има тенденција кон биномната распределба и во тој случај не постои речиси никаква разлика ако се избере мал број на елементи со или без враќање од целокупниот број на елементи. 2° Доколку имаме еден производствен процес во кој за 60 минути се произведуваат 100 дискови за определен сметач. Заради намалување на производствените трошоци процесот го следиме врз основа на примерок од 10 елементи.Да претпоставиме дека во тие 60 минути 8 произведени дискови биле исправни.Колку изнесува веројатноста дека примерокот од 10 елементи ќе содржи точно 2 неисправни и 8 неисправни дискови? Оваа веројатност можеме да ја добиеме преку користење на хипергеометриската распределба, бидејќи масата е конечна,а големината на примерокот спрема големината на масата изнесува (10/100)=0,1 или 100%.Следува решение на задачата : <math>P(X=2)=\frac{\binom{8}{2}\binom{92}{8} }{\binom{100}{10} }=\frac{\frac{8!}{2!6!}\cdot\frac{92!}{8!84!} }{\frac{100!}{10!90!} }=0,\!15056</math> == Наводи == 1. Ристески Славе, Тевдовски Драган (2010): „Статистика за бизнис и економија“, четврто издание, Скопје: Економски факултет - Скопје. 2. http://www.scribd.com/doc/94814154/Modeli-prekidnih-rasporeda {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130524080933/http://www.scribd.com/doc/94814154/Modeli-prekidnih-rasporeda |date=2013-05-24 }} 3. Paul Newbold (2007): „Statistics for business and economics“. 4. Statistical quality control; 1999; Johannes Ledolter & Claude W. Burrill [[Категорија:Дискретни распределби]] 7j3b0bbkz05obmzrqngc99a0448n17a 5641558 5641556 2026-10-07T06:15:28Z Bjankuloski06 332 5641558 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Веројатносна распределба | name = Хипергеометриска | type = mass | pdf_image = [[File:HypergeometricPDF.png|300px|Хипергеометриска веројатносна густина]] | cdf_image = [[File:HypergeometricCDF.png|300px|Хипергеометриска распределбена функција]] | parameters = <math>\begin{align}N&\in \left\{0,1,2,\dots\right\} \\ K&\in \left\{0,1,2,\dots,N\right\} \\ n&\in \left\{0,1,2,\dots,N\right\}\end{align}\,</math> | support = <math>\scriptstyle{k\, \in\, \left\{\max{(0,\, n+K-N)},\, \dots,\, \min{(n,\, K )}\right\}}\,</math> | pdf = <math>{{{K \choose k} {{N-K} \choose {n-k}}}\over {N \choose n}}</math> | cdf = <math>1-{{{n \choose {k+1}}{{N-n} \choose {K-k-1}}}\over {N \choose K}} \,_3F_2\!\!\left[\begin{array}{c}1,\ k+1-K,\ k+1-n \\ k+2,\ N+k+2-K-n\end{array};1\right],</math> каде <math>\,_pF_q</math> е воопштената хипергеометриска функција | mean = <math>n {K \over N}</math> | median = | mode = <math>\left \lceil \frac{(n+1)(K+1)}{N+2} \right \rceil-1, \left \lfloor \frac{(n+1)(K+1)}{N+2} \right \rfloor</math> | variance = <math>n{K\over N}{N-K\over N}{N-n\over N-1}</math> | skewness = <math>\frac{(N-2K)(N-1)^\frac{1}{2}(N-2n)}{[nK(N-K)(N-n)]^\frac{1}{2}(N-2)}</math> | kurtosis = <math> \left.\frac{1}{n K(N-K)(N-n)(N-2)(N-3)}\cdot\right.</math> <math>\Big[(N-1)N^{2}\Big(N(N+1)-6K(N-K)-6n(N-n)\Big)+{}</math> <math>{}+6 n K (N-K)(N-n)(5N-6)\Big]</math> | entropy = | mgf = <math>\frac{{N-K \choose n} \scriptstyle{\,_2F_1(-n, -K; N - K - n + 1; e^{t}) } } {{N \choose n}} \,\!</math> | char = <math>\frac{{N-K \choose n} \scriptstyle{\,_2F_1(-n, -K; N - K - n + 1; e^{it}) }} {{N \choose n}} </math> }} Под моделот на распределба се подразбира функционалната врска помеѓу вредностите на [[случајна променлива|случајната променлива]] и соодветните [[веројатности]], дефинирана со определен тип функција. '''Постојат два модели на распределби :''' :-[[прекината распределба|Прекинати]] :-[[непрекината распределба|Непрекинати]] '''''Најпознати модели на прекинати распределби се:''''' *[[Биномна распределба]] *''Хипергеометриска распределба'' *[[Поасонова распределба]] *[[Рамномерна распределба]] '''Хипергеометриска распределба''' се користи во случај кога сакаме да примениме примерок без повторување кој содржи 5% или повеќе елементи на конечната маса. __TOC__ == Примена == Формулата за веројатносните распределби на хипергеометриската случајна променлива ''X'' се конституира врз основа на правилата на комбинаториката.'''Хипергеометриската распределба''' може да се утврди според следната формула: [[Податотека:P(X=x).png|мини|лево]] ''каде'': N- големина на масата, n- големина на примерокот (без повторување), x- број, односно успеси во примерокот, n-x - број на неуспеси во примерокот, N₁ - број на успеси во масата , N₂ - број на неуспеси во масата и min (N,x₁) - на минимумот од n и N₁ Хипергеометриската распределба, како и биномната распределба, е прекината и претставува цело семејство на распределби. Секој член на оваа фамилија е детерминиран со три параметри: '''N, N₁ и n'''. Заради поедноставување на формулата P=N₁/N (учество на успесите во масата), [[Аритметичка средина|аритметичката средина]] (M_x= E(X)) и [[Стандардно отстапување|стандардното отстапување]] на хипергеометриската распределба, ќе се пресметаат врз основа на следниве формули: [[Податотека:E(X).png|мини|лево]] [[Податотека:SIGMAx.png|мини|н]] Хипергеометриската распределба, како и биномната, имаат иста аритметичка средина, но стандардното отстапување на хипергеометриската распределба е различно, бидејќи се множи со изразот √((N-n)/(N-1)), кој патем се нарекува '''поправен фактор за конечна маса.'''. Отстапувањата на двете распределби нема да се разликуваат доколку поправниот фактор е близу до единица, т.е ако примерокот има мал број елементи на популацијата. Планирањето на експериментот на изборот на примерокот е подобро да се изведува со биномната распределба, бидејќи пресметувањето на хипергеометриската распределба е покомплицирано. Поради тоа, експериментот мора да се однесува на бесконечна популација или пак треба да се земе примерок со повторување или бројот на елементите да биде помал од 5% од големината на популацијата. == Примери == 1° Доколку во еден магацини за резервни делови има n елементи, од кои М исправни и N-M неисправни.Треба на случаен начин да избереме n елементи од магацинот.Ако изборот на резервни делови се врши со враќање на елементите пред следното извлекување,тогаш случајната променлива X која го означува бројот на неисправни елементи помеѓу n избраните има биномна распределба. Меѓутоа, ако резервни делови не се враќаат во кутијата во која се избираат,тогаш составот на елементите во магацинот се менува пред секој нов избор, што значи се резултира со избор на независни настани. Потребно е да се пронајде распределба на случајна променлива X која означува број на неисправни делови меѓу n неизбрани без враќање,каде што n≤N. Претпоставката е дека секоја n комбинација на елементи во магацинот има еднаква [[веројатност]] да биде избрана. Бројот на сите можни избори на n елементи во магацинот со N елементи е еднаква на (N/n) Пожелни се оние исходи кои содржат x ispravni и n-x неисправни. Термините на случајната променлива X се нарекуваат ''Хипергеометриска распределба''. Бидејќи x не може да биде поголемо од n или M,тогаш мора да важи правилото x≤ min { n,M }. Исто така мора да биде x≥0 i N- M≥n-x, каде што се добива x≥ max {M+n-N } Доколку x се наоѓа во границата max {O,M+n-N}≤x≤ min {n,M} Ако N е големо, а n мало законот за хипергеометриска распределба (X=x) има тенденција кон биномната распределба и во тој случај не постои речиси никаква разлика ако се избере мал број на елементи со или без враќање од целокупниот број на елементи. 2° Доколку имаме еден производствен процес во кој за 60 минути се произведуваат 100 дискови за определен сметач. Заради намалување на производствените трошоци процесот го следиме врз основа на примерок од 10 елементи.Да претпоставиме дека во тие 60 минути 8 произведени дискови биле исправни.Колку изнесува веројатноста дека примерокот од 10 елементи ќе содржи точно 2 неисправни и 8 неисправни дискови? Оваа веројатност можеме да ја добиеме преку користење на хипергеометриската распределба, бидејќи масата е конечна,а големината на примерокот спрема големината на масата изнесува (10/100)=0,1 или 100%.Следува решение на задачата : <math>P(X=2)=\frac{\binom{8}{2}\binom{92}{8} }{\binom{100}{10} }=\frac{\frac{8!}{2!6!}\cdot\frac{92!}{8!84!} }{\frac{100!}{10!90!} }=0,\!15056</math> == Наводи == 1. Ристески Славе, Тевдовски Драган (2010): „Статистика за бизнис и економија“, четврто издание, Скопје: Економски факултет - Скопје. 2. http://www.scribd.com/doc/94814154/Modeli-prekidnih-rasporeda {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130524080933/http://www.scribd.com/doc/94814154/Modeli-prekidnih-rasporeda |date=2013-05-24 }} 3. Paul Newbold (2007): „Statistics for business and economics“. 4. Statistical quality control; 1999; Johannes Ledolter & Claude W. Burrill [[Категорија:Дискретни распределби]] gv7p75ujovpb58pizrmoq6uj3vulpbe 0 1078979 5641550 5641163 2026-10-07T05:55:35Z Bjankuloski06 332 5641550 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Dice Distribution (bar).svg|мини|десно|300п|Дискретна веројатносна распределба на збир од две коцки]] '''Веројатносна распределба''' (или '''веројатносен распоред''') — односот помеѓу вредностите кои ги зема [[Случајна променлива|случајната променлива]] и нивните [[Теорија на веројатноста|веројатности]]. Распределбата на веројатностите може да биде едноваријатна и повеќеваријантна. Едноваријантната распределба ги дава веројатностите на една случајна променива да преземе разни алтернативни вредности. Повеќеваријантната распределба ги дава веројатностите на еден случаен [[вектор]] – збир на два или повеќе случајни променливи – преземање разни вредносни [[комбинација|комбинации]]. Од едноваријантните веројатносни распределби најчесто се среќаваат и се многу важни слендиве: [[биномна распределба|биномна веројатност]], [[хипергеометриска распределба|хипергеометриска]] веројатност и [[нормална распределба|нормалната распределба]]. == Вовед == [[Податотека:Standard deviation diagram (decimal comma).svg|мини|десно|Дијаграм на [[стандардно отстапување]] на [[нормална распределба]]]] За да ја дефинираме веројатносната распределба за наједноставните случаи, најпрво треба да правиме разлика помеѓу прекинатата и непрекинатата случајна променлива. == Прекината случајна променлива == Ако променливата X случајно може да земе една од вредностите x₁, x₂, x_n, со соодветни веројатности (релативни честоти) p₁, p₂,... , p_n при што p₁+ p₂+... + p_n = 1 во тој случај X претставува прекината случајна променлива. Со други зборови, ако ''S'' е простор на можни настани, тогаш случајната променлива претставува функција ''x'' која му доделува бројан вредност на секој исход од ''S''. Притоа, ако множеството од вредности кои може да ги земе случајната променлива е конечно, тогаш случајната променлива се нарекува прекината (дискретна).<ref>Roland E. Larson, Bruce H. Edwards, David E. Heyd, ''Finite Mathematics''. D. C. Heath and Company, Lexington, Massachusetts and Toronto, 1991, стр. 305.</ref> == Распределба на веројатностите == Односот помеѓу вредностите кои ги зема случајната променлива и веројатностите со кои тие вредности ги зема се нарекува распределба (закон или функција) на веројатностите на случајната променлива. Во општ случај, веројатносната распределба на прекината случајна променлива може да се дефинира како збир на паровите на вредности со соодветни веројатности, при што збирот на сите веројатности е 1. {| class="wikitable" |- ! Веројатносна распределба на !! Прекинатата случајан променлива |- | Различни вредности на X || x₁, x₂...., x_n |- | Веројатности P( X ) || p₁, p₂, ... , p_n |} каде што Σp_i = 1 {{Веројатност}} Пример: Фрлање на две коцки, за појавување на страните на коцките означени со 6, случајната променлива X може да ги земе вредностите 0,1 и 2. Веројатноста случајната променлива X да земе некоја од наведните вредности ќе ја означиме со P(X = x_i) = p_i. Значи, <br /> [[Податотека:Формули.png|ниеден|центар]] Притоа, ако секој исход од просторот на можни настани ''S'' има подеднакви изгледи да се случи, тогаш веројатноста на Х е дадена како:<ref>Roland E. Larson, Bruce H. Edwards, David E. Heyd, ''Finite Mathematics''. D. C. Heath and Company, Lexington, Massachusetts and Toronto, 1991, стр. 308.</ref> <br /> :<math>\ \frac{f(x)}{n}</math>, каде: ''f''(''x'') е честотата на ''x'', додека ''n'' е бројот на исходи во ''S''. Графичкото толкување на законот на веројатностите на прекината случајна променлива најчесто се врши со помош на дијаграмот на веројатностите или со т.н. веројатносен хистограм. [[Податотека:Графикони.png|рамка|центар|Веројатносен дијаграм]] [[Податотека:Хистограм.png|рамка|центар|Веројатносен хистограм]] Општите одлики на сите прекинати случајни променливи: Ниту една веројатност во веројатносната распределба не може да биде негативна, т.е. * P( X = x_i ) ≥ 0 за секое i * Збирот на веројатностите кои одговараат на сите вредности на случајната променлива мора да биде еднакво на 1, т.е. ∑ pi= 1 == Функција на распределба == Функција на распределба претставува кумулативна функција на законот (распределбата) на веројатностите на случајната променлива. функцијата на распределбата на случајната променлива X се означува со F(x) и е дадена со веројатноста '''Функција на распределба''' '''F(x) = P( X ≤ x )''' каде што x може да биде било кој реален број. Кај прекинатата алеаторна променлива X, која зема вредности x₁, x₂, ... , x_н функцијата на распоредот е '''F(x) = P( X ≤ x ) = P( X = x₁ ) + P(X = x₂ ) + ... + P(X=x_n ) = ∑pi = 1''' '''Секоја функција на распределбата мора да ги задоволи следните математички одлики: # за која било вредност а, 0 ≤ F(a) ≤ 1 што е и разбирливо, бидејќи тоа е функција на веројатносна распределба; # F(- ∞) = 0 и F(+ ∞) = 1 бидејќи F( -∞) = P(X ≤ -∞) е не моженнастан, а F(+∞) = P(X ≤ +∞) е сигурен настан; # ако а < b тогаш F(a) ≤ F(b) т.е. функцијата на распределба на било која случајна променлива е неопаѓачка функција. Функцијата на распределба за прекинатата алеатрна променлива X се добива со кумулирање на веројатностите. Функцијата на распределба за дадена вредност x на случајната променлива X ја претставува веројатноста случајната променлива X да ги земе сите вредности помали или еднакви на таа вредност x. '''Функцијата на веројатносна распределба на прекината случајна променлива мора да ги задоволува следниве две својства.''' # 0 ≤ P( x ) ≤ 1 за која било вредност на x и # Збирот на поединечните веројатности е 1 , односно ∑ P( x ) = 1 каде што ознаката покажува збир на сите можни вредности на x. '''Очекувана вредност''' - (математичкото очекување ) на прекинатата случајна променлива X е еднаква на збирот од производот на секоја можна вредност на X и соодветните веројатности, односно Очекувана вредност на прекината случајна променлива '''∑(X) = ∑x_i p_i''' '''Варијанса'''- просек на квадратите на отстапувањата на вредностите на случајната променлива X од нејзината очекувана вредност. ==Модели на прекинати распределби на веројатноста== Под модел на распределбата се подразбира функционалната врска помеѓу вредностите на случајната променлива и соодветните веројатности, дефинирана со определен тип на функција. Кај прекинатата случајна променлива моделот на распределба претставува функционална врска помеѓу вредностите x₁, x₂, ... , x_n, и соодветните веројатности p₁, p₂, ..., p_n односно p_i = f(x_i) каде што i = 1,2, ... , n. Кај непрекинатат случајна променлива функционалната врска се сведува на законот на веројатностите дефинирани со функцијата f(x) за секое x во интервалот ( a,b). '''Најпознати модели на прекинати веројатносни распределби се:''' * [[Биномна распределба]] (Бернулиева распределба) * [[Хипергеометриска распределба]] * [[Поасонова распределба]] * [[Рамномерна распределба]] '''Биномна распределба''' – во применетата статистика најчесто употребуван прекината распределба е биномниата распределба. За негово поцелосно согледување ќе го објасниме Бернулиевата распределба. Бернулиевиот модел на распределба го карактеризира случајната променлива X која може да земе само една од алтернативните вредности:0 е q ,а вредноста 1 е p, притоа p+q = 1. {| class="wikitable" |- | x || 0 1 |- | p || 1-p p |} '''Параметрите на Бернулиевата распределба се:''' # Очекувана вредност. E(X) = M = p. # Варијанса: Бернулиевиот модел на распределба е дефиниран само со еден параметар: p. Секој опит резултира во еден од двата можни исходи “успех” и “неуспех”. Таквиот опит кој може да продуцира само со две резултати се нарекува Бернулиев опит. == Непрекинати веројатносни распределби == Веројатносната распределба на непрекинатата случајна променлива x претставува [[функција]] на f(x) . За секоја вредност на непрекинатата случајна променлива x во интервалот ( a,b ) ,функцијата f(x) е поголема од 0 . Непрекинатата случајна променлива x не може да земе една определена вредност (P(X=x)), ако се има предвид фактот дека такви вредности има бесконечно многу , и оттаму таа веројатност е еднаква на нула за секое x . Кај непрекинатата случајна променлива може да се определува само веројатноста дека x се наоѓа во некој интервал. Функцијата f(x) го претставува веројатносната распределба на непрекинатата алеаторна променлива X , ако ги задоволи следните услови: * 0 ≤ f(x) ≤ 1 значи дека функцијата не е негативна , т.е. f(x) ≥ 0 * ∫_(-∞)^(+∞)Σ〖f(x)〗dx = 1 вкупната површина под кривата на f(x) секогаш е еднаква на 1 . Веројатноста X да земе вредност во некој интервал , на пример ( a, b ) еднаква е на површината помеѓу кривата f(x) и оската X во должина на интервалот ( a,b ). Ако функцијата f(x) е интеграбилна таа површина може да се изрази преку определен интеграл . P ( a < X ≤ b ) = ∫_(-∞)^(+∞)Σ〖f(x)〗dx Бидејќи непрекинатата алеаторна променлива може да зема бесконечно многу вредности , веројатноста да земе една определена вредност е еднаква на 1⁄∞ = 0.Значи P ( a < X < b ) = P ( a < X ≤ b ) = P ( a ≤ X < b ) = P ( a ≤ X ≤ b ) . Кога е веќе познат математичкиот израз на функцијата f(x) на непрекинатата алеаторна променлива , проблемот во врска со изнаоѓањето на веројатностите X да земе вредност во некој интервал се сведува на пресметување на соодветна површина под кривата . Постојат неколку модели на непрекинати веројатносни распределби: # [[Нормална распределба]] : нормалната случајна порменлива X претставува непрекината променлива која зема бесконечен број можни вредности од - ∞ до + ∞ со функцијата f(x) која претставува веројатносна распределба во дадениот интервал. Стандарфдизиран нормална распределба # [[Студентова т-распределба]] # [[Хи-квадратна проверка|x²-проверка]] == Извори == * Ристески Славе, Тевдовски Драган (2010): „Статистика за бизнис и економија“, четврто издание, Скопје: Економски факултет – Скопје. ISBN 978-608-212-009-6 * Paul Newbold, William Carlson, Betty Thorne (2012): Statistics for Business and Economics (8th Edition). ISBN 978-0132745659. == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Веројатносни распределби| ]] [[Категорија:Веројатност|Распределба]] [[Категорија:Статистика]] 1xkcfe98ggppplfjh7dvvx6dtiv6gwb 14 1079009 5641551 4836050 2026-10-07T06:13:11Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Категорија:Прекинати распределби]] на [[Категорија:Дискретни распределби]] без да остави пренасочување: (преку [[ВП:КМ|КМ]]) 4836049 wikitext text/x-wiki {{Катпов|Прекината распределба}} {{рв|Discrete distributions}} [[Категорија:Веројатносни распределби]] bnp6bi563600282pl8v8r4sm17dxyic 5641559 5641551 2026-10-07T06:16:51Z Bjankuloski06 332 5641559 wikitext text/x-wiki {{Катпов|Дискретна распределба}} {{рв|Discrete distributions}} [[Категорија:Веројатносни распределби]] 9j0vpf4ulrk04pg1elstc4czz3lgfcv 0 1087845 5641474 5616853 2026-10-06T18:56:50Z Виолетова 1975 5641474 wikitext text/x-wiki {{taxobox |image = Mallow_January_2008-1.jpg |image_caption = Црн слез |regnum = [[Plantae]] |unranked_divisio = [[Angiospermae]] |unranked_classis = [[Eudicots]] |unranked_ordo = [[Rosids]] |ordo = [[Malvales]] |familia = [[Malvaceae]] |subfamilia = [[Malvoideae]] |genus = ''[[Malva]]'' |species = '''''M. sylvestris''''' |binomial = ''Malva sylvestris'' |binomial_authority = [[L.]] (1753) |synonyms = ''Malva ambigua'' <small>Guss.</small><br /> ''Malva mauritiana'' <small>L.</small><br /> ''Malva erecta'' <small>C.Presl</small><ref name="rbge">{{Наведена мрежна страница | url = http://rbg-web2.rbge.org.uk/cgi-bin/nph-readbtree.pl/feout?FAMILY_XREF=&GENUS_XREF=Malva&SPECIES_XREF=sylvestris | title = Flora Europaea Search Results | accessdate = 9 May 2008 | work = Flora Europaea | publisher = [[Royal Botanic Garden Edinburgh]] }}</ref><br /> ''Malva gymnocarpa'' <small>Pomel</small><ref name="apd">{{Наведена мрежна страница | url = http://www.ville-ge.ch/cjb/bd/africa/details.php?langue=an&id=81830 | title = ''Malva sylvestris'' L. record n° 81830 | accessdate = 9 May 2008 | work = African Plants Database | publisher = [[Natural History Museum of Geneva|South African National Biodiversity Institute, the Conservatoire et Jardin botaniques de la Ville de Genève]] and Tela Botanica | archive-date = 2013-01-01 | archive-url = https://archive.today/20130101125754/http://www.ville-ge.ch/cjb/bd/africa/details.php?langue=an&id=81830 | url-status = dead }}</ref> |}} '''Црн слез''' — растение од фамилијата Слезови ([[Malvaceae]]). == Име == Латинското име е ''malva silvestris''. На македонското јазично подрачје познато е како црн слез, див слез, малуха (Клепушна, З'хнинско), камилец (Хаџи Бејлик, Демир Хисар), шапка (Кукуш), шљас (Сенгелево, Демир Хисар), камбула (Дојран и Пирава, Гевгелија), коњак (Страчишта, Неврокоп).<ref>''Билтен на одборот за изработување на македонската терминологија, МАНУ, Скопје, 1974, стр. 8''</ref> == Опис на растението == [[Податотека:MalvaSylvestris-blad-hr.jpg|мини|лево|Лист од црн слез]] Растението има [[стебло]] високо од 20 до 150&nbsp;cm, растечко нагоре или легнато, најчесто разгрането и во основата вдрвенето.<ref name=priracnik>{{наведена книга| last1 = Захариев| first1 = Илчо| last2 = Гогушев| first2 = Георги| last3 = Велковски| first3 = Николчо| last4 = Гешева| first4 = Михаела| title = Прирачник за собирачи на лековити билки и шумски плодови| publisher = Општина Делчево| year = 2012| isbn = 9786086538811| page = 36}}</ref> [[Лист]]овите имаат облик на дланка, на 3-5 места прстесто врежани, поставени на долги дршки.<ref>{{наведена книга| last1 = Кулеванова| first1 = Светлана| last2 = Стефков| first2 = Ѓоше| title = Лековити и ароматични растенија : упатство и монографии за собирачи според принципите за органско производство| publisher = Министерство за земјоделство, шумарство и водостопанство на Република Македонија| year = 2004| isbn = 9989225923| page = 86}}</ref> Цветовите се многубројни, по 2-6 или повеќе во пазувите на листовите во гроздовидни соцветија и светловиолетови по боја.<ref name=priracnik /> == Употреба == Во 1931 година, англиската треварка и научник, Мод Грив, напишала дека „употребата на овој вид слез е заменета со мочуришниот слез (''[[Althaea officinalis]]''), кој ги поседува истите својства во поголем степен, но сè уште е омилен лек кај селаните каде што не може да се најде мочуриштен слез“. Варените млади листови се јаделе како зеленчук во неколку делови на Европа во 19 век.<ref name="Wakley">{{cite book |last=Hiley |first=John S. |editor=Thomas Wakley |editor-link=Thomas Wakley |title=The Lancet, In Two Volumes |url=https://books.google.com/books?id=8v0BAAAAYAAJ |access-date=10 May 2008 |edition=Volume The Second |year=1841 |chapter=On the medical botany of the province of Halifax |chapter-url=https://books.google.com/books?id=8v0BAAAAYAAJ&pg=PA430 |publisher=J. Onwhyn }}</ref> Во [[Мароко]], [[Тунис]] и [[Палестина]], листовите „Малва“ се попаруваат со лук и домати, и се јадат како предјадење или салата. Во [[Египет]], од листовите се прави растително јадење слично на чорба, особено во зима. Во [[традиционална медицина]], ''М. sylvestris'' се користи во [[билкарство]],<ref name="Balfour1">{{cite book |last=Balfour |first=John Hutton |author-link=John Hutton Balfour |title=A manual of botany: being an introduction to the study of the structure, physiology, and classification of plants |url=https://books.google.com/books?id=SAsAAAAAQAAJ |access-date=10 May 2008 |year=1863 |publisher=Edinburgh: [[A & C Black]] |chapter=Products and Secretions of Plants |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SAsAAAAAQAAJ&pg=RA1-PA385 }}</ref><ref name="Balfour2">{{cite book |last=Balfour |first=John Hutton |author-link=John Hutton Balfour |title=A manual of botany: being an introduction to the study of the structure, physiology, and classification of plants |url=https://books.google.com/books?id=SAsAAAAAQAAJ |access-date=10 May 2008 |year=1863 |publisher=Edinburgh: [[A & C Black]] |chapter=Malvaceae |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SAsAAAAAQAAJ&pg=RA1-PA385 }}</ref> посебно плодот.<ref name="dey">{{cite book |last1=Dey, William Mair |first1=Kanny Lall |last2=Mair |first2=William |title=The indigenous drugs of India: short descriptive notices of the principal medicinal products met with in British India |url=https://books.google.com/books?id=3vgIAAAAIAAJ |access-date=10 May 2008 |year=1896 |publisher=[[Thacker's Indian Directory|Thacker, Spink & Co.]] |pages=387 pages |chapter=Indigenous Drugs of India |chapter-url=https://books.google.com/books?id=3vgIAAAAIAAJ&pg=PA180 }}</ref> Семето се вари и се пие густо или пак подготвено како чај, а листовите се користеле како надворешни облоги врз кожата. Црниот слез долго време се користел како природен обојувач за добивање жолта боја. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Слезови]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Растителни вапсила]] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] 0kq3kujuycj2ahestc790igk0u48ss1 5641659 5641474 2026-10-07T09:26:56Z Виолетова 1975 /* Име */ 5641659 wikitext text/x-wiki {{taxobox |image = Mallow_January_2008-1.jpg |image_caption = Црн слез |regnum = [[Plantae]] |unranked_divisio = [[Angiospermae]] |unranked_classis = [[Eudicots]] |unranked_ordo = [[Rosids]] |ordo = [[Malvales]] |familia = [[Malvaceae]] |subfamilia = [[Malvoideae]] |genus = ''[[Malva]]'' |species = '''''M. sylvestris''''' |binomial = ''Malva sylvestris'' |binomial_authority = [[L.]] (1753) |synonyms = ''Malva ambigua'' <small>Guss.</small><br /> ''Malva mauritiana'' <small>L.</small><br /> ''Malva erecta'' <small>C.Presl</small><ref name="rbge">{{Наведена мрежна страница | url = http://rbg-web2.rbge.org.uk/cgi-bin/nph-readbtree.pl/feout?FAMILY_XREF=&GENUS_XREF=Malva&SPECIES_XREF=sylvestris | title = Flora Europaea Search Results | accessdate = 9 May 2008 | work = Flora Europaea | publisher = [[Royal Botanic Garden Edinburgh]] }}</ref><br /> ''Malva gymnocarpa'' <small>Pomel</small><ref name="apd">{{Наведена мрежна страница | url = http://www.ville-ge.ch/cjb/bd/africa/details.php?langue=an&id=81830 | title = ''Malva sylvestris'' L. record n° 81830 | accessdate = 9 May 2008 | work = African Plants Database | publisher = [[Natural History Museum of Geneva|South African National Biodiversity Institute, the Conservatoire et Jardin botaniques de la Ville de Genève]] and Tela Botanica | archive-date = 2013-01-01 | archive-url = https://archive.today/20130101125754/http://www.ville-ge.ch/cjb/bd/africa/details.php?langue=an&id=81830 | url-status = dead }}</ref> |}} '''Црн слез''' ([[науч.]] ''Malva silvestris)'' — растение од фамилијата слезови ([[Malvaceae]]). == Име == Латинското име е ''Malva silvestris''. На македонското јазично подрачје познато е како црн слез, див слез, малуха (Клепушна, З'хнинско), камилец (Хаџи Бејлик, Демир Хисар), шапка (Кукуш), шљас (Сенгелево, Демир Хисар), камбула (Дојран и Пирава, Гевгелија), коњак (Страчишта, Неврокоп).<ref>''Билтен на одборот за изработување на македонската терминологија, МАНУ, Скопје, 1974, стр. 8''</ref> == Опис на растението == [[Податотека:MalvaSylvestris-blad-hr.jpg|мини|лево|Лист од црн слез]] Растението има [[стебло]] високо од 20 до 150&nbsp;cm, растечко нагоре или легнато, најчесто разгрането и во основата вдрвенето.<ref name=priracnik>{{наведена книга| last1 = Захариев| first1 = Илчо| last2 = Гогушев| first2 = Георги| last3 = Велковски| first3 = Николчо| last4 = Гешева| first4 = Михаела| title = Прирачник за собирачи на лековити билки и шумски плодови| publisher = Општина Делчево| year = 2012| isbn = 9786086538811| page = 36}}</ref> [[Лист]]овите имаат облик на дланка, на 3-5 места прстесто врежани, поставени на долги дршки.<ref>{{наведена книга| last1 = Кулеванова| first1 = Светлана| last2 = Стефков| first2 = Ѓоше| title = Лековити и ароматични растенија : упатство и монографии за собирачи според принципите за органско производство| publisher = Министерство за земјоделство, шумарство и водостопанство на Република Македонија| year = 2004| isbn = 9989225923| page = 86}}</ref> Цветовите се многубројни, по 2-6 или повеќе во пазувите на листовите во гроздовидни соцветија и светловиолетови по боја.<ref name=priracnik /> == Употреба == Во 1931 година, англиската треварка и научник, Мод Грив, напишала дека „употребата на овој вид слез е заменета со мочуришниот слез (''[[Althaea officinalis]]''), кој ги поседува истите својства во поголем степен, но сè уште е омилен лек кај селаните каде што не може да се најде мочуриштен слез“. Варените млади листови се јаделе како зеленчук во неколку делови на Европа во 19 век.<ref name="Wakley">{{cite book |last=Hiley |first=John S. |editor=Thomas Wakley |editor-link=Thomas Wakley |title=The Lancet, In Two Volumes |url=https://books.google.com/books?id=8v0BAAAAYAAJ |access-date=10 May 2008 |edition=Volume The Second |year=1841 |chapter=On the medical botany of the province of Halifax |chapter-url=https://books.google.com/books?id=8v0BAAAAYAAJ&pg=PA430 |publisher=J. Onwhyn }}</ref> Во [[Мароко]], [[Тунис]] и [[Палестина]], листовите „Малва“ се попаруваат со лук и домати, и се јадат како предјадење или салата. Во [[Египет]], од листовите се прави растително јадење слично на чорба, особено во зима. Во традиционална медицина, ''Malva silvestris'' се користи во [[билкарство]],<ref name="Balfour1">{{cite book |last=Balfour |first=John Hutton |author-link=John Hutton Balfour |title=A manual of botany: being an introduction to the study of the structure, physiology, and classification of plants |url=https://books.google.com/books?id=SAsAAAAAQAAJ |access-date=10 May 2008 |year=1863 |publisher=Edinburgh: [[A & C Black]] |chapter=Products and Secretions of Plants |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SAsAAAAAQAAJ&pg=RA1-PA385 }}</ref><ref name="Balfour2">{{cite book |last=Balfour |first=John Hutton |author-link=John Hutton Balfour |title=A manual of botany: being an introduction to the study of the structure, physiology, and classification of plants |url=https://books.google.com/books?id=SAsAAAAAQAAJ |access-date=10 May 2008 |year=1863 |publisher=Edinburgh: [[A & C Black]] |chapter=Malvaceae |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SAsAAAAAQAAJ&pg=RA1-PA385 }}</ref> посебно плодот.<ref name="dey">{{cite book |last1=Dey, William Mair |first1=Kanny Lall |last2=Mair |first2=William |title=The indigenous drugs of India: short descriptive notices of the principal medicinal products met with in British India |url=https://books.google.com/books?id=3vgIAAAAIAAJ |access-date=10 May 2008 |year=1896 |publisher=[[Thacker's Indian Directory|Thacker, Spink & Co.]] |pages=387 pages |chapter=Indigenous Drugs of India |chapter-url=https://books.google.com/books?id=3vgIAAAAIAAJ&pg=PA180 }}</ref> Семето се вари и се пие густо или пак подготвено како чај, а листовите се користеле како надворешни облоги врз кожата. Црниот слез долго време се користел како природен обојувач за добивање жолта боја. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Слезови]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Растителни вапсила]] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] qu27tg87jgt469bawkno0rpblubxvlh 5641660 5641659 2026-10-07T09:27:16Z Виолетова 1975 /* Употреба */ 5641660 wikitext text/x-wiki {{taxobox |image = Mallow_January_2008-1.jpg |image_caption = Црн слез |regnum = [[Plantae]] |unranked_divisio = [[Angiospermae]] |unranked_classis = [[Eudicots]] |unranked_ordo = [[Rosids]] |ordo = [[Malvales]] |familia = [[Malvaceae]] |subfamilia = [[Malvoideae]] |genus = ''[[Malva]]'' |species = '''''M. sylvestris''''' |binomial = ''Malva sylvestris'' |binomial_authority = [[L.]] (1753) |synonyms = ''Malva ambigua'' <small>Guss.</small><br /> ''Malva mauritiana'' <small>L.</small><br /> ''Malva erecta'' <small>C.Presl</small><ref name="rbge">{{Наведена мрежна страница | url = http://rbg-web2.rbge.org.uk/cgi-bin/nph-readbtree.pl/feout?FAMILY_XREF=&GENUS_XREF=Malva&SPECIES_XREF=sylvestris | title = Flora Europaea Search Results | accessdate = 9 May 2008 | work = Flora Europaea | publisher = [[Royal Botanic Garden Edinburgh]] }}</ref><br /> ''Malva gymnocarpa'' <small>Pomel</small><ref name="apd">{{Наведена мрежна страница | url = http://www.ville-ge.ch/cjb/bd/africa/details.php?langue=an&id=81830 | title = ''Malva sylvestris'' L. record n° 81830 | accessdate = 9 May 2008 | work = African Plants Database | publisher = [[Natural History Museum of Geneva|South African National Biodiversity Institute, the Conservatoire et Jardin botaniques de la Ville de Genève]] and Tela Botanica | archive-date = 2013-01-01 | archive-url = https://archive.today/20130101125754/http://www.ville-ge.ch/cjb/bd/africa/details.php?langue=an&id=81830 | url-status = dead }}</ref> |}} '''Црн слез''' ([[науч.]] ''Malva silvestris)'' — растение од фамилијата слезови ([[Malvaceae]]). == Име == Латинското име е ''Malva silvestris''. На македонското јазично подрачје познато е како црн слез, див слез, малуха (Клепушна, З'хнинско), камилец (Хаџи Бејлик, Демир Хисар), шапка (Кукуш), шљас (Сенгелево, Демир Хисар), камбула (Дојран и Пирава, Гевгелија), коњак (Страчишта, Неврокоп).<ref>''Билтен на одборот за изработување на македонската терминологија, МАНУ, Скопје, 1974, стр. 8''</ref> == Опис на растението == [[Податотека:MalvaSylvestris-blad-hr.jpg|мини|лево|Лист од црн слез]] Растението има [[стебло]] високо од 20 до 150&nbsp;cm, растечко нагоре или легнато, најчесто разгрането и во основата вдрвенето.<ref name=priracnik>{{наведена книга| last1 = Захариев| first1 = Илчо| last2 = Гогушев| first2 = Георги| last3 = Велковски| first3 = Николчо| last4 = Гешева| first4 = Михаела| title = Прирачник за собирачи на лековити билки и шумски плодови| publisher = Општина Делчево| year = 2012| isbn = 9786086538811| page = 36}}</ref> [[Лист]]овите имаат облик на дланка, на 3-5 места прстесто врежани, поставени на долги дршки.<ref>{{наведена книга| last1 = Кулеванова| first1 = Светлана| last2 = Стефков| first2 = Ѓоше| title = Лековити и ароматични растенија : упатство и монографии за собирачи според принципите за органско производство| publisher = Министерство за земјоделство, шумарство и водостопанство на Република Македонија| year = 2004| isbn = 9989225923| page = 86}}</ref> Цветовите се многубројни, по 2-6 или повеќе во пазувите на листовите во гроздовидни соцветија и светловиолетови по боја.<ref name=priracnik /> == Употреба == Во 1931 година, англиската треварка и научник, Мод Грив, напишала дека „употребата на овој вид слез е заменета со мочуришниот слез (''[[Althaea officinalis]]''), кој ги поседува истите својства во поголем степен, но сè уште е омилен лек кај селаните каде што не може да се најде мочуриштен слез“. Варените млади листови се јаделе како зеленчук во неколку делови на Европа во 19 век.<ref name="Wakley">{{cite book |last=Hiley |first=John S. |editor=Thomas Wakley |editor-link=Thomas Wakley |title=The Lancet, In Two Volumes |url=https://books.google.com/books?id=8v0BAAAAYAAJ |access-date=10 May 2008 |edition=Volume The Second |year=1841 |chapter=On the medical botany of the province of Halifax |chapter-url=https://books.google.com/books?id=8v0BAAAAYAAJ&pg=PA430 |publisher=J. Onwhyn }}</ref> Во [[Мароко]], [[Тунис]] и [[Палестина]], листовите се попаруваат со лук и домати, и се јадат како предјадење или салата. Во [[Египет]], од листовите се прави растително јадење слично на чорба, особено во зима. Во традиционална медицина, ''Malva silvestris'' се користи во [[билкарство]],<ref name="Balfour1">{{cite book |last=Balfour |first=John Hutton |author-link=John Hutton Balfour |title=A manual of botany: being an introduction to the study of the structure, physiology, and classification of plants |url=https://books.google.com/books?id=SAsAAAAAQAAJ |access-date=10 May 2008 |year=1863 |publisher=Edinburgh: [[A & C Black]] |chapter=Products and Secretions of Plants |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SAsAAAAAQAAJ&pg=RA1-PA385 }}</ref><ref name="Balfour2">{{cite book |last=Balfour |first=John Hutton |author-link=John Hutton Balfour |title=A manual of botany: being an introduction to the study of the structure, physiology, and classification of plants |url=https://books.google.com/books?id=SAsAAAAAQAAJ |access-date=10 May 2008 |year=1863 |publisher=Edinburgh: [[A & C Black]] |chapter=Malvaceae |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SAsAAAAAQAAJ&pg=RA1-PA385 }}</ref> посебно плодот.<ref name="dey">{{cite book |last1=Dey, William Mair |first1=Kanny Lall |last2=Mair |first2=William |title=The indigenous drugs of India: short descriptive notices of the principal medicinal products met with in British India |url=https://books.google.com/books?id=3vgIAAAAIAAJ |access-date=10 May 2008 |year=1896 |publisher=[[Thacker's Indian Directory|Thacker, Spink & Co.]] |pages=387 pages |chapter=Indigenous Drugs of India |chapter-url=https://books.google.com/books?id=3vgIAAAAIAAJ&pg=PA180 }}</ref> Семето се вари и се пие густо или пак подготвено како чај, а листовите се користеле како надворешни облоги врз кожата. Црниот слез долго време се користел како природен обојувач за добивање жолта боја. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Слезови]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Растителни вапсила]] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] f4b5quedbb99txt4sys66mnnt7pka4s 10 1096547 5641560 3917175 2026-10-07T06:18:31Z Bjankuloski06 332 5641560 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија | bodyclass = | above = {{{name|<includeonly>{{СТРАНИЦА}}</includeonly>}}} | abovestyle = background:#e7dcc3; | image1 = {{#if:{{{image1|}}}|[[Податотека:{{{image1}}}|270п]]}} | caption1 = {{{caption1|}}} | image2 = {{#if:{{{image2|}}}|[[Податотека:{{{image2}}}|270п]]}} | caption2 = {{{caption2|}}} | label1 = Тип | data1 = {{{type|}}} | label2 = Означување | data2 = {{{notation|}}} | label3 = Параметри | data3 = {{{parameters|}}} | label4 = Поддршка | data4 = {{{support|}}} | label5 = [[Веројатносна распределба|ВР]] | data5 = {{{pdf|}}} | label6 = [[Распределбена функција|РФ]] | data6 = {{{cdf|}}} | label7 = [[Аритметичка средина| &mu;]] | data7 = {{{mean|}}} | label8 = [[Медијана|''М''=''М''_e]] | data8 = {{{median|}}} | label9 = [[Мод|''М''_o]] | data9 = {{{mode|}}} | label10 = [[Дисперзија|&sigma;²]] | data10 = {{{variance|}}} | label11 = [[Коефициент на асиметрија|Асиметрија]] | data11 = {{{skewness|}}} | label12 = [[Коефициент на сплоснатост|Сплоснатост]] | data12 = {{{kurtosis|}}} | label13 = [[Ентропија]] | data13 = {{{entropy|}}} }} <noinclude> {{документација}} [[Категорија:Предлошки за математика|Веројатност]] [[Категорија:Веројатност|Инфокутија]] [[Категорија:Статистика|Инфокутија]] </noinclude> hnmgds816h4brsexwqdb1un8bbsq9u7 0 1097635 5641631 5298326 2026-10-07T08:40:36Z Bjankuloski06 332 /* Примери */ Јазична исправка, replaced: фер → правилна (2) 5641631 wikitext text/x-wiki Во [[веројатност]]а, '''прекината случајна променлива''' ('''дискретна случајна променлива''') е [[случајна променлива]] со конечен број или со [[изброиво множество|изброив]] број елементи. (Случајна променлива e [[непрекината случајна променлива|непрекината]] ако нејзиното множество на вредности е интервал или унија од интервали.)<ref name=ASPE>{{Наведена книга|title=Applied statistics and probability for engineers, 5th ed., Chapter 3|first1=D.|last1=Montgomery|first2=G.|last2=Runger|year=2010|isbn=978-0470053041|publisher=Wiley|pages=784|language=англиски}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=The practice of statistics, 4th ed., Chapter 7|last1=Yates|first1=D.|last2=Moore|first2=D.|last3=Starnes|first3=D.|publisher=Freeman,NY|isbn=978-1429245593|year=2010|pages=728|language=англиски}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница | url=http://web.cortland.edu/matresearch/OxfordDictionaryMathematics.pdf |title=Oxford Concise Dictionary of Mathematics, Discrete random variable| first1=C.|last1=Clapham|first2=J.|last2=Nicholson | publisher =Addison-Wesley | year =2009|page=660|language=англиски|accessdate=1 септември 2013}}</ref> Подолу ја користиме буквата Х како „генерична ознака“ на случајна променлива. Вообичаено е да се користат големи букви од латиница како X, Y и Z за случајни променливи, а соодветните мали букви за нивни елементи. Веројатноста на елементот ''х'' од Х се означува со Pr(Х=''х'') или со P(Х=''х'') или со P(''х'') или со p(''х''). Од основните принципи на веројатноста (види [[веројатност]], [[случајна променлива]]): :<math>0 \leq Pr(X=x) \leq 1</math> &nbsp;&nbsp; и &nbsp;&nbsp; <math>\sum\limits_X {\Pr (X = x) = 1} </math> ==Прекинати распределби== [[Опит (теорија на веројатноста)|Случаен опит или експеримент]] со прекината случајна променлива се вика '''прекината распределба'''. Неколку познати прекинати распределби се: *[[Бернулиева распределба|Бернулиевa]] B(1,''p'') *[[Биномна распределба|Биномна]] B(''n'',''p'') *[[Геометриска распределба|Геометриска]] G(''p'') *[[Логаритамска распределба|Логаритамска]] *[[Поасонова распределба|Поасонова]] *[[Прекината рамномерна распределба|Прекината рамномерна]] U(''N'') *[[Хи-квадратна рапределба|Хи-квадратна]] *[[Хипергеометриска распределба|Хипергеометриска]] ==Закон на распределба== Распределба на веројатностите кај прекината случајна променлива се вика '''Закон на распределба'''.<ref name=ASPE /> Значи Законот на распределба е приказ на веројатностите за секоја вредност на Х. Приказот може да биде табеларен, функциски или графички. *Кратенка за Законот на распределба е '''PDF''' (анг. Probability Distribution Function) (обично). Оваа кратенка важи и кај непрекинати прекинати променливи (анг. Probability Density Function). *Кај прекинатата случајна променлива, се дефинира PDF-от само за вредностите на случајната променлива, а за други реални броеви законот е недефиниран (обично). <!-- Приказ даден со табела секогаш е таков. --> **За табеларен приказ на PDF-от со случајна променлива Х како насловни имиња во табелата се користат Х=''х'' и Pr(Х=''х'') (за веројатностите). **За функциски приказ на PDF-от се користи мала буква ''f'' за функцијата, а за променливата се користи мала буква од случајната променлива. На пример, ако Х е случајната променлива, со ''f''(''x'') се означува соодветниот PDF. Доколку елементите на X се подредени цели броеви, честопати се користи ''k'' наместо ''x'' и пишуваме ''f''(''k''). ::<math>f(x) = \Pr (X =x)\,\,\,\,\,x \in X</math> :*За графички приказ на PDF-от, едноставно се внесуваат точките користејќи го табеларниот приказ (веројатностите се на ''y''-оската). *Од основните принципи на веројатност, збирот на сите веројатности на елементите на случајната променлива Х е 1, т.е. ::<math>\sum\limits_{X=x}f(x) = 1</math> ==Кумулативна распределба== '''Кумулативна распределба''' на една прекината случајна променлива Х е приказ на збирот на веројатностите на елементите помали и еднаква на ''x''&isin;&#8477;.<ref name=ASPE /> Приказот може да биде табеларен, функциски или графички. *Кратенка за кумулативна распределба е '''CDF''' (анг. Cummulative Distribution Function) (обично). И називот и кратенката важат и кај непрекинати прекинати променливи. *Се дефинира CDF-от за сите реални броеви, а не само за вредностите на Х. **За функциски приказ на CDF-от се користи голема буква ''F'' за функцијата, а мала буква од случајната променлива за променливата. На пример ако Х е случајната променлива, со ''F''(''x'') се означува соодветниот CDF. ::<math>F(x) = \Pr (X \leq x) = \sum\limits_{k\le x} f(k) \,\,\,\,\,x \in \mathbb{R}</math> *При прекината случајна променлива Х, секој елемент на Х има ненегативна веројатност, па се појавува '''скок''' во CDF. Значи CDF-от не е мазна непрекината функција! *Од основните принципи на веројатноста, **Вредноста на CDF-от пред првиот (најмал) елемент на Х е 0. **Вредноста на CDF-от во и после последниот (најголем) елемент на Х е 1. ==Означување== Кардиналноста на едно множество А е бројот на (различните) елементи на множеството и се означува со #A. *Конечна случајна променлива Х: Значи #Х=N, за позитивен цел број N, N&ge;2. *Изброива случајна променлива Х: Значи Х&cong;&#8469; Елементите на множеството Х се реални броеви и се подредени од најмал кон најголем број. *Првиот елемент на Х се означува со ''х''₁, вториот елемент со ''х''₂, итн. *Соодветно се означуваат веројатностите, односно Pr(''х''₁)=''p''₁, веројатноста Pr(''х''₂)=''p''₂, итн. За конечна случајна променлива X со #X=N, општа форма на табелата на Законот на распределба на X е: <div style="margin-left:15px"> {| class="wikitable" valign="top" |- ! colspan=6|<span style="font-size:1.2em">PDF на X со #X=N</span> |- align="center" |width="70"|<math>X</math> |width="30"|<math>x_1</math> |width="30"|<math>x_2</math> |width="30"|<math>x_3</math> |width="30"|... |width="30"|<math>x_N</math> |- align="center" |<math>Pr(X=x_j)=f(x_j)</math> |<math>p_1</math> |<math>p_2</math> |<math>p_3</math> |... |<math>p_N</math> |} </div> За изброива случајна променлива X со #X=&#8469;, општа форма на табелата на Законот на распределба на X е: <div style="margin-left:15px"> {| class="wikitable" valign="top" |- ! colspan=7|<span style="font-size:1.2em">PDF на X со #X=&#8469;</span> |- align="center" |width="70"|<math>X</math> |width="30"|<math>x_1</math> |width="30"|<math>x_2</math> |width="30"|<math>x_3</math> |width="30"|... |width="30"|<math>x_n</math> |width="30"|... |- align="center" |<math>Pr(X=x_j)=f(x_j)</math> |<math>p_1</math> |<math>p_2</math> |<math>p_3</math> |... |<math>p_n</math> |... |} </div> ==Мерки на прекината случајна променлива== ===Очекувана вредност=== [[Очекувана вредност]] ''E''(''x'') :<math>E(x)= \sum\limits_{j = 1}^N {{x_j} \cdot {p_j}} </math> &nbsp;односно&nbsp; <math>E(x)= \sum\limits_{j=1}^\infty {{x_j} \cdot {p_j}}</math> Поради соодветноста на формулите, честопати наместо „очекувана вредност“ се користи и терминот [[аритметичка средина]] од [[статистика]]та како и означување &mu;. ===Дисперзија (варијанса)=== *[[Дисперзија (статистика)|Дисперзија]] &sigma;² :<math>\sigma ^2 = \sum\limits_{j = 1}^N {{{({x_j} - E(x) )}^2} \cdot {p_j}} </math> &nbsp;односно&nbsp; <math>\sigma ^2 = \sum\limits_{j = 1}^\infty {{{({x_j} - E(x) )}^2} \cdot {p_j}} </math> ===Стандардно отстапување === *[[Дисперзија (статистика)|Стандардно отстапување]] &sigma; :<math>\sigma= \sqrt{\sigma ^2}</math> ==Примери== [[Податотека:Orange,_10-sided_die.jpg|100п|right]] '''Пример:''' Опитот е: Фрлање на правилна коцка со десет страни и запишување на резултатот (на горната страна). <div style="margin-left:15px"> Соодветна прекината (конечна) случајна променлива е X={1,2,3,4,5,6,7,8,9,10}. Бидејќи е правилна коцка, сите исходи, т.е. сите N=10 елементи на Х се еднаквоможни со веројатност 1/10=0,1. (Ова е [[прекината рамномерна распределба|рамномерната распределба]] U(10).) {| class="wikitable" valign="top" |- ! PDF на опитот ! CDF на опитот |- | {| class="wikitable" |- align="center" |width="30"|X=x |width="15"|1 |width="15"|2 |width="15"|3 |width="15"|4 |width="15"|5 |width="15"|6 |width="15"|7 |width="15"|8 |width="15"|9 |width="15"|10 |- align="center" | ''f''(''x'') |0,1 |0,1 |0,1 |0,1 |0,1 |0,1 |0,1 |0,1 |0,1 |0,1 |} | {| class="wikitable" |- align="center" |width="30"|x&isin; |width="35"|(-&infin;,1) |width="30"|[1,2) |width="30"|[2,3) |width="30"|[3,4) |width="30"|[4,5) |width="30"|[5,6) |width="30"|[6,7) |width="30"|[7,8) |width="30"|[8,9) |width="30"|[9,10) |width="30"|[10,&infin;) |- align="center" |''F''(''x'') |0 |0,1 |0,2 |0,3 |0,4 |0,5 |0,6 |0,7 |0,8 |0,9 |1 |} |- |align=center|<math>f(k) = 0,1 \,\,\,\,\,k= 1,2,...,10</math> |align=center|<math>F(x) = \left\{ {\begin{array}{*{20}{l}} 0&{x < 1}\\ 0,1 \cdot floor(x)&{1 \le x < 10}\\ 1&{x \ge 10} \end{array}} \right.</math> |- |[[Податотека:Uniform10_pdf.png|200п|center|PDF-от на опитот (Геогебра)]] |[[Податотека:Uniform10_cdf.png|200п|center|CDF-от на опитот (Геогебра)]] |} {|border="1" cellspacing="0" cellpadding="3" |- |'''Очекуваната вредност:''' |<span style="font-size:1.2em">''E''(''x'') = ^N+1/₂=¹⁰⁺¹/₂ = ¹¹/₂ = 5,5</span> |- |'''Дисперзијата:''' |<span style="font-size:1.2em">&sigma;² = ^(N&sup2;-1)/₁₂ = ^(10&sup2;-1)/₁₂ = ⁹⁹/₁₂ = 8,25 </span> |- |'''Стандардното отстапување:''' |<span style="font-size:1.2em">&sigma; &asymp; 2,87</span> |} </div> Забелешка: '''floor''' е математичка функција од &#8477; во &#8484; со floor(x)=„најголемиот цел број не поголем од х“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://en.wikipedia.org/wiki/Floor_and_ceiling_functions|title=Floor and ceiling functions|publisher=Wikipedia.org||language=англиски|accessdate=November 2013}}</ref> '''Пример:''' Опитот е: Гаѓање по цел сè додека не погоди со веројатност на погодок p=0,6. Се запишува бројот на гаѓања. <div style="margin-left:15px"> Соодветен прекината (изброива) случајна променлива е: X={1,2,3,...,''n'',...}, т.е. X=&#8469;. Веројатноста е: Pr(X=''n'')=0,4^''n''-1&middot;0,6. (Ова е [[геометриска распределба|геометриската распределба]] G(0,6).) {| class="wikitable" valign="top" |- ! PDF на опитот ! CDF на опитот |- | {| class="wikitable" |- align="center" |width="70"|X=''k'' |width="30"|1 |width="30"|2 |width="30"|3 |width="20"|... |width="30"|12 |width="20"|... |- align="center" | Pr(X=''k'')=''f''(''k'') |0,6 |0,24 |0,096 |... |0,000 |... |} | {| class="wikitable" |- align="center" |width="70"|x&isin; |width="35"|(-&infin;,1) |width="35"|[1,2) |width="35"|[2,3) |width="35"|[3,4) |width="20"|... |width="35"|[12,13) |width="20"|... |- align="center" | Pr(X&lt;''x'')=''F''(''x'') |0 |0,6 |0,84 |0,936 |... |1,000 |... |} |- |align=center|<math>f(k) = 0,6 \cdot 0,4^{k-1} \,\,\,\,\,k \in \mathbb{N}</math> |align=center|<math>F(x) = \left\{ \begin{array}{l}0\,\,\,\,\,x < 0\\1 - {0,4^{floor(x)}}\,\,x \ge 0\,\,\,\end{array} \right.</math> |- |[[Податотека:Geometric60_pdf.png|200п|center|PDF-от на опитот (Геогебра)]] |[[Податотека:Geometric60_cdf.png|200п|center|CDF-от на опитот (Геогебра)]] |} {|border="1" cellspacing="0" cellpadding="3" |- |'''Очекуваната вредност:''' |<span style="font-size:1.2em">''E''(''x'') = ¹/_''p''=¹/_0,6 = 1,667</span> |- |'''Дисперзијата:''' |<span style="font-size:1.2em">&sigma;² = ^(1-''p'')/_''p''&sup2; = ^(1-0,6)/_0,6&sup2; = 1,111</span> |- |'''Стандардното отстапување:''' |<span style="font-size:1.2em">&sigma; = 1,054</span> |} </div> ==Претставување на прекината распределба со Геогебра== Првите три дефиниции зависат од опитот. Сите дефиниции се внесуваат во полето за внос. *N=кардиналноста на Х (доколку е изброив, се избере некој конечен број). *list1=„X“ *list2=„Pr(Х=x)“ Следните дефиниции се исти за сите прекинати случајни променливи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.emathforall.com/wiki/RecnikT/RamnomernaRasDis|title=Рамномерна Распределба - Дискретена|last=Стојановска|first=Л|accessdate=October 2013|language=македонски|year=2013|archive-date=2016-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305032641/http://www.emathforall.com/wiki/RecnikT/RamnomernaRasDis|url-status=dead}}</ref> *list3=Sequence[(Element[list1,k],Element[list2,k]),k,1,N] Точките од Законот на распределбата. (PDF) *list4=Sequence[Sum[Take[list2, 1, k]], k, 1, N] Кумулативните вредности. *list5=Sequence[(Element[list1,k], Element[list4, k]), k, 1, N] Левите точки на отсечките. (CDF) *list6=Sequence[(Element[list1,k+1], Element[list4, k]), k, 1, N-1] Десните точки на отсечките. *list7=Sequence[Segment[Element[list5, k], Element[[list6, k]], k, 1, N-1] Внатрешните отсечки. (CDF) *a=Segment[(Element[list1,1]-5,0),(Element[list1,1],0)] Почетната отсечка. (CDF) *b=Segment[(Element[list1, Length[list1]], 1), (Element[list1, Length[list1]] + 5, 1)] Крајната отсечка. (CDF) Соодветните наредби на македонски (внимавајте на латиница и кирилица). *N=кардиналноста на Х (доколку е изброив, се избира некој конечен број). *листа1=„X“ *листа2=„Pr(Х=x)“ *листа3=Низа[(Елемент[листа1,k],Елемент[листа2,k]),k,1,N] PDF<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://wiki.geogebra.org/mk/%D0%9D%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B1%D0%B0|title=Геогебра наредба: Низа|author=Geogebra Institute и Институт за Геогебра на МКД (превод)|year=2013|language=македонски|accessdate=November 2013|archive-date=2011-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20111029073606/http://wiki.geogebra.org/mk/%D0%9D%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B1%D0%B0|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://wiki.geogebra.org/mk/%D0%95%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B1%D0%B0|title=Геогебра наредба: Елемент|author=Geogebra Institute и Институт за Геогебра на МКД (превод)|year=2013|language=македонски|accessdate=November 2013|archive-date=2011-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20111229013531/http://wiki.geogebra.org/mk/%D0%95%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B1%D0%B0|url-status=dead}}</ref> *листа4=Низа[Сума[ПодЛиста[листа2, 1, k]], k, 1, N] Кумулативните вредности.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://wiki.geogebra.org/mk/%D0%A1%D1%83%D0%BC%D0%B0_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B1%D0%B0|title=Геогебра наредба: Сума|author=Geogebra Institute и Институт за Геогебра на МКД (превод)|year=2013|language=македонски|accessdate=November 2013|archive-date=2011-11-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20111122120744/http://wiki.geogebra.org/mk/%D0%A1%D1%83%D0%BC%D0%B0_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B1%D0%B0|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://wiki.geogebra.org/mk/%D0%9F%D0%BE%D0%B4%D0%9B%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B1%D0%B0|title=Геогебра наредба: Подлиста|author=Geogebra Institute и Институт за Геогебра на МКД (превод)|year=2013|language=македонски|accessdate=November 2013|archive-date=2011-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20111028114757/http://wiki.geogebra.org/mk/%D0%9F%D0%BE%D0%B4%D0%9B%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B1%D0%B0|url-status=dead}}</ref> *листа5=Низа[(Елемент[листа1,k], Елемент[листа4, k]), k, 1, N] Левите точки на отсечките. (CDF) *листа6=Низа[(Елемент[листа1,k+1], Елемент[листа4, k]), k, 1, N] Десните точки на отсечките. *листа7=Низа[Отсечка[Елемент[листа5,k],Елемент[[листа6,k]], k, 1, N-1] Внатрешните отсечки. (CDF)<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://wiki.geogebra.org/mk/%D0%9E%D1%82%D1%81%D0%B5%D1%87%D0%BA%D0%B0_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B1%D0%B0|title=Геогебра наредба: Отсечка|author=Geogebra Institute и Институт за Геогебра на МКД (превод)|year=2013|language=македонски|accessdate=November 2013|archive-date=2012-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20120129061738/http://wiki.geogebra.org/mk/%D0%9E%D1%82%D1%81%D0%B5%D1%87%D0%BA%D0%B0_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B1%D0%B0|url-status=dead}}</ref> *a=Отсечка[(Елемент[листа1,1]-5,0),(Елемент[листа1,1],0)] Почетната отсечка. (CDF) *b=Отсечка[(Елемент[листа1, Должина[листа1]],1),(Елемент[листа1, Должина[листа1]]+5,1)] Крајната отсечка. (CDF)<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://wiki.geogebra.org/mk/%D0%94%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B1%D0%B0|title=Геогебра наредба: Должина|author=Geogebra Institute и Институт за Геогебра на МКД (превод)|year=2013|language=македонски|accessdate=November 2013|archive-date=2013-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20131113032255/http://wiki.geogebra.org/mk/%D0%94%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B1%D0%B0|url-status=dead}}</ref> ==Наводи== {{наводи}} ==Поврзани теми== *[[Веројатност]] *[[Случајна променлива]] *[[Непрекината случајна променливa]] == Надворешни врски == *{{Наведена мрежна страница|url=http://www.math.wm.edu/~leemis/chart/UDR/UDR.html|title=Univariate distribution relationships|last=Leemis|first=L.|publisher=William and Mary, VA, USA|year=2007|accessdate=October 2013|language=англиски}} *{{Наведена мрежна страница|url=http://www.cut-the-knot.org/SampleSpaces.shtml|last=Bogomolny|first=Alexander|publisher=cut-the-knot.org|title=Sample Spaces|year=2007|accessdate=October 2013|language=англиски}}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} интерактивен {{Портал|Математика}} {{Математички полиња}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Веројатност]] [[Категорија:Статистика]] [[Категорија:Распределби]] [[Категорија:Математика]] 9m08474jlpxqt3mwyyu0hmi8qm47p4n 0 1097797 5641553 5641165 2026-10-07T06:13:16Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Прекинати распределби]] → [[Категорија:Дискретни распределби]] 5641553 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Распределба | name = Биномна распределба | image1 = Binomial distribution pmf.svg | caption1 = Закон на распределба (pdf) | image2 = Binomial distribution cdf.svg | caption2 = Кумулативна распределба (cdf) | type = Дискретна | notation = ''B''(''n'', ''p'' ) | parameters = ''p''&isin;[0,1] = веројатност на успех по опит, <br /> ''n''&isin;&#8469; = број повторување на опитот | support = ''k''&isin;{0,1,2,...,''n''} | pdf = <math>f(k) = \left( {\begin{array}{*{20}{c}}n\\k\end{array}} \right){p^k}{{(1 - p)}^{n - k}}</math><br /> k=0,1,2,...,''n'' | cdf = <math>F(x) = \left\{ {\begin{array}{*{20}{l}}{0\,\,\,\,\,x < 0}\\{\sum\limits_{k = 0}^{k \le x} {f(k)\,\,\,\,\,x \ge 0} }\end{array}} \right.</math> | mean = ''np'' | variance = ''np''(1 − ''p'') | skewness = <math>\frac{1-2p}{\sqrt{np(1-p)}}</math> | kurtosis = <math>\frac{1-6p(1-p)}{np(1-p)}</math> }} {{Веројатност}} '''Биномна распределба''' ''B''(''n'', ''p'' ), ''n''&isin;&#8469;, ''p''&isin;(0,1) — случаен [[опит (теорија на веројатноста)|опит]] во [[веројатност]]a и [[статистика]]та, кој се повторува ''n'' пати [[Бернулиев опит]] со веројатност на успех ''p'' запишувајќи го бројот ''k'' на успеси во ''n''-тите повторувања.<ref>{{Наведена мрежна страница | url=http://web.cortland.edu/matresearch/OxfordDictionaryMathematics.pdf |title=Oxford Concise Dictionary of Mathematics, "Binomial distribution" | first1=C.|last1=Clapham|first2=J.|last2=Nicholson | publisher =Addison-Wesley | year =2009|page=92|language=англиски|accessdate=1 септември 2013}}</ref> ==Одлики на биномната распределба B(''n'',''p'')== *Биномна распределба е [[потполна определеност|потполно определена]] со веројатноста на успехот ''p'' на Бернулиевиот опит заедно со бројот на повторувања ''n''. *Биномна распределба е [[дискретна случајна променлива|дискретна распределба]] со [[дискретна случајна променлива|дискретната случајна променлива]] со ''n''+1 елементи: X={0,1,2,...,''n''}. *Pr(X=''k'') е веројатноста на ''k'' успеси во ''n'' повторувања на Бернулиевиот опит со веројатноста на успех ''p'', ''k''&isin;X. '''Пример:''' B(5;0,8). <div style="margin-left:15px"> B(5;0,8) значи биномен опит каде што се повторува ''n''=5 пати Бернулиев опит со ''p''=0,8. Има ''n''+1=5+1=6 исходите, т.е. случајната променлива е X={0,1,2,3,4,5}. Елементот ''k''=0 на Х е исходот каде што во 5-те повторувања на Бернулиевиот опит, немале ниту еден успех, елементот ''k''=1 е каде што имало точно еден успех, ..., а елементот ''k''=5 е каде што во 5-те повторувања на опитот сите биле успешни. Во табелата се наведени сите подредени исходи (пишувајќи 0 за неуспех, а 1 за успех како што е вообичаено за Бернулиев опит). Овие '''не''' се исходи на биномниот опит, бидејќи во опитот редоследот не е важен. Тука само гледаме на колку начини можат да се добијат ''k'' успеси во ''n'' повторувања. На пример, има само еден начин да се добие ''k''=0, односно сите исходи на опитот да се неуспеси 00000. {| class="wikitable" |- align="center" !''k'' !0 !1 !2 !3 !4 !5 |-align="center" |&nbsp; |00000 |10000 |11000 |00111 |01111 |11111 |-align="center" |&nbsp; |&nbsp; |01000 |10100 |01011 |10111 |&nbsp; |-align="center" |&nbsp; |&nbsp; |00100 |10010 |01001 |11011 |&nbsp; |-align="center" |&nbsp; |&nbsp; |00010 |10001 |01110 |01110 |&nbsp; |-align="center" |&nbsp; |&nbsp; |00001 |01100 |10011 |11110 |&nbsp; |-align="center" |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |01010 |10101 |&nbsp; |&nbsp; |-align="center" |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |01001 |10110 |&nbsp; |&nbsp; |-align="center" |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |00110 |11001 |&nbsp; |&nbsp; |-align="center" |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |00101 |11010 |&nbsp; |&nbsp; |-align="center" |&nbsp; |&nbsp; |&nbsp; |00011 |11100 |&nbsp; |&nbsp; |-align="center" |# |1 |5 |10 |10 |5 |1 |} </div> *Во последниот ред од табелата e запишан бројот на подредените исходи во таа колона. Гледаме дека тој број го следи т.н. [[биномен коефициент]] ::<math>\# = \left( {\begin{array}{*{20}{c}}n\\k\end{array}} \right) = \frac{{n!}}{{k!(n - k)!}}</math> :каде што знакот '''!''' значи [[факториел]], т.е. ''n''!=''n''&middot;(''n''-1)&middot;(''n''-2)...&middot;(2)&middot;(1) (види и [[комбинаторика]]). *Од друга страна, бидејќи секое повторување на [[Бернулиев опит|Бернулиевиот опит]] е независно од минатите како и од идните повторувања, веројатноста на секој подреден исход со ''k'' успеси во ''n'' повторувања е ::<math>p^k \cdot(1-p)^{n-k}</math>. Следува дека веројатноста на секоја елемент ''k'' на Х e производот на овие два броја, односно <math>Pr(X=k)=\left( {\begin{array}{*{20}{c}}n\\k\end{array}} \right) p^k (1-p)^{n-k}</math> Се разбира дека може да се докаже дека збирот на веројатностите е 1.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.proofwiki.org/wiki/Binomial_Distribution_PMF|title=Proof of PMF of Binomial Distribution|language=англиски|accessdate=1 ноември 2013|archive-date=2012-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20120404042323/http://www.proofwiki.org/wiki/Binomial_Distribution_PMF}}</ref> :<math>\sum\limits_k {\Pr (X = k)} = \sum\limits_{k = 0}^n {\left( {\begin{array}{*{20}{c}}n\\k\end{array}} \right)} \,{p^k}{(1 - p)^{n - k}} = 1</math> ==Распределби на биномна распределба== *Биномен опит B(''n'',''p'') ја има [[Дискретна случајна променлива|дискретната случајна променлива]]: X={0,1,...,''n''}. ===Закон на распределба - PDF на B(''n'',''p'')=== <div style="margin-left:15px"> {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="3" |- align="center" width=1 ! colspan="3" style="background: #F3F3F3;font-size:1.1em" | PDF на B(''n'',''p'') |- align="center" style="background: #F9F9F9;;font-size:1.1em" !align="center"|X=''k'' !align="left"|Биномен коефициент !align="center"| Pr(X=''k'')=''f''(''k'') |- |align="center"|0 |align="left"|<math>\left( {\begin{array}{*{20}{c}}n\\0\end{array}} \right) = \frac{{n!}}{{0!(n - 0)!}} = 1</math> |align="center"|<math>1 \cdot p^0 \cdot (1-p)^n=(1-p)^n</math> |- |align="center"|1 |align="left"|<math>\left( {\begin{array}{*{20}{c}}n\\1\end{array}} \right) = \frac{{n!}}{{1!(n - 1)!}} = n</math> |align="center"|<math>n \cdot p^1 \cdot (1-p)^{n-1}=n p(1-p)^{n-1}</math> |- |align="center"|2 |align="left"|<math>\left( {\begin{array}{*{20}{c}}n\\2\end{array}} \right) = \frac{{n!}}{{2!(n - 2)!}} = \frac{n \cdot (n-1)}{2}</math> |align="center"|<math>\frac{n \cdot (n-1)}{2} \cdot p^2 \cdot p(1-p)^{n-2}</math> |- |align="center"|... |align="left"|... |align="center"|... |- |align="center"|''n'' |align="left"|<math>\left( {\begin{array}{*{20}{c}}n\\n\end{array}} \right) = \frac{{n!}}{{n!(n - n)!}} = 1</math> |align="center"|<math>1 \cdot p^n \cdot (1-p)^0=p^n</math> |} </div> ===Кумулативна распределба - CDF на B(''n'',''p'')=== Бидејќи при собирање на соодветните веројатности во општа форма не доаѓа до некоја скратена форма ги даваме само неколку. <div style="margin-left:15px"> {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="3" |- align="center" width=1 ! colspan="3" style="background: #F3F3F3;;font-size:1.1em" | CDF на B(''n'',''p'') |- align="center" style="background: #F9F9F9;;font-size:1.1em" !align="center"|x&isin;&#8477; !align="center"| F(x) |- |align="center"|x&lt;0 |align="center"|0 |- |align="center"|0&le;x&lt;1 |align="center"|(1-p)ⁿ |- |align="center"|... |align="center"|... |- |align="center"|x&ge;''n'' |align="center"|1 |} </div> ==Мерки на биномен опит== *[[Очекувана вредност]] ''E''(''x'') &nbsp;<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.proofwiki.org/wiki/Expectation_of_Binomial_Distribution|title=Proof of Expectation of Binomial Distribution|language=англиски|accessdate=1 ноември 2013|archive-date=2013-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20130106213509/http://www.proofwiki.org/wiki/Expectation_of_Binomial_Distribution|url-status=dead}}</ref> :<math>E(x) = \sum\limits_j {{x_j} \cdot {p_j} = \sum\limits_{k = 0}^n {k \cdot \left( {\begin{array}{*{20}{c}}n\\k\end{array}} \right)} } \,{p^k}{(1 - p)^{n - k}} = np</math> *[[Дисперзија (статистика)|Дисперзија]] &sigma;² &nbsp;<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.proofwiki.org/wiki/Variance_of_Binomial_Distribution|title=Proof of Variance of Binomial Distribution|language=англиски|accessdate=1 ноември 2013|archive-date=2013-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20131005072458/http://www.proofwiki.org/wiki/Variance_of_Binomial_Distribution|url-status=dead}}</ref> :<math>\sigma ^2 = \sum\limits_j {{{({x_j} - E(x))}^2} \cdot {p_j} = np(1 - p)}</math> ==Примери== '''Пример (прод.):''' B(5,0.8) Приказ на распределбите, ... <div style="margin-left:15px"> {|border="1" cellspacing="0" cellpadding="2" |- | {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="3" align="center" |- align="center" ! colspan=2 style="background: #F3F3F3;" |PDF-от на B(5,0.8) |- align="center" |align="center" |X=''k'' |f(k)=Pr(X=''k'') |- |align="center"|0 |align="left"|&nbsp;1 &middot; 0,8⁰&middot;0,2⁵=0,0003 |- |align="center"|1 |align="left"|&nbsp;5 &middot; 0,8¹&middot;0,2⁴=0,0064 |- |align="center"|2 |align="left"|10 &middot; 0,8²&middot;0,2³=0,0512 |- |align="center"|3 |align="left"|10 &middot; 0,8³&middot;0,2²=0,2048 |- |align="center"|4 |align="left"|&nbsp;5 &middot; 0,8⁴&middot;0,2¹=0,4096 |- |align="center"|5 |align="left"|&nbsp;1 &middot; 0,8⁵&middot;0,2⁰=0,3277 |-style="background: #F9F9F9;" |align="right"|&Sigma; |align="left"|1,0000 |} | {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="3" align="center" |- align="center" ! colspan=2 style="background: #F3F3F3;" |CDF-от на Б(5,0.8) |- align="center" |align="center"|''x'' |align="left"|F(x) |- |align="center"|x&lt;0 |align="left"|0 |- |align="center"|0&le;x&lt;1 |align="left"|0,0003 |- |align="center"|1&le;x&lt;2 |align="left"|0,0067 |- |align="center"|2&le;x&lt;3 |align="left"|0,0579 |- |align="center"|3&le;x&lt;4 |align="left"|0,2627 |- |align="center"|4&le;x&lt;5 |align="left"|0,6723 |- |align="center"|x&ge;5 |align="left"|1 |} |- |[[Податотека:Binomial_pdf_5_80.png|200п|center]] |[[Податотека:Binomial_cdf_5_80.png|200п|center]] |} {|border="1" cellspacing="0" cellpadding="3" |- |'''Очекувана вредност:''' |<span style="font-size:1.2em">''E''(''x'')=''np''=5&middot;0,8=4</span> |- |'''Дисперзијата е:''' |<span style="font-size:1.2em">&sigma;²=''np''(1-''p'')=5&middot;0,8&middot;0,2=0,8</span> |- |'''Стандардното отстапување е:''' |<span style="font-size:1.2em">&sigma; &asymp; 0,89</span> |} </div> '''Пример:''' Еден стрелец има веројатност ''p''=0,8 да ја погоди целта. Колку е веројатноста во пет стрелања стрелецот да ја погоди целта барем 3 пати? Одговор: B(5;0,8) и 1-Pr(x&lt;3)=1-0,0579=0,9421=94,2%. ==Претставување на биномната распределба со Геогебра== За графички приказ на PDF-от, т.е. законот на распределба и на CDF-от, т.е. кумулативна распределба на биномна распределба може да се користи бесплатниот софтвер [[Геогебра]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.emathforall.com/wiki/RecnikT/BinomnaRas|title=Биномна Распределба|last=Стојановска|first=Л|accessdate=1 October 2013|language=македонски|year=2013|archive-date=2016-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305033756/http://www.emathforall.com/wiki/RecnikT/BinomnaRas|url-status=dead}} интерактивен</ref> Дефиниции специфични за биномната распределба се: <div style="margin-left:15px"> n=10&nbsp;&nbsp;&nbsp; (или соодветен лизгач) p=0,8 &nbsp;(или соодветен лизгач) N=n+1 list1=Sequence[k-1,k,1,N] &nbsp; Ја дефинира list1 со елементите на случајната променлива. list2=Sequence[BinomialCoefficient[n, k] p^(k) (1 - p)^(n - k), k, 0, n] &nbsp; Ја дефинира list2 со веројатностите. </div> Соодветните наредби на македонски (внимавате на кирилица и латиница) се: <div style="margin-left:15px"> листа1=Низа[k-1,k,1,N] листа2=Низа[БиноменКоефициент[n, k] p^(k) (1 - p)^(n - k), k, 0, n] </div> Понатамошните дефиниции се исти за сите дискретни случајни променливи (види [[дискретна случајна променлива]]). <!-- Needs more here: e.g. sum of binomial distributions, ... --> ==Наводи== {{наводи}} ==Поврзано== *[[Бернулиев опит]] *[[Дискретна случајна променлива]] *[[Опит (теорија на веројатноста)]] *[[Веројатност]] ==Надворешни врски== *{{Наведена мрежна страница|url=http://www.emathforall.com/wiki/RecnikT/BinomnaRas|title=Биномна Распределба|last=Стојановска|first=Л|accessdate=1 October 2013|language=македонски|year=2013|archive-date=2016-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305033756/http://www.emathforall.com/wiki/RecnikT/BinomnaRas|url-status=dead}} интерактивен *{{Наведена мрежна страница|url=http://wiki.geogebra.org/mk/%D0%91%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%BD%D0%B0%D0%A0%D0%B0%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B0_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B1%D0%B0|title=Геогебра наредба: Биномна Распределба|author=Geogebra Institute и Институт за Геогебра на МКД (превод)|year=2013|language=македонски|archive-url=https://web.archive.org/web/20200926083759/https://wiki.geogebra.org/mk/%D0%91%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%BD%D0%B0%D0%A0%D0%B0%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B0_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B1%D0%B0|archive-date=2020-09-26|accessdate=1 November 2013|url-status=dead}} *{{Наведена мрежна страница|url=http://www.cut-the-knot.org/Curriculum/Probability/BinomialDistribution.shtml|last=Bogomolny|first=Alexander|publisher=cut-the-knot.org|title=Binomial Distribution|year=2007|accessdate=1 October 2013|language=англиски}} интерактивен *{{Наведена мрежна страница|url=http://onlinestatbook.com|last1=Lane|first1=D. M., (Editor) |title=Online Statistics Education: An Interactive Multimedia Course of Study |year=2013|accessdate=1 October 2013|language=англиски}} *{{Наведена мрежна страница|url=http://www.math.wm.edu/~leemis/chart/UDR/UDR.html|title=Univariate Distribution Relationships|last=Leemis|first=L.|publisher=William and Mary, VA, USA|year=2007|accessdate=1 October 2013|language=англиски}} *{{Наведена мрежна страница|url=http://en.wikibooks.org/wiki/R_Programming/Probability_Functions/Binomial|title=Binomial Distribution with R-programming Language|accessdate=1 October 2013|language=англиски}} со алгоритми за генерирање на случајни податоци {{Портал|Математика}} {{Математички полиња}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Веројатност]] [[Категорија:Статистика]] [[Категорија:Распределби]] [[Категорија:Математика]] [[Категорија:Дискретни распределби]] iyd3bqlkjq3g7e8e74whr5v7synqu13 0 1097836 5641555 5298320 2026-10-07T06:13:23Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Прекинати распределби]] → [[Категорија:Дискретни распределби]] 5641555 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Распределба | name = Рамномерна распределба (дискретна) | image1 = Uniform10_pdf.png | caption1 = Закон на распределба (pdf) N=10 | image2 = Uniform10_cdf.png | caption2 = Кумулативна распределба (cdf) N=10 | type = Дискретна | notation = ''U''(N) | parameters = N&isin;&#8469;,N&ge;2 | support = ''k''&isin;{1,2,3,...,N} | pdf = <math>f(k) = \tfrac{1}{N} \,\,\,\,\,k \in {1,2,3,...,N}</math> | cdf = <math>F(x) = \left\{ {\begin{array}{*{20}{l}} {0\,\,\,\,\,x < 1}\\ {\frac{1}{N} \cdot floor(x)\,\,\,\,\,1 \le x < N}\\ {1\,\,\,\,\,x \ge N} \end{array}} \right.</math> | mean = <math>\tfrac{N+1}{2}</math> | variance = <math>\tfrac{N^2-1}{12}</math> }} Во [[веројатност]]a и во [[статистика]]та, '''дискретна рамномерна распределба''' ''U''(''N''), ''N''&isin;&#8469;, ''N''&ge;2 е случаен [[опит(теорија на веројатноста|експеримент]] со ''N'' '''еднаквоможни''' исходи.<ref>{{Наведена мрежна страница | url=http://web.cortland.edu/matresearch/OxfordDictionaryMathematics.pdf |title=Oxford Concise Dictionary of Mathematics, "Uniform distribution" | first1=C.|last1=Clapham|first2=J.|last2=Nicholson | publisher =Addison-Wesley | year =2009|page=813|language=англиски|accessdate=1 септември 2013}}</ref> ==Одлики на рамномерна распределба U(''N'')== *Рамномерната распределба е [[потполна определеност|потполно определена]] со бројот N, ''N''&isin;&#8469;, ''N''&ge;2. *Дискретната рамномерна распределба е [[дискретна случајна променлива|дискретна распределба]] со [[дискретна случајна променлива]] со ''N'' елементи: X={1,2,...,''N''} (обично). *Веројатноста Pr(X=''k'') на секој исход е еднаква бидејќи исходите се [[веројатност|еднаквоможни]], ''k''&isin;X. Според основните принципи на [[веројатност]]а, следува дека <math>Pr(X=x)=\frac{1}{N}</math> :Доказ: Сите веројатности Pr(X=''k'') се еднакви, а нивниот збир треба да е 1. Има N од нив. Значи Pr(X=''k'')=¹/_N. Проверка: :<math>\sum\limits_k Pr(X=k)=\sum\limits_{k=1}^N \frac{1}{N}=\frac{1}{N} \cdot N=1</math> ==Распределби на дискретна рамномерна распределба== *Рамномерна распределба U(''N'') ја има [[Дискретна случајна променлива|дискретната случајна променлива]]: X={1,...,''N''}. ===Закон на распределба - PDF на U(''N'')=== <div style="margin-left:15px"> {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="3" |- align="center" width=1 ! colspan="3" style="background: #F3F3F3;font-size:1.1em" | PDF на U(''N'') |- align="center" style="background: #F9F9F9;;font-size:1.1em" !align="center"|X=''x'' !align="center"| Pr(X=''x'')=''f''(''x'') |- |align="center"|1 |align="center"|¹/_N |- |align="center"|2 |align="center"|¹/_N |- |align="center"|3 |align="center"|¹/_N |- |align="center"|... |align="center"|... |- |align="center"|''N'' |align="center"|¹/_N |} </div> ===Кумулативна распределба - CDF на U(''N'')=== <div style="margin-left:15px"> {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="3" |- align="center" width=1 ! colspan="3" style="background: #F3F3F3;;font-size:1.1em" | CDF на U(''N'') |- align="center" style="background: #F9F9F9;;font-size:1.1em" !align="center"|x&isin;&#8477; !align="center"| F(x) |- |align="center"|x&lt;1 |align="center"|0 |- |align="center"|1&le;x&lt;2 |align="center"|¹/_N |- |align="center"|2&le;x&lt;3 |align="center"|²/_N |- |align="center"|31&le;x&lt;4 |align="center"|³/_N |- |align="center"|... |align="center"|... |- |align="center"|x&ge;''N'' |align="center"|1 |} </div> ==Мерки на дискретна рамномерна распределба== *[[Очекувана вредност]] ''E''(''x'') &nbsp;<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.proofwiki.org/wiki/Expectation_of_Discrete_Uniform_Distribution|title=Proof of Expectation of Discrete Uniform Distribution|language=англиски|accessdate=1 ноември 2013|archive-date=2012-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20120505021100/http://www.proofwiki.org/wiki/Expectation_of_Discrete_Uniform_Distribution|url-status=dead}}</ref> :<math>E(x) = \sum\limits_j {x_j} \cdot {p_j} = \sum\limits_{k = 1}^N k \cdot \tfrac{1}{N}=\tfrac{1}{N} \cdot \sum\limits_{k = 1}^N k=\tfrac{1}{N} \cdot \tfrac{(N+1)\cdot N}{2}=\frac{N+1}{2}</math> *[[Дисперзија (статистика)|Дисперзија]] &sigma;² &nbsp;<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.proofwiki.org/wiki/Variance_of_Discrete_Uniform_Distribution|title=Proof of Variance of Discrete Uniform Distribution|language=англиски|accessdate=1 ноември 2013|archive-date=2013-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20130523130651/http://www.proofwiki.org/wiki/Variance_of_Discrete_Uniform_Distribution|url-status=dead}}</ref> :<math>\sigma ^2 = \sum\limits_j (x_j - E(x))^2 \cdot {p_j} = \frac{N^2-1}{12}</math> [[Податотека:Orange,_10-sided_die.jpg|150п|right|Коцка со 10 страни]] '''Пример:''' Опитот е: Фрлање на фер коцка со десет страни и запишување на резултатот (на горната страна). <div style="margin-left:15px"> Соодветна дискретна (конечна) случајна променлива е X={1,2,3,4,5,6,7,8,9,10}. Бидејќи е фер коцка, сите исходи, т.е. сите N=10 елементи на Х се еднаквоможни со веројатност 1/10=0,1. (Ова е рамномерната распределба U(10).) {| class="wikitable" valign="top" |- ! PDF на U(10) ! CDF на U(10) |- | {| class="wikitable" |- align="center" |width="30"|X=x |width="15"|1 |width="15"|2 |width="15"|3 |width="15"|4 |width="15"|5 |width="15"|6 |width="15"|7 |width="15"|8 |width="15"|9 |width="15"|10 |- align="center" | ''f''(''x'') |0,1 |0,1 |0,1 |0,1 |0,1 |0,1 |0,1 |0,1 |0,1 |0,1 |} | {| class="wikitable" |- align="center" |width="30"|x&isin; |width="35"|(-&infin;,1) |width="30"|[1,2) |width="30"|[2,3) |width="30"|[3,4) |width="30"|[4,5) |width="30"|[5,6) |width="30"|[6,7) |width="30"|[7,8) |width="30"|[8,9) |width="30"|[9,10) |width="30"|[10,&infin;) |- align="center" |''F''(''x'') |0 |0,1 |0,2 |0,3 |0,4 |0,5 |0,6 |0,7 |0,8 |0,9 |1 |} |- |align=center|<math>f(x) = 0,1 \,\,\,\,\,x = 1,2,...,10</math> |align=center|<math>F(x) = \left\{ {\begin{array}{*{20}{l}} 0&{x < 1}\\ 0,1 \cdot floor(x)&{1 \le x < 10}\\ 1&{x \ge 10} \end{array}} \right.</math> |- |[[Податотека:Uniform10_pdf.png|200п|center|PDF-от на U(10) (Геогебра)]] |[[Податотека:Uniform10_cdf.png|200п|center|CDF-от на U(10) (Геогебра)]] |} </div> {|border="1" cellspacing="0" cellpadding="3" |- |'''Очекуваната вредност:''' |<span style="font-size:1.2em">''E''(''x'') = ^N+1/₂=¹⁰⁺¹/₂ = ¹¹/₂ = 5,5</span> |- |'''Дисперзијата:''' |<span style="font-size:1.2em">&sigma;² = ^(N&sup2;-1)/₁₂ = ^(10&sup2;-1)/₁₂ = ⁹⁹/₁₂ = 8,25 </span> |- |'''Стандардното отстапување:''' |<span style="font-size:1.2em">&sigma; &asymp; 2,87</span> |} </div> Забелешка: '''floor''' е математичка функција од &#8477; во &#8484; со floor(x)=„најголемиот цел број не поголем од х“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://en.wikipedia.org/wiki/Floor_and_ceiling_functions|title=Floor and ceiling functions|publisher=Wikipedia.org||language=англиски|accessdate=November 2013}}</ref> ==Претставување на рамномерната распределба со Геогебра== За графички приказ на PDF-от, т.е. Законот на распределба и на CDF-от, т.е. кумулативна распределба на рамномерна распределба (дискретна) може да се користи бесплатниот софтвер [[Геогебра]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.emathforall.com/wiki/RecnikT/RamnomenraRasDis|title=Рамномерна Распределба (дискретна)|last=Стојановска|first=Л|accessdate=October 2013|language=македонски|year=2013|archive-date=2016-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305034914/http://www.emathforall.com/wiki/RecnikT/RamnomenraRasDis|url-status=dead}} интерактивен</ref> Дефиниции специфични за дискретна рамномерна распределба се: <div style="margin-left:15px"> N=10&nbsp;&nbsp;&nbsp; (или соодветен лизгач) list1=Sequence[k,k,1,N] &nbsp; Ја дефинира list1 со елементите на случајната променлива. list2=Sequence[1/N,k,1,N] &nbsp; Ја дефинира list2 со веројатностите. </div> Соодветните наредби на македонски (внимавајте на кирилица и латиница) се: <div style="margin-left:15px"> листа1=Низа[k,k,1,N] листа2=Низа[1/N, k, 1, N] </div> Понатамошните дефиниции се исти за сите дискретни случајни променливи (види [[дискретна случајна променлива]]). <!-- Probably needs more: e.g. generalizations ... --> ==Наводи== {{наводи}} ==Поврзани теми== *[[Дискретна случајна променлива]] *[[Рамномерна распределба (непрекината)]] *[[Опит (теорија на веројатноста)]] *[[Веројатност]] == Надворешни врски == *{{Наведена мрежна страница|url=http://www.emathforall.com/wiki/RecnikT/RamnomernaRasDis|title=Рамномерна распределба (дискретна)|last=Стојановска|first=Л|accessdate=October 2013|language=македонски|year=2013|archive-date=2016-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305032641/http://www.emathforall.com/wiki/RecnikT/RamnomernaRasDis|url-status=dead}} интерактивен *{{Наведена мрежна страница|url=http://www.math.wm.edu/~leemis/chart/UDR/UDR.html|title=Univariate Distribution Relationships|last=Leemis|first=L.|publisher=William and Mary, VA, USA|year=2007|accessdate=October 2013|language=англиски}} {{Математички полиња}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Дискретни распределби|Рамномерна]] t090vd4ukvtp13rdql97czcija21fyv 5641630 5641555 2026-10-07T08:40:31Z Bjankuloski06 332 /* Мерки на дискретна рамномерна распределба */ Јазична исправка, replaced: фер → правилна (2) 5641630 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Распределба | name = Рамномерна распределба (дискретна) | image1 = Uniform10_pdf.png | caption1 = Закон на распределба (pdf) N=10 | image2 = Uniform10_cdf.png | caption2 = Кумулативна распределба (cdf) N=10 | type = Дискретна | notation = ''U''(N) | parameters = N&isin;&#8469;,N&ge;2 | support = ''k''&isin;{1,2,3,...,N} | pdf = <math>f(k) = \tfrac{1}{N} \,\,\,\,\,k \in {1,2,3,...,N}</math> | cdf = <math>F(x) = \left\{ {\begin{array}{*{20}{l}} {0\,\,\,\,\,x < 1}\\ {\frac{1}{N} \cdot floor(x)\,\,\,\,\,1 \le x < N}\\ {1\,\,\,\,\,x \ge N} \end{array}} \right.</math> | mean = <math>\tfrac{N+1}{2}</math> | variance = <math>\tfrac{N^2-1}{12}</math> }} Во [[веројатност]]a и во [[статистика]]та, '''дискретна рамномерна распределба''' ''U''(''N''), ''N''&isin;&#8469;, ''N''&ge;2 е случаен [[опит(теорија на веројатноста|експеримент]] со ''N'' '''еднаквоможни''' исходи.<ref>{{Наведена мрежна страница | url=http://web.cortland.edu/matresearch/OxfordDictionaryMathematics.pdf |title=Oxford Concise Dictionary of Mathematics, "Uniform distribution" | first1=C.|last1=Clapham|first2=J.|last2=Nicholson | publisher =Addison-Wesley | year =2009|page=813|language=англиски|accessdate=1 септември 2013}}</ref> ==Одлики на рамномерна распределба U(''N'')== *Рамномерната распределба е [[потполна определеност|потполно определена]] со бројот N, ''N''&isin;&#8469;, ''N''&ge;2. *Дискретната рамномерна распределба е [[дискретна случајна променлива|дискретна распределба]] со [[дискретна случајна променлива]] со ''N'' елементи: X={1,2,...,''N''} (обично). *Веројатноста Pr(X=''k'') на секој исход е еднаква бидејќи исходите се [[веројатност|еднаквоможни]], ''k''&isin;X. Според основните принципи на [[веројатност]]а, следува дека <math>Pr(X=x)=\frac{1}{N}</math> :Доказ: Сите веројатности Pr(X=''k'') се еднакви, а нивниот збир треба да е 1. Има N од нив. Значи Pr(X=''k'')=¹/_N. Проверка: :<math>\sum\limits_k Pr(X=k)=\sum\limits_{k=1}^N \frac{1}{N}=\frac{1}{N} \cdot N=1</math> ==Распределби на дискретна рамномерна распределба== *Рамномерна распределба U(''N'') ја има [[Дискретна случајна променлива|дискретната случајна променлива]]: X={1,...,''N''}. ===Закон на распределба - PDF на U(''N'')=== <div style="margin-left:15px"> {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="3" |- align="center" width=1 ! colspan="3" style="background: #F3F3F3;font-size:1.1em" | PDF на U(''N'') |- align="center" style="background: #F9F9F9;;font-size:1.1em" !align="center"|X=''x'' !align="center"| Pr(X=''x'')=''f''(''x'') |- |align="center"|1 |align="center"|¹/_N |- |align="center"|2 |align="center"|¹/_N |- |align="center"|3 |align="center"|¹/_N |- |align="center"|... |align="center"|... |- |align="center"|''N'' |align="center"|¹/_N |} </div> ===Кумулативна распределба - CDF на U(''N'')=== <div style="margin-left:15px"> {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="3" |- align="center" width=1 ! colspan="3" style="background: #F3F3F3;;font-size:1.1em" | CDF на U(''N'') |- align="center" style="background: #F9F9F9;;font-size:1.1em" !align="center"|x&isin;&#8477; !align="center"| F(x) |- |align="center"|x&lt;1 |align="center"|0 |- |align="center"|1&le;x&lt;2 |align="center"|¹/_N |- |align="center"|2&le;x&lt;3 |align="center"|²/_N |- |align="center"|31&le;x&lt;4 |align="center"|³/_N |- |align="center"|... |align="center"|... |- |align="center"|x&ge;''N'' |align="center"|1 |} </div> ==Мерки на дискретна рамномерна распределба== *[[Очекувана вредност]] ''E''(''x'') &nbsp;<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.proofwiki.org/wiki/Expectation_of_Discrete_Uniform_Distribution|title=Proof of Expectation of Discrete Uniform Distribution|language=англиски|accessdate=1 ноември 2013|archive-date=2012-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20120505021100/http://www.proofwiki.org/wiki/Expectation_of_Discrete_Uniform_Distribution|url-status=dead}}</ref> :<math>E(x) = \sum\limits_j {x_j} \cdot {p_j} = \sum\limits_{k = 1}^N k \cdot \tfrac{1}{N}=\tfrac{1}{N} \cdot \sum\limits_{k = 1}^N k=\tfrac{1}{N} \cdot \tfrac{(N+1)\cdot N}{2}=\frac{N+1}{2}</math> *[[Дисперзија (статистика)|Дисперзија]] &sigma;² &nbsp;<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.proofwiki.org/wiki/Variance_of_Discrete_Uniform_Distribution|title=Proof of Variance of Discrete Uniform Distribution|language=англиски|accessdate=1 ноември 2013|archive-date=2013-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20130523130651/http://www.proofwiki.org/wiki/Variance_of_Discrete_Uniform_Distribution|url-status=dead}}</ref> :<math>\sigma ^2 = \sum\limits_j (x_j - E(x))^2 \cdot {p_j} = \frac{N^2-1}{12}</math> [[Податотека:Orange,_10-sided_die.jpg|150п|right|Коцка со 10 страни]] '''Пример:''' Опитот е: Фрлање на правилна коцка со десет страни и запишување на резултатот (на горната страна). <div style="margin-left:15px"> Соодветна дискретна (конечна) случајна променлива е X={1,2,3,4,5,6,7,8,9,10}. Бидејќи е правилна коцка, сите исходи, т.е. сите N=10 елементи на Х се еднаквоможни со веројатност 1/10=0,1. (Ова е рамномерната распределба U(10).) {| class="wikitable" valign="top" |- ! PDF на U(10) ! CDF на U(10) |- | {| class="wikitable" |- align="center" |width="30"|X=x |width="15"|1 |width="15"|2 |width="15"|3 |width="15"|4 |width="15"|5 |width="15"|6 |width="15"|7 |width="15"|8 |width="15"|9 |width="15"|10 |- align="center" | ''f''(''x'') |0,1 |0,1 |0,1 |0,1 |0,1 |0,1 |0,1 |0,1 |0,1 |0,1 |} | {| class="wikitable" |- align="center" |width="30"|x&isin; |width="35"|(-&infin;,1) |width="30"|[1,2) |width="30"|[2,3) |width="30"|[3,4) |width="30"|[4,5) |width="30"|[5,6) |width="30"|[6,7) |width="30"|[7,8) |width="30"|[8,9) |width="30"|[9,10) |width="30"|[10,&infin;) |- align="center" |''F''(''x'') |0 |0,1 |0,2 |0,3 |0,4 |0,5 |0,6 |0,7 |0,8 |0,9 |1 |} |- |align=center|<math>f(x) = 0,1 \,\,\,\,\,x = 1,2,...,10</math> |align=center|<math>F(x) = \left\{ {\begin{array}{*{20}{l}} 0&{x < 1}\\ 0,1 \cdot floor(x)&{1 \le x < 10}\\ 1&{x \ge 10} \end{array}} \right.</math> |- |[[Податотека:Uniform10_pdf.png|200п|center|PDF-от на U(10) (Геогебра)]] |[[Податотека:Uniform10_cdf.png|200п|center|CDF-от на U(10) (Геогебра)]] |} </div> {|border="1" cellspacing="0" cellpadding="3" |- |'''Очекуваната вредност:''' |<span style="font-size:1.2em">''E''(''x'') = ^N+1/₂=¹⁰⁺¹/₂ = ¹¹/₂ = 5,5</span> |- |'''Дисперзијата:''' |<span style="font-size:1.2em">&sigma;² = ^(N&sup2;-1)/₁₂ = ^(10&sup2;-1)/₁₂ = ⁹⁹/₁₂ = 8,25 </span> |- |'''Стандардното отстапување:''' |<span style="font-size:1.2em">&sigma; &asymp; 2,87</span> |} </div> Забелешка: '''floor''' е математичка функција од &#8477; во &#8484; со floor(x)=„најголемиот цел број не поголем од х“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://en.wikipedia.org/wiki/Floor_and_ceiling_functions|title=Floor and ceiling functions|publisher=Wikipedia.org||language=англиски|accessdate=November 2013}}</ref> ==Претставување на рамномерната распределба со Геогебра== За графички приказ на PDF-от, т.е. Законот на распределба и на CDF-от, т.е. кумулативна распределба на рамномерна распределба (дискретна) може да се користи бесплатниот софтвер [[Геогебра]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.emathforall.com/wiki/RecnikT/RamnomenraRasDis|title=Рамномерна Распределба (дискретна)|last=Стојановска|first=Л|accessdate=October 2013|language=македонски|year=2013|archive-date=2016-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305034914/http://www.emathforall.com/wiki/RecnikT/RamnomenraRasDis|url-status=dead}} интерактивен</ref> Дефиниции специфични за дискретна рамномерна распределба се: <div style="margin-left:15px"> N=10&nbsp;&nbsp;&nbsp; (или соодветен лизгач) list1=Sequence[k,k,1,N] &nbsp; Ја дефинира list1 со елементите на случајната променлива. list2=Sequence[1/N,k,1,N] &nbsp; Ја дефинира list2 со веројатностите. </div> Соодветните наредби на македонски (внимавајте на кирилица и латиница) се: <div style="margin-left:15px"> листа1=Низа[k,k,1,N] листа2=Низа[1/N, k, 1, N] </div> Понатамошните дефиниции се исти за сите дискретни случајни променливи (види [[дискретна случајна променлива]]). <!-- Probably needs more: e.g. generalizations ... --> ==Наводи== {{наводи}} ==Поврзани теми== *[[Дискретна случајна променлива]] *[[Рамномерна распределба (непрекината)]] *[[Опит (теорија на веројатноста)]] *[[Веројатност]] == Надворешни врски == *{{Наведена мрежна страница|url=http://www.emathforall.com/wiki/RecnikT/RamnomernaRasDis|title=Рамномерна распределба (дискретна)|last=Стојановска|first=Л|accessdate=October 2013|language=македонски|year=2013|archive-date=2016-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305032641/http://www.emathforall.com/wiki/RecnikT/RamnomernaRasDis|url-status=dead}} интерактивен *{{Наведена мрежна страница|url=http://www.math.wm.edu/~leemis/chart/UDR/UDR.html|title=Univariate Distribution Relationships|last=Leemis|first=L.|publisher=William and Mary, VA, USA|year=2007|accessdate=October 2013|language=англиски}} {{Математички полиња}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Дискретни распределби|Рамномерна]] 2zpvmcfoxi28qw3q4dtctn6drcyktyo 0 1097928 5641561 5263753 2026-10-07T06:20:04Z Bjankuloski06 332 5641561 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Распределба | name = Геометриска распределба | image1 = Geometric pdf 30 50 80.png | caption1 = Закон на распределба | image2 = Geometric cdf 30 50 80.png | caption2 = Збирна распределба | type = Дискретна | notation = ''G''(''p'') | parameters = ''p''&isin;[0,1] | support = ''k''&isin;{1,2,...,''n'',...} | pdf = <math>f(k) = p(1 - p)^{k - 1} \,\,\, k \in \mathbb{N}</math> | cdf = <math>F(x) = \left\{ {\begin{array}{*{20}{l}}{0\,\,\,\,\,x < 1}\\{1 - {{(1 - p)}^{floor(x)}}\,\,\,x \ge 1}\end{array}} \right.</math> | mean = <math>\frac{1}{p}</math> | variance = <math>\frac{1-p}{p^2}</math> }} Во [[веројатност]]a и во [[статистика]]та, '''геометриска распределба''' ''G''(''p''), ''p''&isin;(0,1) е случаен [[опит (теорија на веројатноста)|експеримент]] во кој [[Бернулиев опит]] со веројатност на успех ''p'' се повторува сè додека нема успех, па се запишува бројот ''k'' на повторувањето кога се случил тој прв успех.<ref>{{Наведена мрежна страница | url=http://web.cortland.edu/matresearch/OxfordDictionaryMathematics.pdf |title=Oxford Concise Dictionary of Mathematics, "Geometric distribution" | first1=C.|last1=Clapham|first2=J.|last2=Nicholson | publisher =Addison-Wesley | year =2009|page=343|language=англиски|accessdate=1 септември 2013}}</ref> ==Одлики на геометриската распределба G(''p'')== *Геометриската распределба е [[потполна определеност|потполно определена]] со веројатноста на успехот ''p''. *Геометриската распределба е [[дискретна случајна променлива|дискретна распределба]] со [[дискретна случајна променлива|дискретната случајна променлива]] со безброј елементи: X={1,2,...,''n'',...}=&#8469;. *Pr(X=''k'') е веројатноста дека за '''првпат''' имало успех на ''k''-тото повторување на Бернулиевиот опит со веројатност на успех ''p'', ''k''&isin;X. (Значи, сите ''k''-1 повторувања на опитот пред тоа биле неуспешни). Во табелата подолу се наведени сите подредени исходи (пишувајќи 0 за неуспех, а 1 за успех како што е вообичаено за Бернулиев опит) во геометриски експеримент. Подредените исходи '''не''' се исходите на геометрискиот експеримент. Во експериментот, исходите се само ''k'', но вака можеме да видиме како се пресметува соодветната веројатност на исходот. {| class="wikitable" |- align="center" !width="40"|''k'' !width="70"|1 !width="70"|2 !width="70"|3 !width="70"|4 !width="70"|5 !width="70"|... |-align="center" |&nbsp; |1 |01 |001 |0001 |00001 |... |-align="center" |} </div> *Има точно еден исход за секој ''k''&isin;X, односно точно еден исход каде што во ''k''-тото повторување е првиот успех (а штом се појави успех застануваме со повторување на Бернулиевиот опит). *Од друга страна, бидејќи секое повторување на [[Бернулиев опит]] е независно од минатите и од идните повторувања, веројатноста Pr(X=k) е веројатност на ''k-1'' неуспеси и 1 успех, односно <math>Pr(X=k)=(1-p)^{k-1} \cdot p=p(1-p)^{k-1}</math>. Се разбира дека може да се докаже дека збирот на веројатностите е 1.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.proofwiki.org/wiki/Geometric_Distribution_PMF|title=Proof of PMF of Geometric Distribution|language=англиски|accessdate=1 ноември 2013}}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> :<math>\sum\limits_k {\Pr (X = k)}= \sum\limits_{k = 1}^\infty p(1-p)^{k-1} = p \cdot \sum\limits_{k = 1}^\infty (1-p)^{k-1} =p \cdot ((1+(1-p)+(1-p)^2+(1-p)^3+...)</math> каде што имаме збир на бескрајна [[геометриска низа]], т.е. геометриски ред со полупречник <span style="font-size:1.2em">''r''=(1-''p'')</span> таков што 0&lt;r&lt;1. Следува :<math>p \cdot (1+(1-p)+(1-p)^2+(1-p)^3+...)=p \cdot S_\infty (1-p) =p \cdot \frac{1}{1-(1-p)}=\frac{p}{p}=1 \,</math>. ==Распределби на геометриска распределба== *Геометриски експеримент ''G''(''p'') ја има [[Дискретна случајна променлива|дискретната случајна променлива]]: X={1,2,3,...}=&#8469;. ===Закон на распределба - PDF на ''G''(''p'')=== <div style="margin-left:15px"> {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="3" |- align="center" width=1 ! colspan="3" style="background: #F3F3F3;font-size:1.1em" | PDF на ''G''(''p'') |- align="center" style="background: #F9F9F9;;font-size:1.1em" !align="center"|X=''k'' !align="center"| Pr(X=''k'')=''f''(''k'') |- |align="center"|1 |align="center"|<math>p \cdot (1-p)^{1-1}=p</math> |- |align="center"|2 |align="center"|<math>p \cdot (1-p)^{2-1}=p(1-p)</math> |- |align="center"|3 |align="center"|<math>p \cdot (1-p)^{3-1}=p(1-p)^2</math> |- |align="center"|... |align="center"|... |- |align="center"|''n'' |align="center"|<math>p \cdot (1-p)^{n-1}</math> |- |align="center"|... |align="center"|... |} </div> ===Кумулативна распределба - CDF на ''G''(''p'')=== Вредностите на кумулативната распределба се делумните збирови на геометриски ред.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.purplemath.com/modules/series5.htm1|title=Geometric Series|publisher=Purple Math|language=англиски|accessdate=1 ноември 2013}}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <div style="margin-left:15px"> {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="3" |- align="center" width=1 ! colspan="3" style="background: #F3F3F3;;font-size:1.1em" | CDF на ''G''(''p'') |- align="center" style="background: #F9F9F9;;font-size:1.1em" !align="center"|x&isin;&#8477; !align="center"| F(x) |- |align="center"|x&lt;1 |align="center"|<math>0</math> |- |align="center"|1&le;x&lt;2 |align="center"|<math>1-(1-p)^1=p</math> |- |align="center"|2&le;x&lt;3 |align="center"|<math>1-(1-p)^2=p(2-p)</math> |- |align="center"|... |align="center"|... |- |align="center"|''n''&le;x&lt;''n''+1 |align="center"|<math>{1-(1-p)^n}</math> |- |align="center"|... |align="center"|... |} </div> ==Мерки на геометриски експеримент== *[[Очекувана вредност]] ''E''(''x'') &nbsp;<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.proofwiki.org/wiki/Expectation_of_Geometric_Distribution|title=Proof of Expectation of Geometric Distribution|language=англиски|accessdate=1 ноември 2013}}{{Мртва_врска|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> :<math>E(x) = \sum\limits_j {x_j} \cdot {p_j} = \sum\limits_{k = 1}^\infty k \cdot p (1-p)^{k-1}=\frac{1}{p}</math> *[[Дисперзија (статистика)|Дисперзија]] &sigma;² &nbsp;<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.proofwiki.org/wiki/Variance_of_Geometric_Distribution|title=Proof of Variance of Geometric Distribution|language=англиски|accessdate=1 ноември 2013|archive-date=2014-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20140209104757/http://www.proofwiki.org/wiki/Variance_of_Geometric_Distribution|url-status=dead}}</ref> :<math>\sigma ^2 = \sum\limits_j ({x_j} - E(x))^2 \cdot {p_j} = \frac{1-p}{p^2}</math> ==Примери== '''Пример:''' Експериментот е: Се фрла коцка сè додека не падне 5-ка. Опиши го експериментот. Експериментот е геометриска распределба со Бернулиев опит: успех=5-ка. Значи ''p''=<span style="font-size:1,2em">&#8537;</span>=0,167. Значи G(0,167). <div style="margin-left:15px"> {|border="1" cellspacing="0" cellpadding="2" |- | {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="3" align="center" |- align="center" ! colspan=2 style="background: #F3F3F3;" |PDF-от на G(0,167) |- align="center" |align="center" |X=''k'' |f(k)=Pr(X=''k'') |- |- |align="center"|1 |align="left"|&nbsp;0,1667&middot;0.8333⁰=0,1667 |- |align="center"|2 |align="left"|&nbsp;0,1667&middot;0.8333¹=0,1389 |- |align="center"|3 |align="left"|&nbsp;0,1667&middot;0.8333²=0,1157 |- |align="center"|4 |align="left"|&nbsp;0,1667&middot;0.8333³=0,0965 |- |align="center"|... |align="left"|... |- |align="center"|25 |align="left"|&nbsp;0,1667&middot;0.8333²⁴=0,0130 |-style="background: #F9F9F9;" |- |align="center"|... |align="left"|... |- |align="right"|&Sigma; |align="left"|1,0000 |} | {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="3" align="center" |- align="center" ! colspan=2 style="background: #F3F3F3;" |CDF-от на G(0,167) |- align="center" |align="center"|''x'' |align="left"|F(x) |- |align="center"|x&lt;1 |align="left"|0 |- |align="center"|1&le;x&lt;2 |align="left"|0,1667 |- |align="center"|2&le;x&lt;3 |align="left"|0,3056 |- |align="center"|3&le;x&lt;4 |align="left"|0,4213 |- |align="center"|4&le;x&lt;5 |align="left"|0,6723 |- |align="center"|... |align="left"|... |- |align="center"|15&le;x&lt;16 |align="left"|0,9351 |- |align="center"|... |align="left"|... |} |- |[[Податотека:Geometric_pdf_17.png|200п|center]] |[[Податотека:Geometric_cdf_17.png|200п|center]] |} {|border="1" cellspacing="0" cellpadding="3" |- |'''Очекуваната вредност:''' |<span style="font-size:1.2em">''E''(''x'') = ¹/_''p'' = ¹/_''0,167'' = 6</span> |- |'''Дисперзијата е:''' |<span style="font-size:1.2em">&sigma;² = ^(1-p)/_p&sup2; = ^0,833/_0,167&sup2; = 30</span> |- |'''Стандардното отстапување е:''' |<span style="font-size:1.2em">&sigma; &asymp; 5,477</span> |} </div> </div> '''Пример:''' Еден стрелец има веројатност ''p''=0,8 да ја погоди целта. Плаќа 1000 ден. за секое стрелање, а добива 1000 ден. кога ќе ја погоди целта. Престанува да стрела кога ќе ја погоди целта, но стрела максимум 5 пати. Колку му е просечно плаќање/добивка? ==Претставување на геометриска распределба со Геогебра== За графички приказ на PDF-от, т.е. Законот на распределба и на CDF-от, т.е. кумулативна распределба на геометриска распределба може да се користи бесплатниот софтвер [[Геогебра]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.emathforall.com/wiki/RecnikT/GeometriskiRas|title=Геометриска Распределба|last=Стојановска|first=Л|accessdate=1 October 2013|language=македонски|year=2013|archive-date=2022-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220520113539/http://www.emathforall.com/wiki/RecnikT/GeometriskiRas|url-status=dead}} интерактивен</ref> Дефиниции специфични за геометриската распределба се: <div style="margin-left:15px"> p=0,8 &nbsp;(или соодветен лизгач) N=20&nbsp;&nbsp;(наш избор бидејќи Х има безброј многу елементи; за помали ''p'' треба поголем N) list1=Sequence[k,k,1,N] &nbsp; Ја дефинира list1 со елементите на случајната променлива. list2=Sequence[ p (1 - p)^(k-1), k, 1, N] &nbsp; Ја дефинира list2 со веројатностите. </div> Соодветните наредби на македонски (внимавајте на кирилица и латиница) се: <div style="margin-left:15px"> листа1=Низа[k,k,1,N] листа2=Низа[p (1 - p)^(k-1), k, 1, N] </div> Понатамошните дефиниции се исти за сите дискретни случајни променливи (види [[дискретна случајна променлива]]). <!-- Needs more here , ... --> ==Наводи== {{наводи}} ==Поврзани теми== *[[Геометриски ред]] *[[Биномна распределба]] *[[Дискретна случајна променлива]] *[[Опит (теорија на веројатноста)]] *[[Веројатност]] == Надворешни врски == *{{Наведена мрежна страница|url=http://www.emathforall.com/wiki/RecnikT/GeometriskiRas|title=Геометриска Распределба|last=Стојановска|first=Л|accessdate=1 October 2013|language=македонски|year=2013|archive-date=2022-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220520113539/http://www.emathforall.com/wiki/RecnikT/GeometriskiRas|url-status=dead}} интерактивен *{{Наведена мрежна страница|url=http://onlinestatbook.com|last1=Lane|first1=D. M., (Editor) |title=Online Statistics Education: An Interactive Multimedia Course of Study |year=2013|accessdate=1 October 2013|language=англиски}} *{{Наведена мрежна страница|url=http://www.math.wm.edu/~leemis/chart/UDR/UDR.html|title=Univariate Distribution Relationships|last=Leemis|first=L.|publisher=William and Mary, VA, USA|year=2007|accessdate=1 October 2013|language=англиски}} *{{Наведена мрежна страница|url=https://en.wikibooks.org/wiki/R_Programming/Probability_Functions#Geometric_distribution|title=Probability Distributions with R-programming Language|accessdate=1 October 2013|language=англиски}} со алгоритми за генерирање на случајни податоци [[Категорија:Веројатност]] [[Категорија:Статистика]] [[Категорија:Распределби]] [[Категорија:Математика]] 94b08mslujnriipqupyc8owtyrc5md9 5641562 5641561 2026-10-07T06:20:36Z Bjankuloski06 332 5641562 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Распределба | name = Геометриска распределба | image1 = Geometric pdf 30 50 80.png | caption1 = Закон на распределба | image2 = Geometric cdf 30 50 80.png | caption2 = Збирна распределба | type = Дискретна | notation = ''G''(''p'') | parameters = ''p''&isin;[0,1] | support = ''k''&isin;{1,2,...,''n'',...} | pdf = <math>f(k) = p(1 - p)^{k - 1} \,\,\, k \in \mathbb{N}</math> | cdf = <math>F(x) = \left\{ {\begin{array}{*{20}{l}}{0\,\,\,\,\,x < 1}\\{1 - {{(1 - p)}^{floor(x)}}\,\,\,x \ge 1}\end{array}} \right.</math> | mean = <math>\frac{1}{p}</math> | variance = <math>\frac{1-p}{p^2}</math> }} Во [[веројатност]]a и во [[статистика]]та, '''геометриска распределба''' ''G''(''p''), ''p''&isin;(0,1) е случаен [[опит (теорија на веројатноста)|експеримент]] во кој [[Бернулиев опит]] со веројатност на успех ''p'' се повторува сè додека нема успех, па се запишува бројот ''k'' на повторувањето кога се случил тој прв успех.<ref>{{Наведена мрежна страница | url=http://web.cortland.edu/matresearch/OxfordDictionaryMathematics.pdf |title=Oxford Concise Dictionary of Mathematics, "Geometric distribution" | first1=C.|last1=Clapham|first2=J.|last2=Nicholson | publisher =Addison-Wesley | year =2009|page=343|language=англиски|accessdate=1 септември 2013}}</ref> ==Одлики на геометриската распределба G(''p'')== *Геометриската распределба е [[потполна определеност|потполно определена]] со веројатноста на успехот ''p''. *Геометриската распределба е [[дискретна случајна променлива|дискретна распределба]] со [[дискретна случајна променлива|дискретната случајна променлива]] со безброј елементи: X={1,2,...,''n'',...}=&#8469;. *Pr(X=''k'') е веројатноста дека за '''првпат''' имало успех на ''k''-тото повторување на Бернулиевиот опит со веројатност на успех ''p'', ''k''&isin;X. (Значи, сите ''k''-1 повторувања на опитот пред тоа биле неуспешни). Во табелата подолу се наведени сите подредени исходи (пишувајќи 0 за неуспех, а 1 за успех како што е вообичаено за Бернулиев опит) во геометриски експеримент. Подредените исходи '''не''' се исходите на геометрискиот експеримент. Во експериментот, исходите се само ''k'', но вака можеме да видиме како се пресметува соодветната веројатност на исходот. {| class="wikitable" |- align="center" !width="40"|''k'' !width="70"|1 !width="70"|2 !width="70"|3 !width="70"|4 !width="70"|5 !width="70"|... |-align="center" |&nbsp; |1 |01 |001 |0001 |00001 |... |-align="center" |} </div> *Има точно еден исход за секој ''k''&isin;X, односно точно еден исход каде што во ''k''-тото повторување е првиот успех (а штом се појави успех застануваме со повторување на Бернулиевиот опит). *Од друга страна, бидејќи секое повторување на [[Бернулиев опит]] е независно од минатите и од идните повторувања, веројатноста Pr(X=k) е веројатност на ''k-1'' неуспеси и 1 успех, односно <math>Pr(X=k)=(1-p)^{k-1} \cdot p=p(1-p)^{k-1}</math>. Се разбира дека може да се докаже дека збирот на веројатностите е 1.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.proofwiki.org/wiki/Geometric_Distribution_PMF|title=Proof of PMF of Geometric Distribution|language=англиски|accessdate=1 ноември 2013}}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> :<math>\sum\limits_k {\Pr (X = k)}= \sum\limits_{k = 1}^\infty p(1-p)^{k-1} = p \cdot \sum\limits_{k = 1}^\infty (1-p)^{k-1} =p \cdot ((1+(1-p)+(1-p)^2+(1-p)^3+...)</math> каде што имаме збир на бескрајна [[геометриска низа]], т.е. геометриски ред со полупречник <span style="font-size:1.2em">''r''=(1-''p'')</span> таков што 0&lt;r&lt;1. Следува :<math>p \cdot (1+(1-p)+(1-p)^2+(1-p)^3+...)=p \cdot S_\infty (1-p) =p \cdot \frac{1}{1-(1-p)}=\frac{p}{p}=1 \,</math>. ==Распределби на геометриска распределба== *Геометриски експеримент ''G''(''p'') ја има [[Дискретна случајна променлива|дискретната случајна променлива]]: X={1,2,3,...}=&#8469;. ===Закон на распределба - PDF на ''G''(''p'')=== <div style="margin-left:15px"> {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="3" |- align="center" width=1 ! colspan="3" style="background: #F3F3F3;font-size:1.1em" | PDF на ''G''(''p'') |- align="center" style="background: #F9F9F9;;font-size:1.1em" !align="center"|X=''k'' !align="center"| Pr(X=''k'')=''f''(''k'') |- |align="center"|1 |align="center"|<math>p \cdot (1-p)^{1-1}=p</math> |- |align="center"|2 |align="center"|<math>p \cdot (1-p)^{2-1}=p(1-p)</math> |- |align="center"|3 |align="center"|<math>p \cdot (1-p)^{3-1}=p(1-p)^2</math> |- |align="center"|... |align="center"|... |- |align="center"|''n'' |align="center"|<math>p \cdot (1-p)^{n-1}</math> |- |align="center"|... |align="center"|... |} </div> ===Кумулативна распределба - CDF на ''G''(''p'')=== Вредностите на кумулативната распределба се делумните збирови на геометриски ред.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.purplemath.com/modules/series5.htm1|title=Geometric Series|publisher=Purple Math|language=англиски|accessdate=1 ноември 2013}}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <div style="margin-left:15px"> {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="3" |- align="center" width=1 ! colspan="3" style="background: #F3F3F3;;font-size:1.1em" | CDF на ''G''(''p'') |- align="center" style="background: #F9F9F9;;font-size:1.1em" !align="center"|x&isin;&#8477; !align="center"| F(x) |- |align="center"|x&lt;1 |align="center"|<math>0</math> |- |align="center"|1&le;x&lt;2 |align="center"|<math>1-(1-p)^1=p</math> |- |align="center"|2&le;x&lt;3 |align="center"|<math>1-(1-p)^2=p(2-p)</math> |- |align="center"|... |align="center"|... |- |align="center"|''n''&le;x&lt;''n''+1 |align="center"|<math>{1-(1-p)^n}</math> |- |align="center"|... |align="center"|... |} </div> ==Мерки на геометриски експеримент== *[[Очекувана вредност]] ''E''(''x'') &nbsp;<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.proofwiki.org/wiki/Expectation_of_Geometric_Distribution|title=Proof of Expectation of Geometric Distribution|language=англиски|accessdate=1 ноември 2013}}{{Мртва_врска|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> :<math>E(x) = \sum\limits_j {x_j} \cdot {p_j} = \sum\limits_{k = 1}^\infty k \cdot p (1-p)^{k-1}=\frac{1}{p}</math> *[[Расеаност (статистика)|Расеаност]] &sigma;² &nbsp;<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.proofwiki.org/wiki/Variance_of_Geometric_Distribution|title=Proof of Variance of Geometric Distribution|language=англиски|accessdate=1 ноември 2013|archive-date=2014-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20140209104757/http://www.proofwiki.org/wiki/Variance_of_Geometric_Distribution|url-status=dead}}</ref> :<math>\sigma ^2 = \sum\limits_j ({x_j} - E(x))^2 \cdot {p_j} = \frac{1-p}{p^2}</math> ==Примери== '''Пример:''' Експериментот е: Се фрла коцка сè додека не падне 5-ка. Опиши го експериментот. Експериментот е геометриска распределба со Бернулиев опит: успех=5-ка. Значи ''p''=<span style="font-size:1,2em">&#8537;</span>=0,167. Значи G(0,167). <div style="margin-left:15px"> {|border="1" cellspacing="0" cellpadding="2" |- | {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="3" align="center" |- align="center" ! colspan=2 style="background: #F3F3F3;" |PDF-от на G(0,167) |- align="center" |align="center" |X=''k'' |f(k)=Pr(X=''k'') |- |- |align="center"|1 |align="left"|&nbsp;0,1667&middot;0.8333⁰=0,1667 |- |align="center"|2 |align="left"|&nbsp;0,1667&middot;0.8333¹=0,1389 |- |align="center"|3 |align="left"|&nbsp;0,1667&middot;0.8333²=0,1157 |- |align="center"|4 |align="left"|&nbsp;0,1667&middot;0.8333³=0,0965 |- |align="center"|... |align="left"|... |- |align="center"|25 |align="left"|&nbsp;0,1667&middot;0.8333²⁴=0,0130 |-style="background: #F9F9F9;" |- |align="center"|... |align="left"|... |- |align="right"|&Sigma; |align="left"|1,0000 |} | {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="3" align="center" |- align="center" ! colspan=2 style="background: #F3F3F3;" |CDF-от на G(0,167) |- align="center" |align="center"|''x'' |align="left"|F(x) |- |align="center"|x&lt;1 |align="left"|0 |- |align="center"|1&le;x&lt;2 |align="left"|0,1667 |- |align="center"|2&le;x&lt;3 |align="left"|0,3056 |- |align="center"|3&le;x&lt;4 |align="left"|0,4213 |- |align="center"|4&le;x&lt;5 |align="left"|0,6723 |- |align="center"|... |align="left"|... |- |align="center"|15&le;x&lt;16 |align="left"|0,9351 |- |align="center"|... |align="left"|... |} |- |[[Податотека:Geometric_pdf_17.png|200п|center]] |[[Податотека:Geometric_cdf_17.png|200п|center]] |} {|border="1" cellspacing="0" cellpadding="3" |- |'''Очекуваната вредност:''' |<span style="font-size:1.2em">''E''(''x'') = ¹/_''p'' = ¹/_''0,167'' = 6</span> |- |'''Расеаноста е:''' |<span style="font-size:1.2em">&sigma;² = ^(1-p)/_p&sup2; = ^0,833/_0,167&sup2; = 30</span> |- |'''Стандардното отстапување е:''' |<span style="font-size:1.2em">&sigma; &asymp; 5,477</span> |} </div> </div> '''Пример:''' Еден стрелец има веројатност ''p''=0,8 да ја погоди целта. Плаќа 1000 ден. за секое стрелање, а добива 1000 ден. кога ќе ја погоди целта. Престанува да стрела кога ќе ја погоди целта, но стрела максимум 5 пати. Колку му е просечно плаќање/добивка? ==Претставување на геометриска распределба со Геогебра== За графички приказ на PDF-от, т.е. Законот на распределба и на CDF-от, т.е. кумулативна распределба на геометриска распределба може да се користи бесплатниот софтвер [[Геогебра]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.emathforall.com/wiki/RecnikT/GeometriskiRas|title=Геометриска Распределба|last=Стојановска|first=Л|accessdate=1 October 2013|language=македонски|year=2013|archive-date=2022-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220520113539/http://www.emathforall.com/wiki/RecnikT/GeometriskiRas|url-status=dead}} интерактивен</ref> Дефиниции специфични за геометриската распределба се: <div style="margin-left:15px"> p=0,8 &nbsp;(или соодветен лизгач) N=20&nbsp;&nbsp;(наш избор бидејќи Х има безброј многу елементи; за помали ''p'' треба поголем N) list1=Sequence[k,k,1,N] &nbsp; Ја дефинира list1 со елементите на случајната променлива. list2=Sequence[ p (1 - p)^(k-1), k, 1, N] &nbsp; Ја дефинира list2 со веројатностите. </div> Соодветните наредби на македонски (внимавајте на кирилица и латиница) се: <div style="margin-left:15px"> листа1=Низа[k,k,1,N] листа2=Низа[p (1 - p)^(k-1), k, 1, N] </div> Понатамошните дефиниции се исти за сите дискретни случајни променливи (види [[дискретна случајна променлива]]). <!-- Needs more here , ... --> ==Наводи== {{наводи}} ==Поврзани теми== *[[Геометриски ред]] *[[Биномна распределба]] *[[Дискретна случајна променлива]] *[[Опит (теорија на веројатноста)]] *[[Веројатност]] == Надворешни врски == *{{Наведена мрежна страница|url=http://www.emathforall.com/wiki/RecnikT/GeometriskiRas|title=Геометриска Распределба|last=Стојановска|first=Л|accessdate=1 October 2013|language=македонски|year=2013|archive-date=2022-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220520113539/http://www.emathforall.com/wiki/RecnikT/GeometriskiRas|url-status=dead}} интерактивен *{{Наведена мрежна страница|url=http://onlinestatbook.com|last1=Lane|first1=D. M., (Editor) |title=Online Statistics Education: An Interactive Multimedia Course of Study |year=2013|accessdate=1 October 2013|language=англиски}} *{{Наведена мрежна страница|url=http://www.math.wm.edu/~leemis/chart/UDR/UDR.html|title=Univariate Distribution Relationships|last=Leemis|first=L.|publisher=William and Mary, VA, USA|year=2007|accessdate=1 October 2013|language=англиски}} *{{Наведена мрежна страница|url=https://en.wikibooks.org/wiki/R_Programming/Probability_Functions#Geometric_distribution|title=Probability Distributions with R-programming Language|accessdate=1 October 2013|language=англиски}} со алгоритми за генерирање на случајни податоци [[Категорија:Веројатност]] [[Категорија:Статистика]] [[Категорија:Распределби]] [[Категорија:Математика]] gnuh3znlfimcrwr5nhhmwu7vkg24zhw 5641613 5641562 2026-10-07T07:33:56Z Bjankuloski06 332 5641613 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Веројатносна распределба | name = Геометриска | type = mass | pdf_image = [[File:geometric pmf.svg|300px]] | cdf_image = [[File:geometric cdf.svg|300px]] | notation = <math>\mathrm{Geom}(p)</math> | parameters = <math>0 < p \leq 1</math> веројатност за успех ([[реален број|реален]]) | support = ''k'' опити каде <math>k \in \mathbb{N} = \{1, 2, 3, \dotsc\}</math> | pdf = <math>(1 - p)^{k-1}p</math> | cdf = <math>1-(1 - p)^{\lfloor x\rfloor}</math> за <math>x\geq 1</math>,<br /><math>0</math> за <math>x<1</math> | mean = <math>\frac{1}{p}</math> | median = <math>\left\lceil \frac{-1}{\log_2(1-p)} \right\rceil</math> <br /> (неединствена ако <math>-1/\log_2(1-p)</math> is an integer) | mode = <math>1</math> | variance = <math>\frac{1-p}{p^2}</math> | skewness = <math>\frac{2-p}{\sqrt{1-p}}</math> | kurtosis = <math>6+\frac{p^2}{1-p}</math> | entropy = <math>\tfrac{-(1-p)\log (1-p) - p \log p}{p}</math> | fisher = <math>\tfrac{1}{p^2 (1-p)}</math> | mgf = <math>\frac{pe^t}{1-(1-p) e^t},</math><br />за <math>t<-\ln(1-p)</math> | char = <math>\frac{pe^{it}}{1-(1-p)e^{it}}</math> | pgf = <math>\frac{pz}{1-(1-p)z}</math> | parameters2 = <math>0 < p \leq 1</math> веројатност за успех ([[реален број|реален]]) | support2 = ''k'' неуспеси каде <math>k \in \mathbb{N}_0 = \{0, 1, 2, \dotsc\}</math> | pdf2 = <math>(1 - p)^k p</math> | cdf2 = <math>1-(1 - p)^{\lfloor x\rfloor+1}</math> за <math>x\geq 0</math>,<br /><math>0</math> за <math>x<0</math> | mean2 = <math>\frac{1-p}{p}</math> | median2 = <math>\left\lceil \frac{-1}{\log_2(1-p)} \right\rceil - 1</math> <br /> (неединствена ако <math>-1/\log_2(1-p)</math> е цел број) | mode2 = <math>0</math> | variance2 = <math>\frac{1-p}{p^2}</math> | skewness2 = <math>\frac{2-p}{\sqrt{1-p}}</math> | kurtosis2 = <math>6+\frac{p^2}{1-p}</math> | entropy2 = <math>\tfrac{-(1-p)\log (1-p) - p \log p}{p}</math> | fisher2 = <math>\tfrac{1}{p^2 (1-p)}</math> | mgf2 = <math>\frac{p}{1-(1-p)e^t},</math><br />за <math>t<-\ln(1-p)</math> | char2 = <math>\frac{p}{1-(1-p)e^{it}}</math> | pgf2 = <math>\frac{p}{1-(1-p)z}</math> }} Во [[веројатност]]a и во [[статистика]]та, '''геометриска распределба''' ''G''(''p''), ''p''&isin;(0,1) е случаен [[опит (теорија на веројатноста)|експеримент]] во кој [[Бернулиев опит]] со веројатност на успех ''p'' се повторува сè додека нема успех, па се запишува бројот ''k'' на повторувањето кога се случил тој прв успех.<ref>{{Наведена мрежна страница | url=http://web.cortland.edu/matresearch/OxfordDictionaryMathematics.pdf |title=Oxford Concise Dictionary of Mathematics, "Geometric distribution" | first1=C.|last1=Clapham|first2=J.|last2=Nicholson | publisher =Addison-Wesley | year =2009|page=343|language=англиски|accessdate=1 септември 2013}}</ref> ==Одлики на геометриската распределба G(''p'')== *Геометриската распределба е [[потполна определеност|потполно определена]] со веројатноста на успехот ''p''. *Геометриската распределба е [[дискретна случајна променлива|дискретна распределба]] со [[дискретна случајна променлива|дискретната случајна променлива]] со безброј елементи: X={1,2,...,''n'',...}=&#8469;. *Pr(X=''k'') е веројатноста дека за '''првпат''' имало успех на ''k''-тото повторување на Бернулиевиот опит со веројатност на успех ''p'', ''k''&isin;X. (Значи, сите ''k''-1 повторувања на опитот пред тоа биле неуспешни). Во табелата подолу се наведени сите подредени исходи (пишувајќи 0 за неуспех, а 1 за успех како што е вообичаено за Бернулиев опит) во геометриски експеримент. Подредените исходи '''не''' се исходите на геометрискиот експеримент. Во експериментот, исходите се само ''k'', но вака можеме да видиме како се пресметува соодветната веројатност на исходот. {| class="wikitable" |- align="center" !width="40"|''k'' !width="70"|1 !width="70"|2 !width="70"|3 !width="70"|4 !width="70"|5 !width="70"|... |-align="center" |&nbsp; |1 |01 |001 |0001 |00001 |... |-align="center" |} </div> *Има точно еден исход за секој ''k''&isin;X, односно точно еден исход каде што во ''k''-тото повторување е првиот успех (а штом се појави успех застануваме со повторување на Бернулиевиот опит). *Од друга страна, бидејќи секое повторување на [[Бернулиев опит]] е независно од минатите и од идните повторувања, веројатноста Pr(X=k) е веројатност на ''k-1'' неуспеси и 1 успех, односно <math>Pr(X=k)=(1-p)^{k-1} \cdot p=p(1-p)^{k-1}</math>. Се разбира дека може да се докаже дека збирот на веројатностите е 1.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.proofwiki.org/wiki/Geometric_Distribution_PMF|title=Proof of PMF of Geometric Distribution|language=англиски|accessdate=1 ноември 2013}}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> :<math>\sum\limits_k {\Pr (X = k)}= \sum\limits_{k = 1}^\infty p(1-p)^{k-1} = p \cdot \sum\limits_{k = 1}^\infty (1-p)^{k-1} =p \cdot ((1+(1-p)+(1-p)^2+(1-p)^3+...)</math> каде што имаме збир на бескрајна [[геометриска низа]], т.е. геометриски ред со полупречник <span style="font-size:1.2em">''r''=(1-''p'')</span> таков што 0&lt;r&lt;1. Следува :<math>p \cdot (1+(1-p)+(1-p)^2+(1-p)^3+...)=p \cdot S_\infty (1-p) =p \cdot \frac{1}{1-(1-p)}=\frac{p}{p}=1 \,</math>. ==Распределби на геометриска распределба== *Геометриски експеримент ''G''(''p'') ја има [[Дискретна случајна променлива|дискретната случајна променлива]]: X={1,2,3,...}=&#8469;. ===Закон на распределба - PDF на ''G''(''p'')=== <div style="margin-left:15px"> {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="3" |- align="center" width=1 ! colspan="3" style="background: #F3F3F3;font-size:1.1em" | PDF на ''G''(''p'') |- align="center" style="background: #F9F9F9;;font-size:1.1em" !align="center"|X=''k'' !align="center"| Pr(X=''k'')=''f''(''k'') |- |align="center"|1 |align="center"|<math>p \cdot (1-p)^{1-1}=p</math> |- |align="center"|2 |align="center"|<math>p \cdot (1-p)^{2-1}=p(1-p)</math> |- |align="center"|3 |align="center"|<math>p \cdot (1-p)^{3-1}=p(1-p)^2</math> |- |align="center"|... |align="center"|... |- |align="center"|''n'' |align="center"|<math>p \cdot (1-p)^{n-1}</math> |- |align="center"|... |align="center"|... |} </div> ===Кумулативна распределба - CDF на ''G''(''p'')=== Вредностите на кумулативната распределба се делумните збирови на геометриски ред.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.purplemath.com/modules/series5.htm1|title=Geometric Series|publisher=Purple Math|language=англиски|accessdate=1 ноември 2013}}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <div style="margin-left:15px"> {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="3" |- align="center" width=1 ! colspan="3" style="background: #F3F3F3;;font-size:1.1em" | CDF на ''G''(''p'') |- align="center" style="background: #F9F9F9;;font-size:1.1em" !align="center"|x&isin;&#8477; !align="center"| F(x) |- |align="center"|x&lt;1 |align="center"|<math>0</math> |- |align="center"|1&le;x&lt;2 |align="center"|<math>1-(1-p)^1=p</math> |- |align="center"|2&le;x&lt;3 |align="center"|<math>1-(1-p)^2=p(2-p)</math> |- |align="center"|... |align="center"|... |- |align="center"|''n''&le;x&lt;''n''+1 |align="center"|<math>{1-(1-p)^n}</math> |- |align="center"|... |align="center"|... |} </div> ==Мерки на геометриски експеримент== *[[Очекувана вредност]] ''E''(''x'') &nbsp;<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.proofwiki.org/wiki/Expectation_of_Geometric_Distribution|title=Proof of Expectation of Geometric Distribution|language=англиски|accessdate=1 ноември 2013}}{{Мртва_врска|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> :<math>E(x) = \sum\limits_j {x_j} \cdot {p_j} = \sum\limits_{k = 1}^\infty k \cdot p (1-p)^{k-1}=\frac{1}{p}</math> *[[Расеаност (статистика)|Расеаност]] &sigma;² &nbsp;<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.proofwiki.org/wiki/Variance_of_Geometric_Distribution|title=Proof of Variance of Geometric Distribution|language=англиски|accessdate=1 ноември 2013|archive-date=2014-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20140209104757/http://www.proofwiki.org/wiki/Variance_of_Geometric_Distribution|url-status=dead}}</ref> :<math>\sigma ^2 = \sum\limits_j ({x_j} - E(x))^2 \cdot {p_j} = \frac{1-p}{p^2}</math> ==Примери== '''Пример:''' Експериментот е: Се фрла коцка сè додека не падне 5-ка. Опиши го експериментот. Експериментот е геометриска распределба со Бернулиев опит: успех=5-ка. Значи ''p''=<span style="font-size:1,2em">&#8537;</span>=0,167. Значи G(0,167). <div style="margin-left:15px"> {|border="1" cellspacing="0" cellpadding="2" |- | {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="3" align="center" |- align="center" ! colspan=2 style="background: #F3F3F3;" |PDF-от на G(0,167) |- align="center" |align="center" |X=''k'' |f(k)=Pr(X=''k'') |- |- |align="center"|1 |align="left"|&nbsp;0,1667&middot;0.8333⁰=0,1667 |- |align="center"|2 |align="left"|&nbsp;0,1667&middot;0.8333¹=0,1389 |- |align="center"|3 |align="left"|&nbsp;0,1667&middot;0.8333²=0,1157 |- |align="center"|4 |align="left"|&nbsp;0,1667&middot;0.8333³=0,0965 |- |align="center"|... |align="left"|... |- |align="center"|25 |align="left"|&nbsp;0,1667&middot;0.8333²⁴=0,0130 |-style="background: #F9F9F9;" |- |align="center"|... |align="left"|... |- |align="right"|&Sigma; |align="left"|1,0000 |} | {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="3" align="center" |- align="center" ! colspan=2 style="background: #F3F3F3;" |CDF-от на G(0,167) |- align="center" |align="center"|''x'' |align="left"|F(x) |- |align="center"|x&lt;1 |align="left"|0 |- |align="center"|1&le;x&lt;2 |align="left"|0,1667 |- |align="center"|2&le;x&lt;3 |align="left"|0,3056 |- |align="center"|3&le;x&lt;4 |align="left"|0,4213 |- |align="center"|4&le;x&lt;5 |align="left"|0,6723 |- |align="center"|... |align="left"|... |- |align="center"|15&le;x&lt;16 |align="left"|0,9351 |- |align="center"|... |align="left"|... |} |- |[[Податотека:Geometric_pdf_17.png|200п|center]] |[[Податотека:Geometric_cdf_17.png|200п|center]] |} {|border="1" cellspacing="0" cellpadding="3" |- |'''Очекуваната вредност:''' |<span style="font-size:1.2em">''E''(''x'') = ¹/_''p'' = ¹/_''0,167'' = 6</span> |- |'''Расеаноста е:''' |<span style="font-size:1.2em">&sigma;² = ^(1-p)/_p&sup2; = ^0,833/_0,167&sup2; = 30</span> |- |'''Стандардното отстапување е:''' |<span style="font-size:1.2em">&sigma; &asymp; 5,477</span> |} </div> </div> '''Пример:''' Еден стрелец има веројатност ''p''=0,8 да ја погоди целта. Плаќа 1000 ден. за секое стрелање, а добива 1000 ден. кога ќе ја погоди целта. Престанува да стрела кога ќе ја погоди целта, но стрела максимум 5 пати. Колку му е просечно плаќање/добивка? ==Претставување на геометриска распределба со Геогебра== За графички приказ на PDF-от, т.е. Законот на распределба и на CDF-от, т.е. кумулативна распределба на геометриска распределба може да се користи бесплатниот софтвер [[Геогебра]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.emathforall.com/wiki/RecnikT/GeometriskiRas|title=Геометриска Распределба|last=Стојановска|first=Л|accessdate=1 October 2013|language=македонски|year=2013|archive-date=2022-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220520113539/http://www.emathforall.com/wiki/RecnikT/GeometriskiRas|url-status=dead}} интерактивен</ref> Дефиниции специфични за геометриската распределба се: <div style="margin-left:15px"> p=0,8 &nbsp;(или соодветен лизгач) N=20&nbsp;&nbsp;(наш избор бидејќи Х има безброј многу елементи; за помали ''p'' треба поголем N) list1=Sequence[k,k,1,N] &nbsp; Ја дефинира list1 со елементите на случајната променлива. list2=Sequence[ p (1 - p)^(k-1), k, 1, N] &nbsp; Ја дефинира list2 со веројатностите. </div> Соодветните наредби на македонски (внимавајте на кирилица и латиница) се: <div style="margin-left:15px"> листа1=Низа[k,k,1,N] листа2=Низа[p (1 - p)^(k-1), k, 1, N] </div> Понатамошните дефиниции се исти за сите дискретни случајни променливи (види [[дискретна случајна променлива]]). <!-- Needs more here , ... --> ==Наводи== {{наводи}} ==Поврзани теми== *[[Геометриски ред]] *[[Биномна распределба]] *[[Дискретна случајна променлива]] *[[Опит (теорија на веројатноста)]] *[[Веројатност]] == Надворешни врски == *{{Наведена мрежна страница|url=http://www.emathforall.com/wiki/RecnikT/GeometriskiRas|title=Геометриска Распределба|last=Стојановска|first=Л|accessdate=1 October 2013|language=македонски|year=2013|archive-date=2022-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220520113539/http://www.emathforall.com/wiki/RecnikT/GeometriskiRas|url-status=dead}} интерактивен *{{Наведена мрежна страница|url=http://onlinestatbook.com|last1=Lane|first1=D. M., (Editor) |title=Online Statistics Education: An Interactive Multimedia Course of Study |year=2013|accessdate=1 October 2013|language=англиски}} *{{Наведена мрежна страница|url=http://www.math.wm.edu/~leemis/chart/UDR/UDR.html|title=Univariate Distribution Relationships|last=Leemis|first=L.|publisher=William and Mary, VA, USA|year=2007|accessdate=1 October 2013|language=англиски}} *{{Наведена мрежна страница|url=https://en.wikibooks.org/wiki/R_Programming/Probability_Functions#Geometric_distribution|title=Probability Distributions with R-programming Language|accessdate=1 October 2013|language=англиски}} со алгоритми за генерирање на случајни податоци [[Категорија:Веројатност]] [[Категорија:Статистика]] [[Категорија:Распределби]] [[Категорија:Математика]] mbu1y35rrmd1vx7p0fyv3y7b04t1twi 5641614 5641613 2026-10-07T07:34:08Z Bjankuloski06 332 5641614 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Веројатносна распределба | name = Геометриска распределба | type = mass | pdf_image = [[File:geometric pmf.svg|300px]] | cdf_image = [[File:geometric cdf.svg|300px]] | notation = <math>\mathrm{Geom}(p)</math> | parameters = <math>0 < p \leq 1</math> веројатност за успех ([[реален број|реален]]) | support = ''k'' опити каде <math>k \in \mathbb{N} = \{1, 2, 3, \dotsc\}</math> | pdf = <math>(1 - p)^{k-1}p</math> | cdf = <math>1-(1 - p)^{\lfloor x\rfloor}</math> за <math>x\geq 1</math>,<br /><math>0</math> за <math>x<1</math> | mean = <math>\frac{1}{p}</math> | median = <math>\left\lceil \frac{-1}{\log_2(1-p)} \right\rceil</math> <br /> (неединствена ако <math>-1/\log_2(1-p)</math> is an integer) | mode = <math>1</math> | variance = <math>\frac{1-p}{p^2}</math> | skewness = <math>\frac{2-p}{\sqrt{1-p}}</math> | kurtosis = <math>6+\frac{p^2}{1-p}</math> | entropy = <math>\tfrac{-(1-p)\log (1-p) - p \log p}{p}</math> | fisher = <math>\tfrac{1}{p^2 (1-p)}</math> | mgf = <math>\frac{pe^t}{1-(1-p) e^t},</math><br />за <math>t<-\ln(1-p)</math> | char = <math>\frac{pe^{it}}{1-(1-p)e^{it}}</math> | pgf = <math>\frac{pz}{1-(1-p)z}</math> | parameters2 = <math>0 < p \leq 1</math> веројатност за успех ([[реален број|реален]]) | support2 = ''k'' неуспеси каде <math>k \in \mathbb{N}_0 = \{0, 1, 2, \dotsc\}</math> | pdf2 = <math>(1 - p)^k p</math> | cdf2 = <math>1-(1 - p)^{\lfloor x\rfloor+1}</math> за <math>x\geq 0</math>,<br /><math>0</math> за <math>x<0</math> | mean2 = <math>\frac{1-p}{p}</math> | median2 = <math>\left\lceil \frac{-1}{\log_2(1-p)} \right\rceil - 1</math> <br /> (неединствена ако <math>-1/\log_2(1-p)</math> е цел број) | mode2 = <math>0</math> | variance2 = <math>\frac{1-p}{p^2}</math> | skewness2 = <math>\frac{2-p}{\sqrt{1-p}}</math> | kurtosis2 = <math>6+\frac{p^2}{1-p}</math> | entropy2 = <math>\tfrac{-(1-p)\log (1-p) - p \log p}{p}</math> | fisher2 = <math>\tfrac{1}{p^2 (1-p)}</math> | mgf2 = <math>\frac{p}{1-(1-p)e^t},</math><br />за <math>t<-\ln(1-p)</math> | char2 = <math>\frac{p}{1-(1-p)e^{it}}</math> | pgf2 = <math>\frac{p}{1-(1-p)z}</math> }} Во [[веројатност]]a и во [[статистика]]та, '''геометриска распределба''' ''G''(''p''), ''p''&isin;(0,1) е случаен [[опит (теорија на веројатноста)|експеримент]] во кој [[Бернулиев опит]] со веројатност на успех ''p'' се повторува сè додека нема успех, па се запишува бројот ''k'' на повторувањето кога се случил тој прв успех.<ref>{{Наведена мрежна страница | url=http://web.cortland.edu/matresearch/OxfordDictionaryMathematics.pdf |title=Oxford Concise Dictionary of Mathematics, "Geometric distribution" | first1=C.|last1=Clapham|first2=J.|last2=Nicholson | publisher =Addison-Wesley | year =2009|page=343|language=англиски|accessdate=1 септември 2013}}</ref> ==Одлики на геометриската распределба G(''p'')== *Геометриската распределба е [[потполна определеност|потполно определена]] со веројатноста на успехот ''p''. *Геометриската распределба е [[дискретна случајна променлива|дискретна распределба]] со [[дискретна случајна променлива|дискретната случајна променлива]] со безброј елементи: X={1,2,...,''n'',...}=&#8469;. *Pr(X=''k'') е веројатноста дека за '''првпат''' имало успех на ''k''-тото повторување на Бернулиевиот опит со веројатност на успех ''p'', ''k''&isin;X. (Значи, сите ''k''-1 повторувања на опитот пред тоа биле неуспешни). Во табелата подолу се наведени сите подредени исходи (пишувајќи 0 за неуспех, а 1 за успех како што е вообичаено за Бернулиев опит) во геометриски експеримент. Подредените исходи '''не''' се исходите на геометрискиот експеримент. Во експериментот, исходите се само ''k'', но вака можеме да видиме како се пресметува соодветната веројатност на исходот. {| class="wikitable" |- align="center" !width="40"|''k'' !width="70"|1 !width="70"|2 !width="70"|3 !width="70"|4 !width="70"|5 !width="70"|... |-align="center" |&nbsp; |1 |01 |001 |0001 |00001 |... |-align="center" |} </div> *Има точно еден исход за секој ''k''&isin;X, односно точно еден исход каде што во ''k''-тото повторување е првиот успех (а штом се појави успех застануваме со повторување на Бернулиевиот опит). *Од друга страна, бидејќи секое повторување на [[Бернулиев опит]] е независно од минатите и од идните повторувања, веројатноста Pr(X=k) е веројатност на ''k-1'' неуспеси и 1 успех, односно <math>Pr(X=k)=(1-p)^{k-1} \cdot p=p(1-p)^{k-1}</math>. Се разбира дека може да се докаже дека збирот на веројатностите е 1.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.proofwiki.org/wiki/Geometric_Distribution_PMF|title=Proof of PMF of Geometric Distribution|language=англиски|accessdate=1 ноември 2013}}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> :<math>\sum\limits_k {\Pr (X = k)}= \sum\limits_{k = 1}^\infty p(1-p)^{k-1} = p \cdot \sum\limits_{k = 1}^\infty (1-p)^{k-1} =p \cdot ((1+(1-p)+(1-p)^2+(1-p)^3+...)</math> каде што имаме збир на бескрајна [[геометриска низа]], т.е. геометриски ред со полупречник <span style="font-size:1.2em">''r''=(1-''p'')</span> таков што 0&lt;r&lt;1. Следува :<math>p \cdot (1+(1-p)+(1-p)^2+(1-p)^3+...)=p \cdot S_\infty (1-p) =p \cdot \frac{1}{1-(1-p)}=\frac{p}{p}=1 \,</math>. ==Распределби на геометриска распределба== *Геометриски експеримент ''G''(''p'') ја има [[Дискретна случајна променлива|дискретната случајна променлива]]: X={1,2,3,...}=&#8469;. ===Закон на распределба - PDF на ''G''(''p'')=== <div style="margin-left:15px"> {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="3" |- align="center" width=1 ! colspan="3" style="background: #F3F3F3;font-size:1.1em" | PDF на ''G''(''p'') |- align="center" style="background: #F9F9F9;;font-size:1.1em" !align="center"|X=''k'' !align="center"| Pr(X=''k'')=''f''(''k'') |- |align="center"|1 |align="center"|<math>p \cdot (1-p)^{1-1}=p</math> |- |align="center"|2 |align="center"|<math>p \cdot (1-p)^{2-1}=p(1-p)</math> |- |align="center"|3 |align="center"|<math>p \cdot (1-p)^{3-1}=p(1-p)^2</math> |- |align="center"|... |align="center"|... |- |align="center"|''n'' |align="center"|<math>p \cdot (1-p)^{n-1}</math> |- |align="center"|... |align="center"|... |} </div> ===Кумулативна распределба - CDF на ''G''(''p'')=== Вредностите на кумулативната распределба се делумните збирови на геометриски ред.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.purplemath.com/modules/series5.htm1|title=Geometric Series|publisher=Purple Math|language=англиски|accessdate=1 ноември 2013}}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <div style="margin-left:15px"> {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="3" |- align="center" width=1 ! colspan="3" style="background: #F3F3F3;;font-size:1.1em" | CDF на ''G''(''p'') |- align="center" style="background: #F9F9F9;;font-size:1.1em" !align="center"|x&isin;&#8477; !align="center"| F(x) |- |align="center"|x&lt;1 |align="center"|<math>0</math> |- |align="center"|1&le;x&lt;2 |align="center"|<math>1-(1-p)^1=p</math> |- |align="center"|2&le;x&lt;3 |align="center"|<math>1-(1-p)^2=p(2-p)</math> |- |align="center"|... |align="center"|... |- |align="center"|''n''&le;x&lt;''n''+1 |align="center"|<math>{1-(1-p)^n}</math> |- |align="center"|... |align="center"|... |} </div> ==Мерки на геометриски експеримент== *[[Очекувана вредност]] ''E''(''x'') &nbsp;<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.proofwiki.org/wiki/Expectation_of_Geometric_Distribution|title=Proof of Expectation of Geometric Distribution|language=англиски|accessdate=1 ноември 2013}}{{Мртва_врска|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> :<math>E(x) = \sum\limits_j {x_j} \cdot {p_j} = \sum\limits_{k = 1}^\infty k \cdot p (1-p)^{k-1}=\frac{1}{p}</math> *[[Расеаност (статистика)|Расеаност]] &sigma;² &nbsp;<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.proofwiki.org/wiki/Variance_of_Geometric_Distribution|title=Proof of Variance of Geometric Distribution|language=англиски|accessdate=1 ноември 2013|archive-date=2014-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20140209104757/http://www.proofwiki.org/wiki/Variance_of_Geometric_Distribution|url-status=dead}}</ref> :<math>\sigma ^2 = \sum\limits_j ({x_j} - E(x))^2 \cdot {p_j} = \frac{1-p}{p^2}</math> ==Примери== '''Пример:''' Експериментот е: Се фрла коцка сè додека не падне 5-ка. Опиши го експериментот. Експериментот е геометриска распределба со Бернулиев опит: успех=5-ка. Значи ''p''=<span style="font-size:1,2em">&#8537;</span>=0,167. Значи G(0,167). <div style="margin-left:15px"> {|border="1" cellspacing="0" cellpadding="2" |- | {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="3" align="center" |- align="center" ! colspan=2 style="background: #F3F3F3;" |PDF-от на G(0,167) |- align="center" |align="center" |X=''k'' |f(k)=Pr(X=''k'') |- |- |align="center"|1 |align="left"|&nbsp;0,1667&middot;0.8333⁰=0,1667 |- |align="center"|2 |align="left"|&nbsp;0,1667&middot;0.8333¹=0,1389 |- |align="center"|3 |align="left"|&nbsp;0,1667&middot;0.8333²=0,1157 |- |align="center"|4 |align="left"|&nbsp;0,1667&middot;0.8333³=0,0965 |- |align="center"|... |align="left"|... |- |align="center"|25 |align="left"|&nbsp;0,1667&middot;0.8333²⁴=0,0130 |-style="background: #F9F9F9;" |- |align="center"|... |align="left"|... |- |align="right"|&Sigma; |align="left"|1,0000 |} | {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="3" align="center" |- align="center" ! colspan=2 style="background: #F3F3F3;" |CDF-от на G(0,167) |- align="center" |align="center"|''x'' |align="left"|F(x) |- |align="center"|x&lt;1 |align="left"|0 |- |align="center"|1&le;x&lt;2 |align="left"|0,1667 |- |align="center"|2&le;x&lt;3 |align="left"|0,3056 |- |align="center"|3&le;x&lt;4 |align="left"|0,4213 |- |align="center"|4&le;x&lt;5 |align="left"|0,6723 |- |align="center"|... |align="left"|... |- |align="center"|15&le;x&lt;16 |align="left"|0,9351 |- |align="center"|... |align="left"|... |} |- |[[Податотека:Geometric_pdf_17.png|200п|center]] |[[Податотека:Geometric_cdf_17.png|200п|center]] |} {|border="1" cellspacing="0" cellpadding="3" |- |'''Очекуваната вредност:''' |<span style="font-size:1.2em">''E''(''x'') = ¹/_''p'' = ¹/_''0,167'' = 6</span> |- |'''Расеаноста е:''' |<span style="font-size:1.2em">&sigma;² = ^(1-p)/_p&sup2; = ^0,833/_0,167&sup2; = 30</span> |- |'''Стандардното отстапување е:''' |<span style="font-size:1.2em">&sigma; &asymp; 5,477</span> |} </div> </div> '''Пример:''' Еден стрелец има веројатност ''p''=0,8 да ја погоди целта. Плаќа 1000 ден. за секое стрелање, а добива 1000 ден. кога ќе ја погоди целта. Престанува да стрела кога ќе ја погоди целта, но стрела максимум 5 пати. Колку му е просечно плаќање/добивка? ==Претставување на геометриска распределба со Геогебра== За графички приказ на PDF-от, т.е. Законот на распределба и на CDF-от, т.е. кумулативна распределба на геометриска распределба може да се користи бесплатниот софтвер [[Геогебра]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.emathforall.com/wiki/RecnikT/GeometriskiRas|title=Геометриска Распределба|last=Стојановска|first=Л|accessdate=1 October 2013|language=македонски|year=2013|archive-date=2022-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220520113539/http://www.emathforall.com/wiki/RecnikT/GeometriskiRas|url-status=dead}} интерактивен</ref> Дефиниции специфични за геометриската распределба се: <div style="margin-left:15px"> p=0,8 &nbsp;(или соодветен лизгач) N=20&nbsp;&nbsp;(наш избор бидејќи Х има безброј многу елементи; за помали ''p'' треба поголем N) list1=Sequence[k,k,1,N] &nbsp; Ја дефинира list1 со елементите на случајната променлива. list2=Sequence[ p (1 - p)^(k-1), k, 1, N] &nbsp; Ја дефинира list2 со веројатностите. </div> Соодветните наредби на македонски (внимавајте на кирилица и латиница) се: <div style="margin-left:15px"> листа1=Низа[k,k,1,N] листа2=Низа[p (1 - p)^(k-1), k, 1, N] </div> Понатамошните дефиниции се исти за сите дискретни случајни променливи (види [[дискретна случајна променлива]]). <!-- Needs more here , ... --> ==Наводи== {{наводи}} ==Поврзани теми== *[[Геометриски ред]] *[[Биномна распределба]] *[[Дискретна случајна променлива]] *[[Опит (теорија на веројатноста)]] *[[Веројатност]] == Надворешни врски == *{{Наведена мрежна страница|url=http://www.emathforall.com/wiki/RecnikT/GeometriskiRas|title=Геометриска Распределба|last=Стојановска|first=Л|accessdate=1 October 2013|language=македонски|year=2013|archive-date=2022-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220520113539/http://www.emathforall.com/wiki/RecnikT/GeometriskiRas|url-status=dead}} интерактивен *{{Наведена мрежна страница|url=http://onlinestatbook.com|last1=Lane|first1=D. M., (Editor) |title=Online Statistics Education: An Interactive Multimedia Course of Study |year=2013|accessdate=1 October 2013|language=англиски}} *{{Наведена мрежна страница|url=http://www.math.wm.edu/~leemis/chart/UDR/UDR.html|title=Univariate Distribution Relationships|last=Leemis|first=L.|publisher=William and Mary, VA, USA|year=2007|accessdate=1 October 2013|language=англиски}} *{{Наведена мрежна страница|url=https://en.wikibooks.org/wiki/R_Programming/Probability_Functions#Geometric_distribution|title=Probability Distributions with R-programming Language|accessdate=1 October 2013|language=англиски}} со алгоритми за генерирање на случајни податоци [[Категорија:Веројатност]] [[Категорија:Статистика]] [[Категорија:Распределби]] [[Категорија:Математика]] 9v7fqb586l8irk3fuqt9ci6k2zgf6px 5641615 5641614 2026-10-07T07:35:59Z Bjankuloski06 332 5641615 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Веројатносна распределба | name = Геометриска распределба | type = mass | pdf_image = [[File:geometric pmf.svg|300px]] | cdf_image = [[File:geometric cdf.svg|300px]] | notation = <math>\mathrm{Geom}(p)</math> | parameters = <math>0 < p \leq 1</math> веројатност за успех ([[реален број|реален]]) | support = ''k'' опити каде <math>k \in \mathbb{N} = \{1, 2, 3, \dotsc\}</math> | pdf = <math>(1 - p)^{k-1}p</math> | cdf = <math>1-(1 - p)^{\lfloor x\rfloor}</math> за <math>x\geq 1</math>,<br /><math>0</math> за <math>x<1</math> | mean = <math>\frac{1}{p}</math> | median = <math>\left\lceil \frac{-1}{\log_2(1-p)} \right\rceil</math> <br /> (неединствена ако <math>-1/\log_2(1-p)</math> is an integer) | mode = <math>1</math> | variance = <math>\frac{1-p}{p^2}</math> | skewness = <math>\frac{2-p}{\sqrt{1-p}}</math> | kurtosis = <math>6+\frac{p^2}{1-p}</math> | entropy = <math>\tfrac{-(1-p)\log (1-p) - p \log p}{p}</math> | fisher = <math>\tfrac{1}{p^2 (1-p)}</math> | mgf = <math>\frac{pe^t}{1-(1-p) e^t},</math><br />за <math>t<-\ln(1-p)</math> | char = <math>\frac{pe^{it}}{1-(1-p)e^{it}}</math> | pgf = <math>\frac{pz}{1-(1-p)z}</math> | parameters2 = <math>0 < p \leq 1</math> веројатност за успех ([[реален број|реален]]) | support2 = ''k'' неуспеси каде <math>k \in \mathbb{N}_0 = \{0, 1, 2, \dotsc\}</math> | pdf2 = <math>(1 - p)^k p</math> | cdf2 = <math>1-(1 - p)^{\lfloor x\rfloor+1}</math> за <math>x\geq 0</math>,<br /><math>0</math> за <math>x<0</math> | mean2 = <math>\frac{1-p}{p}</math> | median2 = <math>\left\lceil \frac{-1}{\log_2(1-p)} \right\rceil - 1</math> <br /> (неединствена ако <math>-1/\log_2(1-p)</math> е цел број) | mode2 = <math>0</math> | variance2 = <math>\frac{1-p}{p^2}</math> | skewness2 = <math>\frac{2-p}{\sqrt{1-p}}</math> | kurtosis2 = <math>6+\frac{p^2}{1-p}</math> | entropy2 = <math>\tfrac{-(1-p)\log (1-p) - p \log p}{p}</math> | fisher2 = <math>\tfrac{1}{p^2 (1-p)}</math> | mgf2 = <math>\frac{p}{1-(1-p)e^t},</math><br />за <math>t<-\ln(1-p)</math> | char2 = <math>\frac{p}{1-(1-p)e^{it}}</math> | pgf2 = <math>\frac{p}{1-(1-p)z}</math> }} Во [[веројатност]]a и во [[статистика]]та, '''геометриска распределба''' ''G''(''p''), ''p''&isin;(0,1) е случаен [[опит (теорија на веројатноста)|експеримент]] во кој [[Бернулиев опит]] со веројатност на успех ''p'' се повторува сè додека нема успех, па се запишува бројот ''k'' на повторувањето кога се случил тој прв успех.<ref>{{Наведена мрежна страница | url=http://web.cortland.edu/matresearch/OxfordDictionaryMathematics.pdf |title=Oxford Concise Dictionary of Mathematics, "Geometric distribution" | first1=C.|last1=Clapham|first2=J.|last2=Nicholson | publisher =Addison-Wesley | year =2009|page=343|language=англиски|accessdate=1 септември 2013}}</ref> ==Одлики на геометриската распределба G(''p'')== *Геометриската распределба е [[потполна определеност|потполно определена]] со веројатноста на успехот ''p''. *Геометриската распределба е [[дискретна случајна променлива|дискретна распределба]] со [[дискретна случајна променлива|дискретната случајна променлива]] со безброј елементи: X={1,2,...,''n'',...}=&#8469;. *Pr(X=''k'') е веројатноста дека за '''првпат''' имало успех на ''k''-тото повторување на Бернулиевиот опит со веројатност на успех ''p'', ''k''&isin;X. (Значи, сите ''k''-1 повторувања на опитот пред тоа биле неуспешни). Во табелата подолу се наведени сите подредени исходи (пишувајќи 0 за неуспех, а 1 за успех како што е вообичаено за Бернулиев опит) во геометриски експеримент. Подредените исходи '''не''' се исходите на геометрискиот експеримент. Во експериментот, исходите се само ''k'', но вака можеме да видиме како се пресметува соодветната веројатност на исходот. {| class="wikitable" |- align="center" !width="40"|''k'' !width="70"|1 !width="70"|2 !width="70"|3 !width="70"|4 !width="70"|5 !width="70"|... |-align="center" |&nbsp; |1 |01 |001 |0001 |00001 |... |-align="center" |} </div> *Има точно еден исход за секој ''k''&isin;X, односно точно еден исход каде што во ''k''-тото повторување е првиот успех (а штом се појави успех застануваме со повторување на Бернулиевиот опит). *Од друга страна, бидејќи секое повторување на [[Бернулиев опит]] е независно од минатите и од идните повторувања, веројатноста Pr(X=k) е веројатност на ''k-1'' неуспеси и 1 успех, односно <math>Pr(X=k)=(1-p)^{k-1} \cdot p=p(1-p)^{k-1}</math>. Се разбира дека може да се докаже дека збирот на веројатностите е 1.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.proofwiki.org/wiki/Geometric_Distribution_PMF|title=Proof of PMF of Geometric Distribution|language=англиски|accessdate=1 ноември 2013}}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> :<math>\sum\limits_k {\Pr (X = k)}= \sum\limits_{k = 1}^\infty p(1-p)^{k-1} = p \cdot \sum\limits_{k = 1}^\infty (1-p)^{k-1} =p \cdot ((1+(1-p)+(1-p)^2+(1-p)^3+...)</math> каде што имаме збир на бескрајна [[геометриска низа]], т.е. геометриски ред со полупречник <span style="font-size:1.2em">''r''=(1-''p'')</span> таков што 0&lt;r&lt;1. Следува :<math>p \cdot (1+(1-p)+(1-p)^2+(1-p)^3+...)=p \cdot S_\infty (1-p) =p \cdot \frac{1}{1-(1-p)}=\frac{p}{p}=1 \,</math>. ==Распределби на геометриска распределба== *Геометриски експеримент ''G''(''p'') ја има [[Дискретна случајна променлива|дискретната случајна променлива]]: X={1,2,3,...}=&#8469;. ===Закон на распределба - ВФ на ''G''(''p'')=== <div style="margin-left:15px"> {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="3" |- align="center" width=1 ! colspan="3" style="background: #F3F3F3;font-size:1.1em" | ВФ на ''G''(''p'') |- align="center" style="background: #F9F9F9;;font-size:1.1em" !align="center"|X=''k'' !align="center"| Pr(X=''k'')=''f''(''k'') |- |align="center"|1 |align="center"|<math>p \cdot (1-p)^{1-1}=p</math> |- |align="center"|2 |align="center"|<math>p \cdot (1-p)^{2-1}=p(1-p)</math> |- |align="center"|3 |align="center"|<math>p \cdot (1-p)^{3-1}=p(1-p)^2</math> |- |align="center"|... |align="center"|... |- |align="center"|''n'' |align="center"|<math>p \cdot (1-p)^{n-1}</math> |- |align="center"|... |align="center"|... |} </div> ===Кумулативна распределба - РФ на ''G''(''p'')=== Вредностите на кумулативната распределба се делумните збирови на геометриски ред.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.purplemath.com/modules/series5.htm1|title=Geometric Series|publisher=Purple Math|language=англиски|accessdate=1 ноември 2013}}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <div style="margin-left:15px"> {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="3" |- align="center" width=1 ! colspan="3" style="background: #F3F3F3;;font-size:1.1em" | РФ на ''G''(''p'') |- align="center" style="background: #F9F9F9;;font-size:1.1em" !align="center"|x&isin;&#8477; !align="center"| F(x) |- |align="center"|x&lt;1 |align="center"|<math>0</math> |- |align="center"|1&le;x&lt;2 |align="center"|<math>1-(1-p)^1=p</math> |- |align="center"|2&le;x&lt;3 |align="center"|<math>1-(1-p)^2=p(2-p)</math> |- |align="center"|... |align="center"|... |- |align="center"|''n''&le;x&lt;''n''+1 |align="center"|<math>{1-(1-p)^n}</math> |- |align="center"|... |align="center"|... |} </div> ==Мерки на геометриски експеримент== *[[Очекувана вредност]] ''E''(''x'') &nbsp;<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.proofwiki.org/wiki/Expectation_of_Geometric_Distribution|title=Proof of Expectation of Geometric Distribution|language=англиски|accessdate=1 ноември 2013}}{{Мртва_врска|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> :<math>E(x) = \sum\limits_j {x_j} \cdot {p_j} = \sum\limits_{k = 1}^\infty k \cdot p (1-p)^{k-1}=\frac{1}{p}</math> *[[Расеаност (статистика)|Расеаност]] &sigma;² &nbsp;<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.proofwiki.org/wiki/Variance_of_Geometric_Distribution|title=Proof of Variance of Geometric Distribution|language=англиски|accessdate=1 ноември 2013|archive-date=2014-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20140209104757/http://www.proofwiki.org/wiki/Variance_of_Geometric_Distribution|url-status=dead}}</ref> :<math>\sigma ^2 = \sum\limits_j ({x_j} - E(x))^2 \cdot {p_j} = \frac{1-p}{p^2}</math> ==Примери== '''Пример:''' Експериментот е: Се фрла коцка сè додека не падне 5-ка. Опиши го експериментот. Експериментот е геометриска распределба со Бернулиев опит: успех=5-ка. Значи ''p''=<span style="font-size:1,2em">&#8537;</span>=0,167. Значи G(0,167). <div style="margin-left:15px"> {|border="1" cellspacing="0" cellpadding="2" |- | {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="3" align="center" |- align="center" ! colspan=2 style="background: #F3F3F3;" |ВФ на G(0,167) |- align="center" |align="center" |X=''k'' |f(k)=Pr(X=''k'') |- |- |align="center"|1 |align="left"|&nbsp;0,1667&middot;0.8333⁰=0,1667 |- |align="center"|2 |align="left"|&nbsp;0,1667&middot;0.8333¹=0,1389 |- |align="center"|3 |align="left"|&nbsp;0,1667&middot;0.8333²=0,1157 |- |align="center"|4 |align="left"|&nbsp;0,1667&middot;0.8333³=0,0965 |- |align="center"|... |align="left"|... |- |align="center"|25 |align="left"|&nbsp;0,1667&middot;0.8333²⁴=0,0130 |-style="background: #F9F9F9;" |- |align="center"|... |align="left"|... |- |align="right"|&Sigma; |align="left"|1,0000 |} | {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="3" align="center" |- align="center" ! colspan=2 style="background: #F3F3F3;" |РФ на G(0,167) |- align="center" |align="center"|''x'' |align="left"|F(x) |- |align="center"|x&lt;1 |align="left"|0 |- |align="center"|1&le;x&lt;2 |align="left"|0,1667 |- |align="center"|2&le;x&lt;3 |align="left"|0,3056 |- |align="center"|3&le;x&lt;4 |align="left"|0,4213 |- |align="center"|4&le;x&lt;5 |align="left"|0,6723 |- |align="center"|... |align="left"|... |- |align="center"|15&le;x&lt;16 |align="left"|0,9351 |- |align="center"|... |align="left"|... |} |- |[[Податотека:Geometric_pdf_17.png|200п|center]] |[[Податотека:Geometric_cdf_17.png|200п|center]] |} {|border="1" cellspacing="0" cellpadding="3" |- |'''Очекуваната вредност:''' |<span style="font-size:1.2em">''E''(''x'') = ¹/_''p'' = ¹/_''0,167'' = 6</span> |- |'''Расеаноста е:''' |<span style="font-size:1.2em">&sigma;² = ^(1-p)/_p&sup2; = ^0,833/_0,167&sup2; = 30</span> |- |'''Стандардното отстапување е:''' |<span style="font-size:1.2em">&sigma; &asymp; 5,477</span> |} </div> </div> '''Пример:''' Еден стрелец има веројатност ''p''=0,8 да ја погоди целта. Плаќа 1000 ден. за секое стрелање, а добива 1000 ден. кога ќе ја погоди целта. Престанува да стрела кога ќе ја погоди целта, но стрела максимум 5 пати. Колку му е просечно плаќање/добивка? ==Претставување на геометриска распределба со Геогебра== За графички приказ на ВФ, т.е. Законот на распределба и на CDF-от, т.е. кумулативна распределба на геометриска распределба може да се користи бесплатниот софтвер [[Геогебра]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.emathforall.com/wiki/RecnikT/GeometriskiRas|title=Геометриска Распределба|last=Стојановска|first=Л|accessdate=1 October 2013|language=македонски|year=2013|archive-date=2022-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220520113539/http://www.emathforall.com/wiki/RecnikT/GeometriskiRas|url-status=dead}} интерактивен</ref> Дефиниции специфични за геометриската распределба се: <div style="margin-left:15px"> p=0,8 &nbsp;(или соодветен лизгач) N=20&nbsp;&nbsp;(наш избор бидејќи Х има безброј многу елементи; за помали ''p'' треба поголем N) list1=Sequence[k,k,1,N] &nbsp; Ја дефинира list1 со елементите на случајната променлива. list2=Sequence[ p (1 - p)^(k-1), k, 1, N] &nbsp; Ја дефинира list2 со веројатностите. </div> Соодветните наредби на македонски (внимавајте на кирилица и латиница) се: <div style="margin-left:15px"> листа1=Низа[k,k,1,N] листа2=Низа[p (1 - p)^(k-1), k, 1, N] </div> Понатамошните дефиниции се исти за сите дискретни случајни променливи (види [[дискретна случајна променлива]]). <!-- Needs more here , ... --> ==Наводи== {{наводи}} ==Поврзани теми== *[[Геометриски ред]] *[[Биномна распределба]] *[[Дискретна случајна променлива]] *[[Опит (теорија на веројатноста)]] *[[Веројатност]] == Надворешни врски == *{{Наведена мрежна страница|url=http://www.emathforall.com/wiki/RecnikT/GeometriskiRas|title=Геометриска Распределба|last=Стојановска|first=Л|accessdate=1 October 2013|language=македонски|year=2013|archive-date=2022-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220520113539/http://www.emathforall.com/wiki/RecnikT/GeometriskiRas|url-status=dead}} интерактивен *{{Наведена мрежна страница|url=http://onlinestatbook.com|last1=Lane|first1=D. M., (Editor) |title=Online Statistics Education: An Interactive Multimedia Course of Study |year=2013|accessdate=1 October 2013|language=англиски}} *{{Наведена мрежна страница|url=http://www.math.wm.edu/~leemis/chart/UDR/UDR.html|title=Univariate Distribution Relationships|last=Leemis|first=L.|publisher=William and Mary, VA, USA|year=2007|accessdate=1 October 2013|language=англиски}} *{{Наведена мрежна страница|url=https://en.wikibooks.org/wiki/R_Programming/Probability_Functions#Geometric_distribution|title=Probability Distributions with R-programming Language|accessdate=1 October 2013|language=англиски}} со алгоритми за генерирање на случајни податоци [[Категорија:Веројатност]] [[Категорија:Статистика]] [[Категорија:Распределби]] [[Категорија:Математика]] faovmunj946tnxr47tuyqx4dnhq6278 5641616 5641615 2026-10-07T07:36:50Z Bjankuloski06 332 5641616 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Веројатносна распределба | name = Геометриска распределба | type = mass | pdf_image = [[File:geometric pmf.svg|300px]] | cdf_image = [[File:geometric cdf.svg|300px]] | notation = <math>\mathrm{Geom}(p)</math> | parameters = <math>0 < p \leq 1</math> веројатност за успех ([[реален број|реален]]) | support = ''k'' опити каде <math>k \in \mathbb{N} = \{1, 2, 3, \dotsc\}</math> | pdf = <math>(1 - p)^{k-1}p</math> | cdf = <math>1-(1 - p)^{\lfloor x\rfloor}</math> за <math>x\geq 1</math>,<br /><math>0</math> за <math>x<1</math> | mean = <math>\frac{1}{p}</math> | median = <math>\left\lceil \frac{-1}{\log_2(1-p)} \right\rceil</math> <br /> (неединствена ако <math>-1/\log_2(1-p)</math> is an integer) | mode = <math>1</math> | variance = <math>\frac{1-p}{p^2}</math> | skewness = <math>\frac{2-p}{\sqrt{1-p}}</math> | kurtosis = <math>6+\frac{p^2}{1-p}</math> | entropy = <math>\tfrac{-(1-p)\log (1-p) - p \log p}{p}</math> | fisher = <math>\tfrac{1}{p^2 (1-p)}</math> | mgf = <math>\frac{pe^t}{1-(1-p) e^t},</math><br />за <math>t<-\ln(1-p)</math> | char = <math>\frac{pe^{it}}{1-(1-p)e^{it}}</math> | pgf = <math>\frac{pz}{1-(1-p)z}</math> | parameters2 = <math>0 < p \leq 1</math> веројатност за успех ([[реален број|реален]]) | support2 = ''k'' неуспеси каде <math>k \in \mathbb{N}_0 = \{0, 1, 2, \dotsc\}</math> | pdf2 = <math>(1 - p)^k p</math> | cdf2 = <math>1-(1 - p)^{\lfloor x\rfloor+1}</math> за <math>x\geq 0</math>,<br /><math>0</math> за <math>x<0</math> | mean2 = <math>\frac{1-p}{p}</math> | median2 = <math>\left\lceil \frac{-1}{\log_2(1-p)} \right\rceil - 1</math> <br /> (неединствена ако <math>-1/\log_2(1-p)</math> е цел број) | mode2 = <math>0</math> | variance2 = <math>\frac{1-p}{p^2}</math> | skewness2 = <math>\frac{2-p}{\sqrt{1-p}}</math> | kurtosis2 = <math>6+\frac{p^2}{1-p}</math> | entropy2 = <math>\tfrac{-(1-p)\log (1-p) - p \log p}{p}</math> | fisher2 = <math>\tfrac{1}{p^2 (1-p)}</math> | mgf2 = <math>\frac{p}{1-(1-p)e^t},</math><br />за <math>t<-\ln(1-p)</math> | char2 = <math>\frac{p}{1-(1-p)e^{it}}</math> | pgf2 = <math>\frac{p}{1-(1-p)z}</math> }} Во [[веројатност]]a и во [[статистика]]та, '''геометриска распределба''' ''G''(''p''), ''p''&isin;(0,1) — случаен [[опит (теорија на веројатноста)|опит]] во кој [[Бернулиев опит]] со веројатност на успех ''p'' се повторува сè додека нема успех, па се запишува бројот ''k'' на повторувањето кога се случил тој прв успех.<ref>{{Наведена мрежна страница | url=http://web.cortland.edu/matresearch/OxfordDictionaryMathematics.pdf |title=Oxford Concise Dictionary of Mathematics, "Geometric distribution" | first1=C.|last1=Clapham|first2=J.|last2=Nicholson | publisher =Addison-Wesley | year =2009|page=343|language=англиски|accessdate=1 септември 2013}}</ref> ==Одлики на геометриската распределба G(''p'')== *Геометриската распределба е [[потполна определеност|потполно определена]] со веројатноста на успехот ''p''. *Геометриската распределба е [[дискретна случајна променлива|дискретна распределба]] со [[дискретна случајна променлива|дискретната случајна променлива]] со безброј елементи: X={1,2,...,''n'',...}=&#8469;. *Pr(X=''k'') е веројатноста дека за '''првпат''' имало успех на ''k''-тото повторување на Бернулиевиот опит со веројатност на успех ''p'', ''k''&isin;X. (Значи, сите ''k''-1 повторувања на опитот пред тоа биле неуспешни). Во табелата подолу се наведени сите подредени исходи (пишувајќи 0 за неуспех, а 1 за успех како што е вообичаено за Бернулиев опит) во геометриски опит. Подредените исходи '''не''' се исходите на геометрискиот опит. Во опитот, исходите се само ''k'', но вака можеме да видиме како се пресметува соодветната веројатност на исходот. {| class="wikitable" |- align="center" !width="40"|''k'' !width="70"|1 !width="70"|2 !width="70"|3 !width="70"|4 !width="70"|5 !width="70"|... |-align="center" |&nbsp; |1 |01 |001 |0001 |00001 |... |-align="center" |} </div> *Има точно еден исход за секој ''k''&isin;X, односно точно еден исход каде што во ''k''-тото повторување е првиот успех (а штом се појави успех застануваме со повторување на Бернулиевиот опит). *Од друга страна, бидејќи секое повторување на [[Бернулиев опит]] е независно од минатите и од идните повторувања, веројатноста Pr(X=k) е веројатност на ''k-1'' неуспеси и 1 успех, односно <math>Pr(X=k)=(1-p)^{k-1} \cdot p=p(1-p)^{k-1}</math>. Се разбира дека може да се докаже дека збирот на веројатностите е 1.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.proofwiki.org/wiki/Geometric_Distribution_PMF|title=Proof of PMF of Geometric Distribution|language=англиски|accessdate=1 ноември 2013}}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> :<math>\sum\limits_k {\Pr (X = k)}= \sum\limits_{k = 1}^\infty p(1-p)^{k-1} = p \cdot \sum\limits_{k = 1}^\infty (1-p)^{k-1} =p \cdot ((1+(1-p)+(1-p)^2+(1-p)^3+...)</math> каде што имаме збир на бескрајна [[геометриска низа]], т.е. геометриски ред со полупречник <span style="font-size:1.2em">''r''=(1-''p'')</span> таков што 0&lt;r&lt;1. Следува :<math>p \cdot (1+(1-p)+(1-p)^2+(1-p)^3+...)=p \cdot S_\infty (1-p) =p \cdot \frac{1}{1-(1-p)}=\frac{p}{p}=1 \,</math>. ==Распределби на геометриска распределба== *Геометриски опит ''G''(''p'') ја има [[Дискретна случајна променлива|дискретната случајна променлива]]: X={1,2,3,...}=&#8469;. ===Закон на распределба - ВФ на ''G''(''p'')=== <div style="margin-left:15px"> {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="3" |- align="center" width=1 ! colspan="3" style="background: #F3F3F3;font-size:1.1em" | ВФ на ''G''(''p'') |- align="center" style="background: #F9F9F9;;font-size:1.1em" !align="center"|X=''k'' !align="center"| Pr(X=''k'')=''f''(''k'') |- |align="center"|1 |align="center"|<math>p \cdot (1-p)^{1-1}=p</math> |- |align="center"|2 |align="center"|<math>p \cdot (1-p)^{2-1}=p(1-p)</math> |- |align="center"|3 |align="center"|<math>p \cdot (1-p)^{3-1}=p(1-p)^2</math> |- |align="center"|... |align="center"|... |- |align="center"|''n'' |align="center"|<math>p \cdot (1-p)^{n-1}</math> |- |align="center"|... |align="center"|... |} </div> ===Кумулативна распределба - РФ на ''G''(''p'')=== Вредностите на кумулативната распределба се делумните збирови на геометриски ред.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.purplemath.com/modules/series5.htm1|title=Geometric Series|publisher=Purple Math|language=англиски|accessdate=1 ноември 2013}}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <div style="margin-left:15px"> {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="3" |- align="center" width=1 ! colspan="3" style="background: #F3F3F3;;font-size:1.1em" | РФ на ''G''(''p'') |- align="center" style="background: #F9F9F9;;font-size:1.1em" !align="center"|x&isin;&#8477; !align="center"| F(x) |- |align="center"|x&lt;1 |align="center"|<math>0</math> |- |align="center"|1&le;x&lt;2 |align="center"|<math>1-(1-p)^1=p</math> |- |align="center"|2&le;x&lt;3 |align="center"|<math>1-(1-p)^2=p(2-p)</math> |- |align="center"|... |align="center"|... |- |align="center"|''n''&le;x&lt;''n''+1 |align="center"|<math>{1-(1-p)^n}</math> |- |align="center"|... |align="center"|... |} </div> ==Мерки на геометриски опти== *[[Очекувана вредност]] ''E''(''x'') &nbsp;<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.proofwiki.org/wiki/Expectation_of_Geometric_Distribution|title=Proof of Expectation of Geometric Distribution|language=англиски|accessdate=1 ноември 2013}}{{Мртва_врска|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> :<math>E(x) = \sum\limits_j {x_j} \cdot {p_j} = \sum\limits_{k = 1}^\infty k \cdot p (1-p)^{k-1}=\frac{1}{p}</math> *[[Расеаност (статистика)|Расеаност]] &sigma;² &nbsp;<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.proofwiki.org/wiki/Variance_of_Geometric_Distribution|title=Proof of Variance of Geometric Distribution|language=англиски|accessdate=1 ноември 2013|archive-date=2014-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20140209104757/http://www.proofwiki.org/wiki/Variance_of_Geometric_Distribution|url-status=dead}}</ref> :<math>\sigma ^2 = \sum\limits_j ({x_j} - E(x))^2 \cdot {p_j} = \frac{1-p}{p^2}</math> ==Примери== '''Пример:''' Опитот е: Се фрла коцка сè додека не падне 5-ка. Да се опише опитот. Опитот е геометриска распределба со Бернулиев опит: успех=5-ка. Значи ''p''=<span style="font-size:1,2em">&#8537;</span>=0,167. Значи G(0,167). <div style="margin-left:15px"> {|border="1" cellspacing="0" cellpadding="2" |- | {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="3" align="center" |- align="center" ! colspan=2 style="background: #F3F3F3;" |ВФ на G(0,167) |- align="center" |align="center" |X=''k'' |f(k)=Pr(X=''k'') |- |- |align="center"|1 |align="left"|&nbsp;0,1667&middot;0.8333⁰=0,1667 |- |align="center"|2 |align="left"|&nbsp;0,1667&middot;0.8333¹=0,1389 |- |align="center"|3 |align="left"|&nbsp;0,1667&middot;0.8333²=0,1157 |- |align="center"|4 |align="left"|&nbsp;0,1667&middot;0.8333³=0,0965 |- |align="center"|... |align="left"|... |- |align="center"|25 |align="left"|&nbsp;0,1667&middot;0.8333²⁴=0,0130 |-style="background: #F9F9F9;" |- |align="center"|... |align="left"|... |- |align="right"|&Sigma; |align="left"|1,0000 |} | {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="3" align="center" |- align="center" ! colspan=2 style="background: #F3F3F3;" |РФ на G(0,167) |- align="center" |align="center"|''x'' |align="left"|F(x) |- |align="center"|x&lt;1 |align="left"|0 |- |align="center"|1&le;x&lt;2 |align="left"|0,1667 |- |align="center"|2&le;x&lt;3 |align="left"|0,3056 |- |align="center"|3&le;x&lt;4 |align="left"|0,4213 |- |align="center"|4&le;x&lt;5 |align="left"|0,6723 |- |align="center"|... |align="left"|... |- |align="center"|15&le;x&lt;16 |align="left"|0,9351 |- |align="center"|... |align="left"|... |} |- |[[Податотека:Geometric_pdf_17.png|200п|center]] |[[Податотека:Geometric_cdf_17.png|200п|center]] |} {|border="1" cellspacing="0" cellpadding="3" |- |'''Очекуваната вредност:''' |<span style="font-size:1.2em">''E''(''x'') = ¹/_''p'' = ¹/_''0,167'' = 6</span> |- |'''Расеаноста е:''' |<span style="font-size:1.2em">&sigma;² = ^(1-p)/_p&sup2; = ^0,833/_0,167&sup2; = 30</span> |- |'''Стандардното отстапување е:''' |<span style="font-size:1.2em">&sigma; &asymp; 5,477</span> |} </div> </div> '''Пример:''' Еден стрелец има веројатност ''p''=0,8 да ја погоди целта. Плаќа 1000 ден. за секое стрелање, а добива 1000 ден. кога ќе ја погоди целта. Престанува да стрела кога ќе ја погоди целта, но стрела максимум 5 пати. Колку му е просечно плаќање/добивка? ==Претставување на геометриска распределба со Геогебра== За графички приказ на ВФ, т.е. Законот на распределба и на CDF-от, т.е. кумулативна распределба на геометриска распределба може да се користи бесплатниот софтвер [[Геогебра]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.emathforall.com/wiki/RecnikT/GeometriskiRas|title=Геометриска Распределба|last=Стојановска|first=Л|accessdate=1 October 2013|language=македонски|year=2013|archive-date=2022-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220520113539/http://www.emathforall.com/wiki/RecnikT/GeometriskiRas|url-status=dead}} интерактивен</ref> Дефиниции специфични за геометриската распределба се: <div style="margin-left:15px"> p=0,8 &nbsp;(или соодветен лизгач) N=20&nbsp;&nbsp;(наш избор бидејќи Х има безброј многу елементи; за помали ''p'' треба поголем N) list1=Sequence[k,k,1,N] &nbsp; Ја дефинира list1 со елементите на случајната променлива. list2=Sequence[ p (1 - p)^(k-1), k, 1, N] &nbsp; Ја дефинира list2 со веројатностите. </div> Соодветните наредби на македонски (внимавајте на кирилица и латиница) се: <div style="margin-left:15px"> листа1=Низа[k,k,1,N] листа2=Низа[p (1 - p)^(k-1), k, 1, N] </div> Понатамошните дефиниции се исти за сите дискретни случајни променливи (види [[дискретна случајна променлива]]). <!-- Needs more here , ... --> ==Наводи== {{наводи}} ==Поврзани теми== *[[Геометриски ред]] *[[Биномна распределба]] *[[Дискретна случајна променлива]] *[[Опит (теорија на веројатноста)]] *[[Веројатност]] == Надворешни врски == *{{Наведена мрежна страница|url=http://www.emathforall.com/wiki/RecnikT/GeometriskiRas|title=Геометриска Распределба|last=Стојановска|first=Л|accessdate=1 October 2013|language=македонски|year=2013|archive-date=2022-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220520113539/http://www.emathforall.com/wiki/RecnikT/GeometriskiRas|url-status=dead}} интерактивен *{{Наведена мрежна страница|url=http://onlinestatbook.com|last1=Lane|first1=D. M., (Editor) |title=Online Statistics Education: An Interactive Multimedia Course of Study |year=2013|accessdate=1 October 2013|language=англиски}} *{{Наведена мрежна страница|url=http://www.math.wm.edu/~leemis/chart/UDR/UDR.html|title=Univariate Distribution Relationships|last=Leemis|first=L.|publisher=William and Mary, VA, USA|year=2007|accessdate=1 October 2013|language=англиски}} *{{Наведена мрежна страница|url=https://en.wikibooks.org/wiki/R_Programming/Probability_Functions#Geometric_distribution|title=Probability Distributions with R-programming Language|accessdate=1 October 2013|language=англиски}} со алгоритми за генерирање на случајни податоци [[Категорија:Веројатност]] [[Категорија:Статистика]] [[Категорија:Распределби]] [[Категорија:Математика]] 01vjdcxmyx2a8avdcbh9zpnch3hd91a 0 1097978 5641373 4920446 2026-10-06T15:38:03Z P.Nedelkovski 47736 истозначник 5641373 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Europäische Wasserscheiden.png|мини|десно|300п|Главните [[слив]]ови во [[Европа]] (сиво) и нивните вододелници (црвени линии)]] [[Податотека:Fossa Carolina. Water well.jpg|мини|десно|Чешма како обележје на вододелницата на [[Црно Море|црноморскиот]] и [[Северно Море|северноморскиот]] слив]] '''Вододелница''' или '''водоврат'''<ref>{{ДРМЈ|водоврат}}</ref><ref>{{ОДРМЈ|водоврат}}</ref> — граница на два [[слив]]а во облик на линија од која [[вода]]та се слева во два правца.<ref>{{дрмј|вододелница}}</ref> Во повисоките краишта, делницата лежи по [[срт]]овите на [[рид]]овите и [[планина|планините]]. Делницата потешко се утврдува во [[рамница|рамничарските]] предели, особено ако се [[мочуриште|мочурливи]]. ==Видови == Постојат три вида на вододелници: * континентална — водите што ги двои течат во различни [[океан]]и. Таков пример е вододелницата [[Конго (река)|Конго]]-[[Нил]]. * главна вододелница — водите од секоја страна не се среќаваат, но сепак завршуваат во ист океан. Таква е делницата на [[Јангцекјанг]] и [[Хоангхо]]. * помала делница — водите се делат, но подоцна се среќаваат во речна [[утока]]. Пример е вододелницат на [[Мисисипи (река)|Мисисипи]] and [[Мисури (река)|Мисури]]. Вододелниците често претставуваат пречка во речниот [[сообраќај]]. Во [[индустриска револуција|прединдустриско]] време, пловилата се премесувале по сувоземен пат, а подоцна се прокопувале [[канал]]и со цел да се спојат соседните сливови. == Поврзано == * [[Слив]] * [[Растока]] * [[Утока]] * [[Притока]] * [[Извор]] * [[Планински превој]] * [[Било]] {{рв|Drainage divides|Вододелници}} == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Сливови| ]] [[Категорија:Геоморфологија]] [[Категорија:Физичка географија]] [[Категорија:Хидрологија]] [[Категорија:Реки]] [[Категорија:Потоци]] [[Категорија:Водата и животната средина]] kf0bn9e3jawdtvs3sa3cgcbzev8rfzk 0 1106576 5641771 3221255 2026-10-07T11:45:12Z EmausBot 18240 Бот: Исправка на двојни пренасочувања од [[Надморска височина]] кон [[Надморска висина]] 5641771 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Надморска висина]] o1jre5hfv7g13xq969916e0zhb5cfd1 0 1107547 5641767 3230354 2026-10-07T11:44:32Z EmausBot 18240 Бот: Исправка на двојни пренасочувања од [[Надморска височина]] кон [[Надморска висина]] 5641767 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Надморска висина]] o1jre5hfv7g13xq969916e0zhb5cfd1 0 1112351 5641413 5063453 2026-10-06T17:03:55Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:Safavid_Flag.svg|Safavid_Flag.svg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by ConflictFan|]]. 5641413 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict| |conflict=Отоманско-персиска војна (1532–1555) |image=[[Image:Sueleymanname nahcevan.jpg|300px]] |caption= |partof=[[Отоманско-персиски војни]] |date=1532–1555 |place=[[Ирак]], [[Ерменија]], [[Персија]] |result= [[Договор од Амасија (1555)|Договор од Амасија]]<br>Османлиска победа |territory= '''Османлиите''' зазеле поголем дел од Месопотамија, Ерменија и Грузија<ref>''The Reign of Suleiman the Magnificent, 1520-1566'', V.J. Parry, '''A History of the Ottoman Empire to 1730''', ed. M.A. Cook (Cambridge University Press, 1976), 94.</ref><br /> '''Персијци''' го задржиле [[Тебриз]], источна [[Грузија]], [[Источна Ерменија]], [[Дагестан]], и [[Азербејџан]]<ref>''A Global Chronology of Conflict: From the Ancient World to the Modern Middle East'', Vol. II, ed. Spencer C. Tucker, (ABC-CLIO, 2010). 516.</ref> |combatant1= [[Сафавидско Царство]] |combatant2={{знаме|Ottoman Empire|1453}} |commander1= [[Тахмасп I]] |commander2={{знамеикона|Ottoman Empire|1453}} [[Сулејман I]]<br>{{знамеикона|Ottoman Empire|1453}} [[Паргали Ибрахим Паша]] (до 1535 кога бил вратен во Истанбул)<br>{{знамеикона|Ottoman Empire|1453}} [[Искендер Челеби]] (до погубувањето во 1535) |strength1=60,000 војници |strength2=200,000 војници |casualties1= |casualties2= }} {{Османлиско-персисиски војни}} '''Османлиско-персиската војна од 1532-1555''' се водела помеѓу [[Отоманското Царство]] на [[Сулејман Величествениот]] и персиските [[Сефевиди]] на чело со [[Тахмасп I]]. Војната беше предизвикана од територијалните спорови помеѓу двете империи, особено кога бегот од Битлиш одлучил да се стави себеси под персиска заштита<ref name="Cambridge">''The Cambridge history of Islam'' by Peter Malcolm Holt, Ann K. S. Lambton, Bernard Lewis p. 330 [http://books.google.com/books?id=j15MBH-FIwkC&pg=PA330]</ref>. Исто така, Тахмасп го убил управителот на [[Багдад]] кој бил на страната на Сулејман. Персија во текот на војната сакала да направи сојуз со Хабсбуршката династија со кое Османлиското Царство ќе биде нападната на два фронта<ref name="Cambridge"/>. Во конфликтот, најпрвин [[Паргали Ибрахим Паша]], а подоцна и самиот султан Сулејман започнале успешно да го зазимаат денешен [[Ирак]], каде во [[1534]] година го зазеле [[Багдад]]<ref name="Cambridge"/>. Конфликтот завршил со потпишување на [[Договор од Амасија (1555)|договорот во Амасија]] во [[1555]] година меѓу двата владетели. Договорот ја дефинирал границата меѓу двете земји и истиот бил проследен со дваесетгодишен мир. Со овој договор, [[Ерменија]] и [[Грузија]] биле поделени меѓу двете земји подеднакво, [[Османлии]]те го добиле поголемиот дел од Ирак заедно со [[Багдад]] кој им овозможил излез на Персискиот Залив, а [[Персија]] го задржала својот поранешен главен град [[Тебриз]]. Османлиите според договорот им дале дозвола на персиските верници да одат слободно во светите места [[Мека]] и [[Медина]]. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Османлиско-персиски војни]] [[Категорија:Судири во 16 век]] [[Категорија:Отоманското Царство во 16 век]] [[Категорија:Отоманска Грузија]] [[Категорија:Војни на Сафавидското Царство]] 4o7ktkayauxyz84qf27kts1k6el301r 0 1112354 5641414 5416484 2026-10-06T17:03:57Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:Safavid_Flag.svg|Safavid_Flag.svg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by ConflictFan|]]. 5641414 wikitext text/x-wiki {{Infobox Treaty |name = Договор од Амасија |image = {{multiple image| align = right | direction = horizontal | header =<br>1555| header_align = left/right/center | footer = | footer_align = left | image1 =| width1 = 100 | caption1 = | image2 =Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg| width2 = 100 | caption2 = }} |image_width = 250px |caption = |date_signed = [[29 мај]] [[1555]] |location_signed = [[Амасија]], [[Османлиско Царство]] |signatories = {{знамеземја|Ottoman Empire|1453}}<br /> [[Персија]]<br /> }} '''Договор од Амасија''' ({{langx|fa|پیمان آماسیه}}; {{langx|tr|Amasya Antlaşması}}) — мировен договор потпишан на [[29 мај]] [[1555]] година помеѓу [[Османлиското Царство]] и [[Сефевидско Царство|Сефевидското Царство]], преку кој завршила втората [[Отоманско-персиска војна (1532–1555)|Отоманско-персиската војна]] (1532–1555). Договорот ја дефинирал границата меѓу двете земји и истиот бил проследен со дваесетгодишен мир. Со овој договор, [[Ерменија]] и [[Грузија]] биле поделени меѓу двете земји, [[Османлии]]те го добиле поголемиот дел од Ирак заедно со [[Багдад]] кој им овозможил излез на Персискиот Залив, а [[Персија]] го задржала својот поранешен главен град [[Тебриз]]<ref>''The Reign of Suleiman the Magnificent, 1520-1566'', V.J. Parry, '''A History of the Ottoman Empire to 1730''', ed. M.A. Cook (Cambridge University Press, 1976), 94.</ref><ref>[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]] [https://books.google.nl/books?id=WjQfo3a1eVMC&pg=PA698&dq=peace+of+amasya+caucasus&hl=nl&sa=X&ved=0CEwQ6AEwBmoVChMIv7zZx-mSyAIVRI9yCh0qbwl2#v=onepage&q=peace%20of%20amasya%20caucasus&f=false ''Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia, Volume 1.''] ABC-CLIO, 31 jul. 2011 ISBN 1598843362 p 698</ref><ref>''A Global Chronology of Conflict: From the Ancient World to the Modern Middle East'', Vol. II, ed. Spencer C. Tucker, (ABC-CLIO, 2010). 516.</ref>. Османлиите според договорот им дале дозвола на персиските верници да одат слободно во светите места [[Мека]] и [[Медина]]<ref>Shaw, Stanford J. (1976), ''History of the Ottoman Empire and modern Turkey'', Volume 1, p. 109. Cambridge University Press, ISBN 0-521-29163-1</ref>. == Наводи == {{наводи}} {{Османлиски договори}} [[Категорија:Османлиско-персиски војни]] [[Категорија:Историја на Амасија]] [[Категорија:Договори на Отоманското Царство|Амасија]] [[Категорија:Договори на Иран|Амасија]] [[Категорија:Отоманското Царство во 16 век]] [[Категорија:Поделби на земји]] sbvnuwfq32wwd77rl9rpto8gsm9oguo 0 1112359 5641415 4418396 2026-10-06T17:04:00Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:Safavid_Flag.svg|Safavid_Flag.svg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by ConflictFan|]]. 5641415 wikitext text/x-wiki {{Infobox Treaty |name = Договор од Цариград |image = {{multiple image| align = right | direction = horizontal | header =<br>1590| header_align = left/right/center | footer = | footer_align = left | image1 =| width1 = 100 | caption1 = | image2 =Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg| width2 = 100 | caption2 = }} |image_width = 250px |caption = |date_signed = [[21 мај]] [[1590]] |location_signed = [[Цариград]], [[Османлиско Царство]] |signatories = {{знамеземја|Ottoman Empire|1453}}<br /> [[Персија]]<br /> }} '''Договорот од Цариград''' — мировен договор потпишан на [[21 мај]] [[1590]] година преку кој завршила третата [[Отоманско-персиска војна (1578-1590)|Отоманско-персиската војна]]. Според кој Персија ги признала османлиските освојувања. Таа се обврзила да ја прекине шиитската пропаганда на територијата на Османлиското Царство и истовремено да престане со гонењето на сунитите на сопствена територија. Отоманско-персиската војна привремено ги дислоцирала османските интереси во друга насока. {{Османлиски договори}} [[Категорија:Османлиско-персиски војни]] [[Категорија:Османлиски Цариград]] [[Категорија:Договори на Отоманското Царство|Цариград (1590)]] [[Категорија:Договори на Иран]] [[Категорија:Европа во 1590 година]] [[Категорија:Отоманското Царство во 16 век]] g1ls2o4bry2lnz01rpxjpx2wk3i6zfz 0 1112523 5641411 5416485 2026-10-06T17:03:24Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:Safavid_Flag.svg|Safavid_Flag.svg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by ConflictFan|]]. 5641411 wikitext text/x-wiki {{Infobox Treaty |name = Договор на Насух-паша |image = {{multiple image| align = right | direction = horizontal | header =<br>1612| header_align = left/right/center | footer = | footer_align = left | image1 =| width1 = 100 | caption1 = | image2 =Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg| width2 = 100 | caption2 = }} |image_width = 250px |caption = |date_signed = [[20 ноември]] [[1612]] |location_signed = |signatories = {{знамеземја|Ottoman Empire|1453}}<br /> [[Персија]]<br /> }} '''Договорот на Насух-паша''' ({{langx|fa|عهدنامه نصوح پاشا}}, {{langx|tr|Nasuh Paşa Antlaşması}}) — мировен договор потпишан на [[20 ноември]] [[1612]] година помеѓу [[Османлиското Царство]] и [[Сефевидско Царство|Сефевидското Царство]], преку кој завршила првата фаза од [[Отоманско-персиска војна (1603–1618)|Отоманско-персиската војна]] ([[1603]]–[[1618]]). == Заднина == Претходно, шахот Абас Велики морал да го потпише [[Договор од Цариград (1590)|договорот од Цариград]] од [[1590]] година кога загубил територии во северозападниот дел на [[Иран]] и [[Кавказ]]. По решавање на сопствените локални проблеми тој чекал погоден момент кога да си ги врати изгубените територии, а како шанса му се укажала кога на османлискиот престол бил поставен 14-годишниот [[Ахмед I]]. [[Османлии]]те претходно војувале во [[Долгата војна во Унгарија|долгата и исцрпувачка војна]] со [[Светото Римско Царство]] и имала [[Џелали|серија од востанија]] во [[Анадолија]]. == Договор == Османлите и покрај тоа што во почетокот на војната имале успех, тие ги изгубиле своите команданти во [[Дијарбакир]]. Така [[Насух-паша]] морал да се согласи да потпише договор за прекин на војната<ref>Prof.Yaşar Yücel-Prof Ali Sevim:''Türkiye tarihi vol.III'', AKDTYKTTK Yayınları, 1991, 43-44</ref>. Според договорот: * Османлиското Царство се согласило да ги врати сите територии кои ги добиле со [[Договор од Цариград (1590)|договорот од Цариград]] во [[1590]] * граничната линија станала линијата според [[Договор од Амасија (1555)|договорот од Амасија]] од [[1555]] година * за возврат Персија се согласила да плаќа годишен данок 59.000 килограми свила<ref>[http://www.lifesciencesite.com/lsj/life1008s/067_17307life1008s_405_407.pdf Shah Abbas however, committed himself to sent 59000 kilograms raw silk annually to the Ottoman King ...] ''lifesciencesite.com''</ref>. == Наводи == {{наводи}} {{Османлиски договори}} [[Категорија:Османлиско-персиски војни]] [[Категорија:Договори на Отоманското Царство|Насух-паша]] [[Категорија:Договори на Иран|Насух-паша]] [[Категорија:Отоманското Царство во 17 век]] [[Категорија:Османлиски Цариград]] l6316hiagq3ig656fttiu55pcuoyve0 0 1112544 5641405 4063516 2026-10-06T17:02:45Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:Safavid_Flag.svg|Safavid_Flag.svg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by ConflictFan|]]. 5641405 wikitext text/x-wiki {{Infobox Treaty |name = Договор од Серав |image = {{multiple image| align = right | direction = horizontal | header =<br>1618| header_align = left/right/center | footer = | footer_align = left | image1 =| width1 = 100 | caption1 = | image2 =Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg| width2 = 100 | caption2 = }} |image_width = 250px |caption = |date_signed = [[26 септември]] [[1618]] |location_signed = |signatories = {{знамеземја|Ottoman Empire|1453}}<br /> [[Персија]]<br /> }} '''Договорот од Серав''' — мировен договор потпишан на [[26 септември]] [[1618]] година преку кој завршила [[Отоманско-персиска војна (1603–1618)|Отоманско-персиската војна (1603–1618)]]. {{Османлиски договори}} [[Категорија:Османлиско-персиски војни]] [[Категорија:Договори на Отоманското Царство|Серав]] [[Категорија:Договори на Иран]] [[Категорија:Отоманското Царство во 17 век]] 2md9qy6yqn25ci5sqkrjnn54x6ysd0f 0 1112602 5641406 4063518 2026-10-06T17:02:50Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:Safavid_Flag.svg|Safavid_Flag.svg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by ConflictFan|]]. 5641406 wikitext text/x-wiki {{Infobox Treaty |name = Договор од Зухаб |image = {{multiple image| align = right | direction = horizontal | header =<br>1639| header_align = left/right/center | footer = | footer_align = left | image1 =| width1 = 100 | caption1 = | image2 =Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg| width2 = 100 | caption2 = }} |image_width = 250px |caption = |date_signed = [[17 мај]] [[1639]] |location_signed = [[Зухаб]], [[Османлиско Царство]] |signatories = {{знамеземја|Ottoman Empire|1453}}<br /> [[Персија]]<br /> }} '''Договорот од Зухаб''' — мировен договор потпишан на [[17 мај]] [[1639]] година преку кој завршила втората [[Отоманско-персиска војна (1623–1639)|Отоманско-персиската војна]]<ref>Somel, Selçuk Akşin, ''Historical Dictionary of the Ottoman Empire'', (Scarecrow Press Inc., 2003), 306.</ref> . Според договорот [[Ереван]], [[Источна Грузија]], [[Дагестан]] и [[Азербејџан]] останале под [[Персија]] додека [[Западна Грузија]] и поголемиот дел од [[Западна Ерменија]] биле вклучени во територијата на [[Османлиското Царство]]. Освен тоа, Османлиите го задржиле Багдад и цела [[Месопотамија]]. == Наводи == {{наводи}} {{Османлиски договори}} [[Категорија:Османлиско-персиски војни]] [[Категорија:Договори на Отоманското Царство|Зухаб]] [[Категорија:Договори на Иран]] [[Категорија:Отоманското Царство во 17 век]] hvl6cc4c9q001havtbp3hx2h4lxkiiw 0 1112847 5641407 4063430 2026-10-06T17:02:53Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:Safavid_Flag.svg|Safavid_Flag.svg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by ConflictFan|]]. 5641407 wikitext text/x-wiki {{Infobox Treaty |name = Договор од Хамедан |image = {{multiple image| align = right | direction = horizontal | header =<br>1727| header_align = left/right/center | footer = | footer_align = left | image1 =| width1 = 100 | caption1 = | image2 =Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg| width2 = 100 | caption2 = }} |image_width = 250px |caption = |date_signed = [[1727]] |location_signed = |signatories = {{знамеземја|Ottoman Empire|1453}}<br /> [[Персија]]<br /> }} '''Договорот од Хамедан''' — мировен договор потпишан во [[1727]] година преку кој завршила [[Отоманско-персиска војна (1722–1727)|Отоманско-персиската војна]] (1722–1727). Според договорот од 1727 година, Ашраф Хотаки го признал поразот и станал вазал на Османлиите, а кон територијата на Османлиите биле приклучени цел западен и северен Иран. {{Османлиски договори}} [[Категорија:Османлиско-персиски војни]] [[Категорија:Договори на Отоманското Царство|Хамедан]] [[Категорија:Договори на Иран]] [[Категорија:Отоманското Царство во 18 век]] fek5g6sogqi9gtr23rvfo3908s2jevx 0 1112854 5641437 5078108 2026-10-06T17:53:52Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:Nadir_Shah_Flag.svg|Nadir_Shah_Flag.svg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by ConflictFan|]]. 5641437 wikitext text/x-wiki {{Infobox Treaty |name = Договор од Цариград |image = {{multiple image| align = right | direction = horizontal | header =<br>1736| header_align = left/right/center | footer = | footer_align = left | image1 =| width1 = 100 | caption1 = | image2 =Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg| width2 = 100 | caption2 = }} |image_width = 250px |caption = |date_signed = [[1736]] |location_signed = |signatories = {{знамеземја|Ottoman Empire|1453}}<br /> [[Персија]]<br /> }} '''Договорот од Цариград''' — мировен договор потпишан во [[1736]] година преку кој завршила [[Отоманско-персиска војна (1730–1736)|Отоманско-персиската војна (1730–1736)]]. Според кој Османлиите го признале [[Надер Шах]] како легитимен во Персија<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.dataci.net/istanbul-antlasmasi-1736.html |title=архивски примерок |accessdate=2014-08-15 |archive-date=2012-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120306091358/http://www.dataci.net/istanbul-antlasmasi-1736.html |url-status=dead }}</ref>, Кавказ бил отстапен на [[Персија]] а на персиските верници им било овозможено да одат на аџилак во Мека, кој бил под османлиска власт. Во следните години Надер ја презел целосно контролата над Персиската империја и се прогласил за шах. Двете земји војувале уште еднаш под негово раководство (1743-4746) која војна завршила без победник. По неговата смрт Османлиите ја нападнале територијата на Кавказ и повторно ја зазеле. == Наводи == {{наводи}} {{Османлиски договори}} [[Категорија:Османлиско-персиски војни]] [[Категорија:Договори на Отоманското Царство|Цариград (1736)]] [[Категорија:Договори на Иран]] [[Категорија:Отоманското Царство во 18 век]] [[Категорија:Османлиски Цариград]] fcdo2lyq3z1nsxm6vtpqtz5j1vxypxs 0 1112890 5641408 5435383 2026-10-06T17:02:56Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:Safavid_Flag.svg|Safavid_Flag.svg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by ConflictFan|]]. 5641408 wikitext text/x-wiki {{Infobox Treaty |name = Договор на Ахмед Паша |image = {{multiple image| align = right | direction = horizontal | header =<br>1732| header_align = left/right/center | footer = | footer_align = left | image1 =| width1 = 100 | caption1 = | image2 =Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg| width2 = 100 | caption2 = }} |image_width = 250px |caption = |date_signed = [[1732]] |location_signed = |signatories = {{знамеземја|Ottoman Empire|1453}}<br /> [[Персија]]<br /> }} '''Договор на Ахмед Паша''' ([[персиски]]:''عهدنامه احمد پاشا'', {{langx|tr|Ahmet Paşa Antlaşması}}) — мировен договор потпишан во [[1732]] година помеѓу [[Османлиското Царство]] и [[Сефевидско Царство|Сефевидското Царство]]. Договорот бил потпишан од Ахмед-паша од османлиска страна и Мехмед Риза Кулу од персиска<ref>Prof.Yaşar Yücel-Prof Ali Sevim:''Türkiye tarihi vol.III'', AKDTYKTTK Yayınları, 1991, pp. 282-290</ref><ref>Prof.Yaşar Yücel-Prof Ali Sevim:''Türkiye tarihi vol.IV'', AKDTYKTTK Yayınları, 1991, pp. 3-4</ref>. Според договорот, [[Османлиското Царство]] ги задржала придобивките во [[Кавказ]] од претходната војна<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.egitimvadisi.net/forum/index.php/topic,66.0/prev_next,next.html#new |title=On line document (in Turkish) |accessdate=2014-08-16 |archive-date=2012-07-28 |archive-url=https://archive.today/20120728224848/http://www.egitimvadisi.net/forum/index.php/topic,66.0/prev_next,next.html%23new#new |url-status=dead }}</ref> а освен тоа [[Персија]] ја признала загубата на западните делови на царството додека реката Арас станала нова граничната линија меѓу двете земји. == Наводи == {{наводи}} {{Османлиски договори}} [[Категорија:Османлиско-персиски војни]] [[Категорија:Договори на Отоманското Царство|Ахмед Паша]] [[Категорија:Договори на Иран|Ахмед Паша]] [[Категорија:Отоманското Царство во 18 век]] [[Категорија:Багдад]] [[Категорија:Европа во 1732 година]] [[Категорија:Азија во 1732 година]] ckcd7hj0ar1hx8m1zlif2dq5mldj1mx 0 1112910 5641439 4543043 2026-10-06T17:55:15Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:Nadir_Shah_Flag.svg|Nadir_Shah_Flag.svg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by ConflictFan|]]. 5641439 wikitext text/x-wiki {{Infobox Treaty |name = Договор од Керден |image = {{multiple image| align = right | direction = horizontal | header =<br>1746| header_align = left/right/center | footer = | footer_align = left | image1 =| width1 = 100 | caption1 = | image2 =Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg| width2 = 100 | caption2 = }} |image_width = 250px |caption = |date_signed = [[1746]] |location_signed = |signatories = {{знамеземја|Ottoman Empire|1453}}<br /> [[Персија]]<br /> }} '''Договорот од Керден''' — мировен договор потпишан во [[1736]] година преку кој завршила [[Отоманско-персиска војна (1743–1746)|Отоманско-персиската војна (1743–1746)]]. Според договорот, граничната линија меѓу двете земји останала иста според договорот пред еден век [[Договор од Зухаб|потпишан во Зухаб]] (односно денешните граници меѓу Иран-Турција и Иран-Ирак), Османлиите се согласиле на верниците да одат на аџилак кон Мека, биле основани конзулатства на двете земји, биле ослободени воени заробеници од двете страни а Османлиите ги признале шиитите како петта правна секта на исламот<ref>Nicolae Jorga: ''Geschiste des Osmanichen vol IV'', (trans: Nilüfer Epçeli) Yeditepe Yayınları, 2009, ISBN 975-6840-19-X {{Please check ISBN|reason=Check digit (X) does not correspond to calculated figure.}}, p. 371</ref>. Освен тоа, градот Багдад останал под османлиска управа. Освен тоа, Афшаритската династија била признаена од Османлиите како владетели на Персија<ref>During the war Ottomans were backing Safavid prince Safi Mirza as the legal shah of Iran.</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Османлиски договори}} [[Категорија:Османлиско-персиски војни]] [[Категорија:Договори на Отоманското Царство|Керден]] [[Категорија:Договори на Иран]] [[Категорија:Отоманското Царство во 18 век]] tuevojrz33xqo5h8t44pofr7dj78wz4 0 1124360 5641766 3309740 2026-10-07T11:44:23Z EmausBot 18240 Бот: Исправка на двојни пренасочувања од [[Надморска височина]] кон [[Надморска висина]] 5641766 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Надморска висина]] o1jre5hfv7g13xq969916e0zhb5cfd1 0 1127520 5641378 5087025 2026-10-06T15:41:09Z P.Nedelkovski 47736 поврзница 5641378 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Планински врв | име = Рудока | слика = Рудока и Црно Езеро на Шар Планина.jpg | опис = Глетка на врвот Рудока и [[Црно Езеро (Шар Планина)|Црно Езеро]] од соседниот врв Бориславец | висина = 2658 | место = {{МКД}} | венец = [[Шар Планина]] | истакнатост = | координати = | прво_освојување = | без_помошен_кислород = | самостојно_освојување = | најлесна_патека = 4 часа од македонска страна од с.[[Сенокос (Гостиварско)|Сенокос]] покрај [[Црно Езеро (Шар Планина)|Црното Езеро]] и гребенот [[Бориславец]]; 2,5 часа од косовската страна од [[Гора|с.Брод во Гора]] }} '''Рудока''' — планински врв на истоимениот масив и висорамнина која е огранка на [[Шар Планина]]. Висок е 2658 метри надморска височина<ref>топографска_карта: лист Гостивар 2-1 (Титов Врв), размер 1:25 000, Военогеографски институт, 1973</ref>. На него поминува самата гранична линија помеѓу [[Македонија]] и [[Косово]], поради што тој воедно е и највисоката точка и врв во Косово. ==Географски одлики на врвот и огранката Рудока== [[File:Рудока (Шар Планина).jpg|thumb|мини|лево|Поглед на самиот врв од седлото над [[Езерски Рид]]]] Масивот Рудока претставува претпоследната јужна огранка на [[Шар Планина]] сместена во нејзиниот средиштен дел, по главната линија на билото и сртот. Се протега по речиси меридијански правец север - југ со мало закосено отклонување кон североисток и југозапад. На север се спојува со огранката на масивот [[Бориславец]], на југ со [[Враца]]. Височината на сртот од север кон југ се движи по врвови високи 2.586, 2.562, 2.458, 2.463, 2.630 и 2.629 метри надморска височина. Од Рудока се испуштаат повеќе помали огранки како Крижелино и Думково кон исток, Шутман и Челепино на запад и Езерски рид кон север. Во основа Рудока е мала висорамнина со изразито висок и стрмен карепст гребен со големи раздробени гранитни карпи и ситни помалки камења. Со оглед дека се издигнува на надморска височина над 2.000 метри, целиот предел е обраснат само со трева и нема никаква дрвна растителност, ниту грмушеста и нискостеблеста вегетација. Со својата положба гребенот на Рудока претставува [[вододелница]] со многу извори, понори и локви кон реката Маздрача во вардарскиот егејски слив во [[Македонија]] на исток и белодримскиот јадрански слив во [[Косово]] на запад. Поради изобилните тревната пасишта под гребенот на Рудока кај [[Црно Езеро (Шар Планина)|Црното Езеро]] има сточарски бачила, а него често го посетуваат и берачи на боровинки и шумски плодови. ==Искачување и планинарење== [[File:Vrv-Rudoka-MK.JPG|thumb|мини|десно|Глетка на врвот Рудока]] До врвот може да се искачи од две страни, од македонската територија на исток и од косовската на запад. Патеката од македонската страна започнува во горскиот појас над селата [[Сенокос (Гостиварско)|Сенокос]] и [[Ѓурѓевиште]], од каде минувајќи низ густа листопадна шума во времетраење околу 20-30 минути, се излегува на пасиштата кои се наоѓаат на билото на планината под врвот [[Бориславец]] каде минува водниот систем на каптажи и велосипедската патека Шарски Води. Оттаму патеката продолжува во изворишниот дел на долината на реките Матене и Маздрача, помеѓу масивите на огранките Брустовец од север (лево) и самата висорамнина Рудока од југ (десно) сѐ до прекрасното шарпланинско [[Црно Езеро (Шар Планина)|Црно Езеро]]. Поминувајќи го црното езеро патеката излегува на преслапот - седлото каде што се спојуваат огранките Рудока, Бориславец (Бриставец), Шутман, Челепино и Езерски Рид. Оттука скршнувајќи кон лево на југ, по многу стрмен, прилично напорен пат во должина околу 30 минути се стигнува до самиот врв Рудока. Вкупното времетраење на искачувањето од македонска страна е околу 4 часа. Таа е новообележана од 31.08.2014. Искачувањето од косовската страна започнува од селото [[Гора|Брод во областа Гора]] и е нешто полесна, опфаќајќи околу 2,5 часа. Од врвот Рудока кон север се пружа прекрасна глетка кон највисокиот шарпланински врв Шар или [[Титов Врв]] со Мал Турчин, Бакардан, [[Бело Езеро (Шар Планина)|Белото]] и [[Боговинско Езеро|Боговинското Езеро]]. Искачувањето од македонска страна е извонредно убаво највеќе поради минувањето покај прекрасното [[Црно Езеро (Шар Планина)|Црно Езеро]]. ==Галерија== <gallery mode=packed heights=140px> File:Rudoka-ridge-MK.JPG|Глетка од карпестиот гребен на масивот и висорамнината од источната страна на огранката Рудока File:Crno Ezero i Rudoka-MK.JPG|Глетка од Црно Езеро и каменестиот масив на врвот Рудока во позадина File:Rudoka-granichen-kamen-MK.JPG|Планинари крај граничниот камен на врвот Рудока File:Borislavec i Rudoka-Shar Planina-MK.JPG|Врвовите Бориславец (десно) и Рудока (лево) </gallery> == Наводи == {{наводи}} {{Шар Планина}} {{Највисоки точки на европските земји}} [[Категорија:Врвови во Македонија]] [[Категорија:Врвови на Шар Планина]] [[Категорија:Највисоки точки на земјите]] [[Категорија:Планини во Косово]] kix77g1hxqin1652viaxbk7181kn4sz 0 1129711 5641524 5636063 2026-10-06T21:14:11Z Carshalton 30527 /* Надворешни врски */ 5641524 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | playername = Роберт Левандовски | image = [[Податотека:Robert Lewandowski FCB.jpg|200px]] | height = {{height|m=1.84}} | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1988|8|21}} | cityofbirth = {{роден во|Варшава|}} | countryofbirth = [[Полска]] | nationality = {{flagsport|POL}} [[Полска]] | currentclub = {{Fb team Barcelona}} | clubnumber = 9 | position = [[Напад (фудбал)|напаѓач]] | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Delta Warsaw}} | youthyears2 = | youthclubs2 = {{Fb team Legia Warsaw}} | years1 = 2006-2008 | caps1 = 32 | goals1 = 21 | clubs1 = {{Fb team Znicz Pruszkow}} | years2 = 2008-2010 | caps2 = 58 | goals2 = 32 | clubs2 = {{Fb team Lech Poznan}} | years3 = 2010-2014 | caps3 = 131 | goals3 = 74 | clubs3 = {{Fb team Borussia Dortmund}} | years4 = 2014-2022 | caps4 = 253 | goals4 = 238 | clubs4 = {{Fb team Bayern Munchen}} | years5 = 2022- | caps5 = 98 | goals5 = 67 | clubs5 = {{Fb team Barcelona}} | nationalyears1 = 2008- | nationalcaps1 = 158 | nationalgoals1 = 85 | nationalteam1 = {{знамеикона|Полска}} [[Фудбалска репрезентација на Полска|Полска]] }} '''Роберт Левандовски''' ({{langx|pl|Robert Lewandowski}}; р. [[21 август]] [[1988]]) — [[Полјаци|полски]] [[фудбал]]ер, [[Напад (фудбал)|напаѓач]] на {{Fb team (N) Barcelona}} и [[капитен]] на [[Фудбалска репрезентација на Полска|полската репрезентација]]. ==Клупска кариера== ===Раните години од кариерата=== Левандовски ја започнал својата кариера во Варшовија, каде како тинејџер играл фудбал цели седум години.<ref name=bajka /> Потоа, тој се преселил во Делта Варшава, каде што конечно успеал да заигра за првата екипа, постигнувајќи четири гола.<ref>{{нмс|last=Kuna|first=Tomasz|title = .: liga polska | publisher = 90minut.pl|url=http://www.90minut.pl/strzelcy.php?id=1357|accessdate=19 November 2012}}</ref> Следната сезона (2005-2006) тој ја поминал во еден од најпознатите полски клубови [[ФК Легија Варшава|Легија Варшава]], меѓутоа играл за нивната втора екипа во третата лига и постигнал два гола.<ref>{{нмс |url=http://www.90minut.pl/strzelcy.php?id=1964 |title=Strzelcy według drużyn: (2005/2006) |publisher=90minut.pl}}</ref>. Во сезоната 2006-2007, Левандовски бил најдобар стрелец во полската трета лига со 15 гола, помагајќи му на својот нов клуб [[ФК Знич Прушкув|Знич Прушкув]] да освои промоција.<ref name=krol>{{наведени вести | first = Piotr | last = Lesniowski | url = http://www.archiwum.wyborcza.pl/Archiwum/1,0,5158528,20080527PO-DLO_D,Kolejorz_walczy_o_krola,.html | title = "Kolejorz" walczy o króla | date = 26 May 2008 | work = Gazeta Wyborcza | accessdate = 1 December 2013}}</ref> Следната сезона тој бил најдобар стрелец во втората лига на Полска со 21 постигнат гол.<ref name=krol/> ===Лех Познањ=== [[File:LewandowskiR.jpg|200px|thumb|left|Левандовски во [[ФК Лех Познањ|Лех Познањ]].]] Во јуни 2008 година, [[ФК Лех Познањ|Лех Познањ]] го купиле Левандовски од Знич за 1,5 милиони [[злоти]].<ref name=bajka>{{наведени вести | last = Ceglinski | first = Lukasz | url = http://miasta.gazeta.pl/warszawa/1,34868,5686861,Bajka_o_Robercie.html | title = Bajka o Robercie Lewandowskim | date = 11 September 2008 | work = Gazeta Wyborcza | accessdate = 1 May 2012}}</ref> Претходно истиот месец, агентот на Левандовски [[Цезари Кухарски]] му го понудил играчот на својота поранешна екипа [[ФК Спортинг Хихон|Спортинг Хихон]], кој штотуку изборил промоција во [[Ла лига|првата шпанска лига]] по десет години во втората лига. Сепак, Спортинг одбил да го ангажира младиот напаѓач.<ref>{{нмс | url = http://www.resultados-futbol.com/noticia/lewandowski-fue-ofrecido-al-sporting-preciado | title = Lewandowski was offered to Preciado's Sporting | publisher = Terra | date = 25 April 2013 | accessdate = 14 September 2013}}</ref> Тој го направил своето деби за Лех во јули [[2008]] година во првото квалификациско коло од [[Лига Европа|Купот на УЕФА]] против [[ФК Хазар Ленкоран|Хазар Ленкоран]] од [[Азербејџан]], влегувајќи како замена. Во истиот натпревар, го постигнал единствениот гол на мечот. За време на своето деби во [[Екстракласа]] во првиот натпревар од [[ФК Лех Познањ сезона 2008-2009|сезоната]] против [[ГКС Белхатув|Белхатув]], тој постигнал гол со пета само четири минути по влегувањето во игра, доцна во второто полувреме. Во [[Екстракласа 2008-2009|неговата прва сезона]] во првата лига, тој бил трет на списокот на стрелците со 14 гола зад дуото најдобри стрелеци [[Павел Брожек]] и [[Такесуре Чинијама]] кој постигнале по 19 гола, а четврти бил нашиот [[Филип Ивановски]] со два гола помалку од Левандовски. Следната сезона, тој бил најдобар стрелец во лигата со 18 гола, помагајќи и на својата екипа да ја освои [[Екстракласа 2009-2010|титулата]]. ===Борусија Дортмунд=== [[Податотека:Robert Lewandowski 2010.jpg|thumb|right|Левандовски во својата прва сезона во [[ФК Борусија Дортмунд|Борусија Дортмунд]].]] Во јуни [[2010]] г., Левандовски потпишал четиригодишен договор со [[Германија|германскиот]] клуб од [[Бундеслига]]та, [[ФК Борусија Дортмунд|Борусија Дортмунд]],<ref name=officialborussia>{{наведени вести | url = http://www.focus.de/sport/fussball/bundesliga1/bundesliga-dortmund-macht-lewandowski-transfer-perfekt_aid_518537.html | title = Dortmund macht Lewandowski-Transfer perfekt | date = 11 June 2010 | work = focus.de | accessdate = 11 June 2010 | language = de | archive-date = 2018-06-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180627212758/https://www.focus.de/sport/fussball/bundesliga1/bundesliga-dortmund-macht-lewandowski-transfer-perfekt_aid_518537.html | url-status = dead }}</ref> за пријавена трансфер-сума од околу 4,5 милиони [[Евро|€]]. На 19 септември, тој го постигнал својот прв гол во Бундеслигата во [[Рурско дерби|Рурското дерби]] против [[ФК Шалке 04|Шалке 04]], правејќи го резултатот 3-0 за Борусија; натпреварот завршил со резултат 3-1.<ref>{{нмс |url=http://soccernet.espn.go.com/match?id=297229&cc=5901 |title=Schalke 04 1–3 Borussia Dortmund |publisher=ESPN FC |date=19 September 2010 |accessdate=1 December 2013 |archive-date=2012-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121109220519/http://soccernet.espn.go.com/match?id=297229 |url-status=dead }}</ref> Во првиот дел од сезоната Левандовски главно бил замена за главниот напаѓач на Борусија, [[Лукас Бариос]], но со одличната форма Левандовски успеал да се наметне и во вториот дел од сезоната често да биде претпочитан пред [[Парагвајци|парагваецот]]. Својата прва сезона во Дортмунд ја завршил со 33 првенствени настапи и 8 гола. Во текот на следната сезона (2011-2012), Левандовски профитирал од повредата на Бариос и бил постојано во почетниот состав, сè до зимската пауза. Напаѓачот одговорил постигнувајќи два гола во победата со 3-0 од првото коло на [[Фудбалски куп на Германија|Купот на Германија]] против [[ФК Сандхаузен|Сандхаузен]].<ref>2011–12 DFB-Pokal</ref> Левандовски ја отворил својата голгетерска сметка во лигата, постигнувајќи гол во победата со 2-0 над [[1. ФК Нирнберг|Нирнберг]] на 20 август [[2011]], завршувајќи ја акцијата на [[Марио Геце]].<ref>{{нмс |url=http://soccernet.espn.go.com/report?id=321020&cc=5901 |title=Borussia Dortmund 2 – 0 Nurnberg |publisher=ESPN FC |date=20 August 2011 |accessdate=17 May 2012 |archive-date=2019-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190122044319/http://www.espn.com/soccer/report?id=321020&cc=5901 |url-status=dead }}</ref> На 1 октомври, Левандовски постигнал [[хет-трик]] и имал една асистенција во победата со 4-0 над [[ФК Аугсбург|Аугсбург]],<ref>{{нмс|url=http://www.goal.com/en-india/match/60701/borussia-dortmund-vs-fc-augsburg/report |title=Borussia Dortmund 4–0 Augsburg: Lewandowski Hat-Trick Seals Emphatic Victory For Defending Champions |publisher=Goal.com |date=1 October 2011 |accessdate=17 May 2012}}</ref> меѓутоа веднаш по тој натпревар уследил неочекуван и разочарувачки пораз со 3-0 од [[ФК Олимпик Марсеј|Олимпик Марсеј]] во групната фаза од [[УЕФА Лига на шампиони 2011/12|Лигата на шампионите]]. Дортмунд се искачиле на второто место во [[Бундеслига 2011-2012|Бундеслигата]] после рутинската победа со 5-0 над [[1. ФК Келн]] на 22 октомври, во која Левандовски постигнал два гола.<ref>{{нмс|url=http://www.goal.com/en-us/match/60749/borussia-dortmund-vs-fc-k%C3%B6ln/report |title=Borussia Dortmund 5–0 Koln: Five-star champions move second in Bundesliga table |publisher=Goal.com |date=22 October 2011 |accessdate=17 May 2012}}</ref> На 17 декември на гостувањето против [[ФК Фрајбург|Фрајбург]] Левандовски погодил двапати и бил асистент при голот на [[Кевин Гроскројц]] во триумфот со 4-1.<ref>{{нмс |url=http://soccernet.espn.go.com/report?id=320891&cc=5901 |title=Report: SC Freiburg 1 – 4 Borussia Dortmund |publisher=ESPN FC |date=17 December 2011 |accessdate=17 May 2012 }}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Поради својте одлични перформанси, бил избран за ''Најдобар играч на годината во Полска''.<ref>{{нмс|url=http://www.kicker.de/news/fussball/intligen/startseite/561944/artikel_lewandowski-ist-polens-bester.html |title=Lewandowski ist Polens Bester |publisher=kicker|date=12 December 2011 |language=de |accessdate=10 November 2012}}</ref> После зимската пауза, на 22 јануари [[2012]] година, Дортмунд го ''прегазиле'' [[ФК Хамбургер|Хамбургер]] со 5-1 и се израмниле по бројот на бодови со водачите [[Бајерн Минхен]]; Левандовски постигнал два гола и асистирал за голот на неговиот сонародник [[Јакуб Блашчиковски]].<ref>{{нмс |url=http://soccernet.espn.go.com/report?id=320883&cc=5901 |title=Report: Hamburg SV 1 – 5 Borussia Dortmund |publisher=ESPN FC |date=22 January 2012 |accessdate=17 May 2012 |archive-date=2012-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120126150331/http://soccernet.espn.go.com/report?id=320883 |url-status=dead }}</ref> На 11 април, тој го постигнал единствениот гол на натпреварот во победата со 1-0 над директниот конкурент за титулата Бајерн Минхен.<ref>{{нмс |url=http://www.guardian.co.uk/football/2012/apr/11/borussia-dortmund-bayern-munich-match-report |title=Borussia Dortmund see off Bayern Munich to close on successive title |publisher=The Guardian |date=11 April 2012 |accessdate=17 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120413133448/http://www.guardian.co.uk/football/2012/apr/11/borussia-dortmund-bayern-munich-match-report |archive-date=2012-04-13 |url-status=dead}}</ref> Со оваа победа Дортмунд излегол на шест бодови предност во однос на Бајерн на само четири натпревари до крајот на сезоната.<ref>{{нмс |url=http://soccernet.espn.go.com/report?id=320773&cc=5901 |title=Borussia Dortmund 1 – 0 Bayern Munich |publisher=ESPN FC |date=11 April 2012 |accessdate=17 May 2012 |archive-date=2012-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120417181017/http://soccernet.espn.go.com/report?id=320773 |url-status=dead }}</ref> На 21 април, Левандовски асистирал за голот на [[Шинџи Кагава]] против [[ФК Борусија Менхенгладбах|Борусија Менхенгладбах]] во 59-тата минута, а откако натпреварот завршил и Дортмунд победил со 2-0 клубот и математички ја заверил титулата во Бундеслигата.<ref>{{нмс|url=http://www.goal.com/en-us/match/61119/borussia-dortmund-vs-m%C3%B6nchengladbach/report |title=Borussia Dortmund 2–0 Borussia Monchengladbach: Perisic and Kagawa trigger celebrations as Jurgen Klopp's men retain Bundesliga crown |publisher=Goal.com |date=21 April 2012 |accessdate=17 May 2012}}</ref> Во последниот натпревар од кампањата во Бундеслигата, Левандовски постигнал два гола во првото полувреме, а Дортмунд го победил Фрајбург со 4-0 и на тој начин ја прославил титулата.<ref>{{нмс|url=http://www.skysports.com/football/match_facts/0,,11065_3412576,00.html |title=Borussia Dortmund 4 – 0 SC Freiburg |publisher=Sky Sports |date=5 May 2012 |accessdate=17 May 2012}}</ref> Левандовски ја заврши сезоната како трет стрелец во Бундеслигата со 22 гола, ниту еден од белата точка, а имал и шест асистенции. Во финалниот натпревар на сезоната за Дортмунд, тој постигнал хет-трик во финалето на Купот на Германија, во кој ''милионерите'' го поразиле Бајерн Минхен со 5-2, и за првпат во нивата историја ја освоиле двојната круна.<ref>{{нмс |url=http://www1.skysports.com/football/news/12040/7752618/Dortmund-complete-double |title=Dortmund complete double |publisher=Sky Sports |date=12 May 2012 |accessdate=17 May 2012}}</ref><ref>{{нмс |url=http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/1069150/borussia-dortmund-rout-bayern-munich-to-claim-historic-double?cc=5901 |title=Borussia Dortmund rout Bayern Munich to claim double |publisher=ESPN FC |date=12 May 2012 |accessdate=17 May 2012 |archive-date=2012-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120515140955/http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/1069150/borussia-dortmund-rout-bayern-munich-to-claim-historic-double?cc=5901 |url-status=dead }}</ref> Левандовски завршил како најдобар стрелец во Купот на Германија, со седум гола во шест натпревари.<ref>{{нмс|url=http://www.kicker.de/news/fussball/dfbpokal/spielrunde/dfb-pokal/2011-12/torjaeger-der-saison.html.html |title= DFB-Pokal – Torjäger |publisher=kicker.de |accessdate=17 May 2012 | language = de }}</ref> [[Податотека:Robert Lewandowski.jpg|thumb|left|Левандовски во [[ФК Борусија Дортмунд|Борусија Дортмунд]] во [[2012]].]] Левандовски го направил своето прв настап во сезоната 2012-2013 во победата со 2-1 победа над [[ФК Вердер Бремен|Вердер Бремен]] на отворањето на сезоната.<ref>{{нмс |url=http://soccernet.espn.go.com/match?id=346403&cc=5901 |title=Borussia Dortmund 2–1 Werder Bremen |publisher=ESPN FC |date=24 August 2012 |accessdate=24 November 2012 |archive-date=2012-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120829132410/http://soccernet.espn.go.com/match?id=346403 |url-status=dead }}</ref> Тој го постигнал својот прв гол во победата со 3-0 над [[ФК Бајер Леверкузен 04|Бајер Леверкузен]], на 15 септември [[2012]] година, помагајќи да се продолжи серијата на Дортмунд до 31 натпревар без пораз со што клубот го зазел третото место во историјата на Бундеслигата по број на натпревари без пораз.<ref>{{нмс |url=http://soccernet.espn.go.com/report?id=346378&cc=5901 |title=Dortmund 3–0 Leverkusen |publisher=ESPN FC |date=15 September 2012 |accessdate=24 November 2012 |archive-date=2012-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120922200130/http://soccernet.espn.go.com/report?id=346378 |url-status=dead }}</ref> Три дена подоцна, во првиот натпревар на клубот во [[УЕФА Лига на шампиони 2012/13|Лигата на шампионите за сезоната 2012-2013]], Левандовски го постигнал единствениот гол во 87-мата минута за победа над [[ФК Ајакс|Ајакс]] со резултат од 1-0.<ref>{{нмс|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2013/matches/round=2000347/match=2009502/postmatch/report/index.html |title=Dortmund leave it late to defeat Ajax |first=Andy |last=James |publisher=UEFA |date=18 September 2012 | accessdate = 25 April 2013}}</ref> Тој поставил нов клупски рекорд за постигнување голови во најмногу натпревари по ред, откако постигнал барем еден гол во 12 последователни натпревари во лигата, надминувајќи го рекордот на [[Фридхелм Кониецка]] од [[Бундеслига 1964-1965|сезоната 1964-1965]].<ref>{{нмс | url = http://www.ruhrnachrichten.de/sport/bvb/19-Saisontreffer-BVB-Torjaeger-Lewandowski-ueberholt-Konietzka;art11635,1942266 | title = BVB-Torjäger Lewandowski überholt Konietzka | language = de | publisher = ruhrnachrichten.de | date = 17 March 2013 | accessdate = 28 April 2013}}</ref> На 9 февруари [[2013]] година, Левандовски го отворил резултатот во домашен натпревар против [[ФК Хамбургер|Хамбургер]], но бил исклучен во 31-вата минута добивајќи директен црвен картон за фаул над [[Пер Силјан Скјелбред]]; Дортмунд загубил со 1-4. Сезоната ја завршил со 24 гола во лигата, еден гол помалку од топ-реализаторот на Бундеслигата, [[Штефан Кислинг]] од Бајер Леверкузен. Според спортскиот директор на Борусија Дортмунд [[Михаел Зорц]], говорејќи во февруари 2013 година, Левандовски можеби нема да го обнови договорот со клубот и ќе замине во текот на летото на 2013 година или по завршувањето на сезоната 2013-2014.<ref>{{наведени вести|title=Borussia Dortmund say Robert Lewandowski will not sign new contract|url=http://www1.skysports.com/football/news/11899/8529191/Borussia-Dortmund-say-Robert-Lewandowski-will-not-sign-new-contract|accessdate=6 March 2013|publisher=Sky Sports|date=28 February 2013}}</ref> На 24 април 2013 година, Левандовски станал првиот играч кој успеал да постигне четири гола во полуфиналето на Лигата на шампионите кога Борусија Дортмунд го порази шпанскиот шампион [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]] со 4-1 во првиот натпревар од оваа рунда одигран на [[Сигнал Идуна Парк]].<ref>{{нмс|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2013/matches/round=2000350/match=2009608/postmatch/report/index.html#four+goal+lewandowski+shines |title=Four-goal Lewandowski leaves Madrid reeling |first=Andy |last=James |publisher=UEFA |date=24 April 2013 |accessdate=25 April 2013}}</ref><ref name="Dortmund hero Lewandowski">{{наведени вести|last=Hallam|first=Mark|title=Dortmund hero Lewandowski linked more loudly with move|url=http://www.dw.de/dortmund-hero-lewandowski-linked-more-loudly-with-move/a-16772839|accessdate=6 January 2014|newspaper=Deutsche Welle|date=25 April 2013}}</ref> На 25 мај, тој играл во [[Финале на Лигата на шампионите во 2013 година|финалето на Лигата на шампионите за 2013 година]] во кое фудбалерите на Борусија биле поразени со 2-1 од Бајерн Минхен.<ref>{{наведени вести|url=http://www.bbc.com/sport/0/football/22540468|title=Borussia Dortmund 1 – 2 Bayern Munich|date=25 May 2013|accessdate=11 May 2014|work=BBC}}</ref> [[ФК Борусија Дортмунд|Сезоната 2013-2014]], Левандовски ја започнал со победа во [[Суперкуп на Германија|Суперкупот на Германија]] во кои Дортмунд го победил Бајерн со 4-2 на 27 јули 2013 година.<ref>{{нмс|url=http://www.bundesliga.com/en/tournaments/news/2013/0000262446.php|title=Dortmund prevail over Bayern in Supercup thriller | publisher = bundesliga.com | date = 27 July 2013 | accessdate = 5 November 2013}}</ref> Тој го постигнал својот прв гол во сезоната во победата со 4-0 над Аугсбург во натпреварот на отворањето на Бундеслигата на 10 август.<ref>{{наведени вести|url=http://www.bundesliga.com/en/liga/news/2013/0000264271.php|title=Aubameyang hat-trick has Dortmund flying|date=10 August 2013|accessdate=1 May 2014|work=Bundesliga}}</ref> На 1 ноември, тој го постигнал својот единствен хет-трик за сезоната во победата со 6-1 над [[ФК Штутгарт|Штутгарт]] во 11. коло од Бундеслигата.<ref>{{наведени вести|url=http://www.bundesliga.com/en/liga/news/2013/0000276334.php|title=Lewandowski shines as Stuttgart hit for six | publisher = bundesliga.com | date = 1 November 2013 | accessdate = 5 November 2013}}</ref> На 25 февруари [[2014]] година, Левандовски постигнал два гола во првиот натпревар [[УЕФА Лига на шампиони 2013/14#Осминафинале|осминафиналето на Лигата на шампионите]] против [[ФК Зенит Санкт Петербург|Зенит]], со што станал најдобар стрелец на ''жолто-црните'' во европските натпреварувања, надминувајќи го рекордот на [[Стефан Шапуиза]] од 16 гола.<ref>{{нмс | url = http://sport.wp.pl/kat,1752,title,Lewandowski-najlepszym-strzelcem-BVB-w-Europie,wid,16433212,wiadomosc.html?ticaid=112450 | title = Lewandowski najlepszym strzelcem BVB w Europie!| publisher = sport.wp.pl | date = 25 February 2014 | accessdate = 25 February 2014}}</ref> На 16 април 2014, Левандовски го постигнал својот 100-ти гол за екипата во 182-от настап, кога Дортмунд загубил од [[ВФЛ Волфсбург]] во полуфиналето на [[Фудбалски куп на Германија|Купот на Германија]], прославувајќи со подигање на дресот и покажувајќи кон број 100 кој бил напишан на неговата маица под дресот.<ref>{{наведени вести|title=Lewandowski scores 100th goal for Borussia Dortmund|url=http://www.thenews.pl/1/5/Artykul/168448,Lewandowski-scores-100th-goal-for-Borussia-Dortmund|accessdate=24 October 2014|publisher=Polskie Radio|date=16 April 2014|archive-date=2019-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20190418131140/http://www.thenews.pl/1/5/Artykul/168448,Lewandowski-scores-100th-goal-for-Borussia-Dortmund|url-status=dead}}</ref> Левандовски ја завршил сезоната 2013-2014, како најдобар стрелец во [[Бундеслига 2013-2014|Бундеслигата]] со 20 гола.<ref>{{наведени вести|url=http://www.bundesliga.com/en/liga/news/2013/0000293681.php|title=Lewandowski top of the charts as Dortmund thrash Hertha|date=10 May 2014|accessdate=11 May 2014|work=Bundesliga}}</ref> Тој, исто така, постигнал шест гола во Лигата на шампионите, каде Борусија стигнала до четвртфиналето.<ref>{{наведени вести|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2014/clubs/player=250002096/index.html|title=Robert Lewandowski|accessdate=11 May 2014|work=UEFA}}</ref> За време на реваншот на од осминафиналниот натпревар против [[ФК Зенит Санкт Петербург|Зенит]], Левандовски заработил втор жолт картон, што резултирало со тоа тој да биде суспендиран за првиот натпревар од четвртфиналето против [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]]. Левандовски го одиграл својот последен натпревар за Дортмунд во [[Финале на Купот на Германија 2014|Финалето на Купот на Германија 2014]] против Бајерн Минхен на 17 мај. Тренерот [[Јирген клоп]] го отстранил од неколку тренинзи пред финалето, поради загриженоста за повреда; иако Левандовски ги одиграл сите 120 минути во финалето, Дортмунд загубиле со 2-0.<ref name=Sixteen>{{наведени вести|title=Bayern Munich and Borussia Dortmund set for German Cup final|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/27446201|accessdate=16 May 2014|newspaper=[[BBC Sport]]|date=16 May 2014}}</ref> ===Бајерн Минхен=== [[Податотека:CSKA-Bavaria (4).jpg|thumb|175px|Левандовски во дресот на [[Бајерн Минхен]] против [[ПФК ЦСКА Москва|ЦСКА Москва]] во октомври [[2014]].]] Во ноември 2013 година, Левандовски потврдил дека ќе потпише преддоговор договор со соперниците на Борусија Дортмунд, [[Бајерн Минхен]]<ref>{{нмс | url=http://www.mirror.co.uk/sport/football/news/robert-lewandowski-bayern-munich-win-2715710 | title=Bayern Munich win the race to sign Borussia Dortmund striker Robert Lewandowski | last1=Smith | first1=Paul | publisher=Mirror | date=November 10, 2013 | accessdate=5 January 2014}}</ref> што и официјално се случило на 3 јануари 2014 година; договорот бил склучен на пет години, а тој требало да се приклучи на екипата на почетокот на [[Бајерн Минхен сезона 2014-15|сезоната 2014-2015]].<ref>{{наведени вести|title=Robert Lewandowski unterschreibt bis 2019 |url=http://www.sueddeutsche.de/sport/wechsel-zum-fc-bayern-robert-lewandowski-unterschreibt-bis-1.1856072|accessdate=6 May 2014|newspaper=[[Süddeutsche Zeitung]]|date=4 January 2014|language=de}}</ref> Левандовски бил официјално претставен како играч на Бајерн Минхен на 9 јули 2014 година.<ref name="Robert Lewandowski expects to win many titles as Pole is unveiled at Bayern Munich">{{наведени вести|title=Robert Lewandowski expects to win many titles as Pole is unveiled at Bayern Munich|url=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-2685982/Robert-Lewandowski-expects-win-titles-Pole-unveiled-Bayern-Munich.html|accessdate=24 July 2014|publisher=The Daily Mail|date=9 July 2014}}</ref> Тој го направил своето деби за својот нов клуб во поразот со 2-0 од неговиот претходен клуб Борусија Дортмунд во [[Суперкуп на Германија|Суперкупот на Германија]] на 13 август 2014 година,<ref>{{наведени вести|title=Aubameyang köpft BVB zum Supercup-Sieg|url=http://www.kicker.de/d-supercup-fb-1/2014/1/2396815/spielbericht_borussia-dortmund-17_bayern-muenchen-14.html|accessdate=30 August 2014|newspaper=kicker|date=13 August 2014|language=de}}</ref> а својот прв гол го постигнал во ремито 1-1 против [[ФК Шалке 04|Шалке 04]] во својот втор првенствен натпревар на 30 август.<ref>{{наведени вести|title=Bayern Munich denied win as Schalke claim 1–1 draw in Alonso debut|url=http://www.espnfc.us/german-bundesliga/story/2012895/bayern-munich-denied-win-as-schalke-claim-1-1-draw-in-alonso-debut|accessdate=30 August 2014|agency=PA Sports|publisher=ESPN FC|date=30 August 2014|archive-date=2020-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20200217161652/http://www.espnfc.us/german-bundesliga/story/2012895/bayern-munich-denied-win-as-schalke-claim-1-1-draw-in-alonso-debut|url-status=dead}}</ref> На 1 ноември, во својот прв натпревар во лигата против Дортмунд, Левандовски постигнал гол за победата со 2-1 со која го однел Бајерн на четири бода предност на врвот на табелата.<ref>{{наведени вести|title=Bayern Mun 2–1 Bor Dortmd|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/29848613|accessdate=1 November 2014|work=BBC Sport|date=1 November 2014}}</ref> Во својот трет натпревар за сезоната против Дортмунд на 4 април [[2015]] година, Левандовски го постигнал единствениот гол во 36-тата минута во победата со 1-0.<ref>{{наведени вести|last1=Rosner|first1=Maik|title=Lewandowski setzt die Pointe|url=http://www.sueddeutsche.de/sport/bayern-sieg-gegen-dortmund-lewandowski-setzt-die-pointe-1.2422765|accessdate=4 April 2015|publisher=Süddeutsche Zeitung|date=4 April 2015|location=Dortmund|language=de}}</ref> Голот дошол кога Левандовски ја искористил одбиената топка откако [[Роман Вајденфелер]] го одбранил ударот на [[Томас Милер]].<ref>{{наведени вести|title=Bor Dortmd 0 1 Bayern Mun|url=http://www.bbc.com/sport/0/football/32121014|accessdate=4 April 2015|publisher=BBC Sport|date=4 April 2015}}</ref> На 21 февруари 2015 година, Левандовски постигнал два гола во победата на Бајерн со 6-0 на гостувањето против [[ФК Падерборн 07|Падерборн]], а вториот гол на натпреварот бил неговиот 10-ти во сезоната.<ref>{{наведени вести|title=Lewan helps Bayern crush Paderborn|url=http://www.supersport.com/football/germany/news/150221/Lewan_helps_Bayern_crush_Paderborn|accessdate=7 March 2015|publisher=Supersport|date=21 February 2015}}</ref> Тој постигна два гола во првото полувреме на 21 април помагајќи му на Бајерн да го елиминира [[ФК Порто|Порто]] со вкупен резултат 7-4 и да се пласира во полуфиналето на [[Лига на шампиони во фудбал|Лигата на шампионите]].<ref>{{наведени вести|last1=Uersfeld|first1=Stephan|title=Bayern Munich 6-1 FC Porto|url=http://www.espnfc.us/uefa-champions-league/2/blog/post/2410074/bayern-munich-uses-a-breathtaking-first-half-to-crush-portowrites-stephan-uersfeld|accessdate=21 April 2015|work=ESPN|date=21 April 2015}}</ref> Пет дена подоцна, откако [[ВФЛ Волфсбург|Волфсбург]] загубил од [[ФК Борусија Менхенгладбах|Борусија Менхенгладбах]], Бајерн ја освоил титулата во Бундеслигата.<ref>{{наведени вести|title=Bayern Munich: Pep Guardiola's side win 25th Bundesliga title|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/32475479|accessdate=26 April 2015|work=BBC Sport|date=26 April 2015}}</ref> На 28 април, тој повторно постигнал гол против Дортмунд во полуфиналето на Купот на Германија, отворајќи го резултатот во натпреварот кој завршил 1-1 по 120 минути игра, но Бајерн бил елиминиран на [[пенал]]и.<ref>{{наведени вести|title=Bayern Mun 1-1 Bor Dortmd|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/32484226|accessdate=29 April 2015|work=BBC Sport|date=28 April 2015}}</ref> ==Репрезентативна кариера== [[File:Robert Lewandowski 2011 (3).jpg|250px|thumb|<center>Левандовски (десно) играјќи за [[Фудбалска репрезентација на Полска|полската репрезентација]] против [[Фудбалска репрезентација на Унгарија|Унгарија]] во 2011.</center>]] Левандовски има три настапи за [[Фудбалска репрезентација на Полска под 21 година|полската репрезентација под 21 година]], во пријателски натпревари против Англија, Белорусија и Финска. Своето деби за сениорската национална репрезентација го направил на 10 септември 2008 година, три недели после неговиот 20 роденден, против [[Фудбалска репрезентација на Сан Марино|Сан Марино]] во квалификациите за Светското првенство 2010 г, влегувајќи како замена во 59-тата минута и го постигнал вториот гол поставувајќи го конечнио резултат 2-0 за Полска. Само [[Влоѓимјеж Љубањски]] постигна гол на своето деби за репрезентацијата на помлада возраст од Левандовски, откако тој го сторил тоа со само 16 години. Левандовски постигнал уште еден гол во квалификациите против истиот противник на 1 април 2009 година, во победата со 10-0.<ref>{{наведени вести|last1=Mole|first1=Giles|title=European World Cup qualifying round-up: Poland put 10 past woeful San Marino|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/world-cup/5093242/European-World-Cup-qualifying-round-up-Poland-put-10-past-woeful-San-Marino.html|accessdate=13 May 2015|work=The Daily Telegraph|date=2 April 2009}}</ref> Левандовски бил повикан за [[Евро 2012|Европското првенство 2012]] на кое Полска била ко-организатор заедно со Украина. Во првиот натпревар на турнирот игран во [[Варшава]] на 8 јуни против [[фудбалската репрезентација на Грција|Грција]], тој го постигнал првиот гол на натпреварот (а воедно и на турнирот) на асистенција од тогашниот соиграч од Дортмунд [[Јакуб Блашчиковски]]; Левандовски бил избан за ''играч на натпреварот''.<ref>{{нмс | url = http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15172/match=2003319/postmatch/report/index.html | title = Greece fightback foils Poland | publisher = UEFA.com | date = 8 June 2012 | accessdate = 1 December 2013 | first = Simon | last = Hart}}</ref> Тој играше во сите три натпревари за Полска на турнирот, но домаќините биле елиминирани уште во фазата по групи со само два освоени бода.<ref>{{нмс | url = http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15172/match=2003336/postmatch/report/index.html | title = Czechs through as Poland check out | publisher = UEFA.com | date = 16 June 2012 | accessdate = 1 December 2013 | first = Ian | last = Holyman}}</ref><ref>{{нмс | url = http://www.uefa.com/news/newsid=1804253.html | title = Over and out for Poland | publisher = UEFA.com | date = 17 June 2012 | accessdate = 1 December 2013 | first = Alex | last = O'Henley | archive-url = https://web.archive.org/web/20131203011857/http://www.uefa.com/news/newsid=1804253.html | archive-date = 2013-12-03 | url-status = dead}}</ref> Левандовски постигнал два гола од пенал во победата со 5-0 против Сан Марино на 26 март 2013 во натпревар од квалификациите за Светското првенство 2014, неговиот прв натпревар како [[капитен]].<ref>{{наведени вести|title=Lewandowski-inspired Poland beat San Marino|url=http://www.uefa.com/worldcup/season=2014/matches/round=2000294/match=2008742/postmatch/report/index.html|accessdate=13 May 2015|publisher=UEFA|date=26 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20170925181341/http://www.uefa.com/worldcup/season=2014/matches/round=2000294/match=2008742/postmatch/report/index.html|archive-date=2017-09-25|url-status=dead}}</ref> Подоцна во текот на кампањата, на 6 септември, тој постигнал изедначувачки гол против [[Фудбалска репрезентација на Црна Гора|Црна Гора]] во ремито 1-1 на домашен терен.<ref>{{нмс | title = Poland – Montenegro 1:1. Football has once again proved to be cruel | url = http://pilka-nozna.przegladsportowy.pl/Pilka-nozna-Polska-Czarnogora-1-1-w-eliminacjach-Ms-2014,artykul,180555,1,291.html | publisher = przegladsportowy.pl | first1 = Łukasz | last1 = Olkowicz | first2 = Piotr | last2 = Żelazny | date = 6 September 2013 | accessdate = 1 December 2013 | archive-date = 2013-09-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130927132434/http://pilka-nozna.przegladsportowy.pl/Pilka-nozna-Polska-Czarnogora-1-1-w-eliminacjach-Ms-2014,artykul,180555,1,291.html | url-status = dead }}</ref> На 7 септември 2014 година, во првиот натпревар на Полска во квалификациите за Европското првенство 2016, на гостувањето против [[Фудбалска репрезентација на Гибралтар|Гибралтар]], Левандовски го постигнал својот прв хет-трик во националниот дрес, постигнувајќи дури четири гола во победата со 7-0.<ref>{{наведени вести|title=Poland’s Robert Lewandowski scores four in seven-goal rout of Gibraltar|url=http://www.theguardian.com/football/2014/sep/07/poland-gibraltar-euro-2016--match-report|accessdate=11 October 2014|work=[[The Guardian]]|agency=[[Press Association]]|date=7 September 2014}}</ref> == Клупска статистика == ''Статистиката е ажурирана на 8 мај 2022.'' {| class="wikitable center" style="text-align:center; font-size:90%" |- ! rowspan="2" | Сезона ! rowspan="2" | Клуб ! colspan="3" | Првенство ! colspan="3" | Национален куп ! colspan="3" | Континентален куп ! colspan="3" | Останати купови ! colspan="2" | Вкупно |- ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Наст ! Гол |- |[[ФК Знич Прушкув 2005-2006|2004-2005]] |Delta Warszawa |[[Полска трета фудбалска лига 2006-2007|4.лига]] |17 |4 |[[Фудбалски куп на Полска|КП]] |2 |0 | - | - | - | - | - | - |19 |4 |- ! colspan="3" |Вкупно Legia II Warszawa !17 !4 ! !2 !0 ! ! ! ! ! ! !19 !4 |- |[[ФК Знич Прушкув 2005-2006|2005-2006]] |Legia II Warszawa |[[:pl:Klasa A w piłce nożnej|A klasa]] |12 |2 |[[Фудбалски куп на Полска|КП]] |1 |2 | - | - | - | - | - | - |13 |4 |- ! colspan="3" |Вкупно Legia II Warszawa !12 !2 ! !1 !2 ! ! ! ! ! ! !13 !4 |- || [[ФК Знич Прушкув 2006-2007|2006-2007]] || rowspan=2|{{знамеикона|Полска}} [[ФК Знич Прушкув|Знич Прушкув]] || [[Полска трета фудбалска лига 2006-2007|3.лига]] || 27 || 15 || [[Фудбалски куп на Полска|КП]] || 2 || 1 || [[Куп на УЕФА|КУ]] || 0 || 0 || - || - || - || 29 || 16 |- | [[ФК Знич Прушкув 2007-2008|2007-2008]] || [[Полска втора фудбалска лига 2007-2008|2.лига]] || 32 || 21 || [[Фудбалски куп на Полска|КП]] || 2 || 0 || - || - || - || - || - || - || 34 || 21 |- !colspan="3"|Вкупно Знич Прушкув|| 59 || 36 || || 4 || 1 || || 0|| 0|| || || || 63 || 37 |- | [[ФК Лех Познањ 2008-2009|2008-2009]] || rowspan=2|{{знамеикона|Полска}} [[ФК Лех Познањ|Лех Познањ]] || [[Екстракласа 2008-2009|ЕК]] || 30 || 14 || [[Фудбалски куп на Полска 2008-2009|КП]] || 6 || 2 || [[Куп на УЕФА|КУ]] || 12 || 4 || - || - || - || 48 || 20 |- || [[ФК Лех Познањ 2009-2010|2009-2010]] || [[Екстракласа 2009-2010|ЕК]] || 28 || 18 ||[[Фудбалски куп на Полска 2009-2010|КП]] || 1 || 0 || [[Лига Европа|ЛЕ]] || 4 || 2 || [[Суперкуп на Полска|СП]] || 1 || 1 || 34 || 21 |- !colspan="3"|Вкупно Лех Познањ|| 58 || 32 || || 7 || 2 || || 16 || 6 || || 1 || 1 || 82 || 41 |- | [[ФК Борусија Дортмунд 2010-2011|2010-2011]] || rowspan="4" |{{знамеикона|Германија}} [[ФК Борусија Дортмунд|Борусија Дортмунд]] || [[Бундеслига 2010-2011|БЛ]] || 33 || 8 || [[Куп на Германија 2010-2011|КГ]] || 2 || 0 || [[Лига Европа|ЛЕ]] || 8<ref>2 настапи во плеј-офот.</ref> || 1 || - || - || - || 43 || 9 |- || [[ФК Борусија Дортмунд 2011-2012|2011-2012]] || [[Бундеслига 2011-2012|БЛ]] || 34 || 22 || [[Фудблски куп на Германија 2011-2012|КГ]] || 6 || 7 || [[УЕФА Лига на шампиони 2011/12|ЛШ]] || 6 || 1 || [[Суперкуп на Германија 2011|СГ]] || 1 || 0 || 47 || 30 |- || [[ФК Борусија Дортмунд 2012-2013|2012-2013]] || [[Бундеслига 2012-2013|БЛ]] || 31 || 24 || [[Фудбалски куп на Германија 2012-2013|КГ]] || 4 || 1 || [[УЕФА Лига на шампиони 2012/13 2012-2013|ЛШ]] || 13 || 10 || [[Суперкуп на Германија 2012|СГ]] || 1 || 1 || 49 || 36 |- ||[[ФК Борусија Дортмунд 2013-2014|2013-2014]] || [[Бундеслига 2013-2014|БЛ]] || 33 || 20 || [[Фудбалски куп на Германија 2013-2014|КГ]] || 5 || 2 || [[УЕФА Лига на шампиони 2013/14|ЛШ]] || 9 || 6 || [[Суперкуп на Германија 2012|СГ]] || 1 || 0 || 48 || 28 |- !colspan="3"|Вкупно Борусија Дортмунд|| 131 || 74 || || 17 || 10 || || 36 || 18 || || 3 || 1 || 187 || 103 |- | [[ФК Бајерн Минхен 2014-2015|2014-2015]] || rowspan="8" | {{знамеикона|Германија}} [[ФК Бајерн Минхен|Бајерн Минхен]] || [[Бундеслига 2014-2015|БЛ]] ||31||17|| [[Фудбалски куп на Германија 2014-2015|КГ]] || 5 || 2 || [[УЕФА Лига на шампиони 2014/15|ЛШ]] || 12 || 6 || [[Суперкуп на Германија 2014|СГ]] || 1 || 0 ||49||25 |- |[[ФК Бајерн Минхен 2015-2016|2015-2016]] |[[Бундеслига 2014-2015|БЛ]] |32 |30 |[[Фудбалски куп на Германија 2014-2015|КГ]] |6 |3 |[[УЕФА Лига на шампиони 2014/15|ЛШ]] |12 |9 |[[Суперкуп на Германија 2014|СГ]] |1 |0 |51 |42 |- |[[ФК Бајерн Минхен 2016-2017|2016-2017]] |[[Бундеслига 2014-2015|БЛ]] |33 |30 |[[Фудбалски куп на Германија 2014-2015|КГ]] |4 |5 |[[УЕФА Лига на шампиони 2014/15|ЛШ]] |9 |8 |[[Суперкуп на Германија 2014|СГ]] |1 |0 |47 |43 |- |[[ФК Бајерн Минхен 2017-2018|2017-2018]] |[[Бундеслига 2014-2015|БЛ]] |30 |29 |[[Фудбалски куп на Германија 2014-2015|КГ]] |6 |6 |[[УЕФА Лига на шампиони 2014/15|ЛШ]] |11 |5 |[[Суперкуп на Германија 2014|СГ]] |1 |1 |48 |41 |- |[[ФК Бајерн Минхен 2018-2019|2018-2019]] |[[Бундеслига 2014-2015|БЛ]] |33 |22 |[[Фудбалски куп на Германија 2014-2015|КГ]] |5 |7 |[[УЕФА Лига на шампиони 2014/15|ЛШ]] |8 |8 |[[Суперкуп на Германија 2014|СГ]] |1 |3 |47 |40 |- |[[ФК Бајерн Минхен 2019-2020|2019-2020]] |[[Бундеслига 2014-2015|БЛ]] |31 |34 |[[Фудбалски куп на Германија 2014-2015|КГ]] |5 |6 |[[УЕФА Лига на шампиони 2014/15|ЛШ]] |10 |15 |[[Суперкуп на Германија 2014|СГ]] |1 |0 |47 |55 |- |[[ФК Бајерн Минхен 2020-2021|2020-2021]] |[[Бундеслига 2014-2015|БЛ]] |29 |41 |[[Фудбалски куп на Германија 2014-2015|КГ]] |1 |0 |[[УЕФА Лига на шампиони 2014/15|ЛШ]] |6 |5 |[[Суперкуп на Германија 2014|СГ]] |4 |2 |40 |48 |- |[[ФК Бајерн Минхен 2021-2022|2021-2022]] |[[Бундеслига 2014-2015|БЛ]] |33 |34 |[[Фудбалски куп на Германија 2014-2015|КГ]] |1 |0 |[[УЕФА Лига на шампиони 2014/15|ЛШ]] |10 |13 |[[Суперкуп на Германија 2014|СГ]] |1 |2 |45 |49 |- ! colspan="3" |Вкупно Бајерн Минхен !252 !237 ! !33 !29 ! !78 !69 ! !11 !8 !374 !343 |- ! colspan="3" |Вкупно во кариерата|| 531 || 391 || || 64 || 44 || || 130 || 93 || || 15 || 10 || 740 || 539 |} ==Најмногу голови на еден натпревар== Во својата кариера Левандовски постигнал најмногу четири гола на еден натпревар, и има вкупно два такви натпревари;<ref name="Robert Lewandowski's Special Matches">{{наведени вести|url=http://www.transfermarkt.co.uk/robert-lewandowski/meistetore/spieler/38253|title=Robert Lewandowski - Most goals in one match |date=|accessdate=20 мај 2015|work=transfermarkt}}</ref> еден во незаборавната полуфинална вечер од [[УЕФА Лига на шампиони 2012/13|Лигата на шампионите]] против [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]]<ref name="Dortmund hero Lewandowski"/> и другиот со репрезентацијата на Полска против Гибралтар. Покрај нив има уште 4 натпревари на кој постигнал по 3 гола или т.н. [[хет-трик]].<ref name="Robert Lewandowski's Special Matches"/> Три од нив се како играч на Борусија Дортмунд и еден додека играл за [[ФК Знич Прушкув|Знич Прушкув]] во втората лига на Полска. ====Натпревари во кој постигнал хет-трик или повеќе гола==== ====4. гола==== {{football box collapsible |date=24 април 2013 |round=[[УЕФА Лига на шампиони 2012/13|Лига на шампиони]] |time= 20:45 [[Централно-европско време|ЦЕВ]] |team1= {{Fb team Borussia Dortmund}} |team2= {{Fb team Real Madrid}} |score= 4 &ndash; 1 |report=[http://www.transfermarkt.co.uk/borussia-dortmund_real-madrid/index/spielbericht/2312109 Извештај] |stadium= [[Сигнал Идуна Парк]], [[Дортмунд]] |referee= [[Бјерн Куиперс]] (Холандија) |goals1= '''Левандовски''' {{goal|8||50||55||67}} |goals2= [[Кристијано Роналдо|Роналдо]] {{goal|67}} |result= W }} ---- {{football box collapsible |date=7 септември 2014 |time= 20:45 [[Централно-европско време|ЦЕВ]] |round=[[УЕФА Квалификации за Европско првенство 2016|Квал. за ЕП 2016]] |team1= {{Fb|Гибралтар}} |team2= {{Fb|Полска}} |score= 0 &ndash; 7 |report=[http://www.transfermarkt.co.uk/gibraltar_poland/index/spielbericht/2429323 Извештај] |stadium= [[Стадион Алгарве]], [[Алгарве]] |referee= [[Стефан Јоханесон]] (Шведска) |goals1= |goals2= [[Камил Гросицки|Гросицки]] {{goal|11||48}}<br>'''Левандовски''' {{goal|50||53||86||90}}<br>[[Лукаш Шукала|Шукала]] {{goal|58}} |result=W }} ====3. гола==== {{football box collapsible |date=28 април 2002 |time= 15:00 [[Централно-европско време|ЦЕВ]] |round=[[Полска втора фудбалска лига|2. лига (Полска)]] |team1= {{Fb team Znicz Pruszkow}} |team2= {{Fb team GKS Jastrzebie}} |score= 4 &ndash; 2 |report=[http://www.transfermarkt.co.uk/znicz-pruszkow_gks-1962-jastrzebie/index/spielbericht/1069470 Извештај] |stadium= [[Стадион Знич]], [[Прушкув]] |referee= |goals1= '''Левандовски''' {{goal|7||84||88}}<br>[[Игор Левчук|Левчук]] {{goal|72}} |goals2= [[Роберт Збиковски|Збиковски]] {{goal|12||30}} |result=W }} ---- {{football box collapsible |date=1 октомври 2011 |time= 15:30 [[Централно-европско време|ЦЕВ]] |round=[[Бундеслига]] |team1= {{Fb team Borussia Dortmund}} |team2= {{Fb team Augsburg}} |score= 4 &ndash; 0 |report=[http://www.transfermarkt.co.uk/borussia-dortmund_fc-augsburg/index/spielbericht/1121086 Извештај] |stadium= [[Сигнал Идуна Парк]], [[Дортмунд]] |referee= [[Бабак Рафати]] |goals1= '''Левандовски''' {{goal|30||44||78}}<br>[[Марио Геце|Геце]] {{goal|75}} |goals2= |result= W }} ---- {{football box collapsible |date=12 мај 2012 |time= 20:00 [[Централно-европско време|ЦЕВ]] |round= [[Фудбалски куп на Германија|Куп на Германија-Финале]] |team1= {{Fb team Borussia Dortmund}} |team2= {{Fb team Bayern Munchen}} |score= 5 &ndash; 2 |report=[http://www.transfermarkt.co.uk/borussia-dortmund_bayern-munich/index/spielbericht/2193442 Извештај] |stadium= [[Олимписки Стадион во Берлин]], [[Берлин]] |referee= [[Питер Гагелман]] |goals1= [[Шинџи Кагава|Кагава]] {{goal|3}}<br>[[Матс Хумелс|Хумелс]] {{goal|41}}<br>'''Левандовски''' {{goal|45||58||81}} |goals2= [[Арјен Робен|Робен]] {{goal|25|пен.}}<br>[[Франк Рибери|Рибери]] {{goal|75}} |result=W }} ---- {{football box collapsible |date=1 ноември 2013 |time= 20:30 [[Централно-европско време|ЦЕВ]] |round=[[Бундеслига]] |team1= {{Fb team Borussia Dortmund}} |team2= {{Fb team Stuttgart}} |score= 6 &ndash; 1 |report=[http://www.transfermarkt.co.uk/borussia-dortmund_vfb-stuttgart/index/spielbericht/2321144 Извештај] |stadium= [[Сигнал Идуна Парк]], [[Дортмунд]] |referee= [[Флоријан Мајер]] |goals1= [[Сократис Папастатопулос|Папастатопулос]] {{goal|19}}<br>[[Марко Ројс|Ројс]] {{goal|22}}<br>'''Левандовски''' {{goal|54||56||72}}<br>[[Пјер-Емерик Обамејанг|Обамејанг]] {{goal|81}} |goals2= [[Карим Хаџи|Хаџи]] {{goal|13}} |result=W }} ==Титули== ===={{знамеикона|Полска}} Лех Познањ<ref name="Soccerway">{{нмс | url = http://www.soccerway.com/players/robert-lewandowski/41310/ | title = R. Lewandowski | publisher = Soccerway | accessdate = 18 July 2014}}</ref>==== *'''[[Екстракласа|Полско првенство]]''' (1) : 2009–2010 *'''[[Фудбалски куп на Полска|Куп на Полска]]''' (1) : 2008–2009 *'''[[Суперкуп на Полска]]''' (1) : 2009 ===={{знамеикона|Германија}} Борусија Дортмунд<ref name="Soccerway" />==== *'''{{Трофеј-Бундеслига}} [[Бундеслига]]''' (1) : 2010–2011, 2011–2012 *'''{{Трофеј-Фудбалски куп на Германија}} [[Фудбалски куп на Германија|Куп на Германија]]''' (1) : 2011–2012 *'''[[Суперкуп на Германија]]''' (1) : 2013 *[[Податотека:Silver medal icon.svg|Сребрен медал]] [[Лига на шампиони]] вице-шампионски медал : 2012–2013 ===={{знамеикона|Германија}} Бајерн Минхен<ref name="Soccerway" />==== *'''{{Трофеј-Бундеслига}} [[Бундеслига]]''' (8) : 2014/2015, 2015/2016, 2016/2017, 2017/2018, 2018/2019, 2019/2020, 2020/2021, 2021/2022 *'''{{Трофеј-Фудбалски куп на Германија}} [[Фудбалски куп на Германија|Куп на Германија]]''' (3) : 2015/2016, 2018/2019, 2019/2020 *'''[[Суперкуп на Германија]]''' (5) : 2016, 2017, 2018, 2020, 2021 *'''[[Лига на шампиони во фудбал]]''' (1): 2019/2020 *'''[[Суперкуп на УЕФА]]''' (1): 2020 *'''[[Светско клупско првенство во фудбал]]''' (1): 2020 == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{рв|Robert Lewandowski}} {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg }} * [http://www.transfermarkt.co.uk/robert-lewandowski/profil/spieler/38253 Роберт Левандовски на transfermarkt] * [http://us.soccerway.com/players/robert-lewandowski/41310/ Роберт Левандовски на soccerway] * [http://www.espnfc.com/player/125824/robert-lewandowski Роберт Левандовски на espn] * [http://www.goal.com/en/people/poland/25445/robert-lewandowski Роберт Левандовски на Goal.com] * [http://www.whoscored.com/Players/29400 Роберт Левандовски на whoscored] * [http://www.90minut.pl/kariera.php?id=7835 Роберт Левандовски на 90minut] {{pl}} {{Состав на Полска на СП фудбал 2018}} {{Состав на Полска на СП фудбал 2022}} {{Navboxes |bg = gold |fg = black |bordercolor = solid 1px #000; |title = Награди |list1 = {{Златна копачка}} {{Најдобри стрелци на УЕФА Лигата на шампионите}} }} {{нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Левандовски, Роберт}} [[Категорија:Полски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Лех Познањ]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Борусија Дортмунд]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Бајерн Минхен]] [[Категорија:Фудбалери од Бундеслигата]] [[Категорија:Фудбалери на Европско првенство 2012]] [[Категорија:Родени во 1988 година]] [[Категорија:Луѓе од Варшава]] [[Категорија:Живи луѓе]] 1eru7xzuex2w7eyyqckzkfui90seczm 0 1129810 5641523 5454557 2026-10-06T21:13:34Z Carshalton 30527 /* Надворешни врски */ 5641523 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | playername = Аркадиуш Милик | image = [[File:Arkadiusz Milik 2016.jpg|250px]] | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1994|2|28}} | cityofbirth = {{роден во|Тихи|}} | countryofbirth = [[Полска]] | nationality = {{flagsport|POL}} [[Полска]] | height = {{height|m=1.86}} | position = [[Напад (фудбал)|напаѓач]] | currentclub = {{Fb team Juventus}} | clubnumber = 14 | years1 = 2011-2013 | caps1 = 38 | goals1 = 11 | clubs1 = {{Fb team Gornik Zabrze}} | years2 = 2013-2015 | caps2 = 6 | goals2 = 0 | clubs2 = {{Fb team Bayer Leverkusen}} | years3 = 2013-2014 | caps3 = 18 | goals3 = 2 | clubs3 = →{{Fb team Augsburg}} | years4 = 2014-2016 | caps4 = 52 | goals4 = 32 | clubs4 = {{Fb team Ajax}} | years5 = 2016-2021 | caps5 = 93 | goals5 = 38 | clubs5 = {{Fb team Napoli}} | years6 = 2021-2022 | caps6 = 40 | goals6 = 16 | clubs6 = {{Fb team Olympique Marseille}} | years7 = 2022- | caps7 = 34 | goals7 = 9 | clubs7 = {{Fb team Juventus}} | nationalyears1 = 2012-2014 | nationalcaps1 = 10 | nationalgoals1 = 10 | nationalteam1 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 21 година|Полска 21]] | nationalyears2 = 2012- | nationalcaps2 = 70 | nationalgoals2 = 17 | nationalteam2 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска|Полска]] }} '''Аркадиуш Кристјан "Арек "Милик''' ({{langx|pl|Arkadiusz Milik}}; роден на [[28 февруари]] [[1988]], во [[Тихи]]) — [[Полјаци|полски]] [[фудбалер]], [[Напад (фудбал)|напаѓач]] на [[ФК Јувентус|Јувентус]] и на [[Фудбалска репрезентација на Полска|полската репрезентација]]. ==Настапи за репрезентација== Милик го направил своето деби за [[Фудбалска репрезентација на Полска|полската репрезентација]] против [[Фудбалска репрезентација на Јужна Африка|Јужна Африка]] на 12 октомври [[2012]] година. Својот прв гол за репрезентацијата го постигнал во победата со 4-1 во пријателски натпревар против [[Фудбалска репрезентација на Македонија|Македонија]]. {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="3" | [[Фудбалска репрезентација на Полска]] |- !Година!!Настапи!!Голови |- |2012||4||1 |- |2013||2||0 |- |2014||8||5 |- |2015||8||4 |- |2016||11||1 |- |2017 |3 |1 |- |2018 |9 |1 |- |2019 |4 |1 |- |2020 |7 |1 |- |2021 |5 |1 |- |2022 |1 |0 |- !Вкупно||62||16 |} ==Титули== ===={{flagsport|ITA}} Наполи==== *'''{{Трофеј-Куп на Италија}} [[Фудбалски куп на Италија|Куп на Италија]]''' : 1 : 2019-2020 ===={{flagsport|ITA}} Јувентус ==== *'''{{Трофеј-Куп на Италија}} [[Фудбалски куп на Италија|Куп на Италија]]''' : 1 : [[Фудбалски куп на Италија 2023-2024|2023-2024]] == Надворешни врски == {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg }} * [http://www.transfermarkt.co.uk/arkadiusz-milik/profil/spieler/191891 Аркадиуш Милик на transfermarkt] * [http://int.soccerway.com/players/arkadiusz-milik/197974/ Аркадиуш Милик на soccerway] * [http://www.espnfc.us/player/179359/arkadiusz-milik Аркадиуш Милик на espn] * [http://www.goal.com/en-gb/people/poland/83008/arkadiusz-milik Аркадиуш Милик на Goal.com] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150908051231/http://www.goal.com/en-gb/people/poland/83008/arkadiusz-milik |date=2015-09-08 }} * [http://www.whoscored.com/Players/104257/Show/Arkadiusz-Milik Аркадиуш Милик на whoscored] * [http://www.90minut.pl/kariera.php?id=19106 Аркадиуш Милик на 90minut] {{pl icon}} {{Состав на ФК Јувентус}} {{Состав на Полска на СП фудбал 2018}} {{Состав на Полска на СП фудбал 2022}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Милик, Аркадиуш}} [[Категорија:Полски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Баер Леверкузен]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Аугсбург]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Ајакс]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Наполи]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Олимпик Марсеј]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Јувентус]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1994 година]] ifb0pbmh9o92xdz95w1tz9wh70y06em 0 1130983 5641534 5494523 2026-10-06T21:37:47Z Bjankuloski06 332 5641534 wikitext text/x-wiki [[Податотека:(at).svg|мини|196x196пкс|Симболот]] '''@''' или '''мајмунче'''<ref>{{наведена книга |title=Правопис на македонскиот јазик |last=Цветковски |first=Живко |authorlink= |author= |year=2017 |publisher=Институт за македонски јазик, Култура |location=Скопје |isbn=978-608-220-042-2, 978-9989-32-900-5 |page=145 |pages=368 |url=https://pravopis.mk/sites/default/files/Pravopis-2017.PDF |accessdate=4 февруари 2025 |archive-date=2025-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250109103109/https://pravopis.mk/sites/default/files/Pravopis-2017.PDF |url-status=dead }}</ref> — типографски знак. Се наоѓа во основните знаци на АСКИ кодот. Неговиот број е 64 во децималниот систем, односно 40 во [[Хексадецимален систем|хексадецималниот]]. Неговата употреба се поврзува пред сè со користењето во адресите на [[електронска пошта|електронската пошта]] за одвојување на [[корисничко име|корисничкото име]] и [[Интернет домен|доменот]]. == Име на знакот во македонскиот јазик == Овој знак во македонскиот јазик се чита '''''на''''', често се користи и англицизмот ''ет'' (спрема англиското ''at''), а најчесто се нарекува ''мајмунче''. == Користење пред и вон сметачкиот свет == [[Податотека:19-manasses-chronicle.jpg|лево|мини|144x144пкс|Употребата на симболот од страна на [[Константин Манасиј]]]] Најраниот досега откриен симбол во овој облик се наоѓа во летописот напишан од [[Константин Манасиј]] во [[1345|1345 година]] преведен во [[црковнословенски јазик]]. Денес се чува во Апостолската библиотека во [[Ватикан]] и го содржи симболот @ во замена на буквата А како иницијал во зборот „Амин“; сепак, причината за неговата употреба во овој контекст е сè уште непозната. Еволуцијата на симболот како што се користи денес не е евидентирана. Оваа ознака долго била користена во шпанскиот и португалскиот јазик како [[скратеница]] од името ароба – единица за тежина еквивалентна на 25 килограми. Името потекнува од изговорот на зборот „четвртина“ на арапски јазик. Првиот историски документ кој го содржи знакот @ е шпански регистар на пратки пченица од [[Кастиља-Ла Манча|Кастиља]] во [[Арагон]] од 1448 година. Комерцијалната употреба на симболот @ била со значење „секоја по“, односно „по стапка од“ во означување на цените. На пример, трошоците „12 јаболка @ 2 долари“ ќе бидат 24 долари. == Современа употреба == === Е-пошта === [[Податотека:Crystal Clear app xfmail.png|мини]] Во адресата на електронската пошта (која се пренесува преку [[SMTP]]), знакот @ се вметнува меѓу [[Корисничко име|корисничкото име]] и [[Интернет домен|доменот]], како на пример: <code>sorabotnik@mk.wikipedia.org</code> корисничкото име е „sorabotnik“ и се наоѓа на доменот „mk.wikipedia.org“. Сè уште не е можно да се користи електронска пошта со кирилски знаци. Често симболот @ се заменува со слика или со зборот НА во е-поштенските адреси, за да се избегне несакана пошта, како на пример на контактните страници на Википедија. === Разговори и форуми === Симболот @ на форумите често се користи како ознака на обраќање кон одредена личност. На пример, ако во дискусијата учествуваат повеќе личности и напишеме @Филип, пораката која следи му е наменета на корисникот Филип: <code> Фросина: Добар ден!</br> Филип: Немаме статија за знакот @</br> Благоја: Здраво Фросина, ти ја пратив сликата на е-пошта.</br> Фросина: Ја примив твојата е-пошта. @Филип: немаш скоро погледано, еден соработник само што напиша статија за знакот @ </code> === Програмирање === [[податотека:At sign old computer style.svg|128п|мини]] Симболот @ се користи во многу програмски јазици, но неговата употреба не е стандардизирана и има различно значење кај различни јазици. * [[C Sharp|C#]] - овозможува клучните зборови да се користат како идентификатори и за обележување на посебни видови стрингови * [[Јава (програмски језик)|Java]] - од верзијата 5.0 се користи за означување на видот на метаподатоци * [[Pascal]] - @ е оператор кој значи „адреса на променливата“, т.е. говори за мемориската локација на која е сместена променливата * [[Perl]] - @ им претходи на променливите кои содржат низи * [[PHP]] - се користи пред изрази за да се потисни евентуална грешка која би се генерирала со тој израз * [[FoxPro]] - се користи да означи експлицитно проследување на променливи при повикување на процедура или функција (но тоа не е оператор на адресата). * [[Windows PowerShell]] - @ се користи како оператор за низи податоци. === Тастатура === На тастатура со стандарден англиски (американски) распоред на знаците, @ се наоѓа над цифрата 2, и се добива со притискање на копчето SHIFT и цифрата 2. На тастатурата со македонски распоред знакот @ се добива со притисок на десното ALT копче и копчето V. == Имиња на знакот на други јазици == Симболот @ на разни јазици има различни вообичаени називи. Доста јазици го имаат прифатено англискиот изговор, а останатите имиња главно се варијанти на буквата А или имиња на животни (мајмун, слон,...). * [[Баскиски јазик|баскиски]] - замотан * [[Белоруски јазик|белоруски]] - спирала, полжав * [[Бугарски јазик|бугарски]] - мајмун, уво * [[Чешки јазик|чешки]] и [[Словачки јазик|словачки]] - се нарекува по името на јадењето од свиени харинги (завинач) * [[Дански јазик|дански]] - сурла * [[Холандски јазик|холандски]] - мала мајмунска опашка * [[Германски јазик|германски]] – пајак-мајмун * [[Грчки јазик|грчки]] - пајче * [[Унгарски јазик|унгарски]] - црв * [[Италијански јазик|италијански]] - полжав * [[Казашки јазик|казашки]] – месечинско уво * [[Норвешки јазик|норвешки]] – кадрава алфа * [[Руски јазик|руски]] - пес == Поврзано == * [[Електронска пошта]] == Наводи == {{reflist}} == Надворешни врски == {{рв|At sign}} * [http://www.smithsonianmag.com/science-nature/The-Accidental-History-of-the-at-Symbol-165593146.html "The Accidental History of the @ Symbol "], ''[[Smithsonian magazine]]'', September 2012, Retrieved June 2013. * The @-symbol, [http://www.shadycharacters.co.uk/2011/07/the-symbol-part-1-of-2/ part 1], [http://www.shadycharacters.co.uk/2011/07/the-symbol-intermission/ intermission], [http://www.shadycharacters.co.uk/2011/08/the-symbol-part-2-of-2/ part 2], [http://www.shadycharacters.co.uk/2011/08/the-symbol-addenda/ addenda], ''[http://www.shadycharacters.co.uk/ Shady Characters ⌂ The secret life of punctuation]'' August 2011, Retrieved June 2013. * [http://www.lrb.co.uk/v31/n10/soar01_.html "Daniel Soar on @"], ''[[London Review of Books]]'', Vol. 31 No. 10, 28 May 2009, Retrieved June 2013. * [http://www.ascii64.org ascii64 – the @ book – free download (creative commons) – by patrik sneyd – foreword by luigi colani)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070120072115/http://www.ascii64.org/ |date=2007-01-20 }} November 2006, Retrieved June 2013. * [http://www.herodios.com/atsign.htm A Natural History of the @ Sign] The many names of the at sign in various languages, 1997, Retrieved June 2013. * [http://www.linguistlist.org/issues/7/7-968.html Sum: the @ Symbol] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140916152854/http://linguistlist.org/issues/7/7-968.html |date=2014-09-16 }}, ''LINGUIST List 7.968'' July 1996, Retrieved June 2013. * [http://www.worldwidewords.org/articles/whereat.htm Where it's At: names for a common symbol] ''[http://www.worldwidewords.org/ World Wide Words]'' August 1996, Retrieved June 2013. * [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1560600/Chinese-parents-choose-to-name-their-baby-.html UK Telegraph Article: Chinese parents choose to name their baby "@"] August 2007, Retrieved June 2013. * [https://medium.com/technology-and-language/f75dbde2b04 Tom Chatfield tells the story of the @ sign on Medium] {{Интерпункција}} [[Категорија:Типографија]] [[Категорија:Електронска пошта]] [[Категорија:Типографски знаци]] 5uq5081v1bd2owgaw53l153jsu0x5r0 0 1145020 5641525 5314907 2026-10-06T21:15:39Z Carshalton 30527 5641525 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | playername = Камил Глик | image = [[File:Glik Kamil.JPG|200px]] | height = {{height|m=1.90}} | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1988|2|3}} | cityofbirth = {{роден во|Јастшембје-Здруј|}} | countryofbirth = [[Полска]] | nationality = {{flagsport|POL}} [[Полска]] | currentclub = {{Fb team Monaco}} | clubnumber = 25 | position = [[Одбрана (фудбал)|одбрана]] | youthyears1 = | youthclubs1 = МОСИР Јастшембје-Здруј | youthyears2 = | youthclubs2 = {{Fb team WSP Wodzislaw Slaski}} | years1 = 2005-2006 | caps1 = ? | goals1 = ? | clubs1 = [[Податотека:600px Bianco e Nero.svg|20px]] Шлеска Љубомија | years2 = 2006 | caps2 = ? | goals2 = ? | clubs2 = {{Fb team Horadada}} | years3 = 2006–2008 | caps3 = 18 | goals3 = 0 | clubs3 = {{Fb team Real Madrid C}} | years4 = 2008-2010 | caps4 = 54 | goals4 = 2 | clubs4 = {{Fb team Piast Gliwice}} | years5 = 2010-2011 | caps5 = 0 | goals5 = 0 | clubs5 = {{Fb team Palermo}} | years6 = 2011 | caps6 = 16 | goals6 = 0 | clubs6 = →{{Fb team Bari}} | years7 = 2011-2016 | caps7 = 154 | goals7 = 12 | clubs7 = {{Fb team Torino}} | years8 = 2016- | caps8 = 33 | goals8 = 6 | clubs8 = {{Fb team Monaco}} | nationalyears1 = 2008-2010 | nationalcaps1 = 14 | nationalgoals1 = 3 | nationalteam1 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 21 години|Полска 21]] | nationalyears2 = 2010- | nationalcaps2 = 46 | nationalgoals2 = 3 | nationalteam2 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска|Полска]] }} '''Камил Јацек Глик''' (роден на [[3 февруари]] [[1988]] година, во [[Јастшембје-Здруј]]) — [[Полјаци|полски]] [[фудбалер]], [[Одбрана (фудбал)|играч од одбраната]] на [[ФК Монако|Монако]] и на [[Фудбалска репрезентација на Полска|полската репрезентација]]. Исто така тој има и [[Германија|германски]] [[пасош]]. ==Технички одлики== Тој е висок [[Одбрана (фудбал)#Централен одбранбен играч|централен дефанзивец]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tuttopalermo.net/?action=read&idnotizia=25036|title=Palermo, il difensore polacco Kamil Glik|editor=Tuttopalermo.net|date=27 јуни 2010|accessdate=14 октомври 2011}}</ref>, надарен со голема физичка сила, но и добра подвижност; неговата предност е несомнено играта во воздухот, благодарение на која е опасен и во противничките шеснаесетници каде се приклучува често по изведувањето на прекини и неретко постигнува голови.<ref name="caratt">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mediagol.it/articolo.asp?idNotizia=179454|title=Mercato: la scheda di Kamil Glik|editor=Mediagol.it|date=27 јуни 2010|accessdate=14 октомври 2011|archive-date=2014-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20140301092856/http://www.mediagol.it/articolo.asp?idNotizia=179454|url-status=dead}}</ref> ==Клупска кариера== === Почетоците во Полска, Реал Мадрид Ц и Пјаст Гливице === Тој ја започна својата кариера во младинските категории на МОСИР Јастшембје-Здруј и [[ВСП Воѓислав Слонски]], а потоа преминал во екипата на [[Шлеска Љубомија]] каде ја одиграл својата прва сезона како професионалец. Искуството во [[Шпанија]], во екипата на [[УД Орадада|Орадада]], му овозможило да биде забележан од страна на скаутите на [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]], кој го довеле младиот полјак во [[2006]] и го регистрирале за настап во [[Реал Мадрид Ц|"Ц" тимот]] на ''Кралевите'' за сезоната 2006-2007. По две сезони во Мадрид, во летото [[2008]] година Глик одлучил да се врати во својата земја потпишувајќи за [[Екстракласа|прволигашот]] [[ФК Пјаст Гливице|Пјаст Гливице]]. Во првата своја сезона во Пјаст одиграл 26 натпревари во [[Екстракласа 2008-2009|лигата]], а во сезоната 2009-2010, ги постигнал неговите први два гола за клубот и забележал 28 настапи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.itasportpress.it/?action=read&idnotizia=28810|title=Esclusiva Itasportpress: al Palermo arriva il polacco Glik|editor=Itasportpress.it|date=26 јуни 2010|accessdate=14 октомври 2011|archive-date=2010-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20100628135934/http://www.itasportpress.it/?action=read&idnotizia=28810|url-status=dead}}</ref> === Палермо === На крајот од сезоната на управата на [[ФК Пјаст Гливице|Пјаст Гливице]] им го понудила Глик на [[италија]]нскиот [[УС Чита Палермо|Палермо]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.90minut.pl/news/127/news1271710-Kamil-Glik-przejdzie-testy-medyczne-w-Palermo.html|title=Kamil Glik przejdzie testy medyczne w Palermo|editor=90minut.pl|date=26 јуни 2010|language=pl|accessdate=14 октомври 2011}}</ref> и на 7 јули [[2010]], бил официјално ангажиран од страна на [[сицилија]]нците, коишто го купиле играчот за необјавена сума и потпишале договор на пет години;<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tuttomercatoweb.com/?action=read&id=217108|title=Ufficiale: Palermo, preso Glik|editor=Tuttomercatoweb.com|date=7 јули 2010|accessdate=14 октомври 2011}}</ref> Тој го направил своето деби во розовиот дрес во првиот натпревар од [[Лига Европа 2010-2011#плефоф рунда|плејофот рундата на Лигата на Европа]] против [[Словенија|словенечкиот]] [[НК Марибор|Марибор]] (3-0 победа), на домашен терен.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://it.uefa.com/uefaeuropaleague/matches/season=2011/round=2000127/match=2003068/index.html|title=Palermo-Maribor 3-0|editor=it.uefa.com|date=19 август 2010|accessdate=14 октомври 2011}}</ref> За него тоа било воедно и деби во европските меѓународни натпреварувања за клубови. Потоа тој речиси никогаш не бил вклучен меѓу 18-те играчи кои го сочинуваат ростерот за одреден натпревар, па сè до зимската пауза собрал само три натпревари сите во [[Лига Европа 2010-2011#Фаза по групи|групната фаза од Лигата на Европа]], и така тој не успеал да дебитира во првата италијанска лига во дресот на Палермо. ===Бари=== Неколку дена пред официјалното повторно отворање на трансферниот прозорец, на 28 декември, [[УС Чита Палермо|Палермо]] дозволиле Глик да тренира со својот нов тим, [[ФК Бари|Бари]] во кој дошол на позајмица до крајот на сезоната.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tuttomercatoweb.com/?action=read&id=246159|title=Ufficiale: Palermo, Glik in prestito al Bari|editor=Tuttomercatoweb.com|date=4 јануари 2011|accessdate=14 октомври 2011}}</ref> Глик имал силна поддршка од страна на тренерот [[Џампјеро Вентура]]. Договорот е депониран на 4 јануари [[2011]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.legaseriea.it/it/serie-a-tim/calcio-mercato/squadre/-/trasferimento/1711|title=Tutti i trasferimenti - Bari|editor=Legaseriea.it|date=4 јануари 2011|accessdate=14 октомври 2011|archive-date=2015-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150405234953/http://www.legaseriea.it/it/serie-a-tim/calcio-mercato/squadre/-/trasferimento/1711}}</ref> а првенството продолжило на 6 јануари, кога на распоредот бил натпреварот [[УС Лече|Лече]]-Бари (0-1),<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.legaseriea.it/it/serie-a-tim/match-report/-/match-report/Lecce-Bari/25583|title=Lecce-Bari 0-1|editor=Legaseriea.it|date=6 јануари 2011|accessdate=14 октомври 2011|archive-date=2011-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20110310001841/http://www.legaseriea.it/it/serie-a-tim/match-report/-/match-report/Lecce-Bari/25583}}</ref>, во кој бил клучна фигура во одбраната,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mediagol.it/articolo.asp?idNotizia=189926|title=Bari: ottimo esordio da titolare Glik, difesa regge|editor=Mediagol.it|date=6 јануари 2011|accessdate=14 октомври 2011|archive-date=2011-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20110108142147/http://www.mediagol.it/articolo.asp?idNotizia=189926|url-status=dead}}</ref> притоа тоа било неговото деби во [[Серија А 2010-2011|италијанската фудбалска лига]]. Во Бари Глик бил стартер, и одиграл 16 натпревари во лигата и еден во [[Фудбалски куп на Италија 2010-2011|Купот на Италија]]. Во 35-тото коло, во натпреварот Бари-[[ФК Рома|Рома]] (2-3), заработил црвен картон кој му донел последователна суспензија од три натпревари со што предвреме ја завршил сезоната, па така натпреварот против ''рисмаката волчиица'' се испоставил како негов последен во дресот на Бари.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tuttobari.com/?action=read&idnotizia=15937|title=Finisce il campionato di Glik: tre giornate di stop!|editor=Tuttobari.com|date=3 мај 2011|accessdate=14 октомври 2011}}</ref> Откако заемот завршил, тој се вратил во Палермо, меѓутоа не бил повикан во претсезонскиот тренинг-камп, поради што морал да го напушти клубот.<ref>[http://www.mediagol.it/articolo.asp?idNotizia=199562 Palermo: non convocati Carrozzieri, Prestia e..] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110806035223/http://www.mediagol.it/articolo.asp?idNotizia=199562 |date=2011-08-06 }} Mediagol.it</ref> ===Торино=== [[Податотека:Torino-Zenit (17).jpg|thumb|left|Глик во [[2015]], во натпревар од Лига Европа против Зенит.]] На 12 јули [[2011]], Глик му се приклучил на [[ФК Торино|Торино]] во [[Серија Б 2011-2012|Серија Б]] со договор за ко-сопственост со Палермо,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.torinofc.it/content/view/8324/61/|title=Glik al Toro|editor=Torinofc.it|date=12 јули 2011|accessdate=12 јули 2011|archive-date=2012-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20120327061039/http://www.torinofc.it/content/view/8324/61/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ilpalermocalcio.it/it/1011/news_scheda.php?id=24636|title=Darmian e Glik ceduti al Torino|editor=Ilpalermocalcio.it|date=12 јули 2011|accessdate=12 јули 2011}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> за 300.000 евра.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.palermocalcio.it/it/1112/news/scheda.php?id=25379|title=Un Palermo che investe|editor=Palermocalcio.it|date=12 јули 2011|accessdate=12 јули 2011|archive-date=2012-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20120114050119/http://palermocalcio.it/it/1112/news/scheda.php?id=25379|url-status=dead}}</ref> Дебитирал за ''граната'' на 13 август во натпреварот Торино-[[ФК Лумецане|Лумецане]] (1-0) во [[Фудбалски куп на Италија 2011-2012#второ коло|вториот круг од Купот на Италија]], играјќи како стартер.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.torinofc.it/content/view/8522/61/|title=Torino-Lumezzane 1-0|editor=Torinofc.it|date=13 август 2011|accessdate=12 октомври 2011|archive-date=2011-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20110820220630/http://www.torinofc.it/content/view/8522/61/}}</ref> Првиот гол за Торино го постигнал во 34-тото коло од првенството, во натпреварот Торино-[[Реџина Калчо|Реџина]] (1-0).<ref>[http://www.firenzeviola.it/?action=read&idnotizia=110198 Serie B, Male le toscane, partita sospesa a Torino] Firenzeviola.it</ref> На крајот од сезоната со 23 настапи и 2 гола му помогнал на својот клуб да избори промоција во Серија А. На 22 јуни [[2012]], Палермо и Торино го обновиле партнерството врз договорот на Глик.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.torinofc.it/content/view/10240/61/|title=Rinnovata la compartecipazione di Glik|editor=Torinofc.it|date=22 јуни 2012|accessdate=17 октомври 2012|archive-date=2012-10-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20121017091724/http://www.torinofc.it/content/view/10240/61|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://palermocalcio.it/it/1112/news/scheda.php?id=26869|title=Movimenti di mercato|editor=Palermocalcio.it|date=22 јуни 2012|accessdate=17 октомври 2012|archive-date=2012-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20120704194621/http://palermocalcio.it/it/1112/news/scheda.php?id=26869|url-status=dead}}</ref> На 31 октомври [[2012]] го постигнал својот прв гол во Серија А, во десеттото коло од [[Серија А 2012-2013|првенството 2012-2013]], на гостински терен против [[СС Лацио|Лацио]], стрелајќи со глава по нафрлената топка од корнер за отворање на резултатот во 10-тата минута; натпреварот завршил 1-1. Во текот на сезоната 2012-2013 ги одиграл своите први два градски-дербија (Дерби дела Моле) против [[ФК Јувентус|Јувентус]], и интересно и двата натпревари ги завршил предвреме заради добивање на црвен картон (првиот играч во историјата на лигата кој бил исклучен во ова дерби и во првиот и во вториот натпревар), и покрај тоа успеал да стане идол на навивачите на ''Торо''. На 20 јуни, Торино го откупува целиот договор на Глик од Палермо за 1,2 милиони евра.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.torinofc.it/content/view/12042/61/ |title=Darmian e Glik al Toro |editor=Torinofc.it |date=20 јуни 2013 |accessdate=20 јуни 2013 |archive-date=2013-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130623201812/http://www.torinofc.it/content/view/12042/61 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://palermocalcio.it/it/1213/news/scheda.php?id=28573 Glik e Darmian. Comproprietà risolte a favore del Torino] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140202124429/http://palermocalcio.it/it/1213/news/scheda.php?id=28573 |date=2014-02-02 }} Palermocalcio.it</ref> За сезоната 2013-2014, Глик бил назначен за [[капитен]] на Торино по заминувањето на [[Роландо Бјанки]].<ref>[http://www.tuttosport.com/calcio/calciomercato/2013/07/21-268200/Calciomercato+Torino,+Glik+capitano Calciomercato Torino, Glik capitano] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130724023241/http://www.tuttosport.com/calcio/calciomercato/2013/07/21-268200/Calciomercato+Torino,+Glik+capitano |date=2013-07-24 }} Tuttosport.com</ref> Сезоната ја завршил со 34 натпревари во лигата - придонесувајќи многу за квалификацијата на тимот за [[Лига Европа 2014-2015]].<ref>{{наведени вести|url=http://www.gazzetta.it/Calcio/Serie-A/29-05-2014/alta-corte-respinto-ricorso-parma-torino-europa-league-80787185344.shtml|title=Respinto il ricorso del Parma. Torino in Europa League. Ghirardi: "Calcio finito"|publisher=Gazzetta.it|author=Maurizio Galdi|date=29 мај 2014}}</ref> На 25 мај 2014 година го обновил договорот до [[2017]] година.<ref>[http://torinofc.it/news/25/05/2014/glik-rinnova-sino-al-2017_5032 Glik rinnova sino al 2017] Torinofc.it</ref> На 31 јули 2014, го направил своето деби во дресот на Торино во меѓународни натпревари, играјќи во првиот натпревар од второто квалификациско коло од [[Лига Европа 2014-2015|Лигата на Европа]] победата со 3-0 на гостувањето против [[шведска]]та екипа [[ИФ Бромапојкарна|Бромапојкарна]], во првиот натпревар од [[ФК Торино сезона 2014-2015|сезоната 2014-2015]]. На 24 септември 2014 година, на гостувањето против [[ФК Каљари Калчо|Каљари]], постигнал гол за моментален резултат 1-1 во својот стотти натпревар за ''граната''; ''Торо'' победил на тој натпревар одигран во Сардинија со 2-1. На 21 декември 2014, за првпат во својата кариера Глик бил двоен стрелец на еден натпревар носејќи му пресврт и победа на крајот на неговиот тим над Џенова (2-1) на [[Стадион Олимпико ди Торино|Олимпискиот стадион во Торино]]. На 10 јануари [[2015]], постигнал изедначувачки гол на неколку минути пред крајот против [[ФК Милан|Милан]]. На 1 март го постигнал единствениот гол на натпреварот во победата со 1-0 против [[ФК Наполи|Наполи]]. На 19 март, го одбележал својот прв гол во евопските натпреварувања во вториот натпревар од осминафиналето на Лигата на Европа, против Зенит. Неговата му донел победа на Торино со 1-0, но не и пролаз понатаму затоа што во првиот натпревар русите победиле со 2-0. На 5 април постигнал гол и во победата над [[ФК Аталанта|Аталанта]] со 2-1. Извонредната сезона во дресот на Торино, Глик ја завршил со 44 настапи и 8 постигнати гола во сите натпреварувања, придонесувајќи многу за добрата сезона на клубот. Иако е играч од одбраната, со својте 8 гола во сите натпреварувања завршил како трет клупски стрелец зад напаѓачите [[Фабио Кваљарела]] (17) и [[Макси Лопес]] (11). ===Монако=== На 4 јули [[2016]], Глик се преселил во [[ФК Монако|Монако]] за сума од 11 милиони евра плус 4 милиони бонуси, потпишувајќи четиригодишен договор. ==Репрезентативна кариера== Глик одиграл 14 натпревари и постигнал 3 гола за [[Фудбалска репрезентација на Полска под 21 година|Полската репрезентација под 21 година]]. Во 2010 година тој го направил своето деби за [[Фудбалска репрезентација на Полска|сениорската репрезентација]], откако претходно на 18 декември 2009 добил повик но останал неискористена замена. Со тоа тој станал првиот играч на [[ФК Пјаст Гливице|Пјаст Гливице]], клуб со долга историја, кој заиграл за полската репрезентација. Натпреварот на неговото деби бил одигран на 20 јануари 2010 година против [[Фудбалска репрезентација на Тајланд|Тајланд]] во [[Кинг куп 2010|Кинг купот]], во кој неговата репрезентација победила со 3-1, а тој го постигнал првиот гол на натпреварот во 43-тата минута. Првиот официјален натпревар во кој играл бил победата со 2-0 над [[Фудбалска репрезентација на Бугарија|Бугарија]] на 3 март. На 17 октомври [[2012]] година, постигнал гол со кој ги поставил конечните 1-1 на домашен терен против [[Фудбалска репрезентација на Англија|Англија]] во [[Квалификации за Светско првенство 2014|Квалификациите за Светското првенство 2014]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.gazzetta.it/Calcio_Estero/Primo_Piano/17-10-2012/glik-ferma-inghilterra-varsavia-finisce-1-1--912937558435.shtml|title=Glik ferma l'Inghilterra, a Varsavia finisce 1-1|publisher=Gazzetta.it|date=17 October 2012|accessdate=17 October 2012}}</ref> == Наводи == {{reflist|2}} == Надворешни врски == {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Полска |image3=Flag of Poland.svg }} *[http://int.soccerway.com/players/kamil-jacek-glik/61019/ Камил Глик на soccerway] *[http://www.transfermarkt.co.uk/kamil-glik/profil/spieler/46552 Камил Глик на transfermarkt] *[http://www.whoscored.com/Players/44208 Камил Глик на whoscored] *[http://www.espnfc.com/player/144288/kamil-glik Камил Глик на espn] *[http://www.goal.com/en/people/poland/40580/kamil-glik Камил Глик на goal.com] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20151110123139/http://www.goal.com/en/people/poland/40580/kamil-glik |date=2015-11-10 }} *[http://www.90minut.pl/kariera.php?id=10856 Камил Глик на 90minut.pl] {{Состав на Полска на СП фудбал 2018}} {{Состав на Полска на СП фудбал 2022}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Глик, Камил}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Полски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Пјаст Гливице]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Палермо]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Бари]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Торино]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Монако]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] [[Категорија:Родени во 1988 година]] ptmsm20pr0wi1oo629pmp35zmzbcmvn 5641526 5641525 2026-10-06T21:15:53Z Carshalton 30527 5641526 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | playername = Камил Глик | image = [[File:Glik Kamil.JPG|200px]] | height = {{height|m=1.90}} | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1988|2|3}} | cityofbirth = {{роден во|Јастшембје-Здруј|}} | countryofbirth = [[Полска]] | nationality = {{flagsport|POL}} [[Полска]] | currentclub = {{Fb team Monaco}} | clubnumber = 25 | position = [[Одбрана (фудбал)|одбрана]] | youthyears1 = | youthclubs1 = МОСИР Јастшембје-Здруј | youthyears2 = | youthclubs2 = {{Fb team WSP Wodzislaw Slaski}} | years1 = 2005-2006 | caps1 = ? | goals1 = ? | clubs1 = [[Податотека:600px Bianco e Nero.svg|20px]] Шлеска Љубомија | years2 = 2006 | caps2 = ? | goals2 = ? | clubs2 = {{Fb team Horadada}} | years3 = 2006-2008 | caps3 = 18 | goals3 = 0 | clubs3 = {{Fb team Real Madrid C}} | years4 = 2008-2010 | caps4 = 54 | goals4 = 2 | clubs4 = {{Fb team Piast Gliwice}} | years5 = 2010-2011 | caps5 = 0 | goals5 = 0 | clubs5 = {{Fb team Palermo}} | years6 = 2011 | caps6 = 16 | goals6 = 0 | clubs6 = →{{Fb team Bari}} | years7 = 2011-2016 | caps7 = 154 | goals7 = 12 | clubs7 = {{Fb team Torino}} | years8 = 2016- | caps8 = 33 | goals8 = 6 | clubs8 = {{Fb team Monaco}} | nationalyears1 = 2008-2010 | nationalcaps1 = 14 | nationalgoals1 = 3 | nationalteam1 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 21 години|Полска 21]] | nationalyears2 = 2010- | nationalcaps2 = 46 | nationalgoals2 = 3 | nationalteam2 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска|Полска]] }} '''Камил Јацек Глик''' (роден на [[3 февруари]] [[1988]] година, во [[Јастшембје-Здруј]]) — [[Полјаци|полски]] [[фудбалер]], [[Одбрана (фудбал)|играч од одбраната]] на [[ФК Монако|Монако]] и на [[Фудбалска репрезентација на Полска|полската репрезентација]]. Исто така тој има и [[Германија|германски]] [[пасош]]. ==Технички одлики== Тој е висок [[Одбрана (фудбал)#Централен одбранбен играч|централен дефанзивец]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tuttopalermo.net/?action=read&idnotizia=25036|title=Palermo, il difensore polacco Kamil Glik|editor=Tuttopalermo.net|date=27 јуни 2010|accessdate=14 октомври 2011}}</ref>, надарен со голема физичка сила, но и добра подвижност; неговата предност е несомнено играта во воздухот, благодарение на која е опасен и во противничките шеснаесетници каде се приклучува често по изведувањето на прекини и неретко постигнува голови.<ref name="caratt">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mediagol.it/articolo.asp?idNotizia=179454|title=Mercato: la scheda di Kamil Glik|editor=Mediagol.it|date=27 јуни 2010|accessdate=14 октомври 2011|archive-date=2014-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20140301092856/http://www.mediagol.it/articolo.asp?idNotizia=179454|url-status=dead}}</ref> ==Клупска кариера== === Почетоците во Полска, Реал Мадрид Ц и Пјаст Гливице === Тој ја започна својата кариера во младинските категории на МОСИР Јастшембје-Здруј и [[ВСП Воѓислав Слонски]], а потоа преминал во екипата на [[Шлеска Љубомија]] каде ја одиграл својата прва сезона како професионалец. Искуството во [[Шпанија]], во екипата на [[УД Орадада|Орадада]], му овозможило да биде забележан од страна на скаутите на [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]], кој го довеле младиот полјак во [[2006]] и го регистрирале за настап во [[Реал Мадрид Ц|"Ц" тимот]] на ''Кралевите'' за сезоната 2006-2007. По две сезони во Мадрид, во летото [[2008]] година Глик одлучил да се врати во својата земја потпишувајќи за [[Екстракласа|прволигашот]] [[ФК Пјаст Гливице|Пјаст Гливице]]. Во првата своја сезона во Пјаст одиграл 26 натпревари во [[Екстракласа 2008-2009|лигата]], а во сезоната 2009-2010, ги постигнал неговите први два гола за клубот и забележал 28 настапи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.itasportpress.it/?action=read&idnotizia=28810|title=Esclusiva Itasportpress: al Palermo arriva il polacco Glik|editor=Itasportpress.it|date=26 јуни 2010|accessdate=14 октомври 2011|archive-date=2010-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20100628135934/http://www.itasportpress.it/?action=read&idnotizia=28810|url-status=dead}}</ref> === Палермо === На крајот од сезоната на управата на [[ФК Пјаст Гливице|Пјаст Гливице]] им го понудила Глик на [[италија]]нскиот [[УС Чита Палермо|Палермо]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.90minut.pl/news/127/news1271710-Kamil-Glik-przejdzie-testy-medyczne-w-Palermo.html|title=Kamil Glik przejdzie testy medyczne w Palermo|editor=90minut.pl|date=26 јуни 2010|language=pl|accessdate=14 октомври 2011}}</ref> и на 7 јули [[2010]], бил официјално ангажиран од страна на [[сицилија]]нците, коишто го купиле играчот за необјавена сума и потпишале договор на пет години;<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tuttomercatoweb.com/?action=read&id=217108|title=Ufficiale: Palermo, preso Glik|editor=Tuttomercatoweb.com|date=7 јули 2010|accessdate=14 октомври 2011}}</ref> Тој го направил своето деби во розовиот дрес во првиот натпревар од [[Лига Европа 2010-2011#плефоф рунда|плејофот рундата на Лигата на Европа]] против [[Словенија|словенечкиот]] [[НК Марибор|Марибор]] (3-0 победа), на домашен терен.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://it.uefa.com/uefaeuropaleague/matches/season=2011/round=2000127/match=2003068/index.html|title=Palermo-Maribor 3-0|editor=it.uefa.com|date=19 август 2010|accessdate=14 октомври 2011}}</ref> За него тоа било воедно и деби во европските меѓународни натпреварувања за клубови. Потоа тој речиси никогаш не бил вклучен меѓу 18-те играчи кои го сочинуваат ростерот за одреден натпревар, па сè до зимската пауза собрал само три натпревари сите во [[Лига Европа 2010-2011#Фаза по групи|групната фаза од Лигата на Европа]], и така тој не успеал да дебитира во првата италијанска лига во дресот на Палермо. ===Бари=== Неколку дена пред официјалното повторно отворање на трансферниот прозорец, на 28 декември, [[УС Чита Палермо|Палермо]] дозволиле Глик да тренира со својот нов тим, [[ФК Бари|Бари]] во кој дошол на позајмица до крајот на сезоната.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tuttomercatoweb.com/?action=read&id=246159|title=Ufficiale: Palermo, Glik in prestito al Bari|editor=Tuttomercatoweb.com|date=4 јануари 2011|accessdate=14 октомври 2011}}</ref> Глик имал силна поддршка од страна на тренерот [[Џампјеро Вентура]]. Договорот е депониран на 4 јануари [[2011]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.legaseriea.it/it/serie-a-tim/calcio-mercato/squadre/-/trasferimento/1711|title=Tutti i trasferimenti - Bari|editor=Legaseriea.it|date=4 јануари 2011|accessdate=14 октомври 2011|archive-date=2015-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150405234953/http://www.legaseriea.it/it/serie-a-tim/calcio-mercato/squadre/-/trasferimento/1711}}</ref> а првенството продолжило на 6 јануари, кога на распоредот бил натпреварот [[УС Лече|Лече]]-Бари (0-1),<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.legaseriea.it/it/serie-a-tim/match-report/-/match-report/Lecce-Bari/25583|title=Lecce-Bari 0-1|editor=Legaseriea.it|date=6 јануари 2011|accessdate=14 октомври 2011|archive-date=2011-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20110310001841/http://www.legaseriea.it/it/serie-a-tim/match-report/-/match-report/Lecce-Bari/25583}}</ref>, во кој бил клучна фигура во одбраната,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mediagol.it/articolo.asp?idNotizia=189926|title=Bari: ottimo esordio da titolare Glik, difesa regge|editor=Mediagol.it|date=6 јануари 2011|accessdate=14 октомври 2011|archive-date=2011-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20110108142147/http://www.mediagol.it/articolo.asp?idNotizia=189926|url-status=dead}}</ref> притоа тоа било неговото деби во [[Серија А 2010-2011|италијанската фудбалска лига]]. Во Бари Глик бил стартер, и одиграл 16 натпревари во лигата и еден во [[Фудбалски куп на Италија 2010-2011|Купот на Италија]]. Во 35-тото коло, во натпреварот Бари-[[ФК Рома|Рома]] (2-3), заработил црвен картон кој му донел последователна суспензија од три натпревари со што предвреме ја завршил сезоната, па така натпреварот против ''рисмаката волчиица'' се испоставил како негов последен во дресот на Бари.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tuttobari.com/?action=read&idnotizia=15937|title=Finisce il campionato di Glik: tre giornate di stop!|editor=Tuttobari.com|date=3 мај 2011|accessdate=14 октомври 2011}}</ref> Откако заемот завршил, тој се вратил во Палермо, меѓутоа не бил повикан во претсезонскиот тренинг-камп, поради што морал да го напушти клубот.<ref>[http://www.mediagol.it/articolo.asp?idNotizia=199562 Palermo: non convocati Carrozzieri, Prestia e..] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110806035223/http://www.mediagol.it/articolo.asp?idNotizia=199562 |date=2011-08-06 }} Mediagol.it</ref> ===Торино=== [[Податотека:Torino-Zenit (17).jpg|thumb|left|Глик во [[2015]], во натпревар од Лига Европа против Зенит.]] На 12 јули [[2011]], Глик му се приклучил на [[ФК Торино|Торино]] во [[Серија Б 2011-2012|Серија Б]] со договор за ко-сопственост со Палермо,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.torinofc.it/content/view/8324/61/|title=Glik al Toro|editor=Torinofc.it|date=12 јули 2011|accessdate=12 јули 2011|archive-date=2012-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20120327061039/http://www.torinofc.it/content/view/8324/61/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ilpalermocalcio.it/it/1011/news_scheda.php?id=24636|title=Darmian e Glik ceduti al Torino|editor=Ilpalermocalcio.it|date=12 јули 2011|accessdate=12 јули 2011}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> за 300.000 евра.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.palermocalcio.it/it/1112/news/scheda.php?id=25379|title=Un Palermo che investe|editor=Palermocalcio.it|date=12 јули 2011|accessdate=12 јули 2011|archive-date=2012-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20120114050119/http://palermocalcio.it/it/1112/news/scheda.php?id=25379|url-status=dead}}</ref> Дебитирал за ''граната'' на 13 август во натпреварот Торино-[[ФК Лумецане|Лумецане]] (1-0) во [[Фудбалски куп на Италија 2011-2012#второ коло|вториот круг од Купот на Италија]], играјќи како стартер.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.torinofc.it/content/view/8522/61/|title=Torino-Lumezzane 1-0|editor=Torinofc.it|date=13 август 2011|accessdate=12 октомври 2011|archive-date=2011-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20110820220630/http://www.torinofc.it/content/view/8522/61/}}</ref> Првиот гол за Торино го постигнал во 34-тото коло од првенството, во натпреварот Торино-[[Реџина Калчо|Реџина]] (1-0).<ref>[http://www.firenzeviola.it/?action=read&idnotizia=110198 Serie B, Male le toscane, partita sospesa a Torino] Firenzeviola.it</ref> На крајот од сезоната со 23 настапи и 2 гола му помогнал на својот клуб да избори промоција во Серија А. На 22 јуни [[2012]], Палермо и Торино го обновиле партнерството врз договорот на Глик.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.torinofc.it/content/view/10240/61/|title=Rinnovata la compartecipazione di Glik|editor=Torinofc.it|date=22 јуни 2012|accessdate=17 октомври 2012|archive-date=2012-10-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20121017091724/http://www.torinofc.it/content/view/10240/61|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://palermocalcio.it/it/1112/news/scheda.php?id=26869|title=Movimenti di mercato|editor=Palermocalcio.it|date=22 јуни 2012|accessdate=17 октомври 2012|archive-date=2012-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20120704194621/http://palermocalcio.it/it/1112/news/scheda.php?id=26869|url-status=dead}}</ref> На 31 октомври [[2012]] го постигнал својот прв гол во Серија А, во десеттото коло од [[Серија А 2012-2013|првенството 2012-2013]], на гостински терен против [[СС Лацио|Лацио]], стрелајќи со глава по нафрлената топка од корнер за отворање на резултатот во 10-тата минута; натпреварот завршил 1-1. Во текот на сезоната 2012-2013 ги одиграл своите први два градски-дербија (Дерби дела Моле) против [[ФК Јувентус|Јувентус]], и интересно и двата натпревари ги завршил предвреме заради добивање на црвен картон (првиот играч во историјата на лигата кој бил исклучен во ова дерби и во првиот и во вториот натпревар), и покрај тоа успеал да стане идол на навивачите на ''Торо''. На 20 јуни, Торино го откупува целиот договор на Глик од Палермо за 1,2 милиони евра.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.torinofc.it/content/view/12042/61/ |title=Darmian e Glik al Toro |editor=Torinofc.it |date=20 јуни 2013 |accessdate=20 јуни 2013 |archive-date=2013-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130623201812/http://www.torinofc.it/content/view/12042/61 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://palermocalcio.it/it/1213/news/scheda.php?id=28573 Glik e Darmian. Comproprietà risolte a favore del Torino] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140202124429/http://palermocalcio.it/it/1213/news/scheda.php?id=28573 |date=2014-02-02 }} Palermocalcio.it</ref> За сезоната 2013-2014, Глик бил назначен за [[капитен]] на Торино по заминувањето на [[Роландо Бјанки]].<ref>[http://www.tuttosport.com/calcio/calciomercato/2013/07/21-268200/Calciomercato+Torino,+Glik+capitano Calciomercato Torino, Glik capitano] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130724023241/http://www.tuttosport.com/calcio/calciomercato/2013/07/21-268200/Calciomercato+Torino,+Glik+capitano |date=2013-07-24 }} Tuttosport.com</ref> Сезоната ја завршил со 34 натпревари во лигата - придонесувајќи многу за квалификацијата на тимот за [[Лига Европа 2014-2015]].<ref>{{наведени вести|url=http://www.gazzetta.it/Calcio/Serie-A/29-05-2014/alta-corte-respinto-ricorso-parma-torino-europa-league-80787185344.shtml|title=Respinto il ricorso del Parma. Torino in Europa League. Ghirardi: "Calcio finito"|publisher=Gazzetta.it|author=Maurizio Galdi|date=29 мај 2014}}</ref> На 25 мај 2014 година го обновил договорот до [[2017]] година.<ref>[http://torinofc.it/news/25/05/2014/glik-rinnova-sino-al-2017_5032 Glik rinnova sino al 2017] Torinofc.it</ref> На 31 јули 2014, го направил своето деби во дресот на Торино во меѓународни натпревари, играјќи во првиот натпревар од второто квалификациско коло од [[Лига Европа 2014-2015|Лигата на Европа]] победата со 3-0 на гостувањето против [[шведска]]та екипа [[ИФ Бромапојкарна|Бромапојкарна]], во првиот натпревар од [[ФК Торино сезона 2014-2015|сезоната 2014-2015]]. На 24 септември 2014 година, на гостувањето против [[ФК Каљари Калчо|Каљари]], постигнал гол за моментален резултат 1-1 во својот стотти натпревар за ''граната''; ''Торо'' победил на тој натпревар одигран во Сардинија со 2-1. На 21 декември 2014, за првпат во својата кариера Глик бил двоен стрелец на еден натпревар носејќи му пресврт и победа на крајот на неговиот тим над Џенова (2-1) на [[Стадион Олимпико ди Торино|Олимпискиот стадион во Торино]]. На 10 јануари [[2015]], постигнал изедначувачки гол на неколку минути пред крајот против [[ФК Милан|Милан]]. На 1 март го постигнал единствениот гол на натпреварот во победата со 1-0 против [[ФК Наполи|Наполи]]. На 19 март, го одбележал својот прв гол во евопските натпреварувања во вториот натпревар од осминафиналето на Лигата на Европа, против Зенит. Неговата му донел победа на Торино со 1-0, но не и пролаз понатаму затоа што во првиот натпревар русите победиле со 2-0. На 5 април постигнал гол и во победата над [[ФК Аталанта|Аталанта]] со 2-1. Извонредната сезона во дресот на Торино, Глик ја завршил со 44 настапи и 8 постигнати гола во сите натпреварувања, придонесувајќи многу за добрата сезона на клубот. Иако е играч од одбраната, со својте 8 гола во сите натпреварувања завршил како трет клупски стрелец зад напаѓачите [[Фабио Кваљарела]] (17) и [[Макси Лопес]] (11). ===Монако=== На 4 јули [[2016]], Глик се преселил во [[ФК Монако|Монако]] за сума од 11 милиони евра плус 4 милиони бонуси, потпишувајќи четиригодишен договор. ==Репрезентативна кариера== Глик одиграл 14 натпревари и постигнал 3 гола за [[Фудбалска репрезентација на Полска под 21 година|Полската репрезентација под 21 година]]. Во 2010 година тој го направил своето деби за [[Фудбалска репрезентација на Полска|сениорската репрезентација]], откако претходно на 18 декември 2009 добил повик но останал неискористена замена. Со тоа тој станал првиот играч на [[ФК Пјаст Гливице|Пјаст Гливице]], клуб со долга историја, кој заиграл за полската репрезентација. Натпреварот на неговото деби бил одигран на 20 јануари 2010 година против [[Фудбалска репрезентација на Тајланд|Тајланд]] во [[Кинг куп 2010|Кинг купот]], во кој неговата репрезентација победила со 3-1, а тој го постигнал првиот гол на натпреварот во 43-тата минута. Првиот официјален натпревар во кој играл бил победата со 2-0 над [[Фудбалска репрезентација на Бугарија|Бугарија]] на 3 март. На 17 октомври [[2012]] година, постигнал гол со кој ги поставил конечните 1-1 на домашен терен против [[Фудбалска репрезентација на Англија|Англија]] во [[Квалификации за Светско првенство 2014|Квалификациите за Светското првенство 2014]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.gazzetta.it/Calcio_Estero/Primo_Piano/17-10-2012/glik-ferma-inghilterra-varsavia-finisce-1-1--912937558435.shtml|title=Glik ferma l'Inghilterra, a Varsavia finisce 1-1|publisher=Gazzetta.it|date=17 October 2012|accessdate=17 October 2012}}</ref> == Наводи == {{reflist|2}} == Надворешни врски == {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Полска |image3=Flag of Poland.svg }} *[http://int.soccerway.com/players/kamil-jacek-glik/61019/ Камил Глик на soccerway] *[http://www.transfermarkt.co.uk/kamil-glik/profil/spieler/46552 Камил Глик на transfermarkt] *[http://www.whoscored.com/Players/44208 Камил Глик на whoscored] *[http://www.espnfc.com/player/144288/kamil-glik Камил Глик на espn] *[http://www.goal.com/en/people/poland/40580/kamil-glik Камил Глик на goal.com] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20151110123139/http://www.goal.com/en/people/poland/40580/kamil-glik |date=2015-11-10 }} *[http://www.90minut.pl/kariera.php?id=10856 Камил Глик на 90minut.pl] {{Состав на Полска на СП фудбал 2018}} {{Состав на Полска на СП фудбал 2022}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Глик, Камил}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Полски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Пјаст Гливице]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Палермо]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Бари]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Торино]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Монако]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] [[Категорија:Родени во 1988 година]] tj9y4xagmhknluokxxdlle51u6okjco 0 1166522 5641541 5607517 2026-10-06T22:22:44Z Aprilija50.A.D 119801 /* Филмографија */ 5641541 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Ердоан Максут | портрет = | px = | опис = | родено-име = | роден-дата = {{роден на и возраст|df=yes|1959|5|24}} | роден-место = [[Скопје]], [[НР Македонија]], [[ФНРЈ]] | починал-дата = | починал-место = | починал-причина = | националност = [[Македонија|Македонец]] | народност = [[Македонски Турци|Турчин]] | познат = по улогата во:<br> [[Македонски народни приказни (ТВ серија)|Македонски народни приказни]]<br>[[Андер (филм)|Андер]]<br>[[Ах, љубов моја (филм)|Ах, љубов моја]]<br>[[Комшиски Приказни (серија)|Комшиски Приказни]] | занимање = [[глумец]] | сопружник = | татко = [[Џемаил Максут]] | мајка = [[Сузан Максут]] | родители = | роднини = | деца = [[Теоман Максут]] }} '''Ердоан Максут''' ({{langx|tr|Erdoğan Maksut}}; роден во {{роден на|24|мај|1959}} во [[Скопје]]) — [[Македонија|македонски]] [[театар]]ски и [[филм]]ски [[глумец]] од [[Македонски Турци|турска]] [[народност]]. == Биографија== Ердоан Максут во [[1985]] година дипломирал на [[Факултет за драмски уметности - Скопје|Факултетот за драмски уметности]] во [[Скопје]], отсек театарска глума во класата на [[професор]]от [[Владимир Милчин]]. Во периодот од 1999-2001&nbsp;г. во првата класа ги завршил последипломските студии по Театрологија и успешно ја одбранил магистерската теза „''Трагедијата на репертоарот на [[Турски театар - Скопје|Н.У. Турски театар - Скопје]] во првата половина на осмата декада од XX век''“, под менторство на проф. д- р [[Нада Петковска]] и се здобил со научна титула Магистер по Театролошки науки. Член е на [[Турски театар - Скопје|Н.У. Турски театар]] од Скопје од 1978&nbsp;г. до 2012&nbsp;г. Надвор од матичната сцена има остварено улоги во Театар за деца и млади од Скопје, културниот центар „Скрб и Утеха“, разни независни продукции, телевизии, радио драми, филмови итн. Максут исто така бил и помошник по режија во повеќе од десет претстави на матичната сцена на Турскиот тетар, напишал сценарио и режирал мини ТВ серија од пет епизоди “''Olaylar''“ (Случки) снимена на [[турски јазик]] со македонски превод. Учествувал во [[Македонски народни приказни (ТВ серија)|Македонските народни приказни]]. Од 2012 г. е член на Н.У. [[Театар Комедија]] - Скопје, каде исто така остварува повеќе значајни улоги. Во 2023 година се пензионира во [[Театар Комедија]]. Врши натсихронизација на играни телевизиски серии за [[Канал 5 Телевизија]]. Ердоан Максут е син на [[Џемаил Максут]] и [[Сузан Максут|Сузан (Радмила) Максут]] кои исто така биле глумци во Н.У. Турски театар од Скопје. ==Театарски улоги== * „Дневникот на лудиот“ Н.В. Гогољ * „Соблазна во долината Шентфолиријанска“ од Иван Цанкар * „Приказна што зборува за патувањето“ од Жан Клод Ван Итали * „Мостот на честа“ од Хасан Мерџан * „Кафкаски круг со креда“ од Бертолт Брехт * „[[Белото Циганче]]“ од Видое Подгорец * „Шеќерна приказна“ од Славко Јаневски * „Аман да не чуе жена ми“ од Жорж Фејдо * „Искрените“ од Мариво * „Хурем Султан’’ од Орахан Асена * „Предлог за брак“ и „Просидба“ од А. П. Чехов * „Орхан од нашата улица“ од Неџати Зекерија * „Дас Капитал“ од Братислав Димитровски * „Мајка Елиф“<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.teatarkomedija.com.mk/index.php/ansambl/item/20-erdoan-maksut |title=архивски примерок |accessdate=2016-11-25 |archive-date=2017-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170111233618/http://teatarkomedija.com.mk/index.php/ansambl/item/20-erdoan-maksut |url-status=dead }}</ref> * „Ах љубов моја“ од [[Коле Ангеловски]] * „За секого има по една“ од [[Венко Андоновски]] * „Хамлет во пикантен сос“ од Алдо Николај * "Чувството на брадата" од Ксенија Драгунска * "Господарот на кукавицата" од [[Венко Андоновски]] * "Вардарски пастуви" од Симон Буве * „Бракот е брак“ од А. П. Чехов * "Мизантроп" од Ж. Б. П. Молиер == Филмографија == {{Филмографија-домаћи|глумца=Ердоан Максут }}|- style="background: Lavender; text-align:center; " | colspan="4" |1980-ти |- | 1982 || [[Јужна патека (филм)|Јужна патека]] ТВ филм|| |- | 1989 || [[Тврдокорни (телевизиска серија)|Тврдокорни]] ТВ серија|| |- |- style="background: Lavender; text-align:center; " | colspan="4" |1990-ти |- | 1990 || [[Македонски народни приказни (ТВ серија)|Македонски народни приказни]] ТВ серија || / |- | 1989-1991 || [[Еурека]] ТВ серија || / |- | 1993 || [[Македонска сага (филм)|Македонска сага]] ТВ филм || Екрем |- | 1998 || [[Денес, утре]] ТВ филм || Доктор |- |- style="background: Lavender; text-align:center; " | colspan="4" |2000-ти |- | 2001 || [[Прашина (филм)|Прашина]] ТВ филм|| османлиски војник |- | 2002 || [[Заведени]] ТВ серија || / |- | 2004 || [[Чекор пред времето (филм)|Чекор пред времето]] Краток филм|| |- | 2004 ||[[Андер (филм)|Андер]]<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.maccinema.com/Person.aspx?p=77 |title=архивски примерок |accessdate=2016-11-25 |archive-date=2022-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220309220616/http://www.maccinema.com/Person.aspx?p=77 |url-status=dead }}</ref> ТВ филм|| |- | 2005 || [[Крчма на патот кон Европа]] ТВ-филм || Селанец 3 |- | 2007 || [[Сенки (филм)|Сенки]] ТВ филм|| |- | 2007 || [[Досие-К]] ТВ филм|| |- | 2007-2009 || [[Збогум Румелија (ТВ-серија)|Збогум Румелија]] ТВ-серија || Командантот |- | 2008-2009 || [[Народни приказни]] ТВ-серија || / |- | 2009-2010 || [[Македонски народни приказни (ТВ серија)|Македонски народни приказни]] ТВ серија|| |- |- style="background: Lavender; text-align:center; " | colspan="4" |2010-ти |- | 2012-2013 || [[Македонски стари приказни]] ТВ-серија || |- | 2014-2015 || [[Македонски народни приказни (телевизиска серија)|Македонски народни приказни]] ТВ-серија|| |- | 2016-2017 || [[Комшиски Приказни (серија)|Комшиски Приказни]] ТВ-серија|| |- | 2017 || [[Ах, љубов моја (филм)|Ах, љубов моја]] ТВ-серија || Ѓорче |- | 2017 || [[Наградата]] ТВ-филм || |- | 2018 || [[Црни и Криви (филм)|Црни и Криви]] Краток филм|| |- style="background: Lavender; text-align:center" | colspan="4" |2020-ти |- | 2023 || [[Тин Камп]] ТВ-серија || Доктор |- | 2025 || [[Диџеј Ахмет]] ТВ-филм || Директор |- | 2026 || [[Мала грешка]] ТВ-филм || Азиз |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{IMDb name|1176019}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Максут, Ердоан}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Глумци од Скопје]] [[Категорија:Македонски театарски глумци]] [[Категорија:Македонски филмски глумци]] [[Категорија:Македонски телевизиски глумци]] [[Категорија:Македонски гласовни глумци]] [[Категорија:Македонски Турци]] [[Категорија:Југословенски глумци]] [[Категорија:Југословенски Турци]] [[Категорија:Апсолвенти на Факултетот за драмски уметности - Скопје]] 2tnqv30srjakq1ivb0p7a6pfswr0lya 0 1167157 5641313 3546589 2026-10-06T13:08:24Z Polluks 75868 image 5641313 wikitext text/x-wiki {{Infobox video game series|title=Commander Keen|image=[[Податотека:Commander Keen logo.svg|200px]]|caption=Commander Keen logo|genre=[[Side-scrolling video game|Side-scrolling]] [[Platform game|platformer]]|developer=[[id Software]] <small>(Episodes 1–6)</small><br/>David A. Palmer Productions <small>(2001 GBC game)|publisher=[[3D Realms]] (formerly Apogee Software) <small>(Episodes 1-5)</small><br/>[[Softdisk]] <small>(Episode 3.5)</small><br/>[[FormGen]] <small>(Episode 6)</small><br/>[[Activision]] <small>(2001 GBC game)</small>|creator=[[Tom Hall]]<br/>[[John Carmack]]<br/>[[John Romero]]|composer=[[Robert Prince (video game composer)|Robert Prince]]|platforms=[[MS-DOS]], [[Game Boy Color]]|first release version=''[[Commander Keen in Invasion of the Vorticons]]''|first release date=December 14, 1990|latest release version=''[[Commander Keen (2001 video game)|Commander Keen]]''|latest release date=May 30, 2001}}'''''Commander Keen''''' е серија на [[Видеоигра|видео игри]] направена од ид Софтвер. Серијата се состои од шест главни епизоди, "изгубена" епизода, и финалната игра; сите, освен финалната игра првобитно биле објавени за МС-ДОС во 1990 и 1991 година, додека во 2001 година ''Commander Keen'' беше објавена за Гејм Бој Колор. Серијата го следи насловниот Commander Keen, таен идентитет на осум-годишниот генијал Били Блеиз, како што тој ја брани Земјата и галаксијата од вонземјани со неговиот вселенски брод, зрачен пиштол, и пого. како shareware титулата ''Commander Keen и инвазијата на Вортиконите''; "изгубената" епизода 3.5 ''Соништата на Commander Keen'' беше објавена како мала игра од Софтдиск; епизоди четири и пет беа објавени од Apogee истовремено била направена епизода шест објавена за продавање. Десет години подоцна, во чест и продолжение на серијата е направена Commander Keen од Дејвид А. Палмер Продукции и објавени од [[Activision]]. [[Категорија:Епизодични видеоигри]] [[Категорија:Игри на id Software]] [[Категорија:Игри за Windows]] qo10pkhc3f4zup5yqde05cyxt2b0s0a 0 1173653 5641384 4983605 2026-10-06T15:45:16Z P.Nedelkovski 47736 поврзница 5641384 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Река | name = Дворишка Река | name_other = <small>Циронска Река</small><br /><small>Преведена</small> | etymology = | image = Викиекспедиција Малешевија (129).jpg | image_size = 250п | image_caption = Поглед на Дворишка Река покрај патот кој води до селото [[Двориште (Беровско)|Двориште]] | map = | map_size = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_map_caption= <!---------------------- СЛИВ --> | source1_location = [[Огражден]] | source1_coordinates= | source1_elevation = | mouth_location = [[Лебница (река)|Лебница]] | mouth_coordinates = {{coord|41|34|7|N|22|57|59|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} | mouth_elevation = | altitude_difference= | progression = [[Лебница (река)|Лебница]] → [[Струма]] → [[Егејско Море]] | river_system = | basin_size = 95 км²<ref name="Реки во Македонија" /> | basin_landmarks = | basin_population = <!---------------------- ФИЗИЧКИ ОСОБЕНОСТИ --> | length = | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location= | discharge1_min = | discharge1_avg = | discharge1_max = <!---------------------- ПРИНАДЛЕЖНОСТИ --> | tributaries_left = | tributaries_right = | waterbodies = | waterfalls = | bridges = | ports = | custom_label = | custom_data = | extra = }} '''Дворишка Река''' (позната и како '''Дворска Река''' или '''Циронска Река'''; во горниот тек нарекувана: '''Преведена'''/'''Преведенска Река''') — река во [[Македонија]], сместена во северниот дел на планината [[Огражден]], јужно од градот [[Берово]], помеѓу Огражден и [[Малешевски Планини|Малешевските Планини]]. Реката претставува [[вододелница]] на реката [[Брегалница]] и [[Струмица (река)|Струмица]].<ref name="Реки во Македонија" /> Поминува низ селото [[Двориште (Беровско)|Двориште]], од каде и го добила своето име. На крајот се влева во реката [[Лебница (река)|Лебница]].<ref name="Реки во Македонија">{{РекиМак|страница=77}}</ref> Зафаќа сливно подрачје од 95 км².<ref name="Реки во Македонија" /> == Галерија == <gallery mode=packed heights=150px> Податотека:Викиекспедиција Малешевија (126).jpg|Реката низ селото [[Двориште (Беровско)|Двориште]] Податотека:Викиекспедиција Малешевија (127).jpg|Во близина на самите селски гробишта Податотека:Викиекспедиција Малешевија (130).jpg|Реката покрај патот кој го спојува Двориште со регионалниот пат [[Берово]]-[[Струмица]] </gallery> == Поврзано == * [[Двориште (Беровско)|Двориште]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Dvorište River}} {{Хидрографија на Македонија}} {{Котлини во Македонија}} [[Категорија:Двориште (Беровско)]] [[Категорија:Реки во Македонија]] [[Категорија:Котлини во Македонија]] 7wstm92c49gmbzuhd19es8ygeogeo46 10 1173976 5641772 3578138 2026-10-07T11:45:22Z EmausBot 18240 Бот: Исправка на двојни пренасочувања од [[Предлошка:MVG lines]] кон [[Предлошка:ÖPNV München]] 5641772 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Предлошка:ÖPNV München]] d4e91li4n4ky0s31j0lueomy9mrzeiv 0 1179370 5641521 5631811 2026-10-06T21:12:42Z Carshalton 30527 /* Надворешни врски */ 5641521 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | playername = Војќех Шченсни | fullname = Војќех Томаш Шченсни<ref name="Wojciech Szczesny">{{Наведена мрежна страница |title=Wojciech Szczesny |url=http://hugmansfootballers.com/player/25480 |publisher=Barry Hugman's Footballers|access-date=7 June 2015}}</ref> | image = [[Податотека:Wojciech Szczęsny.png|250px]] | height = {{height|m=1.96}}<ref>{{наведени вести |title=Player Profile: Wojciech Szczęsny |url=http://www.premierleague.com/en-gb/players/profile.overview.html/wojciech-szczesny |publisher=Premier League |access-date=31 January 2012 |archive-date=2015-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150512100429/http://www.premierleague.com/en-gb/players/profile.overview.html/wojciech-szczesny |url-status=dead }}</ref> | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1990|4|18}}<ref name="Wojciech Szczesny"/> | cityofbirth = {{роден во|Варшава|}} | countryofbirth = [[Полска]] | nationality = {{flagsport|POL}} [[Полска]] | currentclub = {{Fb team Barcelona}} | clubnumber = 25 | position = [[голман]] | youthyears1 = | youthclubs1 = Агрикола Варшава | youthyears2 = | youthclubs2 = {{Fb team Legia Warsaw}} | youthyears3 = | youthclubs3 = {{Fb team Arsenal}} | years1 = 2009-2017 | caps1 = 132 | goals1 = 0 | clubs1 = {{Fb team Arsenal}} | years2 = 2009-2010 | caps2 = 28 | goals2 = 0 | clubs2 = →{{Fb team Brentford}} | years3 = 2015-2017 | caps3 = 72 | goals3 = 0 | clubs3 = →{{Fb team Roma}} | years4 = 2017-2024 | caps4 = 200 | goals4 = 0 | clubs4 = {{Fb team Juventus}} | years5 = 2024- | caps5 = 13 | goals5 = 0 | clubs5 = {{Fb team Barcelona}} | nationalyears1 = 2007-2010 | nationalcaps1 = 4 | nationalgoals1 = 0 | nationalteam1 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 20 години|Полска 20]] | nationalyears2 = 2009-2012 | nationalcaps2 = 7 | nationalgoals2 = 0 | nationalteam2 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 21 година|Полска 21]] | nationalyears3 = 2009-2024 | nationalcaps3 = 84 | nationalgoals3 = 0 | nationalteam3 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска|Полска]] }} '''Војќех Томаш Шченсни''' ({{langx|pl|Wojciech Tomasz Szczęsny}}; р. {{рн|18|април|1990}}) — [[Полска|полски]] [[фудбалер]], [[голман]] на [[ФК Барселона|Барселона]]. == Биографија == Роден во [[Варшава]] како син на поранешниот полски голман [[Мачеј Шченсни]]. Во 2013 тој започнал да се забавува со полската пејачка [[Марина (полска пејачка)|Марина Лученко]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-2520678/Arsenal-keeper-Wojciech-Szczesny-scores-stunning-new-girlfriend-announces-hes-dating-Polish-beauty-Luczenko.html|title=Arsenal keeper Szczesny scores stunning new girlfriend as he announces he's dating Polish beauty Luczenko|publisher=[[Mail Online]]|date=9 December 2013|access-date=15 November 2017}}</ref> Тие се вериле во јули 2015 за време на забавата по повод роденденот на Марина,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.gala.pl/artykul/marina-luczenko-potwierdzila-zareczyny-i-pokazala-zdjecia-z-imprezy-urodzinowej|title=Marina Łuczenko: Potwierdziła zaręczyny i pokazała zdjęcia z imprezy urodzinowej!|publisher=[[Gala (magazine)|Gala Poland]]|language=pl|date=9 July 2015|access-date=15 November 2017|archive-date=2018-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180704213204/https://www.gala.pl/artykul/marina-luczenko-potwierdzila-zareczyny-i-pokazala-zdjecia-z-imprezy-urodzinowej|url-status=dead}}</ref> а се венчале на 21 мај 2016.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.polsatsport.pl/wiadomosc/2016-05-21/szczesny-i-luczenko-wzieli-slub/|title=Szczęsny i Łuczenko wzięli ślub!|publisher=[[Polsat Sport]]|language=pl|date=21 May 2016|access-date=15 November 2017}}</ref> На 30 јуни 2018, се родило нивното прво дете синот Лијам.<ref>{{Наведена мрежна страница|url =http://www.pomorska.pl/styl-zycia/rozmaitosci/a/dziecko-wojtka-szczesnego-i-mariny-luczenko-juz-na-swiecie-ma-na-imie-liam,13312608/ | title =Dziecko Wojtka Szczęsnego i Mariny Łuczenko już na świecie. Ma na imię Liam | date =4 July 2018 | website =pomorska.pl | publisher= | author= | access-date = 4 July 2018}}</ref> ==Технички карактeристики== Голман со одлични физички предиспозиции, кој има одлични рефлексии и претставува голема сигурност меѓу стативите. Исто така, тој е специјалист за бранење пенали. ==Клупска кариера== ===Легија Варшава=== Шченсни тренирал во Агрикола Варшава како млад играч; наскоро, тренерот на голманите на Легија Варшава, Кшиштоф Довхан, останал толку многу импресиониран од талентот на Шченсни, па му дозволил да учествува во тренинг-кампот со првиот тим на Легија на возраст од 15 годиниво јануари 2005 во [[Кипар]], придружувајќи им се потоа.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.przegladsportowy.pl/pilka-nozna,boruc-najlepszy-wedlug-dowhania,artykul,64687,1,279.html |title=Ranking polskich bramkarzy według Dowhania |accessdate=2017-08-04 |archive-date=2017-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807180309/http://www.przegladsportowy.pl/pilka-nozna,boruc-najlepszy-wedlug-dowhania,artykul,64687,1,279.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://warszawa.wyborcza.pl/warszawa/1,34870,2520927.html |title=Piłka nożna: Dziś Legia odlatuje na Cypr |publisher=gazeta.pl |language=pl |access-date=17 lipca 2010}}</ref> ===Арсенал=== ====Младински категории и дебито за првиот тим ==== Во 2006 година, Шченсни му се приклучил на младински состав на [[ФК Арсенал|Арсенал]], напредувајќи во резервниот тим за време на [[ФК Арсенал сезона 2008-2009|сезоната 2008-2009]]. Во ноември 2008 година, тој загубил рамнотежата, подигајќи голема тежина и двети подлактици му биле скршени, што предизвикало да пропушти пет месеци од сезоната.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theguardian.com/football/2011/feb/04/arsenal-wojciech-szczesny|title=Inside the weird world of Arsenal's new No1, Wojciech Szczesny|publisher=Guardian|author=Дејвид Хајтнер|date=11 февруари 2011|access-date=4 август 2017}}</ref> Шченсни се појавил за првпат на клупата за резерви на првиот тим на Арсенал во натпреварот од [[Премиер лига на Англија 2008-2009|Премиер лигата]] против [[ФК Стоук Сити|Стоук Сити]] на 24 мај 2009, останувајќи неискористена замена во победата на ''топџиите'' со 4-1 на [[Стадион Емирати|Емирати]].<ref>{{наведени вести|last1=McIntyre|first1=David|title=Arsenal 4-1 Stoke|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/8048291.stm|access-date=26 July 2015|publisher=BBC Sport|date=24 May 2009}}</ref> На почетокот на [[ФК Арсенал сезона 2009-2010|сезоната 2009-2010]], Шченсни бил прекомандуван во сениорскиот состав играјќи со бројот 53. На 22 септември 2009 година, тој го направил своето деби за првиот тим во третото коло на [[Лига купот]], одржувајќи ја својата мрежа сува во победата со 2-0 против [[ФК Вест Бромвич Албион|Вест Бромвич Албион]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/league_cup/8256834.stm|title=Arsenal 2–0 West Brom|publisher=BBC Sport|date=22 септември 2009|access-date=4 август 2017}}</ref> Во декември 2009 година, менаџерот [[Арсен Венгер]] открил дека тој и останатиот тренерски персонал на Арсенал имаат големи надежи за Шчесни, велејќи: "Ние го идентификувавме Војќех како иден голем голман". Еден месец подоцна, тој додал: "Јас навистина верувам во него дека тој еден ден ќе биде број еден на Арсенал. Тој ги има сите квалитети што можете да ги посакате од еден голман." ====Заемот во Брентфорд==== На 20 ноември 2009 година, Шченсни му се приклучил на [[ФК Брентфорд|Брентфорд]] на едномесечена позајмица. Во неговиот втор натпревар за клубот тој одбранил [[Пенал (фудбал)|пенал]], во поразот со 1-0 од [[ФК Викомб Вондерерс|Викомб Вондерерс]]. Шченсни го завршил својот петти натпревар за Брентфорд на 12 декември 2009 година, правејќи голем број на одбрани со кои го спречил [[ФК Лидс Јунајтед|Лидс Јунајтед]] да постигне гол во ремито 0-0 по што бил прогласен за ''играч на натпреварот''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_div_2/8398127.stm|title=Brentford 0–0 Leeds United|publisher=BBC Sport|date=12 декември 2009|access-date=4 август 2017}}</ref> На 22 декември, Арсенал се согласил да го продолжи заемот за уште еден месец до 17 јануари 2010 година,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/b/brentford/8426813.stm|title=Brentford extend goalkeeper Wojciech Szczesny's loan|publisher=BBC Sport|date=22 декември 2009|access-date=4 август 2017}}</ref> а потоа до 31 јануари. На крајот, истиот бил продолжен до 31 мај. Во април менаџерот на Брентфорд [[Енди Скот (англиски фудбалер)|Енди Скот]] рекол: "Неговите изведби сугерираат дека тој не може да нема место во некој од клубовите во [[Чемпионшип лига|Чемпионшип]] или дури во Премиер лигата. Стигнавме до фазата кога ќе прими гол, да се чудиме како е можно тој да не го одбрани." Една година подоцна, Скот бил разрешен од позицијата менаџер на Брентфорд, а Шченсни го критикувал клубот на [[Твитер]], наведувајќи: "Каква шега! Енди Скот отпуштен?! Тој е фантастичен менаџер и Брентфорд ќе ја плати цената за ова. Тие се бореа за опстанок во [[Англиска Лига Два|Лига Два]] кога Енди ја презеде функцијата! Тој е единствената причина зошто Брентфорд е во Лига Еден."<ref>{{наведени вести|title=Gunner Szczesny hot over Scott sacking|url=http://www.mirror.co.uk/sport/football/news/arsenal-keeper-wojciech-szczesny-blasted-3333242|publisher=Mirror Football|date=3 February 2011|access-date=15 April 2012}}</ref> Во февруари 2015 Шченсни бил именуван за 'Голман на декадата' на Брентфорд во една клупска анкета.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.brentfordfc.co.uk/news/article/szczesny-michael-turner-jonathan-douglas-lloyd-owusu-brentford-2296164.aspx |title=Wojciech Szczesny, Michael Turner, Jonathan Douglas, Lloyd Owusu named in Brentford Team of Decade<!-- Bot generated title --> |accessdate=2017-08-03 |archive-date=2018-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180711055833/https://www.brentfordfc.com/news/2015/march/brentford-team-of-decade-winners-confirmed/ |url-status=dead }}</ref> ====Враќање во Арсенал и прв голман на тимот==== [[File:Wojciech Szczesny.jpg|right|thumb|150px|Шченсни во натпревар на [[ФК Арсенал|Арсенал]] во ноември 2011]] Шченсни се вратил во Арсенал за сезоната 2010-2011. На 27 октомври 2010 година, Шченсни го направил својот втор настап за Арсенал повторно во Лига купот, одржувајќи сува мрежа против [[ФК Њукасл Јунајтед|Њукасл Јунајтед]] на [[Сент Џејмс Парк]] запирајќи притоа бројни обиди од играчите на Њукасл.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ministryofglove.wordpress.com/2010/10/29/wojciech-szczesny-arsenal/|title=The Nets Big Thing|publisher=ministryofglove|date=29 октомври 2010|access-date=4 август}}</ref> Тој потпишал нов долгорочен договор на 11 ноември 2010 година, благодарение на неговиот татко и неговиот голмански тренер Џош Фелан, за да му помогне да напредува во неговата пробијна сезона.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://arsenal.ie/interview-with-arsenals-new-no1-wojciech-szczesny/|title=Interview with Arsenal’s new No1, Wojciech Szczesny|publisher=Arsenal.ie|date=6 февруари 2011|access-date=4 август 2011|archive-date=2011-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721122030/http://arsenal.ie/interview-with-arsenals-new-no1-wojciech-szczesny/|url-status=dead}}</ref> Шченсни го направил своето деби во [[Премиер лига на Англија 2010-2011|Премиер лигата]] во поразот со 1-0 од [[ФК Манчестер Јунајтед|Манчестер Јунајтед]] на [[Олд Трафорд]] на 13 декември 2010 година, откако и двајцата први голмани [[Лукаш Фабијански]] и [[Мануел Алмунија]] го пропуштиле натпреварот поради повреда.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.soccernews.com/park-strike-puts-united-on-top-of-premier-league/66680/|title=Park strike puts United on top of Premier League|date=13 декември 2010|access-date=4 август 2017|archive-date=2017-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808010049/http://www.soccernews.com/park-strike-puts-united-on-top-of-premier-league/66680/|url-status=dead}}</ref> На 8 јануари 2011 година, тој го започнал натпреварот од третото коло на [[ФА Куп]]от против Лидс Јунајтед. Следниот викенд, Шченсни ја забележал својата прва сува мрежа во лигата при победата од 3-0 над [[ФК Вест Хем Јунајтед|Вест Хем Јунајтед]] на [[Болејн Граунд|Аптон Парк]]. По серијата добри настапи на Шченсни на неколку последователни натпревари во Премиер лигата, Арсен Венгер потврдил дека тој ќе остане прв избор на голманската позиција во Арсенал, наведувајќи "тој не направи ништо погрешно за да ме натера да го извадам". На 16 февруари, Шченсни го направил своето деби во Лигата на шампионите против [[ФК Барселона|Барселона]] на Емирати, правејќи неколку важни одбрани за победата со 2-1. На 27 февруари, Шченсни допуштил победнички гол за [[ФК Бирмингем Сити|Бирмингем Сити]] во последната минута од финалето на Лига купот; по една уфрлена топка од голманот на противникот се ствроила конфузија во шеснаесетникот на Арсенал меѓу него и дефанзивецот [[Лоран Косчиелни]], па откако Косчиелни ја промашил топката таа се одбила од Шченсни и завршила точно пред напаѓачот на Бирмингем [[Обафеми Мартинс]], кој од блиско растојание ја претворил во победнички погодок за неговиот тим. Во јули 2011 година, Шченсни изразил желба да продолжи како прв голман на голот на Арсенал до крајот на својата кариера. За сезоната 2011-2012 го променил бројот на дресот од 53 на 13, број кој претходно бил носен од страна на [[Александар Хлеб]] и [[Јенс Леман]]. Во текот на оваа сезона тој станал незаменлив меѓу стативите на Арсенал, играјќи во сите минути на тимот во натпреварите од [[Премиер лига на Англија 2011-2012|Премиер лигата]]. На 24 август, Шченсни направил клучна одбрана бранејќи го ударот од пенал на [[Антонио Ди Натале]] во 59-тата минута од вториот натпревар од последното квалификациско на [[УЕФА Лига на шампиони 2011/12|Лигата на шампионите]]. Арсенал има нерешени 1–1 (2–1 на вкупен резултат) против [[Удинезе Калчо|Удинезе]] кога Шченсни ја направил виталната одбрана за да му обезбеди место на Арсенал во групната фаза на натпреварувањето за 14-та сезона по ред. На крајот Арсенал победил со 2–1 (3–1 вкупен резултат) со головите на [[Робин ван Перси]] и [[Тио Волкот]]. На 28 август, тој бил на голот на Арсенал во поразот со 8–2 од [[ФК Манчестер Јунајтед|Манчестер Јунајтед]] на Олд Трафорд кој се покажал како најтешкиот во Премиер лигата во историјата на Арсенал и за првпат тие примиле осум гола по повеќе од 115 години. На 26 февруари 2012, Шченсни бил на победничката страна во [[Севернолондонско дерби|Севернолондонското дерби]] за првпат во кариерата, откако Арсенал се вратил од 2–0 негатива до победа од 5–2 на домашен терен против [[ФК Тотенхем Хотспар|Тотенхем Хотспар]].<ref>[https://www.theguardian.com/football/2012/feb/27/wojciech-szczesny-arsenal-tottenham Wojciech Szczesny says Arsenal can overhaul Tottenham in the table | Football]. The Guardian. Пристапено 21 април 2012.</ref> На 3 март 2012, Шченсни направил серија одбрани вклучувајќи го и одбранетиот пенал на почетокот од натпреварот за да му помогне на Арсенал да дојде до победа над [[ФК Ливерпул|Ливерпул]] на [[Енфилд]]. [[File:Arsenal v Chelsea Warm Up - Wojciech Szczęsny.jpg|left|thumb|Шченсни пред натпреварот против [[ФК Челси|Челси]] во 2012]] По заминувањето на Мануел Алмунија, Шченсни го зел дресот со број 1.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.arsenal.com/news/news-archive/squad-numbers|title=Arsenal confirm 2012/13 squad numbers|access-date=25 July 2012|date=25 July 2012|publisher=Arsenal.com|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120728044408/http://www.arsenal.com/news/news-archive/squad-numbers|archivedate=28 July 2012}}</ref> Откако пропуштил неколку месеци поради повреда, Шченсни се вратил помеѓу стативите на голот на Арсенал во победата со 5–2 над Тотенхем.<ref>{{наведени вести|title=Arsenal 5–2 Tottenham| url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/football/20278355| publisher=BBC Sport|date=17 November 2012 | access-date =17 November 2012 | last=Ornstein |first=David}}</ref> На 13 март 2013, Шченсни бил изоставен од тимот на Арсенал за натпреварот против [[ФК Бајерн Минхен|Бајерн Минхен]] во [[УЕФА Лига на шампиони 2012/13|Лигата на шампионите]].<ref>{{наведени вести|url=https://www.independent.co.uk/sport/football/european/bayern-munich-v-arsenal-wojciech-szczesny-talent-not-in-question-but-mistakes-cannot-be-ignored-8533500.html|title=Bayern Munich v Arsenal: Wojciech Szczesny talent not in question, but mistakes cannot be ignored|date=14 March 2013|publisher=The Independent}}</ref> Во следниот натпревар на Арсенал во [[Премиер лига на Англија 2012–2013|Премиер лигата]], против [[АФК Свонзи Сити|Свонзи Сити]], Шченсни се вратил во тимот но само на клупата, откако Арсен Венгер го одбрал неговиот сонародник Лукаш Фабијански за стартер во тој натпревар. На 20 април 2013, Шченсни се вратил на голот на Арсенал во натпреварот од Премиер лигата на домашен терен против [[ФК Евертон|Евертон]] поради повредата на реброто на Фабијански.<ref>{{наведени вести|url=https://www.theguardian.com/football/2013/apr/18/lukasz-fabianski-cracked-rib-wojciech-szczesny|title=Lukasz Fabianski's cracked rib gives Wojciech Szczesny chance of a run|date=18 April 2012|publisher=The Guardian}}</ref> Во првите два натпревари по враќањето во почетниот состав, тој забележал две [[сува мрежа|суви мрежи]] откако го сочувал својот гол без примен погодок во натпреварите против Евертон и [[ФК Фулам|Фулам]]. [[File:Wojciech Szczęsny 2013.jpg|thumb|right|Шченсни на загревање со Арсенал во 2013]] Шченсни имал тежок тест на отворањето на [[Премиер лига на Англија 2013-2014|сезоната 2013–2014 во Премиер лигата]], во кое Арсенал загубил со 3–1 од [[ФК Астон Вила|Астон Вила]]. За време на натпреварот, тој направил пенал за прекршок над [[Габриел Агбонахор]], по што ударот од белата точка на [[Кристијан Бентеке]] успеал првично да го одбрани но сепак одбиената топка се вратила до Бентеке кој ја сместил во мрежата за моментален резултат 1-1. И покрај разочарувачкиот старт, Шченсни одговорил одлично одржувајќи ја својата мрежа празна во следните четири натпревари на Арсенал. Тој, исто така, направил две клучни одбрани со кој му помогнал на Арсенал да го сочува водството од 1-0 против [[ФК Кристал Палас|Кристал Палас]] во октомври.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/football/24591400|title=Crystal Palace 0–2 Arsenal|publisher=[[BBC Sport]]|date=26 October 2013 | access-date = 7 November 2013}}</ref> Тој исто така ја сочувал својата мрежа празна и во двете последователни важни победи над [[ФК Ливерпул|Ливерпул]] во Премиер лигата<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/football/24681358|title=Arsenal 2–0 Liverpool|publisher=[[BBC Sport]]|date=2 November 2013 | access-date = 7 November 2013}}</ref> и [[ФК Борусија Дортмунд|Борусија Дортмунд]] во [[УЕФА Лига на шампиони 2013/14|Лигата на шампионите]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/football/24747790|title=Borussia Dortmund 0–1 Arsenal|publisher=[[BBC Sport]]|date=6 November 2013 | access-date = 7 November 2013}}</ref> Во натпреварот против Манчестер Јунајтед во ноември 2013 година, Шченсни добил долг третман по судирот глава во глава со [[Фил Џонс]], но го завршил натпреварот откако менаџерот на Арсенал Арсен Венгер му дозволил да продолжи. Венгер изјавил дека ќе го заменел Шченсни ако му било така наложено од тимскиот лекар, додавајќи: "Не, никој не ми кажа ништо за него", на прашањето дали медицинскиот персонал дал дозвола голманот да продолжи да игра.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.foxsportsasia.com/home/news/detail/item1017223|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131112025409/http://www.foxsportsasia.com/home/news/detail/item1017223|archivedate=12 November 2013|title=Wenger clear on Szczesny concussion|publisher=[[Fox Sports]]|date=10 November 2013 | access-date = 11 November 2013}}</ref> На 16 ноември 2013 година, Арсенал објавил дека Шченсни потпишал нов долгорочен договор со клубот.<ref>{{наведени вести|url=http://www.arsenal.com/news/news-archive/szczesny-signs-new-long-term-contract|title=Szczesny signs new long-term contract|date=16 November 2013|access-date=16 November 2013|publisher=Arsenal F.C.}}</ref> Неговата извонредна форма продолжила и во текот на ноември, месец во кој примил само еден гол и имал пет суви мрежи во шест натпревари. Тој, исто така, го забележал својот 50-ти натпревар во кој одбележал сува мрежа на голот на Арсенал на 26 ноември, во натпреварот од Лигата на шампионите против [[ФК Олимпик Марсеј|Олимпик Марсеј]], кој Арсенал го добил со 2-0.<ref>{{наведени вести|url=http://www.arsenal.com/news/news-archive/wenger-szczesny-can-be-an-arsenal-great|title=Wenger: Szczesny can be an Arsenal great|date=28 November 2013|work=Arsenal F.C.}}</ref> Во февруари 2014, Шченсни направил пенал и бил исклучен за прекршок над [[Арјен Робен]] во првиот осминафинален натпревар против Бајерн Минхен во Лигата на шампионите; [[Давид Алаба]] го промашил пеналот но сепак, Арсенал бил поразен на домашен терен со 0-2.<ref>{{наведени вести |url=https://www.independent.co.uk/sport/football/european/arsenal-0-bayern-munich-2-champions-too-strong-for-10man-gunners-as-wojciech-szczesny-sentoff-and-mesut-ozil-misses-penalty-9139687.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141119075056/http://www.independent.co.uk/sport/football/european/arsenal-0-bayern-munich-2-champions-too-strong-for-10man-gunners-as-wojciech-szczesny-sentoff-and-mesut-ozil-misses-penalty-9139687.html |archivedate=19 November 2014 |title=Arsenal 0 Bayern Munich 2 match report |first=Sam |last=Wallace |newspaper=The Independent |date=20 February 2014 |access-date=25 February 2014}}</ref> Со тоа тој станал 100-тиот фудбалер на Арсенал кој добил црвен картон во ерата на Арсен Венгер.<ref>{{наведени вести |url=http://www.barriesview.com/2014/02/arsenals-100-red-cards-during-arsene-wengers-reign |title=Arsenal's 100 red cards during Arsène Wenger's reign |first=Barrie's |last=View |date=19 February 2014 |access-date=19 February 2014}}</ref> На крајот од сезоната, Шченсни бил добитник на наградата [[Златна ракавица на Премиер лигата]] заедно со [[Петр Чех]] од {{Fb team (N) Chelsea}}, откако двајцата забележале по 16 суви мрежи.<ref>{{наведени вести|title=Petr Cech & Wojciech Szczesny share the Barclays Golden Glove|url=https://twitter.com/premierleague/statuses/465768600595615744|date=12 May 2014|access-date=12 May 2014|publisher=Premierleague via Twitter}}</ref> Тој исто така ја завршил сезоната со освојување на својот прв трофеј со Арсенал, [[ФА Куп 2013-2014|ФА Купот 2013-2014]], но тој бил само неискористена замена во финалето, а Лукас Фабијански го задржал своето место како прв голман во домашните купови. ====Серија грешки и губење на местото во почетната постава==== На 1 октомври 2014 година, Шченсни направил пенал и бил исклучен заради извршување на професионален фаул над [[Бурак Јилмаз]] во победата со 4-1 на домашен терен над [[ФК Галатасарај|Галатасарај]] во [[УЕФА Лига на шампиони 2014/15|Лигата на шампионите]].<ref>{{наведени вести|title=Arsenal 4–1 Galatasaray|url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/football/29362640|access-date=1 October 2014|work=BBC Sport|date=1 October 2014}}</ref> На 1 јануари 2015 година, Шченсни направил две грешки кои воделе до двата гола на [[ФК Саутхемптон|Саутхемптон]], во поразот на Арсенал од ''Светците'' со 2-0. Подоцна тој бил казнет со парична казна од 20.000 долари за пушење во просторијата за туширање по натпреварот.<ref>{{наведени вести|last1=Rice|first1=Simon|title=Wojciech Szczesny caught smoking in the showers – fined by Arsenal|url=https://www.independent.co.uk/sport/football/premier-league/wojciech-szczesny-caught-smoking-in-the-showers--fined-by-arsenal-9959636.html|access-date=6 January 2015|work=The Independent|date=6 January 2015}}</ref> Сето ова резултирало со тоа Шченсни да го загуби местото во почетната постава на Арсенал и до крајот на сезоната во Премиер лигата тој останал на клупата, откако [[Давид Оспина]] го заменил на голот.<ref>{{наведени вести|url=http://www.express.co.uk/sport/football/551394/Arsene-Wenger-Wojciech-Szczesny-team-selection|title=Arsene Wenger: Why I picked David Ospina instead of Wojciech Szczesny|date=11 January 2015|work=Daily Express}}</ref> Шченсни бил стартер во финалето на ФА купот 2015, одржувајќи сува мрежа во победата со 4-0 над Астон Вила на [[Вембли (стадион)|Вембли]].<ref name=":0">{{наведени вести|url=https://www.bbc.com/sport/live/football/32563518|title=FA Cup final – FT: Arsenal 4–0 Villa|date=30 May 2015|work=BBC}}</ref> Вкупно во шест сезони поминати во Арсенал, Шченсни одиграл 181 натпревар за ''топџиите''. ===Рома=== На 29 јули 2015 година, откако неговите можности за игра во Арсенал станале уште повеќе ограничени по пристигнувањето во клубот на [[Петр Чех]], Шченсни и се приклучил на италијанската [[ФК Рома|Рома]] на заем до крајот на сезоната 2015-2016.<ref>{{наведени вести |title=Szczesny joins AS Roma on loan |url=http://www.arsenal.com/news/news-archive/20150728/szczesny-joins-as-roma-on-loan |publisher=Arsenal FC |date=29 July 2015}}</ref>.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.asroma.it/it/notizie/las_roma_annuncia_larrivo_di_szczesny_in_prestito/|title=L'As Roma annuncia l'arrivo di Wojciech Szczęsny |date=29 јули 2015|access-date=30 јули 2015}}</ref> На презентацијата избрал да го носи дресот со број 25.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.asroma.it/it/notizie/wojciech_szczesny_ha_scelto_la_maglia_numero_25/|title=Wojciech Szczęsny ha scelto la maglia numero 26|date=29 јули 2015|access-date=30 јули 2015}}</ref> На 22 август тој го направил своето деби во [[Серија А]] во ремито 1-1 на гостувањето кај {{Fb team (N) Verona}}.<ref>{{наведени вести|title=Hellas Verona 1–1 Roma: Rudi Garcia's side fail to win opener as Edin Dzeko, Gervinho and Wojciech Szczesny feature for visitors|url=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-3207242/Hellas-Verona-1-1-Roma-Rudi-Garcia-s-fail-win-opener-Edin-Dzeko-Gervinho-Wojciech-Szczesny-feature-visitors.html|access-date=30 August 2015|work=Daily Mail|date=22 August 2015}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.repubblica.it/sport/calcio/serie-a/2015/08/22/news/verona-roma_1-1_florenzi_risponde_a_jankovic_giallorossi_sottotono-121438002/|title=Verona-Roma 1-1: Florenzi risponde a Jankovic, giallorossi sottotono|date=22 август 2015|access-date=2 септември 2015}}</ref> Во вториот свој натпревар за Рома, против [[ФК Јувентус|Јувентус]] во [[Серија А 2015-2016|првенството]], Шченсни направил фанатастична парада во последните секунди од натпреварот со која го одбил ударот на [[Леонардо Бонучи]] и ја сочувал победата на ''џалоросите'' од 2-1.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lastampa.it/2015/08/30/sport/romajuve-la-partita-in-diretta-e2mEQpoaqhdwFrPsJqmcaJ/pagina.html|title=Roma-Juve 2-1, il film della partita|publisher=la stampa|date=30 август 2015|access-date=11 декември 2018}}{{Мртва_врска|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Тој подоцна го исчашил прстот за време на првиот натпревар на Рома во [[УЕФА Лига на шампионите 2015/16|Лигата на шампионите]] против [[ФК Барселона|Барселона]], по судирот со [[Луис Суарес]], повреда што го задржала надвор од теренот во текот на шест недели.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.football-italia.net/73073/szczesny-dislocation-confirmed |title=Szczesny dislocation confirmed |date=17 September 2015 |website=Football Italia}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.football-italia.net/73082/six-weeks-out-szczesny |title=Six weeks out for Szczesny |date=17 September 2015|website= Football Italia}}</ref> Во месец декември, тој бил тргнат од голот и заменет со [[Морган Де Санктис]] за првенствениот натпревар против {{Fb team (N) Atalanta}} откако повторно бил фатен како пуши по поразот со 6–1 од Барселона.<ref>{{наведени вести|last1=Corless|first1=Liam|title=Wojciech Szczesny dropped by Roma after being 'caught smoking for a THIRD time this year'|url=https://www.mirror.co.uk/sport/football/news/wojciech-szczesny-dropped-roma-after-6940260|access-date=23 February 2016|work=Daily Mirror|date=2 December 2015}}</ref> Како автор на севкупно добри перформанси,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rivistaundici.com/2016/03/02/crazy-szczesny/|title=Crazy Szczesny|author=Marco Juric|date=2 март 2016}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.forzaroma.info/news-as-roma/cervone-roma-prendi-un-portiere-con-carisma-e-bravo-a-comandare-la-difesa/|title=Cervone: "Roma, prendi un portiere con carisma e bravo a comandare la difesa"|date=25 март 2016}}</ref> својата прва сезона во Рим ја завршил со 34 настапи и 34 примени голови во лигата и 8 настапи во кој примил 20 голови во Лигата на шампионите; тој и помогнал на Рома да го освои третото место во првенството и да избори место во Лигата на шампионите за следната сезона. Во интервју за весникот "[[Il Tempo]]", Шченсни изјавил дека чувствува дека неговата прва сезона во Рома била позитивна, и верува дека искуството за тренирање и играње во Италија под водството на тренерот [[Лучано Спалети]] и тренерот на голманите Нани е исклучително корисно за неговиот развој.<ref name="Szczesny leaves Arsenal">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ibtimes.co.uk/wojciech-szczesny-leaves-arsenal-juventus-four-year-deal-1631043|title=Wojciech Szczesny leaves Arsenal for Juventus on four-year deal|publisher=www.ibtimes.co.uk|author1=George Flood|date=19 July 2017|access-date=21 January 2018}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.standard.co.uk/sport/football/wojciech-szczesny-i-learned-more-in-four-months-at-roma-than-10-years-at-arsenal-a3253841.html|title=Wojciech Szczesny: I learned more in four months at Roma than 10 years at Arsenal|publisher=The Evening Standard|author1=James Benge|date=21 May 2016|access-date=21 January 2018}}</ref> На 4 август 2016, тој се вратил во Рома за втора сезона по ред на заем од Арсенал.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.asroma.com/it/notizie/2016/08/l-as-roma-annuncia-il-ritorno-di-wojciech-szczesny|title=L'AS Roma annuncia il ritorno di Wojciech Szczesny|date=4 август 2016|accessdate=2018-12-11|archive-date=2018-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20180613184430/http://www.asroma.com/it/notizie/2016/08/l-as-roma-annuncia-il-ritorno-di-wojciech-szczesny|url-status=dead}}</ref> За втората сезона во италијанската престолнина тој го носел дресот со број 1, забележувајќи [[Серија А 2016-2017#Најмногу суви мрежи|14 суви мрежи во Серија А]] (рекорд за сезоната), помагајќи и на Рома да оствари клупски рекорд по бројот на освоени бодови во една сезона - 87 - и да заврши на второто место во првенството. Сезоната ја завршил со 38 настапи и 38 примени гола во Серија А; во куповите Шченсни забележал само еден настап во поразот со 3-0 од [[ФК Порто|Порто]] во кавлификациите за Лигата на шампионите, додека во останатите куп натпревари тренерот Спалети му дал шанса на вториот голман бразилецот [[Алисон Бекер]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.corrieredellosport.it/news/calcio/serie-a/roma/2016/10/06-16100860/serie_a_szczesny_a_roma_gioco_io_alisson_lalternanza_non_un_bene/|title=Serie A, Szczesny: «A Roma gioco io». Alisson: «L'alternanza non è un bene»|access-date=8 јуни 2017}}</ref> Вкупно за Рома во двете сезони одиграл 81 натпревар. ===Јувентус=== [[Податотека:Wojciech Szczęsny Icc-30 42065638440 o (50120865678) (cropped).jpg|thumb|left|Шченсни со {{Fb team (N) Juventus}} во 2018]] На 19 јули 2017, [[ФК Јувентус|Јувентус]] го купил Шченсни од Арсенал за сума од 12,2 милиони евра, потпишувајќи четиригодишен договор со полскиот голман.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.juventus.com/it/news/news/2017/szczesny---bianconero-.php|title=Szczesny è bianconero!|date=19 јули 2017}}</ref> За сезоната [[ФК Јувентус сезона 2017-2018|2017-2018]], тој бил втор голман во тимот зад капитенот [[Џанлујџи Буфон]]. Дебитирал за Јувентус на 9 септември 2017 година, во натпреварот од [[Серија А 2017-2018|Серија А]] против {{Fb team (N) Chievo}} на [[Стадион Јувентус|Алијанц Стадион]], кој ''бјанконерите'' го добиле со 3-0.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.repubblica.it/sport/calcio/serie-a/2017/09/09/news/pegelle_juventus_chievo-175039043/|title=Le pagelle di Juventus-Chievo: Szczęsny, debutto sicuro. Radovanović, regia ok|author=Emanuele Gamba|date=9 септември 2017|access-date=12 декември 2017}}</ref> Откако Буфон се здобил со повреда (истегнување на листот), Шченсни добил повеќе можности да го чува голот на Јувентус. На 5 декември тој дебитирал во Лигата на шампионите со ''бјанконерите'', сочувувајќи ја својата мрежа празна во победата со 2-0 над грчкиот [[ФК Олимпијакос|Олимпијакос]] во [[Атина]] во последното коло од групната фаза.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://it.eurosport.com/calcio/champions-league/2017-2018/le-pagelle-di-olympiakos-juventus-0-2-benissimo-szczesny-appannato-dybala_sto6434161/story.shtml|title=Le pagelle di Olympiakos-Juventus 0-2: benissimo Szczęsny, appannato Dybala|author=Enrico Turcato|date=5 декември 2017|access-date=12 декември 2017}}</ref> На 23 декември 2017, тој бил голем протагонист за Јувентус во победата со 1-0 над неговиот поранешен тим Рома, правејќи неколку фанатастични одбрани вклучувајќи ја и онаа на самиот крај кога успеал да го одбрани ударот на [[Патрик Шик]] кој излегол сам еден на еден со него.<ref>{{наведени вести|url=https://it.eurosport.com/calcio/serie-a/2017-2018/le-pagelle-di-juventus-roma-1-0-szczesny-decisivo-schick-sciagurato_sto6453925/story.shtml|title=Le pagelle di Juventus-Roma 1-0: Szczesny decisivo, Schick sciagurato|publisher=eurosport.it|author=Simone Eterno|date=23 декември 2018|access-date=11 декември 2018}}</ref> Неговите перформанси за периодот додека Буфон бил отсутен биле толку добри што тој бил избран за ''Најдобар играч на клубот'' за месец декември 2017.<ref name="Juventus December MVP: Wojciech Szczesny">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.juventus.com/en/news/news/2018/wojciech-szczesny-mvp-juventus-December.php|title=Juventus December MVP: Wojciech Szczesny!|publisher=www.juventus.com|date=20 January 2018|access-date=21 January 2018}}</ref><ref name="Buffon will stay behind Maldini unless">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.calciomercato.com/en/news/juve-buffon-will-stay-behind-maldini-for-the-record-of-presences-46174|title=Juve, Buffon will stay behind Maldini for the record of appearances unless...|publisher=www.calciomercato.com|author1=Marco Demicheli|date=5 January 2018|access-date=6 January 2018|archive-date=2022-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20220116161149/https://www.calciomercato.com/en/news/juve-buffon-will-stay-behind-maldini-for-the-record-of-presences-46174|url-status=dead}}</ref> На 9 мај 2018, Шченсни го освоил својот прв трофеј со клубот, откако Јувентус го победил {{Fb team (N) Milan}} со 4-0 во финалето на [[Фудбалски куп на Италија|Купот на Италија]], во кое тој бил неискористена замена.<ref name=four>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.football-italia.net/121138/coppa-force-four-juve-flatten-milan|title=Coppa: Force Four Juve flatten Milan|publisher=Football Italia|date=9 May 2018}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.football-italia.net/121177/buffon-reaches-300-clean-sheets|title=Buffon reaches 300 clean sheets|publisher=Football Italia|date=10 May 2018}}</ref> Четири дена подоцна, на 13 мај, Шченсни го освоил своето прво ''[[скудето]]'', откако ја сочувал својата мрежа празна во ремито 0–0 против Рома, претпоследниот натпревар на Јувентус за сезоната.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.football-italia.net/121329/juventus-seven|title=Juventus Seven-Up|publisher=Football Italia|date=13 May 2018}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.juventus.com/en/teams/first-team/goalkeepers/wojciech-szczesny/index.php |title=Wojciech Szczesny |publisher=Juventus F.C|access-date=22 June 2018}}</ref> [[File:Wojciech Szczęsny - 2019.jpg|thumb|Шченсни со {{Fb team (N) Juventus}} во 2019]] За сезоната 2018-2019, по заминувањето на Буфон бил унапреден во прв голман на ''Старата дама'', земајќи го дресот со број 1. На 19 септември 2018, во победата со 2-0 над [[ФК Валенсија|Валенсија]] во [[УЕФА Лига на шампиони 2018/19|Лигата на шампионите]], Шченсни му одбранил пенал на [[Дани Парехо]]. Истото го повторил на 11 ноември, кога му го одбранил ударот од белата точка на [[Гонсало Игуаин]] во [[Дерби Јувентус-Милан|дербито]] против Милан што завршило 2-0 за ''бјанконерите''.<ref>{{наведени вести|url=https://www.gazzetta.it/Calcio/Serie-A/11-11-2018/milan-juve-0-2-gol-mandzukic-cr7-higuain-sbaglia-rigore-viene-espulso-310345627565.shtml|title=Milan-Juve 0-2: gol di Mandzukic e CR7, Higuain sbaglia un rigore e viene espulso|publisher=Gazzeta dello Sport|date=11 ноември 2018|access-date=16 декември 2018}}</ref> Во текот на сезоната, тој забележал 41 настап, примил само 32 гола и придонел за освојувањето на [[Суперкуп на Италија 2018|Суперкупот на Италија]], прв во кариерата на Полјакот и второто последователно [[Серија А 2018-2019|скудето]]. Во својата трета сезона со Јувентус, и покрај враќањето на Буфон, тој останал стартен голман и имал забележителни перформанси, вбројувајќи се во еден од најдобрите голмани на својата генерација.<ref>{{Cite web |url=https://punditfeed.com/lists/top-10-goalkeepers-world/|titolo=Top 10 Goalkeepers in the World Right Now |data=2019-04-27 |language=en |accesso=2020-01-10}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.sportskeeda.com/football/ranking-the-10-best-goalkeepers-in-the-world |titolo=Ranking the 10 best goalkeepers in the world|data=2019-11-22|lingua=en|accesso=2020-01-10}}</ref> На крајот на сезоната, тој го освоил своето трето последователно [[скудето]] и бил избран за најдобар голман во првенството, според [[Lega Nazionale Professionisti Serie A|LNPA]]<ref>{{Cite web|url=https://www.tuttosport.com/news/calcio/serie-a/2020/08/04-72479402/juve_dybala_mvp_serie_a_2019_2020_szczesny_miglior_portiere/|title=Juve, Dybala MVP Serie A 2019/2020. Szczesny miglior portiere|access-date=2020-08-05|archive-date=2020-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806120222/https://www.tuttosport.com/news/calcio/serie-a/2020/08/04-72479402/juve_dybala_mvp_serie_a_2019_2020_szczesny_miglior_portiere/|url-status=dead}}</ref> и ја понел [[Серија А награди|Наградата за најдобар голман во Серија А]].<ref>{{cite web|url=http://www.legaseriea.it/it/sala-stampa/notizie/info/gli-mvp-della-stagione-2019-2020|title=Gli MVP della stagione 2019/2020 |date=4 август 2020|access-date=13 декември 2020 |archivedate=7 август 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200807060756/http://www.legaseriea.it/it/sala-stampa/notizie/info/gli-mvp-della-stagione-2019-2020|dead-link=yes}}</ref> На 28 февруари 2023 година, за време на домашната победа во [[Дерби дела Моле|градското дерби]] со 4-2 над {{Fb team (N) Torino}}, голманот стигнал до 200 настапи во дресот на Јувентус.<ref>{{cite web|url=https://www.juventus.com/it/news/articoli/szczesny-200-presenze-juventus|title=Szczesny raggiunge quota 200 presenze con la Juventus!|date=2023-02-28}}</ref> Тој останал во Торино до летото 2024 година, кога го раскинал договорот со ''бјанконерите''.<ref>{{cite web|url=https://www.juventus.com/it/news/articoli/ufficiale-juventus-szczesny-saluto|title=Ufficiale {{!}} La Juventus e Szczesny si salutano|date=14 август 2024}}</ref> Откако останал слободен, на 27 август 2024 година, Шченсни го официјализирал своето повлекување од активното играње фудбал поради недостаток на дополнителна мотивација за понатамошно натпреварување.<ref>{{Cite web|url=https://sport.sky.it/calcio/serie-a/2024/08/27/szczesny-ritiro-annuncio|title=Wojciech Szczesny si ritira: l'annuncio sui social dell'ex portiere della Juventus|date=27 август 2024}}</ref> ===Барселона=== На 2 октомври 2024 година, Шченсни се вратил во фудбалот по нешто повеќе од еден месец откако го објавил своето пензионирање, потпишувајќи договор со [[ФК Барселона|Барселона]] до крајот на сезоната 2024–2025.<ref>{{Cite web |date=2 October 2024 |title=FC Barcelona sign Wojciech Szczęsny |url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/4138532/fc-barcelona-sign-wojciech-szczesny |archive-url=https://web.archive.org/web/20241002223028/https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/4138532/fc-barcelona-sign-wojciech-szczesny |archive-date=2 October 2024 |access-date=2 October 2024 |publisher=[[FC Barcelona]]}}</ref> Тој бил избран да го замени првиот голман [[Марк-Андре тер Штеген]], чија сезона била прекината поради долгорочна повреда.<ref>{{cite web |date=23 September 2024 |title=Marc-Andre ter Stegen is out for the season – so what's Barcelona's plan? |url=https://www.nytimes.com/athletic/5788466/2024/09/23/ter-stegen-injury-barcelona-signing-replacement/ |access-date=2 October 2024 |publisher=The Athletic}}</ref> ==Репрезентативна кариера== [[Податотека:Wojciech Szczęsny 2018.jpg|thumb|right|Шченсни играјќи за [[Фудбалска репрезентација на Полска|Полска]] на [[Светско првенство во фудбал 2018|Светското првенство 2018]].]] ===Под 21 година=== Шченсни играл за [[Фудбалска репрезентација на Полска под 21 година|полската репрезентација под 21 година]] и започнал три натпревари во [[Квалификации за Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година 2011|Квалификациите за Европското првенство 2011]]. Тој беше, исто така, бил ставен на стенд-бај во [[Фудбалска репрезентација на Полска|сениорската репрезентација]] од селекторот [[Лео Бенхакер]] за квалификациските натпревари против [[Фудбалска репрезентација на Северна Ирска|Северна Ирска]] и [[Фудбалска репрезентација на Словенија|Словенија]] на почетокот на септември 2009 година. Меѓутоа, бидејќи ниту еден од тројцата голмани на Полска не се повлекол, тој сепак не бил повикан, но ги одиграл квалификациските натпревари за Европското првенство У-21 против [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 21 година|Шпанија]] и [[Фудбалска репрезентација на Финска под 21 година|Финска]]. ===Сениорска репрезентација=== Во октомври 2009, новиот селектор [[Франчишек Смуда]] му го испратил на Шченсни првиот повик во [[Фудбалска репрезентација на Полска|сениорската репрезентација]], за пријателските натпревари против [[Фудбалска репрезентација на Романија|Романија]] и [[Фудбалска репрезентација на Канада|Канада]]. Своето деби го направил против Канада на 18 ноември, влегувајќи во игра на местото на [[Томаш Кушчак]] во победата со 1–0 во [[Бидгошч]]. Шченсни имал одличен настап против [[Фудбалска репрезентација на Германија|Германија]] на 6 септември 2011, правејќи 8 фантастични одбрани во ремито 2–2; за тој перформанс тој добил признание и од поранешниот германски репрезентативен голман [[Оливер Кан]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.tribalfootball.com/articles/arsenal-s-szczesny-kahn-praise-makes-me-feel-good-1927891 |title=Arsenal's Szczesny: Kahn praise makes me feel good |accessdate=2018-12-12 |archive-date=2020-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200925202946/https://www.tribalfootball.com/articles/arsenal-s-szczesny-kahn-praise-makes-me-feel-good-1927891 |url-status=dead}}</ref> Тој бил повикан да учествува на [[Европско првенство во фудбал 2012|Евро 2012]], на кое Полска била домаќин. Меѓутоа во првиот натпревар во групата против [[Фудбалска репрезентација на Грција|Грција]], тој добил црвен картон за професионален прекршок над [[Димитрис Салпингидис]], по кој бил досуден пенал против Полска кој сепак бил одбранет од замената на Шченсни на голот [[Пшемислав Титон]] во ремито 1-1. Шченсни не добил можност да брани повторно до крајот на турнирот, а Полска била елиминирана уште во фазата по групи со само два освоени бода. Четири години подоцна тој бил во составот на Полска на [[Европско првенство во фудбал 2016|Евро 2016]]. Тој играл во првиот натпревар на турнирот, победата над [[Фудбалска репрезентација на Германија|Северна Ирска]] со 1-0.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.standard.co.uk/sport/football/euro2016/poland-1-northern-ireland-0-arkadiusz-milik-seals-euro-2016-group-c-opener-a3269711.html|title=Arkadiusz Milik earns Poland Euro 2016 win vs limited Northern Ireland|website=standard.co.uk|date=12 June 2016}}</ref> Но за несреќа тој се здобил со повреда во тој натпревар и останал надвор од конкуренција за остатокот од турнирот. Полска, сепак, стигнала до четвртфиналето, на голот со поранешниот тимски колега на Шченсни во Арсенал, Лукаш Фабијански, каде што биле елиминирани на пенали од подоцнежниот шампион [[Фудбалска репрезентација на Португалија|Португалија]].<ref>{{наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/36603665|title=Poland 1–1 Portugal|publisher=BBC Sport|date=30 June 2016|access-date=30 June 2016}}</ref> Во јуни 2018, Шченсни бил помеѓу 23-цата играчи на полската репрезентација избрани да настапуваат на [[Светско првенство во фудбал 2018|Светското првенство 2018]] во Русија.<ref>{{Наведена мрежна страница | url = https://www.independent.co.uk/sport/football/world-cup/poland-world-cup-squad-profile-russia-2018-fixtures-group-team-news-schedule-a8393021.html | title = Poland World Cup squad guide: Full fixtures, group, ones to watch, odds | publisher= independent.co.uk | access-date = 8 July 2018}}</ref> Тој ги започнал првите два натпревари на својата репрезентација, поразот со 2-1 од [[Фудбалска репрзентација на Сенегал|Сенегал]] и поразот со 3-0 од [[Фудбалска репрезентација на Колумбија|Колумбија]], но не играл во последниот натпревар од групата - победата со 1-0 над [[Фудбалска репрезентација на Јапонија|Јапонија]]; Полска не успеала да се квалификува за нокаут-фазата.<ref>{{Наведена мрежна страница | url = https://www.fifa.com/worldcup/teams/team=43962/index.html | title = Poland | publisher = fifa.com | access-date = 8 July 2018 | archive-date = 2018-06-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180602070116/http://www.fifa.com/worldcup/teams/team=43962/index.html | url-status = dead }}</ref> === Хронологија на репрезентативните настапи === {{Репрезентативни настапи|POL}} {{Cronopar|18-11-2009|Бидгошч|POL|1|0|CAN|-|Пријателска|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|9-2-2011|Фаро|POL|1|0|NOR|-|Пријателска|14=Фаро (Португалија)}} {{Cronopar|5-6-2011|Варшава|POL|2|1|ARG|-1|Пријателска}} {{Cronopar|9-6-2011|Гдањск|POL|0|1|FRA|-1|Пријателска}} {{Cronopar|10-8-2011|Лубин|POL|1|0|GEO|-|Пријателска}} {{Cronopar|6-9-2011|Гдањск|POL|2|2|GER|-2|Пријателска}} {{Cronopar|11-11-2011|Вроцлав|POL|0|2|ITA|-2|Пријателска}} {{Cronopar|29-2-2012|Варшава|POL|0|0|POR|-|Пријателска}} {{Cronopar|26-5-2012|Варшава|POL|1|0|SVK|-|Пријателска}} {{Cronopar|2-6-2012|Варшава|POL|4|0|AND|-|Пријателска}} {{Cronopar|8-6-2012|Варшава|POL|1|1|GRE|-1|Евро|2012|Прва фаза|13={{sent off|0|69}}}} {{Cronopar|15-8-2012|Талин|EST|0|1|POL|-|Пријателска}} {{Cronopar|6-2-2013|Даблин|IRL|0|2|POL|-|Пријателска|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|14-8-2013|Гдањск|POL|3|2|DEN|-2|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|15-10-2013|Лондон|ENG|2|0|POL|-2|Квалификации за Евро|2016}} {{Cronopar|19-11-2013|Познањ|POL|0|0|IRL|-|Пријателска}} {{Cronopar|5-3-2014|Варшава|POL|0|1|SCO|-1|Пријателска}} {{Cronopar|6-6-2014|Гдањск|POL|2|1|LTU|-1|Пријателска|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|7-9-2014|Фаро|GIB|0|7|POL|-|Квалификации за Евро|2016|14=Фаро (Португалија)}} {{Cronopar|11-10-2014|Варшава|POL|2|0|GER|-|Квалификации за Евро|2016}} {{Cronopar|14-10-2014|Варшава|POL|2|2|SCO|-2|Квалификации за Евро|2016}} {{Cronopar|14-11-2014|Тбилиси|GEO|0|4|POL|-|Квалификации за Евро|2016}} {{Cronopar|16-6-2015|Гдањск|POL|0|0|GRE|-|Пријателска|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|13-11-2015|Варшава|POL|4|2|ICE|-2|Пријателска}} {{Cronopar|23-3-2016|Познањ|POL|1|0|SRB|-|Пријателска}} {{Cronopar|1-6-2016|Гдањск|POL|1|2|NED|-2|Пријателска}} {{Cronopar|12-6-2016|Ница|POL|1|0|NIR|-|Евро|2016|Прва фаза|15=[[Европско првенство во фудбал 2016 - група Ц#Полска - Северна Ирска|дет.]]}} {{Cronopar|14-11-2016|Вроцлав|POL|1|1|SLO|-1|Пријателска}} {{Cronopar|10-6-2017|Варшава|POL|3|1|ROU|-1|Квалификации за Светско првенство|2018}} {{Cronopar|5-10-2017|Ереван|ARM|1|6|POL|-1|Квалификации за Светско првенство|2018}} {{Cronopar|8-10-2017|Варшава|POL|4|2|MNE|-2|Квалификации за Светско првенство|2018}} {{Cronopar|13-11-2017|Гдањск|POL|0|1|MEX|-1|Пријателска}} {{Cronopar|27-3-2018|Варшава|POL|3|2|KOR|-|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|8-6-2018|Познањ|POL|2|2|CHL|-1|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|12-6-2018|Варшава|POL|4|0|LTU|-|Пријателска|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|19-6-2018|Москва|POL|1|2|SEN|-2|Светско првенство|2018|Прва фаза|15=[[Светско првенство во фудбал 2018 - група Х#Полска - Сенегал|дет.]]}} {{Cronopar|24-6-2018|Казањ|POL|0|3|COL|-3|Светско првенство|2018|Прва фаза|15=[[Светско првенство во фудбал 2018 - група Х#Полска - Колумбија|дет.]]}} {{Cronopar|11-9-2018|Вроцлав|POL|1|1|IRL|-1|Пријателска}} {{Cronopar|14-10-2018|Хожув|POL|0|1|ITA|-1|Лига на нации|2018-2019|Прва фаза}} {{Cronopar|20-11-2018|Гимараеш|POR|1|1|POL|-1|Лига на нации|2018-2019|Прва фаза}} {{Cronofin|40|-34}} == Клупска статистика == ''Статистиката е ажурирана на 7 декември 2018.'' {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:99%;text-align:center;" |- ! rowspan="2" | Сезона ! rowspan="2" | Клуб ! colspan="3" | Првенство ! colspan="3" | Национален куп ! colspan="3" | Континентален куп ! colspan="3" | Останати купови ! colspan="2" | Вкупно |- ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Наст ! Гол |- || [[ФК Арсенал сезона 2009-2010|авг.-ное. 2009]] || {{знамеикона|ENG}} [[ФК Арсенал|Арсенал]] || [[Премиер лига на Англија 2009-2010|ПЛ]] || 0 || -0 || [[ФА Куп 2009-2010|ФАКуп]]+[[Лига куп на Англија 2009-2010|ЛК]] || 0+1 || -0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2009-2010|ЛШ]] || 0 || -0 || - || - || - || 1 || -0 |- || 2009-2010 || {{знамеикона|ENG}} [[ФК Брентфорд|Брентфорд]] || [[Фудбалска лига Еден на Англија 2009-2010|ЛЕ]] || 28 || -29 || [[ФА Куп 2009-2010|ФАКуп]]+[[Лига куп на Англија 2009-2010|ЛК]] || 0 || -0 || - || - || - || [[Лига Трофи (фудбал)|ЛТ]] || - || - || 28 || -29 |- || [[ФК Арсенал сезона 2010-2011|2010-2011]] || rowspan=5|{{знамеикона|ENG}} [[ФК Арсенал|Арсенал]] || [[Премиер лига на Англија 2010-2011|ПЛ]] || 15 || -19 || [[ФА Куп 2010-2011|ФАКуп]]+[[Лига куп на Англија 2010-2011|ЛК]] || 2+5 || -2 + -3 || [[УЕФА Лига на шампиони 2010-2011|ЛШ]] || 2 || -1 || - || - || - || 24 || -25 |- || [[ФК Арсенал сезона 2011-2012|2011-2012]] || [[Премиер лига на Англија 2011-2012|ПЛ]] || 38 || -49 || [[ФА Куп 2011-2012|ФАКуп]]+[[Лига куп на Англија 2011-2012|ЛК]] || 1+0 || -0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2011-2012|ЛШ]] || 9<ref name=dueoff/> || -8<ref>1 примен гол во плејофот.</ref> || - || - || - || 48 || -57 |- || [[ФК Арсенал сезона 2012-2013|2012-2013]] || [[Премиер лига на Англија 2012-2013|ПЛ]] || 25 || -24 || [[ФА Куп 2012-2013|ФАКуп]]+[[Лига куп на Англија 2012-2013|ЛК]] || 4+1 || -5 + -1 || [[УЕФА Лига на шампиони 2012-2013|ЛШ]] || 3 || -5 || - || - || - || 33 || -35 |- || [[ФК Арсенал сезона 2013-2014|2013-2014]] || [[Премиер лига на Англија 2013-2014|ПЛ]] || 37 || -41 || [[ФА Куп 2013-2014|ФАКуп]]+[[Лига куп на Англија 2013-2014|ЛК]] || 0 || -0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2013-2014|ЛШ]] || 9<ref name="dueoff">2 настапи во плејофот.</ref> || -5 || - || - || - || 46 || -46 |- || [[ФК Арсенал сезона 2014-2015|2014-2015]] || [[Премиер лига на Англија 2013-2014|ПЛ]] || 17 || -21 || [[ФА Куп 2014-2015|ФАКуп]]+[[Лига куп на Англија 2014-2015|ЛК]] || 5+0 || -4 || [[УЕФА Лига на шампиони 2014/15|ЛШ]] || 6<ref name="dueoff"/> || -6 || [[ФА Комјунити Шилд|КШ]] || 1 || -0 || 29 || -31 |- !colspan="3"|Вкупно Арсенал || 132 || -154 || || 19 || -15 || || 29 || -25 || || 1 || -0 || 181 || -194 |- || [[ФК Рома сезона 2015-2016|2015-2016]] || rowspan=2|{{знамеикона|ITA}} [[ФК Рома|Рома]] || [[Серија А 2015-2016|А]] ||34||-34|| [[Фудбалски куп на Италија 2015-2016|КИ]] || 0 || -0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2015/16|ЛШ]] || 8 || -20 || - || - || - ||42||-54 |- || [[ФК Рома сезона 2016-2017|2016-2017]] || [[Серија А 2016-2017|А]] ||38||-38|| [[Фудбалски куп на Италија 2016-2017|КИ]] || 0 || -0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2016-2017|ЛШ]]+[[УЕФА Лига Европа 2016-2017|ЛЕ]] || 1<ref name=npo>Во плејофот.</ref>+0 || -3<ref name=npo/> || - || - || - ||39||-41 |- !colspan="3"|Вкупно Рома ||72||-72|| || 0 || 0 || || 9 || -23 || - || - || - || 81 || -95 |- || [[ФК Јувентус сезона 2017-2018|2017-2018]] || rowspan=3| {{знамеикона|ITA}} [[ФК Јувентус|Јувентус]] || [[Серија А 2017-2018|А]] ||17|| -9 || [[Фудбалски куп на Италија 2017-2018|КИ]] || 2 || -0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2017-2018|ЛШ]] || 2 || -1 || [[Суперкуп на Италија 2017|СИ]] || 0 || -0 || 21 || -10 |- || [[ФК Јувентус сезона 2018-2019|2018-2019]] || [[Серија А 2018-2019|А]] || 28 || -20 || [[Фудбалски куп на Италија 2018-2019|КИ]] || 2 || -3 || [[УЕФА Лига на шампиони 2018/19|ЛШ]] || 10 || -9 || [[Суперкуп на Италија 2018|СИ]] || 1 || -0 || 41 || -32 |- || [[ФК Јувентус сезона 2019-2020|2019-2020]] || [[Серија А 2019-2020|А]] || 0 || -0 || [[Фудбалски куп на Италија 2019-2020|КИ]] || 0 || -0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2019/20|ЛШ]] || 0 || -0 || [[Суперкуп на Италија 2019|СИ]] || 0 || -0 || 0 || -0 |- !colspan="3"|Вкупно Јувентус || 45 || -29 || || 4 || -3 || || 12 || -10 || || 1 || -0 || 62 ||-42 |- !colspan="3"|Вкупнп во кариерата ||277|| -284 || ||23|| -18 || || 50 || -58 || || 2 || -0 || 352 || -360 |} ==Титули== ===={{flagsport|ENG}} Арсенал==== *'''{{Трофеј-ФА куп}} [[ФА Куп]]''' : 2 : 2013-2014, 2014-2015 *'''{{Трофеј-Комјунити Шилд}} [[Комјунити Шилд]]''' : 1 : 2014 ==== {{flagsport|ITA}} Јувентус ==== *'''{{Трофеј-Скудето}} [[Серија А]]''' : 3 : [[Серија А 2017-2018|2017-2018]], [[Серија А 2018-2019|2018-2019]], [[Серија А 2019-2020|2019-2020]] *'''{{Трофеј-Куп на Италија}} [[Фудбалски куп на Италија|Куп на Италија]]''' : 3 : [[Фудбалски куп на Италија 2017-2018|2017-2018]], [[Фудбалски куп на Италија 2020-2021|2020-2021]], [[Фудбалски куп на Италија 2023-2024|2023-2024]] *'''{{Трофеј-Суперкуп на Италија}} [[Суперкуп на Италија]]''' : 2 : [[Суперкуп на Италија 2018|2018]], [[Суперкуп на Италија 2020|2020]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Wojciech Szczęsny}} {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Полска |image3=Flag of Poland.svg }} *[http://us.soccerway.com/players/wojciech-szczesny/16085/ Војќех Шченсни на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/wojciech-szczesny/profil/spieler/44058 Војќех Шченсни на transfermakt] *[https://www.whoscored.com/Players/73379/Show/Wojciech-Szczesny Војќех Шченсни на whoscored] *[http://www.espnfc.com/player/131634/wojciech-szczesny Војќех Шченсни на espn] *[http://www.goal.com/en-gb/people/poland/30286/wojciech-szczesny Војќех Шченсни на Goal.com] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170213082741/http://www.goal.com/en-gb/people/poland/30286/wojciech-szczesny |date=2017-02-13 }} {{Состав на Полска на СП фудбал 2018}} {{Состав на Полска на СП фудбал 2022}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Шченсни, Војќех}} [[Категорија:Полски фудбалери]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Арсенал]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Брентфорд]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Рома]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Јувентус]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Барселона]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] [[Категорија:Фудбалски голмани]] 9hoct67ob2w8n0exp6aopkhab4abhse 0 1183787 5641380 5629018 2026-10-06T15:42:49Z P.Nedelkovski 47736 поврзница 5641380 wikitext text/x-wiki {{другизначења|Буковиќ (појаснување)}} {{Инфокутија Планина | name = Буковиќ | other_name = Буковик | photo = Буковиќ (Тепе) 11.jpg | photo_size = | photo_caption = Поглед на планинското било | elevation_m = 1.528 | elevation_ref = | prominence_m = | prominence_ref = | range = [[Сува Гора]] | area = 79 км² | map_caption = Местоположба на Буковиќ во Македонија | parent_peak = [[Тепе]] | label = Буковиќ | label_position = right | listing = | map = Македонија | lat = 41.6372 | long = 20.9361 | location = {{MKD}} | coordinates = {{Coord|41|38|14|N|20|56|10|E|type:mountain_region:MK|display=title}} | region_type = Регион | region = [[Горно Кичево]], [[Западна Македонија]] | coordinates_ref = | first_ascent = | easiest_route = }} '''Буковиќ''' или '''Буковик''' — средновисока планина во областа [[Горно Кичево]] во [[западна Македонија]]. ==Местоположба и одлики== [[File:Буковиќ (Тепе) 01.jpg|thumb|mini|left|Главното планинско било на Буковиќ со врвот Тепе]] Сместена е меѓу [[Полошка Котлина|Полошката Котлина]] на север, [[Кичевска Котлина|Кичевската Котлина]] на југ, планината [[Бистра (планина)|Бистра]] на запад и масивот на [[Добра Вода]] односно [[Челоица]] на исток. Планината е мала по површина, со {{км2|79}}, и понекогаш се смета за дел од масивот на [[Сува Гора]].<ref name="Геодив">{{ГеодивГеонас|глава= Буковиќ |страница= 117-118}}</ref>. Во средишниот дел, Буковиќ има поголем број [[карст]]ни [[суводолица|суводолици]] и [[вртач]]и. Главното [[било]] се протега во правец северозапад-југоисток, во должина од околу 10&nbsp;км. Највисок врв е [[Тепе]], со 1.528&nbsp;м, а други повисоки врвови се Буковиќ (1.518&nbsp;м), Чингирли Рид (1.441&nbsp;м) и Колари (1.425&nbsp;м). Источниот дел на планината се смета за посебен дел, и се нарекува Корито. Во орографските описи на книгата [[Материјали по изучувањето на Македонија]] од македонскиот револуционер [[Ѓорче Петров]] е даден поопширен опис за Буковиќ при што е запишано дека таму каде што [[Шар Планина]] свртува кон југозапад, започнува и ниската и гола планина Влаиница, којашто се протега на исток, а како нејзино продолжение е Буковик, висока планина којашто во југоисточен правец се спушта близу до [[Кичево]]<ref name="Ѓорче Петров 1">{{наведена книга|last=Петров|first=Ѓорче|authorlink=Ѓорче Петров|title=[[Материјали по изучувањето на Македонија]]|editor=превод: Марио Шаревски|edition=2016|year=1896|pages = 18|publisher=Единствена Македонија|location=Скопје|isbn=978-608-245-113-8}}</ref>. Во југоисточниот крај на Влаиница, имено, таму каде што таа се среќава со северниот крај на [[Бистра (планина)|Бистра]] (тоа е кај изворот на Зајашка Река), започнува Буковик, којшто свртува на југоисток и завршува на 1,5 часа над Кичево<ref name="Ѓорче Петров 2">{{наведена книга|last=Петров|first=Ѓорче|authorlink=Ѓорче Петров|title=[[Материјали по изучувањето на Македонија]]|editor=превод: Марио Шаревски|edition=2016|year=1896|pages = 44|publisher=Единствена Македонија|location=Скопје|isbn=978-608-245-113-8}}</ref>. Буковик е на половина повисок од Влаиница. Билото му е остро. Низ неговата средина има преслап по којшто минува патот [[Гостивар]] - [[Кичево]]<ref name="Ѓорче Петров 2" />. Северната падина на Буковик е доста налегната. Неговите падини од југ го оградуваат Гостиварското Поле и достигнуваат до самиот [[Гостивар]]. По средината таа падина е длабоко пресечена од реката Лакавица. Целата северна страна на Буковик е покриена со дрвја, најмногу букови, од коишто и го добил своето име<ref name="Ѓорче Петров 2" />. Планината е населена со [[Албанци|Арнаути]], поради што е опасен и страшен за патување<ref name="Ѓорче Петров 2" />. Јужната падина на Буковик од кај Кичевско е помалку налегната. Таа е сосема гола, каменеста и безводна<ref name="Ѓорче Петров 2" />. Како што од северната страна Буковиќ има бодар, дури страшен изглед, од јужната страна од кај Кичевско тој има мрачен и непријатен изглед<ref name="Ѓорче Петров 2" />. Тој служи како [[вододелница]] меѓу [[Вардар]] преку неговата притока Лакавица и Велика ([[Треска]]) преку нејзината притока Зајашка Река<ref name="Ѓорче Петров 2" />. == Геологија == Геолошки, подината на Буковиќ е составена од [[палеозоик|палеозојски]] [[шкрилец|шкрилци]], а врз нив [[мермер|смермерени]] [[тријас]]ки [[варовник|варовници]] со дебелина 200 до 300&nbsp;м. Поради овие одлики, Буковиќ низ времето доживеал силно скарстување и денес ги има сите карсни облици, вклучувајќи [[шкрапа|шкрапи]], вртачи, [[увала|ували]], [[карсно поле|карсни полиња]], скрастени долови, пештери и [[пропаст]]и. == Знаменитости == На планината се издвојуваат две природни знаменитости: * Запод — карсно поле * [[Убавица (пештера)|Убавица]] (Ѓоновица) — една од најдолгите и забележителните пештери во земјата, заштитена како споменик на природата<ref>''Студија за геодиверзитетот'', стр. 172</ref> ==Галерија== <center> <gallery mode="packed" heights="120px"> File:Буковиќ (Тепе) 02.jpg|Поглед на главното тревнато планинско било со врвот Тепе File:Буковиќ (Тепе) 03.jpg|Поглед на врвот Тепе од југ File:Буковиќ (Тепе) 09.jpg|Поглед на врвот Тепе од север File:Буковиќ (Тепе) 10.jpg|Поглед на главното планинско било од запад File:Буковиќ (Тепе) 05.jpg|Поглед на највисокиот врв Тепе File:Буковиќ (Тепе) 06.jpg|Поглед на највисокиот врв Тепе File:Буковиќ (Тепе) 07.jpg|Поглед на највисокиот врв Тепе File:Буковиќ (Тепе) 12.jpg|Поглед на главното планинско било File:Буковиќ (Тепе) 08.jpg|Натрупани камења како ознака на врвот Тепе </gallery> </center> == Поврзано == * [[Сува Гора]] * [[Добра Вода]] * [[Ѓоновичко Кале]] * [[Буковик (вулканска купа)|Буковик]] — вулканска купа кај Влаина == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Планини во Македонија]] [[Категорија:Општина Кичево]] akk89uedg69yc7sp87n3ahjumau9idf 0 1189070 5641632 5633832 2026-10-07T08:40:58Z Bjankuloski06 332 /* Теорија на веројатност и статистика */ Јазична исправка, replaced: фер → правилна 5641632 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Logarithm plots.png|десно|мини|Криви на логаритамски функции со најчесто користените основи]] '''Логаритам''' — број што го покажува степенот на кој треба да се дигне основниот број за да се добие бараниот број<ref>{{ДРМЈ|Логаритам}}</ref>. Логаритмот е обратна операција на [[степенување]]то, исто како што [[делење]]то е обратна операција на [[множење]]то и обратно. Тоа значи дека логаритам од некој број е степенот на којшто друг број треба да се степенува за да истиот се добие. Во наједноставен случај логаритмот ги брои повторените множења на ист множител, на пример, бидејќи {{math|1000 {{=}} 10 × 10 × 10 {{=}} 10³}}, „логаритмот со основа {{math|10}}“ од {{math|1000}} е {{math|3}}. Поопшто, степенувањето овозможува кој било [[реален број]] да се степенува на кој било степен, притоа дава позитивен резултат, така што може да се пресмета логаритам за кои било два позитивни реални броеви {{math|''b''}} и {{math|''x''}} каде {{math|''b''}} е различен од {{math|1}}. Логаритам од {{math|''x''}} со „основа“ {{math|''b''}}, обележан како {{math|1=log_b&thinsp;(x)}} (или {{math|1=log_b&thinsp;x}} за да нема забуни), е единствениот реален број {{math|''y''}} така што {{math|1=''b''^''y'' = ''x''}}. На пример, {{math|1=log₂&thinsp;64 = 6}}, со оглед дека {{math|1=64 = 2⁶}}. Логаритмот со основа {{math|10}} (што значи {{math|1=''b'' = 10}}) се нарекува [[десетичен логаритам]] и има бројни примени во [[наука]]та и инженерството. [[Природен логаритам|Природниот логаритам]] за основа го има [[е (математичка константа)|бројот {{math|''e''}}]]&nbsp;({{math|≈ 2,718}}), и истиот нашироко се користи во математиката и физиката заради неговиот поедноставен [[диференцијално сметање|извод]]. Основата на [[двоичен логаритам|двоичниот логаритам]] е {{math|2}} (така што {{math|1=''b'' = 2}}) и се користи во [[информатика]]та. Логаритмите биле воведени од [[Џон Непер]] на почетокот на XVII век како средство за поедноставување на пресметките. Брзо биле прифатени од морепловците, научниците, инженерите и други за поедноставно пресметување со користење на [[логаритмар]]и и [[математичка таблица|логаритамски таблици]]. Заморните чекори на множење на повеќецифрени броеви може да се заменат со податоци од табела и поедноставното собирање заради тоа што логаритам од [[производ (математика)|производ]] е [[збир]] од логаритмите од множениците: :<math> \log_b(xy) = \log_b x + \log_b y, \,</math> под услов {{math|''b''}}, {{math|''x''}} и {{math|''y''}} да се позитивни и {{math|''b'' ≠ 1}}. Денешниот поим за логаритам доаѓа од [[Леонард Ојлер]], кој го поврзал логаритмот со [[експоненцијална функција|експоненцијалната функција]] во XVIII век. [[Логаритамска скала|Логаритамските скали]] го смалуваат широкиот распон на количини на мали опсези. На пример, [[децибел]]от (dB) се користи како [[мерна единица]] за да изрази логаритамски однос, најчесто за моќ и амплитуда на сигнали (на пример [[звучен притисок]]). Во хемијата, [[водороден показател|pH]] е логаритамска мерка на [[киселост]]а на [[воден раствор]]. Логаритмите се вообичаени во научните [[формула|формули]], во мерењата на комплексноста на алгоритмите и геометриски објекти наречени [[фрактали]]. Помагаат да се опишат [[честота|честотните]] соодноси на музичките интервали, се јавуваат во формулите за броење на [[примарен број|примарни броеви]], а можат да помогнат и во форензичкото [[сметководство]]. ==Мотивација и дефиниција== Идејата на логаритмот е да биде обратна операција на операцијата [[степенување]], која претставува дигање на некој број на степен. На пример, трет степен (или [[Куб (алгебра)|куб]]) од 2 е 8, бидејќи 8 е производ од три множеници по 2: : <math>2^3 = 2 \times 2 \times 2 = 8</math> Следи дека логаритам од 8 со основа 2 е 3, па {{math|1=log₂ 8 = 3}}. ===Степенување=== Трет степен од некој број {{mvar|b}} е производ на три множеници еднакви на {{mvar|b}}. Поопшто, дигање на бројот {{mvar|b}} на {{nowrap|{{mvar|n}}-ти}} степен, каде {{mvar|n}} е [[природен број]], се добива со множење {{mvar|n}} множеници еднакви на {{mvar|b}}. {{nowrap|{{mvar|n}}-ти}} степен од {{mvar|b}} се пишува како {{math|''b''^''n''}}, така што : <math>b^n = \underbrace{b \times b \times \cdots \times b}_{n \text{ factors}}</math> Степенувањето може да се прошири на {{math|''b''^''y''}}, каде {{mvar|b}} е позитивен број, а „степенот“ {{mvar|y}} е кој било [[реален број]]. На пример, {{math|''b''⁻¹}} е реципрочна на {{mvar|b}}, што е, {{math|1/''b''}}. (За повеќе поединости видете [[степенување]] или <ref>{{Citation|last1=Shirali| first1=Shailesh|title=A Primer on Logarithms|publisher=Universities Press|isbn=978-81-7371-414-6|year=2002|location=Hyderabad|url=https://books.google.com/books?id=0b0igbb3WaQC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false}}, esp. section 2</ref>) ===Дефиниција=== ''Логаритам'' од позитивен реален број ''x'' со основа ''b'', каде што ''b'' е позитивен реален број различен од 1,{{refn|Ограничувањата за ''x'' и ''b'' се објаснети во секцијата [[#Аналитички својства|"Аналитички својства"]].|group=nb}} е степенот на кој ''b'' треба да се крене за да се добие ''x''. Со други зборови, логаритам од ''x'' со основа ''b'' е решението ''y'' на равенката<ref>{{Citation|last1=Kate|first1=S.K.|last2=Bhapkar|first2=H.R.|title=Basics Of Mathematics|location=Pune|publisher=Technical Publications|isbn=978-81-8431-755-8|year=2009|url=https://books.google.com/books?id=v4R0GSJtEQ4C&pg=PR1#v=onepage&q&f=false}}, chapter 1</ref> : <math>b^y = x</math> Логаритмот се бележи "{{math|log_''b''&nbsp;''x''}}" (се изговара „логаритам од ''x'' со основа ''b''"), така што горниот дефинициски [[идентитет (математика)|идентитет]] станува: : <math>b^{\log_b x} = x</math> Во равенката {{math|1=''y'' = log_''b''&nbsp;''x''}}, вредноста ''y'' е одговор на прашањето „На кој степен треба да се дигне ''b'' за да се добие ''x''?“. ===Примери=== *{{math|log₂ 16 {{=}} 4 }}, бидејќи {{math| 2⁴ {{=}} 2 ×2 × 2 × 2 {{=}} 16}}. *Логаритмите можат да бидат и негативни: <math>\quad \log_2 \! \frac{1}{2} = -1 \quad</math> бидејќи <math>\quad 2^{-1} = \frac{1}{2^1} = \frac{1}{2}.</math> *{{math|log₁₀150}} е приближно 2,176, што е меѓу 2 и 3, исто како што 150 лежи меѓу {{math|10² {{=}} 100}} и {{math|10³ {{=}} 1000.}} *За која било основа ''b'', {{math|log_''b'' ''b'' {{=}} 1}} и {{math|1= log_''b'' 1 = 0}}, бидејќи {{math|''b''¹ {{=}} ''b''}} и {{math|''b''⁰ {{=}} 1}}, соодветно. ==Логаритамски идентитети== {{Главна|Список на логаритамски идентитети}} Повеќе битни формули, наречени и ''логаритамски идентитети'' или ''логаритамски закони'', ги даваат меѓусебните врски на логаритмите.<ref>All statements in this section can be found in {{Harvard citations|last1=Shirali|first1=Shailesh|year=2002|loc=section 4|nb=yes}}, {{Harvard citations|last1=Downing| first1=Douglas |year=2003|loc=p. 275}}, or {{Harvard citations|last1=Kate|last2=Bhapkar|year=2009|loc=p. 1-1|nb=yes}}, на пример.</ref> ===Производ, количник, степен, и корен=== Логаритам од производ е сума од логаритмите од броевите кои се множат; логаритам од количник од два броја е разлика од логаритмите на деленикот и делителот. Логаритам од {{nowrap|''p''-ти}} степен на број е ''p'' пати од логаритмот од самиот тој број; логаритам од {{nowrap|''p''-ти}} корен е логаритам од бројот поделен со ''p''. Во следната табела е даден список на идентитети со примери. Секој од идентитетите може да биде изведен со замена на дефинициите за логаритам <math>x = b^{\log_b x}</math> или <math>y = b^{\log_b y}</math> на левата страна од идентитетот. {| class="wikitable" style="margin: 0 auto;" |- ! !! Формула !! Пример |- | Производ || <cite id="labegarithmProducts"><math>\log_b(x y) = \log_b x + \log_b y</math></cite> | <math>\log_3 243 = \log_3 (9 \cdot 27) = \log_3 9 + \log_3 27 = 2 + 3 = 5</math> |- | Количник || <math>\log_b \!\frac{x}{y} = \log_b x - \log_b y</math> | <math>\log_2 16 = \log_2 \!\frac{64}{4} = \log_2 64 - \log_2 4 = 6 - 2 = 4</math> |- | Степен || <cite id="labelLogarithmPowers"><math>\log_b\left(x^p\right) = p \log_b x</math></cite> | <math>\log_2 64 = \log_2 \left(2^6\right) = 6 \log_2 2 = 6</math> |- | Корен || <math>\log_b \sqrt[p]{x} = \frac{\log_b x}{p}</math> | <math>\log_{10} \sqrt{1000} = \frac{1}{2}\log_{10} 1000 = \frac{3}{2} = 1,5</math> |} ===Промена на основата=== Логаритмот {{math|log_''b''''x''}} може да биде пресметан од логаритмите на ''x'' и ''b'' со која било произволна основа ''k'' користејќи ја следната формула: : <cite id="labelLogarithmBaseChange"><math> \log_b x = \frac{\log_k x}{\log_k b}.\, </math></cite> {{Collapse top|title=Изведување на фактор на претворање меѓу логаритми со произволна основа |width=80%}} Почнувајќи од дефиницискиот идентитет : <math> x = b^{\log_b x} </math> Можеме да ги логаритмираме со {{math|log_''k''}} двете страни од равенката и ќе добиеме : <math> \log_k x = \log_k (b^{\log_b x}) = \log_b x \cdot \log_k b</math>. Решавајќи по <math>\log_b x</math> добиваме: : <math> \log_b x = \frac{\log_k x}{\log_k b}</math>, Што го покажува факторот на претворање од дадените <math>\log_k</math>-вредности до нивните соодветни <math>\log_b </math>-вредности кои треба да бидат <math>(\log_k b)^{-1}.</math> {{Collapse bottom}} Типичен [[научно сметало]] пресметува логаритми со основи 10 и [[e (математичка константа)|''e'']].<ref>{{Citation | last1=Bernstein | first1=Stephen | last2=Bernstein | first2=Ruth | title=Schaum's outline of theory and problems of elements of statistics. I, Descriptive statistics and probability| publisher=[[McGraw-Hill]] | location=New York | series=Schaum's outline series | isbn=978-0-07-005023-5 | year=1999}}, p.&nbsp;21</ref> Логаритми со која било основа ''b'' може да се определат користејќи кој било од овие два логаритма според претходната формула: :<math> \log_b x = \frac{\log_{10} x}{\log_{10} b} = \frac{\log_{e} x}{\log_{e} b}. \,</math> Со дадениот број ''x'' и неговиот логаритам {{math|log_''b''''x''}} со непозната основа ''b'', основата е дадена со: : <math> b = x^\frac{1}{\log_b x},</math> што може да се види од дефинициската равенка <math> x = b^{\log_b x} </math> на степен <math>\; \tfrac{1}{\log_b x}.</math> ==Посебни основи== [[Податотека:Log4.svg|мини|upright=1.2|Графици на логаритми со основи 0,5, 2 и e]] [[Податотека:Binary logarithm plot with ticks.svg|десно|мини|upright=1.35|alt=Графикон со логаритамски криви кои ја минуваат ''x''-оската каде што ''x'' е 1 и продолжуваат кон минус бесконечност долж ''y''-оската.| [[Графикон на функција|Графиконот]] на логаритам со основа 2 ја минува [[x оска|''x'' оската]] (хоризонталната оска) во 1 и минува низ точките со [[координата|координати]] {{nowrap|(2, 1)}}, {{nowrap|(4, 2)}}, и {{nowrap|(8, 3)}}. На пример, {{math|log₂(8) {{=}} 3}}, бидејќи {{math|2³ {{=}} 8}}. Кривата се приближува произволно блиску до ''y'' оската, но не ја допира или сече.]] Меѓу сите избори за основа, три се особено чести. Тоа се {{math|1=''b'' = 10}}, {{math|1=''b'' = [[e (математичка константа)|''e'']]}} ([[Ирационален број|ирационална]] математичка константа ≈ 2,71828), и {{math|1=''b'' = 2}} ([[двоичен логаритам]]). Во [[математичка анализа|математичката анализа]], логаритмот со основа ''e'' се користи нашироко заради неговите посебни аналитички својства објаснети подолу. Од друга страна, логаритмите со основа {{nowrap|base-10}} се лесни за користење при рачни пресметки во [[децимален броен систем|децималниот броен систем]]:<ref>{{Citation|last1=Downing|first1=Douglas|title=Algebra the Easy Way|series=Barron's Educational Series|location=Hauppauge, N.Y.|publisher=Barron's|isbn=978-0-7641-1972-9|year=2003}}, chapter 17, p.&nbsp;275</ref> :<math>\log_{10}(10 x) = \log_{10} 10 + \log_{10} x = 1 + \log_{10} x.\ </math> Така, {{math|log₁₀''x''}} се однесува на бројот на декадни [[цифра|цифри]] на позитивен [[цел број]] ''x'': бројот на цифри е најмалиот цел број строго поголем од log₁₀''x''.<ref>{{Citation|last1=Wegener|first1=Ingo| title=Complexity theory: exploring the limits of efficient algorithms|publisher=[[Springer-Verlag]]|location=Berlin, New York|isbn=978-3-540-21045-0|year=2005}}, p.&nbsp;20</ref> На пример, {{math|log₁₀1430}} е приближно еднаков на 3,15. Следниот цел број е 4, кој го дава бројот на цифри на 1430. И двата, природниот логаритам и двоичниот логаритам се користат во [[теорија на информации|теоријата на информации]], а како основни единици за информација ги користат [[нат (единица)|натовите]] и [[бит]]овите, соодветно.<ref>{{citation|title=Information Theory|first=Jan C. A.|last=Van der Lubbe|publisher=Cambridge University Press|year=1997|isbn=9780521467605|page=3|url=https://books.google.com/books?id=tBuI_6MQTcwC&pg=PA3}}</ref> Двоичните логаритми исто така се користат во [[информатика]]та, каде [[двоичен броен систем|двоичниот броен систем]] е сеприсутен, во [[музичка теорија|музичката теорија]] каде што е сеприсутен во односот меѓу две октави, и во фотографијата за мерење на вредноста на експозиција.<ref>{{citation|title=The Manual of Photography|first1=Elizabeth|last1=Allen|first2=Sophie|last2=Triantaphillidou|publisher=Taylor & Francis|year=2011|isbn=9780240520377|page=228|url=https://books.google.com/books?id=IfWivY3mIgAC&pg=PA228}}</ref> Во следната табела се дадени најчестите обележувања за логаритмите со овие основи и полиња на нивната примена. Во многу дисциплини се пишува {{math|log''x''}} наместо {{math|log_''b''''x''}}, каде што основата може да се одреди од контекстот. Се користи и обележувањето {{math|^''b''log''x''}}.<ref>{{Citation| url=http://www.mathe-online.at/mathint/lexikon/l.html |author1=Franz Embacher |author2=Petra Oberhuemer |title=Mathematisches Lexikon |publisher=mathe online: für Schule, Fachhochschule, Universität unde Selbststudium |accessdate=|language=de}}</ref> Колоната „ИСО обележување“ ги дава обележувањата препорачани од Меѓународната организација за стандардизација.<ref>{{Citation| title = Guide for the Use of the International System of Units (SI)|first=B. N. |last=Taylor |publisher= US Department of Commerce|year = 1995|url = http://physics.nist.gov/Pubs/SP811/sec10.html#10.1.2}}</ref> Бидејќи обележувањето {{math|log ''x''}} се користи за сите три основи (или кога основата е неопределена или нематеријална), основата треба да произлезе врз основа на контекстот или дисциплината. Во информатиката и математиката, вообичаено log се однесува на {{math|log₂}} и {{math|log_''e''}}, соодветно.<ref>{{citation|first1=Michael T.|last1=Goodrich|author1-link=Michael T. Goodrich|first2=Roberto|last2=Tamassia|author2-link=Roberto Tamassia|title=Algorithm Design: Foundations, Analysis, and Internet Examples|publisher=John Wiley & Sons|year=2002|page=23|quote=One of the interesting and sometimes even surprising aspects of the analysis of data structures and algorithms is the ubiquitous presence of logarithms&nbsp;... As is the custom in the computing literature, we omit writing the base {{mvar|b}} of the logarithm when {{math|1=''b'' = 2}}.}}</ref> Во други контексти log често значи {{math|log₁₀}}.<ref>{{Наведена книга |title=Introduction to Applied Mathematics for Environmental Science |edition=illustrated |first1=David F. |last1=Parkhurst |publisher=Springer Science & Business Media |year=2007 |isbn=978-0-387-34228-3 |page=288 |url=https://books.google.com/books?id=h6yq_lOr8Z4C}} [https://books.google.com/books?id=h6yq_lOr8Z4C&pg=PA288 Extract of page 288]</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:1em auto 1em auto;" |- ! scope="col"|Основа ''b'' ! scope="col"|Име на log_''b''''x'' ! scope="col"|ISO обележување ! scope="col"|Други обележувања ! scope="col"|се користи во |- ! scope="row"|2 | [[двоичен логаритам]] | {{math|lb ''x''}}<ref name="gullberg">{{Citation|title = Mathematics: from the birth of numbers.|author = Gullberg, Jan|location=New York|publisher= W. W. Norton & Co|year = 1997|isbn=978-0-393-04002-9}}</ref> | {{math|ld ''x''}}, {{math|log ''x''}}, {{math|lg ''x''}},<ref>See footnote 1 in {{Наведено списание|last1=Perl|first1=Yehoshua|last2=Reingold|first2=Edward M.|title=Understanding the complexity of interpolation search|url=https://archive.org/details/information-processing-letters_1977-12_6_6/page/219|journal=Information Processing Letters|date=December 1977|volume=6|issue=6|pages=219–222|doi=10.1016/0020-0190(77)90072-2}}</ref> {{math|log₂''x''}} | [[информатика]], [[теорија на информациите]], [[теорија на музиката]], [[фотографија]] |- ! scope="row"|''e'' | [[природен логаритам]] | {{math|ln ''x''}}{{refn|Some mathematicians disapprove of this notation. In his 1985 autobiography, [[Paul Halmos]] criticized what he considered the "childish ln notation," which he said no mathematician had ever used.<ref> {{Citation |title = I Want to Be a Mathematician: An Automathography |author = Paul Halmos |publisher= Springer-Verlag |location=Berlin, New York |year = 1985 |isbn=978-0-387-96078-4 }}</ref> Обележувањето било измислено од [[Ирвинг Стрингхам]], математичар.<ref> {{Citation |title = Uniplanar algebra: being part I of a propædeutic to the higher mathematical analysis |author = Irving Stringham |publisher= The Berkeley Press |year = 1893 |page = xiii |url = https://books.google.com/?id=hPEKAQAAIAAJ&pg=PR13&dq=%22Irving+Stringham%22+In-natural-logarithm&q= }}</ref><ref> {{Citation|title = Introduction to Financial Technology|author = Roy S. Freedman|publisher= Academic Press|location=Amsterdam|year = 2006|isbn=978-0-12-370478-8|page = 59|url = https://books.google.com/?id=APJ7QeR_XPkC&pg=PA59 }}</ref>|author=adaa|group=nb}} | {{math|log ''x''}}<br />(во математиката <ref>See Theorem 3.29 in {{Наведена книга|last1=Rudin|first1=Walter|title=Principles of mathematical analysis|url=https://archive.org/details/principlesofmath00rudi|date=1984|publisher=McGraw-Hill International|location=Auckland|isbn=978-0070856134|edition=3 ed., International student}}</ref> и бројни [[програмски јазик|програмски јазици]]{{refn|На пример [[C (програмски јазик)|C]], [[Java (програмски јазик)|Java]], [[Haskell (програмски јазик)|Haskell]], и [[BASIC програмски јазик|BASIC]].|group=nb}}) | математика, физика, хемија,<br />[[статистика]], [[економија]], теорија на информации и инженерство |- ! scope="row"|10 | [[десетичен логаритам]] | {{math|lg ''x''}} | {{math|log ''x''}}, {{math|log₁₀''x''}}<br />(во инженерство, биологија, астрономија) | разни инженерски полиња(види [[децибел]] и подолу), <br />логаритамски[[математичка таблица|таблици]], [[Научно сметало|сметала]], [[спектроскопија]] |} ==Историја== {{Главна|Историја на логаритмите}} Историјата на логаритмот почнува во седумнаесеттиот век во Европа со откритието на нова [[функција (математика)|функција]] која прошири сферата на анализата вон опфатот на [[алгебра|алгебарските]] методи. Методот со логаритми првпат бил јавно објавен од [[Џон Непер]] во 1614 година во книгата насловена ''Mirifici Logarithmorum Canonis Descriptio'' (''Опис на чудесното правило на логаритмите'').<ref>{{citation |first=John |last=Napier |author-link=John Napier |title=Mirifici Logarithmorum Canonis Descriptio |trans-title=The Description of the Wonderful Rule of Logarithms |language=la |location=Edinburgh, Scotland |publisher=Andrew Hart |year=1614 |url=http://gdz.sub.uni-goettingen.de/dms/load/img/?PPN=PPN527914568&DMDID=DMDLOG_0001&LOGID=LOG_0001&PHYSID=PHYS_0001 }} {{Мртва_врска|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Citation|first=Ernest William |last=Hobson|title=John Napier and the invention of logarithms, 1614|year=1914|publisher=The University Press|location=Cambridge|url=https://archive.org/details/johnnapierinvent00hobsiala}}</ref> И пред откритието на Непер имало други техники со слични опфати како простаферезата или користењето на таблици на [[прогресија|прогресии]], кои ги развил [[Јост Бирги]] околу 1600 година.<ref name="folkerts">{{citation |first1=Menso |last1=Folkerts |first2=Dieter |last2=Launert |first3=Andreas |last3=Thom |date=October 2015 |title=Jost Bürgi's Method for Calculating Sines |arxiv=1510.03180}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/Biographies/Burgi.html|title=Burgi biography|website=www-history.mcs.st-and.ac.uk|access-date=}}</ref> Десетичен логаритам од број е индексот од тој степен на десет кој е еднаков тој број.<ref>William Gardner (1742) ''Tables of Logarithms''</ref> Кога се зборува за број кој бара толку многу цифри е груба алузија на десетичниот логаритам и истиот Архимед го спомнува како „ред на бројот“.<ref>R.C. Pierce (1977) "A brief history of logarithm", [[Two-Year College Mathematics Journal]] 8(1):22–6.</ref> Првите реални логаритми биле [[евристика|евристички]] методи за множењето да премине во собирање и на тој начин да овозможи брзо пресметување. Некои од овие методи користеле таблици изведени од тригонометриски идентитети.<ref>Enrique Gonzales-Velasco (2011) ''Journey through Mathematics – Creative Episodes in its History'', §2.4 Hyperbolic logarithms, page 117, Springer {{isbn|978-0-387-92153-2}}</ref> Таквите методи се нарекуваат [[простафереза]]. Откривањето на функцијата денес позната како природен логаритам почнало како обид да се најде површината (квадратура) на правоаголна [[хипербола]] на [[Грегоар де Сен-Венсан]], белгиски [[језуит]] кој живеел во [[Прага]]. Архимед ја напишал ''Квадратура на парабола'' во третиот век п.н.е., но квадратурата на хипербола им одолеала на сите напори сè додека Сен-Венсан не ги објавил своите резултати во 1647 година. Односот кој логаритмот го дава меѓу [[геометриска прогресија|геометриската прогресија]] и нејзиниот аргумент и [[аритметичка прогресија|аритметичката прогресија]] од вредности, го поттикнала [[А. А. де Сараса]] да ја поврзе квадратурата на Сен-Венсан и логаритмите во простаферезата, што доведува до терминот „хиперболичен логаритам“, синоним за природниот логаритам. Многу брзо новата функција била ценете од [[Кристијан Хајгенс]], Патави и [[Џемс Грегори (математичар)|Џемс Грегори]]. Ознаката log y ја вовел [[Готфрид Вилхелм Лајбниц|Лајбниц]] во 1675 година.<ref>[[Florian Cajori]] (1913) "History of the exponential and logarithm concepts", [[American Mathematical Monthly]] 20: 5, 35, 75, 107, 148, 173, 205.</ref> и следната година го поврзал со [[интегрално сметање|интегралот]] <math>\int \frac{dy}{y} .</math> ==Логаритамски таблици, логаритмари и историски апликации {{anchor|Антилогаритам}}== [[Слика:Logarithms Britannica 1797.png|мини|360px|десно|Објаснување на логаритмите во 1797 ''[[Енциклопедија британика]]'' од 1797 година]] Со поедноставувањето на тешките пресметки, логаритмот придонел за напредок на науката, особено на астрономијата. Логаритмот бил од особено значење во [[геодетско мерење|геодетските мерења]], [[небесна навигација|небесната навигација]] и други домени. [[Пјер-Симон Лаплас]] за логаритмот рекол: ::„...волшебен изум кој со намалување на работата од неколку месеци на неколку дена, го удвојува животот на астрономот, го поштедува од грешки и разочарување неодвоиви од долгите пресметки.“<ref>{{Citation |last1=Bryant |first1=Walter W. |title=A History of Astronomy |url=https://archive.org/stream/ahistoryastrono01bryagoog#page/n72/mode/2up |publisher=Methuen & Co|location=London }}, p.&nbsp;44</ref> Клучна алатка која овозможила практична примена на логаритмите пред [[сметала]]та (дигитроните) и [[сметач]]ите биле ''[[логаритамска таблица|логаритамските таблици]]''.<ref>{{Citation | last1=Campbell-Kelly | first1=Martin | title=The history of mathematical tables: from Sumer to spreadsheets | publisher=Oxford University Press | series=Oxford scholarship online | isbn=978-0-19-850841-0 | year=2003}}, section 2</ref> Првата таква таблица била составена од Хенри Бригс (математичар)Хенри Бригс во 1617 година, веднаш по Неперовото откритие. Овие таблици ги содржеле вредностите на {{math|log_''b''''x''}} и {{math|''b''^''x''}} за кој било број ''x'' во одреден опсег, со одредена точност, за одредена основа ''b'' (вообичаено {{math|1=''b'' = 10}}). На пример, Бригсовата прва таблица ги содржела декадните логаритми од сите цели броеви во опсегот од 1 до 1000 со точност од 14 цифри. Со оглед дека функцијата {{math|''f''(''x'') {{=}} ''b''^''x''}} е обратна функција на log_''b''''x'', наречена била '''[[антилогаритам]]'''.<ref>{{Citation|editor1-last=Abramowitz|editor1-first=Milton|editor1-link=Milton Abramowitz|editor2-last=Stegun|editor2-first=Irene A.|editor2-link=Irene Stegun|title=[[Handbook of Mathematical Functions with Formulas, Graphs, and Mathematical Tables]]|publisher=[[Dover Publications]]|location=New York|isbn=978-0-486-61272-0|edition=10|year=1972}}, section 4.7., p.&nbsp;89</ref> Производ и количник на два позитивни броја ''c'' и ''d'' рутински биле пресметувани како суми и разлика од нивните логаритми. Производот ''cd'' или количникот ''c/d'' се добива со антилогаритам од сумата или разликата, исто така и од истата табела:: :<math> c d = b^{\log_b c} \, b^{\log_b d} = b^{\log_b c + \log_b d} \,</math> и :<math>\frac c d = c d^{-1} = b^{\log_b c - \log_b d}. \,</math> За рачни пресметки кои бараат значителна точност, исчитувањето на двата логаритма, пресметувањето на нивната сума или разлика и исчитувањето на антилогаритмот е доста побрз отколку множењето со поранешните методи како простаферезата, која се заснова на тригонометриски идентитети. Пресметката на [[степенување|степени]] и n-ти [[коренување|корени]] се сведуваат на множење или делење и исчитувања од таблици: :<math>c^d = \left(b^{\log_b c}\right)^d = b^{d \log_b c} \,</math> и :<math>\sqrt[d]{c} = c^\frac{1}{d} = b^{\frac{1}{d} \log_b c}. \,</math> Многу логаритамски таблици ги изразуваат логаритмите како мантиса и одлика од ''x'', односно како целоброен дел и децимален дел од {{math|log₁₀''x''}}.<ref>{{Citation | last1=Spiegel | first1=Murray R. | last2=Moyer | first2=R.E. | title=Schaum's outline of college algebra | publisher=[[McGraw-Hill]] | location=New York | series=Schaum's outline series | isbn=978-0-07-145227-4 | year=2006}}, p.&nbsp;264</ref> Одликата на {{math|10 • ''x''}} е еден плус одликата на ''x'', а нивните мантиси се исти. Ова го проширува опфатот на логаритамските таблици: со дадена таблица {{math|log₁₀''x''}} за сите цели броеви ''x'' од 1 до 1000, логаритам од 3542 се апроксимира со :<math>\log_{10}3542 = \log_{10}(10 \cdot 354.2) = 1 + \log_{10}354.2 \approx 1 + \log_{10}354. \, </math> Поголема точност може да се добие со [[интерполација]]. Друга важна апликација бил [[логаритмар]]от, пар на логаритамски поделени скали за пресметка како што е илустрирано на сликата. [[Слика:Slide rule example2 with labels.svg|центар|мини|550px|Шематски приказ на логаритмар. Почнувајќи од 2 на долната скала, се додава растојание од 3 на горната скала и се добива производ 6. Логаритмарот работи бидејќи е обележан така што растојанието од 1 до ''x'' е пропорционално на логаритам од ''x''.|alt=A slide rule: two rectangles with logarithmically ticked axes, arrangement to add the distance from 1 to 2 to the distance from 1 to 3, indicating the product 6.]] Неподвижна логаритамска скала, била измислено кратко по откритието на Непер. [[Вилијам Отред]] го подобрил и создал логаритмар – пар на логаритамски скали подвижни една во однос на другата. Броевите се поставени на подвижните скали на растојанија пропорционални на разликите меѓу нивните логаритми. Лизгањето на горната скала соодветствува на механичко додавање логаритми. На пример, со додавање на растојание од 1 до 2 на долната скала на растојанието од 1 до 3 на горната скала дава производ 6, што се отчитува на долниот дел. Логаритмарот бил суштинска алатка за сметање за инженерите и научниците сè до 1970-тите години бидејќи овозможува, за сметка на точноста, многу побрзи пресметки отколку техниките засновани на таблици.<ref name="ReferenceA"> {{Harvard citations |last1=Maor |year=2009 |nb=yes |loc=sections 1, 13}}</ref> ==Аналитички својства== За подлабока студија на логаритмите неопходен е концептот на функција (математика)функција. Функција е правило според кое за даден број се добива друг.<ref>{{Наведена книга | last1=Devlin | first1=Keith | author1-link=Keith Devlin | title=Sets, functions, and logic: an introduction to abstract mathematics | publisher=Chapman & Hall/CRC | location=Boca Raton, Fla | edition=3 | series=Chapman & Hall/CRC mathematics | isbn=1-58488-449-5 | year=2004 | url={{google books |plainurl=y |id=uQHF7bcm4k4C}}}, or see the references in [[function (mathematics)|function]]</ref> Пример за функција која го дава {{nowrap|''x''-ти}} степен од ''b'' од кој било реален број ''x'', каде основата ''b'' е фиксен број. Функцијата се запишува: <math>f(x) = b^x. \, </math> ===Логаритамска функција=== За да се поткрепи дефиницијата за логаритам, неопходно е да се покаже дека равенката :<math>b^x = y \,</math> има решение ''x'' и дека тоа решение е единствено, под услов ''y'' да е позитивен, а ''b'' е позитивен и различен од 1. За доказ на овој факт потребна е [[теорема за средна вредност|теоремата за средна вредност]] од елементарната [[математичка анализа]].<ref name=LangIII.3>{{Citation|last1=Lang|first1=Serge|author1-link=Serge Lang|title=Undergraduate analysis|publisher=[[Springer-Verlag]]|location=Berlin, New York|edition=2|series=[[Undergraduate Texts in Mathematics]]|isbn=978-0-387-94841-6|mr=1476913|year=1997}}, section III.3</ref> Според оваа теорема непрекината функција која дава две вредности ''m'' и ''n'' исто така дава која било вредност која лежи меѓу ''m'' и ''n''. Функција е ''непрекината'' ако нема "скокови", што значи дека нејзиниот графикон може да се исцрта без подигање на моливот. Може да се покаже дека ова својство важи за функцијата {{math|1=''f''(''x'') = ''b''^''x''}}. Бидејќи ''f'' може да има произволно големи и произволно мали позитивни вредности, кој било број {{math|''y'' > 0}} лежи меѓу {{math|''f''(''x''₀)}} и {{math|''f''(''x''₁)}} за соодветно {{math|''x''₀}} и {{math|''x''₁}}. Оттука, теоремата за средна вредност осигурува дека равенката {{math|1=''f''(''x'') = ''y''}} има решение. Освен тоа, постои само едно решение на оваа равенка, бидејќи функцијата ''f'' е [[монотона функција|монотоно растечка функција]] (за {{math|''b'' > 1}}), или монотоно опаѓачка (за {{math|0 < ''b'' < 1}}).<ref name=LangIV.2>{{Harvard citations|last1=Lang|year=1997 |nb=yes|loc=section IV.2}}</ref> Единственото решение ''x'' логаритам од ''y'' со основа ''b'', {{math|log_''b''''y''}}. Функцијата која на ''y'' му го доделува неговиот логаритам се нарекува ''логаритамска функција'' (или само ''логаритам''). Главната одлика на функцијата {{math|log_''b''''x''}} е формулата за нејзиниот производ :<math>\log_b(xy) = \log_b x + \log_b y.</math> поточно, логаритам со која било основа {{math|''b'' > 1}} е единствената [[растечка функција]] ''f'' од позитивните реални броеви кои го задоволуваат {{math|1=''f''(''b'') = 1}} и <ref>{{Наведена книга| title=Foundations of Modern Analysis |volume=1 |last=Dieudonné |first=Jean |page=84 |year=1969 |publisher=Academic Press }} item (4.3.1)</ref> :<math>f(xy)=f(x)+f(y).</math> ===Обратна функција=== [[Податотека:Logarithm inversefunctiontoexp.svg|десно|мини|Графиконот на логаритамската функција {{math|log_''b''(''x'')}} (син) е добиени со рефлектирање на графиконот на функцијата {{math|''b''^''x''}} (црвен) во однос на дијагоналната линија ({{math|1=''x'' = ''y''}}).|alt=The graphs of two functions.]] Формулата за логаритам од степен на кој било број ''x'' е, :<math>\log_b \left (b^x \right) = x \log_b b = x.</math> Искажано со зборови, {{math|''x''-ти}} степен на ''b'' и потоа логаритам со основа {{math|base-''b''}} дава ''x''. Обратно, за даден позитивен број ''y'', формулата :<math>b^{\log_b y} = y</math> Кажува дека прво вадење логаритам, а степенување го дава истиот број ''y''. Според тоа, двете можни комбинации од логаритмирање и степенување го даваат оригиналниот број. Значи, логаритам со основа ''b'' е ''[[обратна функција]]'' на {{math|''f''(''x'') {{=}} ''b''^''x''}}.<ref>{{Citation | last1=Stewart | first1=James | title=Single Variable Calculus: Early Transcendentals | publisher=Thomson Brooks/Cole |location=Belmont|isbn=978-0-495-01169-9 | year=2007}}, section 1.6</ref> Обраните функции се тесно поврзани со оригиналните функции. Нивните [[графикон на функција|графикони]] меѓусебно кореспондираат со промена на ''x'' и ''y'' координатите (или по огледално пресликување на дијагоналната линија ''x'' = ''y''), како што е прикажано десно: точката {{math|1=(''t'', ''u'' = ''b''^''t'')}} на графиконот ''f'' одговара на точката {{math|1=(''u'', ''t'' = log_''b''''u'')}} на графиконот на логаритамот и обратно. Како последица на тоа, log_''b''(''x'') дивергираат во бесконечност (станува поголем од кој било даден број) ако ''x'' расте во бесконечност, под услов ''b'' да е поголем од еден. Во тој случај, {{math|log_''b''(''x'')}} е [[растечка функција]]. За {{math|''b'' < 1}}, {{math|log_''b''(''x'')}} тежи кон минус бесконечност. Кога ''x'' се приближува до нула, {{math|log_''b''''x''}} оди во минус бесконечност за {{math|''b'' > 1}} (плус бесконечност за {{math|''b'' < 1}}, соодветно). ===Извод и антиизвод=== [[Податотека:Logarithm derivative.svg|десно|мини|220|Графиконот на [[природен логаритам|природниот логаритам]] (зелен) и неговата тангента во {{math|''x'' {{=}} 1,5}} (црн)|alt=A graph of the logarithm function and a line touching it in one point.]] Аналитичките својства на функциите преминуваат на нивните обратни функции.<ref name=LangIII.3 /> Така, бидејќи {{math|1=''f''(''x'') = ''b''^''x''}} е непрекината и [[диференцијабилна функција]], таква е и {{math|log_''b''''y''}}. Приближно, непрекината функција е диференцијабилна ако нејзиниот графикон нема остри „ќошови“. Покрај тоа, како што [[извод]]от од {{math|''f''(''x'')}} е {{math|ln(''b'')''b''^''x''}} согласно својствата на [[експоненцијална услуга|експоненцијалната услуга]], според правилото за [[извод од сложени функции]] изводот од {{math|log_''b''''x''}} е даден си<ref name="LangIV.2"/><ref>{{Наведена мрежна страница |work=Wolfram Alpha |title=Calculation of ''d/dx(Log(b,x))'' |publisher=[[Wolfram Research]] |accessdate=|url=http://www.wolframalpha.com/input/?i=d/dx(Log(b,x)) }}</ref> : <math>\frac{d}{dx} \log_b x = \frac{1}{x\ln b}. </math> Значи, [[наклон (математика)|наклонот]] на [[тангента]]та која го допира логаритамот со {{math|основа-''b''}} во точката {{math|(''x'', log_''b''(''x''))}} е еднаков на {{math|1/(''x'' ln(''b''))}}. Изводот од ln ''x'' е 1/''x''; ова имплицира дека ln ''x'' единствениот [[антиизвод]] од {{math|1/''x''}} што има вредност 0 за {{math|1=''x'' =1}}. Ова е многу едноставна формула што навело природниот логаритам да се нарече „природен“; истото е исто така една од главните причини за битноста на константата [[E (математичка константа)|''e'']]. Изводот со генерализиран функционален аргумент {{math|''f''(''x'')}} е :<math>\frac{d}{dx} \ln f(x) = \frac{f'(x)}{f(x)}.</math> Количникот на десната страна се нарекува [[логаритамски извод]] од ''f''. Пресметувањето {{math|''f<nowiki>'</nowiki>''(''x'')}} со помош на извод од {{math|ln(''f''(''x''))}} е познато како [[логаритамско диференцирање]].<ref>{{Citation | last1=Kline | first1=Morris | author1-link=Morris Kline | title=Calculus: an intuitive and physical approach | publisher=[[Dover Publications]] | location=New York | series=Dover books on mathematics | isbn=978-0-486-40453-0 | year=1998}}, p.&nbsp;386</ref> Антиизводот од [[природен логаритам]] {{math|ln(''x'')}} е:<ref>{{Наведена мрежна страница |work=Wolfram Alpha |title=Calculation of ''Integrate(ln(x))'' |publisher=Wolfram Research |accessdate=15 March 2011 |url=http://www.wolframalpha.com/input/?i=Integrate(ln(x)) }}</ref> : <math>\int \ln(x) \,dx = x \ln(x) - x + C.</math> [[Список на интеграли на логаритамски функции|Соодветните формули]], како антиизводи од логаритми со други основи може да се изведат од оваа равенка користејќи промена на основата.<ref>{{Harvard citations|editor1-last=Abramowitz|editor2-last=Stegun|year=1972 |nb=yes|loc=p. 69}}</ref> ===Претставување на природниот логаритам со интеграл === [[Податотека:Natural logarithm integral.svg|десно|мини| [[Природен логаритам]] од ''t'' е осенчаната површина под графиконот на функцијата {{math|1=''f''(''x'') = 1/''x''}} (реципрочна на ''x'').|alt=A hyperbola with part of the area underneath shaded in grey.]] [[Природен логаритам]] од ''t'' е еднаков на [[интеграл]] од 1/''x''&nbsp;''dx'' од 1 до ''t'': :<cite id=integral_naturallog><math>\ln (t) = \int_1^t \frac{1}{x} \, dx.</math></cite> Со други зборови, {{math|ln(''t'')}} е еднаков на површината меѓу оската ''x'' и графиконот на функцијата {{math|1/''x''}}, за {{math|1=''x'' = 1}} до {{math|1=''x'' = ''t''}} (сликата десно). Ова е последица на [[основна теорема на анализата|основната теорема на анализата]] и фактот дека извод од {{math|ln(''x'')}} е {{math|1/''x''}}. Десната страна на оваа равенка може да служи како дефиниција на [[природен логаритам]]. Формулите за производ и степен на логаритам може да се изведат од дефиницијата.<ref>{{Citation|last1=Courant|first1=Richard|title=Differential and integral calculus. Vol. I|publisher=[[John Wiley & Sons]]|location=New York|series=Wiley Classics Library|isbn=978-0-471-60842-4|mr=1009558|year=1988}}, section III.6</ref> На пример, формулата за производот {{math|1=ln(''tu'') = ln(''t'') + ln(''u'')}} е изведена како: :<math> \ln(tu) = \int_1^{tu} \frac{1}{x} \, dx \ \stackrel {(1)} = \int_1^{t} \frac{1}{x} \, dx + \int_t^{tu} \frac{1}{x} \, dx \ \stackrel {(2)} = \ln(t) + \int_1^u \frac{1}{w} \, dw = \ln(t) + \ln(u).</math> Равенството (1) го дели интегралот на два дела, додека равенството (2) е промена на променливата ({{math|1=''w'' = ''x''/''t''}}). На долната илустрација, поделбата одговара на површините во жолта и сина боја. Менувајќи ја левата сина страна, вертикално за фактор ''t'' и кратејќи ја со истиот фактор хоризонтално не ја менува неговата големина. Поместувајќи ја соодветно, површината повторно одговара на графиконот на функцијата {{math|1=''f''(''x'') = 1/''x''}}. Значи, сината површина на левата страна, која е интеграл од {{math|''f''(''x'')}} од ''t'' до ''tu'' е иста како интегралот од 1 до ''u''. Ова го поткрепува равенството (2) со погеометриски доказ. [[Податотека:Natural logarithm product formula proven geometrically.svg|мини|центар|500px|Визуелен доказ за формулата за производ од природен логаритам |alt=The hyperbola depicted twice. The area underneath is split into different parts.]] Формулата за степен {{math|1=ln(''t''^''r'') = ''r'' ln(''t'')}} може да се изведе на сличен начин: :<math> \ln(t^r) = \int_1^{t^r} \frac{1}{x}dx = \int_1^t \frac{1}{w^r} \left(rw^{r - 1} \, dw\right) = r \int_1^t \frac{1}{w} \, dw = r \ln(t). </math> Второто равенство користи смена на променливите ([[интегрирање со смена на променливата]]), {{math|1=''w'' = ''x''^1/''r''}}. Збирот од реципрочните вредности од природните броеви, :<math>1 + \frac 1 2 + \frac 1 3 + \cdots + \frac 1 n = \sum_{k=1}^n \frac{1}{k},</math> се нарекува [[хармониски ред (математика)|хармониски ред]]. Тој е тесно поврзан со природниот логаритам: кога ''n'' тежнее кон [[бесконечност]], разликата, :<math>\sum_{k=1}^n \frac{1}{k} - \ln(n),</math> [[гранична вредност на низа|конвергира]] (т.е., доаѓа произволно блиску) кон број познат како [[Ојлер–Маскерониева константа]]. Овој врска помага во анализата на перформансите на алгоритми како што е [[квиксорт]].<ref>{{Citation|last1=Havil|first1=Julian|title=Gamma: Exploring Euler's Constant|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-09983-5|year=2003}}, sections 11.5 and 13.8</ref> Постојат и некои други претставувања на логаритмот во форма на интеграл кои се корисни во некои ситуации: :<math> \ln(x) = -\lim_{\epsilon \to 0} \int_\epsilon^\infty \frac{dt}{t}\left( e^{-xt} - e^{-t} \right)</math> :<math> \ln(x) = \int_0^\infty\,\frac{dt}{t}\,\left[\cos(t)-\cos(xt)\right]</math> Првиот идентитет може да се верифицира со покажување дека тој има иста вредност во {{math|1=''x'' = 1}}, и ист извод. Вториот идентитет може да се докаже запишувајќи :<math> \frac1t =\int_0^\infty\,dq\,e^{-qt} </math> и вметнувајќи [[Лапласова трансформација]] на {{math|1=cos(''xt'')}} (и {{math|1=cos(''t'')}}). ===Трансценденција на логаритмот === [[Реален број|Реалните броеви]] кои не се [[алгебарски број|алгебарски]] се нарекуваат [[трансцендентен број|трансцендентни]];<ref>{{citation|title=Selected papers on number theory and algebraic geometry|volume=172|first1=Katsumi|last1=Nomizu|authorlink=Katsumi Nomizu|location=Providence, RI|publisher=AMS Bookstore|year=1996|isbn=978-0-8218-0445-2|page=21|url={{google books |plainurl=y |id=uDDxdu0lrWAC|page=21}}}}</ref> на пример, [[Pi|{{pi}}]] и ''[[е (математичка константа)|е]]'' се такви броеви, но <math>\sqrt{2-\sqrt 3}</math> не е. Логаритмот е пример за [[трансцендентна функција]]. [[Гелфонд–Шнајдеровата теорема]] тврди дека вообичаено логаритмите земаат трнсцендентни, т.е., „тешки“ вредности.<ref>{{Citation|last1=Baker|first1=Alan|author1-link=Alan Baker (mathematician)|title=Transcendental number theory|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-20461-3|year=1975}}, p.&nbsp;10</ref> ==Пресметување== [[Податотека:Logarithm keys.jpg|мини|Логаритамските копчиња (''log'' за основа 10 и ''ln'' за основа ''e'') на типичен научно сметало]] Во некои случаи логаритмите лесно се пресметуваат, на пример {{math|1=log₁₀(1000) = 3}}. Во општ случај, логаритмите може да се пресметаат користејќи [[степенен ред|степенени редови]] или [[аритметичко-геометриска средина]], или со вадење податоци од претходно пресметанa [[логаритамска таблица]] која обезбедува фиксна точност.<ref>{{Citation | last1=Muller | first1=Jean-Michel | title=Elementary functions | publisher=Birkhäuser Boston | location=Boston, MA | edition=2 | isbn=978-0-8176-4372-0 | year=2006}}, sections 4.2.2 (p. 72) and 5.5.2 (p. 95)</ref><ref>{{Citation |last1=Hart |last2=Cheney |last3=Lawson |year=1968|publisher=John Wiley|location=New York|title=Computer Approximations|series=SIAM Series in Applied Mathematics|display-authors=etal}}, section 6.3, p.&nbsp;105–111</ref> [[Њутнов метод|Њутновиот метод]], итеративен метод за приближно решавање на равенки, може исто така да се користи за пресметување логаритам, бидејќи неговата обратна функција, експоненцијалната функција, може ефикасно да се пресмета.<ref>{{Citation|last1=Zhang |first1=M. |last2=Delgado-Frias |first2=J.G. |last3=Vassiliadis |first3=S. |title=Table driven Newton scheme for high precision logarithm generation |url=http://ieeexplore.ieee.org/xpl/articleDetails.jsp?arnumber=326783 |doi=10.1049/ip-cdt:19941268 |journal=IEE Proceedings Computers & Digital Techniques |issn=1350-2387 |volume=141 |year=1994 |issue=5 |pages=281–292 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150529214127/http://ieeexplore.ieee.org/xpl/articleDetails.jsp?arnumber=326783 |archivedate=29 May 2015 }}, section 1 for an overview</ref> Користејќи таблици, за пресметување на логаритми може да се користат методи слични на методата CORDIC, доколку на располагање се само собирањето и поместувањето (шифт) на битови.<ref>{{Citation |url= |first=J. E.|last=Meggitt|title=Pseudo Division and Pseudo Multiplication Processes|journal=IBM Journal|date=April 1962|doi=10.1147/rd.62.0210}}</ref><ref>{{Citation |last=Kahan |first=W. |authorlink= William Kahan |title=Pseudo-Division Algorithms for Floating-Point Logarithms and Exponentials |date= May 20, 2001 |publisher= |journal= |doi= }}</ref> Освен тоа, двоичниот логаритамски алгоритам го пресметува {{math|lb(''x'')}} [[рекурзија|рекурзивно]] заснован на повторени коренувања на ''x'', искористувајќи ја предноста на релацијата :<math>\log_2(x^2) = 2 \log_2 (x). \,</math> ===Степенени редови=== ;Тејлоров ред [[Податотека:Taylor approximation of natural logarithm.gif|десно|мини|Тејлоровиот ред of&nbsp;{{math|ln(''z'')}} центриран во&nbsp;{{math|''z'' {{=}} 1}}. Анимацијата ги покажува првите &nbsp;10 апроксимации со 99-тата и 100-тата. Апроксимациите не конвергираат после растојанието од 1 од центарот.|alt=An animation showing increasingly good approximations of the logarithm graph.]] За кој било реален број {{mvar|z}} кој задоволува {{math|0 < ''z'' < 2}}, важи следната формула:{{refn|The same series holds for the principal value of the complex logarithm for complex numbers {{mvar|z}} satisfying {{math|{{!}}''z'' − 1{{!}} < 1}}.|group=nb}}<ref name=AbramowitzStegunp.68>{{Harvard citations|editor1-last=Abramowitz|editor2-last=Stegun|year=1972 |nb=yes|loc=p. 68}}</ref> :<math> \ln (z) = \frac{(z-1)^1}{1} - \frac{(z-1)^2}{2} + \frac{(z-1)^3}{3} - \frac{(z-1)^4}{4} + \cdots </math> Ова е [[скратеница]] за исказот дека {{math|ln(''z'')}} може да биде апроксимиран до сè поточна вредност со следните изрази: :<math> \begin{array}{lllll} (z-1) & & \\ (z-1) & - & \frac{(z-1)^2}{2} & \\ (z-1) & - & \frac{(z-1)^2}{2} & + & \frac{(z-1)^3}{3} \\ \vdots & \end{array} </math> На пример, со {{math|''z'' {{=}} 1,5}} третата апроксимација дава 0,4167, што е околу 0,011 повеќе од {{math|ln(1,5) {{=}} 0,405465}}. Овој [[ред (математика)|ред]] го апроксимира {{math|ln(''z'')}} со произволна точност, под услов бројот на собироци да е доволно голем. Во елементарната математичка анализа, {{math|ln(''z'')}} е [[гранична вредност]] на редот. Тоа е [[Тејлоров ред]] од [[природен логаритам]] во {{math|1=''z'' = 1}}. Тејлоровиот ред од {{math|ln(''z'')}} обезбедува особено корисна апроксимација за {{math|ln(1+''z'')}} кога {{mvar|z}} е мал, {{math|{{!}}''z''{{!}} < 1}}, бидејќи тогаш :<math> \ln (1+z) = z - \frac{z^2}{2} +\frac{z^3}{3}\cdots \approx z. </math> На пример, со {{math|1=''z'' = 0,1}} првата апроксимација дава {{math|ln(1,1) ≈ 0,1}}, што е за 5% помала од коректната вредност 0,0953. ;Поефикасен ред Друг ред се заснова на функцијата на [[површина на хиперболична тангента]]: :<math> \ln (z) = 2\cdot\operatorname{artanh}\,\frac{z-1}{z+1} = 2 \left ( \frac{z-1}{z+1} + \frac{1}{3}{\left(\frac{z-1}{z+1}\right)}^3 + \frac{1}{5}{\left(\frac{z-1}{z+1}\right)}^5 + \cdots \right ), </math> за кој било реален број {{math|''z'' > 0}}.{{refn|The same series holds for the principal value of the complex logarithm for complex numbers {{mvar|z}} with positive real part.|group=nb}}<ref name=AbramowitzStegunp.68 /> Користејќи го сигма обележувањето, истото може да се напише како :<math>\ln (z) = 2\sum_{n=0}^\infty\frac{1}{2n+1}\left(\frac{z-1}{z+1}\right)^{2n+1}.</math> Овој ред може да се изведе од горниот Тејлоров ред. Истиот конвергира побрзо отколку Тејлоровиот ред особено ако {{mvar|z}} е блиско до 1. На пример, за {{math|1=''z'' = 1,5}}, првите три члена од вториот ред апроксимира {{math|ln(1,5)}} со грешка од околу {{вред|3|e=-6}}. Брзата конвергенција на {{mvar|z}} блиско до 1 може да се искористи како предност на следниов начин: за дадена апроксимација со мала точност {{math|''y'' ≈ ln(''z'')}} и ставајќи :<math>A = \frac z{\exp(y)}, \,</math> логаритмот од {{mvar|z}} е: :<math>\ln (z)=y+\ln (A). \,</math> Колку што е првичната апроксимација {{mvar|y}} е подобра, толку {{mvar|A}} е поблиска до 1, па неговиот логаритам може да се пресмета ефикасно. {{mvar|A}} може да се пресмета со користење на [[експоненцијална функција|експоненцијален ред]], кој конвергира брзо под услов {{mvar|y}} да не е многу голем. Пресметувањето на логаритам од поголем {{mvar|z}} може да биде сведен на помали вредности за {{mvar|z}} запишувајќи {{math|''z'' {{=}} ''a'' • 10^''b''}}, така што {{math|ln(''z'') {{=}} ln(''a'') + ''b'' • ln(10)}}. За пресметување на логаритми од цели броеви може да се искористи тесно поврзан метод. Од горниот ред, следува дека: :<math>\ln (n+1) = \ln(n) + 2\sum_{k=0}^\infty\frac{1}{2k+1}\left(\frac{1}{2 n+1}\right)^{2k+1}.</math> Ако е познат логаритмот на голем цел број {{mvar|n}}, тогаш редот станува брзо конвергентен ред за {{math|log(''n''+1)}}. ===Апроксимација со аритметичко-геометриска средина === [[Аритметичко-геометриска средина|Аритметичко-геометриската средина]] дава апроксимации со голема точност за [[природен логаритам]]. Во 1982 година Сасаки и Канада покажале дека истиот бил особено брз за точност меѓу 400 и 1000 децимални места, додека методите со Тејлоров ред биле типично побрзи кога била потребна помала точност. Во нивната работа {{math|ln(''x'')}} е апроксимиран со точност {{math|2^−''p''}} (или ''p'' битови на точност) со следната формула (благодарение на [[Карл Фридрих Гаус]]):<ref>{{Citation |first1=T. |last1=Sasaki |first2=Y. |last2=Kanada |title=Practically fast multiple-precision evaluation of log(x) |journal=Journal of Information Processing |volume=5|issue=4 |pages=247–250 |year=1982 | url=http://ci.nii.ac.jp/naid/110002673332 | accessdate=}}</ref><ref>{{Citation |first1=Timm |last1=Ahrendt|title=Fast computations of the exponential function|publisher=Springer|location=Berlin, New York|series=Lecture notes in computer science|doi=10.1007/3-540-49116-3_28|volume=1564|year=1999|pages=302–312}}</ref> :<math>\ln (x) \approx \frac{\pi}{2 M(1,2^{2-m}/x)} - m \ln (2).</math> Тука {{math|M(''x'',''y'')}} ја означува [[аритметичко-геометриска средина|аритметичко-геометриската средина]] од ''x'' и ''y''. Истата се добива со повторени пресметувања на средната вредност {{math|(x+y)/2}} ([[аритметичка средина]]) и <math>\sqrt{xy}</math> ([[геометриска средина]]) од ''x'' и ''y'' тогаш нека овие два броја станат следните ''x'' и ''y''. Двата броја брзо конвергираат кон заедничка гранична вредност чија вредност е {{math|M(''x'',''y'')}}. ''m'' се избира така што :<math>x \,2^m > 2^{p/2}.\, </math> за да се осигура бараната точност. Поголем ''m'' прави пресметката на {{math|M(''x'',''y'')}} да има повеќе чекори (првичните x и y се подалеку, па се потребни повеќе чекори за конвергирање) но дава поголема точност. Константите {{math|pi}} и {{math|ln(2)}} може да се пресметаат со брзоконвергирарчки ред. ===Фајнманов алгоритам=== Додека работел на [[проект Менхетен|проектот Менхетен]] во Националната лабораторија Лос Аламос, [[Ричард Фајнман]] развил алгоритам сличен на алгоритмот за делење кој подоцна бил искористен во Конекшен машин (Connection Machine). Алгоритмот го користи фактот што секој реален број <math> 1 < x < 2 </math> е еднозначно претставен како производ од посебни множители во форма <math> 1 + 2^{-k} </math>. Алгоритмот секвенцијално го гради тој производ <math>P</math>: ако <math>P \cdot (1 + 2^{-k}) < x</math>, потоа го менува <math>P</math> во <math> P \cdot (1 + 2^{-k}) </math>. Потоа го зголемува <math>k</math> за еден. Алгоритмот запира кога <math>k</math> е доволно голем за да ја даде бараната точност. Бидејќи <math>\log(x)</math> е збир од членови во форма <math>\log(1 + 2^{-k})</math> што одговараат на оние <math>k</math> за кои множителот <math>1 + 2^{-k}</math> бил вклучен во производот <math>P</math>, <math>\log(x)</math> може да биде пресметан со едноставно собирање користејќи ја таблицата на <math>\log(1 + 2^{-k})</math> за сите <math>k</math>. За логаритамската таблица може да се користи која било основа.<ref>{{Наведено списание |first=Danny |last=Hillis |authorlink=Danny Hillis |title=Richard Feynman and The Connection Machine |journal=Physics Today |volume= |issue= |pages= |date=January 15, 1989 |doi=}}</ref> ==Примена== [[Податотека:NautilusCutawayLogarithmicSpiral.jpg|мини|Наутилус прикажува логаритамска спирала|alt=A photograph of a nautilus' shell.]] Логаритмите имаат многу примени во и вон математиката. Некои од овие појави се однесуваат на поимот инваријанса на скалата. На пример, секој простор од школката [[наутилус]] е приближна копија од следниот, во размер со константен фактор. Ова води до [[логаритамска спирала]].<ref>{{Harvard citations |last1=Maor |year=2009 |nb=yes |loc=p. 135 }}</ref> [[Бенфордов закон|Бенфордовиот закон]] за распределба на водечките цифри исто така може да се објасни со инваријанса на скалата.<ref>{{Citation | last1=Frey | first1=Bruce | title=Statistics hacks | publisher=[[O'Reilly Media|O'Reilly]]|location=Sebastopol, CA| series=Hacks Series |url={{google books |plainurl=y |id=HOPyiNb9UqwC|page=275}}| isbn=978-0-596-10164-0 | year=2006}}, chapter 6, section 64</ref> Логаритмите исто така се поврзани со [[самосличност]]а. На пример, логаритмите се појавуваат при анализа на алгоритми кои решаваат проблем со негово делење на два помали проблеми и поправајќи ги нивните решенија.<ref>{{Citation | last1=Ricciardi | first1=Luigi M. | title=Lectures in applied mathematics and informatics | url={{google books |plainurl=y |id=Cw4NAQAAIAAJ}} | publisher=Manchester University Press | location=Manchester | isbn=978-0-7190-2671-3 | year=1990}}, p.&nbsp;21, section 1.3.2</ref> Димензиите на самослични геометриски облици, односно облици чии делови личат на целокупната слика се исто така засновани на логаритми. [[Логаритамска скала|Логаритамските скали]] се корисни за квантифицирање на релативните промени на вредноста за разлика од нејзината апсолутна разлика. Покрај тоа, бидејќи логаритамската функција {{math|log(''x'')}} расте многу бавно за големи ''x'', логаритамските скали се користат за компресија на научни податоци во големи размери (голем однос меѓу малите и големите податоци). Логаритмите исто така постојат во бројни научни формули како во [[формула на Циолковски|формулата на Циолковски]], [[Фенскеова равенка|Фенскеовата равенка]], [[Нернстова равенка|Нернстовата равенка]]. ===Логаритамска скала=== {{Главна|Логаритамска скала}} [[Податотека:Germany Hyperinflation.svg|Логаритамски графикон кој ја прикажува вредноста на една [[златна германска марка]] во [[хартиени марки]] за време на [[инфлација во Вајмарската Република|германската хиперинфлација во 1920-тите години]]|десно|мини|alt=A graph of the value of one mark over time. The line showing its value is increasing very quickly, even with logarithmic scale.]] Научните количини често се изразуваат како логаритми од други количини користејќи ''логаритамска скала''. На пример, [[децибел]]от е [[единица мерка]] поврзана со количини на [[логаритамска скала]]. Се заснова на десетичниот логаритам од [[сооднос]]ите - 10 пати десетичен логаритам од сооднос на [[моќ (физика)|моќности]] или 20 пати десетичен логаритам од сооднос на [[напон]]и. Се користи за да се квантифицира загубата на напонски нивоа при пренос на електрични сигнали,<ref>{{Citation|last1=Bakshi|first1=U. A.|title=Telecommunication Engineering|publisher=Technical Publications|location=Pune|isbn=978-81-8431-725-1|year=2009|url={{google books |plainurl=y |id=EV4AF0XJO9wC|page=A5}}}}{{Мртва_врска|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, section 5.2</ref> да се опишат нивоата на моќност на звуците во [[акустика]]та,<ref>{{Citation|last1=Maling|first1=George C.|editor1-last=Rossing|editor1-first=Thomas D.|title=Springer handbook of acoustics|publisher=[[Springer-Verlag]]|location=Berlin, New York|isbn=978-0-387-30446-5|year=2007|department=Noise}}, section 23.0.2</ref> и [[апсорпција]]та на светлината во полињата на [[спектрометар|спектрометријата]] и [[оптика]]та. [[Однос сигнал/шум|Односот сигнал/шум]] кој ја опишува количината на несакан [[шум (електроника)|шум]] во однос на [[сигнал]]от исто така се мери во децибели.<ref>{{Citation | last1=Tashev | first1=Ivan Jelev | title=Sound Capture and Processing: Practical Approaches | publisher=[[John Wiley & Sons]] | location=New York | isbn=978-0-470-31983-3 | year=2009|url={{google books |plainurl=y |id=plll9smnbOIC|page=48}}|page=98}}</ref> На слична тема, [[вршен однос сигнал/шум|вршниот однос сигнал/шум]] вообичаено се користи за да се оцени квалитетот на звукот и методите на [[компресија на слика]] користејќи логаритам.<ref>{{Citation | last1=Chui | first1=C.K. | title=Wavelets: a mathematical tool for signal processing | publisher=[[Society for Industrial and Applied Mathematics]] | location=Philadelphia | series=SIAM monographs on mathematical modeling and computation | isbn=978-0-89871-384-8 | year=1997|url={{google books |plainurl=y |id=N06Gu433PawC|page=180}}|page=180}}</ref> Силата на земјотресот се мери со земање десетичен логаритам од емитираната енергија. Ова се користи во [[скала на моментна магнитуда|скалата на моментна магнитуда]] или во [[Рихтерова скала|Рихтеровата скала]]. На пример, земјотрес со магнитуда 5,0 ослободува 32 пати {{math|(10^1,5)}}, а со магнитуда 6,0 ослободува 1000 пати {{math|(10³)}} од енергијата на земјотрес со магнитуда 4,0.<ref>{{Citation|last1=Crauder|first1=Bruce|last2=Evans|first2=Benny|last3=Noell|first3=Alan|title=Functions and Change: A Modeling Approach to College Algebra|publisher=Cengage Learning|location=Boston|edition=4|isbn=978-0-547-15669-9|year=2008}}, section 4.4.</ref> Друга логаритамска скала е [[привидна ѕвездена величина|привидната ѕвездена величина]]. Истата ја мери сјајноста на ѕвездите логаритамски.<ref>{{Citation|last1=Bradt|first1=Hale|title=Astronomy methods: a physical approach to astronomical observations|publisher=Cambridge University Press|series=Cambridge Planetary Science|isbn=978-0-521-53551-9|year=2004}}, section 8.3, p.&nbsp;231</ref> Уште еден пример е [[pH]] во [[хемија]]та; pH е минус од десетичниот логаритам од [[активност (хемија)|активност]] од јони од [[хидрониум]] (облик на [[водород]]ни [[јон]]и {{хем|H|+|}} во вода).<ref>{{Citation|author=[[МСЧПХ]]|title=Compendium of Chemical Terminology ("Gold Book")|edition=2|editor=A. D. McNaught, A. Wilkinson|publisher=Blackwell Scientific Publications|location=Oxford|year=1997|url=http://goldbook.iupac.org/P04524.html|isbn=978-0-9678550-9-7|doi=10.1351/goldbook}}</ref> Активноста на хидрониумските јони во неутрална вода е 10⁻⁷&nbsp;[[моларна концентрација|mol•L⁻¹]], па оттука pH е 7. Киселината има типичен pH од околу 3. Разликата од 4 соодветствува со односот 10⁴ од активноста, што значи, активноста на хидрониумски јон на киселина е околу {{math|10⁻³ mol•L⁻¹}}. Полулогаритамските графици го користат концептот на логаритамска скала за визуелизација: една оска, вообичаено вертикалната е градирана логаритамски. На пример, графиконот десно го компресира стрмиот пораст од 1 милион на 1 трилиони со истата стапка (на вертикалната оска) како порастот од 1 до 1 милион. На таквите графици, експоненцијалните функции во облик {{math|1=''f''(''x'') = ''a'' • ''b''^''x''}} се јавуваат како прави линии со [[наклон (математика)|наклон]] еднаков на логаритам од ''b''. Логаритамско-логаритамски графици со двете оски градирани логаритамски, при што функциите во облик {{math|1=''f''(''x'') = ''a'' • ''x''^''k''}} се изразени како прави линии чиј наклон е еднаков на експонентот ''k''. Ова се применува за визуелизација и анализи на [[степенен закон|степенени закони]].<ref>{{Citation|last1=Bird|first1=J. O.|title=Newnes engineering mathematics pocket book |publisher=Newnes|location=Oxford|edition=3|isbn=978-0-7506-4992-6|year=2001}}, section 34</ref> ===Психологија=== Логаритмите се јавуваат во неколку закони кои ја опишуваат [[човечка перцепција|човечката перцепција]]:<ref>{{Citation | last1=Goldstein | first1=E. Bruce | title=Encyclopedia of Perception | url={{google books |plainurl=y |id=Y4TOEN4f5ZMC}} | publisher=Sage | location=Thousand Oaks, CA | series=Encyclopedia of Perception | isbn=978-1-4129-4081-8 | year=2009}}, p.&nbsp;355–356</ref><ref>{{Citation | last1=Matthews | first1=Gerald | title=Human performance: cognition, stress, and individual differences | url={{google books |plainurl=y |id=0XrpulSM1HUC}} | publisher=Psychology Press | location=Hove | series=Human Performance: Cognition, Stress, and Individual Differences | isbn=978-0-415-04406-6 | year=2000}}, p.&nbsp;48</ref> [[Хиковиот закон]] предлага логаритамски однос меѓу времето кое е потребно да поединци изберат алтернатива и бројот на алтернативи што го имаат.<ref>{{Citation|last1=Welford|first1=A. T.|title=Fundamentals of skill|publisher=Methuen|location=London|isbn=978-0-416-03000-6 |oclc=219156|year=1968}}, p.&nbsp;61</ref> [[Фитовиот закон]] предвидува дека потребното време за брзо преместување во целната област е логаритамска функција од растојанието до целта и големината на целта.<ref>{{Citation|author=Paul M. Fitts|date=June 1954|title=The information capacity of the human motor system in controlling the amplitude of movement|journal=Journal of Experimental Psychology|volume=47|issue=6|pages=381–391 | pmid=13174710 | doi =10.1037/h0055392 }}, reprinted in {{Citation|journal=Journal of Experimental Psychology: General|volume=121|issue=3|pages=262–269|year=1992|pmid=1402698|url=http://sing.stanford.edu/cs303-sp10/papers/1954-Fitts.pdf|format=PDF|accessdate=|title=The information capacity of the human motor system in controlling the amplitude of movement|author=Paul M. Fitts|doi=10.1037/0096-3445.121.3.262|archive-date=2023-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230324001351/http://sing.stanford.edu/cs303-sp10/papers/1954-Fitts.pdf|url-status=dead}}</ref> Во [[психофизика]]та, [[Вебер-Фехнеров закон|Вебер-Фехнеровиот закон]] предлага логаритамски однос меѓу [[дразба (психологија)|дразбата]] и [[осет (психологија)|осетот]] како што е актуелната спроти перципираната тежина што ја носи едно лице.<ref>{{Citation | last1=Banerjee | first1=J. C. | title=Encyclopaedic dictionary of psychological terms | publisher=M.D. Publications | location=New Delhi | isbn=978-81-85880-28-0 | oclc=33860167 | year=1994|url={{google books |plainurl=y |id=Pwl5U2q5hfcC|page=306}} |page=304}}</ref> (Овој „закон“ сепак е понепрецизен од поновите модели како што е [[Стивенсов степенен закон|Стивенсовиот степенен закон]].<ref>{{Citation|last1=Nadel|first1=Lynn|author1-link=Lynn Nadel|title=Encyclopedia of cognitive science|publisher=[[John Wiley & Sons]]|location=New York|isbn=978-0-470-01619-0|year=2005}}, lemmas ''Psychophysics'' and ''Perception: Overview''</ref>) Психолошките студии покажале дека лицата со мало математичко образование тежнеат да ги проценуваат количините логаритамски, односно тие ги позиционираат броевите на необележана линија според нивните логаритми, така што 10 е поставен еднакво блиску до 1000 како што е 100 до 1000. Зголеменото образование го поместува ова кон линеарна процена (позиционирање на 1000 10 пати подалеку) во некои околности, додека логаритмите се користат кога броевите кои треба да се претстават е тешко да се постават линеарно.<ref>{{Citation | doi=10.1111/1467-9280.02438 | last1=Siegler|first1=Robert S.|last2=Opfer|first2=John E.|title=The Development of Numerical Estimation. Evidence for Multiple Representations of Numerical Quantity|volume=14|issue=3|pages=237–43|year=2003|journal=Psychological Science |url=http://www.psy.cmu.edu/~siegler/sieglerbooth-cd04.pdf | pmid=12741747}}</ref><ref>{{Citation|last1=Dehaene| first1=Stanislas|last2=Izard|first2=Véronique |last3=Spelke| first3=Elizabeth|last4=Pica| first4=Pierre| title=Log or Linear? Distinct Intuitions of the Number Scale in Western and Amazonian Indigene Cultures|volume=320|issue=5880|pages=1217–1220|doi=10.1126/science.1156540|pmc=2610411|pmid=18511690| year=2008|journal=Science|postscript=<!--None-->}}</ref> ===Теорија на веројатност и статистика === [[Податотека:PDF-log normal distributions.svg|мини|десно|alt=Three asymmetric PDF curves|Три [[функција за густина на веројатност|функции за густина на веројатност]] на случајни променливи со нормални логаритамски распределби. Локацискиот параметар {{math|μ}}, кој е нула за сите три прикажани функции за густина на веројатност, е средна вредност од логаритмот од случајната променлива, не средна вредност од самата променлива.]] [[Податотека:Benfords law illustrated by world's countries population.png|Распределба на првите цифри (во %, црвени столпчиња) на [[список на држави по население|населението на 237 држави во светот]]. Црните точки ја означуваат предикцијата на распределба според Бенфордовиот закон.|мини|десно|alt=A bar chart and a superimposed second chart. The two differ slightly, but both decrease in a similar fashion.]] Логаритмите се јавуваат во [[теорија на веројатноста|теоријата на веројатноста]]: [[закон на големите броеви|законот на големите броеви]] диктира дека, за [[правилна паричка]], како што бројот на фрлања на паричката се зголемува кон бесконечност, посматраниот однос на аверси [[биномна распределба|се приближува кон половина]]. Флуктуациите на овој однос околу една половина се опишани со [[закон за итеративен логаритам|законот за итеративен логаритам]].<ref>{{Citation | last1=Breiman | first1=Leo | title=Probability | publisher=[[Society for Industrial and Applied Mathematics]] | location=Philadelphia | series=Classics in applied mathematics | isbn=978-0-89871-296-4 | year=1992}}, section 12.9</ref> Логаритмите исто така се јавуваат и во [[lнормална логаритамска дистрибуција|нормални логаритамски дистрибуции]]. Кога логаритам од [[случајна променлива]] има [[нормална распределба]], се вели дека променливата има нормална логаритамска распределба.<ref>{{Citation|last1=Aitchison|first1=J.|last2=Brown|first2=J. A. C.|title=The lognormal distribution|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-04011-2 |oclc=301100935|year=1969}}</ref> Нормалните логаритамски распределби се среќаваат во многу полиња, секаде каде променливата е формирана од производ од бројни независни позитивни случајни променливи, на пример во изучувањето на турбуленција.<ref> {{Citation | title = An introduction to turbulent flow | author = Jean Mathieu and Julian Scott | publisher= Cambridge University Press | year = 2000 | isbn = 978-0-521-77538-0 | page = 50 | url = {{google books |plainurl=y |id=nVA53NEAx64C|page=50}} }}</ref> Логаритмите се користат за процена на [[максимална возможност]] на параметарски [[статистички модел]]и. За ваков модел, [[функција на возможност|функцијата на возможност]] зависи од најмалку еден [[параметарски модел|параметар]] што треба да се процени. Максимумот на функцијата на возможност се јавува при иста параметарска вредност како и максимумот на логаритмот од возможноста ("''log&nbsp;возможност''"), бидејќи логаритмот е растечка функција. Логаритамската возможност е полесно да се максимизира, особено за мултиплицирани возможности за независни случајни променливи.<ref>{{Citation|last1=Rose|first1=Colin|last2=Smith|first2=Murray D.|title=Mathematical statistics with Mathematica|publisher=[[Springer-Verlag]]|location=Berlin, New York|series=Springer texts in statistics|isbn=978-0-387-95234-5|year=2002}}, section 11.3</ref> [[Бенфордов закон|Бенфордовиот закон]] ја опишува појавата на цифри во бројни [[податочна група|податочни групи]], како што се висини на згради. Според Бенфордовиот закон, веројатноста првата децимална цифра од една ставка во податочниот примерок е ''d'' (од 1 до 9) е еднаква {{math|log₁₀(''d'' + 1) − log₁₀(''d'')}}, ''без разлика'' од единицата мерка.<ref>{{Citation|last1=Tabachnikov|first1=Serge|authorlink1=Sergei Tabachnikov|title=Geometry and Billiards|publisher=[[American Mathematical Society]]|location=Providence, R.I.|isbn=978-0-8218-3919-5|year=2005|pages=36–40}}, section 2.1</ref> Така, може да се очекува дека околу 30% од податоците да имаат прва цифра 1, 18% почнуваат со 2, итн. Ревизорите ги проучуваат девијациите од Бенфордовиот закон за да откријат измамничко сметководство.<ref>{{Citation|title=The Effective Use of Benford's Law in Detecting Fraud in Accounting Data|first1=Cindy|last1=Durtschi|first2=William|last2=Hillison|first3=Carl|last3=Pacini|url=http://faculty.usfsp.edu/gkearns/Articles_Fraud/Benford%20Analysis%20Article.pdf|volume=V|pages=17–34|year=2004|journal=Journal of Forensic Accounting|accessdate=2018-02-25|archive-date=2017-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829062510/http://faculty.usfsp.edu/gkearns/Articles_Fraud/Benford%20Analysis%20Article.pdf|url-status=dead}}</ref> ===Комплексност на пресметки === [[Анализа на алгоритми|Анализата на алгоритми]] е гранка на [[информатика]] што ги проучува [[временска комплексност|перформансите]] на [[алгоритам|алгоритмите]] (сметачки програми кои решаваат одреден проблем).<ref name=Wegener>{{Citation|last1=Wegener|first1=Ingo| title=Complexity theory: exploring the limits of efficient algorithms|publisher=[[Springer-Verlag]]|location=Berlin, New York|isbn=978-3-540-21045-0|year=2005}}, pages 1-2</ref> Логаритмите се корисни за опишување на алгоритмите кои го делат проблемот на помали делови и се вклучуваат при решавање на потпроблемите.<ref>{{Citation|last1=Harel|first1=David|last2=Feldman|first2=Yishai A.|title=Algorithmics: the spirit of computing|location=New York|publisher=[[Addison-Wesley]]|isbn=978-0-321-11784-7|year=2004}}, p.&nbsp;143</ref> На пример, да се најде број во подреден список, алгоритам за [[двоично пребарување]] го проверува средниот запис и продолжува со половина пред или по средниот запис доколку бројот сè уште не е пронајден. Овој алгоритам во просек бара {{math|log₂(''N'')}} споредби, каде ''N'' е должината на списокот.<ref>{{citation | last = Knuth | first = Donald | authorlink = Donald Knuth | title = [[The Art of Computer Programming]] | publisher= Addison-Wesley |location=Reading, Mass. | year= 1998| isbn = 978-0-201-89685-5 }}, section 6.2.1, pp. 409–426</ref> Слично, алгоритмот за [[сортирање со спојување]] подредува неподреден список со делење на списокот на половини и подредувајќи ги истите пред да ги спои резултатите. Овој алгоритам типично бара време приближно пропорционално на {{math|''N'' • log(''N'')}}.<ref>{{Harvard citations|last = Knuth | first = Donald|year=1998|loc=section 5.2.4, pp. 158–168|nb=yes}}</ref> Тука не е специфицирана основата на логаритмот бидејќи резултатот се менува само за константен фактор кога се користи друга основа. Вообичаено константниот фактор се занемарува при анализата на алгоритми според стандардниот модел на униформен трошок.<ref name=Wegener20>{{Citation|last1=Wegener|first1=Ingo| title=Complexity theory: exploring the limits of efficient algorithms|publisher=[[Springer-Verlag]]|location=Berlin, New York|isbn=978-3-540-21045-0|year=2005|page=20}}</ref> За функција {{math|''f''(''x'')}} се вели дека логаритамски расте ако {{math|''f''(''x'')}} е (точно или приближно) пропорционално на логаритам од ''x''. (Биолошките описи на растот на организам, сепак, го користат овој термин за експоненцијална функција.<ref>{{Citation |last1=Mohr|first1=Hans|last2=Schopfer|first2=Peter|title=Plant physiology|publisher=Springer-Verlag|location=Berlin, New York|isbn=978-3-540-58016-4|year=1995}}, chapter 19, p.&nbsp;298</ref>) На пример, кој било [[природен број]] ''N'' може да биде претставен во [[двоичен броен систем|двоичниот облик]] во не повеќе од {{math|log₂(''N'') + 1}} [[бит]]а. Со други зборови, потребната [[сметачко памтење|памтењето]] за да се складира ''N'' расте логаритамски со ''N''. ===Ентропија и хаос=== [[Податотека:Chaotic Bunimovich stadium.png|десно|мини|[[Динамичен билјард|Билјард]] на овална [[билјардна маса]]. Две честички, стартувајќи од центарот со агол кој се разликува за еден степен, имаат патеки кои хаотично дивергираат заради [[рефлексија (физика)|рефлексиите]] на границата.|alt=An oval shape with the trajectories of two particles.]] [[Ентгропија]]та е мерка на неред на некој систем. Во [[статистичка термодинамика|статистичката термодинамика]], ентропијата ''S'' на некој [[физички систем]] е дефинирана со :<math> S = - k \sum_i p_i \ln(p_i).\, </math> Сумата е над сите можни состојби ''i'' на предметниот систем, како што се позициите на честички гас во контејнер. Освен тоа, {{math|''p''_''i''}} е веројатност дека состојбата ''i'' е достигната и ''k'' е [[Болцманова константа|Болцмановата константа]]. Слично, [[ентропија (теорија на информации)|ентропијата во теоријата на информации]] ја мери количината на информации. Доколку примачот на порака може да очекува која било од ''N'' можни пораки со иста веројатност, тогаш количината на информации пренесена со која било таква порака се квантифицира како {{math|log₂(''N'')}} бита.<ref>{{Citation|last1=Eco|first1=Umberto|author1-link=Umberto Eco|title=The open work |publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-63976-8|year=1989}}, section III.I</ref> [[Љапунов степен|Љапуновите степени]] користат логаритми за да го оценат степенот на хаотичност на [[динамички систем]]. На пример, за честичка која се движи на овална билјардска маса, дури и мали промени на почетните услови резултираат со многу различни патеки на честичката. Таквите системи се [[теорија на хаос|хаотични]] на [[детерминистички систем|детерминистички]] начин, бидејќи мали грешки во мерењето на почетната состојба предвидливо доведуваат до големи различни конечни состојби.<ref>{{Citation | last1=Sprott | first1=Julien Clinton | title=Elegant Chaos: Algebraically Simple Chaotic Flows | url={{google books |plainurl=y |id=buILBDre9S4C}} | publisher=[[World Scientific]] |location=New Jersey|isbn=978-981-283-881-0| year=2010}}, section 1.9</ref> Најмалку еден Љапунов степен на детерминистички хаотичен систем е позитивен. ===Фрактали=== [[Податотека:Sierpinski dimension.svg|Шерпињскиев триаголник (десно) е конструиран со повторено заменување на [[рамностран триаголник|рамностраните триаголници]] со три помали триаголници.|десно|мини|400px|alt=Parts of a triangle are removed in an iterated way.]] Логаритмите се јавуваат во дефинициите за [[фрактална димензија|димензија]] на [[фрактал]]ите.<ref>{{Citation|last1=Helmberg|first1=Gilbert|title=Getting acquainted with fractals|publisher=Walter de Gruyter|series=De Gruyter Textbook|location=Berlin, New York|isbn=978-3-11-019092-2|year=2007}}</ref> Фракталите се геометриски објекти кои се [[самосличност|самослични]]: мали делови ја репродуцираат, барем грубо, целата глобална структура. [[Шерпињскиев триаголник|Шерпињскиевиот триаголник]] (на сликата) може да се покрие со три негови копии, секоја со страни со половина од должината на оригиналните. Ова ја чини [[Хаусдорфова димензија|Хаусдорфовата димензија]] на оваа структура {{math|1=ln(3)/ln(2) ≈ 1,58}}. Друго логаритамско засновано обележување е добиено со броење на бројот на кутии потребни за да се покрие предметниот фрактал. ===Музика=== {{multiple image | direction = vertical | width = 350 | footer = Четири различни октави прикажани на линеарна скала, потоа прикажани на логаритамска скала (како што увото ги слуша). | image1 = 4octavesAndfrequencies.jpg | alt1 = Four different octaves shown on a linear scale. | image2 = 4octavesAndfrequenciesEars.jpg | alt2 = Four different octaves shown on a logarithmic scale. }} Логаритмите се поврзани со музичките тонови и [[интервал (музика)|интервали]]. При [[еднаква темперација]], соодносот на честотите зависи само од интервалот меѓу два тона, не од специфичната честота, или [[висина на звукот (музика)|висината на звукот]], на поединечните тонови. На пример, [[а (музичка нота)|нотата ''A'']] има честота од 440 [[Херц (единица)|Hz]] и [[B♭ (музичка нота)|''рамно B'']] има честота од 466&nbsp;Hz. Интервалот меѓу ''A'' и ''рамно B'' е [[полутон]], е оној меѓу ''рамно B'' и [[b (музичка нота)|''B'']] (честота 493&nbsp;Hz). Соодветно на тоа, соодносот на честотите е согласно: :<math>\frac{466}{440} \approx \frac{493}{466} \approx 1.059 \approx \sqrt[12]2.</math> Следствено, логаритмите може да се користат за опис на интервалите: интервалот се мери во полутонови со логаритам {{math|base-2^1/12}} од соодносот на [[честота|честоти]], додека логаритмот {{math|base-2^1/1200}} од соодносот на честоти го изразува интервалот во [[цент (музика)|центи]], стотинки од полутон. Последниот се користи за фино кодирање, како што е потребно за нееднакви темперации.<ref>{{Citation|last1=Wright|first1=David|title=Mathematics and music|location=Providence, RI|publisher=AMS Bookstore|isbn=978-0-8218-4873-9|year=2009}}, chapter 5</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:1em auto 1em auto;" |- ||'''Интервал'''<br />(двата тона се свират во исто време) ||1/12 тон {{audio|1_step_in_72-et_on_C.mid|пушти}} ||[[Полутон]] {{audio|help=no|Minor_second_on_C.mid|пушти}} ||[[Терца (интервал)|Природна терца]] {{audio|help=no|Just_major_third_on_C.mid|пушти}} ||[[Терца (интервал)]] {{audio|help=no|Major_third_on_C.mid|пушти}} ||[[Тритонус]] {{audio|help=no|Tritone_on_C.mid|пушти}} ||[[Октава]] {{audio|help=no|Perfect_octave_on_C.mid|пушти}} |- || '''Сооднос на честоти''' ''r'' || <math>2^{\frac 1 {72}} \approx 1,0097</math> || <math>2^{\frac 1 {12}} \approx 1,0595</math> || <math>\tfrac 5 4 = 1,25</math> || <math>\begin{align} 2^{\frac 4 {12}} & = \sqrt[3] 2 \\ & \approx 1,2599 \end{align} </math> || <math>\begin{align} 2^{\frac 6 {12}} & = \sqrt 2 \\ & \approx 1,4142 \end{align} </math> || <math> 2^{\frac {12} {12}} = 2 </math> |- || '''Соодветниот број на полутонови'''<br /><math>\log_{\sqrt[12] 2}(r) = 12 \log_2 (r)</math> || <math>\tfrac 1 6 \,</math> || <math>1 \,</math> || <math>\approx 3,8631 \,</math> || <math>4 \,</math> || <math>6 \,</math> || <math>12 \,</math> |- || '''Соодветниот број на центи'''<br /><math>\log_{\sqrt[1200] 2}(r) = 1200 \log_2 (r)</math> || <math>16 \tfrac 2 3 \,</math> || <math>100 \,</math> || <math>\approx 386.31 \,</math> || <math>400 \,</math> || <math>600 \,</math> || <math>1200 \,</math> |} ===Теорија на броеви=== [[Природен логаритам|Природните логаритми]] се тесно поврзани со [[функција на распределба на прости броеви|распределбата на простите броеви]] (2, 3, 5, 7, 11, ...), битна тема во [[теорија на броеви|теоријата на броеви]]. За кој било [[цел број]] ''x'', бројот на [[прост број|прости броеви]] помали или еднакви на ''x'' е изразен со [[функција на распределба на прости броеви|{{math|{{pi}}(''x'')}}]]. [[Теорема на прости броеви|Теоремата на прости броеви]] тврди дека {{math|{{pi}}(''x'')}} е приближно даден со :<math>\frac{x}{\ln(x)},</math> во смисла дека односот {{math|{{pi}}(''x'')}} и дропката се приближува на 1 кога ''x'' тежнее кон бесконечност.<ref>{{Citation|last1=Bateman|first1=P. T.|last2=Diamond|first2=Harold G.|title=Analytic number theory: an introductory course|publisher=[[World Scientific]]|location=New Jersey|isbn=978-981-256-080-3 |oclc=492669517|year=2004}}, theorem 4.1</ref> Следствено, веројатноста дека случајно одбран број меѓу 1 и ''x'' е прост е [[пропорционалност (математика)|обратнопропорционален]] на бројот на цифри на ''x''. Далеку подобра процена на {{math|{{pi}}(''x'')}} е дадена со функцијата на [[интегрален логаритам]] {{math|Li(''x'')}}, дефинирана со :<math> \mathrm{Li}(x) = \int_2^x \frac1{\ln(t)} \,dt. </math> [[Риманова хипотеза|Римановата хипотеза]], една од најстарите отворени математички претпоставки, може да се наведе споредувајќи ги {{math|{{pi}}(''x'')}} и {{math|Li(''x'')}}.<ref>{{Harvard citations|last1=Bateman|first1=P. T.|last2=Diamond|year=2004|nb=yes |loc=Theorem 8.15}}</ref> [[Ердеш-Кацова теорема|Ердеш-Кацовата теорема]] која го опишува бројот на различни [[прост делител|прости делители]] исто така го вклучува [[природен логаритам|природниот логаритам]]. Логаритам од ''n'' [[факториел]], {{math|1=''n''! = 1 • 2 • ... • ''n''}}, е даден со :<math> \ln (n!) = \ln (1) + \ln (2) + \cdots + \ln (n). \,</math> Ова може да се искористи за да се добие [[Стирлингова формула|Стирлинговата формула]], апроксимација за {{math|''n''!}} за големи ''n''.<ref>{{Citation|last1=Slomson|first1=Alan B.|title=An introduction to combinatorics|publisher=[[CRC Press]]|location=London|isbn=978-0-412-35370-3|year=1991}}, chapter 4</ref> ==Обопштувања== ===Комплексен логаритам=== {{Главна|Комплексен логаритам}} [[Податотека:Complex number illustration multiple arguments.svg|мини|десно|Поларен облик на {{math|''z {{=}} x + iy''}}. φ и φ' се аргументи од ''z''.|alt=An illustration of the polar form: a point is described by an arrow or equivalently by its length and angle to the ''x'' axis.]] [[Комплексен број|Комплексните броеви]] ''a'' кои е решенија на равенката :<math>e^a=z.\,</math> се нарекуваат ''комплексни логаритми''. Тука, ''z'' е комплексен број. Комплексен број општо се означува како {{math|1=''z = x + iy''}}, каде ''x'' и ''y'' се реални броеви, а ''i'' е [[имагинарна единица]]. Ваков број може визуелно да се претстави со точка во [[комплексна рамнина]], како што е прикажано десно. [[Поларен облик|Поларниот облик]] кодира ненулов комплексен број ''z'' со неговата [[апсолутна вредност]], односно, растојанието ''r'' до [[координатен почеток|координатниот почеток]], и аголот меѓу ''x'' оската и линијата која минува низ координатниот почеток и ''z''. Овој агол се нарекува [[аргумент на комплексен број|аргумент]] на ''z''. Апсолутната вредност ''r'' од ''z'' е :<math>r=\sqrt{x^2+y^2}. \,</math> Аргументот не е еднозначно одреден од ''z'': {{math|φ}} и {{math|φ}}' = {{math|φ}} + 2{{pi}} се аргументи на ''z'' бидејќи со додавање {{math|2{{pi}}}} [[радијан]]и или 360 степени{{refn|Види [[радијан]] за претворање меѓу 2[[pi|{{pi}}]] и 360 [[степен (агол)|степени]].|group=nb}} на φ соодветствува на „вртење“ околу координатниот почеток во насока на стрелките на часовникот за [[круг (агол)|круг]]. Резултатниот комплексен број е повторно ''z'', како што е илустрирано десно. Сепак, точно само еден аргумент {{math|φ}} ги задоволува {{math|−{{pi}} < φ}} и {{math|φ ≤ {{pi}}}}. Истиот се нарекува ''основен аргумент'', се означува {{math|Arg(''z'')}}, со големо ''A''.<ref>{{Citation|last1=Ganguly|location=Kolkata|first1=S.|title=Elements of Complex Analysis|publisher=Academic Publishers|isbn=978-81-87504-86-3|year=2005}}, Definition 1.6.3</ref> (Алтернативна нормализација е {{math|0 ≤ Arg(''z'') < 2{{pi}}}}.<ref>{{Citation|last1=Nevanlinna|first1=Rolf Herman|author1-link=Rolf Nevanlinna|last2=Paatero|first2=Veikko|title=Introduction to complex analysis|journal=London: Hilger|location=Providence, RI|publisher=AMS Bookstore|isbn=978-0-8218-4399-4|year=2007|bibcode=1974aitc.book.....W}}, section 5.9</ref>) [[Податотека:Complex log.jpg|десно|мини|Главната гранка на комплексен логаритам, Log(''z''). црната точка во {{math|''z'' {{=}} 1}} соодветствува на апсолутна вредност нула, а посветлите бои одговараат на поголеми апсолутни вредности. [[Тон (боја)|Тонот]] на бојата го кодира аргументот на Log(''z'').|alt=A density plot. In the middle there is a black point, at the negative axis the hue jumps sharply and evolves smoothly otherwise.]] Користејќи ги [[тригонометриски функции|тригонометриските функции]] [[синус]] и [[косинус]], или [[Ојлерова формула|комплексен експонент]], соодветно, ''r'' и φ се такви што следниве идентитети важат:<ref>{{Citation|last1=Moore|first1=Theral Orvis|last2=Hadlock|first2=Edwin H.|title=Complex analysis|publisher=[[World Scientific]]|location=Singapore|isbn=978-981-02-0246-0|year=1991}}, section 1.2</ref> :<math>\begin{array}{lll}z& = & r \left (\cos \varphi + i \sin \varphi\right) \\ & = & r e^{i \varphi}. \end{array} \, </math> Ова значи дека {{nowrap|''a''-ти}} степен од ''e'' е еднаков на ''z'', каде :<math>a = \ln (r) + i ( \varphi + 2 n \pi ), \,</math> φ е основниот аргумент Arg(''z'') и ''n'' е произволен цел број. Кој било таков ''a'' се нарекува комплексен логаритам од ''z''. Постојат бескрајно многу вакви броеви за разлика од еднозначно дефинираните реални логаритми. Ако {{math|1=''n'' = 0}}, ''a'' се нарекува ''основна вредност'' на логаритмот означен {{math|Log(''z'')}}. Основниот аргумент на кој било позитивен реален број ''x'' е 0; оттука {{math|Log(''x'')}} е реален број и е еднаков на реален (природен) логаритам. Сепак, горните формули за логаритми од производ и степен не ја обопштуваат основната вредност на комплексниот логаритам.<ref>{{Citation | last1=Wilde | first1=Ivan Francis | title=Lecture notes on complex analysis | publisher=Imperial College Press | location=London | isbn=978-1-86094-642-4 | year=2006|url=https://books.google.com/?id=vrWES2W6vG0C&pg=PA97&dq=complex+logarithm#v=onepage&q=complex%20logarithm&f=false}}, theorem 6.1.</ref> Илустрацијата на десната страна го прикажува {{math|Log(''z'')}}. Дисконтинуитетот, односно, скокот во тонот во негативниот дел од ''x'', или реалната оска, е предизвикан од скокот на основниот аргумент. Ова место се нарекува одгранување. Ова однесување може да е избегне само со намалување на ограничувањето за φ. Тогаш аргументот на ''z'' и, следствено, неговиот логаритам стануваат [[многузначна функција|многузначни функции]]. ===Обратни од други експоненцијални функции=== Степенувањето постои во многу области на математиката и нејзината обратна функција често се нарекува логаритам. На пример, [[логаритам од матрица|логаритмот од матрица]] е (многузначна) обратна функција од [[експонент на матрица]].<ref>{{Citation|last1=Higham|first1=Nicholas|author1-link=Nicholas Higham|title=Functions of Matrices. Theory and Computation|location=Philadelphia, PA|publisher=[[Society for Industrial and Applied Mathematics|SIAM]]|isbn=978-0-89871-646-7|year=2008}}, chapter 11.</ref> Друг пример е [[p-адична логаритамска функција|''p''-адичен логаритам]], обратна функција на [[p-адична експоненцијална функција|''p''-адичен експонент]]. И двата се дефинирани преку Тејлоров ред аналогно со реален случај.<ref>{{Neukirch ANT}}, section II.5.</ref> Во контекст на [[диференцијална геометрија]], [[експоненцијална мапа (Риманова геометрија)|експоненцијалната мапа]] го мапира [[тангентен простор|тангентниот простор]] во точката на [[диференцијабилна многукратност|многукратност]] во [[околина (математика)|околината]] на таа точка. Нејзината инверзија се нарекува логаритамска мапа.<ref>{{Citation|last1=Hancock|first1=Edwin R.|last2=Martin|first2=Ralph R.|last3=Sabin|first3=Malcolm A.|title=Mathematics of Surfaces XIII: 13th IMA International Conference York, UK, September 7–9, 2009 Proceedings|url=https://books.google.com/books?id=0cqCy9x7V_QC&pg=PA379|publisher=Springer|year=2009|page=379|isbn=978-3-642-03595-1}}</ref> Во контекст на [[конечна група|конечни групи]] степенувањето е дадено со повторено множење на еден групен елемент ''b'' со самиот себе. [[Дискретен логаритам|Дискретниот логаритам]] е целобројниот n кој е решение на равенката: :<math>b^n = x,\,</math> каде ''x'' е елемент од групата. Степенувањето може да се изврши ефикасно, но се верува дека е многу тешко да се пресмета дискретниот логаритам во некои групи. Оваа асиметрија има важна примена во [[асиметрична криптографија|криптографија со јавен клуч]], како што е на пример случајот со [[Дифи-Хелманов протокол|Дифи-Хелмановиот протокол]], рутина која обезбедува сигурна размена на [[криптографија|криптографски]] клучеви преку неосигурени информациски канали.<ref>{{Citation|last1=Stinson|first1=Douglas Robert|title=Cryptography: Theory and Practice|publisher=[[CRC Press]]|location=London|edition=3|isbn=978-1-58488-508-5|year=2006}}</ref> [[Цехов логаритам|Цеховиот логаритам]] е поврзан со дискретниот логаритам во мултипликативна група од ненулови елементи од [[конечно поле]].<ref>{{Citation|last1=Lidl|first1=Rudolf|last2=Niederreiter|first2=Harald|author2-link = Harald Niederreiter |title=Finite fields|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-39231-0|year=1997}}</ref> {{anchor|double logarithm}}Други обратни функции логаритамскослични ги вклучуваат ''двојниот логаритам'' ln(ln(''x'')), ''[[супер логаритам]]'' (негова мала варијација се нарекува [[итегриран логаритам]] во информатиката), [[Ламбертова W функција|Ламбертовата W функција]] и [[логит]]. Тие се обратни функции на [[двојна експоненцијална функција|двојната експоненцијална функција]], [[тетрација]], од {{math|''f''(''w'') {{=}} ''we^w''}},<ref>{{Citation | last1=Corless | first1=R. | last2=Gonnet | first2=G. | last3=Hare | first3=D. | last4=Jeffrey | first4=D. | last5=Knuth | first5=Donald | author5-link=Donald Knuth | title=On the Lambert ''W'' function | url=http://www.apmaths.uwo.ca/~djeffrey/Offprints/W-adv-cm.pdf | publisher=[[Springer-Verlag]] | location=Berlin, New York | year=1996 | journal=Advances in Computational Mathematics | issn=1019-7168 | volume=5 | pages=329–359 | doi=10.1007/BF02124750}}</ref> и од [[логистичка функција|логистичката функција]], соодветно.<ref>{{Citation | last1=Cherkassky | first1=Vladimir | last2=Cherkassky | first2=Vladimir S. | last3=Mulier | first3=Filip | title=Learning from data: concepts, theory, and methods | publisher=[[John Wiley & Sons]] | location=New York | series=Wiley series on adaptive and learning systems for signal processing, communications, and control | isbn=978-0-471-68182-3 | year=2007}}, p.&nbsp;357</ref> ===Поврзани концепти=== Од перспектива на [[теорија на групи|теоријата на групи]], идентитетот {{math|log(''cd'') {{=}} log(''c'') + log(''d'')}} го изразува [[изоморфизам на групи|изоморфизмот на групи]] меѓу позитивни [[реален број|реални броеви]] при множење и реалните броеви при собирање. Логаритамските функции се единствените непрекинати изоморфизми меѓу овие групи.<ref>{{Citation|last1=Bourbaki|first1=Nicolas|author1-link=Nicolas Bourbaki|title=General topology. Chapters 5—10|publisher=[[Springer-Verlag]]|location=Berlin, New York|series=Elements of Mathematics|isbn=978-3-540-64563-4|mr=1726872|year=1998}}, section V.4.1</ref> Со помош на тој изоморфизам, [[Харова мера|Харовата мера]] ([[Лебегова мера]]) ''dx'' на реалните броеви соодветствува на Харовата мера {{math|''dx''/''x''}} за позитивните реални броеви.<ref>{{Citation|last1=Ambartzumian|first1=R. V.|authorlink=Rouben V. Ambartzumian|title=Factorization calculus and geometric probability|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-34535-4|year=1990}}, section 1.4</ref> [[Логаритамска форма|Логаритамските форми]] {{math|''df''/''f''}} се јавуваат во [[комплексна анализа|комплексната анализа]] и [[алгебарска геометрија|алгебарската геометрија]] како [[диференцијален облик|диференцијални облици]] со логаритамски [[пол (комплексна анализа)|полови]].<ref>{{Citation|last1=Esnault|first1=Hélène|last2=Viehweg|first2=Eckart|title=Lectures on vanishing theorems|location=Basel, Boston|publisher=Birkhäuser Verlag|series=DMV Seminar|isbn=978-3-7643-2822-1|mr=1193913|year=1992|volume=20}}, section 2</ref> [[Полилогаритам|Полилогаритмот]] е функција дефинирана со :<math> \operatorname{Li}_s(z) = \sum_{k=1}^\infty {z^k \over k^s}. </math> Тој е поврзан со [[природен логаритам|природниот логаритам]] со {{math|1=Li₁(''z'') = −ln(1 − ''z'')}}. Покрај тоа, {{math|Li_''s''(1)}} е еднаков на [[Риманова зета функција|Римановата зета функција]] {{math|ζ(''s'')}}.<ref>{{dlmf|id= 25.12|first= T.M.|last= Apostol|ref= harv}}</ref> ==Поврзано== * [[Антилогаритам]] ==Белешки== {{наводи|group=nb|2}} ==Наводи== {{наводи|2}} ==Надворешни врски== * {{Commons category inline}} * [https://web.archive.org/web/20121218200616/http://www.khanacademy.org/math/algebra/logarithms-tutorial Khan Academy: Logarithms, free online micro lectures] * {{springer|title=Logarithmic function|id=p/l060600}} * {{Citation|author=Colin Byfleet|url=http://mediasite.oddl.fsu.edu/mediasite/Viewer/?peid=003298f9a02f468c8351c50488d6c479|title=Educational video on logarithms|accessdate=2010-10-12}} * {{Citation|author=Edward Wright |url=http://www.johnnapier.com/table_of_logarithms_001.htm |title=Translation of Napier's work on logarithms |accessdate=2010-10-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20021203005508/http://www.johnnapier.com/table_of_logarithms_001.htm |archivedate=3 December 2002 }} {{Нормативна контрола}} {{избрана статија}} [[Категорија:Математика]] [[Категорија:Шкотски пронајдоци]] qooq1a7iruitaeidfpkpg7s4ojek86h 10 1202835 5641381 5639871 2026-10-06T15:43:00Z Carshalton 30527 5641381 wikitext text/x-wiki {{navbox |name={{{name<noinclude>|{{PAGENAME}}</noinclude>}}} |bodystyle= text-align: center; clear: both; |titlestyle=background: {{{bg|transparent}}}; color:{{{fg|inherit}}}; border: 1px solid {{{bordercolor|#aaa}}}; |listclass=hlist |bodyclass=vcard |titleclass=fn org |image={{знамеикона|{{{country|none}}}|{{{flagvar|}}}|size=50px}} |title= [[{{#switch:{{{gender|}}}|female=Женска}} олимписка фудбалска репрезентација на {{{team link|{{{country}}} }}}|<span style="color: {{{fg|inherit}}};">{{{title|Состав на {{{country}}}}}}</span>]]<span style="color: {{{fg|inherit}}};"> на </span> [[{{{comp link|{{{comp}}}}}}|<span style="color: {{{fg}}};">{{{comp}}}</span>]] {{#if:{{{gold_medal|}}}| —&nbsp;[[Податотека:Gold medal olympic.svg|20px]]&nbsp;Златен медал}} |list1= {{#if:{{{list|}}}| {{{list}}} | * <small>1</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p1}}}</span></span> * <small>2</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p2}}}</span></span> * <small>3</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p3}}}</span></span> * <small>4</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p4}}}</span></span> * <small>5</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p5}}}</span></span> * <small>6</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p6}}}</span></span> * <small>7</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p7}}}</span></span> * <small>8</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p8}}}</span></span> * <small>9</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p9}}}</span></span> * <small>10</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p10}}}</span></span><!-- -->{{#if: {{{p11|<noinclude>-</noinclude>}}} | * <small>11</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p11}}}</span></span>}}<!-- -->{{#if: {{{p12|<noinclude>-</noinclude>}}} | * <small>12</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p12}}}</span></span>}}<!-- -->{{#if: {{{p13|<noinclude>-</noinclude>}}} | * <small>13</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p13}}}</span></span>}}<!-- -->{{#if: {{{p14|<noinclude>-</noinclude>}}} | * <small>14</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p14}}}</span></span>}}<!-- -->{{#if: {{{p15|<noinclude>-</noinclude>}}} | * <small>15</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p15}}}</span></span>}}<!-- -->{{#if: {{{p16|<noinclude>-</noinclude>}}} | * <small>16</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p16}}}</span></span>}}<!-- -->{{#if: {{{p17|<noinclude>-</noinclude>}}} | * <small>17</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p17}}}</span></span>}}<!-- -->{{#if: {{{p18|<noinclude>-</noinclude>}}} | * <small>18</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p18}}}</span></span>}}<!-- -->{{#if: {{{p19|<noinclude>-</noinclude>}}} | * <small>19</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p19}}}</span></span>}}<!-- -->{{#if: {{{p20|<noinclude>-</noinclude>}}} | * <small>20</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p20}}}</span></span>}}<!-- -->{{#if: {{{p21|<noinclude>-</noinclude>}}} | * <small>21</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p21}}}</span></span>}}<!-- -->{{#if: {{{p22|<noinclude>-</noinclude>}}} | * <small>22</small>&nbsp;<span class="vcard agent"><span class="fn">{{{p22}}}</span></span>}}<!-- -->{{#if: {{{coach|<noinclude>-</noinclude>}}} | * <span class="vcard agent"><small class="role">Селектор:</small>&nbsp;<span class="fn">{{{coach}}}</span></span>}}<!-- -->}} |list3 = {{#if:{{{note|}}} | <small>{{{note|}}}</small> }} }}<noinclude>{{документација}}</noinclude> dp3wku13962b8tl97rapzjksuti8rff 10 1203498 5641519 5160547 2026-10-06T21:11:06Z Carshalton 30527 5641519 wikitext text/x-wiki {{National squad | name= Состав на Полска на Светското првенство 2018 | bg = white | fg = #D4213D | country = Полска | comp link = Светско првенство во фудбал 2018 | comp = СП 2018 | p1 = [[Војќех Шченсни|Шченсни]] | p2 = [[Михал Паздан|Паздан]] | p3 = [[Артур Једржејчик|Једржејчик]] | p4 = [[Тијаго Чонек|Чонек]] | p5 = [[Јан Беднарек|Беднарек]] | p6 = [[Јацек Горалски|Горалски]] | p7 = [[Аркадиуш Милик|Милик]] | p8 = [[Карол Линети|Линети]] | p9 = [[Роберт Левандовски|Левандовски]] {{Капитен}} | p10 = [[Гжегож Криховијак|Криховијак]] | p11 = [[Камил Гросицки|Гросицки]] | p12 = [[Бартш Бјалковски|Бјалковски]] | p13 = [[Мацеј Рибус|Рибус]] | p14 = [[Лукаш Теодорчик|Теодорчик]] | p15 = [[Камил Глик|Глик]] | p16 = [[Јакуб Блашчиковски|Блашчиковски]] | p17 = [[Славомир Пешко|Пешко]] | p18 = [[Бартош Берешински|Берешински]] | p19 = [[Пјотр Желињски|Желињски]] | p20 = [[Лукаш Пишчек|Пишчек]] | p21 = [[Рафал Кужава|Кужава]] | p22 = [[Лукаш Фабијански|Фабијански]] | p23 = [[Давид Ковнацки|Ковнацки]] | coach = [[Адам Навалка|Навалка]] }}<noinclude> [[Категорија:Предлошки за состави на фудбалската репрезентација на Полска|СП 2018]] [[Категорија:Предлошки за земјите учеснички на СП 2018|Полска]] </noinclude> q022xhoc76bw9zqtgjpei48t0mrzp48 0 1210156 5641512 5624255 2026-10-06T20:51:34Z P.Nedelkovski 47736 поврзница 5641512 wikitext text/x-wiki {{Одржлива енергија}} '''Одржлива енергија''', понекогаш нарекувана и '''зелена енергија''' — [[енергија]] произведена и искористена на таков начин што „ги задоволува денешните потреби, без да ја наруши способноста на идните поколенија да ги задоволат своите потреби“.{{Sfn|Kutscher|Milford|Kreith|2018}}<ref name="REEEP">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.reeep.org/sites/default/files/Glossary%20of%20Terms%20in%20Sustainable%20Energy%20Regulation.pdf|title=Glossary of terms in sustainable energy regulation|last=Renewable Energy|last2=Efficiency Partnership|date=August 2004|accessdate=2008-12-19|lastauthoramp=yes|archive-date=2019-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328231155/https://www.reeep.org/sites/default/files/Glossary%20of%20Terms%20in%20Sustainable%20Energy%20Regulation.pdf|url-status=dead}}</ref> Поимот „одржлива енергија“ често се користи како синоним со терминот [[Обновливи извори на енергија|обновлива енергија]]. Општо земено, обновливите извори на енергија, како што се [[Сончева енергија|сончевата]], [[Ветерна енергија|ветерната]] и [[хидроелектрична енергија|хидроелектричната енергија]], се сметаат за одржливи. Сепак, одредени проекти за обновлива енергија, како што е сечењето на шумите за производство на [[Биогориво|биогорива]], може да доведе до слична или полоша штета врз животната средина како и употребата на енергија од [[Фосилно гориво|фосилните горива]]. [[Атомска централа|Јадрената енергија]] е безбеден извор на незагадувачка енергија, но нејзината одржливост е предмет на расправа поради производството на [[јадрен отпад]] и ограничените извори на [[ураниум]]. [[Енергетски премин|Енергетскиот премин]] кон исполнување на светските потреби за електрична енергија, греење, ладење и енергија за превоз на одржлив начин се смета за еден од најголемите предизвици со кои се соочува човештвото во XXI век. На светско ниво, скоро милијарда луѓе немаат [[Електрификација|пристап до електрична енергија]], а околу 3 милијарди луѓе се потпираат на горива што испуштаат многу чад како дрво, јаглен или животински измет за готвење храна. Овие и фосилните горива се најголем придонесувач за [[Загадување на воздухот|загадувањето на воздухот]], што предизвикува околу 7 милиони смртни случаи годишно. Производството и потрошувачката на енергија емитува над 70 % од [[Стакленички гасови|емисиите на стакленички гасови]] предизвикани од човекот. Предложените [[Цели за одржлив развој|цели]] за ограничување на [[Глобално затоплување|глобалното затоплување]] на 1,5&nbsp;°C, вклучуваат брз премин кон методите за производство на електрична енергија со ниски емисии и промени кон зголемена употреба на електричната енергија во сектори како што е превозот. Целите исто така вклучуваат мерки за намалување на потрошувачката на енергија, со употребата на [[Јаглеродно-неутрално гориво|јаглеродно-неутрални горива]], како што е [[Водородно гориво|водородното гориво]] произведено од обновлива електрична енергија или со [[јаглеродно собирање и складирање]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theccc.org.uk/wp-content/uploads/2018/11/Hydrogen-in-a-low-carbon-economy.pdf|title=Hydrogen in a low-carbon economy|last=Committee on Climate Change|date=November 2018|accessdate=2019-12-31}}</ref> За постигнување на овие цели ќе бидат потребни владини напори, вклучително [[Цена на јаглерод|цената на јаглеродот]], специфични енергетски политики и постепено откажување од [[Енергетско субвенционирање|субвенционирањето на фосилните горива]]. Големи количества на ветерна и сончева енергија, кои се [[непостојана обновлива енергија|непостојани]] извори на енергија, можат да се додадат во електричната мрежа без дополнителна инфраструктура како што е [[мрежно енергетско складирање|мрежното енергетско складирање]]. Овие извори генерирале 8.5 % од светскиот електрицитет во 2019 година, а овој придонес брзо се зголемува.<ref name=":4">{{Cite web|url=https://yearbook.enerdata.net/renewables/wind-solar-share-electricity-production.html|title=Wind & Solar Share in Electricity Production Data {{!}} Enerdata|website=Power Technology}}</ref> Од 2019 година, трошоците за ветерната и сончевата енергија, како и батериите, се предвидени да паѓаат.{{TOC limit|limit=3}} == Дефиниции == [[Податотека:SoSie+SoSchiff_Ansicht.jpg|мини|300п|Градбите во [[Сончева населба (Шлиерберг)|Сончевата населба во Шлиерберг]] вклучуваат сончеви плочи на покривот и се изградени за максимална енергетска ефикасност. Како резултат, тие произведуваат повеќе енергија отколку што трошат.]] Концептот за [[одржлив развој]] бил опишан од [[Брунтландска комисија за животна средина и развој|Светската комисија за животна средина и развој]] во книгата од 1987 година ''[[Нашата заедничка иднина (извештај)|Нашата заедничка иднина]]''.{{Sfn|Kutscher|Milford|Kreith|2018}} Овде, дефиницијата за „одржливост“, што сега се користи нашироко, гласи: „Одржливиот развој треба да ги задоволи денешните потреби, без притоа да се загрози можноста на идните генерации да ги задоволат нивните потреби“.{{Sfn|Kutscher|Milford|Kreith|2018}} Во својата книга, Комисијата опишува и четири клучни елементи на одржливост во однос на енергијата: способноста да се зголеми снабдувањето со енергија за да се исполнат растечките човечки потреби, енергетската ефикасност и зачувување, јавното здравје и безбедноста, и „заштитата на биосферата и спречувањето на повеќе локализирани форми на загадување“.<ref name="Our Common Future">{{Наведена книга|title=Our Common Future: Report of the World Commission on Environment and Development|last=World Commission on Environment and Development|publisher=Oxford University Press|year=1987|isbn=978-0-19-282080-8|location=Oxford New York|chapter=Chapter 7: Energy: Choices for Environment and Development|oclc=15489268|chapter-url=http://www.un-documents.net/ocf-07.htm}}</ref> Оттогаш се понудени различни дефиниции што значи одржлива енергија, кои исто така се засноваат на трите столба на одржливиот развој, имено животната средина, економијата и општеството.<ref>{{Наведено списание|last=Purvis|first=Ben|last2=Mao|first2=Yong|last3=Robinson|first3=Darren|date=2019-05-01|title=Three pillars of sustainability: in search of conceptual origins|url=https://doi.org/10.1007/s11625-018-0627-5|journal=Sustainability Science|language=en|volume=14|issue=3|pages=681–695|doi=10.1007/s11625-018-0627-5|issn=1862-4057}}</ref> * Критериумите за '''животната средина''' ги вклучуваат [[Стакленички гасови|емисиите на стакленичките гасови]], влијанието врз [[биоразновидност]]а и производството на опасен отпад и емисии на токсични материи. * '''Економските''' критериуми ги вклучуваат трошоците за енергија, без разлика дали енергијата сигурно се доставува до корисниците и ефектите врз работните места поврзани со производството на енергија. * '''Социјално-културните''' критериуми го вклучуваат спречувањето на војните околу снабдувањето со енергија ([[енергетска безбедност]]) и долгорочната достапност на енергија. [[Организирачки принцип|Принципот на организирање]] на одржливоста е [[Одржлив развој|одржливиот развој]], кој ги вклучува четирите меѓусебно поврзани области: екологија, економија, политика и култура.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.academia.edu/9294719|title=Urban Sustainability in Theory and Practice|last=James|first=Paul|last2=Magee|first2=Liam|last3=Scerri|first3=Andy|last4=Steger|first4=Manfred B.|publisher=Routledge|year=2015|location=London}}; {{Наведено списание|last=Liam Magee|last2=Andy Scerri|last3=Paul James|last4=Jaes A. Thom|last5=Lin Padgham|last6=Sarah Hickmott|last7=Hepu Deng|last8=Felicity Cahill|year=2013|title=Reframing social sustainability reporting: Towards an engaged approach|url=https://www.academia.edu/4362669|journal=Environment, Development and Sustainability|publisher=Springer}}</ref> [[Економската комисија на ООН за Европа]] ја дефинира одржливата енергија засновано на три столба: животна средина, енергетска безбедност и квалитет на живот.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.unece.org/fileadmin/DAM/energy/se/pdfs/CSE/Publications/Final_Report_PathwaysToSE.pdf|title=Pathways to Sustainable Energy|publisher=UNECE|year=2020|isbn=978-92-1-117228-7|location=Geneva|pages=4–5|authors=United Nations Economic Commission for Europe}}</ref> == Заднина == Обезбедувањето на одржлива енергија нашироко се гледа како еден од најголемите предизвици со кои се соочува човештвото во XXI век, во смисла на задоволување на потребите на сегашноста и во однос на ефектите врз идните генерации.<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/fuelingourfuture00evan_0/page/3|title=Fueling our future : an introduction to sustainable energy|last=Evans|first=Robert L.|date=2007|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521865630|location=Cambridge|pages=[https://archive.org/details/fuelingourfuture00evan_0/page/3 3]|oclc=144595567}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://blogs.worldbank.org/developmenttalk/the-global-energy-challenge|title=The Global Energy Challenge|work=World Bank Blogs|language=en|accessdate=2019-09-27}}</ref> [[Бил Гејтс]] во 2011 година рекол:{{Quote frame|Ако ми дадете избор да ги одберам следните 10 американски претседатели или да се осигурам дека енергијата ќе е еколошка, па макар и да е поскапа за 1/4, ќе ја одберам енергијата.<ref name="WIRED 2011">{{наведено списание | title=Q&A: Bill Gates on the World's Energy Crisis | issue=7 | journal=WIRED | volume=19 | date=2011-06-20 | url=https://www.wired.com/2011/06/mf-qagates/ | access-date=2019-10-02}}</ref>}}На светско ниво, 940 милиони (13 % од светот) луѓе немаат пристап до електрична енергија, а 3 милијарди луѓе се потпираат на нечисти горива за готвење.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ourworldindata.org/energy-access|title=Access to Energy|last=Hannah Ritchie|year=2019|publisher=OurWorldInData.org.|accessdate=5 July 2020}}</ref> [[Загадување на воздухот|Загадувањето на воздухот]], предизвикано главно од согорувањето на гориво, убива околу 7 милиони луѓе годишно.<ref name="WHO 2014">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.who.int/mediacentre/news/releases/2014/air-pollution/en/|title=7 million premature deaths annually linked to air pollution|date=2014-03-25|work=WHO|accessdate=2019-09-30|archive-date=2018-07-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180710101016/http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2014/air-pollution/en/}}</ref> Седмата цел за одржлив развој на ООН повикува на „пристап до достапна, сигурна, одржлива и модерна енергија за сите“ до 2030 година.<ref name="UN Chronicle 2015">{{Наведена мрежна страница|url=https://unchronicle.un.org/article/goal-7-ensure-access-affordable-reliable-sustainable-and-modern-energy-all|title=Goal 7—Ensure Access to Affordable, Reliable, Sustainable and Modern Energy for All|date=2015-04-08|work=UN Chronicle|accessdate=2019-09-27|archive-date=2020-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807020253/https://unchronicle.un.org/article/goal-7-ensure-access-affordable-reliable-sustainable-and-modern-energy-all|url-status=dead}}</ref> Производството и потрошувачката на енергија се главни придонесувачи за [[Глобално затоплување|климатските промени]], одговорни за 72 % од годишните емисии на стакленички гасови предизвикани од човекот, заклучно со 2014 година. Производството на електрична енергија и топлина придонесува за 31 % од емисиите на стакленички гасови предизвикани од човекот, употребата на енергија во превозот придонесува за 15 %, а употребата на енергија во производството и градежништвото придонесува за 12 %. Дополнителни 5 % се ослободуваат преку процесите поврзани со производство на фосилните горива и 8 % преку разни други форми на согорување на гориво.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.climatewatchdata.org/ghg-emissions?sectors=510|title=Global Historical Emissions|work=Climate Watch|accessdate=2019-09-28}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://cait.wri.org/docs/CAIT2.0_CountryGHG_Methods.pdf|title=CAIT Country Greenhouse Gas Emissions: Sources and Methods|last=World Resources Institute|date=June 2015|accessdate=28 September 2019}}</ref> Од 2015 година, 80 % од [[Првична енергија|примарната енергија]] во светот се произведува од фосилни горива.<ref name="World Bank">{{Наведена мрежна страница|url=https://data.worldbank.org/indicator/eg.use.comm.fo.zs|title=Fossil fuel energy consumption (% of total)|work=World Bank Open Data|language=id|accessdate=2019-09-27}}</ref> Во земјите во развој, над 2,5 милијарди луѓе се потпираат на традиционалните шпорети за готвење<ref name=":3">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.iea.org/reports/sdg7-data-and-projections/access-to-clean-cooking|title=Access to clean cooking – SDG7: Data and Projections – Analysis|work=IEA|language=en-GB|accessdate=2019-12-28}}</ref> и отворен оган за горење различни видови биомаса или јаглен за греење или готвење. Оваа практика [[Загадување на воздухот во затворени простории во земјите во развој|предизвикува штетно локално загадување на воздухот]] и ја зголемува опасноста од пожари, што резултира со околу 4,3 милиони смртни случаи годишно.<ref name="Washington Post 2015">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.washingtonpost.com/opinions/these-cheap-clean-stoves-were-supposed-to-save-millions-of-lives-what-happened/2015/10/29/c0b98f38-77fa-11e5-a958-d889faf561dc_story.html|title=These cheap, clean stoves were supposed to save millions of lives. What happened?|date=29 October 2015|work=The Washington Post|accessdate=1 March 2019}}</ref> Дополнително, сериозна локална штета на животната средина, вклучително и [[опустинување]], може да биде предизвикана од прекумерната берба на дрво и друг запалив материјал.{{Sfn|Tester|2012}} Заради тоа, поддршката за употреба на почисти горива и поефикасни технологии за готвење е еден од главните приоритети на иницијативата [[Одржлива енергија за сите (ООН)|одржлива енергија за сите]] на ООН. Од 2015 година, напорите за дизајнирање [[Шпорет|чисти шпорети за готвење]] кои се евтини, се напојуваат со одржливи извори на енергија и се прифатливи за корисниците, се разочарувачки. Во 2020 година, МЕА предупреди дека економските превирања предизвикани од [[Пандемија на коронавирус 2019-2020|избувнувањето на коронавирусот]] можат да ги спречат или одложат напорите на компаниите да инвестираат во зелена енергија.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.cnbc.com/2020/03/13/coronavirus-could-weaken-climate-change-action-hit-clean-energy.html|title=Coronavirus could weaken climate change action and hit clean energy investment, researchers warn|last=Newburger, Emma|date=13 March 2020|access-date=16 March 2020|publisher=CNBC}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://text.npr.org/s.php?sId=820268157|title=Text-Only NPR.org : Climate Change Push Fuels Split on Coronavirus Stimulus|publisher=NPR}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.iea.org/commentaries/put-clean-energy-at-the-heart-of-stimulus-plans-to-counter-the-coronavirus-crisis|title=Put clean energy at the heart of stimulus plans to counter the coronavirus crisis—Analysis|work=IEA}}</ref> Појавата може потенцијално да го забави светскиот премин кон чиста енергија доколку не се преземе нешто.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theguardian.com/environment/2020/mar/12/coronovirus-poses-threat-to-climate-action-says-watchdog|title=Coronavirus poses threat to climate action, says watchdog|work=The Guardian}}</ref> == Предложени цели за ублажување на климатските промени == [[Податотека:Bangui_Windfarm_Ilocos_Norte_2007.jpg|мини|[[Ветерна фарма Банги (Филипини)|Ветерната фарма „Банги“]] на [[Филипини]]те.]] [[Податотека:Construction_of_solar_panel_array_structure.jpg|мини|Работници конструираат низа на сончеви плочи во [[Малави]]]] Анализа на трошоците и придобивките е направена од низа различни специјалисти и агенции за да се утврди најдобриот пат до декарбонизирање на снабдувањето со енергија во светот.<ref>{{Наведено списание|last=Loftus|first=Peter J.|last2=Cohen|first2=Armond M.|last3=Long|first3=Jane C. S.|last4=Jenkins|first4=Jesse D.|year=2015|title=A critical review of global decarbonization scenarios: what do they tell us about feasibility?|url=http://www.qualenergia.it/sites/default/files/articolo-doc/wcc324-1.pdf|journal=Wiley Interdisciplinary Reviews: Climate Change|volume=6|pages=93–112|doi=10.1002/wcc.324|access-date=2020-09-24|archive-date=2019-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20190806203759/https://www.qualenergia.it/sites/default/files/articolo-doc/wcc324-1.pdf|url-status=dead}}</ref>{{Sfn|SR15 Summary for policymakers}} [[Специјален извештај за глобалното затоплување од 1,5°C|Специјалниот извештај за глобалното затоплување од 1,5°C]] од 2018 година вели дека за ограничување на затоплувањето на 1,5{{nnbsp}}°C и избегнување на најтешките ефекти од климатските промени, „глобалните нето емисии на {{CO2}} предизвикани од човекот ќе треба да паднат за околу 45 % од нивото во 2010 година до 2030 година, достигнувајќи нула во околу 2050 година“. Како дел од овој извештај, работната група на ИПЦЦ за ублажување на климатските промени прегледа различни претходно објавени трудови што опишуваат патеки (т.е. сценарија и портфолија на опции за ублажување) за стабилизирање на климатскиот систем преку промени во енергијата, употребата на земјиштето, земјоделството и други области. Целите што се во согласност со ограничувањето на предупредувањето до приближно 1,5{{nnbsp}}°C предлагаат брз премин кон производство на електрична енергија преку методи со помали емисии и зголемување на употребата на електрична енергија наместо други горива во сектори како што е превозот.{{Sfn|SR15}} Овие цели ги имаат следниве одлики: * '''Обновлива енергија:''' Процентот на [[Првична енергија|примарна енергија]] обезбедена од страна на обновливите извори на енергија да се зголемува од 15 % во 2020 година на 60 % во 2050 година.{{Sfn|SR15}} Бројот на примарна енергија обезбедена од страна на зголемувањето на употребата на биомаса од 10 % до 27 %,{{Sfn|SR15}} со контрола за тоа дали употребата на земјиштето се менува при растењето на биомасата.{{Sfn|SR15}} Придонесот од ветерна и сончева енергија да се зголемува од 1,8 % на 21 %.{{Sfn|SR15}} * '''Јадрена енергија:''' Пропорциите на примарна енергија испорачана од [[Атомска централа|јадрена енергија]] да зголеми од 2.1% во 2020 година на 4 % во 2050 година. Повеќето цели налагаат зголемување на употребата на јадрена енергија, но некои налагаат намалување. Причината за широкиот опсег на можности е дека распоредувањето на јадрената енергија „може да биде ограничена од општествените преференции“.{{Sfn|SR15}} * '''Јаглен и нафта:''' Помеѓу 2020 и 2050 година, процентот на примарна енергија од јаглен да опадне од 26 % на 5 %, а процентот на нафта да опадне од 35 % на 13 %.{{Sfn|SR15}} * '''Природен гас:''' Во повеќето цели, процентот на примарна енергија што се снабдува со природен гас се намалува, но во некои цели, тој се зголемува. Користејќи ги просечните вредности на сите дадени цели, процентот на примарна енергија од природен гас би опаднал од 23 % во 2020 година на 13 % во 2050 година.{{Sfn|SR15}} * '''Јаглеродно собирање и складирање:''' Целите налагаат поголема употреба на [[јаглеродно собирање и складирање]] при производство од биоенергија и енергија на фосилни горива.{{Sfn|SR15}} * '''Електрификација:''' Во 2020 година, околу 20 % од крајната употреба на енергија се обезбедува од електричната енергија. До 2050 година, овој процент е повеќе од двојно зголемен во повеќето цели.{{Sfn|SR15}} * '''Енергетска штедливост:''' Целите опишуваат методи за зголемување на енергетската ефикасност и намалување на побарувачката на енергија во сите сектори (индустријата, градбите и превозот). Со овие мерки, целите налагаат дека употребата на енергија би останала иста во периодот помеѓу 2010 и 2030 година, а би се зголемувала соодветно до 2050 година.{{Sfn|SR15}} == Енергетска ефикасност == [[Енергетска ефикасност|Енергетската ефикасност]] и обновливата енергија честопати се сметаат за столбови близнаци на одржливата енергија.<ref>{{Наведено списание|last=Cabezas|first=Heriberto|last2=Huang|first2=Yinlun|date=2015-10-01|title=Issues on water, manufacturing, and energy sustainability|url=https://doi.org/10.1007/s10098-015-1031-9|journal=Clean Technologies and Environmental Policy|language=en|volume=17|issue=7|pages=1727–1728|doi=10.1007/s10098-015-1031-9|issn=1618-9558}}</ref><ref>American Council for an Energy-Efficient Economy (2007). [http://www.aceee.org/research-report/e074 ''The Twin Pillars of Sustainable Energy: Synergies between Energy Efficiency and Renewable Energy Technology and Policy''] Report E074.</ref> [[Меѓународна енергетска агенција|Меѓународната енергетска агенција]] проценува дека 40 % од намалувањето на емисиите на стакленички гасови потребни од [[Париски договор (2015)|Парискиот договор]] можат да се постигнат со зголемување на енергетската ефикасност.<ref name=":5">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.iea.org/reports/energy-efficiency-2018|title=Market Report Series: Energy Efficiency 2018 – Analysis|work=IEA|language=en-GB|accessdate=2020-09-21}}</ref> Можностите за подобрување од страната на побарувачката на енергетската равенка се разновидни како оние од страната за снабдување и честопати нудат значителни економски придобивки.<ref>InterAcademy Council (2007). [http://www.interacademycouncil.net/File.aspx?id=24548 ''Lighting the way: Toward a sustainable energy future'' p. xvii.] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170518050010/http://www.interacademycouncil.net/File.aspx?id=24548 |date=2017-05-18 }}</ref> На пример, постои значителен потенцијал за зголемување на енергетската ефикасност при готвењето во земјите во развој, што исто така би помогнало да се намали смртноста од загадувањето на воздухот. Подобрената енергетска ефикасност, исто така, ја зголемува енергетската безбедност за земјите увознички, бидејќи тие помалку би се потпирале на регионите за производство на нафта.<ref name=":6">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.iea.org/reports/energy-efficiency-2019|title=Energy Efficiency 2019 – Analysis|work=IEA|language=en-GB|accessdate=2020-09-21}}</ref> Во периодот помеѓу 2015 и 2018 година, се бележи стабилен пад во подобрувањата во енергетската ефикасност. Во превозот, преференциите на потрошувачите за поголеми автомобили се дел од причините на падот. На глобално ниво, ниту владите не го зголемиле нивото на амбиција за политиката за енергетска ефикасност во овој период.<ref name=":6"/> Политиките за подобрување на ефикасноста вклучуваат [[Градежен код|градежни кодови]], [[Стандард за минимални енергетски перформанси|стандарди за изведба]] и [[Цена на јаглерод|цената на јаглеродот]].<ref>{{Наведено списание|last=Mundaca|first=Luis|last2=Ürge-Vorsatz|first2=Diana|last3=Wilson|first3=Charlie|date=2019-02-01|title=Demand-side approaches for limiting global warming to 1.5 °C|url=https://doi.org/10.1007/s12053-018-9722-9|journal=Energy Efficiency|language=en|volume=12|issue=2|pages=343–362|doi=10.1007/s12053-018-9722-9|issn=1570-6478|via=}}</ref> Ефикасноста го забавува растот на побарувачката на енергија, така што зголемувањето на испораката на чиста енергија може да направи големи намалувања на употребата на фосилни горива. Историска анализа од 2011 година покажува дека стапката на подобрување на енергетската ефикасност е генерално пониска од стапката за побарувачката на енергија, како резултат на континуираниот раст на економијата и [[Пораст на население|населението]]. Бидејќи емисиите на јаглерод во текот на изучениот период се во комбинација со вкупната употреба на енергија, и покрај придобивките за енергетска ефикасност, вкупните емисии на јаглерод продолжиле да се зголемуваат. Со оглед на термодинамичките и практичните граници на подобрувањето на енергетската ефикасност, забавувањето на растот на побарувачката на енергија е суштинско.<ref>Huesemann, Michael H., and Joyce A. Huesemann (2011). [http://www.newtechnologyandsociety.org ''Technofix: Why Technology Won’t Save Us or the Environment''], Chapter 5, "In Search of Solutions: Efficiency Improvements", New Society Publishers, {{ISBN|978-0-86571-704-6}}.</ref> == Обновливи извори на енергија == [[Податотека:Renewable-energy-consumption-1965-2016.svg|мини|Графикон на потрошувачката на обновлива енергија (1965 — 2019)]] Кога се зборува за извори на енергија, термините „одржлива енергија“ и „обновлива енергија“ често се користат обострано, но одредени проекти за обновлива енергија предизвикуваат значителни проблеми со одржливоста. Технологиите за обновливи извори на енергија се суштински за одржливата енергија, бидејќи тие придонесуваат за светската [[енергетска безбедност]] и ја намалуваат зависноста од изворите на [[Фосилно гориво|фосилни горива,]] со што се намалуваат емисиите на стакленички гасови.<ref name="IEA2">International Energy Agency (2007). [http://www.iea.org/textbase/papers/2006/renewable_factsheet.pdf ''Renewables in global energy supply: An IEA facts sheet''], OECD, 34 pages. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091012052513/http://www.iea.org/textbase/papers/2006/renewable_factsheet.pdf|date=12 October 2009}}</ref> === Сончева енергија === [[Податотека:SolarPowerPlantSerpa.jpg|лево|мини|11 мегаватна сончева електрана во близина на Серпа, Португалија ({{Coord|38|1|51|N|7|37|22|W|}})]] Во 2019 година, сончевата енергија обезбедила околу 3 % од глобалната електрична енергија.<ref name=":4" /> Повеќето сончеви технологии користат [[Фотонапојувачи|фотоволтаични]] (ФВ) ќелии за претворање на светлината во електрична енергија. Сончевите плочи можат да се вградат на згради или да се постават во т.н. [[Фотонапонски електрани|сончеви паркови]] поврзани на електричната мрежа. [[Концентрирана сончева енергија|Концентрираната сончева енергија]] произведува топлина за да напојува [[топлински мотор]]<nowiki/>и.{{Sfn|Kutscher|Milford|Kreith|2018}} Сончевата енергија првично се користела за енергија од мал обем, како напојување на калкулатори и обезбедување на [[Далечинско снабдување со енергија|електрична енергија за оддалечените области]]. Иако генерално има гаранција од 25 години, се проценува дека еден просечен сончева плоча ќе трае до 40 години<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://thosesolarguys.com/how-often-do-you-have-to-replace-solar-panels/|title=How Long Do Solar Panels Last and Replacement Guide|last=admin|work=Those Solar Guys|language=en-US|accessdate=2019-12-31|archive-date=2019-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20191231172122/https://thosesolarguys.com/how-often-do-you-have-to-replace-solar-panels/|url-status=dead}}</ref> и скоро сите негови делови ќе можат да се рециклираат.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.pvcycle.org/homepage/|title=Waste take-back, treatment & legal compliance {{!}} PV CYCLE Association|work=pvcycle.org|accessdate=2019-12-31|archive-date=2019-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20191231054346/http://www.pvcycle.org/homepage/|url-status=dead}}</ref> Денес, фотоволтаичните (ФВ) панели имаат можност да претворат околу 24 % од сончевата светлина што ги погодува во електрична енергија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nrel.gov/pv/assets/images/efficiency-chart.png|title=NREL Photovoltaic Efficiency Chart|publisher=NREL|accessdate=2017-04-19}}</ref> Со ова темпо, сончевата енергија сèуште има многу предизвици за широко распространета имплементација, но постигнат е постојан напредок во намалувањето на производствената цена и зголемувањето на фотоволтаичната ефикасност. Во 2008 година, истражувачите од [[Масачусетски институт за технологија|Масачусетскиот институт за технологија]] (МИТ) развија метод за складирање на сончевата енергија користејќи ја за производство на водородно гориво од вода.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://web.mit.edu/newsoffice/2008/oxygen-0731.html|title='Major discovery' from MIT primed to unleash solar revolution|publisher=MIT News|accessdate=2012-04-17|archive-date=2014-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20140328205311/http://web.mit.edu/newsoffice/2008/oxygen-0731.html|url-status=dead}}</ref> Ваквото истражување е насочено кон решавање на пречките со кои се соочува развојот на сончевата технологија за складирање на енергија, за понатамошна употреба во текот на ноќните часови кога нема сонце. [[Податотека:Flipped_MIT_Solar_One_house.png|мини|Сончевата куќа #1 (1939) на МИТ, користела само [[Сезонско топлинско енергетско складирање|сезонско складирање на топлинската енергија]] (СТЕС) за греење низ целата година.]] === Сончево греење === [[Податотека:Solarpipe-scheme.svg|лево|мини|Скица на колекторско параболно корито]] {{excerpt|Solar water heating}} === Ветерна енергија === [[Податотека:Global_Wind_Power_Cumulative_Capacity.svg|мини|Ветерна моќ: практичен капацитет ширум светот<ref name="GWEC_Market">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.gwec.net/index.php?id=180|title=Global Wind Report Annual Market Update|publisher=Gwec.net|accessdate=2013-08-21}}</ref>]] Ветерната енергија го користи [[Ветар|ветерот]] за да ја обезбеди [[Механичка моќ|механичката моќ]] преку [[Ветерна турбина|турбините на ветер]] за да ги напојува [[Електричен генератор|електричните генератори]]. Во 2019 година, ветерната енергијата обезбедила околу 6 % од глобалното снабдување со електрична енергија. Енергијата на ветерот е одржлива и [[Обновливи извори на енергија|обновлива енергија]] и има многу помало [[Влијание врз животната средина од ветерната моќ|влијание врз животната средина]] во споредба со согорувањето на [[Фосилно гориво|фосилните горива]]. [[Ветроелектрана|Ветерните електрани]] се состојат од многу поединечни турбини на ветер, кои се поврзани со мрежата за [[пренос на електрична енергија]]. Ветерот на копно е евтин извор на електрична енергија, конкурентен, а на многу места и поевтин од постројките за јаглен или гас.<ref name="Lazard2018">{{Наведени вести|url=https://www.lazard.com/perspective/levelized-cost-of-energy-and-levelized-cost-of-storage-2018/|title=Levelized Cost of Energy and Levelized Cost of Storage 2018|date=8 November 2018|access-date=11 November 2018|archive-date=2018-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20181111174635/https://www.lazard.com/perspective/levelized-cost-of-energy-and-levelized-cost-of-storage-2018/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/environment/2014/oct/13/wind-power-is-cheapest-energy-unpublished-eu-analysis-finds|title=Wind power is cheapest energy, EU analysis finds|work=The Guardian|access-date=15 October 2014}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Walwyn|first=David Richard|last2=Brent|first2=Alan Colin|year=2015|title=Renewable energy gathers steam in South Africa|journal=Renewable and Sustainable Energy Reviews|volume=41|page=390|doi=10.1016/j.rser.2014.08.049|hdl-access=free}}</ref> Ветерните електрани на копно, исто така, имаат влијание врз пределот, бидејќи обично треба да се рашират на поголемо земјиште од другите електрични централи<ref name="energyfootprint">Nathan F. Jones, Liba Pejchar, Joseph M. Kiesecker. "[[doi:10.1093/biosci/biu224|The Energy Footprint: How Oil, Natural Gas, and Wind Energy Affect Land for Biodiversity and the Flow of Ecosystem Services]]". ''BioScience'', Volume 65, Issue 3, March 2015. pp.290–301</ref> и треба да се градат во диви и рурални области, што може да доведе до „индустријализација на селата“<ref name="Szarka">Szarka, Joseph. ''Wind Power in Europe: Politics, Business and Society''. Springer, 2007. p.176</ref> и [[Губење на живеалиште|загуба на живеалиштата]]. Ветерот во морето е постојан и посилен отколку на копно, па [[Водни ветерници|крајбрежните фарми]] имаат помало визуелно влијание, но трошоците за изградба и одржување се поголеми. По околу 20 години, сечилата на турбината на ветер треба да се заменат со поголеми ножеви, а истражувањето продолжува за тоа како најдобро да се рециклираат и како да се произведат ножеви кои се полесни за рециклирање.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://recyclinginternational.com/editors-top-picks/critical-question-how-to-recycle-12-000-wind-turbines/26883/|title=Critical question: How to recycle 12 000 wind turbines? • Recycling International|date=2019-07-12|work=Recycling International|language=en-US|accessdate=2019-12-31}}</ref> === Хидроенергија === [[Податотека:Nishidaira_Dam.jpg|лево|мини|[[хидроенергија|Браните на хидроелектраните]] се едни од најраспространетите извори на одржлива енергија.]] Меѓу изворите на обновлива енергија, хидроцентралите ја имаат предноста на долговечноста — многу постојни централи работат повеќе од 100 години. Исто така, хидроцентралите се чисти, имаат малку емисии и можат да ја компензираат непостојаноста на ветерната и сончевата енергија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.forbes.com/sites/jeffopperman/2020/01/14/moving-to-the-system-scale-can-improve-hydropower/|title=Moving to the System Scale Can Improve Hydropower|last=Opperman|first=Jeff|work=Forbes|language=en|accessdate=2020-02-04}}</ref> Критиките упатени кон хидроцентралите од големи размери вклучуваат: дислокација на луѓето што живеат каде што се планираат резервоарите и ослободување на [[стакленички гасови]] за време на изградбата и поплавувањето на резервоарот.<ref>{{Наведено списание|last=Almeida|first=Rafael M.|last2=Shi|first2=Qinru|last3=Gomes-Selman|first3=Jonathan M.|last4=Wu|first4=Xiaojian|last5=Xue|first5=Yexiang|last6=Angarita|first6=Hector|last7=Barros|first7=Nathan|last8=Forsberg|first8=Bruce R.|last9=García-Villacorta|first9=Roosevelt|date=2019-09-19|title=Reducing greenhouse gas emissions of Amazon hydropower with strategic dam planning|journal=Nature Communications|language=en|volume=10|issue=1|pages=4281|bibcode=2019NatCo..10.4281A|doi=10.1038/s41467-019-12179-5|issn=2041-1723|pmc=6753097|pmid=31537792}}</ref> Сепак, откриено е дека високите емисии се поврзани само со плитки акумулации во топли (тропски) локации, а иновациите во технологијата на хидроенергетските турбини овозможуваат ефикасен развој на [[проточна хидроцентрала|хидроелектрични]] проекти со ниско влијание врз реката.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.ecomagination.com/the-power-of-the-dammed-how-small-hydro-could-rescue-america-dumb-dams|title=The Power of the Dammed: How Small Hydro Could Rescue America's Dumb Dams|last=Ferris|first=David|date=3 November 2011|access-date=4 January 2012|archive-date=2012-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20120104073158/http://www.ecomagination.com/the-power-of-the-dammed-how-small-hydro-could-rescue-america-dumb-dams|url-status=dead}}</ref> На пример, „hidroEngine“ на „Schneider Linear“ е едноставно робустен и економичен.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.energy.gov/eere/water/hydropower-technology-development|title=Hydro power technology development|last=development|first=hydropower|date=|work=|archive-url=|archive-date=|accessdate=}}</ref> Во 2019 година, со хидроенергија се снабдила 16 % од светската електрична енергија, што е помалку од скоро 20 % од средината до крајот на XX век,{{Sfn|Smil|2017b}}<ref>{{Наведена книга|url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/gsr_2020_full_report_en.pdf|title=Renewables 2020: Global Status Report|last=REN21|first=|publisher=|year=2020|isbn=978-3-948393-00-7|location=Paris|pages=48|access-date=2020-09-24|archive-date=2020-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923065621/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/gsr_2020_full_report_en.pdf|url-status=dead}}</ref> а со хидромоќ се снабдила Канада за 60 % и Бразил со скоро 80 %{{Sfn|Smil|2017b}} Од 2017 година, изградбата на нови хидроцентрали е запрена или забавена од 1980 година во повеќето земји, освен во Кина.{{Sfn|Smil|2017b}} === Биомаса === {{multiple image |direction = vertical |align = right |width = 225 |image1=Faz S Sofia canavial 090607 REFON.JPG |image2=Metz biomass power station.jpg |caption1=[[Одржливо биогориво#Шеќерна трска во Бразил|Плантажа со шеќерна трска]] што дозволува производство на [[Етанолско гориво|етанол]] во Бразил |caption2=[[когенерација|Топлинско-енергетска електрана]] што користи дрво за да обезбеди струја за над 30.000 домаќинства во Франција }} [[Биомаса]]та е биолошки материјал добиен од живи, или неодамна живи организми. Како извор на енергија, биомасата може да се изгори за да се произведе топлина и да се генерира електрична енергија или да се претвори во модерни [[Биогориво|биогорива]] како што се [[биодизел]]от и [[етанол]]от. Биомасата е исклучително разновидна и еден од најкористените извори на обновлива енергија. Таа е достапна во многу земји, што ја прави привлечна за намалување на зависноста од увезени фосилни горива. Ако производството на биомаса е добро управувано, [[Стакленички гасови|емисиите на јаглерод]] може значително да се неутрализираат со апсорпција на јаглерод диоксид од растенијата за време на нивниот животен век. Сепак, овој „јаглероден долг“ може да се врати премногу доцна (особено во САД).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.vox.com/science-and-health/2019/3/4/18216045/renewable-energy-wood-pellets-biomass|title=Europe's renewable energy policy is built on burning American trees|last=Elbein|first=Saul|date=2019-03-04|work=Vox|language=en|accessdate=2020-01-01}}</ref> Ако изворот на биомаса е земјоделски или комунален отпад, горењето или претворањето во [[биогас]], исто така, обезбедува начин за отстранување на овој отпад.{{Sfn|Tester|2012}} Производството на биоенергија може да се комбинира со [[Био-енергија од јаглеродно прибирање и складирање|јаглеродното прибирање и складирање]] за да се создаде систем со нула јаглерод или негативен јаглерод, но сомнително е дека овој начин може да се примени доволно брзо.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/business/2019/dec/10/drax-owner-plans-worlds-first-carbon-negative-business|title=Drax owner plans to be world's first carbon-negative business|last=Ambrose|first=Jillian|date=2019-12-10|work=The Guardian|access-date=2020-01-01|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> Ако се собере биомаса од земјоделските култури, како што се насадите на дрвја, одгледувањето на овие култури може да ги [[Користење на земјиштето, промена на користењето и шумарство|измести природните екосистеми]], да ги [[Деградација на почвата|деградира почвите]] и да троши водните ресурси и синтетичките ѓубрива.{{Sfn|Tester|2012}}{{Sfn|Smil|2017a}} Во некои случаи, овие влијанија всушност можат да резултираат со поголеми вкупни емисии на јаглерод во споредба со користењето на горива засновани на нафта.{{Sfn|Smil|2017a}}{{Sfn|Edenhofer|2014}} ==== Биогорива ==== Биогоривата се горива, како што е [[етанол]]от, произведени од разни видови на [[биомаса]], како што е пченката или шеќерната репка. Биогоривата обично се течни и се користат за напојување на превозот, честопати се мешаат со течни фосилни горива како што се бензин, дизел или керозин. Од 2020 година [[Расправа за биогоривата|се расправа]] кои се [[Одржливо биогориво|одржливи биогорива]]. [[Целулозен етанол|Целулозниот етанол]] има многу придобивки во однос на традиционалниот етанол заснован на пченка. Не одзема или пак коси со снабдувањето со храна, бидејќи се произведува од дрво, трева или делови од растенија што не се јадат.<ref>{{Наведено списание|last=M.R. Schmer|last2=K.P. Vogel|last3=R.B. Mitchell|last4=R.K. Perrin|year=2008|title=Net energy of cellulosic ethanol from switchgrass|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2008-01-15_105_2/page/464|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=105|issue=2|pages=464–469|bibcode=2008PNAS..105..464S|doi=10.1073/pnas.0704767105|pmc=2206559|pmid=18180449}}</ref> Покрај тоа, некои студии покажаа дека целулозниот етанол е потенцијално поекономичен и економски одржлив од етанолот заснован на пченка.<ref>{{Наведено списание|last=Charles E. Wyman|year=2007|title=What is (and is not) vital to advancing cellulosic ethanol|url=https://archive.org/details/sim_trends-in-biotechnology_2007-04_25_4/page/153|journal=Trends in Biotechnology|volume=25|issue=4|pages=153–157|doi=10.1016/j.tibtech.2007.02.009|pmid=17320227}}</ref> Од 2018 година, напорите за [[Комерцијализација на целулозен етанол|комерцијализирање на производството на целулозен етанол]] се главно разочарувачки, но новите комерцијални напори продолжуваат.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.forbes.com/sites/rrapier/2018/02/11/cellulosic-ethanol-falling-far-short-of-the-hype/|title=Cellulosic Ethanol Falling Far Short of the Hype|last=Rapier|first=Robert|work=Forbes|language=en|accessdate=2019-06-06}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://cen.acs.org/business/agriculture/Clariant-bets-big-cellulosic-ethanol/96/i39|title=Clariant bets big on cellulosic ethanol|work=Chemical & Engineering News|language=en|accessdate=2019-06-06}}</ref> Употребата на земјоделското земјиште за одгледување гориво може да резултира со [[Храна или гориво|помалку земјиште на располагање за одгледување храна]]. Бидејќи [[фотосинтеза]]та е суштински неефикасна, а земјоделските култури исто така бараат значителни количини на енергија за собирање, сушење и транспорт, количината на произведена енергија по единица површина на земјата е многу мала, во опсег од 0,25 до 1,2 Wh/m² (вати на метар квадратен){{Sfn|Smil|2017a}} Во Соединетите Држави, [[Пченичен етанол|етанолот врз основа на пченка]] заменил помалку од 10 % од употребата на моторен бензин од 2011 година, а потрошил околу 40 % од годишната жетва на пченка во земјата.{{Sfn|Smil|2017a}} Во Малезија и Индонезија, расчистувањето на шумите за производство на [[палмино масло]] за биодизел доведе до [[Социјално и еколошко влијание на палминото масло|сериозни социјални и еколошки ефекти]], бидејќи овие шуми се критични [[Јаглероден мијалник|јаглеродни мијалници]] и живеалишта за загрозените видови.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2018/11/20/magazine/palm-oil-borneo-climate-catastrophe.html|title=Palm Oil Was Supposed to Help Save the Planet. Instead It Unleashed a Catastrophe.|last=Lustgarten|first=Abrahm|date=2018-11-20|work=The New York Times|access-date=2019-05-15|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Во 2015 година, годишното глобално производство на течни биогорива било еквивалентно на 1,8 % од енергијата извлечена од сурова нафта.{{Sfn|Smil|2017b}} === Геотермална енергија === [[Податотека:West_Ford_Flat_Geothermal_Cooling_Tower.JPG|мини|Една од многуте централи во [[Гејзерите (САД)|Гејзерс]], геотермално поле во Калифорнија, со вкупна моќност од над 750 MW.]] [[Геотермална енергија|Геотермалната енергија]] се произведува со доаѓање во допир со топлинската енергија создадена и зачувана во земјата. Таа произлегува од радиоактивното распаѓање на [[изотопи на калиумот|изотопот на калиумот]] и другите елементи што се наоѓаат во Земјината кора.<ref name="László 1981 248–249">{{Наведено списание|last=László|first=Erika|year=1981|title=Geothermal Energy: An Old Ally|journal=Ambio|volume=10|issue=5|pages=248–249|jstor=4312703}}</ref> Геотермалната енергија може да се добие со дупчење во земјата, многу слично со истражувањето на нафта, а потоа се носи со течност за пренос на топлина (на пр. вода, саламура или пареа). Во рамките на овие системи, на кои им е неопходна течноста, постои можна загриженост од слегнување и контаминација на подземните водни ресурси. Затоа, заштитата на ресурсите на подземните води е неопходна во овие системи. Ова значи дека е потребно внимателно производство и инженерство на акумулацијата во резервоарите на геотермалните системи во кои доминира течноста.<ref name="Dorfman 1976 370–375">{{Наведено списание|last=Dorfman|first=Myron H.|date=July 1976|title=Water Required to Develop Geothermal Energy|url=https://archive.org/details/sim_american-water-works-association-journal_1976-07_68_7/page/370|journal=Journal (American Water Works Association)|volume=68|issue=7|pages=370–375|doi=10.1002/j.1551-8833.1976.tb02435.x|jstor=41268497}}</ref> Геотермалната енергија се смета за одржлива бидејќи таа топлинска енергија постојано се надополнува.<ref>{{Наведено списание|last=L. Ryback|year=2007|title=Geothermal Sustainability|journal=GHC Bulletin|pages=2–6}}</ref> [[Геотермална енергија|Геотермалната енергија]] може да се искористи за производство на електрична енергија за греење. Технологиите што се користат вклучуваат централи за сува пареа, централи за пареа и централи со бинарен циклус. Заклучно со 2010 година, геотермалното производство на електрична енергија се користело во 24 земји,<ref name="gea2010">Geothermal Energy Association. [http://www.geo-energy.org/pdf/reports/GEA_International_Market_Report_Final_May_2010.pdf Geothermal Energy: International Market Update] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170525165514/http://www.geo-energy.org/pdf/reports/GEA_International_Market_Report_Final_May_2010.pdf |date=2017-05-25 }} May 2010, p. 4-6.</ref> додека [[Геотермално греење|геотермалното греење]] се користи во 70 земји.<ref name="IPCC Annex II">Moomaw, W., P. Burgherr, G. Heath, M. Lenzen, J. Nyboer, A. Verbruggen, [http://srren.ipcc-wg3.de/report/IPCC_SRREN_Annex_II.pdf 2011: Annex II: Methodology. In IPCC: Special Report on Renewable Energy Sources and Climate Change Mitigation (ref. page 10)]</ref> Меѓународните пазари пораснале со просечна годишна стапка од 5 % во текот на три години до 2015 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://geo-energy.org/reports/2015/Int%27lMarketataGlanceMay2015Final5_14_15.pdf|title=The International Geothermal Market At a Glance – May 2015|date=May 2015|publisher=GEA—Geothermal Energy Association|accessdate=2020-09-24|archive-date=2021-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20211006155451/http://geo-energy.org/reports/2015/Int%27lMarketataGlanceMay2015Final5_14_15.pdf|url-status=dead}}</ref> Геотермалната енергија се смета за [[Одржливост|одржлив]], [[Обновливи извори на енергија|обновлив]] извор на енергија, бидејќи собирањето на топлината е мала во споредба со [[Внатрешно Земјино топлинско грото|топлинската содржина]] на Земјата.<ref name="sustainability">{{Наведување|last=Rybach|first=Ladislaus|date=September 2007|title=Geothermal Sustainability|periodical=Geo-Heat Centre Quarterly Bulletin|place=Klamath Falls, Oregon|publisher=Oregon Institute of Technology|volume=28|number=3|pages=2–7|url=http://geoheat.oit.edu/bulletin/bull28-3/art2.pdf|issn=0276-1084|access-date=9 May 2009|archive-date=2012-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20120217184740/http://geoheat.oit.edu/bulletin/bull28-3/art2.pdf|url-status=dead}}</ref> [[Емисии на стакленички гасови од изворите на енергија|Емисиите на стакленички гасови]] во геотермалните електрани се во просек 45&nbsp;грама [[јаглерод диоксид]] по [[киловат-час]] електрична енергија или помалку од 5 % од онаа на обичните постројки на јаглен.<ref name="IPCC Annex II"/> === Морска енергија === Морската енергија е главно [[Енергија од плима и осека|моќта од плимата]] и [[Бранова моќ|моќта од брановите]]. Од 2020 година, неколку мали централи на плима и осека работат во Франција и Кина,{{Sfn|Smil|2017b}} а инженерите продолжуваат да се обидуваат да ја направат опремата за брановата моќ поотпорна од невремињата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.fastcompany.com/90335319/could-wave-power-be-the-next-boom-in-renewable-energy|title=Could wave power be the next boom in renewable energy?|last=Peters|first=Adele|date=2019-04-16|work=Fast Company|language=en-US|accessdate=2020-02-06}}</ref> == Необновливи извори на енергија == === Јадрена енергија === [[File:France 2020-05-27 Live CO₂ emissions of electricity consumption.png|alt=Electricity generation related {{CO2}} emissions in France as of 27 May 2020 with overall {{CO2}} intensity of 52 gCO2eq/kWh.|left|thumb|Вкупни {{CO2}} емисии за производство на електрична енергија во Франција до 27 мај 2020 година со вкупен интензитет од 52 gCO2eq/kWh. [https://www.electricitymap.org/zone/FR electricitymap.org]]] [[Атомска централа|Јадрените]] централи се користат од 1950-тите години за незагадувачко производство, стабилна електрична енергија, без да создаваат локално [[загадување на воздухот]]. Во 2012 година, атомските централи во 30 земји генерирале 11 % од глобалната електрична енергија.{{Sfn|Bruckner|2014}} [[Меѓувладин панел за климатски промени|Меѓувладиниот панел за климатски промени]] смета дека јадрената енергија е нискојаглероден извор на енергија, со [[Емисии на стакленички гасови од изворите на енергија|емисии на стакленички гасови]] (вклучувајќи ископување и преработка на [[ураниум]]) слични на емисиите од обновливите извори на енергија.<ref name="IPCC 2014 Annex III">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/ipcc_wg3_ar5_annex-iii.pdf|title=IPCC Working Group III – Mitigation of Climate Change, Annex III: Technology - specific cost and performance parameters|year=2014|publisher=IPCC|page=7|accessdate=2018-12-14}}</ref> Од 2020 година, јадрената енергија обезбедува 50 % од електричната енергија во [[Европската Унија]] со ниско ниво на јаглерод и 26 % од вкупното производство на енергија во Европа.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.foratom.org/project/electricity-generation/|title=Electricity Generation|work=FORATOM|language=en-US|accessdate=2020-05-27}}</ref> Постои значителна полемика околу тоа дали јадрената енергија може да се смета за одржлива, а дебатите се вртат околу ризикот од [[Јадрени несреќи и инциденти|јадрени несреќи]], трошоците и времето потребни за изградба на нови постројки, генерирање радиоактивен [[радиоактивен отпад|јадрен отпад]] и потенцијалот на јадрената енергија да придонесе кон [[јадрено проширување]]. Овие проблеми го поттикнаа [[Антијадрено движење|антијадреното движење]] и доведоа до намалување на придонесот на јадрената енергија во глобалното снабдување со електрична енергија од 1993 година.{{Sfn|Bruckner|2014}} На глобално ниво, спротивставувањето кон јадрената енергија изнесуваше 62 % во 2011 година.<ref name=":2">{{Наведена мрежна страница|url=https://ourworldindata.org/what-is-the-safest-form-of-energy|title=It goes completely against what most believe, but out of all major energy sources, nuclear is the safest|work=Our World in Data|accessdate=2019-08-29}}</ref> Јавната поддршка на јадрената енергија е честопати мала како резултат на безбедносни проблеми, меѓутоа за секоја произведена единица на енергија, јадрената енергија е далеку побезбедна од енергијата на фосилните горива. [[Ураниумова руда|Рудниците за ураниум]] што се користат за гориво на јадрените постројки за јадрено цепење е необновлив ресурс, но постојат доволни количини за да се обезбеди снабдување за стотици години.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://withouthotair.com/c24/page_162.shtml|title=Ch 24 Page 162: Sustainable Energy - without the hot air {{!}} David MacKay|work=withouthotair.com|accessdate=2020-06-26}}</ref> [[File:Germany 2020-05-28 Live CO₂ emissions of electricity consumption.png|alt=Electricity generation related {{CO2}} emissions in Germany as of 27 May 2020 with overall CO2 intensity of 257 gCO2eq/kWh.|мини|Вкупни {{CO2}} емисии за производство на електрична енергија во Германија до 27 мај 2020 година со вкупен интензитет од 257 gCO2eq/kWh. [https://www.electricitymap.org/zone/DE electricitymap.org]]] Традиционалните еколошки групи како [[Грин пис (Green peace)|Грин пис]] и [[Клуб Сиера (Sierra Club)|Клубот Сиера]] се противат на секаква употреба на јадрена енергија.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Enlightenment now : the case for reason, science, humanism, and progress|url=https://archive.org/details/enlightenmentnow0000pink|last=Pinker|first=Steven|year=2018|isbn=9780525427575|location=New York, New York|pages=881|oclc=993692045}}</ref> Поединци кои ја опишале јадрената енергија како зелен извор на енергија се филантропот [[Бил Гејтс]]<ref>{{Наведени вести|url=https://www.independent.co.uk/environment/green-living/has-bill-gates-come-up-with-a-safe-clean-way-to-harness-nuclear-power-2363205.html|title=Has Bill Gates come up with a safe, clean way to harness nuclear power?|work=The Independent|access-date=2013-01-09}}</ref> и екологистот [[Џејмс Ловлок|Jamesејмс Ловлок]].<ref>Lovelock, James (2006). ''The Revenge of Gaia''. Reprinted Penguin, 2007. {{ISBN|978-0-14-102990-0}}</ref> Проценката на сигурноста за веќе постоечките атомски централи да ги прошират своите животи, можеби и до 80 години,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.iaea.org/newscenter/news/going-long-term-us-nuclear-power-plants-could-extend-operating-life-to-80-years|title=Going Long Term: US Nuclear Power Plants Could Extend Operating Life to 80 Years|date=2018-01-16|work=IAEA}}</ref> продолжува.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/business/2019/aug/20/edf-nuclear-reactor-restarting-hunterston-b|title=Nuclear regulator permits restarting of reactor 4 at Hunterston B|last=Ambrose|first=Jillian|date=2019-08-20|work=[[The Guardian]]|access-date=2019-12-31|issn=0261-3077}}</ref> Без оглед на несреќите во минатото, јадрената енергија останува најбезбеден извор на енергија на располагање по единица енергија во споредба со другите извори.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ourworldindata.org/safest-sources-of-energy|title=What are the safest sources of energy?|work=Our World in Data|accessdate=2020-05-27}}</ref> Некои понови дизајни на јадрени реактори се способни да извлекуваат енергија од [[радиоактивен отпад|јадрениот отпад]] и кога ќе биде безбеден (или значително помалку опасен) и имаат одлики на дизајнот што во голема мера ја минимизираат можноста за јадрена несреќа. Овие дизајни (на пример, [[Реактор на стопена сол|реакторот на стопена сол]]) допрва треба да се комерцијализираат. [[Ториум]]от е цепен (расцеплив) материјал што се користи во [[Ториумска јадрена енергија|јадрената енергија заснована на ториум]]. [[Ториумски циклус|Циклусот на гориво на ториум]] дава неколку потенцијални предности во однос на [[Ураниумски циклус|циклусот на гориво со ураниум]], вклучувајќи [[Ториум|поголемо изобилство]], супериорни физички и јадрени својства, подобра отпорност кон [[Јадрено проширување|ширењето на јадреното оружје]]<ref>{{Наведено списание|last=Kang|first=J.|last2=Von Hippel|first2=F. N.|year=2001|title=U‐232 and the proliferation‐resistance of U‐233 in spent fuel|journal=Science & Global Security|volume=9|issue=1|page=1|bibcode=2001S&GS....9....1K|doi=10.1080/08929880108426485}} {{Наведена мрежна страница|url=http://www.torium.se/res/Documents/9_1kang.pdf|title=Архивиран примерок|archive-url=https://web.archive.org/web/20141203135336/http://www.torium.se/res/Documents/9_1kang.pdf|archive-date=3 December 2014|accessdate=2015-03-02}}</ref><ref>[http://nuclearweaponarchive.org/Nwfaq/Nfaq6.html Nuclear Materials] FAQ</ref><ref name="Hargraves-Moir">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.aps.org/units/fps/newsletters/201101/hargraves.cfm|title=Liquid Fuel Nuclear Reactors|last=Robert Hargraves|last2=Ralph Moir|date=January 2011|work=American Physical Society Forum on Physics & Society|accessdate=31 May 2012}}</ref> и намалено производство на [[плутониум]]. Затоа, понекогаш се третира како одржлив извор.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.lanl.gov/science/NSS/issue2_2011/story6full.shtml|title=Th-ING: A Sustainable Energy Source|year=2015|publisher=Los Alamos National Laboratory|accessdate=2020-09-24|archive-date=2020-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807183144/https://www.lanl.gov/science/NSS/issue2_2011/story6full.shtml|url-status=dead}}</ref> ==== Јадрено соединување ==== Потенцијален извор на енергија е [[јадрено цепење|јадреното цепење]] (за разлика од [[Јадрено цепење|јадреното цепење]] што се користи денес). Соединувањето е реакцијата што постои во ѕвездите, вклучувајќи го и Сонцето. Соединувачките реактори што моментално се во изградба ([[Меѓународен термојадрен експериментален реактор|МТНЕР]]) се очекува да бидат суштински безбедни поради недостатокот на [[јадрена верижна реакција]] и со тоа што не произведуваат долгорочен јадрен отпад.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.forbes.com/sites/fernandezelizabeth/2020/03/26/the-us-comes-one-step-closer-to-producing-commercial-fusion-power/|title=The US Comes One Step Closer To Producing Commercial Fusion Power|last=Fernandez|first=Elizabeth|work=Forbes|language=en|accessdate=2020-05-30}}</ref> Горивата за реактори на јадрено соединување се многу достапни, како [[деутериум]], [[литиум]] и [[трициум]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://withouthotair.com/c24/page_172.shtml|title=Ch 24 Page 172: Sustainable Energy - without the hot air {{!}} David MacKay|work=withouthotair.com|accessdate=2020-06-26}}</ref> == Одржливи енергетски системи == === Сектори === ==== Моќ ==== Во споредба со греењето и превозот, обновливите извори на енергија се зголемени значително побрзо во енергетскиот сектор. Почнувајќи од 2018 година, околу една четвртина од целата енергија доаѓа од современи обновливи извори.<ref>{{Наведена книга|title=Renewables 2020: Global Status Report|last=REN21|first=|publisher=|year=2020|isbn=978-3-948393-00-7|location=Paris|pages=15}}</ref> ==== Топлина ==== Предмет на расправа се улогите на топлината од отпадот,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.newsletter.co.uk/business/sustainable-energy-project-heat-pover-1000-london-homes-2956836|title=Sustainable energy project to heat pover 1,000 London homes|work=newsletter.co.uk|language=en|accessdate=2020-09-02}}</ref> сончевата топлинска енергија, геотермалната енергија, електрификацијата, биомасата и водородот во производството на одржлива топлина.<ref>{{Наведено списание|date=2020-10-01|title=The role of electrification and hydrogen in breaking the biomass bottleneck of the renewable energy system – A study on the Danish energy system|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306261920308436|journal=Applied Energy|language=en|volume=275|pages=115331|doi=10.1016/j.apenergy.2020.115331|issn=0306-2619|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.smartcitiesworld.net/news/news/helsinki-million-euro-energy-challenge-deadline-beckons-5627|title=Helsinki million-euro energy challenge deadline beckons|work=Smart Cities World|language=En|accessdate=2020-09-02}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://shifftproject.eu/wp-content/uploads/2020/04/A-common-approach-for-sustainable-heating-strategies-for-partner-cities_final_13-March-2020.pdf|title=A common approach for sustainable heating strategies for partner cities|accessdate=2020-09-24|archive-date=2020-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200926142005/https://shifftproject.eu/wp-content/uploads/2020/04/A-common-approach-for-sustainable-heating-strategies-for-partner-cities_final_13-March-2020.pdf|url-status=dead}}</ref> ==== Транспорт ==== Постојат повеќе начини да се направи транспортот одржлив. [[јавен превоз|Јавниот превоз]] обично бара помалку енергија по патник отколку личните возила, како што се автомобилите. Во градовите, транспортот може да се направи почист со стимулирање на немоторен транспорт, како што е [[Велосипедизам|велосипедизмот]]. [[Енергетска ефикасност во превозот|Енергетската ефикасност на автомобилите]] значително се зголемува, често поради иновациите водени од регулативите. [[електрично возило|Електричните возила]] користат помалку енергија на километар, а бидејќи електричната енергија одржливо се создава полесно од горивото, исто така придонесува за поодржлив превоз.<ref>{{Наведено списание|last=Bamwesigye|first=Dastan|last2=Hlavackova|first2=Petra|date=2019|title=Analysis of Sustainable Transport for Smart Cities|url=https://www.mdpi.com/2071-1050/11/7/2140|journal=Sustainability|language=en|volume=11|issue=7|pages=2140|doi=10.3390/su11072140|via=}}</ref> [[Водородно возило|Водородните возила]] можат да станат алтернатива на електричните возила, но забележале помал удел.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ft.com/content/98a386ee-1a04-40fd-b6a4-8cf13ff1d0da|title=Hydrogen takes a back seat to electric for passenger vehicles|last=Miller|first=Joe|date=2020-09-09|work=www.ft.com|language=en-GB|accessdate=2020-09-20}}</ref> === Јаглеродно собирање и складирање === Во теорија, [[Стакленички гасови|емисиите]] на [[Стакленички гасови|стакленички]] гасови на централите на фосилно гориво и биомаса можат значително да се намалат преку [[јаглеродно собирање и складирање]], иако овој процес е скап. Според [[Меѓувладин панел за климатски промени|меѓувладиниот панел за климатски промени]], патот со најниски трошоци за исполнување на целта од 2&nbsp;°C вклучува масовно распоредување на еден специфичен вид на [[Елиминација на јаглерод диоксид|технологија за спречување на негативни емисии]] наречена [[биоенергија од јаглеродно прибирање и складирање]] или БЕЈПС.<ref>{{наведена книга|title=Climate Change 2014: Mitigation of Climate Change. Contribution of Working Group III to the Fifth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change|last=Edenhofer|first=O.|last2=Pichs-Madruga|first2=R.|publisher=Cambridge University Press|year=2014|isbn=9781107654815|location=Cambridge, U.K.|display-authors=etal}}</ref> Сепак, за постигнување на оваа цел преку БЕЈПС потребни се повеќе ресурси отколку што се моментално достапни ширум светот. На пример, за да се зафатат 10 милијарди тони {{CO2}} годишно (Gt{{CO2}}/y) ќе треба биомаса голема колку 40 % од светските земјоделски култури.<ref>{{Наведена книга|title=Negative Emissions Technologies and Reliable Sequestration: A Research Agenda|last=National Academies of Sciences|first=Engineering|publisher=National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine|year=2019|isbn=978-0-309-48452-7|location=Washington, D.C.|pages=3|language=en|doi=10.17226/25259|pmid=31120708}}</ref> === Управување со непостојаните извори на енергија === [[Податотека:Raccoon_Mountain_Pumped-Storage_Plant.svg|мини|350п|Во [[Пумпна хидроелектрана|ревирзибилните хидроелектрани]], водата се пумпа нагоре кога производството на електричната енергија ја надминува побарувачката. Водата подоцна се ослободува за да се генерира [[хидроенергија|хидроелектрична енергија]].]] Сончевата и ветерната моќ се [[Непостојана обновлива енергија|променливи извори на обновлива енергија]] (НОЕ) кои снабдуваат електрична енергија во зависност од времето (метео) и времето од денот. Целокупната непостојаност може да се намали со комбинирање на овие извори,<ref>{{Наведено списание|last=Jerez|first=Sonia|last2=Tobin|first2=Isabelle|last3=Turco|first3=Marco|last4=María López-Romero|first4=Jose|last5=Montávez|first5=Juan Pedro|last6=Jiménez-Guerrero|first6=Pedro|last7=Vautard|first7=Robert|year=2018|title=Resilience of the combined wind-plus-solar power production in Europe to climate change: a focus on the supply intermittence|journal=EGUGA|language=en|pages=15424|bibcode=2018EGUGA..2015424J}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Lave|first=M.|last2=Ellis|first2=A.|year=2016|title=Comparison of solar and wind power generation impact on net load across a utility balancing area|url=https://www.osti.gov/biblio/1368867|journal=2016 IEEE 43rd Photovoltaic Specialists Conference (PVSC)|pages=1837–1842|doi=10.1109/PVSC.2016.7749939|isbn=978-1-5090-2724-8|osti=1368867}}</ref> а на некои места, батериите можат да се комбинираат за да се елиминира прекинот комплетно, така што целата инсталација ќе произведува моќност што ќе биде сигурна.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://reneweconomy.com.au/neoen-files-plans-for-3bn-wind-and-solar-farm-with-battery-10-times-bigger-than-hornsdale-67395/|title=Neoen files plans for $3bn wind and solar farm with battery 10 times bigger than Hornsdale|last=Parkinson|first=Giles|date=2020-08-19|work=RenewEconomy|language=en-AU|accessdate=2020-08-23}}</ref> Повеќето [[Електрична мрежа|електрични мрежи]] се конструирани за непрекинати извори на енергија, како што се централите на јаглен.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.iea.org/reports/introduction-to-system-integration-of-renewables|title=Introduction to System Integration of Renewables – Analysis|work=IEA|language=en-GB|accessdate=2020-05-30}}</ref> Половина од светската електрична енергија ќе треба да биде ветерна и сончева до 2030 година, за да се ограничи глобалниот пораст на температурите на нешто под 2&nbsp;°C до 2050 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.dnvgl.com/news/8-times-more-wind-and-solar-power-needed-by-2030-to-help-meet-paris-climate-target-dnv-gl-finds-157573|title=8 times more wind and solar power needed by 2030 to help meet Paris climate target, DNV GL finds}}</ref> Бидејќи поголем дел од инфраструктурата на сончевата и ветерната енергија се интегрирани во мрежата, неопходно е да се направат измени во целокупниот систем за да се осигура дека снабдувањето со електрична енергија е соодветно на побарувачката. Овие промени можат да го вклучуваат следново: * Користење на хидроелектрична енергија,<ref>{{Наведено списание|date=2019-10-01|title=Analysis of emerging technologies in the hydropower sector|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1364032119304575|journal=Renewable and Sustainable Energy Reviews|language=en|volume=113|pages=109257|doi=10.1016/j.rser.2019.109257|issn=1364-0321|doi-access=free}}</ref> постројки за природен гас<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2020/07/06/business/energy-environment/renewable-energy-natural-gas.html|title=The Next Energy Battle: Renewables vs. Natural Gas|last=Penn|first=Ivan|date=2020-07-06|work=The New York Times|access-date=2020-08-23|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> или атомски централи<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://energy.mit.edu/news/keeping-the-balance-how-flexible-nuclear-operation-can-help-add-more-wind-and-solar-to-the-grid/|title=Keeping the balance: How flexible nuclear operation can help add more wind and solar to the grid|work=Main|language=en|accessdate=2020-08-23}}</ref> за производство на резервна енергија * Користење на [[Мрежно енергетско складирање|мрежно складирање]] за чување на вишокот сончева и ветерна енергија и користење по потреба. Најчесто користениот метод за складирање е [[пумпна електрана|ревирзибилната хидроелектрична енергија]], што е изводлива само на локации што се наоѓаат до високи ридови или длабоки подземени рудници. [[Батерија|Батериите]] се распространети нашироко. Други технологии за складирање, како што се „[[моќ во гас]]“, се користат во ограничени ситуации.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.com/future/article/20190327-the-tiny-islands-leading-the-way-in-hydrogen-power|title=How hydrogen is transforming these tiny Scottish islands|last=Ortiz|first=Diego Arguedas|publisher=BBC|language=en|accessdate=2019-12-28}}</ref> * Тргување со електрична енергија со други локации меѓу [[Широка синхрона мрежа|регионалните мрежи]] или преку [[Високонапонски еднонасочни далноводи|еднонасочни далноводи]] * Намалување на побарувачката за електрична енергија во одредени периоди преку [[управување со побарувачката на енергија]] и користење на [[паметна мрежа|паметни мрежи]]. * Промени во [[Енергетски пазар|пазарот на енергија]] или поточно [[Пазар на електрична енергија|пазарот на електрична енергија]], така што флексибилноста при напојувањето е подобро платена.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.current-news.co.uk/news/worlds-largest-most-ambitious-energy-flexibility-market-trials-to-launch-in-the-uk|title=World’s 'largest, most ambitious' energy flexibility market trials to launch in the UK|work=Current|language=en-gb|accessdate=2020-06-04}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.iea.org/commentaries/us-regulatory-innovation-to-boost-power-system-flexibility-and-prepare-for-ramp-up-of-wind-and-solar|title=U.S. regulatory innovation to boost power system flexibility and prepare for ramp up of wind and solar – Analysis|work=IEA|language=en-GB|accessdate=2020-06-04}}</ref> Почнувајќи од 2019 година, трошоците и логистиката за складирање на енергијата за големите центри на население се значаен предизвик, иако цената на системите за батерии е драматично опадната.<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=https://insideclimatenews.org/news/20022019/100-percent-renewable-energy-battery-storage-need-worst-case-polar-vortex-wind-solar|title=100% Renewable Energy Needs Lots of Storage. This Polar Vortex Test Showed How Much.|date=2019-02-20|work=InsideClimate News|language=en-US|accessdate=2019-06-04}}</ref> На пример, студија од 2019 година, тврди дека за сончевата и ветерната енергија да го заменат целото производство на фосилни горива за една недела со екстремно студени температури на истокот и средниот запад на САД, капацитетот за складирање на енергија треба да се зголеми од 11 GW на 230 до 280 GW, во зависност од тоа колку јадрена енергија се заменува. [[пумпна електрана|Пумпаното складирање,]] како и јаглените централи со [[Централа со оптоварување по побарувачка|оптоварување по побарувачка]], [[Земен гас|фосилниот гас]] и [[Атомска централа|јадрените]] централи се најраспространетите техники за балансирање на непостојаните извори на енергија од 2020 година. === Складирање на енергија === Некои технологии овозможуваат краткорочно складирање на енергија, додека други можат да складираат многу подолго. Во најголемиот дел, за складирање на енергија во моментов доминираат хидроелектричните брани и пумпните хидроелектрани. [[Мрежно енергетско складирање|Мрежното енергетско складирање]] е збир на методи што се користат за складирање на енергија од големи размери во електрична мрежа. Чести примери на складирање на енергија се [[акумулатор]]ите, кои ја складираат електрична енергија како хемиска енергија, која лесно се претвора во електрична енергија при враќање во мрежата, потоа [[хидроенергија|хидроелектричната]] брана, која складира енергија во [[Вештачко езеро|вештачките езера]] како гравитациска [[потенцијална енергија]] и [[Климатизација со мраз|ледените]] резервоари, кои складираат мраз замрзнат со поевтина енергија во текот на ноќта за да се задоволи високата дневна побарувачка за ладење. === Водород === Водородот е незагадувачко гориво што може да се произведе со употреба на [[електролиза]] за да се поделат молекулите на водата во водород и кислород. Водородот може да игра улога за складирање на енергија во одржлив енергетски систем доколку електричната енергија што се користи за производство на истата се генерира од одржливи извори, како што се ветерот или сонцето. Водородот може да се произведе кога има вишок на непостојана обновлива електрична енергија, за потоа да се складира и да се користи за производство на топлина или за повторно создавање електрична енергија. Водородот може да се дистрибуира преку бродови<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ft.com/content/8ae16d5e-1bd4-11ea-97df-cc63de1d73f4|title=Japan launches first liquid hydrogen carrier ship|work=Financial Times|accessdate=2020-01-01}}</ref> или преку цевководи. Дваесет проценти можат да се додадат во цевководите за природен гас без промена на цевководите или домашните апарати,<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-50873047|title=Climate change hope for hydrogen fuel|last=Harrabin|first=Roger|date=2020-01-02|work=BBC News|access-date=2020-09-22|language=en-GB}}</ref> но бидејќи водородот има помала енергетска густина, ова би заштедило само 7 % од емисиите.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.drax.com/wp-content/uploads/2020/02/200207_Drax_19Q4_Report_3.pdf|title=Electric Insights Quarterly|last=Staffell|first=Iain|publisher=drax|year=2019|pages=9|display-authors=etal|display-editors=}}</ref> Од 2020 година, во тек се испитувања за тоа како да се претворат цевководите на природен гас во 100 % за водород, со цел да се намалат или отстранат емисиите од станбено и индустриско греење на природен гас.<ref name=":62">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theiet.org/impact-society/sectors/energy/energy-news/transitioning-to-hydrogen-assessing-the-engineering-risks-and-uncertainties/|title=Transitioning to hydrogen: Assessing the engineering risks and uncertainties|work=theiet.org|language=en-US|accessdate=2020-04-11|archive-date=2020-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20200619033936/https://www.theiet.org/impact-society/sectors/energy/energy-news/transitioning-to-hydrogen-assessing-the-engineering-risks-and-uncertainties/|url-status=dead}}</ref> Водород може да се користи за напојување на возила што имаат водородни [[горивна ќелија|горивни ќелии]].<ref>{{Наведено списание|last=Lathia|first=Rutvik Vasudev|last2=Dobariya|first2=Kevin S.|last3=Patel|first3=Ankit|date=January 2017|title=Hydrogen Fuel Cells for Road Vehicles|journal=Journal of Cleaner Production|language=en|volume=141|pages=462|doi=10.1016/j.jclepro.2016.09.150}}</ref> Бидејќи има голема зафатнина, а содржи мало количество на енергија, полесно е да се користи во [[Водороден брод|бродовите напојувани од водород]] или тешките патни возила,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://energypost.eu/hydrogen-fuel-cell-trucks-can-decarbonise-heavy-transport/|title=Hydrogen Fuel Cell trucks can decarbonise heavy transport|date=2019-10-17|work=Energy Post|language=en-GB|accessdate=2020-01-01|archive-date=2020-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20200101085853/https://energypost.eu/hydrogen-fuel-cell-trucks-can-decarbonise-heavy-transport/|url-status=dead}}</ref> отколку во автомобилите и авионите. Од 2018 година, многу малку од снабдувањето со водород во светот се создава од одржливи извори. Скоро целиот водород е создаден со реформирање со метанска пареа (РМП), што резултира со високи емисии на стакленички гасови, но е поевтино од создавање водород преку електролиза. Иако може да се собере малку јаглерод од РМП, процесот може да биде поодржлив со употребата на [[автотермално реформирање]] и технологии за [[Јаглеродно собирање и складирање|собирање и складирање на јаглеродот]] за да се отстрани поголемиот дел од емитуваниот јаглерод диоксид.<ref name=":62"/> === Префрлање од јаглен или дрво во природен гас или течен нафтен гас === Во просек, за одредена единица произведена енергија, емисиите на стакленички гасови на [[Земен гас|природен гас]] се околу половина од емисиите на [[јаглен]] кога се користат за производство на електрична енергија и околу две третини од емисиите на јаглен кога се користат за производство на топлина. Сепак, намалувањето на [[Протекување на гасови|протекувањето на метанот]] е императивно.<ref name="IEA gas">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.iea.org/publications/roleofgas/|title=The Role of Gas: Key Findings|date=2019-10-04|publisher=International Energy Agency|accessdate=2019-10-04}}</ref> Природниот гас исто така произведува значително помало загадување на воздухот од јагленот. Градењето на електраните на гас и гасоводите се промовира како начин да се отстрани загадувањето со горење јаглен и дрво (и да се зголеми снабдувањето со енергија во некои африкански земји со брзо растечко население или економија),<ref name=":9">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.iea.org/reports/africa-energy-outlook-2019|title=Africa Energy Outlook 2019 – Analysis|work=IEA|language=en-GB|accessdate=2020-08-28}}</ref> но сепак оваа практика е контроверзна. Противниците тврдат дека развојот на инфраструктурата за природен гас ќе создаде децении избегнување од преминувањето кон чистите извори на енергија и дека обновливите извори создаваат далеку помалку емисии со споредливи трошоци.<ref name="nytimes coal fades">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nytimes.com/2019/06/26/climate/natural-gas-renewables-fight.html|title=As Coal Fades in the U.S., Natural Gas Becomes the Climate Battleground|date=2019-06-26|work=The New York Times|accessdate=2019-10-04}}</ref> [[Емисии на стакленички гасови од изворите на енергија|Емисиите од природен гас]] се околу 40 пати поголеми од емисиите на ветерната и јадрената енергија.<ref name="IPCC 2014 Annex III2">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/ipcc_wg3_ar5_annex-iii.pdf#page=7|title=IPCC Working Group III – Mitigation of Climate Change, Annex III: Technology - specific cost and performance parameters - Table A.III.2 (Emissions of selected electricity supply technologies (gCO 2eq/kWh))|year=2014|publisher=IPCC|page=1335|accessdate=14 December 2018}}</ref> === Електрификација === [[Електрификација]]та е клучен дел од одржливото користење на енергија, бидејќи многу популарни технологии за одржлива енергија се засноваат на електричната енергија.<ref name=":8">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.vox.com/energy-and-environment/21349200/climate-change-fossil-fuels-rewiring-america-electrify|title=How to drive fossil fuels out of the US economy, quickly|last=Roberts|first=David|date=2020-08-06|work=Vox|language=en|accessdate=2020-08-21}}</ref> Од 2018 година, се проценува дека 860 милиони луѓе немаат електрична енергија, од кои 600 милиони се во [[потсахарска Африка]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.iea.org/reports/sdg7-data-and-projections/access-to-electricity|title=Access to electricity – SDG7: Data and Projections – Analysis|work=IEA|language=en-GB|accessdate=2020-08-28}}</ref> Според извештајот на МЕА од 2019 година за потсахарска Африка, „сегашните и планираните напори за обезбедување пристап до современи енергетски услуги едвај го надминуваат растот на населението“, што значи дека сепак на крајот би останале над половина милијарда луѓе без електрична енергија и над милијарда луѓе без чисто готвење до 2030 година.<ref name=":9"/> Но, според извештајот, ова може значително да се подобри, делумно со забрзувањето преку електрификацијата. == Владини енергетски политики == [[Податотека:Bp_world_energy_consumption_2016.gif|мини|400п|Споредбени трендови за користењето на енергијата низ целиот свет. Растот на обновливата енергија до 2015 година е прикажан со зелената линија<ref>[http://www.bp.com/statisticalreview Statistical Review of World Energy], Workbook (xlsx), London, 2016</ref>]] Според МПКП, експлицитната [[цена на јаглерод]]от, паралелно со [[Енергетска политика|енергетските специфични политики]], се неопходни механизми за ограничување на глобалното затоплување на 1,5&nbsp;°C.{{Sfn|SR15}} Специфичните програми и регулативи за енергија се историска основа во напорите за намалување на емисиите на фосилни горива.<ref name="Plumer">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2018/10/08/climate/carbon-tax-united-nations-report-nordhaus.html|title=New U.N. Climate Report Says Put a High Price on Carbon|last=Plumer|first=Brad|date=2018-10-08|work=The New York Times|access-date=2019-10-04|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Успешните случаи ја вклучуваат изградбата на јадрените реактори во Франција во 70-тите и 80-тите години на минатиот век и [[Стандард за емисија|стандардот за емисија на горивото]] во САД, кои заштедија милијарди литри нафта. Други примери на енергетски специфични политики ги вклучуваат барањата за енергетската ефикасност во градежните кодови, забраната на нови постројки за електрична енергија на јаглен, стандардите за изведба на домашните електрични апарати и поддршката за употреба на [[електрично возило|електрични возила]].<ref>{{Наведено списание|last=Lathia|first=Rutvik Vasudev|last2=Dadhaniya|first2=Sujal|date=February 2017|title=Policy formation for Renewable Energy sources|journal=Journal of Cleaner Production|language=en|volume=144|pages=334–336|doi=10.1016/j.jclepro.2017.01.023}}</ref> {{Sfn|SR15}} Како и да е, субвенционирањето на фосилните горива остануваат суштинска бариера за преминот кон систем на чиста енергија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.iisd.org/sites/default/files/publications/fossil-fuel-clean-energy-subsidy-swap.pdf|title=Fossil Fuel to Clean Energy Subsidy Swaps: How to pay for an energy revolution|date=June 2019|publisher=International Institute for Sustainable Development}}</ref> [[Данок на јаглерод|Даноците на јаглерод]] се ефикасен начин за поттикнување кон економии со ниско ниво на јаглерод, истовремено обезбедувајќи извори на приход што можат да се искористат за намалување на други даноци<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://unfccc.int/climate-action/momentum-for-change/financing-for-climate-friendly/revenue-neutral-carbon-tax|title=Revenue-Neutral Carbon Tax {{!}} Canada {{!}} UNFCCC|work=unfccc.int|accessdate=2019-10-28}}</ref> или за да им се помогне на домаќинствата со пониски примања да си дозволат поголеми трошоци за енергија.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-10-10/how-much-does-carbon-need-to-cost-somewhere-from-20-to-27-000|title=How High Does Carbon Need to Be? Somewhere From $20-$27,000|last=Carr|first=Mathew|date=2018-10-10|access-date=2019-10-04}}</ref> Даноците на јаглерод доживуваат силно политичко одбивање во некои јурисдикции, додека енергетските специфични политики имаат тенденција да бидат политички побезбедни.<ref name="Plumer"/> Според ОЕСР, климатските промени не можат да се ограничат без даноците на јаглерод, но 70 % од емисиите на {{CO2}} поврзани со енергија воопшто не биле оданочувани во 2018 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.oecd.org/tax/taxes-on-polluting-fuels-are-too-low-to-encourage-a-shift-to-low-carbon-alternatives.htm|title=Taxes on polluting fuels are too low to encourage a shift to low-carbon alternatives - OECD|work=oecd.org|accessdate=2020-05-30}}</ref> Некои студии проценуваат дека комбинацијата на [[Данок на јаглерод|данокот на јаглерод]] со специфични енергетски политики би биле поевтини отколку само данокот на јаглерод.{{Sfn|SR15}} == Поврзано == * [[Влијанието на енергетската индустрија врз животната средина]] * [[Несубвенционирање на фосилни горива|Дивестирање на фосилни горива]] * [[Емисии на стакленички гасови од изворите на енергија]] * [[Одржлива енергија за сите]] == Наводи == {{Reflist}} == Литература == * {{Наведена книга|title=Intergovernmental Panel on Climate Change Fifth Assessment Report 2014|last=Bruckner|first=T.|last2=Bashmakov|first2=I. A.|last3=Mulugetta|first3=Y.|last4=Chum|first4=H.|last5=de la Vega Navarro|first5=A.|last6=Edmonds|first6=J.|last7=Faaij|first7=A.|last8=Fungtammasan|first8=B.|last9=Garg|first9=A.|year=2014|pages=511–597|chapter=Chapter 7: Energy Systems|ref={{harvid|Bruckner|2014}}|display-authors=1|chapter-url=https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg3/ipcc_wg3_ar5_chapter7.pdf}} * {{Наведена книга|title=Climate Change 2014: Mitigation of Climate Change : Working Group III contribution to the Fifth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change|last=Edenhofer|first=Ottmar|publisher=Cambridge University Press|year=2014|isbn=978-1-107-05821-7|location=New York, NY|oclc=892580682|ref=harv}} * IPCC, 2018: Global Warming of 1.5&nbsp;°C. An IPCC Special Report on the impacts of global warming of 1.5&nbsp;°C above pre-industrial levels and related global greenhouse gas emission pathways, in the context of strengthening the global response to the threat of climate change, sustainable development, and efforts to eradicate poverty [V. Masson-Delmotte, P. Zhai, H. O. Pörtner, D. Roberts, J. Skea, P.R. Shukla, A. Pirani, W. Moufouma-Okia, C. Péan, R. Pidcock, S. Connors, J. B. R. Matthews, Y. Chen, X. Zhou, M. I. Gomis, E. Lonnoy, T. Maycock, M. Tignor, T. Waterfield (eds.)]. ** Report website, chapters I–V ** Summary for policymakers, 32 pp. * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=wQhpDwAAQBAJ|title=Principles of Sustainable Energy Systems, Third Edition|last=Kutscher|first=C.F.|last2=Milford|first2=J.B.|last3=Kreith|first3=F.|publisher=CRC Press|year=2018|isbn=978-0-429-93916-7|series=Mechanical and Aerospace Engineering Series|ref=harv|access-date=10 February 2019}} * {{Наведена книга|url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/gsr_2020_full_report_en.pdf|title=Renewables 2020: Global Status Report|last=REN21|first=|publisher=|year=2020|isbn=978-3-948393-00-7|location=Paris|page=|pages=|access-date=2020-09-24|archive-date=2020-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923065621/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/gsr_2020_full_report_en.pdf|url-status=dead}} * {{Наведена книга|title=Energy Transitions: Global and National Perspectives|last=Smil|first=Vaclav|publisher=Praeger, an imprint of ABC-CLIO, LLC|year=2017a|isbn=978-1-4408-5324-1|location=Santa Barbara, California|oclc=955778608|ref=harv}} * {{Наведена книга|title=Energy and Civilization : A History|url=https://archive.org/details/energycivilizati0000smil|last=Smil|first=Vaclav|publisher=The MIT Press|year=2017b|isbn=978-0-262-03577-4|location=Cambridge, Massachusetts|oclc=959698256|ref=harv}} * {{Наведена книга|title=Sustainable Energy : Choosing Among Options|last=Tester|first=Jefferson|publisher=MIT Press|year=2012|isbn=978-0-262-01747-3|location=Cambridge, MA|oclc=892554374|ref=harv}} {{избрана}} [[Категорија:Енергостопанство]] [[Категорија:Одржливост]] do9imhoi08e0m3tj8zkeoidibhwk9gq 0 1210660 5641418 4576308 2026-10-06T17:07:54Z Andrew012p 85224 /* */ 5641418 wikitext text/x-wiki [[File:Lymphknoten (Schwein).jpg|thumb|240px|Пресек на лимфен јазол со означени делови.1) Капсула; 2) Супкапсуларен синус; 3) [[центар на Грминал]]; 4) Лимфоиден јазол; 5) Трабекули|alt=]] '''Лимфниот јазол''' или лимфната жлезда е орган на ливче од јајце или [[Бубрег|бубрезите]] и од адаптивниот [[имунолошки систем]], кој е широко присутен низ целото тело. Тие се поврзани со лимфните садови како дел од циркулаторниот систем. Лимфните јазли се главни места на Б- и Т-лимфоцитите и други бели крвни клетки. Лимфните јазли се важни за правилното функционирање на имунолошкиот систем, делувајќи како филтри за странски честички и клетки на ракот. Лимфните јазли немаат функција на детоксикација, која првенствено се занимава со црниот дроб и бубрезите. Во лимфниот систем лимфниот јазол е секундарен лимфоиден орган [3]. Лимфниот јазол е затворен во фиброзна капсула и е составен од надворешен кортекс и внатрешна медула . Лимфните јазли, исто така, имаат клиничко значење. Тие стануваат воспалени или зголемени при различни болести кои можат да се движат од тривијални инфекции на грлото, до канцерогени опасни по живот. Состојбата на лимфните јазли е многу важна кај поставеноста на ракот, која одлучува за третманот што треба да се користи и ја одредува прогнозата. Кога отечени, воспалени или зголемени, лимфните јазли може да бидат тешки, цврсти или нежни. == Структура == '''Лимфните јазли''' се бубрести или овални и се со големина од неколку милиметри до околу 1-2 см. Секој лимфен јазол е опкружен со фиброзна [[капсула]], која се протега во лимфниот јазол за да формира [[трабекула]]. Субстанцијата на лимфниот јазол е поделена на надворешниот [[кортекс]] и внатрешната [[медула]]. Кортексот е континуиран околу медулата, освен кога медулата доаѓа во директен контакт со хилумот<ref>{{Наведено списание|last=Ellis|first=H.|date=1974-04|title=Gray's Anatomy. Edited Roger Warwick, B.Sc., Ph.D., M.D., and Peter L. Williams, D.Sc., M.A., M.B., B. Chir., London. Thirty-fifth edition. 292 × 229 mm. Pp. 1471 + xvi. Illustrated. 1973. Edinburgh: Churchill Livingstone. £14.50|url=http://dx.doi.org/10.1002/bjs.1800610432|journal=British Journal of Surgery|volume=61|issue=4|pages=335–335|doi=10.1002/bjs.1800610432|issn=0007-1323}}</ref>. Тенките [[ретикуларни влакна]] на [[ретикуларното сврзно ткиво]] и [[еластинот]] формираат поддршка на решетка наречена ''ретикулин'' во внатрешноста на јазолот. [[Б-клетките]] главно се наоѓаат во надворешниот (површен) кортекс, каде што се групирани заедно како [[фоликуларни Б-клетки]] во '''лимфоидните фоликули''' и Т-клетките се главно во ''паракоротeкс''. Лимфниот јазол е поделен на оддели наречени '''лимфни нодули''' (или лобули), секој од кои се состои од кортикален регион на комбинирани фоликул Б-клетки, паракортикален регион на Т-клетките и базален дел од нодули во медулата. Бројот и составот на фоликулите можат да се променат особено кога се предизвикани од [[антиген]], кога тие развиваат [[герминален центар]]. На друго место во јазолот, постојат само повремени леукоцити. Како дел од ретикуларната мрежа постојат [[фоликуларни дендритични клетки]] во Б-клеточниот фоликул и [[фибробластните ретикуларни клетки]] во Т-клеточниот кортекс. Ретикуларната мрежа не само што обезбедува структурна поддршка, туку и површина за адхезија на [[дендритичките клетки]], [[макрофагите]] и лимфоцитите. Овозможува размена на материјал со крв низ [[високите ендотелијални венули]] и обезбедува раст и регулаторни фактори потребни за активирање и созревање на имунолошките клетки. Лимфата влегува во конвексната страна на лимфниот јазол преку повеќе [[аферентни лимфни садови]] и тече низ простори наречени [[синуси]]. Лимфален синус кој го вклучува субкапсуларниот синус, е канал во рамките на јазолот, наредени од ендотелните клетки заедно со фибробластните ретикуларни клетки и тоа овозможува мазен проток на лимфата преку нив. Ендотелот на субкапсуларниот синус е континуиран со оној на аферентниот лимфен сад и е исто така со оној на сличните синуси кои ги напаѓаат трабекулите и во кортексот. Сите овие синуси ја исфрлаат филтрираната лимфна течност во '''медуларните синуси''', од каде што лимф тече во еферентните лимфни садови за да излезе од јазолот на хилумот на конкавната страна. [5] Овие садови се помали и не дозволуваат проток на макрофагите, така што тие остануваат содржани да функционираат во рамките на лимфниот јазол. Во текот на лимфата, лимфоцитите можат да се активираат како дел од [[адаптивниот имунолошки одговор.]] == Капсула == Капсулата на лимфните јазли е составена од [[густо неправилно сврзно ткиво]] со некои обични [[колагени влакна]], а од нејзината внатрешна површина се ослободуваат од голем број мембранозни процеси или трабекули. Тие поминуваат навнатре, зрачи кон средиштето на јазолот, околу една третина или една четвртина од просторот помеѓу периметарот и центарот на јазолот. Кај некои животни тие се доволно добро обележани за да го поделат периферниот или кортикалниот дел од јазолот во голем број прегради (нодули), но кај луѓето овој аранжман не е очигледен. Поголемите трабекули кои извираат од капсулата се растураат во пофини бендови, и тие се вклопуваат за да формираат мрежна работа во централниот или медуларниот дел од јазолот. Во овие трабекуларни простори формирани од вкрстената трабекула се содржи соодветната супстанција на лимфните јазли или лимфоидното ткиво. Јазлината пулпа, сепак, не целосно ги пополнува просторите, туку лисја, меѓу нејзината надворешна маргина и околната трабекула, канал или простор со еднаква ширина во текот на целата. Ова се нарекува субкапсуларен синус (лимфата или лимфален синус). Работи преку неа се наоѓаат повеќе фини трабекули на [[ретикуларно сврзно ткиво]], чии влакна, во најголем дел, се покриени со раздвојувачки клетки. == Наводи == [[Категорија:Имунолошки систем]] [[Категорија:Лимфен систем]] 20pnjw3g4chty2x5er6z1gc450vhy0o 0 1212730 5641532 5428509 2026-10-06T21:30:35Z Carshalton 30527 /* Надворешни врски */ 5641532 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | name = Пјотр Желињски | image = [[File:Piotr Zieliński 2018.jpg|180px|]] | fullname = Пјотр Себастијан Желињски | birth_date = {{birth date and age|1994|5|20|df=y}} | cityofbirth = [[Зомбковице Шлонкс]] | countryofbirth = [[Полска]] | nationality = {{flagsport|POL}} [[Полска]] | currentclub = {{Fb team Inter}} | clubnumber = 7 | position = [[Среден ред (фудбал)|среден ред]] | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Zaglebie Lubin}} | youthyears2 = | youthclubs2 = {{Fb team Udinese}} | years1 = 2012–2016 | clubs1 = {{Fb team Udinese}} | caps1 = 19 | goals1 = 0 | years2 = 2014–2016 | clubs2 = →{{Fb team Empoli}} | caps2 = 63 | goals2 = 5 | years3 = 2016–2024 | clubs3 = {{Fb team Napoli}} | caps3 = 80 | goals3 = 11 | years4 = 2024– | clubs4 = {{Fb team Inter}} | caps4 = 17 | goals4 = 2 | nationalyears1 = 2009 | nationalteam1 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 15 години|Полска 15]] | nationalcaps1 = 5 | nationalgoals1 = 1 | nationalyears2 = 2009–2010 | nationalteam2 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 16 години|Полска 16]] | nationalcaps2 = 6 | nationalgoals2 = 0 | nationalyears3 = 2010–2011 | nationalteam3 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 17 години|Полска 17]] | nationalcaps3 = 10 | nationalgoals3 = 1 | nationalyears4 = 2012 | nationalteam4 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 18 години|Полска 18]] | nationalcaps4 = 5 | nationalgoals4 = 1 | nationalyears5 = 2011–2012 | nationalteam5 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 19 години|Полска 19]] | nationalcaps5 = 15 | nationalgoals5 = 5 | nationalyears6 = 2012–2013 | nationalteam6 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 21 година|Полска 21]] | nationalcaps6 = 3 | nationalgoals6 = 1 | nationalyears7 = 2013– | nationalteam7 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска|Полска]] | nationalcaps7 = 99 | nationalgoals7 = 14 }} '''Пјотр Себастијан Желињски''' ({{langx|pl|Piotr Sebastian Zieliński}}; р. {{рн|20|мај|1994}} во [[Зомбковице Шлонске]]) — [[Полска|полски]] [[фудбалер]], [[Среден ред (фудбал)|играч од средниот ред]] на [[ФК Интер|Интер]] и на [[Фудбалска репрезентација на Полска|полската репрезентација]]. Пред да дојде во Интер, тој играл за клубови како: [[Заглебје Лубин]], {{Fb team (N) Udinese}}, {{Fb team (N) Empoli}} и {{Fb team (N) Napoli}}, каде се задржал најдолго играјќи 8 сезони од 2016 до 2024. За [[Фудбалска репрезентација на Полска|полската репрезентација]] дебитирал во 2013 година во пријателски натпревар против [[Фудбалска репрезентација на Лихштентајн|Лихтенштајн]]. Тој ја претставувал својата земја на пет големи натпреварувања: три [[Европско првенство во фудбал|Европски првенства]] во [[Европско првенство во фудбал 2016|2016]], [[Европско првенство во фудбал 2020|2020]] и [[Европско првенство во фудбал 2024|2024]], и две [[Светско првенство во фудбал|Светски првенства]] во [[Светско првенство во фудбал 2018|2018]] и [[Светско првенство во фудбал 2022|2022]]. == Биографија == Пјотр има двајца браќа, кои се исто така професионални фудбалери – Павел и Томаш Желињски. ==Титули== ===={{flagsport|ITA}} Наполи==== *'''{{Трофеј-Куп на Италија}} [[Фудбалски куп на Италија|Куп на Италија]]''' : 1 : 2019-2020 ==Надворешни врски== *[http://www.90minut.pl/kariera.php?id=19272 Пјотр Желињски на 90minut] *{{soccerway|piotr-zielinski/160328}} *{{NFT player|pid=52490}} {{Состав на Полска на СП фудбал 2018}} {{Состав на Полска на СП фудбал 2022}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Желињски, Пјотр}} [[Категорија:Полски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Удинезе]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Емполи]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Наполи]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Интер]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] 92n0pl7dyubfchcf84ovs88aj2v8y5x 0 1213022 5641528 5584907 2026-10-06T21:17:03Z Carshalton 30527 5641528 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | playername = Кшиштоф Пјонтек | image = [[Податотека:Piatek MKD-POL.jpg|200px]] | height = {{height|m=1.83}} | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1995|7|1}} | cityofbirth = {{роден во|Џержоњов|}} | countryofbirth = [[Полска]] | nationality = {{POL}} | currentclub = {{Fb team Salernitana}} | clubnumber = 99 | agent = | position = [[Напад (фудбал)|напаѓач]] | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Lechia Dzierzoniow}} | years1 = 2012-2013 | caps1 = 6 | goals1 = 0 | clubs1 = {{Fb team Lechia Dzierzoniow}} | years2 = 2013-2016 | caps2 = 72 | goals2 = 15 | clubs2 = {{Fb team Zaglebie Lubin}} | years3 = 2016-2018 | caps3 = 63 | goals3 = 32 | clubs3 = {{Fb team Cracovia}} | years4 = 2018-2019 | caps4 = 19 | goals4 = 13 | clubs4 = {{Fb team Genoa}} | years5 = 2019-2020 | caps5 = 36 | goals5 = 13 | clubs5 = {{Fb team Milan}} | years6 = 2020- | caps6 = 54 | goals6 = 12 | clubs6 = {{Fb team Hertha Berlin}} | years7 = 2022 | caps7 = 14 | goals7 = 3 | clubs7 = →{{Fb team Fiorentina}} | years8 = 2022- | caps8 = 19 | goals8 = 3 | clubs8 = →{{Fb team Salernitana}} | nationalyears1 = 2015-2016 | nationalcaps1 = 3 | nationalgoals1 = 1 | nationalteam1 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 20 години|Полска]] | nationalyears2 = 2015-2017 | nationalcaps2 = 15 | nationalgoals2 = 2 | nationalteam2 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 21 година|Полска]] | nationalyears3 = 2018- | nationalcaps3 = 23 | nationalgoals3 = 10 | nationalteam3 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска|Полска]] }} '''Кшиштоф Пјонтек''' (роден на [[1 јуни]] [[1995]] во [[Џержоњов]]) - [[Полска|полски]] [[фудбал]]ер [[Напад (фудбал)|напаѓач]] на [[УС Салернитана 1919|Салернитана]], на заем од [[ФК Херта Берлин|Херта Берлин]], и на [[Фудбалска репрезентација на Полска|полската репрезентација]]. ==Технички карактеристики== [[Напад (фудбал)#Централен напаѓач|Централен напаѓач]], кој исто така може да игра и како [[Напад (фудбал)#Втор напаѓач|втор напаѓач]] или како [[Среден ред (фудбал)#Крило|десно крило]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.newsfantacalcio.it/fantacalcio-201819-alla-scoperta-krzysztof-piatek/|title=Fantacalcio 2018/19! Alla scoperta di…. Krzysztof Piatek|website=newsfantacalcio.it|date=24 јули 2018|accessdate=2018-12-09|archive-date=2018-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20180831174739/http://www.newsfantacalcio.it/fantacalcio-201819-alla-scoperta-krzysztof-piatek/|url-status=dead}}</ref> ==Клупска кариера== ===Почетоци, Лехија Џержоњов, Заглебје Лубин и Краковија=== Роден во [[Џержоњов]], Пјонтек ја започнал својата кариера во екипата на [[Лехија Џержоњов]] во која напредувал низ младинските категории, а на 17-годишна возраст го направил своето деби во третата дивизија.<ref>{{наведени вести | url = https://www.przegladsportowy.pl/pilka-nozna/lotto-ekstraklasa/cracovia/przeswietlenie-krzysztofa-piatka-lewy-zapach-kawy-i-trzy-obiady/bpp3ytd | title = Prześwietlenie Krzysztofa Piątka. Lewy, zapach kawy i trzy obiady | author = Łukasz Olkowicz | date = 22 јануари 2018 | editor = przegladsportowy.pl | language = pl }}{{Мртва_врска|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Во 2013 година бил купен од [[Заглебје Лубин]]. Во 2014 година, по една сезона во вториот тим, тој бил промовиран во првиот тим. Дебитирал во полската [[Екстракласа]] (највисоката лига во државата) на 18 мај 2014 година против [[ФК Краковија|Краковија]].<ref>{{Наведена мрежна страница | url=http://www.90minut.pl/mecz.php?id_mecz=1048430 | title=Zagłębie Lubin 1 - 2 Cracovia | publisher = 90minut | accessdate = 22 February 2016}}</ref> На 28 август 2016 година, тој бил купен за 500.000 [[Полска злота|злоти]] од [[ФК Краковија|Краковија]], со која потпишал четиригодишен договор. Дебитирал за новиот клуб на 8 септември 2016 против [[Лехија Гдањск]], влегувајќи во игра од клупата за резерви во 71-вата минута. Вкупно, тој постигнал 32 гола во 63 натпревари во [[Екстракласа]] во текот на две сезони (вкупно 65), и бил трет најдобар стрелец во лигата во [[Екстракласа 2017-2018|сезоната 2017-2018]] со дваесет и еден постигнат гол.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.spaziocalcio.it/calciomercato/ufficiale-genoa-preso-krzysztof-piatek-dal-ks-cracovia/|title=UFFICIALE: Genoa, preso Krzysztof Piątek dal KS Cracovia|website=SpazioCalcio.it|date=8 јуни 2018|accessdate=2018-12-09|archive-date=2018-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141204/https://www.spaziocalcio.it/calciomercato/ufficiale-genoa-preso-krzysztof-piatek-dal-ks-cracovia/|url-status=dead}}</ref> ===Џенова=== На 8 јуни 2018, Пјонтек потпишал четиригодишен договор со италијанската [[ФК Џенова|Џенова]], а сумата на трансферот изнесувала околу 4 милиони евра.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://cracovia.pl/pilka-nozna/news/wiadomosci/krzysztof_piatek_w_genoa_cfc|title=Krzysztof Piątek w Genoa CFC|website=cracovia.pl|language=pl|accessdate=8 јуни 2018}}{{Мртва_врска|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> На 11 август 2018 година, тој го направил своето деби во официјален натпревар во дресот на Џенова, постигнувајќи 4 гола за 37 минути во натпреварот од [[Фудбалски куп на Италија 2018-2019|Купот на Италија]] во кој ''грифоните'' го победиле [[УС Лече|Лече]] со 4-0;<ref>{{наведени вести|url=https://www.repubblica.it/sport/calcio/serie-a/2018/08/11/news/coppa_italia_genoa_travolgente_a_lecce_4-0_il_benevento_fa_fuori_l_udinese_ai_supplementari-203922189/|title=Coppa Italia, Piatek ne fa quattro e il Genoa travolge il Lecce. Il Benevento fa fuori l'Udinese|website=Repubblica.it|date=11 август 2018|accessdate=11 август 2018}}</ref> со што станал првиот играч на Џенова кој постигнал четири гола во ова натпреварување. ===Милан=== На [[23 јануари]] [[2019]] година, Милан објавил дека потпишал сп Пјонтек договор до 30 јуни 2023 година<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.acmilan.com/en/news/media/2019-01-23/official-statement-krzysztof-piatek|title=Official statement: Krzysztof Piątek|last=Milan|first=A. C.|website=AC Milan|accessdate=24 January 2019}}</ref>, со надомест од 35 милиони евра. Тој го избрал дресот со број 19<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://twitter.com/acmilan/status/1088408890549719041|title=Leonardo: "He wanted the number 9 jersey but we think it has to be earned so we decided to give him the number 19 jersey instead. #WelcomePiatek|publisher=[[Twitter]]|date=24 January 2019|accessdate=24 January 2019}}</ref> . Пјонтек го имал своето деби за Милан на 26 јануари против [[ФК Наполи]], заменувајќи го [[Патрик Кутроне]]<ref>{{наведени вести |title=Gattuso: 'No Piatek-Cutrone pairing' |url=https://www.football-italia.net/133827/gattuso-no-piatek-cutrone-pairing |accessdate=29 January 2019 |publisher=Football Italia |date=26 January 2019}}</ref>. Три дена подоцна против истите противници, исто така, на [[Сан Сиро]], ги постигнал двата гола во победата од 2:0 во четвртфиналето на Купот на Италија<ref>{{наведени вести |title=AC Milan 2–0 Napoli |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/47046302 |accessdate=29 January 2019 |publisher=BBC Sport |date=29 January 2019}}</ref>. Пјонтек бил прогласен како најдобар играч на тимот во натпреварот и најдобар фудбалер од навивачите<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://twitter.com/acmilan/status/1090674756901208066|title= AC Milan on Twitter: A big round of applause for Krzysztof Piątek for his first @emirates MVP with the Rossoneri!|publisher=[[Twitter]]|date=30 January 2019|accessdate=17 February 2019}}</ref>. На 3 февруари 2019 година, Пјонтек го постигнал својот прв лигашки гол против ФК Рома, кој завршил со резултат од 1-1<ref>{{наведени вести |first1=Alasdair |last1=Mackenzie |first2=Pritha |last2=Sarkar |title=Zaniolo strikes again as Roma draw with Milan |url=https://www.nytimes.com/reuters/2019/02/03/sports/soccer/03reuters-soccer-italy-rom-mil-report.html |website=The New York Times |agency=Reuters |date=3 February 2019 |accessdate=9 February 2019}}</ref> . Крајот на сезоната, Пјонтек ја завршил со вкупно 9 погодоци. == Статистика каријере == === Заступљеност === {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !Заступљеност !! Године !! Одговара !! Циљеве |- | rowspan="5" |[[Полска]] |2018 |2 |1 |- |2019 |8 |4 |- |2020 |5 |2 |- |2021 |6 |2 |- |2022 |2 |1 |- ! colspan="2" |Генерално !23 !10 |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Полска |image3=Flag of Poland.svg }} * [https://www.transfermarkt.co.uk/krzysztof-piatek/profil/spieler/327757 Кшиштоф Пјонтек на transfermarkt] * [https://us.soccerway.com/players/krzysztof-pitek/342295/ Кшиштоф Пјонтек на soccerway] * [http://www.espnfc.com/player/237666/krzysztof-piatek Кшиштоф Пјонтек на espn] * [https://www.whoscored.com/Players/339504/Show/Krzysztof-Piatek Кшиштоф Пјонтек на whoscored] {{Состав на Полска на СП фудбал 2022}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Пјонтек, Кшиштоф}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Полски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Џенова]] [[Категорија:Фудбалери на Милан]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Херта]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Фјорентина]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Салернитана]] [[Категорија:Родени во 1995 година]] g2r5tncfahr3wcsccy5p72aidmgxsio 0 1225221 5641664 5331738 2026-10-07T09:39:34Z Bjankuloski06 332 5641664 wikitext text/x-wiki '''Тригонометриска функција''' — функција на [[агол]]. Името го добилеа по гранката од [[математика]]та која ги користи за решавање [[триаголник|триаголници]], а која се нарекува [[тригонометрија]]. Кога аголот, знали [[Аргумент (математика)|аргументот]] на овие функции е [[реален број]], тогаш тие се функции на [[рамнинска тригонометрија|рамнинската тригонометрија]]: [[синус]] и [[косинус]], од кои се изведуваат сите останати. Од останатите основни функции на агол често во употреба се [[тангенс]], па и [[котангенс]], потоа, малку поретко се среќаваат [[косеканс]] и [[секанс]], и конечно најретко [[синус версус]] и [[косинус версус]]. Кога аголот е [[комплексен број]] тогаш функциите на агол може да преминат во [[хиперболични функции]]. [[Инверзни тригонометриски функции|Инверзните тригонометриски функции]] се викаат ''циклометриски'' функции и ''аркус-функции'', т.е. ''функција^-1''. == Дефиниции == [[Податотека:Trigonometric Triangle mk.svg|мини|Сл.1. Тригонометриски триаголник]] Основните тригонометриски функции, синус, косинус и тангенс обично се дефинираат со помош на [[правоаголен триаголник]] (види ја сликата десно). Имено, односот на две страни во правоаголниот триаголник е функција од остриот агол на триаголникот и затоа односите меѓу страните на правоаголниот триаголник се нарекуваат тригонометриски функции. Поимот „тригонометрија“ потекнува од грчките зборови за триаголник (тригонос) и за мерење (метрео), т.е. поимот тригонометрија буквално значи „мерење на триаголникот“. Синус од остар агол во правоаголен триаголник е односот меѓу спротивната катета на тој агол и хипотенузата. Косинус од остриот агол во правоаголен триаголник е односот меѓу прилегнатата катета и хипотенузата. Тангенс е односот меѓу спротивната и прилегнатата катета на остар агол во правоаголен триаголник. Котангенс е односот меѓу прилегнатата и спротивната катета на остар агол во правоаголен триаголник.<ref>Боривоје Миладиновиќ, Трајче Ѓорѓијевски и Никола Петрески, ''Математика за II година гимназиско образование''. Скопје: Алби, 2009, стр. 8-9.</ref> : <math>x = r\cdot\cos\phi,\; y = r\cdot\sin\phi,\; \frac{y}{x}=\operatorname{tg}\phi.</math> ''Позитивен'' математички агол има спротивна насока од стрелките на часовникот. == Тригонометриска кружница == На сликата (2) долу е прикажана [[кружница]] со [[полупречник]] еден со центар во [[координатен почеток|координатниот почеток]], т.е. <math>x^2+y^2=1,</math> која се вика ''тригонометриска кружница''. [[Податотека:Trigonometric function.svg|лево|мини|Сл.2. Тригонометриска кружница]] ; Дефиниција 1: Тригонометриските [[реална функција|реални функции]] на агол φ се дефинираат со [[равенка|равенките]] : '''(а)''' <math>\cos^2\phi+\sin^2\phi=1,\,</math> [[синус]] и [[косинус]] се [[реален број|реални броеви]]; : '''(б)''' <math>\operatorname{tg}\phi=\frac{\sin\phi}{\cos\phi},\; \operatorname{ctg}\phi=\frac{\cos\phi}{\sin\phi},</math> [[тангенс]] и [[котангенс]]; : '''(в)''' <math>\sec\phi=\frac{1}{\cos\phi},\; \csc\phi=\frac{1}{\sin\phi},</math> [[секанс]] и [[косеканс]]. : '''(г)''' <math>\operatorname{vercos}\phi=1-\sin\phi,\; \operatorname{versin}=1-\cos\phi,</math> [[косинус версус]] и [[синус версус]]. Функциите (в), а особено (г) ретко ги среќаваме. ; Теорема 1 : '''(а)''' <math>\overline{OA} = \cos\phi,\; \overline{OC} = \sin\phi,</math> косинус и синус; : '''(б)''' <math>\overline{BE}=\operatorname{tg}\phi,\; \overline{FG}=\operatorname{ctg}\phi,</math> тангенс и котангенс; : '''(в)''' <math>\overline{OE}=\sec\phi,\; \overline{OG}=\csc\phi,</math> секанс и косеканс. ; Доказ: Точката Т од сликата 1. овде (сл.2.) е точката D. :'''(а)''' Следи непосредно заради полупречникот r = 1. :'''(б)''' Да ги воочиме сличните триаголници <math>\Delta EBO\sim\Delta DAO,</math> од каде <math>\overline{BE}:\overline{OB}=\overline{AD}:\overline{OA},</math> т.е. <math>\overline{BE}:1=\sin\phi:\cos\phi;</math> да ги воочиме сличните триаголници <math>\Delta GFO\sim\Delta OAD,</math> одатле <math>\overline{FG}:\overline{FO}=\overline{OA}:\overline{AD},</math> т.е. <math>\overline{FG}:1=\cos\phi:\sin\phi.</math> :'''(в)''' Од истите слични триаголници (б) добиваме <math>\overline{OE}:\overline{OB}=\overline{OD}:\overline{OA},</math> т.е. <math>\overline{OE}:1=1:\cos\phi;</math> потоа <math>\overline{OG}:\overline{OF}=\overline{OD}:\overline{AD},</math> т.е. <math>\overline{OG}:1=1:\sin\phi.</math> Крај на доказот. == Посебни агли == Овде ќе бидат анализирани особините на вредностите на тригонометриски функции за посебни агли. === Предзнак === На претходната слика (3) претставен е [[Декартов координатен систем|Декартовиот правоаголен координатен систем]] и точката D на тригонометриската кружница. Аголот BOD = φ може неограничено да расте додека подвижниот крак на аголот (OD) проаѓа редум низ првиот, вториот, третиот и четвртиот [[квадрант]], а потоа повторно по истиот [[круг]]. Значи, аголот φ може да расте до 360° и понатаму. Притоа проекциите на точката D на апсцисата и ординатата секогаш се сметаат како косинус и синус на аголот φ. Тоа значи дека косинусот е позитивен кога точката D во првиот и четвртиот квадрант, а дека синусот е позитивен кога точката D е во првиот и вториот квадрант. Детално тоа се гледа во следната табела: {| border="1" cellpadding="2" style="margin:auto;" |+''Тригонометриските функции по квадранти'' |- style="text-align:center;" ! Квадрант !! 1. (0°-90°) !! 2. (90°-180°) !! 3. (180°-270°) !! 4. (270°-360°) |- style="text-align:center;" ! синус | + || + || - || - |- style="text-align:center;" ! косинус | + || - || - || + |- style="text-align:center;" ! тангенс | + || - || + || - |} === Сведување на првиот квадрант === Преку тригонометриската кружница или адиционите формули лесно може да се провери точноста на формулата за ''сведување на вредностите'' на тригонометриските функции на функции на агли од првиот квадрант: : <math>\cos(180^o-\phi)=-\cos\phi, \; \sin(180^o-\phi)=\sin\phi,</math> : <math>\cos(180^o+\phi)=-\cos\phi, \; \sin(180^o+\phi)=-\sin\phi,</math> : <math>\cos(-\phi)=\cos\phi, \; \sin(-\phi)=-\sin\phi.</math> Функциите [[косинус]] и [[синус]] се периодични со основен [[Периодичност на функција|период]] од 360°, a функцијата [[тангенс]] е периодична со период од 180°: : <math>\cos(360^o+\phi)=\cos\phi,\; \sin(360^o+\phi)=\sin\phi,\; \operatorname{tg}(180^o+\phi)=\operatorname{tg}\phi.</math> Периодот на синусната и косинусната функција може да се најде од формулата: <math>T = \frac{2\pi}{\omega}</math> Така периодот на функцијата е <math>\sin{2\alpha}</math> еднаков <math>T= \frac{2\pi}{2}</math>, односно <math>\pi</math>. Функциите на агли поголеми од 360 степени со претходните формули се сведува на функции од помали агли, а потоа, ако е потребно, на првиот квадрант, на начин видлив во следната табела: {| class="wikitable" cellpadding="5" |- style="text-align:center;" |<math>\beta\,</math> |<math>\frac{\pi}{2} + \alpha</math> |<math>\pi + \alpha\,</math> |<math>\frac{3\,\pi}{2} + \alpha</math> |<math>\frac{\pi}{2} - \alpha</math> |<math>\pi - \alpha\,</math> |<math>\frac{3\,\pi}{2} - \alpha</math> |<math>2\,\pi - \alpha</math> |- style="text-align:center;" |<math>\sin\beta\,</math> |<math>\cos\alpha\,</math> |<math>-\sin\alpha\,</math> |<math>-\cos\alpha\,</math> |<math>\cos\alpha\,</math> |<math>\sin\alpha\,</math> |<math>-\cos\alpha\,</math> |<math>-\sin\alpha\,</math> |- style="text-align:center;" |<math>\cos\beta\,</math> |<math>-\sin\alpha\,</math> |<math>-\cos\alpha\,</math> |<math>\sin\alpha\,</math> |<math>\sin\alpha\,</math> |<math>-\cos\alpha\,</math> |<math>-\sin\alpha\,</math> |<math>\cos\alpha\,</math> |- style="text-align:center;" |<math>\operatorname{tg}\,\beta</math> |<math>-\operatorname{ctg}\,\alpha</math> |<math>\operatorname{tg}\,\alpha</math> |<math>-\operatorname{ctg}\,\alpha</math> |<math>\operatorname{ctg}\,\alpha</math> |<math>-\operatorname{tg}\,\alpha</math> |<math>\operatorname{ctg}\,\alpha</math> |<math>\operatorname{tg}\,\alpha</math> |- style="text-align:center;" |<math>\operatorname{ctg}\,\beta</math> |<math>-\operatorname{tg}\,\alpha</math> |<math>\operatorname{ctg}\,\alpha</math> |<math>-\operatorname{tg}\,\alpha</math> |<math>\operatorname{tg}\,\alpha</math> |<math>-\operatorname{ctg}\,\alpha</math> |<math>\operatorname{tg}\,\alpha</math> |<math>\operatorname{ctg}\,\alpha</math> |} Во општ случај тоа може да се запише вака: : <math> f (n \pi + \alpha ) = \pm f (\alpha)</math> : <math> f (n \pi - \alpha ) = \pm f (\alpha)</math> : <math> f \left(\frac{(2n+1) \pi}{2} + \alpha\right) = \pm g (\alpha)</math> : <math> f \left(\frac{(2n+1) \pi}{2} - \alpha\right) = \pm g (\alpha)</math> Притоа ''f'' — е произволна тригонометриска функција, ''g'' — е нејзината соодветна функција (косинус за синус, синус за косинус и аналогно за останатите функции), а ''n'' — [[цел број]]. == Вредности на тригонометриските функции == [[Податотека:Unit circle angles.svg|мини|250п|десно|Вредности на тригонометриските функции прикажани на тригонометриската кружница]] За некои од аглите од првиот квадрант функциите полесно се пресметуваат: {| border="1" cellpadding="2" style="margin:auto; width:400px;" |+''Најчести вредности на тригонометриските функции'' |- style="text-align:center;" ! <math>\phi\,</math> !! 0° !! 30° !! 45° !! 60° !! 90° |- style="text-align:center;" ! <math>\sin\phi\,</math> | 0 || <math>\frac{1}{2}</math> || <math>\frac{\sqrt{2}}{2}</math> || <math>\frac{\sqrt{3}}{2}</math> || 1 |- style="text-align:center;" ! <math>\cos\phi\,</math> | 1 || <math>\frac{\sqrt{3}}{2}</math> || <math>\frac{\sqrt{2}}{2}</math> || <math>\frac{1}{2}</math> || 0 |- style="text-align:center;" ! <math>\operatorname{tg}\phi</math> | 0 || <math>\frac{\sqrt{3}}{3}</math> || 1 || <math>\sqrt{3}</math> || <math>\pm\infty</math> |} Еден од начинот на пресметување на овие вредности е прикажан во прегледот на [[рамнинска тригонометрија#основни агли|основни агли]]. Од табелата се гледа дека веќе кај „основните“ агли тригонометриските функции се [[ирационален број|ирационални броеви]] и дека слични изрази за други агли би можело да бидат уште посложени. Поедноставен од тие посложени изрази би бил, на пример <math>\sin 15^o=\frac{\sqrt{3}-1}{2\sqrt{2}},</math> и тоа е најмалиот агол чиј синус може да се претстави со запис на проста алгебарска комбинација од рационални броеви и корени. Со векови тригонометриските вредности биле запишувани во [[тригонометриски таблици]], на 5 до 10 [[децимал]]и, a во последно време се користат скоро исклучиво [[сметач]] или [[калкулатор]]. Вредностите на тригонометриските функции на некои агли кои се пресметуваат по нешто подолг пат се дадени во следната табела: {| class="wikitable" cellpadding="5" |- style="text-align:center;" |<math>\alpha\,</math> |<math>\frac{\pi}{12} = 15^\circ</math> |<math>\frac{\pi}{10} = 18^\circ</math> |<math>\frac{\pi}{8} = 22.5^\circ</math> |<math>\frac{\pi}{5} = 36^\circ</math> |<math>\frac{3\,\pi}{10} = 54^\circ</math> |<math>\frac{3\,\pi}{8} = 67.5^\circ</math> |<math>\frac{2\,\pi}{5} = 72^\circ</math> |- style="text-align:center;" |<math>\sin \alpha\,</math> |<math>\frac{\sqrt{3}-1}{2\,\sqrt{2}}</math><!-- math>\frac{\sqrt{6}-\sqrt{2}}{4}</math --> |<math>\frac{\sqrt{5}-1}{4}</math> |<math>\frac{\sqrt{2-\sqrt{2}}}{2}</math> |<math>\frac{\sqrt{5-\sqrt{5}}}{2\,\sqrt{2}}</math> |<math>\frac{\sqrt{5}+1}{4}</math> |<math>\frac{\sqrt{2+\sqrt{2}}}{2}</math> |<math>\frac{\sqrt{5+\sqrt{5}}}{2\,\sqrt{2}}</math> |- style="text-align:center;" |<math>\cos \alpha\,</math> |<math>\frac{\sqrt{3}+1}{2\,\sqrt{2}}</math><!--math>\frac{\sqrt{6}+\sqrt{2}}{4}</math--> |<math>\frac{\sqrt{5+\sqrt{5}}}{2\,\sqrt{2}}</math> |<math>\frac{\sqrt{2+\sqrt{2}}}{2}</math> |<math>\frac{\sqrt{5}+1}{4}</math> |<math>\frac{\sqrt{5-\sqrt{5}}}{2\,\sqrt{2}}</math> |<math>\frac{\sqrt{2-\sqrt{2}}}{2}</math> |<math>\frac{\sqrt{5}-1}{4}</math> |- style="text-align:center;" |<math>\operatorname{tg}\,\alpha</math> |<math>2-\sqrt{3}</math> |<math>\sqrt{1-\frac{2}{\sqrt{5}}}</math> |<math>\sqrt{\frac{\sqrt{2}-1}{\sqrt{2}+1}}</math> |<math>\sqrt{5-2\,\sqrt{5}}</math> |<math>\sqrt{1+\frac{2}{\sqrt{5}}}</math> |<math>\sqrt{\frac{\sqrt{2}+1}{\sqrt{2}-1}}</math> |<math>\sqrt{5+2\,\sqrt{5}}</math> |- style="text-align:center;" |<math>\operatorname{ctg}\,\alpha</math> |<math>2 + \sqrt{3}</math> |<math>\sqrt{5+2\,\sqrt{5}}</math> |<math>\sqrt{\frac{\sqrt{2}+1}{\sqrt{2}-1}}</math> |<math>\sqrt{1+\frac{2}{\sqrt{5}}}</math> |<math>\sqrt{5-2\,\sqrt{5}}</math> |<math>\sqrt{\frac{\sqrt{2}-1}{\sqrt{2}+1}}</math> |<math>\sqrt{1-\frac{2}{\sqrt{5}}}</math> |} Кога точката D еднаш ја обиколи кружницата поминува пат 2''π'' односно прави 360°. [[Должина на лак|Лак]] со должина ''π'' одговара на агол од 180° - рамен агол, π/2 е 90° - прав агол, π/3 е 60°, π/4 е 45°, π/6 е 30°, и општо лак со должина ''x'' [[радијан]]и одговара на агол од 360''x''/2''π'' степени. За еден [[радијан]], х = 1, се добива агол 57,2957795... [[Лачен степен|степени]], т.е. во степени, минути и секунди 57°17'44,8". Еден степен има 60 минута, а една минута има 60 секунди. Изразите минути и секунди потекнуваат од латинските зборови: ''partes minutae primae'' и ''partes minutae secundae'', т.е. први мали делови и втори мали делови. Математичките текстови за единица агол го подразбираат радијанот. == Редови == Тригонометриските функции, исто така, може да се претставуваат со (бесконечни) [[Ред (математика)|редови]]: : <math>\sin x=x-\frac{x^3}{3!}+\frac{x^5}{5!}-\frac{x^7}{7!}+... = \sum_{n=0}^\infty\frac{(-1)^nx^{2n+1}}{(2n+1)!}</math> : <math>\cos x=1-\frac{x^2}{2!}+\frac{x^4}{4!}-\frac{x^6}{6!}+... = = \sum_{n=0}^\infty\frac{(-1)^nx^{2n}}{(2n)!}</math> Овие редови може да се употребат и за дефинирање на тригонометриски функции на [[комплексен број]] z, и [[хиперболични функции]]. Имајќи ги предвид равенките <math>\operatorname{tg}\,x=\frac{\sin x}{\cos x},</math> <math>\operatorname{ctg}\,x=\frac{\cos x}{\sin x},</math> <math>\sec x=\frac{1}{\cos x}</math> и <math>\operatorname{cosec}\,x=\frac{1}{\sin x},</math> во [[Тејлоров ред|Тејлоровиот ред]] може да се разложат следните функции: : <math>{\operatorname{tg}\,x=x+\frac{1}{3}\,x^3 + \frac{2}{15}\,x^5 + \frac{17}{315}\,x^7 + \frac{62}{2835}\,x^9 + \cdots = \sum_{n=1}^\infty\frac{2^{2n}(2^{2n}-1)|B_{2n}|}{(2n)!}x^{2n-1} \quad \left(-\frac{\pi}{2}<x<\frac{\pi}{2}\right),}</math> : <math>{\operatorname{ctg}\,x = \frac{1}{x} - \frac{x}{3} - \frac{x^3}{45} - \frac{2x^5}{945} - \frac{x^7}{4725} - \cdots = \frac{1}{x} + \sum_{n=1}^\infty \frac{(-1)^n 2^{2n}|B_{2n}|}{(2n)!}\,x^{2n-1} \quad \left(-\pi < x < \pi\right),}</math> : <math>{\sec x=1+\frac{1}{2}\,x^2+\frac{5}{24}\,x^4+\frac{61}{720}\,x^6+\frac{277}{8064}\,x^8+\cdots = 1 + \sum_{n=1}^\infty\frac{E_{n}}{(2n)!}\,x^{2n}, \quad \left(-\frac{\pi}{2} < x < \frac{\pi}{2}\right),}</math> : <math>{\csc x = \frac{1}{x} + \frac{1}{6}\,x + \frac{7}{360}\,x^3 + \frac{31}{15120}\,x^5 + \frac{127}{604800}\,x^7 + \cdots = \frac{1}{x} + \sum_{n=1}^\infty \frac{2\,(2^{2n-1}-1)B_{n}}{(2n)!}x^{2n-1} \quad \left(-\pi < x < \pi\right),}</math> == Графикони == Тригонометриските функции може да се претстават графички. На следните слики се прикажани нивните графикони: [[Податотека:Sine cosine plot.svg|мини|300п|лево]] [[Податотека:Trigonometric-functions.svg|мини|десно|300п|Графикони на тригонометриски функции: <span style="color:#00A">синусо</span>, <span style="color:#0A0">косинусо</span>, <span style="color:#A00">тангенсо</span>, <span style="color:#A0A">секансо</span>, <span style="color:#AA0">косекансо</span>, <span style="color:#0AA">котангенсо</span>]] == Парност == Косинус и секанс се [[парност на функција|парни функции]], додека останатите четири се [[парност на функција|непарни функции]]: : <math> \sin \left(- \alpha \right) = - \sin \alpha \,,</math> : <math> \cos \left(- \alpha \right) = \cos \alpha \,,</math> : <math> \mathop{\mathrm{tg}}\, \left(- \alpha \right) = - \mathop{\mathrm{tg}}\, \alpha \,,</math> : <math> \mathop{\mathrm{ctg}}\, \left(- \alpha \right) = - \mathop{\mathrm{ctg}}\, \alpha \,,</math> : <math> \sec \left(- \alpha \right) = \sec \alpha \,,</math> : <math> \mathop{\mathrm{cosec}}\, \left(- \alpha \right) = - \mathop{\mathrm{cosec}}\, \alpha \,.</math> == Гранична вредност == [[Податотека:Old-trigonom.gif|лево|мини|Тетивата е пократка од лакот]] На сликата лево се гледа тетивата <math>\overline{ADB}</math> која сигурно е пократка од [[Лак (геометрија)|лакот]] <math>\widehat{ACB}.</math> [[Тетива]]та е најкраткото растојание меѓу две точки на [[кружница]]. Затоа полутетивата <math>\overline{AD}</math> е пократка од полулакот <math>\widehat{AC}.</math> Триаголникот ODA, со [[остар агол]] <math>alpha</math> е [[Правоаголен триаголник|правоаголен]]. [[Прав агол|Правиот агол]] е во темето D, катетата ОD изнесува <math>\cos\phi</math>, катетата DA изнесува <math>\sin\alpha</math>, [[хипотенуза]]та е со должина еден. Кога аголот е во [[радијан]]и и <math>0<\alpha<\frac{\pi}{2},</math> тогаш ; Теорема 1: <math>\lim_{\alpha\to 0}\sin\alpha=0,\;\lim_{\alpha\to 0}\cos\alpha=1.</math> '''Доказ''': Следи од <math>0<\sin\phi<\widehat{DB}=\phi</math> и <math>0<1-\cos\phi<\overline{AB}<\overline{DB}<\widehat{DB}=\phi.</math> Крај. Кога [[агол]]от тежи кон нула преку позитивните вредности, тогаш [[синус]]от е позитивен, а негативен е кога аголот тежи кон нула преку негативни вредности. [[Косинус]]от пак во двата случаја е позитивен. Од тоа произлегуваат [[лимес]]ите за [[котангенс]]: <math>\lim_{x\to +0}\operatorname{ctg}x=+\infty,\; \lim_{x\to -0}\operatorname{ctg}x=-\infty.</math> Со замена на х со [[комплементен]] агол се добиваат соодветните лимеси за [[тангенс]]. [[Податотека:Winkelfunktionen Einheitskreis.svg|300px|десно|Тригонометриски круг]] ; Теорема 2: <math>\lim_{x\to\ 0}\frac{\sin x}{x}=1.</math> ; Доказ: На сликата десно, [[површина]]та на правоаголниот [[триаголник]] OCD е помала од површината на [[кружен исечок|кружниот исечок]] OAD, а оваа повторно е помала од површината на [[правоаголен триаголник|правоаголниот триаголник]] OAB. Со х [[агол]] AOB. Оттука <math>\frac{\sin x\cos x}{2}<\frac{x}{2}<\frac{\operatorname{tg}x}{2}.</math> Ако овие нееднаквости ги поделиме со (позитивен) <math>\frac{\sin x}{2},</math> ќе добиеме <math>\cos x<\frac{x}{\sin x}<\frac{1}{\cos x},</math> а оттука <math>\frac{1}{\cos x}>\frac{\sin x}{x}>\cos x.</math> Со <math>x\to 0</math> вреди <math>\cos x\to 1,\; \frac{1}{\cos x}\to 1,</math> па е <math>\frac{\sin x}{x}\to 1.</math> Синус е непарна функција па доказот за негативни агли е ист. Крај на доказот. == Извод == [[Извод|Извод од функцијата]] f(x) по дефиниција е [[гранична вредност]]: <math>f'(x)=\lim_{\Delta x\to 0}\frac{\Delta f(x)}{\Delta x}=\lim_{\Delta x\to 0}\frac{f(x+\Delta x)-f(x)}{\Delta x}.</math> ; Теорема 3: '''(а)''' <math>(\sin x)'=\cos x,\,</math> : '''(б)''' <math>(\cos x)'=-\sin x,\,</math> : '''(в)''' <math>(\operatorname{tg}x)'=\sec^2x.\,</math> : '''(г)''' <math>(\operatorname{ctg}x)'=-\csc^2x.\,</math> ; Доказ: '''(а)''' <math>\Delta \sin x=\sin(x+\Delta x)-\sin x=2\cos\left(x+\frac{\Delta x}{2}\right)\sin\frac{\Delta x}{2},</math> па :: <math>\frac{\Delta \sin x}{\Delta x}=\frac{\cos(x+\frac{\Delta x}{2})}{\frac{\Delta x}{2}}\rightarrow\cos x,</math> када <math>\Delta x\rightarrow 0</math> (теорема 2). : '''(б)''' Заради <math>\cos x = \sin(\frac{\pi}{2}-x),</math> биће <math>(\cos x)'=\cos(\frac{\pi}{2}-x)\cdot (\frac{\pi}{2}-x)'=-\cos(\frac{\pi}{2}-x)=-\sin x.</math> : '''(в)''' Извод на количник <math>(\operatorname{tg}x)'=\left(\frac{\sin x}{\cos x}\right)'=</math> :: <math>=\frac{\sin'x\cos x-\cos'x\sin x}{\cos^2x}=\frac{\cos^2x+\sin^2x}{\cos^2x}=\frac{1}{\cos^2x}=\sec^2x.</math> : '''(г)''' Извод на количник <math>(\operatorname{ctg}x)'=\left(\frac{\cos x}{\sin x}\right)'=</math> :: <math>=\frac{\cos'x\sin x-\sin'x\cos x}{\sin^2x}=\frac{-\sin^2x-\cos^2x}{\sin^2x}=-\frac{1}{\sin^2x}=-\csc^2x.</math> Крај на доказот 3. == Интеграли на тригонометриски функции == {{Главна|Список на интеграли на тригонометриски функции}} Ова се интегралите на некои тригонометриски функции: :{| class="wikitable" |- | <math>\ \ \ \ f(x)</math> | <math>\ \ \ \ f'(x)</math> | <math>\int f(x)\,dx</math> |- | <math>\,\ \sin x</math> | <math>\,\ \cos x</math> | <math>\,\ -\cos x + C</math> |- | <math>\,\ \cos x</math> | <math>\,\ -\sin x</math> | <math>\,\ \sin x + C</math> |- | <math>\,\ \tan x</math> | <math>\,\ \sec^2 x = 1+\tan^2 x</math> | <math>-\ln \left |\cos x\right | + C</math> |- | <math>\,\ \cot x</math> | <math>\,\ -\csc^2 x = -(1+\cot^2 x)</math> | <math>\ln \left |\sin x\right | + C</math> |- | <math>\,\ \sec x</math> | <math>\,\ \sec x\tan x</math> | <math>\ln \left |\sec x + \tan x\right | + C</math> |- | <math>\,\ \csc x</math> | <math>\,\ -\csc x \cot x</math> | <math>\ -\ln \left |\csc x + \cot x\right | + C</math> |} == Други особини == Прегледот на скоро сите особини на тригонометриските функции кои се однесуваат на решавање на триаголници се дадени во статијата: [[рамнинска тригонометрија]]. Во посебен прилог може да се најдат доказите за адиционите формули, каде спаѓаат и формулите за ''двојни агли'', потоа ''половини агли'', како и претставување на ''збир и разлика'' на тригонометриски функции со ''помош на производ'' и обратно, и изразување на останатите тригонометриски функции со помош на [[тангенс]] од половина агол. Исто така, во посебен прилог се дадени [[тригонометриска равенка|тригонометриските равенки]]. == Тригонометриски функции како решенија на диференцијални равенки == Тригонометриските функции '''косинус''' и '''синус''' може да се претстават како решенија на [[диференцијална равенка|диференцијални равенки]]: : <math>\frac{d^2}{d\varphi^2}R(\varphi) = - R(\varphi),</math> со почетним условом <math>\cos(0) = \sin '(0) = 1</math>. : <math>\ \cos '' x = - \cos x,</math> : <math>\ \sin '' x = - \sin x.</math> == Тригонометриски функции како решенија на функционални равенки == Функциите '''косинус''' и '''синус''' може да се одредат како [[непрекината функција|непрекинати решенија]] на системи [[функционални равенки]]: <math>\left\{ \begin{array}{rcl} f(x+y)&=&f(x)f(y)-g(x)g(y)\\ g(x+y)&=&g(x)f(y)+f(x)g(y) \end{array} \right. </math> == Инверзни тригонометриски функции == {{Главна|Инверзни тригонометриски функции}} ''Инверзни тригонометриски функции'' се arcsin x ([[аркус синус]] икс), arccos x ([[аркус косинус]]), arctg x ([[аркус тангенс]]), arcctg x ([[аркус котангенс]]). Тие се инверзни на тригонометриските функции sin x ([[синус]] икс), cos x ([[косинус]]), tg x ([[тангенс]]), ctg x ([[котангенс]]). Претставката ''аркус'' потекнува од [[латински јазик|латинскиот]] збор ''arcus'' - лак, агол. Се нарекуваат и ''циклометриски'' функции. : <math> \begin{matrix} \mbox{за} & -\frac{\pi}{2} \le y \le \frac{\pi}{2}, & y = \arcsin x & \mbox{ако} & x = \sin y \,;\\ \\ \mbox{за} & 0 \le y \le \pi, & y = \arccos x & \mbox{ако} & x = \cos y \,;\\ \\ \mbox{за} & -\frac{\pi}{2} < y < \frac{\pi}{2}, & y = \arctan x & \mbox{ако} & x = \tan y \,;\\ \\ \mbox{за} & -\frac{\pi}{2} \le y \le \frac{\pi}{2}, y \ne 0, & y = \arccsc x & \mbox{ако} & x = \csc y \,;\\ \\ \mbox{за} & 0 \le y \le \pi, y \ne \frac{\pi}{2}, & y = \arcsec x & \mbox{ако} & x = \sec y \,;\\ \\ \mbox{за} & 0 < y < \pi, & y = \arccot x & \mbox{ако} & x = \cot y \,. \end{matrix} </math> == Примена во физиката == Примената на тригонометријата и тригонометриските функции во физиката е многу голема. Така на пример доста се користат во анализа на простирањето на брановите, опишување на хармониските осцилации како периодични движења, претставување на [[наизменична струја|наизменичната струја]], итн. == Поврзано == * [[Тригонометриска равенка|Тригонометриски равенки]] * [[Рамнинска тригонометрија]] * [[Функција (математика)|Функција]] * [[Список на интеграли на тригонометриски функции]] * [[Инверзни тригонометриски функции]] {{Тригонометриски и хиперболични функции}} {{нормативна контрола}} [[Категорија:Тригонометрија]] [[Категорија:Математичка анализа]] [[Категорија:Тригонометриски функции|*]] [[Категорија:Коефициенти]] [[Категорија:Бездимензионални броеви]] [[Категорија:Аналитички функции]] [[Категорија:Агол]] l0k9w7qsi02aao7hhrq909kq5zm78xu 0 1225619 5641665 4343386 2026-10-07T09:39:40Z Bjankuloski06 332 5641665 wikitext text/x-wiki {{Функција |name = Секанс |image = Secant.svg |caption = y(x)=sec(x) |heading1 = 1 |domain = (-π/2+kπ,π/2+kπ), ''k'' од ''Z'' |codomain = (-∞,1] и [1,∞) |parity = парна |period = ''2π'' |heading2 = 1 |zero = 0 |root = |asymptote = (k + 1/2)π |plusinf = |minusinf = |fixed = |vr1 = |f1 = |vr2 = |f2 = |vr3 = |f3 = |vr4 = |f4 = |vr5 = |f5 = |heading3 = 1 |max = |min = |derivative = sec&sup2;(x)/cosec(x) |critical = |inflection = |notes = {{reflist|group=note}} }} '''Секанс''' – [[тригонометриски функции|тригонометриска функција]] еднаква на односот помеѓу [[хипотенуза]]та и [[катета]]та што прилежи кон дадениот агол.<ref>{{ДРМЈ|секанс}}</ref> ==Дефиниција== Дефиницијата гласи: :<math>\operatorname{sec}\;x = \frac{1}{\cos x}</math> Врската со [[косеканс]] е :<math>\operatorname{sec}\;x = \operatorname{cosec}\, (\pi / 2 - x)</math> додека ''Питагоровиот идентитет'', идентитет заснован на Питагоровата теорема, која ги поврзува тригонометриските функции е :<math>1+\tan^2(\alpha)= \operatorname{sec}^2(\alpha)</math> Како и останатите [[тригонометриски функции]] и секансот претставува однос меѓу две страни на [[правоаголен триаголник]]. Секанс е однос на хипотенузата и налегнатата катета.<ref>Риста Карљиковић, ''Геометрија за више разреде средњих школа'', трећи део, тригонометрија, издање књижарнице Рајковића и Ђурковића, Београд-Теразије, 1931</ref> {| | style="padding: 0;" | :<math>\operatorname{sec}\;\theta = \frac{h}{b}</math> [[Податотека:Trigonometric Triangle mk.svg|мини|250px|десно|Тригонометриски триаголник]] |} На тригонометрискиот круг вредноста на секансот е еднаква на големината на следната должина {| | style="padding: 0;" | :<math>\sec\theta = \overline{OB}</math> [[Податотека: AcuteAngle.png|мини|лево|300п|Првиот квадрант од единична кружница]] |} {| border="1" cellpadding="1" align="center" style="width:400px" |+''Некои карактеристични вредности'' |- align="center" ! степени !! 0° !! 30° !! 45° !! 60° !! 90° |- align="center" | радијани || 0 ||<math>\pi/6</math>||<math>\pi/4</math>||<math>\pi/3</math>||<math>\pi/2</math> |- align="center" ! <math>\sec\theta\,</math> | <math>1\;</math> || <math>\frac{2}{3}{\sqrt{3}}</math> || <math>\sqrt{2}</math> || <math>2\;</math> || <math>\pm\infty\;</math> |} {{среди}} == Претставување на функцијата == Претставување на функцијата во вид на [[Тејлоров ред]] во околината на точката <math>x = 0</math> :<math>\sec x = 1 + \frac{x^2}{2} + \frac{5 x^4}{24} + \frac{61 x^6}{720} + \cdots \qquad \textrm{za} \ |x|< \frac{\pi}{2}</math> Односно обопштено :<math>\sec x = \sum^{\infin}_{n=0} \frac{(-1)^n E_{2n}}{(2n)!} x^{2n}\quad\mbox{ за } |x| < \frac{\pi}{2}\!</math> каде <math>E_k\!</math> во формулата е [[Ојлерови броеви]]. Исто така можно е функцијата да се претстави во следниот вид: :<math>\sec(x) = \pi \, \sum_{k=0}^{\infty} \frac{(-1)^k(8k+4)} {(2k+1)^2 \pi^2 - 4 x^2 } \quad\mbox{ za } |x| < \frac{\pi}{2}\!</math> == Особини на функцијата == Со детална анализа може да се одредат карактеристичните особини на функцијата. * Дефинициона област на функцијата: :функција е дефинирана во множеството реални броеви <math>\mathbb{R}</math>, освен во точките каде има прекини, а кои се преброиви :<math>-\infty < x < +\infty \quad ; \quad x \ne \left(n + \frac{1}{2}\right)\cdot\pi\,; \,n\in\mathbb{Z}</math> * Област на вредностите на функцијата: :функцијата зема вредности во опсег на реалните броев, освен во областа -1 до 1 :<math> -\infty < \operatorname{sec}(x) \le -1 \quad \cup \quad 1 \le \operatorname{sec}(x) < +\infty </math> * Парност :функција е парна :<math>\operatorname{sec}(-x) = \operatorname{sec}(x)</math> * Периодичност :функцијата е периодична со основна периода 2π :<math>\operatorname{sec}(x+2\pi) = \operatorname{sec}(x)</math> * Асимптоти :функцијата има вертикални асимптоти во точките :<math>x = \left(n + \frac{1}{2}\right)\cdot\pi\,; \,n\in\mathbb{Z}</math> :функцијата нема хоризонтални и коси асимптоти * Нули на функцијата :функцијата нема нули * Монотоност на функцијата * Екстреми :нема глобален екстрем ::локален минимум ::<math>\operatorname{sec}(2 n \cdot \pi) = 1\,; \,n\in\mathbb{Z}</math> ::локален максимум ::<math>\operatorname{sec}((2 n + 1) \cdot \pi) = -1\,; \,n\in\mathbb{Z}</math> * Конвексност и конкавност на функцијата :функција е конвексна во интервалот ::<math>-\pi/2+2n\pi<x<\pi/2+2n\pi\,; \,n\in\mathbb{Z}</math> :функцијата е конкавна во интервалот ::<math>\pi/2+2n\pi<x<3\pi/2+2n\pi\,; \,n\in\mathbb{Z}</math> * Превојни точки :функцијата нема превојни точки ==== Извод од функцијата ==== Првиот извод од функцијата е :<math>\frac{\mathrm{d}}{\mathrm{d}x}\operatorname{sec}(x) = \operatorname{sec}(x) \cdot \tan(x) = \frac{\operatorname{sec}^2(x)}{\operatorname{cosec}(x)}</math> ==== Интеграл ==== Неодредениот интеграл на функцијата е :<math>\int\sec(x)\,\mathrm dx=\ln\left|\frac{1 + \sin(x)} {\cos(x)}\right| = \ln\Big| \sec(x) +\tan(x)\Big|</math> == Историја == Скратеницата '''''sec''''' првпат се појавува во 1626 година во книгата на Албер Жерар за тригонометрија.<ref>Миодраг Петковић, Љиљана Петковић, ''Математички времеплов, прилози за историју математике'', ЗМАЈ, Нови Сад, 2006</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Secant function}} * [http://functions.wolfram.com/ElementaryFunctions/Sec/ Функцијата секанс на wolfram.com] == Литература == * Бронштајн, Семендјајев, ''Справочник по математике дља инженеров и учахчихсја втузов'', Москва, »Наука«, 1980 {{Тригонометриски и хиперболични функции}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Тригонометрија]] [[Категорија:Тригонометриски функции]] 1h7k6pah393g1rdsgbrihhq9428ipd2 0 1225670 5641666 4343384 2026-10-07T09:39:46Z Bjankuloski06 332 5641666 wikitext text/x-wiki {{Функција |name = Косеканс |image = Csc.svg |caption = y(x)=cosec(x) |heading1 = 1 |domain = (k,(k+2)π) |codomain = (-∞,-1] и [1,∞) |parity = непарна |period = ''2π'' |heading2 = 1 |zero = 0 |root = |asymptote = kπ |plusinf = |minusinf = |fixed = |vr1 = |f1 = |vr2 = |f2 = |vr3 = |f3 = |vr4 = |f4 = |vr5 = |f5 = |heading3 = 1 |max = |min = |derivative = - cosec&sup2;(x)/sec(x) |critical = |inflection = |notes = к е цел број }} '''Косеканс''' – [[тригонометриски функции|тригонометриска функција]] еднаква на односот помеѓу [[хипотенуза]]та и спротивната [[катета]] во [[правоаголен триаголник]].<ref>{{ДРМЈ|косеканс}}</ref> Косекансот е [[реципрочна вредност]] од [[синус]]. ==Дефиниција== Дефиницијата гласи: :<math>\operatorname{sec}\;x = \frac{1}{\sin x}</math> Врската со [[секанс]] е :<math>\operatorname{cosec}\;x = \operatorname{sec}\, (x - \pi / 2)</math> Како и останатите [[тригонометриски функции]] и косекансот претставува однос меѓу две страни на [[правоаголен триаголник]]. Косеканс е однос на хипотенузата и спротивната катета. {| | style="padding: 0;" | :<math>\operatorname{sec}\;\theta = \frac{h}{a}</math> [[Податотека:Trigonometric Triangle mk.svg|мини|250px|десно|Тригонометриски триаголник]] |} На тригонометрискиот круг вредноста на косекансот е еднаква на големината на следната должина {| | style="padding: 0;" | :<math>\csc\theta = \overline{OE}</math> [[Податотека: AcuteAngle.png|мини|лево|300п|Првиот квадрант од единична кружница]] |} {| border="1" cellpadding="1" align="center" style="width:400px" |+''Некои карактеристични вредности'' |- align="center" ! степени !! 0° !! 30° !! 45° !! 60° !! 90° |- align="center" | радијани || 0 ||<math>\pi/6</math>||<math>\pi/4</math>||<math>\pi/3</math>||<math>\pi/2</math> |- align="center" ! <math>\sec\theta\,</math> | <math>\infty\;</math> || <math>2\;</math> || <math>\sqrt{2}</math> || <math>\frac{2}{3}{\sqrt{3}}</math> || <math>1\;</math> |} {{среди}} == Претставување на функцијата == Функцијата може да се претстави во следниот вид: : <math>\csc(x) = \frac{1}{x} - 2x \, \sum_{k=1}^{\infty}\frac{(-1)^k} {k^2\pi^2-x^2} = \sum_{k=-\infty}^\infty \frac{(-1)^k \, x}{x^2-k^2\pi^2} </math> == Особини на функцијата == Со детална анализа може да се одредат карактеристичните особини на функцијата. * Дефинициона област на функцијата: :функција е дефинирана во множеството реални броеви <math>\mathbb{R}</math>, освен во точките каде има прекини, а кои се преброиви :<math>-\infty < x < +\infty \quad ; \quad x \ne \left(n\right)\cdot\pi\,; \,n\in\mathbb{Z}</math> * Област на вредностите на функцијата: :функцијата зема вредности во опсег на реалните броеви, освен во областа -1 до 1 :<math> -\infty < \operatorname{sec}(x) \le -1 \quad \cup \quad 1 \le \operatorname{sec}(x) < +\infty </math> * Парност :функција е непарна :<math>\operatorname{sec}(-x) = \operatorname{sec}(x)</math> * Периодичност :функцијата е периодична со основна периода 2π :<math>\operatorname{sec}(x+2\pi) = \operatorname{sec}(x)</math> * Асимптоти :функцијата има вертикални асимптоти во точките :<math>x = \left(n\right)\cdot\pi\,; \,n\in\mathbb{Z}</math> :функцијата нема хоризонтални и коси асимптоти * Нули на функцијата :функцијата нема нули * Монотоност на функцијата * Екстреми :нема глобален екстрем ::локален минимум ::<math>\operatorname{cosec}((2 n+1/2) \cdot \pi) = 1\,; \,n\in\mathbb{Z}</math> ::локален максимум ::<math>\operatorname{cosec}((2 n-1/2) \cdot \pi) = 1\,; \,n\in\mathbb{Z}</math> * Превојни точки :функцијата нема превојни точки === Извод од функцијата === Првиот извод од функцијата е : <math>\frac{\mathrm{d}}{\mathrm{d}x}\csc(x) = \frac{\mathrm{d}}{\mathrm{d}x} \frac{\mathrm{1}}{\sin(x)} = \frac{-\cos(x)}{\sin^2(x)} = - \csc(x) \cdot \cot(x) = - \frac{\csc^2(x)}{\sec(x)}</math> === Интеграл === Неодредениот интеграл на функцијата е : <math>\int\csc(x)\,\mathrm dx=\ln\left|\frac{\sin(x)}{1+\cos(x)}\right|+C = \ln\left|\tan\left(\frac{x}{2}\right)\right|+C</math> ===Комплексен аргумент=== : <math>\csc(x + \mathrm{i} \!\cdot\! y) = \frac{-2\sin(x)\cosh(y)}{\cos(2x) - \cosh(2y)} + \mathrm{i} \; \frac{2\cos(x)\sinh(y)}{\cos(2x) - \cosh(2y)} </math> &nbsp;&nbsp;mit <math> x,y \in \mathbb{R}</math> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Cosecant function}} * Eric W. Weisstein: [http://mathworld.wolfram.com/Secant.html ''Secant''] und [http://mathworld.wolfram.com/Cosecant.html ''Cosecant''] auf [[MathWorld]] * [http://functions.wolfram.com/ElementaryFunctions/Csc/ Функцијата косеканс на wolfram.com] == Литература == * Бронштајн, Семендјајев, ''Справочник по математике дља инженеров и учахчихсја втузов'', Москва, »Наука«, 1980 {{Тригонометриски и хиперболични функции}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Тригонометрија]] [[Категорија:Тригонометриски функции]] 9o5s975gdbv7mgnq2oo9mjmwo02ywv1 2 1226300 5641549 5641064 2026-10-07T05:31:06Z Bjankuloski06 332 /* Математика */ 5641549 wikitext text/x-wiki == Археологија == * [[Ѓобекли Тепе]] — {{вп|214944}} * [[Мали Дол (Тремник)]] — {{вп|104604765}} * [[Мохенџо-даро]] — {{вп|5725}} == Архитектура == * [[пагода]] — {{вп|Q199451}} == Астрономија == * [[активно галактичко јадро]] — {{вп|46587}} * [[вселенски лет]] — {{вп|5916}} * [[вселенски простор]] — {{вп|4169}} * [[галактичка астрономија]] — {{вп|58908}} * [[галактичка нишка]] — {{вп|1133705}} * [[Галактичко Средиште]] — {{вп|649112}} * [[гравитациска леќа]] — {{вп|185243}} * [[гравитациска микролеќа]] — {{вп|1028022}} * [[двоен астероид]] — {{вп|947662}} * [[длабоконебесно тело]] — {{вп|249389}} * [[ефемерида]] — {{вп|120200}} * [[геоцентризам]] — {{вп|Q165800}} * [[Земјин полупречник]] — {{вп|1155470}} * [[Земјина орбита]] — {{вп|1348808}} * [[затемнување]] — {{вп|141022}} * [[затемнување на Месечината]] — {{вп|44235}} * [[коронограф]] — {{вп|835032}} * [[кулминација]] — {{вп|611114}} * [[меѓугалактичка ѕвезда]] — {{вп|2731563}} * [[меѓуѕвездена средина]] — {{вп|41872}} * [[настанок и развој на галаксиите]] — {{вп|1995140}} * [[небесен меридијан]] — {{вп|148901}} * [[осна прецесија]] — {{вп|83094}} * [[празнина (астрономија)]] — {{вп|845371}} * [[премин на Венера]] — {{вп|185203}} * [[прикривање (астрономија)]] — {{вп|202746}} * [[протогалаксија]] — {{вп|64286159}} * [[Сејфертова галаксија]] — {{вп|213930}} * [[темна материја]] — {{вп|79925}} * [[Хаблов закон]] — {{вп|179916}} * [[ширење на вселената]] — {{вп|1129469}} == Биологија == === Ботаника === * [[васкуларни растенија]] — {{вп|27133}} * [[изумирање]] — {{вп|123509}} * [[јута (материјал)]] — {{вп|107211}} * [[котиледон]] — {{вп|193026}} * [[лепавец]] — {{вп|161581}} * [[опрашување]] — {{вп|134624}} * [[прицветник]] — {{вп|729496}} * [[сисал]] — {{вп|159221}} * [[ф’стак]] — {{вп|36071}} * [[филотаксија]] — {{вп|839659}} === Зоологија === * [[етологија]] — {{вп|7155}} * [[гасеница]] — {{вп|81825}} * [[капибара]] — {{вп|131538}} * [[киви (птица)]] — {{вп|43642}} * [[орнитологија]] — {{вп|44703}} * [[преживар]] — {{вп|192164}} * [[трилобити]] — {{вп|17170}} == Географија == === Поими === * [[облачна шума]] — {{вп|214469}} * [[палеогеографија]] — {{вп|52151}} * [[полдер]] — {{вп|106259}} === Мориња === * [[Јадранско Море]] — {{вп|13924}} ('''минијатурен никулец''') === Острови === * [[Амстердам (остров)]] — {{вп|194215}} * [[Курилски Острови]] — {{вп|80389}} ** [[Кунашир]] — {{вп|847285}} * [[Маскаренски Острови]] — {{вп|205695}} * [[Никобарски Острови]] — {{вп|157286}} * [[Молучки Острови]] — {{вп|3827}} * [[Сокотра]] — {{вп|82859}} * [[Хиспаниола]] — {{вп|25277}} === Планини === * [[Вогези]] — {{вп|187843}} * [[Јура (планински венец)]] — {{вп|178611}} * [[Каскадски Планини]] — {{вп|4558}} * [[Кишава (планина во Тесалија)]] — {{вп|1471677}} === Поединечни образби === * [[Ѓаволски Ѕид]] — {{вп|20499020}} (Светиниколско) === Реки === * [[Адиџе]] — {{вп|13696}} * [[Ајсел]] — {{вп|217818}} * [[Залцах]] — {{вп|152661}} * [[Колумбија (река)]] — {{вп|2251}} * [[Лајта]] — {{вп|659817}} * [[Самбра]] — {{вп|208267}} * [[Мегна]] — {{вп|930773}} * [[Неман]] — {{вп|5622}} * [[Падма]] — {{вп|1125242}} * [[Прилепска Река]] — {{вп|20935613}} === Геологија === * [[Земјин плашт]] — {{вп|101949}} * [[геологија на Македонија]] — {{вп|58407214}} * [[геоморфологија]] — {{вп|52109}} * [[геохемија]] — {{вп|161764}} * [[карбонатни минерали]] — {{вп|1073138}} * [[континентална кора]] — {{вп|858571}} * [[минералогија]] — {{вп|83353}} * [[петрологија]] — {{вп|163082}} === Градови === * [[Карачи]] — {{вп|8660}} * [[Лублин]] — {{вп|37333}} === Целини === * [[Голема Низина]] — {{вп|12707}} * [[Гондвана]] — {{вп|80583}} * [[Француска Фландрија]] — {{вп|36769}} * [[Прекуморска Франција]] — {{вп|203396}} === Подрачја === * [[Ниски Земји]] — {{вп|476033}} * [[Населица]] * [[Черкезија]] — {{вп|1408764}} === Хидрографски објекти === * [[Коринтски Залив]] — {{вп|209682}} * [[Коринтски Канал]] — {{вп|182873}} * [[Коринтска Провлака]] — {{вп|Q215200}} === Предлошки === * [[Предлошка:Еласона]] — {{вп|Q22715874}} == Земјоделство == * [[добиток]] — {{вп|103459}} == Историја == * [[Ареопаг]] — {{вп|202487}} * [[Пелопонеска војна]] — {{вп|33745}} * [[Прилепски панаѓур]] — {{вп|12291436}} == Јазици и лингвистика == * [[ву (јазик)]] — {{вп|34290}} * [[коптски јазик]] — {{вп|36155}} * [[лексикографија]] — {{вп|184524}} * [[ливонски јазик]] — {{вп|33698}} * [[народен латински јазик]] — {{вп|37560}} == Личности == === Архитекти === * [[Арнолфо ди Камбио]] — {{вп|315249}} * [[Атанас Митровски]] — {{вп|100316118}} === Воени дејци === * [[Себастјен Ле Претр де Вобан]] — {{вп|192839}} * [[Хелмут фон Молтке Постариот]] — {{вп|44205}} * [[Помпеј]] — {{вп|125414}} * [[Ервин Ромел]] — {{вп|14060}} === Духовни дејци и библиски личности === * [[Дионисиј Ареопагит]] — {{вп|310686}} * [[Седмочисленици]] — {{вп|3625012}} * [[Јероним Стридонски]] — {{вп|44248}} * [[Кипријан Картагенски]] — {{вп|190240}} * [[Кирил Ерусалимски]] — {{вп|298654}} * [[Праведна Елисавета]] — {{вп|235849}} * [[Тертулијан]] — {{вп|174929}} * [[Симеон Метафраст]] — {{вп|439491}} === Историчари === * [[Георги Амартол]] — {{вп|529263}} * [[Георги Синкел]] — {{вп|366382}} * [[Јован Малала]] — {{вп|312491}} * [[Касиј Дион]] — {{вп|185223}} * [[Константин Манасиј]] — {{вп|561934}} * [[Нестор Летописец]] — {{вп|320935}} * [[Леополд фон Ранке]] — {{вп|77184}} * [[Такит]] — {{вп|2161}} === Композитори === * [[Пабло де Сарасате]] — {{вп|204503}} * [[Франсиско Тарега]] — {{вп|313372}} === Музичари === * [[Фернандо Сор]] — {{вп|254110}} === Научници === ==== Астрономи ==== * [[Џон Куч Адамс]] — {{вп|20015}} * [[Франсоа Араго]] — {{вп|154353}} * [[Валтер Баде]] — {{вп|57299}} * [[Јохан Елерт Боде]] — {{вп|76966}} * [[Јохан Готфрид Гале]] — {{вп|76431}} * [[Николај Кардашов]] — {{вп|318814}} * [[Џовани Доменико Касини]] — {{вп|14279}} * [[Никола Луј де Лакај]] — {{вп|202703}} * [[Жером Лаланд]] — {{вп|168419}} * [[Вилијам Ласел]] — {{вп|110869}} * [[Жорж Леметр]] — {{вп|12998}}<!-- ја вовел теоријата за Големата експлозија --> * [[Хајнрих Вилхелм Олберс]] — {{вп|75828}} * [[Џузепе Пјаци]] — {{вп|14280}} * [[Региомонтан]] — {{вп|76365}} * [[Џон Флемстид]] — {{вп|242388}} ==== Биолози ==== * [[Ернст Хекел]] — {{вп|48246}} ==== Ботаничари ==== * [[Август Гризебах]] — {{вп|76351}} ==== Зоолози ==== * [[Џон Џејмс Одибон]] — {{вп|182882}} ==== Инженери ==== * [[Константин Циолковски]] — {{вп|41239}} ==== Математичари ==== * [[Брамагупта]] — {{вп|202943}} * [[Шриниваса Рамануџан]] — {{вп|83163}} ==== Минералози ==== * [[Георгиј Агрикола]] — {{вп|76579}} ==== Физичари ==== * [[Теодор фон Карман]] — {{вп|164384}} ==== Хемичари ==== * [[Мартин Хајнрих Клапрот]] — {{вп|160196}} * [[Хамфри Дејви]] — {{вп|131761}} === Општествени мислители и дејци === * [[Иван Иљин]] — {{вп|1282198}} * [[Патрик Пирс]] — {{вп|274143}} * [[Самуел фон Пуфендорф]] — {{вп|57186}} * [[Томо Томоски (преродбеник)]] — {{вп|59159648}} === Револуционери === === Уметници === ==== Вајари ==== * [[Фредерик Огист Бартолди]] — {{вп|223274}} * [[Антонио Канова]] — {{вп|5547}} ==== Сликари ==== * [[Вилијам-Адолф Бугро]] — {{вп|483992}} * [[Виктор Васнецов]] — {{вп|204138}} * [[Станислав Виспјањски]] — {{вп|312627}} * [[Клод Жозеф Верне]] — {{вп|315819}} * [[Јакоб Јорданс]] — {{вп|270658}} * [[Андон Китанов]] — {{вп|19205338}} * [[Петрус Кристус]] — {{вп|312616}} * [[Карл Ларсон]] — {{вп|187310}} * [[Мазачо]] — {{вп|5811}} * [[Ханс Мемлинг]] — {{вп|106851}} * [[Хосе де Рибера]] — {{вп|297838}} * [[Џејмс Тисо]] — {{вп|381248}} * [[Паоло Учело]] — {{вп|192488}} * [[Филипо Липи]] — {{вп|205148}} * [[Фра Анџелико]] — {{вп|5664}} * [[Чимабуе]] — {{вп|15790}} * [[Џото ди Бондоне]] — {{вп|7814}} ===== Зографи ===== * [[Гаврил Атанасов]] — {{вп|5528385}} * [[Димитар Вангелов]] — {{вп|50374783}} * [[Крсте Коловски]] — {{вп|19205475}} * [[Кузман Фрчковски]] — {{вп|19205453}} == Климатологија == * [[циклон]] — {{вп|79602}} == Општествени науки == * [[историографија]] — {{вп|50675}} == Религија == * [[апостолски отци]] — {{вп|536985}} * [[Благодатен оган]] — {{вп|1466845}} * [[Григориј Палама]] — {{вп|243787}} * [[девтероканонски книги]] — {{вп|201410}} * [[Дидахе]] — {{вп|210752}} ([https://ortos.wordpress.com/2007/08/09/учењето-на-дванаесетте-апостоли-дида/ макед. текст на делото]) * [[Добротољубие]] — {{вп|929140}} * [[Ездра]] — {{вп|191787}} * [[кинески зодијак]] (кинески хороскоп) — {{вп|1976204}} * [[Маркион]] — {{вп|201346}} * [[проповед]] — {{вп|60797}} * [[Псалми]] — {{вп|41064}} * [[Свети Патрик]] — {{вп|165479}} * [[Синоптички евангелија]] — {{вп|106046}} * [[спасение]] — {{вп|192054}} * [[Трулски собор]] — {{вп|862495}} == Математика == * [[алгебарска геометрија]] — {{вп|180969}} * [[арапски бројки]] — {{вп|29961325}} * [[векторско поле]] — {{вп|186247}} * [[Венов дијаграм]] — {{вп|190763}} * [[двозимензионален простор]] — {{вп|222032}} * [[диференцијална геометрија]] — {{вп|188444}} * [[елипсоид]] — {{вп|190046}} * <s>[[интеграл]] — {{вп|80091}} (треба да биде одделна статија)</s> * [[коефициент]] — {{вп|50700}} * <s>[[крива]] — {{вп|161973}} (да се преработи, '''премала''')</s> * [[математиката и уметноста]] — {{вп|2864650}} * [[метрологија]] — {{вп|394}} * [[негативен број]] — {{вп|200227}} * [[неевклидова геометрија]] — {{вп|233858}} * [[нормала]] — {{вп|273176}} * [[парност]] — {{вп|230967}} * [[Паскалов триаголник]] — {{вп|177051}} * [[полукруг]] — {{вп|1133242}} * [[равенство]] — {{вп|842346}} * [[скаларно поле]] — {{вп|193460}} * [[спирала]] — {{вп|189114}} * [[тридимензионален простор]] — {{вп|34929}} * [[Фибоначиева низа]] — {{вп|47577}} — '''речиси празна''' * [[филотаксија]] — {{вп|839659}} == Музика == * [[октава]] — {{вп|386025}} == Наука и технологија == * [[космонаут]] — {{вп|11631}} * [[кристализација]] — {{вп|Q284256}} * [[радар]] — {{вп|47528}} * [[растојание]] — {{вп|126017}} * [[согорување]] — {{вп|133235}} * [[хидраулика]] — {{вп|177784}} === Применета техника === * [[толкување (екран)]] (титлови) — {{вп|204028}} == Физика == * [[аеродинамика]] — {{вп|Q8424}} * [[бранова предница]] — {{вп|461533}} * [[вибрација]] — {{вп|3695508}} * [[гаус (единица)|гаус]] — {{вп|177493}} * [[елементарен полнеж]] — {{вп|2101}} * [[звучен ѕид]] — {{вп|1031651}} * [[зрак]] — {{вп|633620}} * [[зрачење]] — {{вп|18335}} * [[јадрена енергија]] — {{вп|12739}} * [[јонизирачко зрачење]] — {{вп|186161}} * [[класична физика]] — {{вп|81745}} * [[лет]] — {{вп|206021}} * [[нуклеосинтеза]] — {{вп|471702}} * [[Њутново нишало]] — {{вп|211786}} * [[појава]] — {{вп|483247}} * [[рад (единица)]] — {{вп|1052397}} * [[реологија]] — {{вп|271707}} * [[топлинска енергија]] — {{вп|209233}} * [[топлинско ширење]] — {{вп|6583695}} * [[хидростатичка рамнотежа]] — {{вп|208641}} == Филозофија == * [[етиологија]] — {{вп|156318}} * [[зло]] — {{вп|15292}} * [[појава]] — {{вп|483247}} * [[свест]] — {{вп|7087}} == Хемија == * [[бензин]] — {{вп|39558}} * [[биосинтеза]] — {{вп|851162}} * [[благороден метал]] — {{вп|585302}} * [[витамин К]] — {{вп|182338}} * [[етилен]] — {{вп|151313}} * [[јонски полупречник]] — {{вп|908801}} * [[квантна хемија]] — {{вп|188403}} * [[кондензација (хемија)]] — {{вп|910058}} * [[масти]] — {{вп|127980}} * [[меѓумолекулска сила]] — {{вп|245031}} * [[нитрат]] — {{вп|182168}} * [[реткоземен елемент]] — {{вп|190444}} * [[сулфат]] — {{вп|172290}} * [[тешки метали]] — {{вп|105789}} * [[токсин]] — {{вп|184651}} * [[физичко својство]] — {{вп|4373292}} * [[флуорид]] — {{вп|44793182}} * [[халит]] — {{вп|5314}} * [[хемиска структура]] — {{вп|500256}} * [[хемиско својство]] — {{вп|764285}} * [[хлорид]] — {{вп|44791900}} * [[холин]] — {{вп|193166}} * [[хранлива материја]] — {{вп|181394}} a2jo7d0851e2ltz5pd0qw7tilwhz0xb 5641628 5641549 2026-10-07T08:08:55Z Bjankuloski06 332 /* Математика */ 5641628 wikitext text/x-wiki == Археологија == * [[Ѓобекли Тепе]] — {{вп|214944}} * [[Мали Дол (Тремник)]] — {{вп|104604765}} * [[Мохенџо-даро]] — {{вп|5725}} == Архитектура == * [[пагода]] — {{вп|Q199451}} == Астрономија == * [[активно галактичко јадро]] — {{вп|46587}} * [[вселенски лет]] — {{вп|5916}} * [[вселенски простор]] — {{вп|4169}} * [[галактичка астрономија]] — {{вп|58908}} * [[галактичка нишка]] — {{вп|1133705}} * [[Галактичко Средиште]] — {{вп|649112}} * [[гравитациска леќа]] — {{вп|185243}} * [[гравитациска микролеќа]] — {{вп|1028022}} * [[двоен астероид]] — {{вп|947662}} * [[длабоконебесно тело]] — {{вп|249389}} * [[ефемерида]] — {{вп|120200}} * [[геоцентризам]] — {{вп|Q165800}} * [[Земјин полупречник]] — {{вп|1155470}} * [[Земјина орбита]] — {{вп|1348808}} * [[затемнување]] — {{вп|141022}} * [[затемнување на Месечината]] — {{вп|44235}} * [[коронограф]] — {{вп|835032}} * [[кулминација]] — {{вп|611114}} * [[меѓугалактичка ѕвезда]] — {{вп|2731563}} * [[меѓуѕвездена средина]] — {{вп|41872}} * [[настанок и развој на галаксиите]] — {{вп|1995140}} * [[небесен меридијан]] — {{вп|148901}} * [[осна прецесија]] — {{вп|83094}} * [[празнина (астрономија)]] — {{вп|845371}} * [[премин на Венера]] — {{вп|185203}} * [[прикривање (астрономија)]] — {{вп|202746}} * [[протогалаксија]] — {{вп|64286159}} * [[Сејфертова галаксија]] — {{вп|213930}} * [[темна материја]] — {{вп|79925}} * [[Хаблов закон]] — {{вп|179916}} * [[ширење на вселената]] — {{вп|1129469}} == Биологија == === Ботаника === * [[васкуларни растенија]] — {{вп|27133}} * [[изумирање]] — {{вп|123509}} * [[јута (материјал)]] — {{вп|107211}} * [[котиледон]] — {{вп|193026}} * [[лепавец]] — {{вп|161581}} * [[опрашување]] — {{вп|134624}} * [[прицветник]] — {{вп|729496}} * [[сисал]] — {{вп|159221}} * [[ф’стак]] — {{вп|36071}} * [[филотаксија]] — {{вп|839659}} === Зоологија === * [[етологија]] — {{вп|7155}} * [[гасеница]] — {{вп|81825}} * [[капибара]] — {{вп|131538}} * [[киви (птица)]] — {{вп|43642}} * [[орнитологија]] — {{вп|44703}} * [[преживар]] — {{вп|192164}} * [[трилобити]] — {{вп|17170}} == Географија == === Поими === * [[облачна шума]] — {{вп|214469}} * [[палеогеографија]] — {{вп|52151}} * [[полдер]] — {{вп|106259}} === Мориња === * [[Јадранско Море]] — {{вп|13924}} ('''минијатурен никулец''') === Острови === * [[Амстердам (остров)]] — {{вп|194215}} * [[Курилски Острови]] — {{вп|80389}} ** [[Кунашир]] — {{вп|847285}} * [[Маскаренски Острови]] — {{вп|205695}} * [[Никобарски Острови]] — {{вп|157286}} * [[Молучки Острови]] — {{вп|3827}} * [[Сокотра]] — {{вп|82859}} * [[Хиспаниола]] — {{вп|25277}} === Планини === * [[Вогези]] — {{вп|187843}} * [[Јура (планински венец)]] — {{вп|178611}} * [[Каскадски Планини]] — {{вп|4558}} * [[Кишава (планина во Тесалија)]] — {{вп|1471677}} === Поединечни образби === * [[Ѓаволски Ѕид]] — {{вп|20499020}} (Светиниколско) === Реки === * [[Адиџе]] — {{вп|13696}} * [[Ајсел]] — {{вп|217818}} * [[Залцах]] — {{вп|152661}} * [[Колумбија (река)]] — {{вп|2251}} * [[Лајта]] — {{вп|659817}} * [[Самбра]] — {{вп|208267}} * [[Мегна]] — {{вп|930773}} * [[Неман]] — {{вп|5622}} * [[Падма]] — {{вп|1125242}} * [[Прилепска Река]] — {{вп|20935613}} === Геологија === * [[Земјин плашт]] — {{вп|101949}} * [[геологија на Македонија]] — {{вп|58407214}} * [[геоморфологија]] — {{вп|52109}} * [[геохемија]] — {{вп|161764}} * [[карбонатни минерали]] — {{вп|1073138}} * [[континентална кора]] — {{вп|858571}} * [[минералогија]] — {{вп|83353}} * [[петрологија]] — {{вп|163082}} === Градови === * [[Карачи]] — {{вп|8660}} * [[Лублин]] — {{вп|37333}} === Целини === * [[Голема Низина]] — {{вп|12707}} * [[Гондвана]] — {{вп|80583}} * [[Француска Фландрија]] — {{вп|36769}} * [[Прекуморска Франција]] — {{вп|203396}} === Подрачја === * [[Ниски Земји]] — {{вп|476033}} * [[Населица]] * [[Черкезија]] — {{вп|1408764}} === Хидрографски објекти === * [[Коринтски Залив]] — {{вп|209682}} * [[Коринтски Канал]] — {{вп|182873}} * [[Коринтска Провлака]] — {{вп|Q215200}} === Предлошки === * [[Предлошка:Еласона]] — {{вп|Q22715874}} == Земјоделство == * [[добиток]] — {{вп|103459}} == Историја == * [[Ареопаг]] — {{вп|202487}} * [[Пелопонеска војна]] — {{вп|33745}} * [[Прилепски панаѓур]] — {{вп|12291436}} == Јазици и лингвистика == * [[ву (јазик)]] — {{вп|34290}} * [[коптски јазик]] — {{вп|36155}} * [[лексикографија]] — {{вп|184524}} * [[ливонски јазик]] — {{вп|33698}} * [[народен латински јазик]] — {{вп|37560}} == Личности == === Архитекти === * [[Арнолфо ди Камбио]] — {{вп|315249}} * [[Атанас Митровски]] — {{вп|100316118}} === Воени дејци === * [[Себастјен Ле Претр де Вобан]] — {{вп|192839}} * [[Хелмут фон Молтке Постариот]] — {{вп|44205}} * [[Помпеј]] — {{вп|125414}} * [[Ервин Ромел]] — {{вп|14060}} === Духовни дејци и библиски личности === * [[Дионисиј Ареопагит]] — {{вп|310686}} * [[Седмочисленици]] — {{вп|3625012}} * [[Јероним Стридонски]] — {{вп|44248}} * [[Кипријан Картагенски]] — {{вп|190240}} * [[Кирил Ерусалимски]] — {{вп|298654}} * [[Праведна Елисавета]] — {{вп|235849}} * [[Тертулијан]] — {{вп|174929}} * [[Симеон Метафраст]] — {{вп|439491}} === Историчари === * [[Георги Амартол]] — {{вп|529263}} * [[Георги Синкел]] — {{вп|366382}} * [[Јован Малала]] — {{вп|312491}} * [[Касиј Дион]] — {{вп|185223}} * [[Константин Манасиј]] — {{вп|561934}} * [[Нестор Летописец]] — {{вп|320935}} * [[Леополд фон Ранке]] — {{вп|77184}} * [[Такит]] — {{вп|2161}} === Композитори === * [[Пабло де Сарасате]] — {{вп|204503}} * [[Франсиско Тарега]] — {{вп|313372}} === Музичари === * [[Фернандо Сор]] — {{вп|254110}} === Научници === ==== Астрономи ==== * [[Џон Куч Адамс]] — {{вп|20015}} * [[Франсоа Араго]] — {{вп|154353}} * [[Валтер Баде]] — {{вп|57299}} * [[Јохан Елерт Боде]] — {{вп|76966}} * [[Јохан Готфрид Гале]] — {{вп|76431}} * [[Николај Кардашов]] — {{вп|318814}} * [[Џовани Доменико Касини]] — {{вп|14279}} * [[Никола Луј де Лакај]] — {{вп|202703}} * [[Жером Лаланд]] — {{вп|168419}} * [[Вилијам Ласел]] — {{вп|110869}} * [[Жорж Леметр]] — {{вп|12998}}<!-- ја вовел теоријата за Големата експлозија --> * [[Хајнрих Вилхелм Олберс]] — {{вп|75828}} * [[Џузепе Пјаци]] — {{вп|14280}} * [[Региомонтан]] — {{вп|76365}} * [[Џон Флемстид]] — {{вп|242388}} ==== Биолози ==== * [[Ернст Хекел]] — {{вп|48246}} ==== Ботаничари ==== * [[Август Гризебах]] — {{вп|76351}} ==== Зоолози ==== * [[Џон Џејмс Одибон]] — {{вп|182882}} ==== Инженери ==== * [[Константин Циолковски]] — {{вп|41239}} ==== Математичари ==== * [[Брамагупта]] — {{вп|202943}} * [[Шриниваса Рамануџан]] — {{вп|83163}} ==== Минералози ==== * [[Георгиј Агрикола]] — {{вп|76579}} ==== Физичари ==== * [[Теодор фон Карман]] — {{вп|164384}} ==== Хемичари ==== * [[Мартин Хајнрих Клапрот]] — {{вп|160196}} * [[Хамфри Дејви]] — {{вп|131761}} === Општествени мислители и дејци === * [[Иван Иљин]] — {{вп|1282198}} * [[Патрик Пирс]] — {{вп|274143}} * [[Самуел фон Пуфендорф]] — {{вп|57186}} * [[Томо Томоски (преродбеник)]] — {{вп|59159648}} === Револуционери === === Уметници === ==== Вајари ==== * [[Фредерик Огист Бартолди]] — {{вп|223274}} * [[Антонио Канова]] — {{вп|5547}} ==== Сликари ==== * [[Вилијам-Адолф Бугро]] — {{вп|483992}} * [[Виктор Васнецов]] — {{вп|204138}} * [[Станислав Виспјањски]] — {{вп|312627}} * [[Клод Жозеф Верне]] — {{вп|315819}} * [[Јакоб Јорданс]] — {{вп|270658}} * [[Андон Китанов]] — {{вп|19205338}} * [[Петрус Кристус]] — {{вп|312616}} * [[Карл Ларсон]] — {{вп|187310}} * [[Мазачо]] — {{вп|5811}} * [[Ханс Мемлинг]] — {{вп|106851}} * [[Хосе де Рибера]] — {{вп|297838}} * [[Џејмс Тисо]] — {{вп|381248}} * [[Паоло Учело]] — {{вп|192488}} * [[Филипо Липи]] — {{вп|205148}} * [[Фра Анџелико]] — {{вп|5664}} * [[Чимабуе]] — {{вп|15790}} * [[Џото ди Бондоне]] — {{вп|7814}} ===== Зографи ===== * [[Гаврил Атанасов]] — {{вп|5528385}} * [[Димитар Вангелов]] — {{вп|50374783}} * [[Крсте Коловски]] — {{вп|19205475}} * [[Кузман Фрчковски]] — {{вп|19205453}} == Климатологија == * [[циклон]] — {{вп|79602}} == Општествени науки == * [[историографија]] — {{вп|50675}} == Религија == * [[апостолски отци]] — {{вп|536985}} * [[Благодатен оган]] — {{вп|1466845}} * [[Григориј Палама]] — {{вп|243787}} * [[девтероканонски книги]] — {{вп|201410}} * [[Дидахе]] — {{вп|210752}} ([https://ortos.wordpress.com/2007/08/09/учењето-на-дванаесетте-апостоли-дида/ макед. текст на делото]) * [[Добротољубие]] — {{вп|929140}} * [[Ездра]] — {{вп|191787}} * [[кинески зодијак]] (кинески хороскоп) — {{вп|1976204}} * [[Маркион]] — {{вп|201346}} * [[проповед]] — {{вп|60797}} * [[Псалми]] — {{вп|41064}} * [[Свети Патрик]] — {{вп|165479}} * [[Синоптички евангелија]] — {{вп|106046}} * [[спасение]] — {{вп|192054}} * [[Трулски собор]] — {{вп|862495}} == Математика == * [[алгебарска геометрија]] — {{вп|180969}} * [[арапски бројки]] — {{вп|29961325}} * [[векторско поле]] — {{вп|186247}} * [[Венов дијаграм]] — {{вп|190763}} * [[двозимензионален простор]] — {{вп|222032}} * [[диференцијална геометрија]] — {{вп|188444}} * [[елипсоид]] — {{вп|190046}} * <s>[[интеграл]] — {{вп|80091}} (треба да биде одделна статија)</s> * [[коефициент]] — {{вп|50700}} * <s>[[крива]] — {{вп|161973}} (да се преработи, '''премала''')</s> * [[математиката и уметноста]] — {{вп|2864650}} * [[метрологија]] — {{вп|394}} * [[негативен број]] — {{вп|200227}} * [[неевклидова геометрија]] — {{вп|233858}} * [[нормала]] — {{вп|273176}} * [[парност]] — {{вп|230967}} * [[Паскалов триаголник]] — {{вп|177051}} * [[полукруг]] — {{вп|1133242}} * [[равенство]] — {{вп|842346}} * [[слика (математика)]] — {{вп|860623}} * [[скаларно поле]] — {{вп|193460}} * [[спирала]] — {{вп|189114}} * [[тридимензионален простор]] — {{вп|34929}} * [[Фибоначиева низа]] — {{вп|47577}} — '''речиси празна''' * [[филотаксија]] — {{вп|839659}} == Музика == * [[октава]] — {{вп|386025}} == Наука и технологија == * [[космонаут]] — {{вп|11631}} * [[кристализација]] — {{вп|Q284256}} * [[радар]] — {{вп|47528}} * [[растојание]] — {{вп|126017}} * [[согорување]] — {{вп|133235}} * [[хидраулика]] — {{вп|177784}} === Применета техника === * [[толкување (екран)]] (титлови) — {{вп|204028}} == Физика == * [[аеродинамика]] — {{вп|Q8424}} * [[бранова предница]] — {{вп|461533}} * [[вибрација]] — {{вп|3695508}} * [[гаус (единица)|гаус]] — {{вп|177493}} * [[елементарен полнеж]] — {{вп|2101}} * [[звучен ѕид]] — {{вп|1031651}} * [[зрак]] — {{вп|633620}} * [[зрачење]] — {{вп|18335}} * [[јадрена енергија]] — {{вп|12739}} * [[јонизирачко зрачење]] — {{вп|186161}} * [[класична физика]] — {{вп|81745}} * [[лет]] — {{вп|206021}} * [[нуклеосинтеза]] — {{вп|471702}} * [[Њутново нишало]] — {{вп|211786}} * [[појава]] — {{вп|483247}} * [[рад (единица)]] — {{вп|1052397}} * [[реологија]] — {{вп|271707}} * [[топлинска енергија]] — {{вп|209233}} * [[топлинско ширење]] — {{вп|6583695}} * [[хидростатичка рамнотежа]] — {{вп|208641}} == Филозофија == * [[етиологија]] — {{вп|156318}} * [[зло]] — {{вп|15292}} * [[појава]] — {{вп|483247}} * [[свест]] — {{вп|7087}} == Хемија == * [[бензин]] — {{вп|39558}} * [[биосинтеза]] — {{вп|851162}} * [[благороден метал]] — {{вп|585302}} * [[витамин К]] — {{вп|182338}} * [[етилен]] — {{вп|151313}} * [[јонски полупречник]] — {{вп|908801}} * [[квантна хемија]] — {{вп|188403}} * [[кондензација (хемија)]] — {{вп|910058}} * [[масти]] — {{вп|127980}} * [[меѓумолекулска сила]] — {{вп|245031}} * [[нитрат]] — {{вп|182168}} * [[реткоземен елемент]] — {{вп|190444}} * [[сулфат]] — {{вп|172290}} * [[тешки метали]] — {{вп|105789}} * [[токсин]] — {{вп|184651}} * [[физичко својство]] — {{вп|4373292}} * [[флуорид]] — {{вп|44793182}} * [[халит]] — {{вп|5314}} * [[хемиска структура]] — {{вп|500256}} * [[хемиско својство]] — {{вп|764285}} * [[хлорид]] — {{вп|44791900}} * [[холин]] — {{вп|193166}} * [[хранлива материја]] — {{вп|181394}} 1yr723j8logs1qmhoda9fwdxpdbvnv2 0 1235396 5641513 5632398 2026-10-06T20:53:27Z P.Nedelkovski 47736 поврзница 5641513 wikitext text/x-wiki [[Податотека:China electrification surpasses OECD.svg|мини|Електрификацијата на Кина го надмина OECD.]] '''Електрификација''' е процес на напојување со [[електрична енергија]] или, во друг контекст, изградба на објекти и постројки за производство на електрична струја и воведување на ваква моќност со промена на претходниот извор на [[енергија]].<ref>{{ДРМЈ|електрификација}}</ref> Изградбата на системите за електрификација ([[производство на електрична енергија]] и [[дистрибуција на електрична енергија]]) започнала во средината на 1880-тите во [[Велика Британија]], [[САД]] и другите развиени земји, и генерално се инсталирала до околу 1950 година, иако сè уште е во тек поврзувањето во руралните области во некои [[земја во развој|земји во развој]]. Ова вклучувало и премин на производството од [[парна машина|парни]] и [[хидраулика|хидраулични]] машини во машини со [[електричен мотор]].<ref>{{наведено списание | last1 = Devine, Jr. | first1 = Warren D. | author1-link = | title = From Shafts to Wires: Historical Perspective on Electrification, Journal of Economic History, Vol. 43, Issue 2 | year = 1983 | url = http://www.j-bradford-delong.net/teaching_folder/Econ_210c_spring_2002/Readings/Devine.pdf | page = 355 | journal = | access-date = 2011-07-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190412093317/http://www.j-bradford-delong.net/teaching_folder/Econ_210c_spring_2002/Readings/Devine.pdf | archive-date = 2019-04-12 | url-status = dead }}</ref><ref>*{{наведена книга |title= Electrifying America: Social Meanings of a New Technology|last=Nye |first=David E.|authorlink= |year=1990 |publisher= The MIT Press |location=Cambridge, MA, USA and London, England |isbn= |pages= |url= }}</ref> Електрификацијата во одредени сектори на економијата се нарекува [[масовно производство]], куќна електрификација, [[рурална електрификација]] или [[железнички електричен систем]]. Може да важи и за примена на индустриски процеси како топење, одвојување и рафинирање метални руди со помош на јаглен и кокс или хемиски процеси што вклучуваат некаков вид на електрична моќ како [[Електро лачна печка|електро лачни печки]], [[електрична индукција]], [[Џулови закони|Омско]] греење и [[електролиза]] или електролитичко одвојување. Електрификацијата е именувана како „''најголемото инженерско достигнување на 20 век''“ од Националната Инженерска Академија на [[САД]].<ref name="Constable1999">{{наведена книга |title=A Century of Innovation: Twenty Engineering Achievements That Transformed Our Lives |last=Constable |first=George |authorlink= |last2=Somerville |first2=Bob |year=2003 |publisher=Joseph Henry Press |location=Washington, DC |isbn=0-309-08908-5 |pages= |url=http://www.greatachievements.org/?id=2988 |access-date=2020-09-20 |archive-date=2012-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120404192421/http://www.greatachievements.org/?id=2988 |url-status=dead }}</ref> ==Историја== Најраните комерцијални употреби на електричната енергија биле [[галванизација]]та и [[телеграф]]от. ===Развој на магнето, динамо и генератори=== [[Податотека:Faraday disk generator.jpg|мини|300п|'''Фарадеј диск''' е првиот [[хомополарен генератор]]. Магнетот во форма на потковица „А“ создава магнетно поле преку дискот „Д“. Кога дискот се врти, се генерира електрична струја во полупречник од центарот, па нанадвор кон работ. Струјата тече низ лизгачкиот контакт на пружината „m“, преку надворешното коло и се враќа назад во центарот на дискот преку оската.]] Во 1831–32 година, [[Мајкл Фарадеј]] го открил начинот на работа на електромагнетните генератори. Принципот, подоцна наречен [[Фарадеев закон за индукција]], постулира дека [[електромотивна сила]] се генерира во електричен спроводник кој е подложен на различен [[магнетен тек]], како на пример, жица што се движи низ магнетно поле. Тој исто така го создал и првиот [[електромагнетен генератор]], наречен Фарадеј диск, кој е тип на [[хомополарен генератор]], кој користи [[бакар]]ен диск што ротира меѓу половите на [[магнет]]от во форма на потковица. Произведувал низок [[еднонасочна струја|прав]] (DC) напон. Околу 1832 година, [[Иполит Пикси]] го подобрил [[магнето]]то користејќи потковица замотана со жица, па со помош на дополнителните намотки на спроводникот создавал поголема струја, при што ја открил [[наизменична струја|наизменичната струја]] (AC). [[Андре-Мари Ампер]] предложил средство за претворање на наизменичната струја од магнетото на Пикси во права со помош на прекинувач во форма на нишалка. Подоцна, сегментирани комутатори биле користени за производство на еднонасочна струја.<ref name="McNeil 1990">{{Harvnb|McNeil|1990}}</ref> [[Вилијам Фотергил Кук]] и [[Чарлс Витстоун]] го развиле [[телеграф]]от во 1838-40 година. Во 1840 година, Витстоун користел магнето што го развил за да го напојува телеграфот. Витстоун и Кук направиле битно подобрување во производството на електрична енергија користејќи [[електромагнет]] на [[батерија]], наместо [[постојан магнет]], што го патентирале во 1845 година.<ref>{{Harvnb|McNeil|1990|p=359}}</ref> „Самовозбудливото“ магнетно динамо ја трошело батеријата за напојување на електромагнетите. Овој вид на динамо го произведувале неколку луѓе во 1866 година. Првиот практичен генератор, [[Грамово динамо|Грамовото динамо]] е направен од [[Зеноб Теофил Грам]], кој продал многу вакви машини во 1870-тите. Британскиот инженер [[Рукс Евелин Бел Кромптон|Р.Е.Б.Кромптон]] го подобрил генераторот така што овозможил подобро ладење и други механички подобрувања. [[Намотка за компензација|Намотката за компензација]], која давала постабилен напон при оптоварување, ги подобрила оперативните одлики на генераторите.<ref>{{Harvnb|McNeil|1990|p=360}}</ref> Подобрувањата во технологијата за производството на електрична енергија значително ја зголемиле ефикасноста и сигурноста во XIX век. Првото магнето претворило само неколку проценти од [[механичка енергија|механичката енергија]] во електрична енергија. До крајот на овој век, највисоката ефикасност била над 90 проценти. ===Осветлување=== ====Лачно светло (Лак)==== [[Податотека:Yablochkov candles illuminating Avenue de l'Opera ca1878.jpg|мини|300п|[[Павел Јаблочков|Јаблочковата]] демонстрација на неговите брилијантни лачни светла на изложбата во [[Париз]] во 1878 година по должината на [[Авенија на Операта (Франција)|Avenue de l'Opéra]], предизвикало млитава продажба на [[природен гас]].]] Сер [[Хамфри Дејви]] ја измислил [[Електрична Ламба|јаглеродната ламба]] во 1802 година кога открил дека електричната енергија може да произведе [[електричен лак|светлина]] со јаглеродни електроди. Сепак, не се користела во голема мера сè додека не било развиено практично средство за производство на електрична енергија. Јаглеродните ламби се палеле при контакт помеѓу две електроди од јаглерод, кои пак биле разделени со тесен јаз. Поради согорувањето на јаглеродот, јазот морал постојано да се прилагодува. Развиени биле неколку механизми за регулирање на електричниот лак. Најчесто решение било да се пушти едната јаглеродна електрода озгора, по пад на гравитација, па така да се одржи јазот со пар електромагнети, од кои едниот ја повлекувал горната јаглеродна електрода при палењето и горењето, а вториот имал сопирачки за регулирање на гравитацискиот пад.<ref name="Hunter & Bryant 1991 276–9">{{Harvnb|Hunter|Bryant|1991}}</ref> Лачните светла во ова време имале многу интензивна светлина - некој опсег од 4000 [[кандела|кандели]] (тогашниот термин за единица светлина не бил кандели, туку „свеќовна моќ“, која што е всушност 0.981 = 1 кандела) - и ослободувале премногу топлина, па како такви претставувале опасност од пожар, правејќи ги несоодветни за осветлување во домовите.<ref name="McNeil1990">{{наведена книга |title=An Encyclopedia of the History of Technology |last=McNeil |first=Ian |authorlink= |year=1990 |publisher=Routledge |location=London |isbn=0-415-14792-1 |pages= |url=https://archive.org/details/isbn_9780415147927 }}</ref> Во 1850-тите, многу од овие проблеми биле решени со лачната светилка измислена од [[Вилијам Петри (инженер)|Вилијам Петри]] и Вилијам Стајт. Светилката користела магнето-електричен генератор и имала саморегулирачки механизам за контрола на јазот помеѓу двете јаглеродни прачки. Нивните светилки биле искористени за осветлување на [[Национална галерија|Националната галерија]] во [[Лондон]] и во тоа време биле голема новина. Овие лачни светла и други со сличен дизајн, напојувани од големи магнета (магнето), за првпат биле инсталирани во англиските светилници во средината на 1850-тите, но ограничувањата во моќноста ги спречиле овие модели да бидат вистински успех.<ref>{{Harvnb|McNeil|1990|pp=360–65}}</ref> Првата успешна [[Јаблочкова свеќа|лачна ламба]] била развиена од рускиот инженер [[Павел Јаблочков]], која го користела [[Грамово динамо|Грамовото динамо]]. Нејзината предност била во тоа што не барала употреба на механички регулатор како нејзините претходници. Првпат била изложена на [[Париска изложба во 1878|Exhibition Universelle во 1878]] и била многу промовирана од Грам.<ref>{{наведена книга|url=https://archive.org/stream/measureforgreatn001419mbp/measureforgreatn001419mbp_djvu.txt|title=A Measure for Greatness: A Short Biography of Edward Weston|first=David Oakes | last = Woodbury|year=1949|publisher=McGraw-Hill |page=83|accessdate=2009-01-04}}</ref> Ламбите биле поставени во должина од половина милја долж [[Авенија на Операта (Франција)|Avenue de l'Opéra]], плоштадот на Францускиот Театар и околу [[Плоштад на Операта (Франција)|Place de l'Opéra]] во 1878 година.<ref>{{наведена книга|title=Electricity at the Columbian Exposition|url=https://archive.org/details/electricityatco00barrgoog|page=[https://archive.org/details/electricityatco00barrgoog/page/n21 1]|first = John Patrick | last = Barrett|accessdate=2009-01-04|publisher=R. R. Donnelley & sons company|year=1894}}</ref> Британскиот инженер [[Рукс Евелин Бел Кромптон|Р.Е.Б.Кромптон]] развил пософистициран дизајн во 1878 година кој давал многу посилна и постабилна светлина од онаа на Јаблочков. Во 1878 година, тој ја формирал „Кромптон и Ко.“ и започнал да ја произведува, продава и поставува светилката Кромптон. Ова претпријатие било едно од првите фирми за [[електротехника]] во светот. ====Класични елетрични светилки==== Различни форми на [[Жарулка|елетрични светилки]] имале бројни пронаоѓачи; сепак, најуспешните рани светилки биле оние што користеле јаглеродни влакна запечатени во силен вакуум. Овие светилки биле измислени од [[Џозеф Свон]] во 1878 година во [[Велика Британија]] и [[Томас Едисон]] во 1879 година во [[САД]]. Светилката на Едисон била поуспешна од онаа на Свон бидејќи Едисон користел потенко влакно, давајќи и поголема отпорност, па така спроведувала многу помала струја. Едисон започнал со комерцијално производство на светилки од јаглеродни влакна во 1880 година. Светлината на Свон започнала со комерцијално производство во 1881 година.<ref>{{Harvnb|McNeil|1990|pp=366–68}}</ref> Куќата на Свон, во [[Лоу Фел]], Гејтсхед, била прва во светот со инсталирани светилки. Библиотеката „Лит и Фил“ во [[Њукасл на Тајн|Њукасл]], била првата јавна просторија осветлена од електрично светло,<ref>{{Cite news |last=Glover |first=Andrew |title=Alexander Armstrong in appeal to save Lit and Phil |quote=The society’s lecture theatre was the first public room to be lit by electric light, during a lecture by Sir Joseph Swan on October 20, 1880. |newspaper=The Journal |date=8 February 2011 |url=http://www.journallive.co.uk/north-east-news/todays-news/2011/02/08/alexander-armstrong-in-appeal-to-save-lit-and-phil-61634-28133303/ |accessdate=8 February 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110215165559/http://www.journallive.co.uk/north-east-news/todays-news/2011/02/08/alexander-armstrong-in-appeal-to-save-lit-and-phil-61634-28133303/ |archivedate=15 February 2011 }}</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/tyne/content/image_galleries/lit_and_phil_gallery.shtml?12 History in pictures - The Lit & Phil] {{Мртва_врска|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} BBC. Retrieved 8 August 2011</ref> а [[Театар Савој|Театарот Савој]] била првата јавна зграда во светот осветлена целосно со електрична енергија.<ref name=Burgess>Burgess, Michael. "Richard D'Oyly Carte", ''The Savoyard'', January 1975, pp. 7–11</ref> === Централи и изолирани системи === Првата централа која обезбедувала јавна моќ веројатно била таа во [[Побожно|Годалминг]], Сари, Велика Британија во есента 1881 година. Системот бил предложен откако градот не успеал да постигне договор за стапката што ја наплаќала компанијата за гас, па градскиот совет одлучил да користи електрична енергија. Системот напојувал лачни ламби на главните улици и електрични светилки на неколку споредни улици со [[хидроелектрична енергија]]. До 1882 година помеѓу 8 и 10 домаќинства биле поврзани со вкупно 57 светла. Системот не постигнал комерцијален успех и градот се вратил на природен гас.<ref name="McNeil 1990"/> Првата централа за снабдување со централна дистрибуција била отворена во [[Вијадукт на Холборн|Холборн Вијадукт]] во Лондон во 1882 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.engineering-timelines.com/how/electricity/electricity_07.asp|title=History of public supply in the UK|archive-url=https://web.archive.org/web/20101201194910/http://www.engineering-timelines.com/how/electricity/electricity_07.asp|archive-date=2010-12-01}}</ref> Опремена со 1,000 електрични светилки кои го замениле постарото осветлување на гас, станицата го осветлувала циркусот Холборн, вклучувајќи ги и канцелариите на [[Главна пошта (Англија)|Главната Пошта]] и познатата [[Градски храм (Лондон)|црква Градски Храм]] . Напојувањето било еднонасочна струја на 110 волти; поради загубите на електрична енергија од отпорот на бакарните жици, напонот изнесувал 100 V за потрошувачот. За неколку недели, парламентарниот комитет препорачал усвојување на значајниот „Закон за електрично осветлување“ од 1882 година, кој овозможил дозволи за лиценцирање на лица, компании или локални власти да вршат снабдување со електрична енергија за какви било јавни или приватни цели. Првата голема централа во Америка била „[[Улична станица Перл|Перл стрит“]] на Едисон во [[Њујорк (град)|Њујорк]], која започнала со работа во септември 1882 година. Станицата имала шест „Едисон динама“ со 200 коњски сили, секоја од нив напојувана со засебна парна машина. Се наоѓала во деловна и трговска област и снабдувала 110 волти еднонасочна струја на 85 потрошувачи со 400 ламби. До 1884 година Перл Стрит снабдувала 508 клиенти со 10,164 ламби.{{Sfn|Hunter|Bryant|1991}} До средината на 1880-тите, други електрични компании воспоставиле централи и дистрибуирале електрична енергија, вклучувајќи ги [[Рукс Евелин Бел Кромптон|Кромптон и Ко]] и [[Едисон и Сван осветлување|Електростопанството Свон]] во Велика Британија, [[Електрична компанија Томсон-Хјустон|електричната компанија Томсон-Хјустон]] и [[Вестингхаус електрик (1886)|Вестингхаус]] во САД и [[Сименс]] во [[Германија]] . До 1890 година работеле 1000 централи.<ref name="Hunter & Bryant 1991 276–9"/> На пописот од 1902 година се наведени 3.620 централи. До 1925 година половина од напојувањето било обезбедено од централите.<ref name="Hunter & Bryant 1991 276–9"/> ==== Фактор на оптоварување и изолирани системи ==== Еден од најголемите проблеми со кои се соочувале раните енергетски компании била променливата часовна побарувачка. Кога осветлувањето било практично единствената употреба на електрична енергија, побарувачката била голема во текот на првите часови пред работниот ден и вечерните часови кога побарувачката го достигала врвот.<ref name="Hunter & Bryant 1991 276–9"/> Како последица на тоа, повеќето пионерски електрични компании не обезбедувале дневна услуга, па дури две третини од нив не обезбедувале дневна услуга во 1897 година.<ref name="Hunter & Bryant 1991 276–9"/> Односот од просечното до најголемото оптоварување на централите се нарекува фактор на оптоварување.<ref name="Hunter & Bryant 1991 276–9"/> За електричните компании да ја зголемат профитабилноста и пониските стапки, било потребно да го зголемат факторот на оптоварување. Начинот на кој што ова се постигнало било преку моторно оптоварување.<ref name="Hunter & Bryant 1991 276–9"/> Моторите се користат повеќе во текот на денот и обично работат постојано ([[Масовно производство|Континуирано производство]]) Електричните улични железници биле идеални за балансирање на оптоварувањето. Многу електрични железници создавале своја моќ, притоа продавајќи електрична енергија, и работеле со дистрибутивни системи.<ref name="Nye 1990">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/electrifyingamer0000nyed|title=Electrifying America: Social Meanings of a New Technology|last=Nye|first=David E.|publisher=The MIT Press|year=1990|isbn=|location=Cambridge, MA, USA and London, England|pages=|author-link=}}</ref> Факторот на оптоварување се зголемил кон крајот на 20 век - на [[Перл стрит станица|Перл Стрит централата,]] факторот на оптоварување се зголемил од 19,3% во 1884 година на 29,4% во 1908 година. До 1929 година, факторот на оптоварување низ целиот свет бил поголем од 50%, најмногу како резултат на моторното оптоварување.<ref name="Hunter & Bryant 1991 276–9"/> Пред да се распространи широката дистрибуција на електрична енергија од централите, многу фабрики, големи хотели, станбени и деловни згради имале свое производство на електрична енергија. Честопати ова било економски привлечно затоа што издувната пареа можела да се користи за градење и индустриска обработка,<ref name="Hunter & Bryant 1991 276–9"/> кое денес е познато како [[когенерација]] или комбинирана топлина и моќност (КТМ). Со.падот на цените на електричната енергија, трендот за производство на сопствена енергија станал неекономичен. Уште во почетокот на 20 век, изолираните електроенергетски системи во голема мера ги надминувале централите.<ref name="Hunter & Bryant 1991 276–9"/> [[Когенерација]]та сèуште се практикува во многу индустрии кои користат големи количини на пареа и моќ, како индустриите за целулоза и хартија или хемиските и рафинирачките индустрии. Континуираната употреба на приватни електрични генератори се нарекува [[микрогенерација]] . === Електрични мотори на еднонасочна струја === Првиот комутаторски DC електричен мотор способен да врти машини, бил измислен од британскиот научник [[Вилијам Стерџен|Вилијам Старџен]] во 1832 година. Клучниот напредок пред моторот демонстриран од [[Мајкл Фарадеј]] претставувало инкорпорацијата на [[Комутатор (електротехника)|комутаторот]]. Ова му овозможило на моторот на Старџен да биде првиот способен да обезбеди континуирано вртечко движење.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.solarbotics.net/starting/200111_dcmotor/200111_dcmotor.html|title=DC Motors}}</ref> [[Френк Џ. Спраг]] го подобрил [[Еднонасочен мотор|DC моторот]] во 1884 година со решавање на проблемот со одржување на постојана брзина при различното оптоварување и намалување на искрењето од четкиците. Спраг го продавал својот мотор преку „Едисон Ко.“<ref>{{Harvnb|Nye|1990}}</ref> Менувањето на брзината на DC моторите е лесно, што ги прави погодни за голем број употреби, како што се електрични улични пруги, машински алати и други индустриски употреби каде што е потребна контрола на брзината.<ref name="Hunter & Bryant 1991 276–9"/> === Наизменична струја === Иако првите електрани снабдувале [[Еднонасочна струја|права струја]], дистрибуцијата на [[Наизменична струја|наизменичната струја]] наскоро станала најпосакувана опција. Главните предности на наизменичната струја се во тоа што може да се трансформира во висок напон и со тоа да се намалат загубите во преносот на електричната енергија и тоа што AC моторите лесно можат да работат со постојана брзина. Технологијата на [[Наизменична струја|наизменичната струја]] била вкоренета во откритието на [[Мајкл Фарадеј]] од 1830-31 година дека променливото [[магнетно поле]] може да предизвика [[електрична струја]] во дадено [[Струјно коло|коло]].<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=9tUrarQYhKMC&pg=PA2640&dq=AC+power+system+and+William+Stanley#v=onepage|title=Historical Encyclopedia of Natural and Mathematical Sciences, Volume 1|date=6 March 2009|publisher=Springer|isbn=9783540688310}}</ref> Првиот човек што го осмислил вртечкото магнетно поле бил Валтер Бејли кој дал практична демонстрација на неговиот [[Повеќефазни системи|повеќефазен]] мотор напојуван од батерии, со помош на [[Комутатор (електротехника)|комутатор]] на 28 јуни, 1879 година на „Физичкото друштво на Лондон“.<ref name="ReferenceA">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=h2DTNDFcC14C&dq=Invention+of+AC+motor+Ferraris+and+Tesla&q=Walter+Baily#v=snippet|title=Wizard: the life and times of Nikola Tesla : biography of a genius|publisher=Citadel Press|year=1998|isbn=9780806519609|page=24}}</ref> Скоро идентичен на апаратот на Бејли, францускиот електроинженер [[Марсел Депрез]] во 1880 година објавил труд во кој го посочил принципот на вртечкото магнетно поле, заедно со двофазниот наизменичен систем на струи кој би го произведувал.<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/bub_gb_TvwHAAAAMAAJ|title=Polyphase electric currents and alternate-current motors|publisher=Spon|year=1895|page=[https://archive.org/details/bub_gb_TvwHAAAAMAAJ/page/n96 87]}}</ref> Во 1886 година, англискиот инженер [[Елиху Томсон]] изградил мотор на наизменична струја користејќи се со принципот на индукција-репулсија и неговиот [[ватметар]].<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=KUB5KFjTHhwC&pg=PA258&dq=Elihu+Thomson+and+AC+motor#v=onepage|title=Innovation as a Social Process|date=13 February 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521533126|page=258}}</ref> Токму во 1880-тите, технологијата била комерцијално развиена за производство и пренос на електрична енергија од големи размери. Во 1882 година, британскиот пронаоѓач и [[Електротехника|електроинженер]] [[Себастијан де Феранти]], кој работел за компанијата [[Сименс]], соработувал со истакнатиот физичар [[Вилијам Томсон Келвин|Лорд Келвин]] создавајќи пионерска технологија за напојување со наизменична струја, вклучително и привичниот трансформатор.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.swehs.co.uk/tactive/_S29-1.html?zoom_highlight=museum|title=Nikola Tesla The Electrical Genius|archive-url=https://web.archive.org/web/20150909023444/http://www.swehs.co.uk/tactive/_S29-1.html?zoom_highlight=museum|archive-date=2015-09-09|accessdate=2013-10-06}}</ref> [[Трансформатор]] развиен од [[Лусиен Галард]] и [[Џон Диксон Гибс]] бил демонстриран во Лондон во 1881 година и го привлекол интересот на [[Вестингхаус електрик (1886)|Вестингхаус]]. Тие исто така го истакнале пронајдокот во [[Торино]] во 1884 година, каде што бил усвоен како електричен систем за осветлување. Многу од нивните дизајни биле прилагодени на посебните закони што ја регулирале електричната дистрибуција во Велика Британија. [[Себастијан Ѕиани де Феранти]] почнал со овој бизнис во 1882 година кога основал продавница во Лондон дизајнирајќи разни електрични уреди. Феранти уште на почетокот верувал во успехот на наизменичната дистрибуција на електрична енергија и бил еден од ретките експерти за овој систем во Велика Британија. Со помош на [[Вилијам Томсон Келвин|Лорд Келвин]], Феранти бил пионер на првиот наизменичен генератор и [[трансформатор]] во 1882 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://edisontechcenter.org/AC-PowerHistory.html|title=AC Power History and Timeline}}</ref> [[Џон Хопкинсон]], [[Обединето Кралство|британски]] [[физичар]], го измислил [[Трофазна струја|трофазниот]] систем за дистрибуција на електрична енергија, за што му е даден [[патент]] во 1882 година.<ref>[[Oxford Dictionary of National Biography]]: ''Hopkinson, John'' by T. H. Beare</ref> Италијанскиот пронаоѓач [[Галилео Ферари]] измислил повеќефазен [[индукциски мотор]] во 1885 година. Идејата му била дека две вон-фазни, но синхронизирани струи можат да произведат две магнетни полиња кои можат да се спојат за да создадат вртечко поле без никаква потреба од прекинувач или подвижни делови. Други пронаоѓачи биле американските инженери Чарлс С. Бредли и [[Никола Тесла]], и германскиот техничар [[Фридрих Август Хаселвандер]].<ref name="books.google.com">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=g07Q9M4agp4C&pg=PA118&dq=Polyphase+current+was+discovered#v=onepage|title=Networks of Power|last=Hughes|first=Thomas Parke|date=March 1993|work=google.com|isbn=9780801846144}}</ref> Тие успеале да го надминат проблемот на стартување на AC моторот користејќи вртечко магнетно поле создадено од повеќефазна струја.<ref name="Hunter & Bryant 1991 276–9"/> [[Михаил Доливо-Доброволски]] го вовел првиот трофазен индукциски мотор во 1890 година, кој е многу поспособен дизајн кој станал прототипот што се користи во Европа и САД.<ref>[[Arnold Heertje]], Mark Perlman Evolving Technology and Market Structure: Studies in Schumpeterian Economics, page 138</ref> До 1895 година „Џенерал Електрик“ и „Вестингхаус“ имале мотори на наизменична струја на пазарот.<ref name="Hunter & Bryant 1991 276–9"/> Со помош на кондензатор или индуктивна намотка, вградени во дел од колото на мотор на [[монофазна струја]], може да се создаде вртечко магнетно поле.<ref name="McNeil 1990"/> Повеќебрзински AC мотори кои имаат одделно поврзани поларности веќе долго време се достапни, а најчести се оние со две брзини. Брзината на овие мотори се менува со вклучување или исклучување на поларитетите, што е направено заедно со специјален стартер за поголеми мотори, или обичен прекинувач за повеќекратни брзини за мотори со фракциони коњски сили. ==== Назименични електрани ==== Првата електрична централа е направена од англискиот [[Електротехника|електроинженер]] [[Себастијан де Феранти]] . Во 1887 година, „лондонската корпорација за електрично снабдување“ го ангажирала Феранти за да ја дизајнира нивната електрана во [[Детфорд]] . Тој ги дизајнирал зградата, погонот за производство и дистрибутивниот систем. Изградена е кај Стоуејџ, место западно од устието на [[Детфорд Крик]], некогаш користено од компанијата [[Британска источноиндиска компанија|Источна Индија]]. Изградена на невидени размери и пионерска во употребата на висок напон (10,000 волти) наизменична струја, генерирала 800&nbsp;kW (киловати) и го снабдувала центарот на Лондон. По завршувањето во 1891 година, таа била првата навистина модерна централа, снабдувајќи високонапонска наизменична струја, која потоа била „степувана“ пониско со трансформатори за потрошувачите на секоја улица. Овој основен систем останува во употреба и денес низ целиот свет. Во Америка, [[Џорџ Вестингхаус]] се заинтересирал за трансформаторот развиен од Галард и Гибс, па започнал да го развива својот систем за осветлување на наизменична струја, користејќи преносен систем со напон во сооднос 20:1 степуван пониско (пониско степуван трансформатор претвора висок напон во помал напон, додека повисоко степуван трансформатор претвора низок напон во повисок напон. Обичниот изолаторски трансформатор има сооднос од 1 према 1 чијшто излезен напон е ист како влезниот напон). Во 1890 година Вестингхаус и Стенли изградиле систем за пренесување на електрична енергија од неколку милји до рудникот во Колорадо. Подоцна, донесена била одлука за користење на наизменична струја за пренос на електрична енергија од „Нијагара проектот за моќност“ до Бафало, Њујорк. Предлозите поднесени од продавачите во 1890 година вклучувал систем на еднонасочна струја и компресиран воздух. Комбиниран систем на еднонасочно напојување со компресиран воздух останал како опција до крајот на проектот. И покрај демонтрациите од комесарот на Нијагара, [[Вилијам Томсон Келвин|Вилијам Томсон]] (лорд Келвин), донесена е одлука за изградба на систем на наизменична струја, кој бил предложен од Вестингхаус и Џенерал Електрик. Во октомври 1893 година, Вестингхаус го добил договорот да ги обезбеди првите три двофазни генератори со спецификации од 5,000 КС, 250 вртежи во минута и 25&nbsp;Hz (осцилации во секунда).<ref name="Hunter & Bryant 1991 276–9"/> Хидроцентралата се вклучила во мрежата во 1895 година<ref>{{Наведени вести|url=https://www.wired.com/2010/06/0603long-distance-power-line/|title=June 3, 1889: Power Flows Long-distance|last=A. Madrigal|date=Mar 6, 2010|work=[[Wired (magazine)#Website|wired.com]]|access-date=2019-01-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170701222752/https://www.wired.com/2010/06/0603long-distance-power-line/|archive-date=2017-07-01}}</ref> и била најголемата во тоа време.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://edisontechcenter.org/HistElectPowTrans.html|title=The History of Electrification: List of important early power stations|work=edisontechcenter.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20180825031930/http://edisontechcenter.org/HistElectPowTrans.html|archive-date=2018-08-25|accessdate=2019-01-30}}</ref> До 1890-тите, монофазната и повеќефазната наизменична струја претрпела брзо воведување во употреба.<ref name="Hunter & Bryant 1991 276–9"/> Во САД до 1902 година, 61% од производниот капацитет бил на наизменична струја, а се зголемил на 95% во 1917 година.<ref name="Hunter & Bryant 1991 276–9"/> И покрај супериорноста на наизменичната струја за повеќето употреби, неколку еднонасочни системи продолжиле да работат и во наредните децении иако наизменичните системи станале стандардни. [[Податотека:3phase-rmf-noadd-60f-airopt.gif|десно|мини| [[Трофазна струја|Трофазно]] вртечко магнетно поле на [[Наизменичен мотор|AC мотор]]. Трите магнетни полови се поврзани со струја со посебна жица, која што носи фаза оддалечена на 120 степени. Стрелките ги покажуваат добиените вектори на силата на магнетното поле. Трофазна струја се користи во трговијата и индустријата. ]] === Парни турбини === Ефикасноста на придвижувачите на пареа при претворање на топлинската енергија на согореното горивото за механичка работа била критичен фактор за економично работење на централите за производство на пареа. Во првите проекти се користеле реципрочни [[Парна машина|парни мотори]], работејќи со релативно мала брзина. Воведувањето на [[парна турбина|парната турбина]] од корен ја сменила економичноста во работењето на централите. Парни турбини можеле да се направат во поголеми количини од клипните мотори, и генерално имале поголема ефикасност. Брзината на парните турбини не се менувала при циклусот на секоја револуција, па станало изводливо нивното поврзување со генераторите на наизменична струја и со тоа се подобрила стабилноста на вртечките претворачи за производство на еднонасочна струја за тракција и индустриска употреба. Парните турбини работеле со поголема брзина од клипните мотори, зошто не биле ограничени од дозволената брзина на еден клип во цилиндар. Ова ги направило покомпатибилни со генераторите на наизменична струја конструирани со два или четири магнетни пола; не бил потребен менувач или ремен за зголемување на брзината помеѓу моторот и генераторот. Било скапо и крајно невозможно да се обезбеди погон на ремен помеѓу нискобрзински мотор и големобрзински генератор потребни за да се задоволи потребата на централата. Современата [[парна турбина]] е измислена во 1884 година од британецот [[Чарлс Алжернон Парсонс|Сер Чарлс Парсонс]], чиј прв модел бил поврзан со [[динамо]] кое генерирало 7,5&nbsp;kW (10 коњски сили) електрична енергија.<ref name="birrcastle.com">[http://www.birrcastle.com/steamTurbineAndElectricity.asp] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100513211302/http://www.birrcastle.com/steamTurbineAndElectricity.asp|date=May 13, 2010}}</ref> Пронаоѓањето на Парсоновата турбина овозможило евтина и обилна електрична енергија. [[Ц. A. Парсонс и Ко.|Турбините Парсонс]] биле нашироко воведени во англиските централни станици до 1894 година; првата компанија за снабдување со електрична енергија во светот што генерирала електрична енергија користејќи [[турбо генератор]]и била компанијата за снабдување со електрична енергија на Парсонс, [[Њукасл и Дистрикт осветлување]], основана во 1894 година.<ref name="siemens">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.wiki-north-east.co.uk/article.aspx?id=201525|title=A marriage took place last week that wedded two technologies possibly 120 years too late.|last=Forbes|first=Ross|date=17 April 1997|work=wiki-north-east.co.uk/|publisher=[[The Journal (newspaper)|The Journal]]|accessdate=2009-01-02}}{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Мртва врска|date=November 2010}}</ref> Во животниот век на Парсон, производствениот капацитет на единиците е зголемен за околу 10,000 пати.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.history.rochester.edu/steam/parsons/part1.html|title=The Steam Turbine|last=Parsons|first=Sir Charles A.|authorlink=Charles A. Parsons|archive-url=https://web.archive.org/web/20110114174009/http://www.history.rochester.edu/steam/parsons/part1.html|archive-date=2011-01-14}}</ref> [[Податотека:PSM_V56_D0717_Parsons_steam_turbine_linked_directly_to_a_dynamo.png|мини| [[Ц. А. Парсонс и Ко.|Парсонс парна турбина]] од 1899 година директно врзана со динамо ]] Првите американски турбини биле двете „Де Левал“ единици на „Едисон Ко“ во Њујорк во 1895 година. Првата американска Парсонс турбина била на компанијата [[Вестингхаус компанија за воздушни сопирачки|Вестингхаус Еј Брејк Ко]] близу [[Питсбург]] .<ref name="Hunter & Bryant 1991 276–9"/> Парните турбини имале помали трошоци и работни предности во однос на клипните мотори. Кондензатот од парните машини се контаминирал со масло и не можел да се искористи повторно, додека кондензатот од турбините бил чист и обично се користел повторно. Парните турбини биле само дел од големината и тежината во споредба со тогашните клипни парни машини. Парните турбини можеле да работат со години без скоро никакво абење. Клипните мотори на пареа барале големо и редовно одржување. Парните турбини можат да се произведуваат во капацитети далеку поголеми од кои било парни мотори некогаш направени, важно придонесувајќи кон ефектот за [[предност во трошоците]]. Парните турбини можат да се изградат за да работат на повисок притисок и повисока температура на пареата. Основен принцип на [[термодинамика]]та е дека колку е поголема температурата на пареата што влегува во моторот, толку е поголема ефикасноста. Воведувањето на парните турбини мотивирало низа подобрувања во температурите и притисоците. Како резултат на зголеменото претворање, се намалиле цените на електричната енергија.<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/steamitsgenerat00compgoog|title=Steam-its generation and use|last=|first=|publisher=Babcock & Wilcox|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref> Густината на моќност на котлите се зголемила со употребата на силен воздух на согорување и со употреба на компримиран воздух за напојување на прашкаст јаглен. Исто така, управувањето на јагленот било механичко и автоматизирано.<ref name="Jerome 1934">{{Наведена книга|url=https://www.nber.org/chapters/c5238.pdf|title=Mechanization in Industry, National Bureau of Economic Research|last=Jerome|first=Harry|year=1934|page=|author-link=}}</ref> === Електрична мрежа === [[Податотека:Construction_workers_raising_power_lines_-_DPLA_-_fd565d9aa7d12ccb81f4f2000982d48a.jpg|алт=This black and white photograph shows construction workers raising power lines next to the railroad tracks of the Toledo, Port Clinton, Lakeside Railroad tracks in a rural area. The workers are using a railroad car as their vehicle to carry supplies and themselves down the line. It was taken in approximately 1920.|мини| Градежни работници подигаат далноводи, 1920 година]] Со реализацијата на преносот на електрична енергија на далечина било можно меѓусебно поврзување на различни централи за да се балансира оптоварувањето и да се подобри факторот на оптоварување. Интерконекцијата станала сè попосакувана бидејќи електрификацијата брзо растела во раните години на 20 век. [[Чарлс Хестерман Мерц|Чарлс Мерц]], од консултантското партнерство „[[Мерц и МекЛелан]]“, ја изградил централата „[[Нептун Бенк електрана|Нептун Бенк]]“ во близина на [[Њукасл на Тајн|Њукасл]] во 1901 година,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.royalsoced.org.uk/enquiries/energy/evidence/ShawA1.pdf|title=Kelvin to Weir, and on to GB SYS 2005|last=Shaw|first=Alan|date=29 September 2005|publisher=Royal Society of Edinburgh|accessdate=2020-09-22|archive-date=2009-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20090304090015/http://www.royalsoced.org.uk/enquiries/energy/evidence/ShawA1.pdf|url-status=dead}}</ref> која што до 1912 година се развила во најголемиот интегриран електроенергетски систем во Европа.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nnouk.com/survey/survey-utilities.shtml|title=Survey of Belford 1995|publisher=North Northumberland Online|accessdate=2020-09-22|archive-date=2016-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20160412000737/http://www.nnouk.com/survey/survey-utilities.shtml|url-status=dead}}</ref> Во 1905 година тој се обидел да го убеди Парламентот да се обедини разновидноста на напоните и честотите во националната индустрија за снабдување на електрична енергија, но дури во [[Прва светска војна|Првата светска војна]] парламентот започнал сериозно да ја сфаќа оваа идеја, назначувајќи го за шеф на парламентарниот комитет за решавање на проблемот. Во 1916 година, Мерц истакнал дека Велика Британија може да ја искористи својата мала површина во своја полза, со создавање густа дистрибутивна мрежа за ефикасно хранење на своите индустрии. Неговите откритија довеле до „[[Арчибалд Вилијамсон|Извештајот на Вилијамсон]]“ од 1918 година, кој пак го создал предлог-законот за снабдување со електрична енергија од 1919 година. Законот бил првиот чекор кон интегриран систем за електрична енергија во Велика Британија. Позначајниот „Закон за снабдување на електрична енергија“ од 1926 година, довел до поставување на „Националната мрежа“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nationaltrust.org.uk/main/w-chl/w-places_collections/w-collections-main/w-collections-highlights/w-collections-lighting-electricity.html|title=Lighting by electricity|publisher=[[National Trust for Places of Historic Interest or Natural Beauty|The National Trust]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110629091025/http://www.nationaltrust.org.uk/main/w-chl/w-places_collections/w-collections-main/w-collections-highlights/w-collections-lighting-electricity.html|archive-date=2011-06-29}}</ref> [[Централен одбор за електрична енергија|Централниот одбор за електрична енергија]] го стандардизирал националното [[Електрична моќност|снабдување со електрична енергија]] и ја воспоставил првата синхронизирана мрежа за наизменична струја, која работи на 132 [[Волт|киловолти]] и 50 [[херц]]и. Овој систем, наречен „[[Национална мрежа (Велика Британија)|Национална мрежа]]“, започнал да работи во 1938 година. По кризата со електричната енергија во текот на летото 1918 година, во екот на Првата светска војна, во Соединетите Американски Држави станало национална цел да се консолидира снабдувањето. Во 1934 година, „[[Закон за јавни комунални претпријатија (САД)|Законот за јавни комунални претпријатија]]“ ги признал електричните комунални услуги како [[Јавни добра (економија)|јавно добро]], заедно со гасните, водоснабдувачките и телефонските компании и со тоа им биле доделени ограничувања и регулаторен надзор на нивното работење.<ref name="Electric Power Planning">Mazer, A. (2007). Electric Power Planning for Regulated and Deregulated Markets. John, Wiley, and Sons, Inc., Hoboken, NJ. 313pgs.</ref> === Електрификација на домаќинствата === Електрификацијата на домаќинствата во Европа и Северна Америка започнала на почетокот на XX век во поголемите градови и во областите покриени со електрични железници, зголемувајќи се брзо до околу 1930 година кога дури 70% од домаќинствата биле електрифицирани во САД Руралните области биле електрифицирани најпрво во Европа, додека во САД „[[Рурална управа за електрицитет (САД)|руралната управа за електрицитет]]“, основана во 1935 година, ги електрифицирала руралните области.<ref>{{Наведено списание|last=Moore|first=Stephen|last2=Simon|first2=Julian|date=Dec 15, 1999|title=The Greatest Century That Ever Was: 25 Miraculous Trends of the last 100 Years, The Cato Institute: Policy Analysis, No. 364|url=http://www.cato.org/pubs/pas/pa364.pdf|page=20 Fig. 16}}Fig 13.</ref> === Трошоци за електрична енергија низ историјата === Обезбедувањето и генерирањето на електрична енергија од централите е поефикасно и поевтино од помалите генератори. Оперативната цена во единица енергија е исто така поевтина преку централите.<ref name="Devine83">{{Наведено списание|last=Devine, Jr.|first=Warren D.|year=1983|title=From Shafts to Wires: Historical Perspective on Electrification, Journal of Economic History, Vol. 43, Issue 2|url=http://www.j-bradford-delong.net/teaching_folder/Econ_210c_spring_2002/Readings/Devine.pdf|journal=|page=355|archive-url=https://web.archive.org/web/20190412093317/http://www.j-bradford-delong.net/teaching_folder/Econ_210c_spring_2002/Readings/Devine.pdf|archive-date=2019-04-12|access-date=2011-07-03}}</ref> Цената на електричната енергија драматично паднала во првите децении на XX век поради воведувањето на [[парна турбина|парните турбини]] и подобрениот фактор на оптоварување по воведувањето на наизменичните мотори. Како што паднале цените на електричната енергија, употребата драматично се зголемила и централите биле градени до огромни размери, создавајќи значителна предност во трошоците.<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/transformingtwen00smil|title=Transforming the Twentieth Century: Technical Innovations and Their Consequences|last=Smil|first=Vaclav|publisher=Oxford University Press|year=2006|isbn=|location=Oxford, New York|page=[https://archive.org/details/transformingtwen00smil/page/n43 33]|postscript=<Maximum turbine size grew to about 200 MW in the 1920s and again to about 1000 MW in 1960. Significant increases in efficiency accompanied each increase in scale.>|url-access=limited}}</ref> За историските цене, видете во Ayres-Warr (2002) Fig. 7.<ref name="fraw.org.uk">[http://www.fraw.org.uk/files/economics/ayres_2001.pdf Two Paradigms of Production and Growth] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502195703/http://www.fraw.org.uk/files/economics/ayres_2001.pdf|date=2013-05-02}}</ref> ==Електрификацијата во Македонија== [[Податотека:Elektricna centrala.jpg|мини|десно|250п|Електрана во Скопје, 1930 година]] ===1909-1944<ref name=istorija>[https://www.evn.mk/Za-nas/Istorija.aspx Електрификација на Македонија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20191223181841/https://www.evn.mk/Za-nas/Istorija.aspx |date=2019-12-23 }} на семрежното место на ЕВН</ref><ref>[https://matka.com.mk/istorija-na-elektrifikatsija-vo-makedonija/ Историја на електрификацијата во Македонија] на семрежното место на Матка</ref>=== Електрификацијата во Македонија почнала во 1909 година кога била дел од [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Првата електрична централа била изградена во [[Скопје]] и била на [[парен погон]]. Електрификацијата на другите градови се одвивала одделно. Втор електрифициран град била [[Битола]] во 1924 година, а до 1930 година биле електрифицирани и [[Тетово]], [[Велес]], [[Куманово]], [[Штип]], [[Крива Паланка]], [[Гевгелија]], [[Виница]] и [[Кочани]]. Од 1931 до 1935 електрифицирани биле [[Прилеп]], [[Кичево]] и [[Демир Капија]], а од 1936 до 1940 и [[Гостивар]], [[Охрид]], [[Струмица]] и [[Пробиштип]]. Електричната енергија главно се произведувала во мали [[хидроелектрана|хидроелектрани]], но имало и централи на дизел и јаглен. Најзначајни производствени објекти кои биле изградени пред [[Втора светска војна|Втората светска војна]] биле: [[ХЕЦ „Пена“]] со моќност од 1.760&nbsp;kW изградена во 1927 година која била првата електрана што произведувала [[наизменична струја]]<ref>[https://www.slobodnaevropa.mk/a/29352262.html Како ја добиваме струјата што денес ја имаме?] на семрежното место на Радио Слободна Европа</ref>, Дизел-електраната во Скопје изградена во 1933 година со моќност од 1.000&nbsp;kW и [[ХЕЦ „Матка“]] со моќност од 4.160&nbsp;kW изградена во 1938 година. На крајот од 1944 година во Македонија производството на електрична енергија било повеќе од скромно и изнесувало околу 14.200 МWh со инсталирана моќност од 9.600&nbsp;kW. ===1945-1991<ref name=istorija/>=== Обновата на електроенергетските капацитети кои биле тешко оштетени или разурнати во војната станала примарна и сеопфатна задача која со помош на државата и граѓаните во повоениот период во Македонија успешно се спроведувала. Електрификацијата на Македонија била речиси целосно реализирана и електричната енергија станала секојдневие во скоро сите градови и села во земјата. Систематски и макотрпно била градена дистрибутивната мрежа, трафостаниците и новите енергетски објекти кои успевале да ги задоволат сè поголемите потреби од електрична енергија на домаќинствата и растечката индустрија. Како најзначајни производствени капацитети на електрична енергија кои се изградени во повоениот период па сè до осамостојувањето на Македонија во 1991 треба да се издвојат: * [[ТЕЦ „Маџари“]] (1949) * [[ХЕЦ „Маврово“]] (1957) * [[ХЕЦ „Тиквеш“]] (1968) * [[ХЕЦ „Глобочица“]] (1965) * [[ХЕЦ „Шпиље“]] (1969) * [[ТЕЦ „Неготино“]] (1978) * [[ТЕЦ „Осломеј“]] (1980) * [[РЕК „Битола“]] (1982) Електроенергетскиот систем на Македонија од 1945 до 1990 година се развивал и бил составен дел од електроенергетскиот систем на поранешна Југославија. По распаѓањето на југословенската федерација и осамостојувањето на Република Македонија како независна држава следел и прекинот од мрежата на поранешна Југославија. Ова значело и осамостојување на македонскиот електроенергетски систем. ===Електрична мрежа=== Овој поим се однесува на процесот на изградба на неопходна инфраструктура со која електричната енергија се доставува до домовите и производни капацитети, особено во руралните и изолираните подрачја, како и замена на [[железница]]та со [[парна локомотива|парните локомотиви]] (сега почесто дизел-локомотиви со електрични локомотиви). Инфраструктурната потреба за електрификација вклучува [[електрана|електрани]], долги спроводни кабли и потстаници. ===Електрификација на превозот=== Електрификација на [[превоз]]от претставува употреба на хибридни и електрични возила (како што се [[тролејбус]]и и други варијанти на електрични автобуси, [[трамвај|трамваи]] и [[железничка електрификација|железница]] наместо возила на [[гориво]]. ===Електрификација на превозот во Македонија=== Во Македонија е извршена само делумна електрификација на железницата. Железничката инфраструктура во Република Македонија располага со 327 км електрифицирана пруга со колосеци, од кои 234 км главна пруга. Пругите на територија на МЖ се електрифицирани со монофазен систем, со напон од 25 kV и 50&nbsp;Hz.<ref>[https://www.mzi.mk/services.php?cat=17 Електрификација на железницата] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20190620083030/http://www.mzi.mk/services.php?cat=17 |date=2019-06-20 }} на семрежното место на Македонски железници</ref> == Корисности од електрификацијата == === Корисноста на електричното осветлување === Електричното осветлување било многу пожелно. Светлината била многу посветла од ламбите на масло или гас и немало изорени остатоци (саѓи). Иако на почетокот електричната енергија била многу скапа во споредба со денес, таа била далеку поевтина и попогодна од осветлувањето на нафта или гас. Електричното осветлување била многу побезбедно од нафтата или гасот што некои компании биле во можност да си ја платат електричната енергија, заштедувајќи што не плаќале дополнително осигурување.<ref name="Nye 1990"/> === Пред електричната енергија === <blockquote> „Еден од најважните пронајдоци за класата на високо квалификуваните работници (инженери) би бил во форма на мала мотивациона моќ - некаква јачина што би била силна како половина човек или два коња, што може да се пушти или гаси веднаш, во зависност од поединечната потреба, а да не бара трошење време за управување и да биде со скромни трошоци и при купувањето и при дневната употреба.“ Чарлс Бебиџ, 1851 година<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/technologyscienc0000card|title=Technology Science and History|last=Cardwell|first=D. S. L.|publisher=Heinemann|year=1972|isbn=|location=London|page=[https://archive.org/details/technologyscienc0000card/page/163 163]|author-link=|url-access=registration}}</ref> </blockquote> За да бидат ефикасни, парните мотори требало да имаат неколку стотици коњски сили. Парните мотори и котли, исто така, барале оператори и одржување. Од овие причини, најмалите комерцијални мотори на пареа биле околу 2 коњски сили. Ова било над практилната употреба за многу мали продавници. Исто така, мала парна машина и котел чинеле околу 7,000$, додека, на пример, еден стар и слеп коњ кој развивал половина коњска сила чинел 20$ или помалку.<ref>Unskilled labor made approximately $1.25 per 10- to 12-hour day. Hunter and Bryant cite a letter from [[Benjamin Henry Latrobe|Benjamin Latrobe]] to [[John Stevens (inventor, born 1749)|John Stevens]] ca. 1814 giving the cost of two old blind horses used to power a mill at $20 and $14. A good dray horse cost $165.</ref> Машините што користење коњи за напојување чинеле 300$ или помалку.<ref name="Hunter & Bryant 1991 276–9"/> [[Податотека:Batteuse_1881.jpg|десно|мини| „Глодачка“ од 1881 година.]] Побарувачката за моќ била помала од онаа на коњот. Машините во продавниците, како што се машините за обработка на дрво, често се напојувале со едно или две коленести вратила. Машините за шиење во домаќинствата се напојувале со нашите стапала; сепак, фабричките машини за шиење се напојувале на пареа од [[линиско вратило]] . Кучиња понекогаш се користеле за напојување воденици, кои можеле да се прилагодат да гмечат путер.<ref name="Hunter & Bryant 1991 276–9"/> Кон крајот на 19 век, специјално дизајнираните ''енергетски згради'' го изнајмувале својот простор на малите продавници. Овие згради снабдувале моќ до ќираџиите преку парни машини со [[Линиско вратило|линиски шахти]] .<ref name="Hunter & Bryant 1991 276–9"/> Електричните мотори биле неколку пати поефикасни од малите парни мотори, затоа што производството на централите била поефикасна од малите парни мотори и затоа што линиските вратила и ремени имале големи загуби при триење.<ref name="Hunter & Bryant 1991 276–9"/><ref name="Devine83"/> Електричните мотори биле поефикасни од човечката или животинската моќ. Делотворното претворање на моќ од добиточната храна за животни е помеѓу 4-5% во споредба со претворањето од 30+% за електричната енергија создадена со јаглен.<ref name="Ayers-Warr 2002">{{Наведено списание|last=Ayres|first=R. U.|last2=Ayres|first2=L. W.|last3=Warr|first3=B.|year=2002|title=Exergy, Power and Work in the U. S. Economy 1900-1998, Insead's Center For the Management of Environmental Resources, 2002/52/EPS/CMER|url=http://econpapers.repec.org/article/eeeenergy/v_3a28_3ay_3a2003_3ai_3a3_3ap_3a219-273.htm}}</ref> === Економското влијание на електрификацијата === Електрификацијата и економскиот раст се тесно поврзани.<ref name="Electricity_in_Economic Growth" /> Во економијата, се покажа дека делотворноста на електричното производство се поврзува со ''технолошкиот напредок''.<ref name="Ayers-Warr 2002"/><ref name="Electricity_in_Economic Growth"> {{наведена книга|url=http://www.nap.edu/catalog.php?record_id=900|title=Electricity in Economic Growth|last1=Committee on Electricity in Economic Growth Energy Engineering Board Commission on Engineering and Technical Systems National Research Council|publisher=National Academy Press|year=1986|isbn=0-309-03677-1|location=Washington, DC|pages=16, 40|postscript=<Available as free .pdf download>}} </ref> Во САД од 1870-80 г. секој работен час беше одработен со 0.55 КС. Во 1950 година секој работен час беше одработен со 5 КС, или зголемување од 2,8% годишно, и зголемување од 1,5% годишно во периодот од 1930-50 година.<ref>{{Наведена книга|title=Productivity in the United States: Trends and Cycles|url=https://archive.org/details/productivityinun0000kend|last=Kendrick|first=John W.|publisher=The Johns Hopkins University Press|year=1980|isbn=978-0-8018-2289-6|location=|page=[https://archive.org/details/productivityinun0000kend/page/97 97]|author-link=}}</ref> Периодот на електрификација на фабриките и домаќинствата од 1900 до 1940 година бил период на висока [[продуктивност]] и економски раст. Повеќето студии за електрификација и електрични мрежи се фокусирале на земјите од индустриско јадро во Европа и САД. Во другите земји, жичената електрична енергија често се пренесувала низ колото на колонијалното владеење. Некои историчари и социолози сметаат дека меѓусебната активност на колонијалната политика и развојот на електричните мрежи (во Индија, Рао)<ref>Rao, Y. Srinivasa (2010) “Electricity, Politics and Regional Economic Imbalance in Madras Presidency, 1900–1947.” Economic and Political Weekly 45(23), 59–66</ref> покажале дека регионалната политика заснована на лингвистиката - а не техничко-географските размислувања - довеле до создавање на две одделни електрични мрежи. Во колонијалната Зимбабве (Родезија), Чикаверо<ref>Chikowero, Moses (2007) “Subalternating Currents: Electrification and Power Politics in Bulawayo, Colonial Zimbabwe, 1894–1939.” Journal of Southern African Studies 33(2), 287–306</ref> покажал дека електрификацијата е расно заснована и им служи на заедницата на бели доселеници, притоа исклучувајќи ги Африканците. Во Палестина, Шамир<ref>Shamir, Ronen (2013) Current Flow: The Electrification of Palestine. Stanford: Stanford University Press</ref> тврдел дека британските електрични концесии на компанија во сопственост на Зионистите ги продлабочуваат економските разлики помеѓу Арапите и Евреите. == Извори на моќ за производство на електрична енергија == Најголемиот дел од електричната енергија се создава во [[термоелектрана|термоцентрали]] или парни постројки, од кои мнозинството се централи на [[фосилни горива]] кои согоруваат јаглен, природен гас и мазут, или биогорива, како што се отпадоци од дрво и црн отпад од хемиската преработка на целулоза. Најделотворниот топлински систем е [[комбиниран циклус]] во кој [[турбина на согорување]] напојува генератор со употреба на жешките согорени гасови која потоа ги испушта поладните гасови од согорувањето за да произведе пареа со низок притисок за конвенционално производство на пареа. === Хидроелектрицитет === [[Хидроелектрицитет]]от користи [[водна турбина]] за производство на енергија. Во 1878 година, првата шема за хидроелектрична енергија во светот била развиена во [[Крегсајд|Крагсајд]] во [[Нортамберленд]], [[Англија]] од [[Вилијам Џорџ Армстронг]]. Се користела за напојување на единствена [[лачна ламба]] во неговата уметничка галерија.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=4xg9AQAAIAAJ&dq=Industrial%20archaeology%20review%3A%20Volumes%2010-11|title=Industrial archaeology review, Volumes 10-11|last=Association for Industrial Archaeology|publisher=Oxford University Press|year=1987|page=187}}</ref> Старата електрана [[Хидроцентрала Роберт Мозес Нијагара|Шуелкопф бр. 1]] во близина на [[Нијагарини Водопади|водопадите Нијагара]] од американската страна започнала да произведува електрична енергија во 1881 година. Првата хидроцентрала на [[Томас Алва Едисон|Едисон]], [[Вулкан Стрит]], започнала со работа на 30 септември, 1882 година, во [[Аплтон, Висконсин]] со моќност од околу 12,5 киловати.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://home.clara.net/darvill/altenerg/hydro.htm|title=Hydroelectric power - energy from falling water|publisher=Clara.net}}</ref><ref>[http://www.eia.doe.gov/kids/energy.cfm?page=tl_hydropower Energy Timelines - Hydropower]</ref> === Ветерници === Првата [[ветерна турбина]] што произведува електрична енергија била машина за полнење батерии, инсталирана во јули 1887 година од шкотскиот академик [[Џејмс Блит]] за да ја осветли својата викендичка во [[Мерикирк (Шкотска)|Мерикирк]], Шкотска.<ref name="ODNB">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.oxforddnb.com/public/dnb/100957.html|title=James Blyth|work=Oxford Dictionary of National Biography|publisher=Oxford University Press|accessdate=2009-10-09}} </ref> Неколку месеци подоцна, американскиот пронаоѓач [[Чарлс Френцис Браш]] ја изгради првата автоматски управувана турбина на ветер за производство на електрична енергија во [[Кливленд|Кливленд, Охајо]] . Напредокот во последните децении значително ги намали трошоците за ветерната енргија, што ја прави една од најконкурентните алтернативни енергии и е конкурентна со поскапиот природен гас. Главниот проблем на ветерната енергија е што е непостојана, па затоа и треба разгранување на мрежата и енергетски складишта за да биде сигурен главен извор на енергија. === Геотермална енергија === Принцот Пјеро Џинори Конти го тестирал првиот [[Геотермален градиент|геотермален]] генератор на електрична енергија на 4 јули 1904 година во [[Лардерело (Италија)|Лардерело]], Италија. Тој успешно запалил четири светилки.<ref>Tiwari, G. N.; Ghosal, M. K. ''Renewable Energy Resources: Basic Principles and Applications.'' Alpha Science Int'l Ltd., 2005 {{ISBN|1-84265-125-0}}</ref> Подоцна, во 1911 година, таму била изградена и првата комерцијална геотермална централа во светот. Италија била единствениот индустриски производител на геотермална електрична енергија во светот до 1958 година. Геотермалната моќ бара многу жешки подземни температури во близина на површината за да се генерира пареа која се користи во постројки на пареа со ниска температура. Геотермалната енергија се користи само во неколку области. Италија ја снабдува целата електрифицирана железничка мрежа со геотермална моќ. === Сончева енергија === Производството од сончева енергија, дали директно преку [[Фотонапојувачи|фотоволтаични ќелии]], или индиректно како што е преку производството на пареа за да се побуди генераторот на [[парна турбина|парните турбини]], е начин за снабдување со електрична енергија. == Степен на електрификација == [[Податотека:Access_to_Electricity.svg|мини|Процент од населението во секоја земја што има пристап до електрична енергија, заклучно со 2017 година.<ref name="el-access">{{Наведена мрежна страница|url=https://data.worldbank.org/indicator/eg.Elc.Accs.Zs|title=Access to electricity (% of population)|work=Data|publisher=The World Bank|accessdate=5 October 2019}}</ref>{{Легенда|#005ce6|80.1%–100%}}{{legend|#1ba87c|60.1%–80%}}{{legend|#7bed00|40.1%–60%}}{{legend|#f0b411|20.1%–40%}}{{legend|#c2523c|0–20%}}]] Додека електрификацијата во градовите и домовите постои од крајот на XIX век, околу 840 милиони луѓе (претежно од Африка) немаат пристап до електрична енергија во 2017 година, што е намалување од 1,2 милијарди луѓе во 2010 година.<ref>[https://www.wri.org/blog/2019/08/closing-sub-saharan-africa-electricity-access-gap-why-cities-must-be-part-solution Closing Sub-Saharan Africa’s Electricity Access Gap: Why Cities Must Be Part of the Solution]</ref> Скорешниот напредок во електрификацијата се случил помеѓу 1950-тите и 80-тите години на минатиот век. Огромни придобивки се забележани во 1970-тите и 1980-тите - од 49 проценти во 1970 година на 76 проценти во 1990 година од светското население.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.worldenergyoutlook.org/resources/energydevelopment/|title=IEA - Energy Access|work=worldenergyoutlook.org|accessdate=2020-09-22|archive-date=2013-05-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20130531115817/http://www.worldenergyoutlook.org/resources/energydevelopment/|url-status=dead}}</ref><ref>http://iis-db.stanford.edu/pubs/22196/From_Acai_to_Access_(Published_Version).pdf {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150610193847/http://iis-db.stanford.edu/pubs/22196/From_Acai_to_Access_%28Published_Version%29.pdf|date=2015-06-10}}</ref> Неодамнешните придобивки се поскромни - од почетокот на 2010-тите 81-83 проценти од светското население има пристап до електрична енергија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.trust.org/item/20130531145822-jlky7/?source=hpeditorial|title=Population growth erodes sustainable energy gains - UN report|last=Thomson Reuters Foundation|work=trust.org|accessdate=2020-09-22|archive-date=2014-11-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20141110210145/http://www.trust.org/item/20130531145822-jlky7/?source=hpeditorial|url-status=dead}}</ref> == Енергетска еластичност == Електричната енергија е „леплива“ форма на енергија, на начин што има тенденција да остане на континентот или на островот каде што се произведува. Исто така е повеќенаменска; ако еден извор е недоволен, електрична енергија може да се произведе од други извори, вклучително и од [[Обновливи извори на енергија|обновливи извори]]. Како резултат, на долгорочен план е релативно еластично средство за пренос на енергија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.american.com/archive/2008/july-august-magazine-contents/our-electric-future|title=Our Electric Future — The American, A Magazine of Ideas|date=2009-06-15|publisher=American.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20140825064622/http://www.american.com/archive/2008/july-august-magazine-contents/our-electric-future/|archive-date=2014-08-25|accessdate=2009-06-19}}</ref> На краткорочен план, бидејќи електричната енергија мора да се снабдува во истиот момент кога се троши, е донекаде нестабилна, во споредба со горивата што можат да се испорачаат и складираат на лице место. Сепак, ова може да се ублажи со [[Мрежно енергетско складирање]] и [[Дистрибуирано производство]]. == Поврзано == * [[Електрично возило]] * [[ГОЕЛРО план|План GOELRO]] * [[Список на електродистрибутери]] - приклучоци, напони и честоти * [[Железнички електричен систем]] * [[Обновливи извори на енергија]] * [[Развој на обновлива енергија]] * [[Рурална електрификација]] == Наводи == {{наводи}} == Литература == * {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/historyofindustr00hunt|title=A History of Industrial Power in the United States, 1730–1930, Vol. 3: The Transmission of Power|last=Hunter|first=Louis C.|last2=Bryant|first2=Lynwood|publisher=MIT Press|year=1991|isbn=0-262-08198-9|location=Cambridge, Massachusetts|page=|ref=harv|url-access=registration}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=t6TLOQBhd0YC|title=Power from Steam: A History of the Stationary Steam Engine|last=Hills|first=Richard Leslie|publisher=Cambridge University Press|year=1993|isbn=0-521-45834-X|edition=paperback|page=244|author-link=Richard L. Hills}} * {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/isbn_9780415147927|title=An Encyclopedia of the History of Technology|last=McNeil|first=Ian|publisher=Routledge|year=1990|isbn=0-415-14792-1|location=London|pages=|ref=harv|author-link=}} * {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/electrifyingamer0000nyed|title=Electrifying America: Social Meanings of a New Technology|last=Nye|first=David E.|publisher=The MIT Press|year=1990|isbn=|location=Cambridge, MA, USA and London, England|pages=|ref=harv|author-link=}} * Замбеси Рејпидс - Рурална електрификација со водна моќ [https://web.archive.org/web/20120314191536/http://www.ossberger.de/cms/index.php?id=89] == Надворешни врски == * [https://www.youtube.com/watch?v=4cR2Iy97hHc&t=9s 20190809 The Truth of Lightning 01 (English)2-An`s Safe Zone] * [https://www.youtube.com/watch?v=bTbyekjoOC4&t=50s 20190809 The Truth of Lightning 01 (Japanese)2-An`s Safe Zone] * [https://www.youtube.com/watch?v=9mRhQ5G97C4&t=172s 20190809 The Truth of Lightning 02 (English)2-An`s Safe Zone] *„[http://elektromobilnost.mk/ Електромобилност]“ — македонска непрофитна хоризонтална организација за електрични возила и електрификација на транспортот [[Категорија:Електрична сила]] [[Категорија:Електротехника]] [[Категорија:Енергетика]] [[Категорија:Историја на технологијата]] [[Категорија:Индустриска историја]] 9sm3mut10u3a7jbu3tbvcy43o7kt0tk 0 1235994 5641522 5549437 2026-10-06T21:13:12Z Carshalton 30527 /* Надворешни врски */ 5641522 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | playername = Јан Беднарек | image = [[File:Jan Bednarek WC 2018.jpg|200px]] | fullname = Јан Кацпер Беднарек<ref name="FIFA">{{Наведена мрежна страница |url=https://tournament.fifadata.com/documents/FWC/2018/pdf/FWC_2018_SQUADLISTS.PDF |title=FIFA World Cup Russia 2018: List of players: Poland |publisher=FIFA |format=PDF |page=22 |date=15 July 2018 |accessdate=13 April 2019 |archive-date=2019-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191206135930/https://tournament.fifadata.com/documents/FWC/2018/pdf/FWC_2018_SQUADLISTS.PDF |url-status=dead }}</ref> | height = {{height|m=1.89}}<ref name="FIFA"/> | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1996|4|12}}<ref name="FIFA"/> | cityofbirth = {{роден во|Слупца|}} | countryofbirth = [[Полска]] | nationality = {{flagsport|POL}} [[Полска]] | currentclub = {{Fb team Porto}} | clubnumber = 5 | position = [[Одбрана (фудбал)|одбрана]] | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Lech Poznan}} | years1 = 2013-2017 | caps1 = 31 | goals1 = 1 | clubs1 = {{Fb team Lech Poznan}} | years2 = 2015-2016 | caps2 = 17 | goals2 = 0 | clubs2 = →{{Fb team Gornik Leczna}} | years3 = 2017-2025 | caps3 = 223 | goals3 = 11 | clubs3 = {{Fb team Southampton}} | years4 = 2022-2023 | caps4 = 3 | goals4 = 0 | clubs4 = →{{Fb team Aston Villa}} | years5 = 2025- | caps5 = 8 | goals5 = 0 | clubs5 = {{Fb team Porto}} | nationalyears1 = 2010 | nationalcaps1 = 1 | nationalgoals1 = 0 | nationalteam1 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 16 година|Полска 16]] | nationalyears2 = 2012-2013 | nationalcaps2 = 8 | nationalgoals2 = 0 | nationalteam2 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 17 години|Полска 17]] | nationalyears3 = 2013-2014 | nationalcaps3 = 8 | nationalgoals3 = 0 | nationalteam3 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 18 години|Полска 18]] | nationalyears4 = 2014-2015 | nationalcaps4 = 6 | nationalgoals4 = 0 | nationalteam4 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 19 година|Полска 19]] | nationalyears5 = 2015-2016 | nationalcaps5 = 4 | nationalgoals5 = 0 | nationalteam5 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 20 година|Полска 20]] | nationalyears6 = 2016-2017 | nationalcaps6 = 8 | nationalgoals6 = 0 | nationalteam6 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 21 година|Полска 21]] | nationalyears7 = 2017- | nationalcaps7 = 72 | nationalgoals7 = 1 | nationalteam7 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска|Полска]] }} '''Јан Кацпер Беднарек''' ({{langx|pl|Jan Kacper Bednarek}}, роден на [[12 април]] [[1996]], во [[Слупца]]) — [[Полска|полски]] [[фудбалер]], [[Одбрана (фудбал)|играч од одбраната]] на [[ФК Порто|Порто]] и на [[Фудбалска репрезентација на Полска|полската репрезентација]]. ==Технички карактеристики== Физички многу силен [[Одбрана (фудбал)|централен дефанзивец]], со силен карактер, вешт во борбата за ничија топка и во поставувањето во одбрана пред противничките напаѓачи. Поради неговите одлики често е споредуван со [[Милан Шкриниар]].<ref>[https://tuttomercatoweb.com/il-talento-del-giorno/un-talento-al-giorno-jan-bednarek-il-futuro-a-coi-santi-1100554 Un talento al giorno, Jan Bednarek: il futuro è coi Santi] tuttomercatoweb.com</ref> ==Клупска кариера== ===Лех Познањ=== [[Податотека:Jan Bednarek.jpg|thumb|left|220px|Беднарек со [[ФК Лех Познањ|Лех Познањ]] во 2014.]] Својата кариера Беднарек ја започнал во екипата на [[ФК Лех Познањ|Лех Познањ]], за која дебитирал во полската [[Екстракласа]] во 2013 година на возраст од само 17 години, во победата со 2-0 на домашен терен над [[ФК Пјаст Гливице|Пјаст Гливице]]. Сезоната 2013-2014 ја завршил со вкупно 2 настапи за првиот тим на Лех, додека следната сезона забележал 4 (2 во првенството и уште 2 во купот). Во летото 2015 година, Бендарек бил позајмен на [[ФК Горњик Лечна|Горњик Лечна]] до крајот на сезоната 2015-2016. Тој забележал 17 настапи во [[Екстракласа 2015-2016|првенството]] и еден во купот и бил стандарден првотимец во завршницата на сезоната играјќи во [[Среден ред (фудбал)|средниот ред]]. За време на сезоната 2016-2017, Беднарек се вратил во Лех и го постигнал својот прв погодок како професионалец во својот прв натпревар за сезоната во кој Лех ја победил [[ФК Краковија|Краковија]] на домашен терен со 2-1. На 2 мај 2017, Беднарек го започнал натпреварот и ги одиграл сите 120 минути во финалето на [[Фудбалски куп на Полска 2016-2017|Купот на Полска]], во кое неговиот тим бил поразен [[Продолжеток (спорт)|по продолженија]] од [[ФК Арка Гдиња|Арка Гдиња]] со 1-2. Вкупно во сите натпреварувања за Лех одиграл 40 натпревари и постигнал 1 гол. ===Саутхемптон=== На 1 јули 2017 година, Беднарек потпишал петгодишен договор со англискиот [[ФК Саутхемптон|Саутхемптон]],<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://southamptonfc.com/news/2017-07-01/announcement-southampton-sign-jan-bednarek |title=Saints sign Bednarek |publisher=Southampton F.C. |date=1 July 2017 |accessdate=1 July 2017}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|title=Jan Bednarek: Southampton sign Polish defender from Lech Poznan|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/40467727|publisher=BBC Sport|accessdate=1 July 2017|date=1 July 2017}}</ref> во трансфер вреден 5 милиони фунти.<ref>{{наведени вести|last1=Leitch|first1=Adam|title=Southampton sign Jan Bednarek from Lech Poznan for around £5m|url=http://www.dailyecho.co.uk/sport/15384501.Saints_complete___5m_signing/|accessdate=28 August 2017|work=Daily Echo|date=1 July 2017|location=Southampton}}</ref> Своето деби во [[Премиер лига на Англија|Премиер лигата]] го направил на 14 април 2018 година, против [[ФК Челси|Челси]] во поразот со 2-3 на домашен терен, и во истиот натпревар го постигнал својот прв гол за Саутхемптон.<ref>{{Наведена мрежна страница|last1=Sutcliffe|first1=Steve|title=Southampton 2–3 Chelsea|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/43678364|publisher=BBC Sport|accessdate=14 April 2018|date=14 April 2018}}</ref> Во сезоната 2019-2020, Беднарек станал прв избор на позицијата централен дефанзивец во формацијата на менаџерот [[Ралф Хазенхутл]]. Тој ја завршил сезоната со 34 настапи во Премиер лигата, постигнувајќи еден гол во поразот со 2-3 на домашен терен од [[ФК Вулверхемптон Вондерерс|Вулверхемптон Вондерерс]]. ===Астон Вила и враќање во Саутхемптон=== На 1 септември 2022 година, Беднарек преминал во {{Fb team (N) Aston Villa}} на заем до крајот на сезоната.<ref>{{Cite web |date=1 September 2022 |title=Aston Villa confirm Jan Bednarek loan deal |url=https://www.avfc.co.uk/news/2022/september/01/villa-confirm-bednarek-loan-deal/ |access-date=1 September 2022 |website=Aston Villa FC}}</ref> Сепак, незадоволен од малата минутажа во [[Бирмингем]], после само 4 настапи за Астон Вила, Беднарек се вратил во Саутхемптон во јануари 2023 година откако неговата позајмица завршила шест месеци порано од предвиденото. На 12 април 2025, Беднарек го одиграл својот 250-ти натпревар во дресот на Саутхемтпон, во поразот со 0-3 на домашен терен од Астон Вила.<ref>{{cite web|https://www.southamptonfc.com/en/news/article/report-battling-saints-beaten-late-by-villa|url=Report: Battling Saints beaten late by Villa|language=en|date=12 април 2025|access-date=19 октомври 2025}}</ref> ===Порто=== На 28 јули 2025 година, Беднарек потпишал четиригодишен договор со [[Португалија|португалскиот]] клуб {{Fb team (N) Porto}}.<ref>{{Cite web |date=28 July 2025 |title=Jan Bednarek é dragão até 2029 |url=https://www.fcporto.pt/pt/noticias/20250728-pt-jan-bednarek-e-dragao-ate-2029 |access-date=29 July 2025 |website=FC Porto |language=pt}}</ref><ref>{{Cite web |date=28 July 2025 |title=Bednarek ends eight-year Saints stay |url=https://www.southamptonfc.com/en/news/article/bednarek-ends-eight-year-saints-stay |access-date=29 July 2025 |website=Southampton FC}}</ref> ==Репрезентативна кариера== На 4 септември 2017 година, Беднарек го направил своето репрезентативно деби за [[Фудбалска репрезентација на Полска|сениорската репрезентација на Полска]] во победата со 3-0 победа над [[Фудбалска репрезентација на Казахстан|Казахстан]].<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Bednarek makes senior Poland bow|url=https://southamptonfc.com/news/2017-09-04/jan-bednarek-poland-kazakhstan-senior-debut|publisher=Southampton F.C.|accessdate=18 May 2018|date=4 September 2017|archive-date=2018-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20180613224553/https://southamptonfc.com/news/2017-09-04/jan-bednarek-poland-kazakhstan-senior-debut|url-status=dead}}</ref> Во мај 2018 година, тој бил избран во прелиминарниот список од 35 играчи на полскиот селектор [[Адам Навалка]] за [[Светско првенство во фудбал 2018|Светското првенство 2018]] во [[Русија]].<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Revealed: Every World Cup 2018 squad|url=https://www.goal.com/en-gb/news/revealed-every-world-cup-2018-squad-23-man-preliminary-lists/oa0atsduflsv1nsf6oqk576rb|website=Goal.com|accessdate=18 May 2018}}</ref> Подоцна тој се нашол и во конечниот список од 23 играчи за турнирот. На 28 јуни 2018, тој го постигнал својот прв гол за Полска, единствениот во натпреварот против [[Фудбалска репрезентација на Јапонија|Јапонија]] со кој неговата репрезентација победила со 1–0.<ref>{{Наведена мрежна страница |title=Japan 0 Poland 1 |first=Shamoon |last= Hafez |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/44439298 |publisher=BBC Sport |accessdate=28 June 2018 |date=28 June 2018}}</ref> Беднарек ги одиграл сите три натпревари за Полска на турнирот, но и покрај победата во натпреварот против јапонците тие биле елиминирани уште во [[Светско првенство во фудбал 2018 - група Х|групната фаза]]. === Хронологија на репрезентативните настапи === {{Репрезентативни настапи|POL}} {{Cronopar|4-9-2017|Варшава|POL|3|0|KAZ|-|Квалификации за Светско првенство|2018|13={{subon|89}}}} {{Cronopar|8-6-2018|Познањ|POL|2|2|CHL|-|Пријателска}} {{Cronopar|12-6-2018|Варшава|POL|4|0|LTU|-|Пријателска|13={{suboff|53}}}} {{Cronopar|19-6-2018|Москва|POL|1|2|SEN|-|Светско првенство|2018|Прва фаза|13={{subon|46}}|14=Москва (Русија)|15=[[Светско првенство во фудбал 2018 - група Х#Полска - Сенегал|дет.]]}} {{Cronopar|24-6-2018|Казањ|POL|0|3|COL|-|Светско првенство|2018|Прва фаза|13={{yel|61}}|15=[[Светско првенство во фудбал 2018 - група Х#Полска - Колумбија|дет.]]}} {{Cronopar|28-6-2018|Волгоград|JPN|0|1|POL|1|Светско првенство|2018|Прва фаза|15=[[Светско првенство во фудбал 2018 - група Х#Јапонија - Полска|дет.]]}} {{Cronopar|7-9-2018|Болоња|ITA|1|1|POL|-|Лига на нации|2018-2019|Прва фаза}} {{Cronopar|11-9-2018|Вроцлав|POL|1|1|IRL|-|Пријателска|13={{subon|61}}}} {{Cronopar|11-10-2018|Хожув|POL|2|3|POR|-|Лига на нации|2018-2019|Прва фаза}} {{Cronopar|14-10-2018|Хожув|POL|0|1|POR|-|Лига на нации|2018-2019|Прва фаза}} {{Cronopar|15-11-2018|Гдањск|POL|0|1|CZE|-|Пријателска}} {{Cronopar|20-11-2018|Гимараеш|POR|1|1|POL|-|Лига на нации|2018-2019|Прва фаза|13={{yel|28}}}} {{Cronopar|21-3-2019|Виена|AUT|0|1|POL|-|Квалификации за Евро|2020}} {{Cronopar|7-6-2019|Скопје|MKD|0|1|POL|-|Квалификации за Евро|2020|13={{yel|41}}}} {{Cronopar|10-6-2019|Варшава|POL|4|0|ISR|-|Квалификации за Евро|2020}} {{Cronopar|6-9-2019|Љубљана|SLO|2|0|POL|-|Квалификации за Евро|2020}} {{Cronopar|9-9-2019|Варшава|POL|0|0|AUT|-|Квалификации за Евро|2020}} {{Cronopar|10-10-2019|Рига|LAT|0|3|POL|-|Квалификации за Евро|2020}} {{Cronopar|13-10-2019|Варшава|POL|2|0|MKD|-|Квалификации за Евро|2020|13={{yel|35}}}} {{Cronopar|16-11-2019|Ерусалим|ISR|1|2|POL|-|Квалификации за Евро|2020}} {{Cronopar|19-11-2019|Варшава|POL|3|2|SLO|-|Квалификации за Евро|2020}} {{Cronofin|21|1}} ==Статистика== ===Клупска статистика=== ''Статистиката е ажурирана на 23 јануари 2018.'' {| class="wikitable center" style="text-align:center; font-size:90%" |- ! rowspan="2" | Сезона ! rowspan="2" | Клуб ! colspan="3" | Првенство ! colspan="3" | Национален куп ! colspan="3" | Континентален куп ! colspan="3" | Останати купови ! colspan="2" | Вкупно |- ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Наст ! Гол |- | 2013-2014 || rowspan=2|{{flagsport|POL}} [[ФК Лех Познањ|Лех Познањ]] || [[Екстракласа 2013-2014|Е]] || 2 || 0 || [[Фудбалски куп на Полска 2013-2014|КП]] || - || - || [[УЕФА Лига Европа 2013-2014|ЛЕ]] || - || - || - || - || - || 2 || 0 |- | 2014-2015 || [[Екстракласа 2014-2015|Е]] || 2 || 0 || [[Фудбалски куп на Полска 2014-2015|КП]] || 2 || 0 || [[УЕФА Лига Европа 2014-2015|ЛЕ]] || 0 || 0 || - || - || - || 4 || 0 |- | 2015-2016 || {{flagsport|POL}} [[ФК Горњик Лечна|Горњик Лечна]] || [[Екстракласа 2015-2016|Е]] || 17 || 0 || [[Фудбалски куп на Полска 2015-2016|КП]] || 1 || 0 || - || - || - || - || - || - || 18 || 0 |- | 2016-2017 || {{flagsport|POL}} [[ФК Лех Познањ|Лех Познањ]] || [[Екстракласа 2016-2017|Е]] || 27 || 1 || [[Фудбалски куп на Полска 2016-2017|КП]] || 7 || 0 || - || - || - || - || - || - || 34 || 1 |- !colspan="3"|Вкупно Лех Познањ || 31 || 1 || || 9 || 0 || || 0 || 0 || || - || - || 40 || 1 |- || 2017-2018 || rowspan=3|{{flagsport|ENG}} [[ФК Саутхемптон|Саутхемтпон]] || [[Премиер лига на Англија 2017-2018|ПЛ]] || 5 || 1 || [[ФА Куп 2017-2018|ФАКуп]]+[[Лига куп на Англија 2017-2018|ЛК]] || 2+1 || 0 || - || - || - || - || - || - || 8 || 1 |- || 2018-2019 || [[Премиер лига на Англија 2018-2019|ПЛ]] || 25 || 0 || [[ФА Куп 2018-2019|ФАКуп]]+[[Лига куп на Англија 2018-2019|ЛК]] || 0+2 || 0 || - || - || - || - || - || - || 27 || 0 |- || 2019-2020 || [[Премиер лига на Англија 2019-2020|ПЛ]] || 23 || 1 || [[ФА Куп 2019-2020|ФАКуп]]+[[Лига куп на Англија 2019-2020|ЛК]] || 0+3 || 0 || - || - || - || - || - || - || 26 || 1 |- !colspan="3"|Вкупно Саутхемтпон || 53 || 2 || || 8 || 0 || || - || - || || - || - || 61 || 2 |- !colspan="3"|Вкупно кариера|| 101 || 3 || || 18 || 0 || || 0 || 0 || || - || - || 119 || 3 |} ===Репрезентативна статистика=== {{updated|19 ноември 2019}} {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !Репрезентација!!Година!!Наст!!Гол |- |rowspan=3|{{Naz|FUrep|POL}} |2017||1||0 |- |2018||11||1 |- |2019||9||0 |- !colspan=2|Вкупно!!21!!1 |} ==Титули== ===={{flagsport|POR}} Порто==== *'''{{Трофеј-Португалија (Примеира лига)}} [[Примеира лига]]''' : 1 : 2025-2026 == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Jan Bednarek}} {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Полска |image3=Flag of Poland.svg }} *[https://us.soccerway.com/players/jan-bednarek/273910/ Јан Беднарек на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/jan-bednarek/profil/spieler/243028 Јан Беднарек на transfermakt] *[https://www.whoscored.com/Players/136742/Show/Jan-Bednarek Јан Беднарек на whoscored] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/221788/jan-bednarek Јан Беднарек на espn] *[https://www.goal.com/en/player/jan-bednarek/1tbc8iokapjgu8zjrc1knq28l Јан Беднарек на goal.com] {{Состав на Полска на СП фудбал 2018}} {{Состав на Полска на СП фудбал 2022}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Бендарек, Јан}} [[Категорија:Фудбалери на ФК Лех Познањ]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Саутхемптон]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Астон Вила]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Порто]] [[Категорија:Фудбалери од Премиер Лига]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Полски фудбалери]] [[Категорија:Родени во 1996 година]] hninq52hco5v9nbi6jqroh8xau5rm6t 0 1278956 5641533 5625386 2026-10-06T21:32:25Z Juan Emilio Prades Bel 107581 5641533 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Јадење | име = Таджин | слика = [[File:ZnuTjn2a.jpg|200px|]] | опис = Таджин од зеленчук како што се служи во ресторан во Лондон | изворно име = Tagine | земја = | регион = <nowiki> Магреб </nowiki> | нацонална кујна = {{unbulleted list|[[Алжир]]|[[Либија]]|[[Мароко]]|[[Тунис]]}} | творец = | дел_од_оброкот = главно јадење, мезе | вид = | темература = топло | главни_состојки = [[месо]], [[зеленчук]] | калории = | друго = }} [[Податотека:Tajín, recipiente de la cocina tradicional en Marruecos.jpg|мини|Таджин]] '''Таджин''' или '''тагин''' е [[Бербери|берберско]] јадење, именувано по земјениот сад во кој се готви. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.geo.fr/voyage/maroc-petite-histoire-du-tajine-un-eloge-berbere-de-la-lenteur-193370|title=GEO}}</ref> Се нарекува и ''марак'' или ''марка'' . [[Арапски јазик|арапски]] {{Јаз|ary|طجين}} ''ṭažin'' е изведен од [[Берберски јазици|берберски]] ''ṭajin'' „плиток земјен сад“, од [[Старогрчки јазик|старогрчки]] {{Јаз|grc|{{linktext|τάγηνον}}}} ''тагенон'' „тава, тенџере“. <ref>{{Наведена книга|title=Food Cultures of the World Encyclopedia, Volume 1|last=Albala|first=Ken|date=2011|publisher=Greenwood|isbn=978-0313376269|page=234|quote=The Arabic word ṭažin is derived from the Greek teganon, meaning “frying pan".}}</ref> <ref>[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dta%2Fghnon τάγηνον], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> <ref name="WR">{{Наведена мрежна страница|url=http://news.bbc.co.uk/hi/arabic/middle_east_news/newsid_7429000/7429173.stm|title=الطاجين المغربي يقاوم التشويه|date=31 May 2008|publisher=[[BBC Arabic]]|accessdate=12 December 2012}}</ref> == Потекло == ==Наводи== {{наводи}}{{Никулец}} [[Категорија:Блискоисточна кујна]] [[Категорија:Средоземна кујна]] [[Категорија:Арапска кујна]] mdsqn7gk2rtw1yt3ssnxifyizgn4ls9 0 1291190 5641511 5131981 2026-10-06T20:50:42Z P.Nedelkovski 47736 поврзница 5641511 wikitext text/x-wiki '''Морска енергија''' или '''морска моќ''' (исто така понекогаш се нарекува '''океанска енергија''', '''океанска моќ''' или '''морска и хидрокинетичка енергија''') — се однесува на енергијата што ја носат [[морски бран|океанските бранови]], плимата и [[Плима и осека|осеката]], [[соленост]]а и [[Океанска топлинска енергија|температурните разлики во океаните]]. Движењето на водата во светските океани создава огромна залиха на [[кинетичка енергија]], или енергија во движење. Дел од оваа енергија може да се искористи за [[производство на електрична енергија]] за напојување домови, транспорт и индустрии. Терминот морска енергија ја опфаќа и [[Бранова моќ|брановата моќ,]] т.е. моќта од површинските бранови, и плимата и осеката, односно добиената од кинетичката енергија на големите водени тела. Ветерната енергија не е форма на морска енергија, бидејќи енергијата на ветерот се добива од [[Ветар|ветерот]], дури и ако [[Ветерна турбина|ветерните турбини]] се поставени над вода. [[Океан]]ите имаат огромна количина на енергија. Океанската енергија има потенцијал да обезбеди значителна количина на нова [[Обновливи извори на енергија|обновлива енергија]] низ целиот свет.<ref>Carbon Trust, ''Future Marine Energy. Results of the Marine Energy Challenge: Cost competitiveness and growth of wave and tidal stream energy'', January 2006</ref> == Глобален потенцијал == Постои потенцијал да се развијат 20.000-80.000 [[Киловат-час|терават-часови]] годишно (TWh/y) електрична енергија генерирана од промените во температурите на океаните, содржината на сол, движењата на плимата и осеката, струите, брановите и отоци <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.iea.org/techinitiatives/renewableenergy/ocean/|title=Ocean—potential|work=International Energy Agency (IEA)|archive-url=https://web.archive.org/web/20150522054948/http://www.iea.org/techinitiatives/renewableenergy/ocean/|archive-date=2015-05-22|accessdate=2016-08-08}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align: right;" |+Глобален потенцијал ! Форма ! Годишен<br />генерација |- | align="left" | Плимна енергија | > 300 TWh |- | align="left" | Моќ на морска струја | > 800 TWh |- | align="left" | Осмотска моќ | 2.000 TWh |- | align="left" | Океанска топлинска енергија | 10.000 TWh |- | align="left" | [[Бранова моќ|Бранова енергија]] | 8.000–80.000 TWh |- ! colspan="2" style="font-weight: normal; font-size: 0.85em; text-align: left; padding: 6px 3px;" | ''Извор:'' IEA-OES, Годишен извештај 2007 година <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://pt21.ru/docs/pdf/28_e.pdf|title=Implementing Agreement on Ocean Energy Systems (IEA-OES), Annual Report 2007|date=2007|work=International Energy Agency, Jochen Bard ISET|page=5|archive-url=https://www.webcitation.org/6ZhLw1yYn?url=http://pt21.ru/docs/pdf/28_e.pdf|archive-date=1 July 2015|accessdate=9 February 2016}}</ref> |} [[Индонезија]] како архипелашка земја со три четвртини од површината е океан, има 49&nbsp;GW ја препозна потенцијалната океанска енергија и има 727&nbsp;GW теоретска потенцијална океанска енергија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://jakarta.indopos.co.id/?p=4742|title=Indonesian Ocean Energy|work=indopos.co.id|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202121352/http://jakarta.indopos.co.id/?p=4742|archive-date=2 February 2014|accessdate=5 April 2018}}</ref> == Форми на океанска енергија == Океаните претставуваат огромен и во голема мера неискористен извор на енергија во форма на површински бранови, проток на течност, градиенти на соленоста и топлински разлики. Морската и хидрокинетската или развојот на морската енергија во американските и меѓународните води вклучува проекти со користење на следниве уреди: * Претворачи на [[бранова моќ]] во отворени крајбрежни области со значителни бранови; * Плимни турбини поставени во крајбрежни и вливни области; * Турбини во тек во реки кои брзо се движат; * Турбини на океанска струја во области со силни морски струи; * Претворачи на океанска топлинска енергија во длабоки тропски води. === Моќ на морска струја === Силните океански струи се генерираат од комбинација на температура, ветер, соленост, [[батиметрија]] и ротација на Земјата. Сонцето делува како примарна движечка сила, предизвикувајќи ветрови и температурни разлики. Бидејќи има само мали флуктуации во моменталната брзина и локацијата на потокот без промени во насоката, океанските струи може да бидат соодветни локации за распоредување уреди за екстракција на енергија, како што се турбините. Океанските струи се клучни за одредување на [[клима]]та во многу региони низ светот. Иако малку се знае за ефектите од отстранувањето на енергијата на океанската струја, влијанијата од отстранувањето на сегашната енергија врз околината на далечното поле може да бидат значајна еколошка грижа. Сè уште постојат типични проблеми со турбината со удар на сечилото, заплеткување на морските организми и акустични ефекти; сепак, тие може да се зголемат поради присуството на поразновидни популации на морски организми кои користат океански струи за миграциски цели. Локациите можат да бидат подалеку од брегот и затоа бараат подолги кабли за напојување кои би можеле да влијаат на морската средина со електромагнетен излез.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://tethys.pnnl.gov/technology-type/ocean-current|title=Tethys|archive-url=https://web.archive.org/web/20170622013201/https://tethys.pnnl.gov/technology-type/ocean-current|archive-date=22 June 2017|accessdate=21 April 2014}}</ref> === Осмотска моќ === На устието на реките каде свежата вода се меша со солена вода, енергијата поврзана со градиентот на соленоста може да се искористи со користење на процесот на обратна осмоза забавен под притисок и поврзаните технологии за претворање. Друг систем се заснова на користење на слатководно издигнување преку турбина потопена во морска вода, а во развој е и систем кој вклучува електрохемиски реакции. Значајни истражувања се направени од 1975 до 1985 година и дале различни резултати во однос на економијата на постројките. Важно е да се забележи дека малите истраги за производството на енергија од соленост се одвиваат во други земји како [[Јапонија]], [[Израел]] и [[САД]]. Во [[Европа]] истражувањето е концентрирано во [[Норвешка]] и [[Холандија]], на двете места се тестираат мали пилоти. Енергијата на градиентот на соленоста е енергијата достапна од разликата во концентрацијата на сол помеѓу слатката вода и солената вода. Овој извор на енергија не е лесно да се разбере, бидејќи не се јавува директно во природата во форма на топлина, водопади, ветер, бранови или зрачење.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.oceanenergy-europe.eu/index.php/policies/technologies/13-technology/46-salinity-gradient|title=Архивиран примерок|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924054627/http://www.oceanenergy-europe.eu/index.php/policies/technologies/13-technology/46-salinity-gradient|archive-date=24 September 2015|accessdate=20 February 2014}}</ref> === Океанска топлинска енергија === Водата обично варира во температурата од површината загреана со директна сончева светлина до поголеми длабочини каде сончевата светлина не може да навлезе. Овој диференцијал е најголем во [[Тропски појас|тропските]] води, што ја прави оваа технологија најприменлива на водни локации. Течноста често се испарува за да придвижи турбина која може да генерира електрична енергија или да произведе отсолена вода. Системите може да бидат или со отворен циклус, со затворен циклус или хибридни.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://tethys.pnnl.gov/technology-type/OTEC|title=Tethys|archive-url=https://web.archive.org/web/20170621174337/https://tethys.pnnl.gov/technology-type/otec|archive-date=21 June 2017|accessdate=26 September 2014}}</ref> === Плимна моќ === Енергијата од подвижните маси на вода - популарна форма на производство на [[хидроелектрична енергија]]. Производството на електрична енергија од плима се состои од три главни форми, имено: моќност на плимниот поток, плимната бранова моќ и динамична плима моќ. === Моќ на бранови === Сончевата енергија од [[Сонцето]] создава температурни разлики што резултира со ветер. Интеракцијата помеѓу ветерот и површината на водата создава бранови, кои се поголеми кога има поголемо растојание за нивно создавање. Енергетскиот потенцијал на брановите е најголем помеѓу 30° и 60° географска широчина во двете полутопки на западниот брег поради глобалната насока на ветерот. Кога се оценува брановата енергија како технолошки тип, важно е да се направи разлика помеѓу четирите најчести пристапи: [[бранова моќ]], атенуатори на површината, осцилирачки водени столбови и уреди за превртување.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://tethys.pnnl.gov/technology-type/wave|title=Tethys|archive-url=https://web.archive.org/web/20140520003234/http://tethys.pnnl.gov/technology-type/wave|archive-date=20 May 2014|accessdate=21 April 2014}}</ref> Секторот за бранова енергија достигнува значајна пресвртница во развојот на индустријата, со позитивни чекори кон комерцијална одржливост. Понапредните развивачи на уреди сега напредуваат надвор од уредите за демонстрација на една единица и продолжуваат со развој на низи и проекти со повеќе мегавати.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.oceanenergy-europe.eu/|title=Архивиран примерок|archive-url=https://web.archive.org/web/20140211045334/http://www.oceanenergy-europe.eu/|archive-date=11 February 2014|accessdate=20 February 2014}}</ref> Поддршката од големите комунални претпријатија сега се манифестира преку партнерства во рамките на процесот на развој, отклучувајќи ги понатамошните инвестиции и, во некои случаи, меѓународната соработка. На поедноставено ниво, технологијата за бранова енергија може да се наоѓа во близина на брегот или на брегот. Претворачите на бранова енергија можат да бидат дизајнирани и за работа во специфични услови за длабочина на вода: длабока вода, средна вода или плитка вода. Основниот дизајн на уредот ќе зависи од локацијата на уредот и предвидените одлики на ресурсите. == Развој на морската енергија == [[Обединетото Кралство]] е водечки во производството на бранова и морска енергија. Првиот капацитет за тестирање на морската енергија во светот бил основан во [[2003]] година, започнувајќи го развојот на индустријата за морската енергија во [[Обединетото Кралство]]. Со седиште во Оркни, [[Шкотска]], [http://www.emec.org.uk/ Европскиот центар за морска енергија (EMEC)] го поддржал распоредувањето на повеќе уреди за бранова и плимна енергија отколку на која било друга локација во светот. Центарот е основан со финансирање од околу 36 милиони фунти од шкотската влада, ''Highlands and Islands Enterprise, Carbon Trust'', Владата на Обединетото Кралство, ''Scottish Enterprise'', [[Европската Унија]] и Советот на Оркнејските Острови и е единствениот акредитиран тест центар за морска обновлива енергија во светот, погодна за тестирање на голем број уреди со целосен обем истовремено во некои од најтешките временски услови додека произведува електрична енергија во националната мрежа. Клиентите кои тестирале во центарот вклучуваат ''Aquamarine Power, AW Energy, Pelamis Wave Power, Seatricity, ScottishPower Renewables''... Водејќи го проектот ''FORESEA'' (Финансирање на обновливата енергија на океанот преку стратешка европска акција) од 11 милиони евра, кој обезбедува финансиска поддршка за развивачите на технологија за океанска енергија за пристап до водечките светски капацитети за тестирање на океанската енергија во Европа, ''EMEC'' ќе пречека голем број клиенти на нивниот гасовод за тестирање на лице место. Надвор од тестирањето на уредите, EMEC обезбедува и широк опсег на консултантски и истражувачки услуги и тесно соработува со ''Marine Scotland'' за да го насочи процесот на давање согласност за развивачите на морската енергија. EMEC е во првите редови во развојот на меѓународните стандарди за морската енергија и склучува сојузи со други земји, извезувајќи го своето знаење низ светот за да го стимулира развојот на глобалната морска индустрија за обновливи извори.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.emec.org.uk/|title=Архивиран примерок|archive-url=https://web.archive.org/web/20070127094922/http://www.emec.org.uk/|archive-date=27 January 2007|accessdate=6 August 2014}}</ref> == Еколошки ефекти == Вообичаените еколошки грижи поврзани со развојот на морската енергија вклучуваат: * ризикот од удар на [[Морски цицачи|морските цицачи]] и [[риби]] од сечилата на плимната турбина <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://tethys.pnnl.gov/stressor/dynamic-device|title=Dynamic Device - Tethys|work=tethys.pnnl.gov|archive-url=https://web.archive.org/web/20180927100904/https://tethys.pnnl.gov/stressor/dynamic-device|archive-date=27 September 2018|accessdate=5 April 2018}}</ref> * ефектите на [[електромагнетно поле]] и подводниот шум што се емитуваат од уредите што работат на морска енергија <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://tethys.pnnl.gov/stressor/emf|title=EMF - Tethys|work=tethys.pnnl.gov|archive-url=https://web.archive.org/web/20180927100950/https://tethys.pnnl.gov/stressor/emf|archive-date=27 September 2018|accessdate=5 April 2018}}</ref> * физичкото присуство на проекти за морска енергија и нивниот потенцијал да го променат однесувањето на морските цицачи, рибите и [[Морски птици|морските птици]] со привлекување или избегнување * потенцијалниот ефект врз морската средина и процесите како што се транспортот на седименти и [[Квалитет на водата|квалитетот на водата]] во близина и подалечно поле <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://tethys.pnnl.gov/|title=Tethys|archive-url=https://web.archive.org/web/20180625185601/https://tethys.pnnl.gov/|archive-date=25 June 2018|accessdate=21 April 2014}}</ref> Базата на податоци Тетис обезбедува пристап до научна литература и општи информации за потенцијалните ефекти на морската енергија врз животната средина.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://tethys.pnnl.gov/wiki/index.php/Tethys_Home|title=Tethys|archive-url=https://web.archive.org/web/20141110141934/http://tethys.pnnl.gov/wiki/index.php/Tethys_Home|archive-date=10 November 2014}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.ocean-energy-systems.org Договорот за спроведување на океанските енергетски системи] * [http://www.eu-oea.com Европската асоцијација за океанска енергија] * [http://www.emec.org.uk/ Европскиот центар за морска енергија (EMEC)] * [http://www.oceanenergycouncil.com Совет за океанска енергија] * [http://www.supergen-marine.org.uk Центар за истражување на морска енергија SuperGen во Велика Британија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20190729003617/http://www.supergen-marine.org.uk/ |date=2019-07-29 }} * [https://web.archive.org/web/20121024084355/http://www.marineenergytimes.com/ Marine Energy Times, информативна веб-страница] * [http://tethys.pnnl.gov Тетис - Еколошки ефекти на ветер и морска обновлива енергија] {{Физичка океанографија}} [[Категорија:Морска енергија]] [[Категорија:Океански поими]] 9akxpqn0s4ttlwkrbjiatzsn1ngdtsx 0 1307737 5641552 5641164 2026-10-07T06:13:13Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Прекинати распределби]] → [[Категорија:Дискретни распределби]] 5641552 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Веројатносна распределба| name =Бернулиева распределба| type =mass| pdf_image =[[Податотека:Bernoulli Distribution.PNG|325п]] Три примери за Бернулиева распределба: {{легенда|7F0000|2=<math>P(x=0) = 0{,}2</math> и <math>P(x=1) = 0{,}8</math>}} {{легенда|00007F|2=<math>P(x=0) = 0{,}8</math> и <math>P(x=1) = 0{,}2</math>}} {{легенда|007F00|2=<math>P(x=0) = 0{,}5</math> и <math>P(x=1) = 0{,}5</math>}}| cdf_image =| parameters =<math>0 \leq p \leq 1</math><br /> <math>q = 1 - p</math>| support =<math>k \in \{0,1\}</math>| pdf =<math>\begin{cases} q=1-p & \text{ако }k=0 \\ p & \text{ако }k=1 \end{cases} </math>| cdf =<math>\begin{cases} 0 & \text{ако } k < 0 \\ 1 - p & \text{ако } 0 \leq k < 1 \\ 1 & \text{ако } k \geq 1 \end{cases}</math>| mean =<math> p</math>| median =<math>\begin{cases} 0 & \text{ако } p < 1/2\\ \left[0, 1\right] & \text{ако } p = 1/2\\ 1 & \text{ако } p > 1/2 \end{cases}</math>| mode =<math>\begin{cases} 0 & \text{ако } p < 1/2\\ 0, 1 & \text{ако } p = 1/2\\ 1 & \text{ако } p > 1/2 \end{cases}</math>| variance =<math>p(1-p) = pq </math>| mad =<math>\frac{1}{2}</math>| skewness =<math>\frac{q - p}{\sqrt{pq}}</math>| kurtosis =<math>\frac{1 - 6pq}{pq}</math>| entropy =<math>-q\ln q - p\ln p</math>| mgf =<math>q+pe^t</math>| char =<math>q+pe^{it}</math>| pgf =<math>q+pz</math>| fisher =<math> \frac{1}{pq} </math>| }} {{Веројатност}} '''Бернулиева распределба''' во [[теорија на веројатноста|теоријата на веројатноста]] и [[статистика]]та — [[прекината веројатносна распределба|прекинатата веројатносна распределба]] на една [[случајна променлива]] која ја има вредноста 1 со веројатност <math>p</math> и вредноста 0 со веројатност <math>q = 1-p</math>. Понеформално, таа е модел за множество можни исходи од секој можен опит [[опит]] кој поставува прашање „да–не“. Ваквите прашања водат до исходи со една од две вредности: „успех“ (1) со [[веројатност]] ''p'' и „неуспех“ (0) со веројатност ''q''. Со оваа распределба може да се претстави [[фрлање паричка]] каде 1 и 0 би биле „глава“ и „писмо“, а ''p'' би била веројатноста да се падне глава (или обратно, каде 1 е писмо, а ''p'' ќе биде веројатноста за писмо). Нечесните парички би имале <math>p \neq 1/2.</math> Наречена е по швајцараскиот математичар [[Јакоб Бернули]]<ref>James Victor Uspensky: ''Introduction to Mathematical Probability'', McGraw-Hill, New York 1937, стр. 45</ref> и претставува посебен случај на [[биномна распределба|биномната распределба]] со еден спроведен опит (така што ''n'' би бил 1 за таква биномна распределба). Воедно таа претставува посебен случај на '''двоточкестата распределба''', чии можни исходи не мора да бидат 0 и 1. ==Својства== Ако <math>X</math> е случајна променлива со оваа распределба, тогаш: :<math>\Pr(X=1) = p = 1 - \Pr(X=0) = 1 - q.</math> [[Веројатносна фунција|Веројатносната фунција]] <math>f</math> на оваа распределба низ можните исходи ''k'' е :<math> f(k;p) = \begin{cases} p & \text{ако }k=1, \\ q = 1-p & \text {ако } k = 0. \end{cases}</math><ref name=":0">{{наведена книга|title=Introduction to Probability|last=Bertsekas|first=Dimitri P.|date=2002|publisher=Athena Scientific|others=Tsitsiklis, John N., Τσιτσικλής, Γιάννης Ν.|isbn=188652940X|location=Belmont, Mass.|oclc=51441829}}</ref> Ова може да се изрази и како :<math>f(k;p) = p^k (1-p)^{1-k} \quad \text{за } k\in\{0,1\}</math> или како :<math>f(k;p)=pk+(1-p)(1-k) \quad \text{за } k\in\{0,1\}.</math> Бернулиевата распределба е посебен случај на [[биномна распределба|биномната распределба]] со <math>n = 1.</math><ref name="McCullagh1989Ch422">{{наведена книга | last = McCullagh | first = Peter |author2=Nelder, John | title = Generalized Linear Models, Second Edition | publisher = Boca Raton: Chapman and Hall/CRC | year = 1989 | isbn = 0-412-31760-5 |ref=McCullagh1989 |at=Section 4.2.2 }}</ref> [[Зашиленост (статистика)|Зашиленоста]] оди до бесконечност за високи и ниски вредности на <math>p,</math> но за <math>p=1/2</math> двоточкестите распределби (вкл. Бернулиевата) имаат помалку [[зашиленост (статистика)|вишок зашиленост]] отколку било која друга веројатносна распределба, имено −2. Бернулиевите распределби за <math>0 \le p \le 1</math> сочинуваат експоненцијално семејство. [[Процена на максимална веројатност|Процената на максимална веројатност]] на <math>p</math> според случаен примерок е примерочната средина. == Средина == [[Очекувана вредност|Очекуваната вредност]] на една Бернулиева случајна променлива <math>X</math> е :<math>\operatorname{E}[X]=p</math> Ова се должи на тоа што, за Бернулиево распределена случајна променлива <math>X</math> со <math>\Pr(X=1)=p</math> и <math>\Pr(X=0)=q</math> имаме :<math>\operatorname{E}[X] = \Pr(X=1)\cdot 1 + \Pr(X=0)\cdot 0 = p \cdot 1 + q\cdot 0 = p.</math><ref name=":0" /> == Веријанса == [[Варијанса]]та на Бернулиево распределен <math>X</math> е :<math>\operatorname{Var}[X] = pq = p(1-p)</math> Прво имаме :<math>\operatorname{E}[X^2] = \Pr(X=1)\cdot 1^2 + \Pr(X=0)\cdot 0^2 = p \cdot 1^2 + q\cdot 0^2 = p = \operatorname{E}[X] </math> Од ова следи :<math>\operatorname{Var}[X] = \operatorname{E}[X^2]-\operatorname{E}[X]^2 = \operatorname{E}[X]-\operatorname{E}[X]^2 = p-p^2 = p(1-p) = pq</math><ref name=":0" /> Од овој резултат лесно е да се докаже дека, за секоја Бернулиева распределба, нејзината варијанса ќе има вредност во рамките на <math>[0,1/4]</math>. == Накосеност == [[Коефициент на асиметрија|Накосеноста]] (коефициентот на асиметрија) е <math>\frac{q-p}{\sqrt{pq}}=\frac{1-2p}{\sqrt{pq}}</math>. Кога ја ќе земеме стандардизираната Бернулиево распределена случајна променлива <math>\frac{X-\operatorname{E}[X]}{\sqrt{\operatorname{Var}[X]}}</math> излегува дека оваа случајна променлива добива <math>\frac{q}{\sqrt{pq}}</math> со веројатност <math>p</math> и добива <math>-\frac{p}{\sqrt{pq}}</math> со веројатност <math>q</math>. Така добиваме :<math>\begin{align} \gamma_1 &= \operatorname{E} \left[\left(\frac{X-\operatorname{E}[X]}{\sqrt{\operatorname{Var}[X]}}\right)^3\right] \\ &= p \cdot \left(\frac{q}{\sqrt{pq}}\right)^3 + q \cdot \left(-\frac{p}{\sqrt{pq}}\right)^3 \\ &= \frac{1}{\sqrt{pq}^3} \left(pq^3-qp^3\right) \\ &= \frac{pq}{\sqrt{pq}^3} (q-p) \\ &= \frac{q-p}{\sqrt{pq}}. \end{align}</math> ==Виши моменти и кумуланти== Сите сирови [[момент (математика)|моменти]] се еднакви поради тоа што <math>1^k=1</math> и <math>0^k=0</math>. :<math>\operatorname{E}[X^k] = \Pr(X=1)\cdot 1^k + \Pr(X=0)\cdot 0^k = p \cdot 1 + q\cdot 0 = p = \operatorname{E}[X].</math> Централниот момент со степен <math>k</math> се добива со :<math> \mu_k =(1-p)(-p)^k +p(1-p)^k. </math> Првите шест централни моменти се :<math>\begin{align} \mu_1 &= 0, \\ \mu_2 &= p(1-p), \\ \mu_3 &= p(1-p)(1-2p), \\ \mu_4 &= p(1-p)(1-3p(1-p)), \\ \mu_5 &= p(1-p)(1-2p)(1-2p(1-p)), \\ \mu_6 &= p(1-p)(1-5p(1-p)(1-p(1-p))). \end{align}</math> Вишите централни моменти може да се изразат покомпактно како <math>\mu_2</math> и <math>\mu_3</math> :<math>\begin{align} \mu_4 &= \mu_2 (1-3\mu_2 ), \\ \mu_5 &= \mu_3 (1-2\mu_2 ), \\ \mu_6 &= \mu_2 (1-5\mu_2 (1-\mu_2 )). \end{align}</math> Првите шест кумуланти се :<math>\begin{align} \kappa_1 &= p, \\ \kappa_2 &= \mu_2 , \\ \kappa_3 &= \mu_3 , \\ \kappa_4 &= \mu_2 (1-6\mu_2 ), \\ \kappa_5 &= \mu_3 (1-12\mu_2 ), \\ \kappa_6 &= \mu_2 (1-30\mu_2 (1-4\mu_2 )). \end{align}</math> ==Поврзани распределби== *Ако <math>X_1,\dots,X_n</math> се независни еднакво распределени случајни променливи, сите [[Бернулиев опит|Бернулиеви опити]] со веројатност за успех&nbsp;''p'', тогаш нивното множество е распределено според [[биномна распределба]] со параметри ''n'' и ''p'': *:<math>\sum_{k=1}^n X_k \sim \operatorname{B}(n,p)</math> (биномна распределба).<ref name=":0" /> :Бернулиевата распределба едноставно е <math>\operatorname{B}(1, p)</math>, и се запишува и како <math display="inline">\mathrm{Bernoulli} (p).</math> * Категоричната распределба е воопштувањето на Бернулиевата распределба за променливи со било кој постојан број на прекинати вредности. * [[Бета-распределба]]та е сврзувачкиот претходник of Бернулиевата распределба. * [[Геометрска распределба|Геометриската распределба]] го моделира бројот на независни и еднакви Бернулиеви опити потребни за да се добие еден успех. * Ако <math display="inline">Y \sim \mathrm{Bernoulli}\left(\frac{1}{2}\right)</math>, тогаш <math display="inline">2Y - 1</math> има Радемахерова распределба. == Поврзано == * [[Бернулиев опит]] * [[Бернулиев процес]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Bernoulli distribution}} *{{springer|title=Биномна распределба|id=p/b016420}}. *{{MathWorld|title=Бернулиева распределба|urlname=BernoulliDistribution}} * [http://www.math.wm.edu/~leemis/chart/UDR/UDR.html Интерактивна графика за односите на еднопроменливата распределба]. [[Категорија:Дискретни распределби]] ffil4ex6rl0l4jm97o36sgbvi6wssqa 5641646 5641552 2026-10-07T09:03:25Z Bjankuloski06 332 5641646 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Веројатносна распределба| name =Бернулиева распределба| type =mass| pdf_image =[[Податотека:Bernoulli Distribution.PNG|325п]] Три примери за Бернулиева распределба: {{легенда|7F0000|2=<math>P(x=0) = 0{,}2</math> и <math>P(x=1) = 0{,}8</math>}} {{легенда|00007F|2=<math>P(x=0) = 0{,}8</math> и <math>P(x=1) = 0{,}2</math>}} {{легенда|007F00|2=<math>P(x=0) = 0{,}5</math> и <math>P(x=1) = 0{,}5</math>}}| cdf_image =| parameters =<math>0 \leq p \leq 1</math><br /> <math>q = 1 - p</math>| support =<math>k \in \{0,1\}</math>| pdf =<math>\begin{cases} q=1-p & \text{ако }k=0 \\ p & \text{ако }k=1 \end{cases} </math>| cdf =<math>\begin{cases} 0 & \text{ако } k < 0 \\ 1 - p & \text{ако } 0 \leq k < 1 \\ 1 & \text{ако } k \geq 1 \end{cases}</math>| mean =<math> p</math>| median =<math>\begin{cases} 0 & \text{ако } p < 1/2\\ \left[0, 1\right] & \text{ако } p = 1/2\\ 1 & \text{ако } p > 1/2 \end{cases}</math>| mode =<math>\begin{cases} 0 & \text{ако } p < 1/2\\ 0, 1 & \text{ако } p = 1/2\\ 1 & \text{ако } p > 1/2 \end{cases}</math>| variance =<math>p(1-p) = pq </math>| mad =<math>\frac{1}{2}</math>| skewness =<math>\frac{q - p}{\sqrt{pq}}</math>| kurtosis =<math>\frac{1 - 6pq}{pq}</math>| entropy =<math>-q\ln q - p\ln p</math>| mgf =<math>q+pe^t</math>| char =<math>q+pe^{it}</math>| pgf =<math>q+pz</math>| fisher =<math> \frac{1}{pq} </math>| }} {{Веројатност}} '''Бернулиева распределба''' во [[теорија на веројатноста|теоријата на веројатноста]] и [[статистика]]та — [[прекината веројатносна распределба|прекинатата веројатносна распределба]] на една [[случајна променлива]] која ја има вредноста 1 со веројатност <math>p</math> и вредноста 0 со веројатност <math>q = 1-p</math>. Понеформално, таа е модел за множество можни исходи од секој можен опит [[опит]] кој поставува прашање „да–не“. Ваквите прашања водат до исходи со една од две вредности: „успех“ (1) со [[веројатност]] ''p'' и „неуспех“ (0) со веројатност ''q''. Со оваа распределба може да се претстави [[фрлање паричка]] каде 1 и 0 би биле „глава“ и „писмо“, а ''p'' би била веројатноста да се падне глава (или обратно, каде 1 е писмо, а ''p'' ќе биде веројатноста за писмо). Нечесните парички би имале <math>p \neq 1/2.</math> Наречена е по швајцараскиот математичар [[Јакоб Бернули]]<ref>James Victor Uspensky: ''Introduction to Mathematical Probability'', McGraw-Hill, New York 1937, стр. 45</ref> и претставува посебен случај на [[биномна распределба|биномната распределба]] со еден спроведен опит (така што ''n'' би бил 1 за таква биномна распределба). Воедно таа претставува посебен случај на '''двоточкестата распределба''', чии можни исходи не мора да бидат 0 и 1. ==Својства== Ако <math>X</math> е случајна променлива со оваа распределба, тогаш: :<math>\Pr(X=1) = p = 1 - \Pr(X=0) = 1 - q.</math> [[Веројатносна функција|Веројатносната функција]] <math>f</math> на оваа распределба низ можните исходи ''k'' е :<math> f(k;p) = \begin{cases} p & \text{ако }k=1, \\ q = 1-p & \text {ако } k = 0. \end{cases}</math><ref name=":0">{{наведена книга|title=Introduction to Probability|last=Bertsekas|first=Dimitri P.|date=2002|publisher=Athena Scientific|others=Tsitsiklis, John N., Τσιτσικλής, Γιάννης Ν.|isbn=188652940X|location=Belmont, Mass.|oclc=51441829}}</ref> Ова може да се изрази и како :<math>f(k;p) = p^k (1-p)^{1-k} \quad \text{за } k\in\{0,1\}</math> или како :<math>f(k;p)=pk+(1-p)(1-k) \quad \text{за } k\in\{0,1\}.</math> Бернулиевата распределба е посебен случај на [[биномна распределба|биномната распределба]] со <math>n = 1.</math><ref name="McCullagh1989Ch422">{{наведена книга | last = McCullagh | first = Peter |author2=Nelder, John | title = Generalized Linear Models, Second Edition | publisher = Boca Raton: Chapman and Hall/CRC | year = 1989 | isbn = 0-412-31760-5 |ref=McCullagh1989 |at=Section 4.2.2 }}</ref> [[Зашиленост (статистика)|Зашиленоста]] оди до бесконечност за високи и ниски вредности на <math>p,</math> но за <math>p=1/2</math> двоточкестите распределби (вкл. Бернулиевата) имаат помалку [[зашиленост (статистика)|вишок зашиленост]] отколку било која друга веројатносна распределба, имено −2. Бернулиевите распределби за <math>0 \le p \le 1</math> сочинуваат експоненцијално семејство. [[Процена на максимална веројатност|Процената на максимална веројатност]] на <math>p</math> според случаен примерок е примерочната средина. == Средина == [[Очекувана вредност|Очекуваната вредност]] на една Бернулиева случајна променлива <math>X</math> е :<math>\operatorname{E}[X]=p</math> Ова се должи на тоа што, за Бернулиево распределена случајна променлива <math>X</math> со <math>\Pr(X=1)=p</math> и <math>\Pr(X=0)=q</math> имаме :<math>\operatorname{E}[X] = \Pr(X=1)\cdot 1 + \Pr(X=0)\cdot 0 = p \cdot 1 + q\cdot 0 = p.</math><ref name=":0" /> == Веријанса == [[Варијанса]]та на Бернулиево распределен <math>X</math> е :<math>\operatorname{Var}[X] = pq = p(1-p)</math> Прво имаме :<math>\operatorname{E}[X^2] = \Pr(X=1)\cdot 1^2 + \Pr(X=0)\cdot 0^2 = p \cdot 1^2 + q\cdot 0^2 = p = \operatorname{E}[X] </math> Од ова следи :<math>\operatorname{Var}[X] = \operatorname{E}[X^2]-\operatorname{E}[X]^2 = \operatorname{E}[X]-\operatorname{E}[X]^2 = p-p^2 = p(1-p) = pq</math><ref name=":0" /> Од овој резултат лесно е да се докаже дека, за секоја Бернулиева распределба, нејзината варијанса ќе има вредност во рамките на <math>[0,1/4]</math>. == Накосеност == [[Коефициент на асиметрија|Накосеноста]] (коефициентот на асиметрија) е <math>\frac{q-p}{\sqrt{pq}}=\frac{1-2p}{\sqrt{pq}}</math>. Кога ја ќе земеме стандардизираната Бернулиево распределена случајна променлива <math>\frac{X-\operatorname{E}[X]}{\sqrt{\operatorname{Var}[X]}}</math> излегува дека оваа случајна променлива добива <math>\frac{q}{\sqrt{pq}}</math> со веројатност <math>p</math> и добива <math>-\frac{p}{\sqrt{pq}}</math> со веројатност <math>q</math>. Така добиваме :<math>\begin{align} \gamma_1 &= \operatorname{E} \left[\left(\frac{X-\operatorname{E}[X]}{\sqrt{\operatorname{Var}[X]}}\right)^3\right] \\ &= p \cdot \left(\frac{q}{\sqrt{pq}}\right)^3 + q \cdot \left(-\frac{p}{\sqrt{pq}}\right)^3 \\ &= \frac{1}{\sqrt{pq}^3} \left(pq^3-qp^3\right) \\ &= \frac{pq}{\sqrt{pq}^3} (q-p) \\ &= \frac{q-p}{\sqrt{pq}}. \end{align}</math> ==Виши моменти и кумуланти== Сите сирови [[момент (математика)|моменти]] се еднакви поради тоа што <math>1^k=1</math> и <math>0^k=0</math>. :<math>\operatorname{E}[X^k] = \Pr(X=1)\cdot 1^k + \Pr(X=0)\cdot 0^k = p \cdot 1 + q\cdot 0 = p = \operatorname{E}[X].</math> Централниот момент со степен <math>k</math> се добива со :<math> \mu_k =(1-p)(-p)^k +p(1-p)^k. </math> Првите шест централни моменти се :<math>\begin{align} \mu_1 &= 0, \\ \mu_2 &= p(1-p), \\ \mu_3 &= p(1-p)(1-2p), \\ \mu_4 &= p(1-p)(1-3p(1-p)), \\ \mu_5 &= p(1-p)(1-2p)(1-2p(1-p)), \\ \mu_6 &= p(1-p)(1-5p(1-p)(1-p(1-p))). \end{align}</math> Вишите централни моменти може да се изразат покомпактно како <math>\mu_2</math> и <math>\mu_3</math> :<math>\begin{align} \mu_4 &= \mu_2 (1-3\mu_2 ), \\ \mu_5 &= \mu_3 (1-2\mu_2 ), \\ \mu_6 &= \mu_2 (1-5\mu_2 (1-\mu_2 )). \end{align}</math> Првите шест кумуланти се :<math>\begin{align} \kappa_1 &= p, \\ \kappa_2 &= \mu_2 , \\ \kappa_3 &= \mu_3 , \\ \kappa_4 &= \mu_2 (1-6\mu_2 ), \\ \kappa_5 &= \mu_3 (1-12\mu_2 ), \\ \kappa_6 &= \mu_2 (1-30\mu_2 (1-4\mu_2 )). \end{align}</math> ==Поврзани распределби== *Ако <math>X_1,\dots,X_n</math> се независни еднакво распределени случајни променливи, сите [[Бернулиев опит|Бернулиеви опити]] со веројатност за успех&nbsp;''p'', тогаш нивното множество е распределено според [[биномна распределба]] со параметри ''n'' и ''p'': *:<math>\sum_{k=1}^n X_k \sim \operatorname{B}(n,p)</math> (биномна распределба).<ref name=":0" /> :Бернулиевата распределба едноставно е <math>\operatorname{B}(1, p)</math>, и се запишува и како <math display="inline">\mathrm{Bernoulli} (p).</math> * Категоричната распределба е воопштувањето на Бернулиевата распределба за променливи со било кој постојан број на прекинати вредности. * [[Бета-распределба]]та е сврзувачкиот претходник of Бернулиевата распределба. * [[Геометрска распределба|Геометриската распределба]] го моделира бројот на независни и еднакви Бернулиеви опити потребни за да се добие еден успех. * Ако <math display="inline">Y \sim \mathrm{Bernoulli}\left(\frac{1}{2}\right)</math>, тогаш <math display="inline">2Y - 1</math> има Радемахерова распределба. == Поврзано == * [[Бернулиев опит]] * [[Бернулиев процес]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Bernoulli distribution}} *{{springer|title=Биномна распределба|id=p/b016420}}. *{{MathWorld|title=Бернулиева распределба|urlname=BernoulliDistribution}} * [http://www.math.wm.edu/~leemis/chart/UDR/UDR.html Интерактивна графика за односите на еднопроменливата распределба]. [[Категорија:Дискретни распределби]] fvbxm3n0c2lvw1ucb2smjmsm0as4oce 0 1330620 5641409 5624952 2026-10-06T17:02:59Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:Safavid_Flag.svg|Safavid_Flag.svg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by ConflictFan|]]. 5641409 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country | native_name = {{plainlist| * {{lang|fa|ملک وسیعالفضای ایران}}{{efn|{{Трансл|fa|Molke Vasi’ al-Fazâye Irân}}}}<br/>Експанзивното Царство на Иран<ref>{{cite journal|last1=Matthee |first1=Rudi|title=Дали Сафавидскиот Иран бил империја?|journal=Весник на економската и социјалната историја на Ориентот|date=1 септември 2009|volume=53|issue=1|page=241|doi=10.1163/002249910X12573963244449|s2cid=55237025|quote=Терминот „Иран“, кој по отсуство од околу шест века повторно влезе во употреба кај илханидскиот огранок на Монголите, пренесе заедничка самосвест меѓу политичката и културната елита на еден географски ентитет со различни територијални и политички импликации. Основен елемент на достигнувањето на Сафавидите била идејата дека династијата ги обединила источната и западната половина на Иран, Курасан и Херат, земјите на Тимуридите на исток и територијата на Ак-Кујунлу на Запад. Терминот ''mulk-i vasi' al-faza-yi Iran'', „Проширеното царство на Иран“, пронајден во хрониката од седумнаесеттиот век, ''Khuld-i barin'', и повторно, во речиси идентична смисла, во патописот на Мухамед Раби Шах, Пратеникот на Сулејман во [[Кралството Ајутаја|Сиам]] во 1680-тите, на сличен начин ја пренесува гордоста и самосвеста на авторите во однос на територијата што ја населувале или од каде потекнува}}</ref> * {{lang|fa|مملکت ایران}}{{efn|{{Трансл|fa|Mamlekate Irân}}}}<br/>Држава Иран<ref>{{cite journal |author=[[Роџер Савори]] |title=Сафавидската држава и политика|journal=Ирански студии|date=2 јануари 2007|volume=7|issue=1–2|page=206|doi=10.1080/00210867408701463|quote=Малку нејасната фраза користена за време на раниот сафавидски период, ''mamalik-i mahrusa'', добила поконкретни форми: mamālik-i īrān; mamālik-i 'ajam; мамликат-и иран; мулк-и иран; или едноставно Иран. Кралскиот престол бил различно опишан како ''sarīr-i saltanat-i īrān''; тахт-и иран; и тахт-и султан (sic)-i īrān. Жителите на Сафавидското Царство се нарекувале ахл-и иран, а Искандар Бег се опишува себеси како пишувач на историјата на Иранците (шарх-и ахвал-и иран ва ираниан). Шахот Абас I е опишан како фарманара-ји иран и шахријар-и иран; неговото седиште е pāyitakht-i pādishāhān-i īrān, takhtgāh-i salātin-i īrān или dār al-mulk-i īrān. Неговата суверена моќ се нарекува фармандахи-ји мулк-и иран, салтанат ва падишахи-ји иран, падишахи-ји иран. За градовите во Иран (bilād-i īrān) се смета дека припаѓаат на позитивен ентитет или држава: Херат се нарекува a'zam-i bilād-i IRān (најголемиот од градовите во Иран) и Исфахан како khulāsa- yi mulk-i īrān (најизбраниот дел од царството на Иран)... Чувството за географски континуитет споменато претходно е зачувано со фраза како kull-i vilāyat-i īrānzamīn... Државните работи се нарекуваат мухиммат-и иран. Меѓутоа, според мене, еден од најјасните индикации дека сафавидската држава станала држава во целосна смисла на зборот е обезбедена со оживувањето на античката титула sipahsālār-i īrān или „врховен командант на вооружените сили“. на Иран".}}</ref> }} | conventional_long_name = Сафавидско Царство | common_name = Сафавидска Персија<br>Сафавидски Иран | era = <!-- Use: "Napoleonic Wars", "Cold War", etc. -->Ран нов век | status = [[Царство]] | status_text = <!-- A free text to describe status the top of the infobox. Use sparingly. --> | empire = <!-- The empire or country to which the entity was in a state of dependency --> | government_type = [[Монархија]]||<!-- Rise and fall, events, years and dates -->|<!-- only fill in the start/end event entry if a specific article exists. Don't just say "abolition" or "declaration"-->| | year_start = 1501 | year_end = 1736| | year_exile_start = <!-- (If dealing with exiled government - status="Exile") --> | year_exile_end = <!-- Year of end of exile (leave blank if still in exile) -->| | event_start = <!-- Default: "Established" --> | date_start = 22 декември <ref>{{cite journal |last1=Гереглу|first1=Кумарс|title=Хроника на една династија: Ново светло на раните Сафавиди во ''Tārīkh'' на Хајати Табризи (961/1554) |journal=[[Journal of the American Oriental Society]] |date=октомври–декември2017 |volume=137 |issue=4 |page=827 |url=https://academiccommons.columbia.edu/doi/10.7916/D8ZW33DF |doi=10.7817/jameroriesoci.137.4.0805 |via=[[Библиотеки на Универзитет Колумбија]] |quote=Устоличувањето на Шах Исмаил се случило во Табриз веднаш по Битката кај Шарур, на 1 Џумада II 907/22 декември 1501 г..|doi-access=free }}</ref> | event_end = <!-- Default: "Disestablished" --> | date_end = 8 март | | event1 = Инвазија на [[Хотаки]]те | date_event1 = 1722 | event2 = Повторно освојување под [[Надер Шах]] | date_event2 = 1726–1729 | event3 = | date_event3 = | event4 = | date_event4 = | | event_pre = Воспоставување на [[Сафавидски ред]] од [[Сафи-ад-дин Ардабили]] | date_pre = 1301 | event_post = Крунисување на [[Надер Шах]] | date_post = 8 март 1736<ref>Elton L. Daniel, ''The History of Iran'' (Greenwood Press, 2001) p. 95</ref>||<!-- Flag navigation: Preceding and succeeding entities p1 to p5 and s1 to s5 --> | p1 = Ак Којунлу | p2 = Афрасијабска династија | p3 = Тимуриди | p4 = Михрабаниди | p5 = Ширваншах | p6 = Династија Кар-Кија | p7 = Марашијани | p8 = Бадуспаниди | s1 = Афшаридски Иран | s2 = Династија Хотак | s3 = Руско Царство | s4 = Отоманско Царство | image_flag = | flag_type_article = Flag of Iran#Safavid dynasty | flag_type = Flag (1576–1732)<ref>"...&nbsp;Орденот на лавот и сонцето, уред кој, барем од 17 век, се појавил на националното знаме на Сафавидите, лавот што го претставува „Али и сонцето славата на шиитската вера“, Михаил Борисович Пјотровски, Ј.М. Роџерс, Соби на Ермитаж во Сомерсет Хаус, Институт за уметност Кортол, ''Рајот на земјата: уметност од исламските земји: дела од државниот музеј Ермитаж и колекцијата Калили'', Престел, 2004, p. 178.</ref>| | image_coat = | symbol_type_article = Лав и Сонце | symbol_type = Грб<ref>{{cite book|last=Flaskerud|first=Ingvild|author-link=Ingvild Flaskerud|title=Visualizing Belief and Piety in Iranian Shiism|url=https://books.google.com/books?id=fH1pvM0AdNIC&pg=PA182|year=2010|publisher=A&C Black|isbn=978-1-4411-4907-7|pages=182–3}}</ref>| | image_map =Сефевиды.png | image_map_size = 200px | image_map_caption = Сафавидското Царство| | image_map2 = <!-- If second map is needed - does not appear by default --> | image_map2_caption = | | capital = {{plainlist| * [[Табриз]] <small>(1501–1555)</small> * [[Казвин]] <small>(1555–1598)</small> * [[Исфахан]] <small>(1598–1736)</small> }} | capital_exile = <!-- If status="Exile" -->| | national_motto = | national_anthem = | common_languages = {{plainlist| * [[персиски јазик]]{{ref label|b-Persian|b}} * [[азерски јазик]]{{ref label|c-Azerbaijani|c}} * [[грузиски јазик]]/[[черкески јазик]]/[[ерменски јазик]]{{ref label|d-Georgian|d}} }} | religion = [[Дванаестници]] [[Шиизам]] (официјална) | currency = Туман, [[Абаси (валута)|Абаси]] (вклучено ''[[грузиски абаси|Абаси]]''), Шахи<ref>Ferrier, RW, ''A Journey to Persia: Jean Chardin's Portrait of a Seventeenth-century Empire'', p. ix.</ref> * 1 туман = 50 абази * 1 туман = 50 француски ливри * 1 туман = £3 6s 8d||<!-- Titles and names of the first and last leaders and their deputies --> | leader1 = [[Исмаил I]] <small>(прв)</small> | leader2 = [[Абас III]] <small>(последен)</small> | year_leader1 = 1501–1524 | year_leader2 = 1732–1736 | title_leader = [[Список на персиски владетели|Шах]] | title_deputy = [[Список на сафавидски везири|Голем везир]] | deputy1 = [[Амие Закарија]] <small>(прв)</small> | year_deputy1 = 1501–1507 | deputy2 = [[Надер Шах]] <small>(последен)</small> | year_deputy2 = 1729–1736 | legislature = [[Државен совет]]||<!-- Area and population of a given year --> | stat_year1 = 1630<ref name="OxfordArea">{{Cite book|last1=Bang|first1=Peter Fibiger|url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92|title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience|last2=Bayly|first2=C. A.|last3=Scheidel|first3=Walter|date=2020-12-02|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-977311-4|location=|pages=92–94|language=en}}</ref> | stat_area1 = 2900000 | stat_pop1 = <!-- population (w/o commas or spaces), population density is calculated if area is also given --> | stat_year2 = | stat_area2 = | stat_pop2 = | stat_year3 = | stat_area3 = | stat_pop3 = | stat_year4 = | stat_area4 = | stat_pop4 = | stat_year5 = | stat_area5 = | stat_pop5 = | footnotes = {{note label|a|a}} Државна религија.<ref>''The New Encyclopedia of Islam'', Ed. Cyril Glassé, (Rowman & Littlefield Publishers, 2008), 449.</ref> {{note label|b-Persian|b}} Официјален јазик,<ref name="Roemer 189" /> кованица,<ref name="MatheeIranica">Rudi Matthee, "[http://www.iranicaonline.org/articles/safavids Safavids] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220901053617/https://iranicaonline.org/articles/safavids |date=2022-09-01 }}" во ''Encyclopædia Iranica'', пристапена на 4 април 2010 година. „Персискиот фокус се рефлектира и во фактот што теолошките дела почнале да се составуваат и на персиски јазик и со тоа што персиските стихови го замениле арапскиот јазик на монетите“. „Политичкиот систем што се појавил под нив имал преклопувачки политички и религиозни граници и основен јазик, персискиот, кој служел како литературен јазик, па дури и започнал да го заменува арапскиот како средство за теолошки дискурс.".</ref><ref>Ronald W Ferrier, ''The Arts of Persia''. Yale University Press. 1989, p. 9.</ref> цивилна администрација,<ref name="Perry">John R Perry, "Turkic-Iranian contacts", ''Encyclopædia Iranica'', January 24, 2006: "...&nbsp;пишаниот персиски јазик, јазикот на високата литература и цивилната администрација, останал практично незасегнат по статус и содржина"</ref> суд (од кога Исфахан станал главен град),<ref name="Cyril Glassé 2003, pg 392"/> литературен,<ref name="MatheeIranica" /><ref name="Perry"/><ref>Arnold J. Toynbee, ''A Study of History'', V, pp. 514–515. Excerpt: "во екот на режимите на Могалите, Сафавидите и Османлиите, новиот персиски бил покровител како јазик на „literae humaniores“ од страна на владејачкиот елемент во целото ова огромно царство, додека исто така бил употребуван како официјален јазик на администрација во оние две третини од нејзиното царство што се наоѓале во границите на Сафавидите и Могалите"</ref> теолошки дискурс,<ref name="MatheeIranica"/> дипломатска кореспонденција, историографија,<ref name="mazzaoui" /> верски постови засновани на суд.<ref>Ruda Jurdi Abisaab. "Иран и Либан пред независноста“ во Хучанг Есфандијар Чехаби, „Далечни односи: Иран и Либан во последните 500 години“, IB Tauris 2006, стр. 76: „Иако арапскиот јазик сè уште бил медиум за религиозно школско изразување, токму во времето на Сафавидите, хадиските компликации и доктриналните дела од сите видови се преведувале на персиски јазик. Амилите (либанските научници од шиитска вероисповед) кои оперирале преку верските места на судот, биле принудени да го совладаат персискиот јазик; нивните ученици ги преведеле нивните упатства на персиски. Персинизацијата отишла рака под рака со популаризацијата на „мејнстрим“ шиитското верување."</ref> {{note label|c-Azerbaijani|c}} двор,<ref>{{cite journal|last1=Floor|first1=Willem|last2=Javadi|first2=Hasan|title=The Role of Azerbaijani Turkish in Safavid Iran|journal=Iranian Studies|date=2013|volume=46|issue=4|pages=569–581|doi=10.1080/00210862.2013.784516|s2cid=161700244}}</ref><ref>{{cite book|last1=Hovannisian|first1=Richard G.|last2=Sabagh|first2=Georges|author-link1=Richard G. Hovannisian|title=The Persian Presence in the Islamic World|url=https://archive.org/details/persianpresencei0000unse|date=1998|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0521591850|page=[https://archive.org/details/persianpresencei0000unse/page/n263 240]}}</ref><ref>{{cite book|last1=Axworthy|first1=Michael|title=The Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant|date=2010|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-0857721938|page=33}}</ref> верски великодостојници, војска,<ref name="mazzaoui" /><ref name="savory07">{{cite book |author=[[Roger Savory]] |title=Iran Under the Safavids|url=https://books.google.com/books?id=v4Yr4foWFFgC&pg=PA213|year=2007|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-04251-2|page=213|quote=ќизилбаш вообичаено зборувал азариски турски на дворот, како и самите сафавидски паши; недостатокот на познавање на персискиот јазик можеби придонел за опаѓање од чистите класични стандарди од поранешните времиња}}</ref><ref name="cambridgesafa" /><ref>{{Cite book|last=Price|first=Massoume|year=2005|title=Iran's Diverse Peoples: A Reference Sourcebook|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-993-5|url=https://books.google.com/books?id=gzpdq679oJwC&pg=PA66|page=66|quote=Шахот бил мајчин турски јазик и пишувал поезија на азербејџански јазик.}}</ref> мајчин јазик,<ref name="mazzaoui" /> поезија.<ref name="mazzaoui" /> {{note label|d-Georgian|d}} двор.<ref>{{harvnb|Blow|2009|pp=165–166}} "[на дворот] се зборувало и грузиски, черкески и ерменски, бидејќи тоа биле мајчини јазици на многу гулами, како и на голем дел од жените од харемот. Фигуероа го слушнал Абас како зборува грузиски, што несомнено го стекнал од неговите грузиски гулами и наложници."</ref> }} '''Сафавидски Иран''' или '''Сафавидска Персија''', наречено и '''Сафавидско Царство''', {{Efn|{{langx|fa|شاهنشاهی صفوی}} ''{{Трансл|fa|Šāhanšāhi-ye Safavi}}''.}} — една од најголемите [[иран]]ски царства по [[Исламско освојување на Персија|муслиманското освојување на Персија]] во 7 век, со кое владеела династијата Сафавиди од 1501 до 1736 година.<ref>[[Helen Chapin Metz]], ed., ''Iran, a Country study''. 1989.</ref><ref>Emory C. Bogle.</ref><ref>Stanford Jay Shaw.</ref><ref>Andrew J. Newman, ''Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire'', IB Tauris (March 30, 2006).</ref> Често се смета за почеток на [[Историја на Иран|современата иранска историја]], сафавидскиот шах Исмаил I ги воспоставил Дванаесетте како деноминација на [[Шиизам|шиитскиот ислам]] како официјална религија на царството, означувајќи една од најважните пресвртници во [[Историја на исламот|историјата на исламот]].<ref name="savoryeiref">{{Наведена енциклопедија|location=[[Leiden]] and [[Boston]]}}</ref> [[Иран]]ска династија вкоренета во [[Суфизам|суфискиот]] сафавидски ред <ref name="Matthee 2021">{{Наведена книга|title=The Safavid World|last=Baltacıoğlu-Brammer|first=Ayşe|publisher=[[Routledge]]|year=2021|isbn=978-1-003-17082-2|editor-last=Matthee|editor-first=Rudi|edition=1st|series=Routledge Worlds|location=[[New York City|New York]] and [[London]]|pages=15–36|chapter=The emergence of the Safavids as a mystical order and their subsequent rise to power in the fourteenth and fifteenth centuries|doi=10.4324/9781003170822|chapter-url=https://books.google.com/books?id=gWBCEAAAQBAJ&pg=PA15}}</ref> основан од [[Курди|курдски]] [[Шеик|шеици]],<ref> * Мате, Руди. (2005). ''Потрагата по задоволство: дрога и стимуланси во иранската историја, 1500-1900''. Прес на Универзитетот Принстон. стр. 18; "''Сафавидите, како Иранци со курдско потекло и со неплеменско потекло(...)"''. * Савори, Роџер. (2008). "EBN BAZZĀZ". ''Енциклопедија Ираника, кн. VIII, Фас. 1''. стр. 8. „„Оваа официјална верзија содржи текстуални промени дизајнирани да го прикријат курдското потекло на семејството Сафавиди и да го оправдаат нивното тврдење дека потекнуваат од имамите."'' * Аморети, Бјанкамарија Скарсија; Мети, Руди. (2009). „Династија на Афавидите“. Во Еспозито, Џон Л. (уред.) ''Оксфордска енциклопедија на исламскиот свет''. Прес на Универзитетот Оксфорд. „Од курдско потекло, Сафавидите започнале како сунитски мистичен ред.(...)"''</ref> таа во голема мера се мешала со туркомански,<ref> *Ромер, Х.Р. (1986). „Периодот на Сафавидите“ во Џексон, Питер; Локхарт, Лоренс. „Историјата на Иран, кн. 6: Тимуридскиот и Сафавидскиот период''. Прес на Универзитетот Кембриџ. стр. 214, 229 *Блоу, Дејвид (2009). „Шах Абас: Немилосрдниот крал кој стана иранска легенда“. I.B.Tauris. стр. 3 *Савори, Роџер М.; Карамустафа, Ахмет T. (1998) ''ESMĀʿĪL I ṢAFAWĪ''. ''Енциклопедија Ираника Vol. VIII, Фас. 6'', стр. 628-636 *Гереглу, Киумарс (2016). ''ХАЈДАР ṢАФАВИ''. ''Енциклопедија Ираника''</ref> [[Грузијци|грузиски]],<ref>Аптин Канбаги (2006) „Огнот, ѕвездата и крстот: малцинските религии во средновековниот и раниот век''.</ref> [[Черкези|черкески]], {{Sfn|Yarshater|2001}} {{Sfn|Khanbaghi|2006}} и понтички грчки <ref name="Anthony Bryer 1975">Anthony Bryer.</ref> достоинственици и бил [[Туркиски јазици|турски јазик]].<ref>{{Ираника|iran-ii2-islamic-period-page-4}}, "The origins of the Safavids are clouded in obscurity.</ref> Од нивната база во Ардабил, Сафавидите воспоставиле контрола над делови од Голем Иран и повторно го потврдиле иранскиот идентитет на регионот,<ref>''Why is there such confusion about the origins of this important dynasty, which reasserted Iranian identity and established an independent Iranian state after eight and a half centuries of rule by foreign dynasties?''</ref> со што станале првата домородна династија по Бујдите која основала национална држава официјално позната како Иран.<ref>{{Наведена книга|title=Early Islamic Iran|last=Herzig, Edmund|last2=Stewart, Sarah|publisher=I. B. Tauris.|year=2011}}</ref> Сафавидите владееле од 1501 до 1722 година (доживувајќи кратка реставрација од 1729 до 1736 и 1750 до 1773 година) и, на нивниот врв, тие го контролирале целиот сегашен [[Иран]], [[Азербејџан]], [[Бахреин]], [[Ерменија]], источна [[Грузија]], делови од [[Северен Кавказ]] вклучувајќи ги [[Русија]], [[Ирак]], [[Кувајт]] и [[Авганистан]], како и делови од [[Турција]], [[Сирија]], [[Пакистан]], [[Туркменистан]] и [[Узбекистан]]. И покрај нивното изумирање во 1736 година, наследството што го оставиле зад себе било оживувањето на Иран како економско упориште меѓу Истокот и Западот, воспоставувањето на ефикасна држава и [[бирократија]] заснована на „[[Поделба на власта|проверки и рамнотежи]]“, нивните архитектонски иновации и покровителство за парична казна и уметности. Сафавидите, исто така, оставиле свој белег до сегашната ера со воспоставување на Дванаесетте како државна религија на Иран, како и ширење на шиитскиот ислам во поголемите делови на [[Среден Исток|Блискиот Исток]], [[Средна Азија]], [[Кавказ]], [[Мала Азија|Анадолија]], [[Персиски Залив|Персискиот Залив]] и [[Месопотамија]]. == Заднина == [[Податотека:Qezelbash.JPG|мини|Манекен (кукла) на сафавидски војник Кизилбаш, кој покажува карактеристична црвена капа (палата Садабад, Техеран)]] Историјата на [[Сафавиди]]те започнува со основањето на о ''[[Сафавија]]'' од страна на нејзиниот истоимен основач [[Сафи-ад-дин Ардабили]] (1252–1334). Во 700/1301 година, Сафи ал-Дин го презел водството на Захедија, значаен [[Суфизам|суфиски]] ред во Гилан, од неговиот духовен учител Захед Гилани. Поради големата духовна харизма на Сафи ал-Дин, редот подоцна бил познат како Сафавија. Редот на Сафавидите наскоро добил големо влијание во градот Ардабил, а Хамдула Мустауфи забележал дека повеќето од жителите на Ардабил биле следбеници на Сафи ал-Дин. Религиозната поезија од Сафи ал-Дин, напишана на староазариски јазик <ref name="Yar">{{Ираника|azerbaijan-vii}}</ref> — денес веќе исчезнат [[Ирански јазици|северозападен ирански јазик]] — и придружена со парафраза на персиски што помага во неговото разбирање, опстанала до денес и има јазично значење.<ref name="Yar" /> По Сафи ал-Дин, раководството на Сафавија преминало на Садр ал-Дин Муса († 794/1391–92). Редот во тоа време бил трансформиран во религиозно движење кое водело религиозна пропаганда низ Иран, Сирија и Мала Азија, и најверојатно го задржала своето сунитско потекло во тоа време. Раководството на редот преминало од Садр уд-Дин Муса на неговиот син Хваџа Али († 1429) и за возврат на неговиот син Ибрахим († 1429–47). Кога Шејх Џунајд, синот на Ибрахим, го презел раководството на Сафавијата во 1447 година, историјата на движењето на Сафавидите била радикално променета. Според историчарот Роџер Савори, „''шеикот Џунајд не бил задоволен со духовниот авторитет и тој барал материјална моќ''“. Во тоа време, најмоќната династија во Иран била онаа на Кара Којунлу, „''Црните овци''“, чиј владетел Џахан Шах му наредил на Џунајд да го напушти Ардабил или во спротивно ќе донесе уништување и пропаст врз градот. Џунајд побарал засолниште кај ривалот на Кара Којунлу, Јахан Шах, Ак Којунлу (Туркоманци од Белите Овци) [[Хан|Кан]] Узун Хасан и ја зацврстил својата врска со тоа што се оженил со сестрата на Узун Хасан, Хадија Бегум. Џунајд бил убиен за време на упад во териториите на Ширваншах и бил наследен од неговиот син Хајдар Сафави. Хајдар се оженил со Марта Аламшах Бегом,<ref name="Anthony Bryer 1975">Anthony Bryer.</ref> ќерката на Узун Хасан, која го родила Исмаил I, основач на династијата Сафавиди. Мајката на Марта Теодора — попозната како Деспина Катун <ref>Peter Charanis.</ref> — била [[Понтски дијалект|понтиска грчка]] принцеза, ќерка на великиот [[Комнини|комнин]] Јован IV од Требизонд. Таа била мажена за Узун Хасан <ref>Anthony Bryer, ''open citation'', p. 136.</ref> во замена за заштита на Големите Комнини од [[Османлиите]]. По смртта на Узун Хасан, неговиот син Јакуб се чувствувал загрозен од растечкото религиозно влијание на Сафавидите. Јакуб се здружил со Ширваншах и го убил Хајдар во 1488 година. Во тоа време, најголемиот дел од Сафавија биле номадски кланови Огузи кои зборувале турски јазик од [[Мала Азија]] и Азербејџан и биле познати како Кизилбашки „''Црвени Глави''“ поради нивната посебна црвена покривка. Кизилбашите биле воини, духовни следбеници на Хајдар и извор на сафавидската воена и политичка моќ. По смртта на Хајдар, Сафавија се собрала околу неговиот син Али Мирза Сафави, кој исто така бил прогонуван и потоа убиен од Јакуб. Според официјалната сафавидска историја, пред да почине, Али го назначил својот млад брат Исмаил за духовен водач на Сафавија. == Историја == === Исмаил I (1501-1524) === ==== Иран пред владеењето на Исмаил ==== [[Податотека:Ismail_declares_himself_shah_by_entering_Tabriz,_Chingiz_Mehbaliyev.jpg|десно|мини| Исмаил се декларира како „Шах“ со влегување во Табриз; неговите трупи пред Табриз]] По падот на [[Тимуриди|Тимуридското Царство]] (1370–1506), Иран бил политички расцепкан, што предизвикало голем број религиозни движења. Пропаѓањето на политичкиот авторитет на Тамерлан создало простор во кој неколку верски заедници, особено шиитските, би можеле да дојдат до израз и да се здобијат со важност. Меѓу нив имало голем број суфиски братства, Хуруфи, Нуктави и Мушашаи. Од овие различни движења, Сафавидските Кизилбаши биле политички најотпорни и поради неговиот успех Шах Исмаил I добил политичка важност во 1501 година <ref>Virani, Shafique N. ''The Ismailis in the Middle Ages: A History of Survival, A Search for Salvation'' (New York: Oxford University Press), 2007, p.113.</ref> Имало многу локални држави пред иранската држава основана од Исмаил.<ref>The writer Ṛūmlu documented the most important of them in his history.</ref> Најважните локални владетели околу 1500 година биле: * Хусајн Бајкара, Тимуридскиот владетел на Херат * Алванд Мирза, Ак Којунлу [[Хан|Кан]] од Табриз * Мурад Бег, Ак Којунлу владетел на Ирак ал-Аџам * Фарок Јашар, шах на Ширван * Бади Алзаман Мирза, локален владетел на Балх * Хусајн Кија Чалави, локален владетел на Семнан * Мурад Бег Бајандар, локален владетел на Јазд * Султан Махмуд ибн Низам ал-Дин Јахја, владетел на Систан * Неколку локални владетели на [[Мазендеран]] и [[Гилан]] како: Бисотун II, Ашраф ибн Таџ ал-Давла, Мирза Али и Кија Хусеин II. Исмаил можел да ги обедини сите овие земји под Иранското Царство што го создал. ==== Подем ==== [[Податотека:Сефи_1-й_1629-42.jpg|десно|мини| Една од првите дејствија што ги извршил шах Исмаил I од династијата Сафавиди било прогласувањето на Дванаесетте деноминација на [[Шиизам|шиитскиот ислам]] за официјална религија на неговата новооснована Персиска империја, предизвикувајќи секташки тензии на [[Среден Исток|Блискиот Исток]] кога ги уништил гробниците. од абасидните калифи, сунитскиот имам Абу Ханифа ел-Нуман и [[Суфизам|муслиманскиот]] подвижник Шуфи Абдул Кадир Гилани во 1508 година <ref name="Masters 2009">{{Наведена енциклопедија|location=[[New York City|New York]]|access-date=21 June 2022}}</ref>]] Династијата Сафавиди била основана околу 1501 година од Шах Исмаил I.<ref name="ismailsafaviiranica">"Ismail Safavi" ''Encyclopædia Iranica''</ref> Неговото потекло е спорно: јазикот што го користел не е идентичен со јазикот на неговата „''раса''“ или „''националност''“ и бил двојазичен од раѓање.<ref name="Mino">V. Minorsky, "The Poetry of Shāh Ismā‘īl I", ''Bulletin of the School of Oriental and African Studies'', University of London 10/4 (1942): 1006–53.</ref> Исмаил имал мешано [[Туркмени|туркоманско]], [[Курди|курдско]], понтиско грчко и [[Грузијци|грузиско]] потекло и бил директен потомок на курдскиот [[Суфизам|муслимански]] мистик шеик Сафи ал-Дин.<ref> * Ромер, Х.Р. (1986). „Периодот на Сафавидите“ во Џексон, Питер; Локхарт, Лоренс. „Историјата на Иран, кн. 6: Тимуридскиот и Сафавидскиот период''. Прес на Универзитетот Кембриџ. стр. 214, 229 * Удар, Дејвид (2009). „Шах Абас: Немилосрдниот крал кој стана иранска легенда“. I.B.Tauris. стр. 3 * Савори, Роџер М.; Карамустафа, Ahmet T. (1998) ''ESMĀʿĪL I ṢAFAWĪ''. ''Encyclopaedia Iranica Vol. VIII, Фас. 6'', стр. 628-636 * Гереглу, Киумарс (2016). ''ХАЈДАР ṢАФАВИ''. ''Енциклопедија Ираника''</ref> Како таков, тој бил последен во низата на наследните Големи мајстори на редот Сафавидија, пред неговото искачување во владејачка династија. Исмаил бил познат како храбар и харизматичен млад, ревносен во однос на неговата вера во [[Шиизам|шиитскиот ислам]] и верувал дека има божествено потекло - практично обожуван од неговите следбеници Кизилбаши. Во 1500 година, Исмаил I го нападнал соседниот Ширван за да се одмазди за смртта на неговиот татко, шеикот Хајдар, кој бил убиен во 1488 година од владејачкиот Ширваншах, Фарух Јасар. Потоа, Исмаил заминал во освојувачка кампања, заземајќи го Табриз во јули 1501 година, каде што се устоличил во Шах на Азербејџан,<ref>Richard Tapper.</ref><ref>Lawrence Davidson, Arthur Goldschmid, ''A Concise History of the Middle East'', Westview Press, 2006, p. 153.</ref> се прогласил себеси за крал на кралевите (''шаханшах'') на Иран <ref>George Lenczowski, "Iran under the Pahlavis", Hoover Institution Press, 1978, p. 79: "Ismail Safavi, descendant of the pious Shaykh Ishaq Safi al-Din (d. 1334), seized Tabriz assuming the title of Shahanshah-e-Iran".</ref><ref>Stefan Sperl, C. Shackle, Nicholas Awde, "Qasida poetry in Islamic Asia and Africa", Brill Academic Pub; Set Only edition (February 1996), p. 193: "Like Shah Ni'mat Allah-i Vali he hosted distinguished visitors among them Ismail Safavi, who had proclaimed himself Shahanshah of Iran in 1501 after having taken Tabriz, the symbolic and political capital of Iran".</ref><ref>Heinz Halm, Janet Watson, Marian Hill, ''Shiʻism'', translated by Janet Watson, Marian Hill, Edition: 2, illustrated, published by Columbia University Press, 2004, p. 80: "...he was able to make his triumphal entry into Alvand's capital Tabriz.</ref> и ковал монети во негово име, прогласувајќи го шиизмот како официјална религија на неговиот домен. Воспоставувањето на Дванаестоимамски шиизам како државна религија на сафавидскиот Иран довело до тоа разни шиитски редови (''тарика'') отворено да ја декларираат својата шиитска позиција, а други веднаш да го прифатат шиитскиот ислам. Меѓу нив, основачот на еден од најуспешните редови на Шуфи, Шах Ниматула Вали (починал. 1431 година), го следел своето потекло од првиот имам на Исмаили, Мухамед ибн Исмаил, како што е потврдено во една песна, како и во друга необјавена литературна композиција. Иако Шах Ниматула очигледно бил сунитски муслиман, редот Ниматулахи набргу ја објавил својата приврзаност кон шиитскиот ислам по подемот на династијата Сафавиди.<ref>Virani, Shafique N. ''The Ismailis in the Middle Ages: A History of Survival, A Search for Salvation'' (New York: Oxford University Press), 2007, 113.</ref> [[Податотека:Map_Safavid_persia.png|лево|мини|250x250пкс| Обемот на царството на Шах Исмаил во [[Југозападна Азија|Западна Азија]]]] Иако Исмаил I првично се здобил со владеење само над Азербејџан, Сафавидите на крајот ја добиле борбата за власт над цел Иран, која се одвивала речиси еден век помеѓу различни династии и политички сили. Една година по неговата победа во Табриз, Исмаил I го презел најголемиот дел од Иран како дел од неговата територија и во рок од 10 години воспоставил целосна контрола над сето тоа. Исмаил ја следел линијата на иранските и туркменските владетели пред да ја преземе титулата „''Падишах-и-Иран''“, која претходно ја имале Узун Хасан и многу други ирански кралеви.<ref>H.R. Roemer, The Safavid Period, in Cambridge History of Iran, Vol.</ref> Отоманските султани му се обраќале како ''крал на иранските земји и наследник на Џамшид и Каи Хосроу''.<ref>"Iranian identity iii.</ref> Започнувајќи со самото поседување на Азербејџан, Ширван, јужен Дагестан (со неговиот важен град [[Дербент]]) и [[Ерменија]] во 1501 година,<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=MOuVAgAAQBAJ&pg=PA43|title=Immortal, Updated Edition: A Military History of Iran and Its Armed Forces|last=Ward|first=Steven R.|publisher=Georgetown University Press|year=2014|isbn=978-1-62616-032-3|page=43|author-link=Steven R. Ward}}</ref> Ерзинџан и Ерзурум паднале под негова власт во 1502 година,<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=LKpEBAAAQBAJ&pg=PA289|title=Eastern Turkey: An Architectural & Archaeological Survey, Volume II|last=Sinclair|first=T.A.|publisher=Pindar Press|year=1989|isbn=978-1-904597-75-9|page=289|author-link=Thomas Alan Sinclair}}</ref> Хамадан во 1503 година, Шираз и Керман во 1504 година, [[Дијарбекир]], Наџаф и Карбала во 1507 година, [[Ван (покраина)|Ван]] во 1508 година, [[Багдад]] во 1509 година и Херат, како и други делови на Хорасан, во 1510 година. Во 1503 година, кралствата Картли и Кахети станале негови вазали.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=PxQpmg_JIpwC&pg=PA165|title=Edge of Empires: A History of Georgia|last=Rayfield|first=Donald|publisher=Reaktion Books|year=2013|isbn=978-1-78023-070-2|page=165|author-link=Donald Rayfield}}</ref> До 1511 година, [[Узбеци]]те на североисток, предводени од нивниот Кан Мухамед Шајбани, биле протерани далеку на север, преку [[Аму Дарја|реката Окс]], каде што продолжиле да ги напаѓаат Сафавидите. Одлучувачката победа на Исмаил над Узбеците, кои го окупирале поголемиот дел од Хорасан, ги обезбедила источните граници на Иран, а Узбеците никогаш не се прошириле повеќе надвор од [[Хиндукуш]]. Иако Узбеците продолжиле да вршат повремени напади во [[Хорасан]], Сафавидите можеле да ги држат подалеку во текот на целото свое владеење. ==== Почеток на судирите со Османлиите ==== [[Податотека:The Battle between Shah Ismail and Abul-Khayr Khan.jpg|мини|Битката на Исмаил со узбекистанскиот воен лидер Мухамед Шајбани Кан во 1510 година, на фолио од ''Кебир Мусавер Силсилнаме.'' По битката, Исмаил наводно го позлатил черепот на Шајбани Кан за да го користи како чаша за вино.]] [[Податотека:Battle_of_Chaldiran_(1514).jpg|мини|Уметничко дело од Битката кај Чалдиран.]] Попроблематично за Сафавидите било моќното соседно [[Отоманско Царство]]. Османлиите, сунитска династија, го сметале активното регрутирање на туркменските племиња од [[Мала Азија|Анадолија]] за сафавидската кауза како голема закана. За да се спротивстави на растечката моќ на Сафавидите, во 1502 година, [[Бајазит II|султанот Бајазит II]] насилно депортирал многу шиитски муслимани од [[Анадолија]] во другите делови на отоманското царство. Во 1511 година, бунтот на Шахкулу бил широко распространето прошиитско и про-сафавидско востание насочено против [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]] од внатрешноста на царството.<ref>{{Наведена книга|title=The Ottoman World|last=Christine Woodhead|date=15 Dec 2011|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-49894-7|page=94}}</ref> Понатаму, до раните 1510-ти, експанзионистичката политика на Исмаил ги турнал сафавидските граници во [[Мала Азија]] уште повеќе на запад. [[Османлиите]] набргу реагирале со голем упад во [[Источна Анадолија]] од страна на сафавидските гази под водство на Нур-Али Халифа. Оваа акција се совпаднала со стапувањето на османлискиот престол во 1512 година на султанот [[Селим I]], синот на [[Бајазит II]], и тоа претставувало casus belli што довело до одлуката на Селим да го нападне соседниот сафавидски Иран две години подоцна. Во 1514 година, султанот Селим I марширал низ Анадолија и стигнал до рамнината Чалдиран во близина на градот Хој, каде што се водела [[Битка кај Чалдиран|решавачка битка]]. Повеќето извори се согласуваат дека отоманската војска била најмалку двојно поголема од онаа на Исмаил;<ref name="ismailsafaviiranica"/> Понатаму, Османлиите ја имале предноста на артилерија, која и недостигала на сафавидската војска. Според историчарот Роџер Савори, „''планот на Салим бил да го освои Табриз и да го заврши освојувањето на Персија следната пролет.'' ''Меѓутоа, бунт меѓу неговите офицери кои одбиле да ја поминат зимата во Табриз го принудило да се повлече преку територијата што ја опустошиле сафавидските сили, осум дена подоцна''.“ <ref name="ismailsafaviiranica" /> Иако Исмаил бил поразен и неговиот главен град бил заземен, Сафавидското Царство преживеало. Војната помеѓу двете сили продолжила под водство на синот на Исмаил, цар Тахмасп I, и османлискиот султан [[Сулејман Величествениот]], додека Шах Абас не ја вратил областа изгубена од Османлиите до 1602 година. Последиците од поразот во Чалдиран биле и психолошки за Исмаил: поразот го уништил верувањето на Исмаил во неговата непобедливост, врз основа на неговиот божествен статус за кој сметал дека го поседува. Неговите односи со неговите следбеници Кизилбаши исто така биле суштински изменети. Племенските ривалства меѓу Кизилбашите, кои привремено престанале пред поразот во Чалдиран, повторно се појавиле во интензивна форма веднаш по смртта на Исмаил и довеле до десет години граѓанска војна (930–040/1524–1533) додека Шах Тахмасп не ја повратил контролата врз работите на државата. Во поголемиот дел од последната деценија од владеењето на Исмаил, домашните работи на царството биле надгледувани од таџикистанскиот везир Мирза Шах Хосеин до неговиот атентат во 1523 година <ref name="Streu 146">Streusand, p. 146.</ref> Битката во Чалдиран има и историско значење како почеток на повеќе од 300 години [[Османлиско-персиски војни|честа и сурова војна]] поттикната од геополитичките и идеолошките разлики меѓу Османлиите и иранските Сафавиди (како и последователните ирански држави) главно во однос на териториите во [[Источна Анадолија]], [[Кавказ]] и [[Месопотамија]]. Раната сафавидска моќ во Иран се засновала на воената моќ на Кизилбашите. Исмаил го искористил првиот елемент за да ја преземе власта во Иран. Но, избегнувајќи ја политиката по поразот во Чалдиран, тој ги оставил работите на владата на канцеларијата на ''вакил'' (главен администратор, ''вакил'' на турски). Наследниците на Исмаил, во прв ред Шах Абас I, успешно го намалиле влијанието на Кизилбашите врз државните работи. === Тахмасп (1524–1576) === ==== Граѓански судири за време на раното владеење на Тахмасп ==== [[Податотека:Tahmasb-1.jpg|мини|Шах Тахмасп, фреска на ѕидовите на палатата Чехел Сотоун]] Шах Тахмасп, младиот титуларен гувернер на Хорасан,<ref>Colin P. Mitchell, [http://www.iranicaonline.org/articles/tahmasp-i "Ṭahmāsp I"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150517061306/http://www.iranicaonline.org/articles/tahmasp-i|date=2015-05-17}} ''Encyclopædia Iranica'' (July 15, 2009).</ref> го наследил својот татко Исмаил во 1524 година, кога имал десет години и три месеци. Наследувањето било очигледно неспорно.<ref name="Streu 146">Streusand, p. 146.</ref> Тахмасп бил штитеник на моќниот ќизилбашки ''амир'' Али Бег Румлу (насловен ''„Див Султан Румлу“'' ), кој се гледал себеси како ''де факто'' владетел на државата. Румлу и Копек Султан Устајлу (кој бил последниот ''вакил'' на Исмаил) се етаблирале како ко-регенти на младиот шах.<ref name="Streu 146" /> Кизилбашите, кои сè уште страдале од наследството на Битката кај Чалдира, беа зафатени со внатрешни ривалства. Првите две години од владеењето на Тахмасп биле потрошени со напорите на Див Султан да го елиминира Устајлу од власт.<ref name="Streu 146" /> Оваа судска интрига довела директно до племенски судир. Почнувајќи од 1526 година избувнале периодични битки, кои започнале во северозападниот дел на Иран, но наскоро го вклучиле целиот Хорасан.<ref>H.R. Roemer, "The Safavid Period" in ''The Timurid and Safavid Periods'' ed. by Peter Jackson and Laurence Lockhart, volume 6 of ''The Cambridge History of Iran'' (Cambridge, U.K.: Cambridge University Press, 1968–1991) ("Roemer"), p. 233-34.</ref> Во отсуство на харизматична, месијанска фигура како младиот Исмаил, племенските водачи го вратиле својот традиционален прерогатив и се заканиле дека ќе се вратат во времето на локалните воени лидери. Скоро 10 години ривалските фракции на Кизилбашите се бореле помеѓу себе. Најпрво, најтешко претрпело племето Устајлу на Копек Султан, а тој самиот бил убиен во битка. Така Див Султан излегол како победник во првата борба за палатата, но тој станал жртва на Чуха Султан од Такалу, кој го свртел Тахмасп против својот прв ментор. Во 1527 година, Тахмасп ја покажал својата желба да го погуби со стрелање Див Солтан пред собраните двор. Такалу ги заменил Румлу како доминантно племе. Тие за возврат ниле бидат заменети со Шамлу, чијшто амир, Хусеин Кан, станал главен советник. Овој најнов водач управувал до 1534 година, кога бил сменет и погубен.<ref>Roemer, p. 234.</ref> При падот на Хусеин Кан, Тахмасп го потврдил своето владеење. Наместо да се потпира на друго туркменско племе, тој назначил персиски ''вакил''. Од 1553 година, четириесет години шахот можел да избегне да биде заробен во племенските предавства. Но, деценијата на граѓанска војна го изложило царството на странска опасност и Тахмасп морал да го сврти своето внимание на повторените напади од Узбеците.<ref>Romer, pp. 234–37.</ref> ==== Странски закани ==== Узбеците, за време на владеењето на Тахмасп, пет пати ги нападнале источните провинции на царството, а Османлиите под водство на [[Сулејман Величествениот|Сулејман I]] го нападнале Иран четири пати.<ref>[[Roger Savory]], ''Iran under the Safavids'', pp. 60–64.</ref> Децентрализираната контрола над узбекистанските сили била во голема мера одговорна за неможноста на Узбеците да направат територијален упад во Хорасан.<ref>Streusand, pp. 146–47.</ref> Оставајќи ги настрана внатрешните несогласувања, сафавидските благородници одговориле на заканата за Херат во 1528 година со тргнување на исток со Тахмасп (тогаш 17) и цврсто поразувајќи ги нумерички супериорните сили на Узбеците во Џам.<ref>Colin P. Mitchell, ''The Practice of Politics in Safavid Iran: Power, Religion and Rhetoric'' (London: I.B. Tauris, 2000), p. 59.</ref> Победата барем делумно произлегла од употребата на огнено оружје на Сафавидите, кое тие го набавувале и дупчеле уште од Чалдиран.<ref name="Streusand, p. 147">Streusand, p. 147.</ref> И покрај успехот со огнено оружје во Џам, Тахмасп сè уште немал доверба да ги ангажира нивните ривали Османлиите, избирајќи наместо да отстапи територија, често користејќи тактики на изгорена земја во процесот.<ref>Mikheil Svanidze, "The Amasya Peace Treaty between the Ottoman Empire and Iran (June 1, 1555) and Georgia," ''Bulletin of the Georgian National Academy of Sciences'', Vol. 3, pp. 191–97 (2009) ("Svanidze"), p. 191.</ref> Целта на Османлиите во кампањите од 1534 и 1548-1549 година, за време на [[Отоманско-персиска војна (1532–1555)|Османлиско-сафавидската војна 1532-1555]], била да ги постават браќата на Тахмасп (Сам Мирза и Алкас Мирза, соодветно) за шахови со цел Сафавидското Царство да го направат вазална држава. Иако во тие походи (и во 1554 година) Османлиите го зазеле Табриз, им недостигала комуникациска линија доволна за долго да го окупираат.<ref name="Streusand, p. 147">Streusand, p. 147.</ref> Сепак, со оглед на несигурноста во Ирак и неговата северозападна територија, Тахмасп го преселил својот двор од Табриз во Казвин. Во најтешката криза од владеењето на Тахмасп, османлиските сили во 1553–54 го зазеле [[Ереван]], Карабах и Нахџуван, уништиле палати, вили и градини и му се заканиле и на Ардабил. За време на овие операции агент на Самлу (тогаш ги поддржувал претензиите на Сем Мизра) се обидел да го отруе шахот. Тахмасп решил да ги прекине непријателствата и го испратил својот амбасадор во зимскиот кварт на Сулејман во Ерзурум во септември 1554 година и да бара мир.<ref>Svanidze, p. 192</ref> По привремените мандати следувал [[Договор од Амасија (1555)|потпишување на договор за мир]] во јуни 1555 година, со што завршила војната со Османлиите во следните две децении. Договорот бил првото официјално дипломатско признавање на Сафавидското Царство од страна на Османлиите.<ref>Streusand, p. 50.</ref> Според Мирот, Османлиите се согласиле да им ги вратат Ереван, Карабах и Нахџуван на Сафавидите и за возврат да ги задржат [[Месопотамија]] (Ирак) и [[источна Анадолија]]. Сулејман се согласил да им дозволи на сафавидските шиитски аџии да прават аџилак во [[Мека]] и [[Медина]], како и во гробниците на имами во Ирак и Арабија, под услов шахот да го укине ''табуруто'', проклетството на првите тројца праведни калифи.<ref>Max Scherberger, “The Confrontation between Sunni and Shiʻi Empires: Ottoman-Safavid Relations between the Fourteenth and the Seventeenth Centuries” in ''The Sunna and Shi'a in History: Division and Ecumenism in the Muslim Middle East'' ed. by Ofra Bengio & Meir Litvak (New York: Palgrave Macmillan, 2011) (“Scherberger”), p. 60.</ref> Тоа претставувало висока цена во однос на изгубената територија и престиж, но дозволило Сафавидското Царство да опстане, нешто што изгледало неверојатно во првите години од владеењето на Тахмасп. ==== Кралски бегалци: Бајазид и Хумајун ==== [[Податотека:Shah_soleiman_safavi.jpg|лево|мини| Шах Сулејман I и неговите дворјани, Исфахан, 1670 година, од Аликули Џабадар, а се чува во [[Санкт Петербург|Санкт Петербуршкиот]] институт за ориентални студии во Русија, откако го стекнал [[Николај II (Русија)|царот Николај II]]. Забележливи се двете [[Грузија|грузиски]] фигури со нивните имиња горе лево.]] Речиси истовремено со појавата на Сафавидското Царство, во [[Јужна Азија]] се развивало [[Могулско Царство|Могалското Царство]], основано од тимуридскиот наследник Бабур. Могалите се придржувале (во најголем дел) до толерантен сунитски ислам додека владееле со главно хиндуистичко население. По смртта на Бабур, неговиот син Хумајун бил протеран од неговите територии и бил под закана од неговиот полубрат и ривал, кој го наследил северниот дел од териториите на Бабур.<ref name="Richards 11">[[John F. Richards]], ''The Mughal Empire'' (Cambridge, U.K.: Cambridge University Press, c. 1995), p. 11.</ref> Морајќи да бега од град до град, Хумајун на крајот побарал засолниште во дворот на Тахмасп во Казвин во 1543 година. Тахмасп го примил Хумајун како вистински цар на династијата, и покрај фактот што Хумајун живеел во егзил повеќе од петнаесет години.<ref name="Richards 11" /><ref>Riazul Islam; ''Indo-Persian Relations: A Study of the Political and Diplomatic Relations between the Mughal Empire and Iran'' (Tehran: Iranian Cultural Foundation, 1970), pp. 22–47.</ref> Откако Хумајун го прифатил шиитскиот ислам (под екстремен притисок),<ref name="Richards 11" /> Тахмасп му понудил воена помош за да ги врати своите територии во замена за [[Кандахар]], кој ја контролирал копнената трговска рута помеѓу централен Иран и [[Ганг]]. Во 1545 година, здружените иранско-мугалски сили успеале да го заземат [[Кандахар]] и да го окупираат [[Кабул]].<ref>Savory, R, Iran under the Safavids, p. 66.</ref> Хумајун го предал Кандахар, но Тахмасп бил принуден да го врати во 1558 година, откако Хумајун го зазел по смртта на сафавидскиот гувернер. Хумајун не бил единствената кралска фигура која побарала засолниште во дворот на Тахмасп. Во Отоманското Царство настанал спор околу тоа кој ќе го наследи остарениот [[Сулејман Величествениот]]. Омилената сопруга на Сулејман, [[Рокселана|Хурем Султан]], била желна нејзиниот син, [[Селим II|Селим]], да стане следниот султан. Но, Селим бил алкохоличар, а другиот син на Хурем, [[Шехзаде Бајазит (син на Сулејман I)|Бајазит]], покажал многу поголема воена способност. Двајцата принцови се скарале и на крајот Бајазит се побунил против својот татко. Неговото писмо за каење никогаш не стигнало до Сулејман и тој бил принуден да побегне во странство за да избегне [[егзекуција]]. Во 1559 година Бајазит пристигнал во [[Иран]] каде Тахмасп му приредил топло добредојде. Сулејман бил желен да преговара за враќањето на неговиот син, но Тахмасп ги отфрлил неговите ветувања и закани сè додека, во 1561 година, Сулејман не направил компромис со него. Во септември истата година, Тахмасп и Бајазит уживале на банкет во Табриз кога Тахмасп одеднаш се преправал дека добил вест дека отоманскиот принц бил ангажиран во заговор против неговиот живот. Се собрала лута толпа и Тахмасп го ставил Бајазит во притвор, тврдејќи дека тоа е за негова сопствена безбедност. Тахмасп потоа му го предал принцот на отоманскиот амбасадор. Набргу потоа, Бајазит бил убиен од агенти испратени од неговиот татко.<ref>Nahavandi and Bomati pp. 284–286</ref> ==== Наследство на Шах Тахмасп ==== [[Податотека:Shah_Tahmasp_and_Humayun.jpeg|мини|Шах Тахмасп го поздравува прогонетиот Хумајун]] Кога младиот Шах Тахмасп го презеп престолот, Иран се наоѓал во тешка состојба. Но, и покрај слабата економија, граѓанската војна и странските војни на два фронта, Тахмасп успеал да ја задржи својата круна и да го задржи територијалниот интегритет на земјата (иако многу намалена од времето на Исмаил). Во текот на првите 30 години од неговото долго владеење, тој бил во можност да ги потисне внатрешните поделби со вршење контрола врз зајакната централна воена сила. Во војната против Узбеците тој покажал дека Сафавидите станале „барутно царство“. Неговата тактика во справувањето со [[Отоманско Царство|османлиската]] закана на крајот дозволила договор кој го зачувал мирот дваесет години. Во културните прашања, Тахмасп претседавал со оживувањето на ликовната уметност, која процветала под негово покровителство. Сафавидската култура честопати се восхитува поради градското планирање и архитектурата од големи размери, достигнувањата направени за време на владеењето на подоцнежните шахови, но уметностите на персиската минијатура, обврзувањето книги и [[калиграфија]]та, всушност, никогаш не добиле толку големо внимание како за време на неговото време.<ref>Savory, pp. 129–31.</ref> Тахмасп, исто така, ги засадил семињата кои, ненамерно, ќе предизвикаат промени многу подоцна. За време на неговото владеење, тој сфатил додека гледал на сопственото царство и на соседните [[Османлии]] дека има опасни сопернички фракции и внатрешни семејни ривалства кои биле закана за шефовите на државите. Не водејќи сметка за тоа, тие биле сериозна закана за владетелот, или уште полошо, можело да донесат пад на првиот или можело да доведат до непотребни судски интриги. Според ''Енциклопедија Ираника'', за Тахмасп, проблемот кружел околу воената племенска елита на царството, Кезелбаши, која верувала дека физичката близина и контролата на член на потесното семејство Сафавиди гарантира духовни предности, политичко богатство и материјален напредок.<ref name="Tahmāsp I">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.iranicaonline.org/articles/tahmasp-i|title=Tahmāsp I|accessdate=12 May 2015}}</ref> И покрај тоа што Тахмасп можел да поништи и занемари некои од неговите запрепастувања во врска со потенцијалните прашања поврзани со неговото семејство со тоа што неговите блиски директни машки роднини, како што се неговите браќа и синови, рутински биле префрлени на различни гувернери во царството, тој разбрал и сфати дека секое долгорочно решенијата главно би вклучувале минимизирање на политичкото и военото присуство на Ќезелбаш во целина. Според ''Енциклопедија Ираника'', неговиот татко и основач на земјата, Исмаил I, го започнал овој процес на бирократско ниво бидејќи назначил голем број истакнати Персијци на моќни бирократски позиции, и може да се види дека тоа продолжило во долгите и блиски односи на Тахмасп со главниот везир, Кази Јахан од Казвин, по 1535 година.<ref name="Tahmāsp I" /> Додека Персијците продолжиле да ја исполнуваат својата историска улога како администратори и свештенички елити под Тахмасп, до тогаш малку било направено за да се минимизира воената улога на Кезелбашите.<ref name="Tahmāsp I" /> Затоа, во 1540 година, шахот Тахмас ја започнал првата од серијата инвазии на регионот на [[Кавказ]], кои биле наменети како обука и вежбање за неговите војници, како и главно враќање на огромен број [[Христијанство|христијански]] [[черкези]] и [[Грузијци|грузиски]] робови, кои требало да ја формираат основата на воениот ропски систем,<ref name="Streusand, p. 148">Streusand, p. 148.</ref> слично како и [[јаничар]]ите од соседното Отоманско Царство,<ref name="iranicaonline.org">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.iranicaonline.org/articles/barda-v|title=BARDA and BARDA-DĀRI v. Military slavery in Islamic Iran|accessdate=15 April 2014}}</ref> како и во исто време формирање на нов слој во иранското општество составено од етнички [[Кавкаски народи|Кавказци]]. При четвртата инвазија во 1553 година, станало јасно дека Тахмасп ја следел политиката на анексија и преселување додека ја добил контролата над [[Тбилиси]] (Тифлис) и регионот Картли додека физички префрлил повеќе од 30.000 луѓе во централните ирански делови.<ref name="Tahmāsp I" /> Според ''Encyclopædia Iranica'', ова претставувало почетна точка за корпусот на ''ḡolāmān-e ḵāṣṣa-ye-e šarifa'', или ''кралските робови'', кои ќе доминираат со војската на Сафавидите во поголемиот дел царството. Како што не-туркоманите се преобратиле во ислам, овие черкески и грузиски холамани (исто така напишани како ''гулами'') биле целосно неограничени од лојалноста на кланот и роднинските обврски, што било привлечна карактеристика за владетелот како Тахмасп чие детство и воспитување биле длабоко погодени од племето Кезелбаши.<ref name="Tahmāsp I" /> За возврат, многу од овие трансплантирани жени станале сопруги и наложници на Тахмасп, а сафавидскиот харем се појавил како конкурентна, а понекогаш и смртоносна, арена на етничката политика додека Туркменистански, Черкези и Грузијки и се натпреварувале меѓу себе за вниманието на шахот.<ref name="Tahmāsp I" /> Иако првите војници-робови не биле организирани до владеењето на Абас I, за време на Тахмасп, Кавкасците станале важни членови на кралското домаќинство, [[Харем]]от и во цивилната и воената администрација,<ref name="Manz">{{Наведена енциклопедија|access-date=1 April 2014}}</ref><ref name="books.google.nl">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=qcPZ1k65pqkC&pg=PA494|title=Islamic Societies to the Nineteenth Century: A Global History|last=Lapidus|first=Ira M.|publisher=Cambridge University Press|year=2012|isbn=978-0-521-51441-5|page=494|author-link=Ira M. Lapidus}}</ref> и со тоа станале нивни начин за евентуално да станат интегрален дел од општеството. Една од сестрите на Тахмасп се омажила за Черкезинец, кој ја искористил неговата дворска канцеларија за да се здружи со ќерката на Тахмасп, Пари Кан Канум за да се наметнат во последователни прашања по смртта на Тахмас. По [[Договор од Амасија (1555)|мирот во Амасија]], Тахмасп се подложил на она што тој го нарекол „''искрено покајание''“. Тасмасп во исто време го отстранил својот син Исмаил од неговите следбеници Кизилбаши и го затворил во Кахкаха. Освен тоа, тој започнал да ја зацврстува шиитската практика. Така на пример, тој ја забранил во новата престолнина на Казвин поезијата и музиката што не ги почитуваше Али и дванаесетте имами. Тој, исто така, ги намалил даноците на областите кои биле традиционално шиитски, ги регулирал услугите во џамиите и ангажирал шиитски пропагандисти и шпиони. Се практикувало изнуда, заплашување и малтретирање против сунитите.<ref>Rosemary Stanfield Johnson, "Sunni Survival in Safavid Iran: Anti-Sunni Activities during the Reign of Tahmasp I," ''Iranian Studies,'' vol. 27, pp. 123–33 (1994), pp. 125–26, 128–31</ref> Кога Тахмасп починал во 984/1576 година, на надворешен план немало некакви поголеми немири, со сигурни граници и без непосредна закана ниту од Узбеците, ниту од Османлиите. Она што останало непроменето, сепак, било постојаната закана од локално незадоволство од слабата централна власт. Таа состојба не се променила (и всушност се влошила) додека внукот на Тахмасп, Абас I, не го презел престолот. === Хаос под синовите на Тахмасп === По смртта на Тахмасп, поддршката за наследник се соединила околу два од неговите девет сина; поддршката поделена на етнички линии - Исмаил бил поддржан од повеќето туркменски племиња, како и неговата сестра Пари Кан Канум, нејзиниот чичко од черкеско потекло Шамхал Султан, како и остатокот од Черкезите, додека Хајдар бил главно поддржан од Грузијците на дворот, иако имал поддршка и од Туркменецот Устајлу.<ref>Roemer. pp. 250–51.</ref> Исмаил бил затворен во Кахаха од 1556 година од неговиот татко под обвинение за заговор за државен удар, но неговиот избор бил обезбеден кога 30.000 приврзаници на Кизилбашите демонстрирале пред затворот.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=TVObCwAAQBAJ|title=Iran at War: 1500-1988|last=Farrokh|first=Kaveh|publisher=Bloomsbury Publishing|year=2011|isbn=978-1-78096-240-5|author-link=Kaveh Farrokh}}</ref> Набргу по поставувањето на Исмаил II на 22 август 1576 година, Хајдар бил обезглавен. ==== Исмаил II (1576–1577) ==== 14-месечното владеење на Исмаил било забележливо по две работи: постојаното крвавење на неговите роднини и другите (вклучувајќи ги и неговите поддржувачи) и неговото пресвртување на религијата. Тој ги убил сите негови роднини, освен неговиот постар брат, Мохамад Кудабанда, кој, како речиси слеп, не бил вистински кандидат за престолот, и трите сина на Мохамад, Хамза Мирза, Абас Мирза и Абу Талиб Мирза.<ref>Streusand, p. 149.</ref> Иако убиствените дејствија на Исмаил може да се објаснат со политичка претпазливост (османлиските султани повремено ја чистеле крвната линија за да ги спречат ривалите за наследување <ref>Roemer, p. 251.</ref> ), неговите постапки против шиитите укажуваат на одмазда против неговиот татко, кој се гледал себеси како побожен практичар. Исмаил се обидел повторно да го воведе сунитското православие. Но, дури и овде можеби имало практични политички размислувања; имено, „''загриженост за претерано моќната позиција на шиитските достоинственици, која би била поткопана со повторното воведување на суната''“.<ref>Roemer, p. 252.</ref> Неговото однесување може да се објасни и со неговата употреба на дрога. Во секој случај, тој на крајот бил убиен (според некои извештаи) од неговата полусестра, Пари Кан Канум, која го бранела над Хајдар. Се вели дека таа му го отрула со опиум.<ref>Savory, p. 70.</ref> ==== Мохамад Кодабанда (1578–1587) ==== [[Податотека:The Syrian king and the apprehensive dervishes.png|мини|„Љубомора меѓу ривалите“ му се припишува на Мухамеди. Минијатурно сликарство содржано во персиски том со наслов ''Буста'' од Сади во 1579 година, веројатно под покровителство на везирот Мирза Салман Џабери.EM Soudavar Trust, Хјустон, Тексас.]] По смртта на Исмаил II имало тројца кандидати за наследување: Шах Шуџа, малиот син на Исмаил (стар само неколку недели), братот на Исмаил, Мохамед Кодабанда; и синот на Мохамад, султанот Хамза Мирза, Како 11-годишен во тоа време. Пари Кан Канум, сестрата на Исмаил и Мохамед, се надевала дека ќе биде регент за кој било од тројцата (вклучувајќи го и нејзиниот постар брат, кој бил речиси слеп). Мохамед бил избран и ја добил круната на 11 февруари 1579 година.<ref>Roemer, p. 253.</ref> Мохамед владеел 10 години, а неговата сестра на почетокот доминирала во дворот, но таа паднала во првата од многуте интриги кои продолжиле иако Узбеците и Османлиите повторно ја искористиле можноста да и се заканат на територијата на Сафавидите. Мохамед им дозволил на другите да ги водат државните работи, но ниту еден од нив немал престиж, вештина или немилосрдност ниту на Тахмасп ниту на Исмаил II да ги заузда етничките фракции или интригите во палатата, и секој од неговите владетели имал мрачни завршетоци. Помладата сестра на Мохамад, која имала своја врска во издигнувањето и соборувањето на Исмаил II и со тоа имала значително влијание меѓу Кизилбашите, била прва. Таа не издржа многу подолго од инсталацијата на Мохамад во Казвин, каде што била убиена.<ref name="Roem 255">Roemer, p. 255.</ref> Тоа било сторено со интриги од везирот Мирза Салман Џабери (кој бил наследник од владеењето на Исмаил II) и главната сопруга на Мохамад, Каир ал-Ниса Бегум, позната како Махд-и Улја. Има некои индикации дека Мирза Салман бил главниот заговорник.<ref>Roemer, p. 354</ref> Пари Кан Канум можел да има силна поддршка меѓу Кизилбашите, а нејзиниот вујко, Шамхал Султан, бил истакнат [[Черкези]]ец кој имал висока официјална позиција.<ref>Streusand, P. 149.</ref> Мирза Салман го напуштил главниот град пред Пари Кан Канум да ги затвори портите и да може да се сретне со Мохамад Кодабанда и неговата сопруга во Шираз, на кои им ги понудил своите услуги.<ref>Abolala Soudavar, "The Patronage of Vizier Mirza Salman," ''Muqarmas.''</ref> Можеби верувал дека ќе владее штом нивниот непријател ќе биде отфрлен, но Махд-и Улија се покажал како посилен од двајцата.<blockquote>Таа во никој случај не беше задоволна да има повеќе или помалку индиректно влијание врз државните работи: наместо тоа, таа сама отворено ги извршуваше сите суштински функции, вклучително и назначувањето на главните офицери на царството. На местото на вообичаената кралска публика, овие високи достоинственици мораа да се собираат секое утро на влезот во женските станови за да ги примаат наредбите на Бегум. Во тие прилики биле изготвени и запечатени царските наредби.<ref name="Roem 255">Roemer, p. 255.</ref></blockquote>Амирите барале таа да биде отстранета, а Махд-и Уља бил задавен во харемот во јули 1579 година поради наводна афера со братот на [[Кримско Ханство|кримскиот кан]], Адил Гирај,<ref name="Roem 255">Roemer, p. 255.</ref> кој бил заробен во текот на 1578-1590 година односно во периодот на војната со Османлиите и заробен во главниот град Казвин. {{Sfn|Sicker|2001}} Ниту еден од сторителите не бил изведен пред лицето на правдата, иако шахот им предавал на собраните амири за тоа како тие се оддалечиле од старите начини кога шахот бил господар на неговите суфи ученици. Шахот ја искористил таа прилика да го прогласи 11-годишниот султан Хамза Мирза (омилениот на Махд-и Улја) за крунисан принц.<ref>Roemer, p. 256.</ref> Интригите во палатата ги одразувале етничките немири кои наскоро пораснале во отворена војна. Соседите на Иран ја искористиле можноста да нападнат. Узбеците започнале во пролетта 1578 година, но биле одбиени од Муртаза Кули Султан, гувернер на Машхад.<ref>Roemer, p. 257.</ref> Посериозно, Османлиите го прекинале [[Договор од Амасија (1555)|мирот во Амасија]] и започнале [[Отоманско-персиска војна (1578-1590)|војна со Иран]] која траела до 1590 година со инвазија на иранските територии [[Грузија]] и Ширван. Додека првичните напади биле одбиени, Османлиите продолжиле и зазеле значителна територија во [[Закавказје]], [[Дагестан]], Курдистан и Лорестан, а во 993/1585 година дури и го зазеле Табриз.<ref>Roemer, pp. 257–58.</ref>   Среде овие странски опасности, избувнало востание во [[Хорасан]] поттикнато од (или во име на) синот на Мохамад, Абас. Али Кули Кан Шамлу, <nowiki><i id="mwAsA">лала</i></nowiki> на Абас и човекот на Исмаил II во Херат го прогласил Абас за шах во април 1581 година <ref>Roemer, p. 259.</ref> Следната година лојалните сили на Кизилбашите (Туркмените и Такалу кои го контролирале Казвин), со везирот Мирза Салман и принцот престолонаследник султанот Хамза Мирза на чело, се спротивставиле на бунтовничката коалиција Устајлу-Шамлу која ја презел контролата врз Хорасан под номинално владеење на младиот Абас.<ref>Streusand, p. 150</ref> Поглаварот на Устајлу, Муршид Кули Кан, веднаш се согласил и добил кралско помилување. Водачот на Шумлу, Али Кули Кан, сепак, се задржал во Херат заедно со Абас. Везирот сметал дека кралските сили не успеале доволно да ја гонат опсадата и ги обвиниле силите за бунт. Лојалните Кизибаши се одвратиле од нивниот третман од страна на Мирза Салман, на кого тие му замерувале од повеќе причини (не најмалку важен бил фактот дека на еден Таџикистан му била дадена воена команда над нив) и побарал тој да им биде предаден. Престолонаследникот (зетот на везирот) кротко го превртел, а ќизилбашите го погубиле и му го конфискувале имотот.<ref>Savory, p. 74.</ref> Така, опсадата на Херат завршила во 1583 година без да се предаде Али Кули Кан, а Хорасан бил во состојба на отворен бунт. Во 1585 година се случиле два настани кои заедно го скршиле ќор-сокакот меѓу ќизилбашите. Најпрвин, на запад, Османлиите, гледајќи го нередот на воините, навлегле длабоко во сафавидската територија и го окупирале стариот главен град Табриз. Престолонаследникот Хамза Мирза, тогш на 21 година и главен на сафавидските работи, предводел сили да се спротивстават на Османлиите, но во 1586 година бил убиен под мистериозни околности. На исток Муршид Кули Кан, од племето Устајлу, успеал да го грабне Абас од Шамлусите. Две години подоцна во 1587 година, масивната инвазија на Хорасан од страна на Узбеците ја докажала приликата во која Муршид Кули Кан ќе направи претстава за превласт во Казвин. Кога стигнал во главниот град со Абас, јавна демонстрација во корист на момчето го решила прашањето, а Шах Мохамад доброволно му ги предал ознаките на кралството на својот син, кој бил крунисан како Абас I на 1 октомври 1588 година. Моментот бил тежок за царството, бидејќи Османлиите се наоѓале длабоко во иранската територија на запад и север, а Узбеците поседувале половина од Хорасан на исток.<ref>Savory, pp. 74–76.</ref> === Абас (1588–1629) === [[Податотека:Shah_Abbas_I_engraving_by_Dominicus_Custos_-_Antwerp_artist_printer_and_engraver.jpg|мини|''Шах Абас, кралот на Персијците'', бакарна гравура од Доминик Кустос, ''Atrium heroicum Caesarum'' (1600–1602)]] 16-годишниот Абас I бил поставен како номинален шах во 1588 година, но вистинската моќ требало да остане во рацете на неговиот „ментор“, Муршид Кули Кан, кој ги реорганизирал судските канцеларии и главните гувернери меѓу Ќизлбашите <ref>Streusand, p. 151</ref> и ја зел титулата ''вакил'' за себе.<ref>Savory, p. 77.</ref> Позицијата на Абас изгледала уште позависна од одобрувањето на Кизилбашите отколку онаа на Мохамед Кодабанда. Зависноста на Абас од Кизилбашите (кои ја обезбедувале единствената воена сила) била дополнително засилена со несигурната ситуација на царството, во замената на отоманскиот и узбекистанскиот територијален грабеж. Сепак, во текот на десет години, Абас можел, користејќи претпазливо време, но сепак одлучувачки чекори, да влијае на длабоката трансформација на сафавидската администрација и војска, да ги отфрли странските освојувачи и да претседава со процутот на персиската уметност. ==== Враќање на централната власт ==== Абас целосно ја формирал својата стратегија на почетокот од своето владеење. Во ретроспектива неговиот метод за враќање на власта на шахот вклучува три фази: (1) обновување на внатрешната безбедност и законот и редот; (2) обновување на источните територии од Узбеците; и (3) обновување на западните територии од Османлиите.<ref>Savory, p. 76.</ref> Пред да започне да се качува на првата фаза, му требало ослободување од најсериозната закана за царството: воениот притисок од Османлиите. Тој го направил тоа со преземање на понижувачки чекор за постигнување мировни договори со Османлиите со тоа што, засега, ги направил трајни нивните територијални придобивки во Ирак и териториите на север, вклучувајќи ги Азербејџан, Карабаг, Гања, источна [[Грузија]] (во составот на Кралството Картли и Кахети), [[Дагестан]] и Курдистан.<ref>Savory, p. 177</ref><ref>Streusand, pp. 151–52.</ref> Во исто време, тој презел чекори за да се погрижи Ќизилбашите да не го погрешат ова очигледно покажување на слабост како сигнал за поголемо племенско ривалство на дворот. Иако никој не можел повеќе да се спротивстави на грабнувањето на власта на неговиот „ментор“ Муршид Кули Кан, тој ги собрал водачите на заговорот за атентат на ''Вакил''от и ги натерал да бидат погубени. Потоа, откако истакнал дека нема да охрабрува ривалства дури и наводно да ги фаворизираат неговите интереси, тој се чувствувал доволно сигурен за да го убие Муршид Кули Кан по негова наредба во јули 1589 година <ref>Savory, pp. 82–83.</ref> Станало јасно дека стилот на лидерство на Абас ќе биде целосно различен од лидерството на Мохамад Кодабанда. [[Податотека:Matthaus_1598.jpg|лево|мини| Сафавидска Персија, 1598 година]] Абас можел да почне постепено да го трансформира царството од племенска конфедерација во современа империјална влада со префрлање на провинциите од ''мамаличко'' (провинциско) владеење управувано од поглавар ќизилбаш, а приходите од кои најмногу ја поддржувале локалната администрација и силите на Ќизлбашите во ''хас'' (централно) владеење. со кој претседавал назначен суд и чии приходи се враќале на судот. Особено важни во овој поглед биле провинциите [[Гилан]] и [[Мазендеран|Мазандаран]], кои го произведувале единствениот најважен извоз на Иран; [[свила]]. Со значителниот нов приход, Абас можел да изгради централна, постојана армија, лојална само нему. Ова го ослободило од неговата зависност од ќизилбашките воини лојални на локалните племенски поглавари.<ref>Streusand, p. 152.</ref> [[Податотека:Hondius_1610.jpg|лево|мини| Сафавидска Персија, 1610 година]] Меѓутоа, она што ефективно целосно ја прекинало зависноста на Абас од ќизилбашите, било начинот на кој тој ја конституирал оваа нова армија. За да не фаворизира едно турско племе пред друго и за да избегне разгорување на турско-персиското непријателство, тој ја регрутирал својата војска од „''третата сила''“, политика што била спроведена уште од владеењето на Тахмасп I - [[Черкези|Черкески]], [[Грузијци|грузиски]] и во помала мера ерменски ''гулами'' (робови) кои (по преминувањето во ислам) биле обучени за војската или за некоја гранка на цивилната или воената администрација. Постојаната војска создадена од Абас се состоела од: (1) 10.000-15.000 коњанички ''гуламски'' полкови составени исклучиво од етнички [[Кавкаски народи|Кавкасци]], вооружени со мускети покрај вообичаеното оружје (тогаш најголемата коњаница во светот <ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-21151350|title=Why Did Men Stop Wearing High Heels?|last=Kremer|first=William|date=25 January 2013|work=BBC News|access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140817160312/http://www.bbc.com/news/magazine-21151350|archive-date=17 August 2014}}</ref> ); (2) корпус мускетари, ''туфангчијан'', главно Иранци, првично пешаци, и (3) корпус артилерици, ''тупчијан''. Двата корпуси мускетари и артилерици броеле вкупно 12.000 луѓе. Покрај тоа, личната гарда на шахот, составенс исклучиво од кавкаски ''гулами'', билс драматично зголеменс на 3.000.<ref>Savory, pp. 78–79.</ref> Оваа сила на добро обучени кавкаски гулами под водство на Абас изнесувала вкупно близу 40.000 војници платени и должни на Шахот.<ref name="Savory 1980 79">{{Harvnb|Savory|1980}}</ref><ref name="BN142">{{Harvnb|Bomati|Nahavandi|1998}}</ref> Абас, исто така, значително го зголемил бројот на топови со кои располагал, дозволувајќи му да исфрли 500 во една битка.<ref name="BN142"/> Била спроведена безмилосна дисциплина, а грабежот бил строго казнет. Абас, исто така, можел да се повика на воените совети од голем број европски пратеници, особено од англиските авантуристи Сер Ентони Ширли и неговиот брат Роберт Ширли, кои пристигнале во 1598 година како пратеници од Ерл од Есекс во неофицијална мисија да го наведат Иран во анти-османлиски сојуз.<ref name="BN142"/> Како што е спомнато од ''Енциклопедија Ираника'', конечно, од 1600 година па наваму, сафавидскиот државник Алахверди Кан, заедно со Роберт Шерли, презеле дополнителни реорганизации на армијата, што, меѓу другото, значело дополнително драматично зголемување на бројот на ''гуламите'' на 25.000.<ref name="ALLĀHVERDĪ KHAN 1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.iranicaonline.org/articles/allahverdi-khan-d-1|title=ALLĀHVERDĪ KHAN (1)|last=R.M.|first=Savory|work=Encyclopaedia Iranica|accessdate=1 January 2016}}</ref> Абас, исто така, го преселил главниот град во [[Исфахан]], подлабоко во централен Иран. Абас I изградил нов град до античкиот персиски. Од ова време државата почнала да добива поперсиски карактер. Сафавидите на крајот успеале да воспостават нова персиска национална монархија. ==== Враќање на територија од Узбеците и Османлиите ==== [[Податотека:Abbas_I_of_Persia.jpg|мини|Абас I како што е прикажан на една од сликите во павилјонот Чехел Сотон.]] Абас I првпат војувал со Узбеците, враќајќи ги Херат и Машхад во 1598 година. Потоа, тој се свртел против главниот ривал на Иран, [[Отоманско Царство|Османлиите]], повторно заземајќи ги [[Багдад]], источен [[Ирак]] и [[Кавказ|кавкаските]] провинции до 1616 година, во текот на 1603-1618 година, означувајќи ја првата голема сафавидска победа над [[Османлиите]]. Тој, исто така, ја искористил својата нова сила за да ги протерал Португалците од [[Бахреин]] (1602) и, со англиска помош, од [[Ормуз]] (1622), во [[Персиски Залив|Персискиот Залив]] (витална врска во португалската трговија со Индија). Тој ги проширил комерцијалните врски со англиската источноиндиска компанија и [[Холандска источноиндиска компанија|холандската источноиндиска компанија]]. Така Абас можел да ја прекине зависноста од Кизилбашите за воена моќ на неодредено време, и затоа можел целосно да ја централизира контролата за прв пат од основањето на државата на Сафавидите. [[Османлии|Отоманските Турци]] и Сафавидите војувале за плодните рамнини на Ирак повеќе од 150 години. Заземањето на [[Багдад]] од страна на Исмаил I во 1509 година било проследено само со неговата загуба од османлискиот султан [[Сулејман Величествениот|Сулејман I]] во 1534 година. По последователните кампањи, Сафавидите повторно го освоиле Багдад во 1623 година за време на [[Османлиско-персиска војна (1623–1639)|Османлиско-сафавидската војна (1623–39),]] но повторно го изгубиле од [[Мурат IV|Мурад IV]] во 1638 година, откако Абас починал. Оттука, бил воспоставен договор, потпишан во Каср-е Ширин, познат како [[Договор од Зухаб]], со кој биле оцртани границите меѓу Иран и Турција во 1639 година, граница која сè уште стои во северозападниот дел на Иран/југоисточна Турција. 150-годишното влечење на војна го нагласил сунитскиот и шиитскиот јаз во [[Ирак]]. ==== Задушување на грузиското востание ==== [[Податотека:როსტომ_ხანი.gif|мини| Ростом (познат и како ''Рустам Кан''), вицекрал на Картли, источна [[Грузија]], од 1633 до 1658 година.]] Во 1614–1616 година за време на [[Отоманско-персиска војна (1603–1618)|Отоманско-сафавидската војна (1603–1618)]], Абас го задушил бунтот предводен од неговите поранешни најлојални [[Грузијци|грузиски]] поданици Луарсаб II и Тејмураз I (исто така познат како ''Тахмурас Кан'') во Кралството Кахети. Во 1613 година, Абас ги поставил овие негови доверливи грузиски ''голами'' на марионетските престоли во Картли и Кахети, иранските сафавиди кои владееле со областите на Грузија. Подоцна истата година, кога шахот ги повикал да му се придружат на воена експедиција во [[Мазендеран|Мазандаран]], тие не се појавиле поради страв дека ќе бидат или затворени или убиени.<ref name="Colin P. Mitchell p 69">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=1uCaELAsv3MC&pg=PA69|title=New Perspectives on Safavid Iran: Empire and Society|last=Mitchell|first=Colin P.|publisher=Taylor & Francis|year=2011|isbn=978-1-136-99194-3|page=69|author-link=Colin P. Mitchell}}</ref> На крајот формирајќи сојуз, двајцата побарале засолниште кај османлиските сили во Имерети со османлиска власт. Ова пребегнување на двајца од најдоверливите поданици и ''голами'' на шахот го налутило шахот, како што известил сафавидскиот дворски историчар Искандер Бег Мунши.<ref name="Colin P. Mitchell p 69" /> Следната пролет во 1614 година, Абас I назначил внук на Александар II од Имерети на престолот во Картли, Џеси од Кахети, исто така познат како „Иса Кан“.<ref name="Colin P. Mitchell p 69"/> Израснат на дворот во [[Исфахан]] и муслиман, тој бил целосно лојален на шахот. Последователно, шахот марширал на [[Кутаиси|Грем]], главниот град на Имерети, и ги казнил неговите народи затоа што ги засолнувал неговите пребегнати поданици. Се вратил во Картли и во две казнени кампањи го [[Освојување на Тбилиси и Ѓукче|опустошил Тбилиси]], убил 60-70.000 грузиски селани од Кахети и депортирал помеѓу 130.000 и 200.000 [[Грузијци|грузиски]] заробеници во континенталниот дел на [[Иран]].<ref>{{Harvnb|Khanbaghi|2006}}</ref> {{Sfn|Mikaberidze|2015}} {{Sfn|Blow|2009}} <ref name="Matthee 2012">{{Наведена мрежна страница|url=https://iranicaonline.org/articles/georgia-vii-|title=GEORGIA vii. Georgians in the Safavid Administration|last=Matthee|first=Rudi|date=7 February 2012|work=iranicaonline.org|accessdate=14 May 2021}}</ref> Откако целосно го обезбедил регионот, тој го погубил бунтовниот Луарсаб II од Картли, а подоцна ја натерал грузиската кралица Кетеван, која била испратена кај шахот како преговарач, мачена до смрт кога таа одбила, да се откаже од [[христијанството]], во чин на одмазда за непослушноста на Тејмураз.<ref>{{Harvnb|Asat'iani|Bendianachvili|1997}}</ref> Кахети изгубил две третини од своето население во овие години со казнената кампања на Абас. Мнозинството биле депортирани во Иран, додека некои биле заклани.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://farig.org/images/stories/pdfs/research-alaverdi-part1.pdf|title=Alaverdy Eparchy|accessdate=12 May 2015}}</ref> Тејмураз се вратил во источна Грузија во 1615 година и ги поразил силите на Сафавидите. Сепак, тоа било само кратко назадување, бидејќи Абас веќе правел долгорочни планови за да спречи понатамошни упади. На крајот успеал да ги направи источните грузиски територии составен дел од провинциите на Сафавидите. Во 1619 година тој го назначил лојалниот Симон II (или ''Семајун Кан'') на симболичниот престол на Кахети, додека поставил серија свои гувернери да владеат со областите каде што претежно се наоѓале бунтовни жители.<ref name="Colin P. Mitchell p 69"/> Освен тоа, тој планирал да ги депортира сите благородници од Картли. Иранската власт била целосно обновена над источна Грузија, но грузиските територии продолжиле да создаваат отпор кон сафавидските навлегувања од 1624 година до смртта на Абас.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=1uCaELAsv3MC&pg=PA70|title=New Perspectives on Safavid Iran: Empire and Society|last=Mitchell|first=Colin P.|publisher=Taylor & Francis|year=2011|isbn=978-1-136-99194-3|page=70|author-link=Colin P. Mitchell}}</ref> ==== Потиснување на курдскиот бунт ==== Во 1609–1610 година, избувна војна помеѓу [[Курди|курдските]] племиња и Сафавидското Царство. По долга и крвава опсада предводена од сафавидскиот голем везир Хатем Бег, која траела од ноември 1609 до летото 1610 година, курдското упориште Димдим било заземено. Шах Абас наредил општ масакр во Берадост и Мукријан (Махабад, пријавен од Ескандар Бег Монши, сафавидски историчар (1557–1642), во „Алам Ара Абаси“) и го населил [[Туркиски народи|турското]] племе Афшар во регионот додека депортирало многу курдски племиња во Хорасан <ref>{{Ираника|dimdim}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Kurdski geroicheski epos Zlatoruki Khan (The Kurdish heroic epic Gold-hand Khan)|last=Dzhalilov|first=O Dzh|year=1967|isbn=978-0-89158-296-0|location=Moscow|language=ru}}</ref> Во денешно време, постои заедница од речиси 1,7 милиони луѓе кои се потомци на племињата депортирани од [[Курдистан]] во [[Хорасан]] (североисточен Иран) од страна на Сафавидите.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.lib.utexas.edu/maps/commonwealth/commonwealth_islamic_groups.jpg|title=Islamic Groups|publisher=University of Texas|format=[[JPEG]]}}</ref> ==== Контакти со Европа ==== [[Податотека:Husain_Ali_Beg.jpg|мини|Амбасадорот Хусеин Али Бег ја предводел првата персиска амбасада во Европа (1599–1602).]] Толеранцијата на Абас кон христијаните била дел од неговата политика на воспоставување дипломатски врски со европските сили за да се обиде да ја побара нивната помош во борбата против нивниот заеднички непријател, Отоманското Царство. Идејата за таков анти-отомански сојуз не била нова - повеќе од еден век пред тоа, Узун Хасан, тогаш владетел на дел од Иран, побарал од [[Венеција]]нците воена помош - но никој од Сафавидите не направил дипломатски чекори кон [[Европа]]. Шах Исмаил I бил првиот од Сафавидите кој се обидел уште еднаш да воспостави сојуз против заедничкиот османлиски непријател низ претходните фази на Хабсбуршко-персискиот сојуз, но тоа, исто така, се покажало во голема мера неплодно за време на неговото владеење.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=vZVHAAAAIAAJ|title=Memoirs of the Court, Aristocracy, and Diplomacy of Austria|last=Vehse|first=Carl Eduard|publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans|year=1856|page=71|author-link=Carl Eduard Vehse}}</ref> Ставот на Абас, сепак, бил во значителна спротивност со ставот на неговиот дедо, Тахмасп I, кој го протерал англискиот патник Ентони Џенкинсон од неговиот двор откако слушнал дека е христијанин.<ref>Laurence Lockhart in ''The Legacy of Persia'' ed.</ref> Од своја страна, Абас изјавил дека „''ја претпочита прашината од стапалата на чевлите на најнискиот христијанин од највисоката османлиска личност''“.<ref>Nahavandi and Bomati p. 114.</ref> Абас ги презел активните и сите потребни мерки за да ги запечати сојузите. [[Податотека:Embassy_to_Europe.jpg|лево|мини| Фреска во [[Дуждова палата|Дуждовата палата]], на која е прикажан дужот Марино Гримани како ги прима персиските амбасадори, 1599 година]] Во 1599 година, Абас ја испратил својата прва дипломатска мисија во Европа. Групата го премина [[Касписко Езеро|Каспиското Море]] и ја поминала зимата во [[Москва]] пред да продолжи низ [[Норвешка]] и [[Германија]] (каде што биле примени од [[Рудолф II (Свето Римско Царство)|Рудолф II]]) до [[Рим]], каде што [[Папа Климент VIII|папата Климент VIII]] им одржал долга аудиенција на патниците. Тие конечно пристигнале на дворот на [[Филип III (Шпанија)|Филип III од Шпанија]] во 1602 година. Иако експедицијата никогаш не успеала да се врати во Иран, бидејќи доживеала бродолом на патувањето околу [[Африка]], таа означила важен нов чекор во контактите меѓу Иран и Европа. Европејците почнале да бидат фасцинирани од Иранците и нивната култура - ''Дванаесеттата ноќ'' на Шекспир (1601–02), на пример, прави две референци (во II.5 и III.4) на „Софијата“, потоа англискиот термин за Шахови на Иран.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=DNKKsveMfhQC&pg=PA177|title=Twelfth Night: Or, What You Will|last=Shakespeare|first=William|publisher=Classic Books Company|year=2001|isbn=978-0-7426-5294-1|page=177|author-link=William Shakespeare}}</ref><ref>Richard Wilson, “When Golden Time Convents”: Twelfth Night and Shakespeare's Eastern Promise, ''Shakespeare'', Volume 6, Issue 2 June 2010, pp. 209–26.</ref> Оттука, бројот на дипломатски претставништва значително се зголемил.<ref>Nahavandi, Bomati pp. 128–30.</ref> [[Податотека:Abbas_I_as_a_new_Caesar_being_honoured_by_the_trumpets_of_fame_and_the_Persian_embassy_in_Allegorie_de_l_Occasion_by_Frans_II_Francken_1628.jpg|мини| Абас I како нов [[Цезар (титула)|Цезар]] ]] Шахот направил голема намера за сојуз со Шпанија, главниот противник на Османлиите во Европа. Абас понудил трговски права и шанса да го проповеда христијанството во Иран во замена за помош против Османлиите. Но, каменот на сопнување на Ормуз останал, вазалното кралство кое паднало во рацете на [[Хабсбуршка Шпанија|шпанските Хабсбурзи]] кога кралот на Шпанија го наследил престолот на Португалија во 1580 година. Шпанците побарале од Абас да ги прекине односите со Англичаните пред тие да размислат за отстапување од градот. Абас не можел да се придржува на тоа. На крајот Абас станал фрустриран со Шпанија, како што направил со [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]], кое сакало од него да ги натера своите над 400.000 [[Ерменци|ерменски]] поданици да му се заколнат на верност на папата, но не му било тешко да го извести шахот кога царот Рудолф потпишал мировен договор со Османлиите. Контактите со папата, Полска и [[Царство Русија|Москва]] не биле поплодни.<ref>Nahavandi, Bomati, pp. 130–7.</ref> По ова следеле код контактите на Абас со Англичаните, иако Англија имала мал интерес да се бори против Османлиите. Браќата Ширли пристигнале во 1598 година и помогнале во реорганизацијата на иранската армија, која се покажала како клучна во [[Отоманско-персиска војна (1603–1618)|Османлиско-сафавидската војна (1603–1618)]], што резултирала со порази на Османлиите во сите фази од војната и првата јасна сафавидска победа на нивната архивити. Еден од браќата Ширли, Роберт Ширли, ја предводел втората дипломатска мисија на Абас во Европа од 1609 до 1615 година <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=-YwDfm1pFF8C&pg=PA1005|title=Historical Dictionary of the British Empire|last=Olson|first=James S.|last2=Shadle|first2=Robert|publisher=Greenwood Publishing Group|year=1996|isbn=978-0-313-29367-2|page=1005|author-link=James S. Olson|author-link2=Robert Shadle}}</ref> Англичаните на море, претставени од англиската источноиндиска компанија, исто така, почнале да се интересираат за Иран, а во 1622 година четири нејзини бродови му помогнале на Абас да го врати Ормуз од Португалците во заземањето на Ормуз (1622). Ова било почеток на долгогодишниот интерес на Источноиндиската компанија за Иран.<ref>Nahavandi, Bomati, pp. 161–2.</ref> ==== Наследство на Абас I ==== Поради неговиот опсесивен страв од атентат, Шах Абас или го убивал или го заслепувал секој член од неговото семејство што ќе го разбудил неговото сомневање. Неговиот најстар син, престолонаследникот Мохамад Бакер Мирза, бил погубен по судска интрига во која биле вклучени неколку Черкези, додека на други двајца наредил да бидат ослепени. Резултатот бпретставувал лична трагедија за Шах Абас. Кога починал на 19 јануари 1629 година, немал син способен да го наследи.<ref>''[[Encyclopædia Iranica]]'', "Abbas I the Great", p. 75.</ref> Во текот на почетокот на 17 век моќта на Кизилбашите драстично се намалила, првобитната милиција која му помогнала на Исмаил I да го освои Табриз и која добила многу административни овластувања низ вековите. Моќта се префрлила на новата класа од [[Кавказ|кавкаски]] депортирани и увезени луѓе, многу од стотиците илјади етнички [[Грузијци]], [[Черкези]] и [[Ерменци]]. Овој нов слој на општеството продолжил да игра витална улога во иранската историја до падот на династијата Каџари, околу 300 години по смртта на Абас. Во својот зенит, за време на долгото владеење на Шах Абас I, досегот на царството ги опфаќало [[Иран]], [[Ирак]], [[Ерменија]], [[Азербејџан]], [[Грузија]], [[Дагестан]], [[Кабардино-Балкарија]], [[Бахреин]] и делови од [[Туркменистан]], [[Узбекистан]], [[Авганистан]], [[Пакистан]] и [[Турција]]. === Распаѓање === [[Податотека:Shah_Abbas_II.jpg|лево|мини| Шах Абас II одржува банкет за странски достоинственици. Детал од таванската фреска во палатата Чехел Сотон во Исфахан.]] Покрај борбата против своите вечни непријатели, нивниот главен ривал [[Османлии]]<nowiki/>те и [[Узбеци]]<nowiki/>те како што напредувал 17 век, Иран морал да се бори со подемот на нови соседи. Руската [[Царство Русија|Московја]] во претходниот век успеало да порази две западноазиски ханства на [[Златна Орда|Златната Орда]] и го проширило своето влијание во Европа, планините Кавказ и Средна Азија. [[Астрахањ|Астрахан]] потпаднал под руска власт, близу до сафавидските поседи во [[Дагестан]]. На далечните источни територии, [[Могулско Царство|Могулите]] од Индија се прошириле во Хорасан (денес [[Авганистан]]) на сметка на иранската контрола, накратко заземајќи го [[Кандахар]]. Во 1659 година, Кралството Кахети се кренало против сафавидското иранско владеење поради промена на политиката што вклучувала масовно населување на турските племиња Кизилбаши во регионот со цел повторно да се населат покраината, по [[Освојување на Тбилиси и Ѓукче|претходните]] масовни депортации на Шах Абас од помеѓу 130.000 <ref>{{Harvnb|Munshī|1978}}</ref> – 200.000 {{Sfn|Mikaberidze|2015}} {{Sfn|Blow|2009}} [[Грузијци|Грузиски]] поданици на територијата на Иран и масакрот на уште илјада во 1616 година практично ја напуштиле провинцијата без значително население. Бактрионското востание било успешно задушено под лично водство на самиот Шах Абас II. Сепак, стратешки тоа останало неубедливо. Иранската власт била обновена во Кахети, но Турците Кизилбаши биле спречени да се населат во Кахети, што ги поткопало планираните ирански политики во соодветната провинција. Уште поважно, [[Холандска источноиндиска компанија|Холандската источноиндиска компанија]], а подоцна и Англичаните/Британците ги користеле своите супериорни средства за поморска моќ за да ги контролираат трговските патишта во западниот [[Индиски Океан]]. Како резултат на тоа, [[Иран]] бил отсечен од прекуокеанските врски со [[Источна Африка]], Арапскиот полуостров и [[Јужна Азија]].<ref>{{Наведено списание|last=Subrahmanyam|first=Sanjay|year=1988|title=Persians, pilgrims, and Portuguese: The travails of Masulipatnam shipping in the western Indian ocean, 1590–1665|url=https://archive.org/details/sim_modern-asian-studies_1988-07_22_3/page/503|journal=Modern Asian Studies|volume=22|issue=3|pages=503–530|doi=10.1017/S0026749X00009653}}</ref> Сепак, копнената трговија значително се зголемила, бидејќи Иран бил во можност дополнително да ја развие својата копнена трговија со Северна и Средна Европа во текот на втората половина на XVII век.<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/russiasforeigntr00koti|title=Russia's foreign trade and economic expansion in the seventeenth century: Windows on the world|last=Kotilaine|first=Jarmo T.|year=2005|isbn=9789004138964|location=Leiden|pages=[https://archive.org/details/russiasforeigntr00koti/page/n347 330]–360, 450–485|url-access=limited}}</ref> Кон крајот на XVII век, иранските трговци воспоставиле постојано присуство дури на север до [[Нарва]] на [[Балтичко Море]], во она што денес е [[Естонија]]. Холанѓаните и Англичаните сè уште можеле да ја исцрпат иранската влада од голем дел од нејзините резерви на благородни метали. Со исклучок на Шах Абас II, сафавидските владетели по Абас I поради тоа биле неефикасни, а иранската влада паднала и конечно пропаднала кога се појавила сериозна воена закана на нејзината источна граница на почетокот на 18 век.<ref>{{Наведено списание|last=Floor|first=Willem|last2=Clawson|first2=Patrick|year=2000|title=Safavid Iran's search for silver and gold|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-middle-east-studies_2000-08_32_3/page/345|journal=International Journal of Middle East Studies|volume=32|issue=3|pages=345–368|doi=10.1017/S0020743800021139}}</ref> Крајот на владеењето на Абас II, 1666 година, го означил почетокот на крајот на династијата на Сафавидите. И покрај падот на приходите и воените закани, подоцнежните шахови имале раскошен начин на живот. Султан Хосејн (1694–1722) особено бил познат по неговата љубов кон виното и незаинтересираност за управување.<ref>Mottahedeh, Roy, ''The Mantle of the Prophet: Religion and Politics in Iran'', One World, Oxford, 1985, 2000, p. 204.</ref> [[Податотека:Persia,_Caspian_Sea,_part_of_Independent_Tartary.png|мини|Карта, објавена 1736 година.]] Земјата постојано била напаѓана на нејзините граници - Керман од балошките племиња во 1698 година, Хорасан од Хотаките во 1717 година, [[Дагестан]] и северен Ширван од Лезгините во 1721 година, постојано во [[Месопотамија]] од страна на сунитските Арапи на полуостровот. Султанот Хосеин се обидел насилно да ги преобрати своите авганистански поданици во Кандахар од сунити во Дванаесетници. Како одговор на тоа, авганистанскиот гилзајски поглавар по име Мирвеис Хотак се побунил и го убил Гургин Кан, сафавидскиот гувернер на регионот, заедно со неговата војска. Во 1722 година, авганистанската војска предводена од синот на Мир Ваис, Махмуд, напредувала во срцето на царството и ги поразила владините сили во Битката кај Гулнабад. Потоа го опколил главниот град [[Исфахан]], додека шахот Солтан Хосејн [[Абдикација|абдицирал]] и не го признал за нов крал на Иран.<ref>Axworthy pp. 39–55</ref> Во исто време, [[Руска Империја|Русите]] предводени од [[Петар Велики]] нападнале и освоиле делови од [[Северен Кавказ|севернокавкаските]], [[Закавказје|транскавкаските]] и северните копнени територии на Сафавидски Иран преку Руско-иранската војна (1722-1723). Главните соперници на Сафавидите, соседните [[Османлии]], го нападнале западниот и северозападниот сафавидски Иран и зазеле делови од територијата таму, вклучувајќи го и градот [[Багдад]]. Заедно со Русите, тие се согласиле да ги поделат и задржат освоените ирански територии за себе како што било потврдено во [[Договор од Цариград (1724)|Цариградскиот договор (1724)]].<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=UWYdLuA34OQC&pg=PA49|title=Aspects of Altaic Civilization III: Proceedings of the Thirtieth Meeting of the Permanent International Altaistic Conference, Indiana University, Bloomington, Indiana, June 19-25, 1987|date=13 December 1996|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-7007-0380-7|page=49}}</ref> [[Податотека:Moll_1720_Persian_Empire.JPG|лево|мини| Карта на Сафавидското Царство во 1720 година, покажувајќи различни држави во [[Иран|Персија]]]] Племенските Авганистанци управувале грубо над нивната освоена територија седум години, но биле спречени да постигнат дополнителни придобивки од Надер Шах, поранешен роб кој се искачил на воено раководство во племето Афшар во Хорасан, вазална држава на Сафавидите. Брзо правејќи име како воен гениј од кој се плашеле и почитуван меѓу пријателите и непријателите на Сафавидското Царство (вклучувајќи го и иранските ривали, [[Отоманското Царство]] и Русија; двете царства со кои Надер ќе се справи наскоро потоа), Надер Шах лесно ги поразил авганистанските сили Хотаки во 1729 година во Битката кај Дамган. Тој ги отстранил од власт и ги протерал од Иран до 1729 година. Во 1732 година со Договорот од Решт и во 1735 година со Договорот од Ганџа, тој преговарал за договор со владата на руската царица [[Ана Ивановна|Ана]] што резултирало со враќање на неодамна анектираните ирански територии, со што поголемиот дел од [[Кавказ]] повторно паднале во ирански раце, додека воспоставил иранско-руски сојуз против заедничкиот отомански непријател.<ref>{{Наведена книга|title=Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia|url=https://archive.org/details/conflictconquest0000unse|last=Mikaberidze|first=Alexander|year=2011|isbn=978-1598843361|editor-last=Mikaberidze, Alexander|location=ABC-CLIO|page=[https://archive.org/details/conflictconquest0000unse/page/329 329]|chapter=Treaty of Ganja (1735)}}</ref><ref>{{Ираника|nader-shah}}</ref> Во [[Отоманско-персиска војна (1730–1736)|Отоманско-иранската војна (1730-35)]], тој ги вратил сите територии изгубени од отоманската инвазија во 1720-тите, како и пошироко. Со обезбедување на сафавидската држава и нејзините територии, во 1738 година Надер го освоил последното упориште на Хотаките во Кандахар; во истата година, имајќи потреба од богатство за да ги помогне неговите воени кариери против неговите отомански и руски империјални ривали, тој ја започнал својата инвазија на богатото, но слабо [[Могулско Царство]] придружуван од неговиот грузиски поданик Ерекле II,<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=ITnRAAAAMAAJ|title=The Last Years of the Georgian Monarchy, 1658-1832|last=Lang|first=David Marshall|publisher=Columbia University Press|year=1957|isbn=9780231937108|page=142|author-link=David Marshall Lang}}</ref> окупирајќи ги Газни, [[Кабул]], [[Лахор]], и до Делхи, во Индија, кога целосно ги понижил и ограбил воено инфериорните Мугали. Овие градови подоцна ги наследил неговиот воен командант, Ахмад Шах Дурани, кој се смета за основач на авганистанската држава преку неговата династија Дурани во 1747 година. Надир имал ефективна контрола под шах Тахмасп II, а потоа владеел како регент на доенчето Абас III до 1736 година кога тој самиот бил крунисан за шах. [[Податотека:Safavid_Persian_Empire.jpg|мини| Дел од Сафавидска Персија (десно), Отоманското Царство и [[Југозападна Азија|Западна Азија]], Емануел Бовен, 1744–52]] Веднаш по атентатот на Надер Шах во 1747 година и распадот на неговата краткотрајна држава, Сафавидите биле повторно назначени за шахови на Иран со цел да и дадат легитимитет на зародишната Зандиска династија. Сепак, краткиот марионетски режим на Исмаил III завршил во 1760 година кога Карим Кан се чувствувал доволно силен да ја преземе номиналната моќ на земјата и официјално да стави крај на династијата Сафавиди. == Општество == Иако голем во однос на територијалната површина, големиот дел од пустини и планини на нејзината територија значело дека густината била многу мала; населението на царството се проценува дека веројатно броело меѓу осум и десет милиони во 1650 година, во споредба со околу 20 милиони на [[Отоманското Царство]] во 1600 година <ref>[https://www.cambridge.org/core/books/time-in-early-modern-islam/safavid-mughal-and-ottoman-empires/9D55F0A0262017473EC8A9A7ED86C508/core-reader#:~:text=In%201600%20the%20population%20of%20the%20empire%20was%20about%20twenty%20million Safavid, Mughal, and Ottoman Empires.]</ref> Сафавидското општество било [[меритократија]] каде функционерите се назначувале врз основа на вредност и заслуга, а не врз основа на раѓање. Тоа секако не претставувало[[олигархија]], ниту пак [[аристократија]]. Синовите на благородниците биле сметани за наследници на нивните татковци како знак на почит, но тие морале да се докажат дека достојни за таа позиција. Овој систем избегнувал вкоренета аристократија или каста општество.<ref>[[Roger Savory]], ''Iran under the Safavids'', p. 183.</ref> Постојат бројни евидентирани извештаи за лаици кои се искачиле на високи официјални позиции како резултат на нивните заслуги.<ref>Sir E. Denison Ross, Sir Anthony Sherley and his Persian Adventure, pp. 219–20.</ref> Сепак, иранското општество за време на Сафавидите било хиерархиско, со шахот на врвот на хиерархиската пирамида, обичните луѓе, трговците и селаните во основата и аристократите меѓу нив. Терминот ''долат'', што на современиот персиски значи „влада“, тогаш бил апстрактен термин што значи „''блаженство''“ или „''среќа''“ и започнал да се користи како конкретно чувство за сафавидската држава, како одраз на ставот што луѓето го имале за нивната владетел, како некој издигнат над човештвото.<ref name="Savory 177">[[Roger Savory]], ''Iran under the Safavids'', p. 77.</ref> Исто така, меѓу аристократијата, во средината на хиерархиската пирамида, се наоѓале верските службеници, кои, имајќи ја предвид историската улога на религиозните класи како тампон помеѓу владетелот и неговите поданици, обично давале се од себе за да го заштитат обичниот народ од угнетувачите.<ref name="Savory 177"/> === Обичаите и културата на луѓето === Жан Шарден, француски патник од 17 век, поминал многу години во Персија и нашироко коментирал за нивната култура, обичаи и карактер. Тој се восхитувал од нивниот пречек и однос кон странците, но налетал и на карактеристики кои ги сметал за предизвикувачки. Неговите описи на јавниот изглед, облеката и обичаите се поткрепени со минијатурите, цртежите и сликите од тоа време кои се сочувани.<ref name="Ferrier 110">Ferrier, RW, ''A journey to Persia: Jean Chardin's portrait of a seventeenth-century empire'', p. 110.</ref> Ги сметал за добро образован и добро воспитан народ.<ref>Ferrier; pp. 111-113.</ref> За разлика од Европејците, тие многу не ја сакале физичката активност и не биле наклонети кон вежбањето, претпочитајќи повеќе одмор и луксуз што може да го понуди животот. Патувањето било ценето само за специфична цел да се стигне од едно место до друго, а не самите да се интересираат да видат нови места и да искусат различни култури. Можеби токму ваквиот однос кон остатокот од светот го отсликало незнаењето на Персијците во однос на другите земји во светот. Вежбите на кои учествувале биле за одржување на телото еластично и цврсто и за стекнување вештини за ракување со рацете. [[Стреличарство|Стрелаштвото]] го зазело првото место. Второто место го зазело [[мечување]]то, каде што зглобот морал да биде цврст, но флексибилен и да се движи агилно. На третото место се наоѓало јавањето. Многу напорна форма на вежбање во која Персијците многу уживале бил ловот.<ref>Ferrier; pp. 114-115.</ref> ==== Забава ==== [[Податотека:Polo_game_from_poem_Guy_u_Chawgan.jpg|лево|мини| Персиска минијатура која прикажува поло-натпревар]] Уште од предисламските времиња, [[борење]]то бил составен дел од иранскиот идентитет, а професионалните борачи, кои настапувале во Зурхани, се сметале за важни членови на општеството. Секој град имал своја војска од борачи, наречени Пахлавани. Нивниот спорт исто така им овозможувал на масите забава и спектакл. Шарден опишал еден таков настан:<ref>Ferrier; p. 116.</ref> {{Цитатник|Двајцата борачи беа покриени со маснотии. Тие се присутни на рамен терен, а за време на натпреварот секогаш свири мал барабан за возбуда. Се колнат на добра борба и се ракуваат. По стартот, тие се удираат по бутовите, задникот и колковите во ритамот на барабанот. Тоа е за жените и за да влезат во добра форма. После тоа тие се здружуваат во испуштање на голем крик и се обидуваат да се соборат еден со друг.}} Освен борењето, она што ги собрало масите било и мечувањето, танчерите на јаже, кукли и акробати, кои настапувале на големи плоштади, како што е Кралскиот плоштад. Во [[кабаре]]ата, особено во одредени области, како оние во близина на мавзолејот на Харун-е Велајат, можело да се најде лежерен облик на забава. Луѓето се среќавале таму за да пијат ликери или кафе, да пушат тутун или опиум и да разговараат или да слушаат поезија.<ref>Ferrier; pp. 117-118.</ref> ==== Облека и изглед ==== [[Податотека:74_Chardin_Safavid_Persia_women_customs.jpg|мини|Женска облека во 1600-тите]] [[Податотека:73_Chardin_Safavid_Persia_men_customs.jpg|мини|Машка облека во 1600-тите]] [[Податотека:Atlas_cloth_iran_17th_century.jpg|мини|Брокатна облека, период на Сафавидите]] Како што било забележано претходно, клучен аспект на персискиот карактер била неговата љубов кон луксузот, особено во одржувањето на изгледот. Тие ги украсувале своите алишта, носејќи камења и ги украсувале запрегите на нивните коњи. Мажите носеле многу прстени на прстите, речиси исто колку и нивните сопруги. Тие, исто така, ставале накит на рацете. На половината се носела кама (вид на краток нож). Во опишувањето на облеката на дамата, било забележано дека персиската облека открива повеќе од фигурата отколку европската, но дека жените се појавуваат поинаку во зависност од тоа дали се дома во присуство на пријателите и семејството или дали се во јавноста. Приватно обично носеле превез што ги покривала само косата и грбот, но по излегувањето од домот облекувале ''мантии'', големи наметки кои им го криеле целото тело освен лицето. Често ги бојадисувале стапалата и рацете со хена. Фризурата им била едноставна, косата собрана назад во плитки, често украсени на краевите со бисери и гроздови накит. Жените со тенок струк се сметале за попривлечни од оние со поголеми фигури. Жените од провинциите и робовите им ги прободувале левите ноздри со прстени, но добро родените Персијки не го правеле тоа.<ref>Ferrier; pp. 120-124.</ref> Најскапоцениот додаток за мажите бил [[турбан]]от. Иако траел долго, неопходно било да има промени за различни прилики како свадби и [[новруз]], додека мажите со статус никогаш не носеле ист турбан два дена. Облеката што се извалкала на каков било начин била веднаш сменувана.<ref>Ferrier; p. 124.</ref> === Турци и Таџикистанци === Структурата на моќта на државата на Сафавидите била главно поделена на две групи: турскојазичната војска/владејачка елита - чија задача била да го одржува територијалниот интегритет и континуитет на иранското царство преку нивното раководство - и административна/владејачка елита од персиско говорно подрачје. - чија работа била да го надгледува работењето и развојот на нацијата и нејзиниот идентитет преку нивните високи позиции. Така се појавил терминот „''Турци и Таџикистанци''“ за да се опише персиската, или турко-персиската природа на многу династии кои владееле со Голем Иран помеѓу 12 и 20 век, со тоа што овие династии го промовирале и помогнале да се продолжи доминантниот персиски јазичен и културен идентитет на нивните држави, иако самите династии биле од неперсиско (на пример турско) потекло. Односот меѓу „Турците“ што зборуваат турски и „Таџиците“ што зборуваат персиски јазик бил симбиотски, но сепак постоел некаков облик на ривалство меѓу нив двајца. Бидејќи првите ги претставувале „''луѓето на мечот''“, а вторите, „ ''луѓето на перото'' “, службените места на високо ниво природно биле резервирани за Персијците. Таква била ситуацијата низ персиската историја, дури и пред Сафавидите, уште од арапското освојување.<ref>[[Michael Axworthy|Axworthy, Michael]]; ''History of Iran'' (2010).</ref> Шах Тахмасп вовел промена во ова практика, кога тој и другите сафавидски владетели кои го наследиле, се обидиле да ги заматат претходно дефинираните линии меѓу двете јазични групи, со тоа што ќе ги одведат синовите на офицерите што зборуваат турски во кралското домаќинство за нивно образование во [[персиски јазик]]. Следствено, тие полека можеле да преземаат административни работи во областите кои дотогаш претставувале ексклузивна заштита на етничките Персијци.<ref>Savory; pp. 184-5.</ref> === Трета сила: Кавкасците === [[Податотека:Daud_Khan_Undiladze.jpg|мини|Дауд Кан Ундиладзе, воен командант, гилман и гувернер на Гања и Карабах од 1625 до 1630 година.]] Од 1540 година па наваму, Шах Тахмасп иницирал постепена трансформација на иранското општество со полека конструирање на нова гранка и слој составен единствено од етнички [[Кавкаски народи|Кавкасци]]. Имплементацијата на оваа гранка била завршена и значително проширена за време на Абас Велики (Абас I). Според ''Encyclopædia Iranica'', за Тахмасп, позадината на оваа иницијација и евентуалната композиција која била финализирана во времето на Шах Абас I, кружела околу воената племенска елита на царството, Кизилбашите, кои верувале дека физичката близина и контролата на член на потесното семејство Сафавиди гарантирал духовни предности, политичко богатство и материјален напредок.<ref name="Tahmāsp I"/> Ова претставувало огромна [[импеданса]] за авторитетот на шахот, а дополнително го поткопувал секој развој на настаните без договор или споделен профит на Казилбашите. Како што Тахмасп разбрал и сфатил дека какви било долгорочни решенија главно ќе вклучуваат минимизирање на политичкото и воено присуство на Кизилбашите како целина, тоа ќе бара тие да бидат заменети со сосема нов слој во општеството, кој ќе го доведе во прашање и битка против авторитетот на Кизилбашите на секое можно ниво и минимизирање на секое нивно влијание. Овој слој бил составен од стотици илјади депортирани, увезени и во помала мера доброволно мигрирани етнички [[Черкези]], [[Грузијци]] и [[Ерменци]]. Овој слој станал „''третата сила''“ во иранското општество, заедно со другите две сили, Туркоманите и Персијците. Серијата кампањи што Тахмасп последователно ги започнал на поширокиот [[Кавказ]] помеѓу 1540 и 1554 година требале да го поддржат моралот и борбената ефикасност на војската на Кизилбашите,<ref>[[Roger Savory]]; ''Iran under the Safavids''; p. 65</ref> но тие донеле дома голем број (над 70.000) <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=2BMVnw9JQh8C|title=Slaves of the Shah:New Elites of Safavid Iran|last=Babayan|first=Associate Professor of Iranian History Culture Kathryn|last2=Babaie|first2=Sussan|last3=Babayan|first3=Kathryn|last4=McCabe|first4=Ina|last5=Farhad|first5=Massumeh|publisher=Bloomsbury Academic|year=2004|isbn=9781860647215|author-link5=Massumeh Farhad|access-date=1 April 2014}}</ref> на христијанските [[Грузијци|грузиски]], черкески и ерменски робови како нивна главна цел, станувајќи во иднина основа на оваа трета сила; новиот (кавкаски) слој во општеството.<ref name="Streusand, p. 148">Streusand, p. 148.</ref> Според ''Encyclopædia Iranica'', ова било и почетна точка за корпусот на ''ḡolāmān-e ḵāṣṣa-ye-e šarifa'', или ''кралските робови'', кои доминирале со војската на Сафавидите во поголемиот дел од должината на царството и формирале клучен дел од ''третата сила''. Како што не-туркоманите го преобратиле исламот, овие черкески и грузиски холамани (исто така познати како ''гулам''и) биле целосно неограничени од лојалноста на кланот и роднинските обврски, што било привлечна карактеристика за владетелот како Тахмасп чие детство и воспитување биле длабоко погодени од племето Кизилбаши.<ref name="Tahmāsp I"/> Нивното формирање, имплементација и употреба било многу слично со [[јаничар]]ите од соседното Отоманско Царство <ref name="iranicaonline.org"/> За возврат, многу од овие трансплантирани жени станале сопруги и наложници на Тахмасп, а сафавидскиот [[харем]] се појавил како натпреварувачка, а понекогаш и смртоносна арена на етничката политика додека кликите на Туркменките, Черкезите и Грузијците и дворјаните се натпреварувале меѓу себе за вниманието на кралот.<ref name="Tahmāsp I" /> Иако првите војници-робови не биле организирани до владеењето на Абас I, за време на владеењето на Тахмасп, Кавказите веќе станале важни членови на кралското домаќинство, [[Харем]]от и во цивилната и воената администрација,<ref name="Manz"/><ref name="books.google.nl"/> и биле на пат да станат составен дел од општеството. Наследникот на Тахмасп I, Исмаил II, донел уште 30.000 Черкези и Грузијци во Иран, од кои многумина се приклучиле на силите на гуламите.<ref>Oberling, Pierre, ''Georgians and Circassians in Iran'', The Hague, 1963; pp.127–143</ref> По целосното спроведување на оваа политика од страна на Абас I, жените (само Черкези и Грузијци) многу често доаѓале да заземаат истакнати позиции во харемите на сафавидската елита, додека мажите кои станале дел од гуламската „класа“ како дел од моќната трета сила добила специјална обука по чие завршување или биле запишани во некој од новосоздадените ''џилмански'' полкови, или вработени во кралското домаќинство.<ref>Blow, D; Shah Abbas: The ruthless king who became an Iranian legend, p. 9.</ref> Остатокот од масите на депортирани и увезени, значителен дел од стотици илјади, биле населени во различни региони на Иран и им биле доделувани секакви улоги како дел од општеството, како што се занаетчии, земјоделци, сточари, трговци, војници, генерали, гувернери, дрвосечачи итн., сите исто така дел од новоформираниот слој во иранското општество.<ref>Matthee, Rudolph P. (1999), ''[https://books.google.com/books?id=5U0yECMV--wC The Politics of Trade in Safavid Iran: Silk for Silver, 1600–1730] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20221020172718/https://books.google.com/books?id=5U0yECMV--wC|date=2022-10-20}}.''</ref> Шах Абас, кој значително ја зголемил и ја завршил оваа програма и според кој создавањето на овој нов слој во општеството може да се спомене како целосно „финализирано“, го комплетирал и системот на гулами. Како дел од неговото завршување, тој во голема мера го проширил воениот ''корпус гулам'' од само неколку стотици за време на периодот на Тахмасп, на 15.000 високо обучени коњаници,<ref>Blow; p. 37.</ref> како дел од целата армиска дивизија од 40.000 [[Кавкаски народи|кавкаски]] гулами. Потоа продолжил со целосно намалување на бројот на гувернерите на провинциите Казилбаши и систематски ги преместувал гувернерите во други области, со што ги нарушил нивните врски со локалната заедница и ја намалувал нивната моќ. Повеќето билезаменети со гулами, а за кратко време Грузијците, Черкезите и во помала мера Ерменците започнале да се назначуваат на едни од највисоките државни функции и биле вработувани во сите други можни делови од општеството. До 1595 година, Алахверди Кан, Грузиец, станал еден од најмоќните луѓе во државата на Сафавидите, кога бил назначен за генерален гувернер на [[Фарс]], една од најбогатите провинции во Иран. И неговата моќ го достигнала својот врв во 1598 година, кога станал врховен командант на вооружените сили.<ref>Savory; p. 82.</ref> Така, почнувајќи од владеењето на Тахмасп I, но целосно имплементирано и завршеносамо од Шах Абас, оваа нова група составена исклучиво од етнички Кавказци на крајот станала моќна „''трета сила''“ во државата како нов слој во општеството, заедно со Персијците и Турците Кизилбаши. Се проценува дека само за време на владеењето на Абас околу 130.000-200.000 Грузијци,<ref>Eskandar Beg, pp. 900–901, tr.</ref> {{Sfn|Blow|2009}} {{Sfn|Mikaberidze|2015}} десетици илјади Черкези и околу 300.000 [[Ерменци]] <ref>Aslanian, Sebouh.</ref> биле депортирани и увезени од Кавказ до Иран, сите добиле функции и улоги како дел од новосоздадениот слој во општеството, како што се во рамките на највисоките државни позиции или како земјоделци, војници, занаетчии, како дел од кралскиот харем, судот и селанството, меѓу другите. === Религија === Иако Сафавидите не биле првите шиитски владетели во Иран, тие одиграле клучна улога во правењето на шиитскиот ислам официјална религија во целиот Иран, како и она што денес е [[Азербејџан|Република Азербејџан]].<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=N8IKR0oqdRkC&pg=PA158|title=The Caspian: Politics, Energy and Security|last=Akiner|first=Shirin|publisher=Taylor & Francis|year=2004|isbn=978-0-203-64167-5|page=158|author-link=Shirin Akiner}}</ref> Имало големи шиитски заедници во некои градови како Ком и Сабзевар уште во 8 век. Во 10-тиот и 11-тиот век Бувајхидите, кои биле од заидијатската гранка на шиитскиот ислам, владееле во [[Фарс]], [[Исфахан]] и [[Багдад]]. Како резултат на монголското освојување и релативната религиозна толеранција на Илханидите, шиитските династии биле повторно воспоставени во Иран, а Сарбедаран во Хорасан бил најважен. Илханидскиот владетел Олџеиту се преобратил во дванаесетти шиит во 13 век. По неговото освојување на Иран и Азербејџан, Исмаил I го направил преобразувањето задолжително за главно сунитското население. Сунитските [[Улема|улеми]] или свештенството или биле убиени или протерани. Исмаил I, ги довел главните Дванаесетте шиитски верски водачи и им дал земја и пари во замена за лојалност. Подоцна, за време на периодот на Сафавидите, а особено на Каџар, моќта на шиитските улеми се зголемила и тие можеле да имаат улога, независна или компатибилна со владата. ==== Појава на свештеничка аристократија ==== Важна карактеристика на сафавидското општество бил сојузот што се појавил меѓу [[Улема|уламите]] (верската класа) и трговската заедница. Последниве вклучувале трговци кои тргувале во чаршиите, трговските и занаетчиските еснафи и членовите на квазирелигиските организации управувани од [[дервиш]]и (''футува''). Поради релативната несигурност во сопственоста на имотот во Иран, многу приватни земјопоседници ги обезбедувале своите земјишта со тоа што ги донирале на свештенството, таканаречено ''вакуф''и. Така, тие би ја задржале официјалната сопственост и ја обезбедувале нивната земја од конфискација од страна на кралските комесари или локални гувернери, сè додека процентот од приходите од земјата заминувал кај уламите. Сè повеќе, членовите на религиозната класа, особено муџтахидите и сејидите, добивале целосна сопственост на овие земји и, според современиот историчар Искандар Мунши, Иран почнал да биде сведок на појавата на нова и значајна група на земјопоседници.<ref>Savory, pp. 185–6.</ref> ===== Ахбари наспроти Усули ===== Движењето Ахбари се „''кристализирало''“ како „''посебно движење''“ со пишувањата на Мухамед Амин ал-Астарабади (починал во 1627 н.е.). Тој ја отфрлил употребата на расудување при изведувањето пресуди и верувал дека само [[Куранот]], хадисот (пророчки изреки и запишани мислења на имамите) и консензусот треба да се користат како извори за извлекување пресуди (''фатава''). За разлика од Усули, Ахбари ги следел и не ги следил ''марџиите'' кои практикувале ''иџтихад''.<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/shiarevivalhowco00nasr/page/69|title=The Shia revival : how conflicts within Islam will shape the future|last=Nasr|first=Vali|publisher=Norton|year=2006|isbn=978-0-393-06211-3|location=New York|page=[https://archive.org/details/shiarevivalhowco00nasr/page/69 69]}}</ref> Своето најголемо влијание го постигнал во доцниот сафавидски и раниот пост-сафавидски период, кога доминирал со Дванаестимамскиот шиитски ислам.<ref>{{Наведена книга|title=An introduction to Shiʻi Islam : the history and doctrines of Twelver Shiʻism|last=Momen|first=Moojan|publisher=G. Ronald|year=1985|isbn=978-0-85398-201-2|location=Oxford|page=127}}</ref> Меѓутоа, набргу потоа Мухамед Бакир Бехбахани (починал во 1792 година), заедно со другите Усули муџтахиди, го уништиле движењето Ахбари.<ref>{{Наведена книга|title=An introduction to Shiʻi Islam : the history and doctrines of Twelver Shiʻism|last=Momen|first=Moojan|publisher=G. Ronald|year=1985|isbn=978-0-85398-201-2|location=Oxford|page=222}}</ref> Останува само мало малцинство во шиитскиот свет. Еден резултат на решавањето на овој судир било зголемувањето на важноста на концептот на иџтихад и позицијата на муџтахидот (наспроти другите улеми) во 18 и почетокот на 19 век. Оттогаш се случила поделбата на шиитскиот свет на муџтахиди (оние кои можеле да го следат сопственото независно судење) и ''мукалид'' (оние кои морале да ги следат пресудите на муџтахидот). Според авторот Мујан Момен, „''до средината на 19 век имало многу малку муџтахиди (три или четворица) некаде во секое време''“, но „''неколку стотици постоеле до крајот на 19 век''“.<ref>{{Наведена книга|title=An introduction to Shiʻi Islam : the history and doctrines of Twelver Shiʻism|last=Momen|first=Moojan|publisher=G. Ronald|year=1985|isbn=978-0-85398-201-2|location=Oxford|page=204}}</ref> ===== Алама Меџлиси ===== Мухамед Бакир Меџлиси, кој најчесто се спомнува за користење на титулата [[Аламах]], бил многу влијателен научник во текот на 17 век (сафавидски период). Делата на Меџлиси ја истакнале неговата желба да го исчисти Дванаестимамскиот шиитски ислам од влијанијата на мистицизмот и филозофијата и да пропагира идеал за строго придржување кон исламскиот закон ([[шеријат]]<nowiki/>от).<ref>{{Наведена книга|title=An introduction to Shiʻi Islam : the history and doctrines of Twelver Shiʻism|last=Momen|first=Moojan|publisher=G. Ronald|year=1985|isbn=978-0-85398-201-2|location=Oxford|page=115}}</ref> Меџлиси промовирал конкретно шиитски ритуали како што се жалост за Хусеин ибн Али и посета (''зијарат'') на гробниците на имамите и имамзадите, нагласувајќи го „''концептот на имамите како посредници за човекот кај Бога''“.<ref>{{Наведена книга|title=An introduction to Shiʻi Islam : the history and doctrines of Twelver Shiʻism|last=Momen|first=Moojan|publisher=G. Ronald|year=1985|isbn=978-0-85398-201-2|location=Oxford|page=116}}</ref> == Управување == Сафавидската држава била држава на проверки и рамнотежа, и во рамките на владата и на локално ниво. На врвот на овој систем се наоѓал Шахот, со целосна моќ над државата, легитимиран од неговата крвна лоза како сајид, или потомок на [[Мухамед]]. Неговата моќ била толку апсолутна, што францускиот трговец, а подоцна и амбасадор во Иран, Жан Шарден сметал дека сафавидските шахови владеат со нивната земја со железна тупаница и често на деспотски начин.<ref>Ferrier, R. W.; A Journey to Persia: Jean Chardin's Portrait of a Seventeenth-century Empire; pp 71–71.</ref> За да се обезбеди транспарентност и да се избегнат одлуки кои го заобиколуваат Шахот, бил воспоставен комплексен систем на бирократија и одделенски процедури кои спречувале измами. Секоја канцеларија имала заменик или началник, чија задача била да води евиденција за сите дејствија на државните службеници и директно да му известува на Шахот. Самиот шах ги применувал сопствените мерки за да ги држи своите министри под контрола преку поттикнување атмосфера на ривалство и конкурентен надзор. И бидејќи сафавидското општество било меритократско, а наследниците ретко се правеле врз основа на наследството, тоа значело дека владините канцеларии постојано го чувствувале притисокот да бидат под надзор и морале да се погрижат да управуваат во најдобар интерес на нивниот лидер, а не само нивно. === Структура === Веројатно немало никаков [[парламент]], каков што ги знаеме денес. Но, португалскиот амбасадор кај Сафавидите, Де Гувеа, сè уште го споменува ''Државниот совет'' <ref>Blow, p. 173.</ref> во неговите записи, што можеби претставувал термин за владини собири од тоа време. Највисокото ниво во владата било она на премиерот или [[Везир|Големиот везир]] (''Etemad-e Dowlat''), кој секогаш бил избиран меѓу докторите на правни науки. Тој уживал огромна моќ и контрола над националните работи бидејќи бил непосреден заменик на Шахот. Ниту еден чин на Шахот не бил валиден без контра печатот на премиерот. Но, дури и тој одговарал пред еден заменик (''ваканевис''), кој водел евиденција за неговите одлуки и го известил Шахот. Втор по премиерската функција бил генералот за приходи (''мостоуфи-је мамалек''), или министер за финансии,<ref name="Blow 165">Blow, David.</ref> и ''Диванбеги'', министер за правда. Последниот бил последната жалба во граѓански и кривични предмети, а неговата канцеларија стоела веднаш до главниот влез на палатата Али Капу. Во претходните времиња, шахот бил тесно вклучен во судските постапки, но овој дел од кралската должност бил запоставен од Шах Сафи и подоцнежните кралеви.<ref name="Ferrier; pp. 80-82">Ferrier, pp. 80–2.</ref> Следни на власт биле генералите: генералот на кралските трупи (''шахсеваните''), генералот на мускетарите, генералот на гуламите и мајсторот на артилерија. На чело на овие функционери бил назначен посебен функционер, врховен командант.<ref name="Ferrier; pp. 80-82">Ferrier, pp. 80–2.</ref> === Кралски двор === [[Податотека:Jean_Chardin_1739.jpg|мини|Насловна страница на книгата на Жан Шарден за неговите патувања во Персија, објавена во 1739 година.]] Што се однесува до кралското домаќинство, највисоката функција била ''нацирот'', дворски министер. Тој бил можеби најблискиот советник на Шахот и, како таков, функционирал како негови очи и уши во дворот. Неговата примарна работа била да ги назначува и надгледува сите службеници во домаќинството и да биде нивен контакт со Шахот. Но, неговите одговорности ја вклучувале и таа да биде благајник на имотите на Шахот. Ова значело дека дури и премиерот, кој ја извршувал највисоката функција во државата, морал да работи во соработка со назирот кога станувало збор за управување со оние трансакции кои директно се однесуваат на Шахот.<ref name="Ferrier; pp. 80-82">Ferrier, pp. 80–2.</ref> Второто највисоко именување бил Големиот управител (''Ичик Агаси баши''), кој секогаш го придружувал Шахот и било лесно препознатлив поради големата палка што ја носел со себе. Тој бил одговорен за воведување на сите гости, примање молби презентирани до Шахот и читање доколку е потребно. Следни на ред биле Мајсторот на кралските штали (''Миракор баши'') и Мајсторот на ловот (''Миршекар баши''). Шахот имал штали во сите главни градови, а Шах Абас се вели дека имал околу 30.000 коњи низ целата земја.<ref>Blow, p. 170.</ref> Покрај нив, имало и посебни службеници назначени за одржување на кралските гозби и за забава. Шарден конкретно го забележал рангот на лекари и астролози и почитта што шаховите ја имале кон нив. Шахот имал по десетина во својата служба и обично бил придружуван од тројца лекари и тројца астролози, кои биле овластени да седат покрај него во различни прилики.<ref name="Ferrier; pp. 80-82">Ferrier, pp. 80–2.</ref> Главниот лекар (''Хаким-баши'') бил високо ценет член на кралскиот двор,<ref name="Savory 221">[[Roger Savory]], ''Iran under the Safavids'', p. 221.</ref> и на најпочитуваниот астролог на дворот му била дадена титулата ''Мунаџим-баши'' (Главен астролог).<ref>Blow, p. 175.</ref> Дополнително, сафавидскиот двор бил богата мешавина на народи уште од неговите најрани денови. {{Sfn|Blow|2009}} Како што запишал професорот Дејвид Блоу, најглавни помеѓу дворјаните биле старото благородништво на туркоманските кизилбашки господари и нивните синови. Иако веќе во раните години на владеењето на кралот Абас (р. 1588–1629) тие повеќе не ја контролирале државата, туркоманските Кизилбаши продолжиле да обезбедуваат многу од високите армиски офицери и да пополнува важни административни и церемонијални канцеларии во кралското домаќинство. {{Sfn|Blow|2009}} Имало Персијци кои сè уште доминирале во бирократијата и под Абас ги имале двете највисоки владини канцеларии Големиот везир и Генералниот контролор на приходите (''mostoufi-ye mamalek''), што било најблиското нешто до министерот за финансии. {{Sfn|Blow|2009}} Имало и голем број ''голами'' или „робови на шахот“, кои биле главно [[Грузијци]], [[Черкези]] и [[Ерменци]]. {{Sfn|Blow|2009}} Како резултат на реформите на Абас, тие имале високи функции во армијата, администрацијата и кралското домаќинство. Последно, но во никој случај не позначајно, биле евнусите од палатата кои исто така биле гулами - „бели“ евнуси главно од [[Кавказ]] и „црни“ евнуси од Индија и Африка. {{Sfn|Blow|2009}} За време на Абас, евнусите станале сè поважен елемент на дворот. {{Sfn|Blow|2009}} Во текот на првиот век од династијата, основниот дворски јазик останал [[Азербејџански јазик|азербејџанскиот]],<ref name="Blow 165">Blow, David.</ref> иако тоа се повеќе се менувало откако главниот град бил преместен во [[Исфахан]].<ref name="Cyril Glassé 2003, pg 392">Cyril Glassé (ed.</ref> Дејвид Блоу додава; „''Изгледа веројатно дека повеќето, ако не и сите, туркомански великани на дворот зборувале и персиски, кој бил јазик на администрацијата и културата, како и на мнозинството од населението.'' ''Но, се чини дека обратното не беше точно. Кога Абас имаше жив разговор на турски со италијанскиот патник Пјетро Дела Вале, пред неговите дворјани, тој мораше потоа да го преведе разговорот на персиски во корист на повеќето од присутните''.“ {{Sfn|Blow|2009}} На крајот, поради многу Грузијци, Черкези и Ерменци на сафавидскиот двор (''голамите'' и во харемот), се зборувале и [[Грузиски јазик|грузискиот]], черкескиот и [[Ерменски јазик|ерменскиот]] јазик, бидејќи тоа биле нивните [[Мајчин јазик|мајчини јазици]]. {{Sfn|Blow|2009}} Самиот Абас можел да зборува грузиски јазик. === Локални власти === [[Податотека:03_Chardin_Tblisi_1671.jpg|лево|мини| Поглед на [[Тбилиси]] од францускиот патник Жан Шарден, 1671 година.]] На локално ниво, владата била поделена на јавна земја и кралски имот. Јавното земјиште било под власт на локални гувернери, или ''Кани''. Уште од најраните денови на династијата на Сафавидите, на повеќето од овие позиции биле назначувани генералите на Кизилбашите. Тие управувале со своите провинции како ситни шахови и ги трошеле сите свои приходи на сопствената провинција, единствено претставувајќи му го балансот на Шахот. За возврат, тие морале да одржуваат подготвена постојана војска во секое време и да му дадат на Шахот воена помош по негово барање. Исто така, од нив било барано да назначат адвокат (''вакил'') во Судот кој ќе ги информира за работи кои се однесуваат на покраинските работи.<ref name="Ferrier; pp. 85-89">Ferrier; pp. 85–89.</ref> Шах Абас I имал намера да ја намали моќта на Кизилбашите со доведување на некои од овие провинции под негова директна контрола, создавајќи т.н. ''Крунски провинции'' (''Каса''). Но, токму Шах Сафи, под влијание на неговиот премиер, Сару Таки, ја иницирале програмата за обид за зголемување на кралските приходи со купување земја од гувернерите и поставување на локални комесари.<ref name="Ferrier; pp. 85-89" /> Со текот на времето, ова се покажало како товар за луѓето кои биле под директна власт на Шахот, бидејќи овие комесари, за разлика од поранешните гувернери, имале малку познавање за локалните заедници што ги контролирале и биле првенствено заинтересирани за зголемување на приходите на шахот. И, иако било во интерес на гувернерите да ја зголемат продуктивноста и просперитетот на нивните провинции, комесарите ги добивале своите приходи директно од кралската каса и, како такви, не се грижеле толку за инвестирање во земјоделството и локалните индустрии. Така, поголемиот дел од народот страдал од грабливост и корупција извршена во името на Шахот.<ref name="Ferrier; pp. 85-89" /> === Демократски институции во авторитарно општество === Во Иран од 16 и 17 век, постоеле значителен број локални демократски институции. Примери за такви биле трговските и занаетчиските еснафи, кои почнале да се појавуваат во Иран од 1500-тите. Исто така, имало и квазирелигиозни братства наречени ''футува'', кои биле управувани од локални [[дервиш]]и. Друг функционер избран со консензус на локалната заедница бил ''кадкода'', кој функционирал како администратор на обичајното право.<ref>Malcolm; vol II, p. 456.</ref> Локалниот шериф (''калантар''), кој не бил избран од народот, туку директно назначен од шахот, и чија функција била да го штити народот од неправдите од страна на локалните гувернери, ја надгледувал кадкодата.<ref>Savory; p. 182.</ref> === Право === [[Податотека:49_Chardin_Safavid_Legal_system_Karkan.jpg|мини|''Каркан'', алатка која се користела за казнување на државните криминалци]] Во Сафавидски Иран постоела мала разлика помеѓу теологијата и јуриспруденцијата, или помеѓу божествената правда и човечката правда, и сето тоа било под ''исламската јуриспруденција'' (фикх). Правниот систем бил изграден од две гранки: граѓанско право, кое имало корени во [[шеријат]]от, ''добиена мудрост'' и ''уфр'', што значи ''традиционално искуство'' и многу слично на западната форма на општото право. Додека имамите и судиите на правото го применувале граѓанското право во нивната практика, ''уфр'' првенствено го практикувале локалните комесари, кои ги проверувале селата во име на Шахот, и министерот за правда (''Диванбеги''). Последните биле сите секуларни функционери кои работеле во име на Шахот.<ref name="Ferrier 90-4">Ferrier, RW, A journey to Persia: Jean Chardin's Portrait of a Seventeenth-century Empire, pp. 90–4.</ref> Највисоко ниво во правниот систем бил министерот за правда, а правните службеници биле поделени на високи назначувања, како што се судија (''darughah''), инспектор (''visir'') и рекордер (''vak'anevis''). Помалите функционери биле [[Кадија|казите]], чијшто службеник бил граѓански поручник, кој се рангирал под локалните гувернери и функционирале како судии во провинциите. Според Шарден:<ref name="Ferrier; p. 91">Ferrier p. 91.</ref> {{Цитат|Не постоело одредено место за спроведување на правдата. Секој судија ја извршувал правдата во својата куќа во голема просторија што отвора двор или градина која е подигната два или три метри над земјата. Судијата седи на едниот крај од просторијата, а покрај него има писател и човек од законот.}} Шарден, исто така, истакнал дека носењето случаи на суд во Иран е полесно отколку на Запад. Судијата (кази) бил информиран за релевантните точки и одлучувал дали да го преземе случајот или не. Откако ќе се согласил да го стори тоа, наредникот го испитувал и го повикувал обвинетиот, кој потоа бил должен да ја плати таксата на наредникот. Двете странки со своите сведоци ги изјаснувале своите случаи, обично без никаков бранител, а судијата ја донесувал својата пресуда по првото или второто рочиште.<ref name="Ferrier; p. 91">Ferrier p. 91.</ref> [[Кривично право|Кривичното право]] било целосно одвоено од граѓанското право и било судено според ''општото право'' администрирано преку министерот за правда, локалните гувернери и министерот на судот (''назирот''). И покрај тоа што се засновало на ''урф'', тоа се потпирало на одредени групи правни принципи. Убиството било казниво со смрт, а казната за телесни повреди била секогаш камшикување на стапалата. На ограбувачите првиот пат им ги ампутирале десните зглобови и во секоја наредна прилика биле осудувани на смрт. Државните криминалци биле подложени на ''каркан'', триаголна дрвена јака поставена околу вратот. Во извонредни прилики кога шахот ја земал правдата во свои раце, тој се облекувал во црвено за важноста на настанот, според античката традиција.<ref name="Ferrier 90-4"/> === Војска === [[Податотека:Safavid-helmet.jpg|мини|Сафавидски шлем]] Кизилбашите биле широк спектар на шиитски муслимани (''гулат'') и претежно туркомански милитантни групи кои помогнале во основањето на Сафавидското Царство. Нивната воена моќ била суштинска за време на владеењето на шаховите Исмаил и Тахмасп. Племињата Кизилбаши биле суштински за војската на Иран до владеењето на Шах Абас I - нивните водачи биле во можност да остварат огромно влијание и да учествуваат во судските интриги (убивајќи го Шах Исмаил II на пример). Главниот проблем со кој се соочил Исмаил I по основањето на Сафавидското Царство бил како да се премости јазот меѓу двете главни етнички групи во таа држава: Кизилбашите („Црвенокосите“) Туркомани, „''мечевите''“ на класичното исламско општество чија воена моќ го донел на власт, а [[Иран|персиските]] елементи, „''луѓето на перото''“, кои ги пополниле редовите на бирократијата и религиозниот естаблишмент во државата на Сафавидите, како што правеле со векови под претходните владетели на Иран, без разлика дали се тие. [[Арапи]]те, [[Монголци|Монголите]] или [[Туркмени]]те. Како што рекол Владимир Минорски, судирот меѓу овие две групи било неизбежно, бидејќи казилбашите „''не биле страна на националната персиска традиција''“. Помеѓу 1508 и 1524 година, годината на смртта на Исмаил, шахот назначил пет последователни Персијци на функцијата ''Вакил''. Кога вториот персиски вакил бил поставен на команда на сафавидската војска во Трансоксијана, Казилбашите, сметајќи дека е срам да се должат да му служат под него, го напуштиле на бојното поле, со што бил убиен. Четвртиот вакил бил убиен од казилбашите, а петтиот бил убиен од нив.<ref name="ismailsafaviiranica"/> ==== Реформи во војската ==== [[Податотека:Persian_Musketeer.jpg|мини|Персиски мускетар во времето на Абас I од Хабиб-Алах Машади по Фалсафи (Берлински музеј на исламска уметност).]] Шах Абас сфатил дека за да ја задржи апсолутната контрола над своето царство, без да ги антагонизира Казилбашите, треба да создаде реформи што ја намалуваат зависноста што шахот ја имал од нивната воена поддршка. Дел од овие реформи биле создавањето на третата сила во аристократијата и сите други функции во рамките на царството, но уште поважно во поткопувањето на авторитетот на Казилбашите било воведувањето на Кралскиот корпус во војската. Оваа воена сила му служела само на шахот и на крајот се состоела од четири посебни гранки:<ref>Blow, David; Shah Abbas: The ruthless king who became an Iranian legend, pp. 37–8.</ref> * Шахсевани: тие броеле 12.000 луѓе и биле создадени од малата група ''курчи'' што Шах Абас ја наследил од неговиот претходник. Шахсеваните, или „Пријателите на кралот“, биле казлбашки племиња кои ја напуштиле својата племенска верност само заради верност кон шахот.<ref>[http://www.events.ir/no002/002d.htm "Shahsavan Tribes"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071008114155/http://www.events.ir/no002/002d.htm|date=2007-10-08}}, Dr P. Shahsavand, Professor of Sociology at Islamic Azad University—''Events'' Magazine, Cultural, Economical and General Events of Iran (retrieved 4 Sep 2007).</ref> * Гулами: Тахмасп започнал да воведува огромни количини [[Грузијци|грузиски]], [[Черкези|черкески]] и [[Ерменци|ерменски]] робови и депортирани од [[Кавказ]], од кои значителна сума ќе стане дел од идниот гуламски систем. Шах Абас значително ја проширил оваа програма и целосно ја спровел и на крајот создал сила од 15.000 гуламски коњаници и 3.000 кралски телохранители на гулами. Со доаѓањето на братот Ширли во дворот на Абас и со напорите на државникот Алахверди Кан, од 1600 година па наваму, борбените полкови на гуламите дополнително драматично се прошириле под Абас, достигнувајќи 25.000.<ref name="ALLĀHVERDĪ KHAN 1"/> За време на Абас, оваа сила изнесувала вкупно близу 40.000 војници кои му биле платени и му биле должни на Шахот.<ref name="Savory 1980 79">{{Harvnb|Savory|1980}}</ref><ref name="BN142"/><ref>{{Harvnb|Roemer|1986}}</ref> Тие станале елитните војници на сафавидските војски (како отоманскиот [[јаничар]]).<ref name="iranicaonline.org"/> * Мускетари: сфаќајќи ги предностите што ги имале Османлиите поради нивното огнено оружје, Шах Абас се трудел да ги опреми и курчиите и војниците гулам со современо оружје. Уште поважно, за прв пат во иранската историја, бил создаден значителен пешадиски корпус мускетари (''тофанг-чис''), кој броел 12 000. * Артилериски корпус: со помош на запад, тој формирал и артилериски корпус од 12.000 луѓе, иако тоа било најслабиот елемент во неговата војска. Според Сер Томас Херберт, кој ја придружувал британската амбасада во Иран во 1628 година, Персијците во голема мера се потпирале на поддршката од Европејците во производството на топови.<ref name="Blow 38">Blow, p. 38.</ref> Дури еден век подоцна, кога Надер Шах станал врховен командант на војската, биле вложени доволно напори за модернизирање на артилеријата, а Персијците успеале да се истакнат и да станат самодоволни во производството на огнено оружје. И покрај реформите, Казилбашите останале најсилниот и најефективниот елемент во војската, со повеќе од половина од нејзината вкупна сила.<ref name="Blow 38">Blow, p. 38.</ref> Но, создавањето на оваа голема постојана армија, која за прв пат во историјата на Сафавидите служела директно под Шахот, значително го намалило нивното влијание, а можеби и сите можности за типот на граѓански немири што предизвикало хаос за време на владеењето на претходните шахови. == Економија == [[Податотека:Isfahan_to_the_north_side_by_Eugène_Flandin.jpg|мини|Цртеж на Исфахан од 19 век]] Растот на сафавидската економија бил поттикнат од стабилноста што му овозможило на земјоделството да напредува, како и на трговијата, поради положбата на Иран помеѓу растечките цивилизации на Европа на нејзиниот запад и Индија и исламската [[Средна Азија]] на нејзиниот исток и север. [[Пат на свилата|Патот на свилата]] што водел низ северен Иран бил оживеан во 16 век. Абас I, исто така, ја поддржувал директната трговија со Европа, особено со [[Англија]] и [[Холандија]], кои го барале персиски тепих, свила и текстил. Друг извоз биле коњите, козјите влакна, бисери и хадам-талка користен како зачин во [[Индија]]. Главниот увоз бил зачин, текстил (волна од Европа, памук од [[Гуџарат]]), метали, кафе и шеќер. Кон крајот на 17 век, Сафавидски Иран имал повисок [[животен стандард]] отколку во Европа. Според патникот Жан Шарден, на пример, земјоделците во Иран имале повисок животен стандард од земјоделците во најплодните европски земји.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.scribd.com/document/193124153/Economics-and-World-History-Myths-and-Paradoxes-Paul-Bairoch|title=Economics and World History: Myths and Paradoxes|last=Paul Bairoch|publisher=University of Chicago Press|year=1995|page=107|author-link=Paul Bairoch|access-date=2020-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20171012060209/https://www.scribd.com/document/193124153/Economics-and-World-History-Myths-and-Paradoxes-Paul-Bairoch|archive-date=2017-10-12}}</ref> === Земјоделство === Според историчарот Роџер Савори, двојните основи на домашната економија биле сточарството и земјоделството. И, исто како што повисоките нивоа на општествената хиерархија биле поделени меѓу турските „''луѓе на мечот''“ и персиските „''луѓе на перото''“; така, пониското ниво било поделено меѓу туркоманските племиња, кои биле сточари и живееле одвоено од околното население, и Персијците, кои биле населени земјоделци.<ref>Savory, R.; Iran under the Safavids; pp. 186–7.</ref> Економијата на Сафавидите во голема мера се засновала на земјоделството и оданочувањето на земјоделските производи. Според францускиот златар Жан Шарден, разновидноста на земјоделските производи во Иран била незаменлива во Европа и се состоела од овошје и зеленчук за кои никогаш не се било слушнато во Европа. Шарден бил присутен на некои гозби во Исфахан каде што имало повеќе од педесет различни видови овошје. Тој сметал дека нема ништо слично во Франција или Италија:<ref>Ferrier, R. W.; ''A journey to Persia: Jean Chardin's portrait of a seventeenth-century Empire''; p. 24.</ref> {{Цитатник|Тутунот растеше низ целата земја и беше силен како оној што се одгледува во Бразил. Шафранот беше најдобар на светот... Дињите се сметаа за одлично овошје, а имаше повеќе од 50 различни видови, од кои најубавите потекнуваа од [[Големиот Хорасан|Хорасан]]. И покрај тоа што беа транспортирани повеќе од триесет дена, тие беа свежи кога стигнаа во Исфахан... После дињите најубавите плодови беа грозјето и урмите, а најдобрите урми се одгледуваа во [[Јахром]].}} И покрај тоа, тој станал разочаран кога патувал низ земјата и бил сведок на изобилството на земја што не се наводнувала, или на плодните рамнини кои не биле обработувани, нешто што тој сметал дека е во целосна спротивност со [[Европа]]. Тој ја обвинил за ова лошото владеење, ретката популација на земјата и недостигот на ценење на земјоделството кај Персијците.<ref>Ferrier; p. 23.</ref> Во периодот пред Шах Абас I, поголемиот дел од земјата бил доделен на службеници (граѓански, воени и верски). Од времето на Шах Абас наваму, повеќе земји биле ставени под директна контрола на шахот. И бидејќи земјоделството заземало далеку најголем дел од даночните приходи, тој презел мерки за негово проширување. Она што останало непроменето, бил „''договорот за делење на земјоделските култури'' “ помеѓу кој било сопственик и земјоделецот. Овој договор се состоел од пет елементи: земја, вода, плуг-животни, семе и труд. Секој елемент сочинувал 20 проценти од растителното производство, и ако, на пример, земјоделецот обезбедил работна сила и животните, требало да има право на 40 проценти од заработката.<ref>Savory; p.187.</ref><ref>Blow, D.; Shah Abbas: The ruthless king who became an Iranian legend; p. 211.</ref> Меѓутоа, според современите историчари, сопственикот секогаш го имал најлошота зделка со земјоделецот во договорите за делење на земјоделските култури. Општо земено, земјоделците живееле во удобност, биле добро платени и носеле добра облека, иако било забележано и дека биле подложни на принудна работа и живееле под големи барања.<ref>Lambton, A. K. S.; ''Landlord and Peasant in Persia'' (Oxford 1953); p 127-8.</ref> === Патување и каравансараи === [[Податотека:Hotel_Shah_Abbas_Sahn.jpg|десно|мини| Каравансара во Исфахан, кој бил изграден за време на владеењето на Шах Абас II, бил луксузно одморалиште наменето за најбогатите трговци и избраните гости на шахот. Денес тој е луксузен хотел и го носи името Хотел Абаси.]] Коњите биле најважни од сите товарни ѕверови, а најдобрите биле донесени од [[Арабија]] и [[Средна Азија]]. Тие биле скапи поради широко распространетата трговија со нив, вклучително и со [[Турција]] и [[Индија]]. Следната најважна, кога патувала низ Иран, била мазгата. Исто така, камилата била добра инвестиција за трговецот, бидејќи не чинел речиси ништо за хранење, носел голема тежина и можел да патува речиси насекаде.<ref>Ferrier; pp. 25–6.</ref> Под владеење на силните шахови, особено во првата половина на 17 век, патувањето низ Иран било лесно поради добрите патишта и [[Карвансарај|каравансараите]], кои биле стратешки поставени долж рутата. Тевенот и Таверние коментираат дека иранските каравансараи биле подобро изградени и почисти од нивните турски колеги.<ref>Savory; p.190.</ref> Според Шарден, тие исто така биле пообилни отколку во Могалското или Отоманското Царство каде што биле поретки, но поголеми.<ref>Ferrier; p. 31.</ref> Каравансараите биле дизајнирани особено за да им користат на посиромашните патници, бидејќи тие можеле да останат таму онолку долго колку што сакаат, без плаќање за сместување. За време на владеењето на Шах Абас I, додека тој се обидувал да го надгради Патот на свилата за да го подобри комерцијалниот просперитет на царството, биле изградени изобилство на карвансараи, мостови, чаршии и патишта, а оваа стратегија ја следеле богатите трговци кои исто така профитирале од зголемувањето на трговијата. За да се одржи стандардот, бил потребен друг извор на приходи, а патарините, кои ги собирале стражарите (''рах-дарс''), биле стационирани по трговските рути. Тие за возврат се грижеле за безбедноста на патниците, а и Тевенот и Таверние ја истакнувале безбедноста на патувањето во Иран од 17 век и учтивоста и префинетоста на полициските чувари.<ref>Savory; p. 191.</ref> Италијанскиот патник Пјетро Дела Вале бил импресиониран од средбата со еден од овие патни чувари:<ref>Blow; p. 210.</ref> {{Цитатник|Тој ни го прегледа багажот, но на најобврзувачки можен начин, не ни ги отвораше багажниците или пакувањата и се задоволи со мал данок, што му следуваше...}} === Надворешна трговија и Патот на свилата === [[Податотека:Chehel_Sotoon.jpg|лево|мини| Палатата Чехел Сотон во Исфахан била местото каде што шахот се среќавал со странски достоинственици и амбасади. Познат е по фреските што ги покриваат нејзините ѕидови.]] [[Португалско Царство|Португалското Царство]] и откривањето на трговската рута околу [[’Рт на Добрата Надеж|’Ртот на]] Добрата Надеж во 1487 година не само што и нанеле смртен удар на [[Венеција]] како трговска нација, туку и наштетило на трговијата што се одвивала по Патот на свилата, а особено на [[Персиски Залив|Персискиот Залив]]. Тие точно ги идентификувале трите клучни точки за контрола на целата поморска трговија меѓу Азија и Европа: [[Аденски Залив|Аденскиот Залив]], [[Персискиот Залив]] и [[Малачки Проток|теснецот Малака]] со отсекување и контролирање на овие стратешки локации со високо оданочување.<ref>[[Roger Savory]], ''Iran under the Safavids''; pp. 193–95.</ref> Во 1602 година, Шах Абас I ги истерал Португалците од [[Бахреин]], но му била потребна поморска помош од новодојдената британска компанија за Источна Индија за конечно да ги протера од [[Ормуски Проток|Ормускиот теснец]] и да ја врати контролата врз оваа трговска рута.<ref>Blow, D; Shah Abbas: The ruthless king who became an Iranian legend; pp. 113–131.</ref> Тој ги убедил Британците да му помогнат дозволувајќи им да отворат фабрики во Шираз, Исфахан и Џаск.<ref>Blow; chapter: "English adventurers at the servise of Shah Abbas."</ref><ref>Savory; p. 195.</ref> Со подоцнежниот крај на [[Португалско Царство|Португалското Царство]], особено Британците, Холанѓаните и Французите добиле полесен пристап до персиската поморска трговија, иако тие, за разлика од Португалците, не пристигнале како колонизатори, туку како трговци авантуристи. Условите за трговија не биле наметнати на сафавидските шахови, туку биле преговарани. Понатаму, Сафавидите одржувале значителна сфера на влијание во странство, особено во регионот Декан во Индија. Султаните на Ахмеднагар, Биџапур и Голконда барале персиска власт не само поради религиозните или културните врски, туку и поради потребата од противтежа на експанзијата на Могулите.<ref>{{Наведено списание|last=ANWAR|first=M. SIRAJ|year=1991|title=The Safavids and Mughal Relations with the Deccan States|url=https://www.jstor.org/stable/44142611|journal=Proceedings of the Indian History Congress|volume=52|pages=255–262|jstor=44142611}}</ref> Персијците се согласиле и илјадници Персијци емигрирале во Декан во текот на 16 и 17 век, продолжувајќи го процесот што веќе започнал под Бахманискиот Султанат во Декан. Оттука, персиските трговци се осмелиле кон исток во кралствата [[Југоисточна Азија|на Југоисточна Азија]], особено Ајутаја Сиам, каде што влијателните персиски семејства како Бунаг помогнале да се зајакнат срдечните дипломатски односи меѓу [[Тајланд]] и Иран, како што било потврдено во експедицијата на бродот на Сулејман.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.iseas.edu.sg/images/pdf/nscwps15.pdf|title=Persians and Shi'ites in Thailand: From the Ayutthaya Period to the Present|last=Marcinkowski|first=Christoph|accessdate=2023-09-08|archive-date=2023-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20231215224411/https://www.iseas.edu.sg/images/pdf/nscwps15.pdf|url-status=dead}}</ref> Персијците биле активни и во султанатот Аче, [[Брунеј|султанатот Брунеи]], султанатот Демак и Даи Виет.<ref>{{Наведено списание|last=Petrů|first=Tomáš|year=2016|title="Lands below the Winds" as Part of the Persian Cosmopolis: An Inquiry into Linguistic and Cultural Borrowings from the Persianate societies in the Malay World|url=https://journals.openedition.org/moussons/3572|journal=Moussons|issue=27|pages=147–161|doi=10.4000/moussons.3572|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://1001indonesia.net/cetbang-teknologi-senjata-api-andalan-majapahit/|title=Cetbang, Teknologi Senjata Api Andalan Majapahit|last=((Editor))|date=2020-03-03|work=1001 Indonesia|language=en-US|accessdate=2022-05-17}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=SCOTT|first=WILLIAM HENRY|date=1989|title=The Mediterranean Connection|url=https://www.jstor.org/stable/42634581|journal=Philippine Studies|volume=37|issue=2|pages=131–144|issn=0031-7837|jstor=42634581}}</ref> [[Податотека:Silk_route.jpg|десно|мини| Патот на свилата]] Меѓутоа, долгорочно, трговскиот пат преку море бил од помало значење за Персијците отколку традиционалниот пат на свилата. Недостатокот на инвестиции во изградба на бродови и морнарица им овозможило на Европејците можност да го монополизираат овој трговски пат. Така, копнената трговија продолжила да го обезбедува најголемиот дел од приходите на иранската држава од транзитните даноци. Приходите не доаѓале толку од извозот, колку од царинските давачки и транзитните такси што се наплаќале на стоката што минувала низ земјава.<ref>Blow; p. 212.</ref> Шах Абас бил решен во голема мера да ја прошири оваа трговија, но се соочил со проблемот да мора да се справи со Османлиите, кои ги контролирале двата највитални правци: рутата преку Арабија до медитеранските пристаништа и рутата преку [[Мала Азија|Анадолија]] и Истанбул. Затоа била измислена трета рута која ја заобиколувала османлиската територија. Со патување преку [[Касписко Езеро|Каспиското Море]] на север, тие би стигнале до Русија. И со помош на компанијата Московја можеле да преминат во Москва, стигнувајќи до Европа преку Полска. Овој трговски пат се покажал како од витално значење, особено за време на војна со Османлиите.<ref>Savory; p. 196.</ref> До крајот на 17 век, Холанѓаните станале доминантни во трговијата што се одвивала преку Персискиот Залив, откако ги добиле повеќето трговски договори и успеале да склучат договори пред да можат Британците или Французите. Тие особено воспоставиле монопол на трговијата со зачини и порцелан меѓу Далечниот Исток и Иран.<ref>Savory; pp. 199–200.</ref> Заштитени од холандската поморска моќ, конкуренцијата од бенгалската свила и кинеско-јапонскиот порцелан придонела за опаѓање на економијата на Сафавидите во доцниот 17 век.<ref>{{Наведена книга|title=The Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant|last=Axworthy|first=Michael|publisher=Bloomsbury Academic|year=2009|isbn=9781845119829}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.iranicaonline.org/articles/chinese-iranian-iv|title=CHINESE-IRANIAN RELATIONS iv. The Safavid Period, 1501-1732}}</ref> == Уметност == Абас I ја препознал комерцијалната корист од промовирањето на уметноста - занаетчиските производи обезбедувале голем дел од надворешната трговија на Иран. Во овој период се развиле занаетчиството како што се изработката на [[ќерамиди]], керамиката и [[текстил]]<nowiki/>от, а бил постигнат голем напредок во минијатурното сликарство, книговезењето, украсувањето и [[калиграфија]]<nowiki/>та. Во 16 век, теписарството еволуирало од номадски и селански занает во добро изведена индустрија со специјализација на дизајн и производство. Табриз бил центар на оваа индустрија. Теписите на Ардабил биле нарачани за да ја одбележат династијата Сафавиди. Елегантните барокни, но славни [['Polonaise' carpets|теписи „Полонеза“]] биле направени во Иран во текот на 17 век. [[Податотека:Riza-yi-Abbasi_008.jpg|лево|мини| Реза Абаси, ''Младинско читање'', 1625–26]] Користејќи традиционални форми и материјали, Реза Абаси (1565–1635) вовел нови теми во персиското сликарство - полуголи жени, млади, љубовници. Неговото сликарство и калиграфски стил влијаеле на иранските уметници во поголемиот дел од периодот на Сафавидите, кој станал познат како школа во Исфахан. Зголемениот контакт со далечните култури во 17 век, особено Европа, обезбедил поттик на инспирација за иранските уметници кои го прифатиле моделирањето, скратувањето, просторната рецесија и медиумот за сликање во масло (Шах Абас II го испратил Мухамед Заман да студира во [[Рим]]). Епската ''Шахнаме'' („Книга на кралевите“), ѕвезден пример на ракописна илуминација и калиграфија, била направена за време на владеењето на Шах Тахмасп. (Оваа книга е напишана од Фердуси во 1000 г. н.е. за султанот Махмуд Газнави) Друг ракопис е Хамса од Низами, завршен во 1539–1543 година од Ака Мирак и неговото училиште во Исфахан. ==== Архитектура ==== [[Податотека:Masjid_Shah,_view_of_the_courtyard_by_Pascal_Coste.jpg|лево|мини| Слика од францускиот архитект, Паскал Кост, во посета на Персија во 1841 година (од ''Monuments modernes de la Perse'' ). Во ерата на Сафавидите, персиската архитектура повторно процветала и имала многу нови споменици, како што е [[Шахова џамија|Масџид-е Шах]], дел од плоштадот Нагш-и Јахан, кој е најголемиот историски плоштад во светот.]] [[Податотека:Esfahan-shah-sq.jpg|мини|''Плоштадот Накше Јахан'' во Исфахан е олицетворение на иранската архитектура од 16 век.]] [[Исфахан]] ги носил најистакнатите примероци на сафавидската архитектура, сите изградени во годините откако Шах Абас I трајно го преселил главниот град таму во 1598 година: Царската џамија, [[Шахова џамија|Месџид-е Шах]], завршена во 1630 година, [[Шахова џамија|Имам џамијата]] (Масџид-е Имами), џамијата Лутфалах и Кралската палата. Според Вилијам Кливленд и Мартин Бантон,<ref>William L. Cleveland and Martin P. Bunton, ''A History of the Modern Middle East'' (Westview Press, 2000), 2nd ed., pp. 56–57.</ref> воспоставувањето на [[Исфахан]] како голема престолнина на Иран и материјалниот раскош на градот привлекло интелектуалци од сите страни на светот, што придонело за богатиот културен живот на градот. Импресивните достигнувања на неговите 400.000 жители ги поттикнало жителите да го измислат своето познато фалење „''Исфахан е половина свет''“. Ново доба во иранската архитектура започнала со подемот на династијата на Сафавидите. Економски робустен и политички стабилен, овој период забележал процут на растот на теолошките науки. Традиционалната архитектура еволуирала во нејзините модели и методи оставајќи го своето влијание врз архитектурата во следните периоди. Едно од најголемите наследства на Сафавидите е архитектурата. Во 1598 година, кога Шах Абас одлучил да го премести главниот град на неговото иранско царство од северозападниот град Казвин во централниот град [[Исфахан]], тој го иницирал она што ќе стане една од најголемите програми во иранската историја; целосното преобразување на градот. Избирајќи го централниот град Исфахан, оплоден со Зајанде руд („ ''Животворната река'' “), кој лежи како оаза на интензивно одгледување среде огромна област на сушен пејзаж, тој обајцата го оддалечил својот главен град од какви било идни напади кои можеле да се случат од страна на [[Османлии]]те и [[Узбеци]]те и во исто време добил поголема контрола над [[Персиски Залив|Персискиот Залив]], кој неодамна станал важен трговски пат за холандските и британските компании од Источна Индија.<ref>Savory, Roger; ''Iran under the Safavids'', p. 155.</ref> [[Податотека:Qazvin_-_Chehel_Sotun.jpg|мини|Павилјонот Чехел Сотун од 16 век во Казвин, Иран. Тоа се последните остатоци од палатата на вториот сафавидски крал, Шах Тахмасп; тој бил силно обновен од Каџарите во 19 век.]] Главниот архитект на оваа колосална задача на урбанистичкото планирање бил Шејх Бахаи (Баха ад-Дин ал-Амили), кој ја фокусирал програмата на две клучни карактеристики на главниот план на Шах Абас: авенијата Чахар Баг, опкружена од двете страни од сите. истакнатите институции на градот, како што се резиденциите на сите странски достоинственици, и плоштадот Накш-е Џахан („ ''Пример на светот'' “).<ref>Sir Roger Stevens; ''The Land of the Great Sophy'', p. 172.</ref> Пред искачувањето на Шах на власт, Иран имал децентрализирана структура на моќ, во која различни институции се бореле за моќ, вклучително и војската (Киизилбаши ) и гувернерите на различните провинции што ја сочинувале империјата. Шах Абас сакал да ја поткопа оваа политичка структура, а рекреацијата на Исфахан, како голема престолнина на Иран, бил важен чекор во централизацијата на моќта.<ref>Savory; chpt: ''The Safavid empire at the height of its power under Shāh Abbas the Great (1588–1629)''</ref> Генијалноста на плоштадот, или ''Мајдан'', била во тоа што, со неговото градење, Шах Абас ги соберал трите главни компоненти на моќта во Иран во својот двор; моќта на свештенството, претставена од [[Шахова џамија|Масјед-е Шах]], моќта на трговците, претставена од Царската чаршија, и се разбира, моќта на самиот Шах, кој живеел во палатата Али Капу. Карактеристични споменици како џамија Шејх Лутфулах (1618), Хашт Бехешт (Осумте рајски дворци) (1469) и училиштето Чахар Баг (1714) се појавиле во Исфахан и други градови. Овој обемен развој на архитектурата бил вкоренет во персиската култура и се оформил во дизајнот на училишта, бањи, куќи, каравансараи и други урбани простори како што се чаршиите и плоштадите. Продолжил до крајот на владеењето на Каџарите.<ref>Jodidio, Philip, ''Iran: Architecture For Changing Societies'':Umberto Allemandi (August 2, 2006).</ref> ==== Литература ==== Поезијата стагнирала за време на Сафавидите; големата средновековна форма [[Газела (поезија)|газела]] тлеела во превисоката лирика. На поезијата и недостасувала кралското покровителство на другите уметности и била опколена со религиозни рецепти. Веројатно најпознатиот историчар од ова време бил Искандар Бег Мунши. Неговата ''Историја на Шах Абас Велики'' напишана неколку години по смртта на шахот, постигнала нијанса длабочина на историјата и карактерот. === Исфаханска школа === [[Податотека:Chahar_bagh_school_drawing.jpg|лево|мини| Слика од 19 век на училиштето Чахар Баг во Исфахан, изградена во времето на Султан Хосеин за да служи како теолошко и свештено училиште]] Исламската филозофија <ref>Dabashi, H. (1996) 'Mir Damad and the Founding of the School of Isfahan', in SH Nasr and O. Leaman (eds) History of Islamic Philosophy, London: Routledge, ch. 34, 597–634.</ref> процветала во периодот на Сафавидите во она што научниците вообичаено го нарекуваат Исфаханова Школа. Мир Дамад се смета за основач на ова училиште. Меѓу светилистите на оваа филозофска школа се издвојуваат имињата на иранските филозофи како Мир Дамад, Мир Фендерески, Шејх Бахаи и Мохсен Фаиз Кашани. Училиштето го достигнал својот апогеј со оној на иранскиот филозоф Мула Садра, кој е веројатно најзначајниот исламски филозоф по [[Авицена]]. Мула Садра станал доминантен филозоф на исламскиот исток, а неговиот пристап кон природата на филозофијата е исклучително влијателен до ден-денес.<ref>{{Наведена книга|url=http://plato.stanford.edu/archives/sum2009/entries/mulla-sadra/|title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|last=Rizvi|first=Sajjad|date=Summer 2009|editor-last=Zalta|editor-first=Edward N|chapter=Mulla Sadra}}</ref> Тој го напишал ''[[Al-Hikma al-muta‘aliya fi-l-asfar al-‘aqliyya al-arba‘a''|Ал-Хикма ал-мутаалија фи-л-асфар ал-аклија ал-арба'а]] („Трансцендентната филозофија на четирите патувања на интелектот“),<ref>[[Seyyed Hossein Nasr|Nasr, Seyyed Hossein]], '''Sadr al-Din Shirazi and his Transcendent Theosophy, Background, Life and Works''', 2nd ed., Tehran: Institute for Humanities and Cultural Studies.</ref> медитација за она што тој го нарекол „мета-филозофија“ кога ги довел до синтеза филозофскиот мистицизам на суфизмот, теологијата на [[Шиизам|шиитскиот ислам]] и [[Перипатетичари|перипатетичките]] и илуминационистичките филозофии на [[Авицена]] и Сухраварди.'' Според иранологот Ричард Нелсон Фрај:<ref>RN Frye, ''The Golden Age of Persia'', Phoenix Press, 2000, p. 234</ref> {{Цитат|Тие беа продолжувачи на класичната традиција на исламската мисла по смртта на Авероес на арапскиот запад. Персиските школи на мислата беа вистинските наследници на големите исламски мислители од Златното доба на исламот, додека во Отоманското Царство имаше интелектуална стагнација, што се однесува до традициите на исламската филозофија“.}} === Медицина === [[Податотека:Canons_of_medicine.JPG|мини| [[Латински јазик|Латинска]] копија на ''Медицински Канон'', датиран 1484 година, кој се наоѓа во медицинската историска библиотека П. Никсон на Здравствениот научен центар на Универзитетот во Тексас во Сан Антонио, САД.]] Статусот на лекарите за време на Сафавидите стоел високо како и секогаш. Додека ниту [[Стара Грција|античките Грци]] ниту [[Стар Рим|Римјаните]] не им давале висок социјален статус на своите лекари, Иранците од античко време ги почитувале своите лекари, кои често биле назначувани за советници на шаховите. Ова не се променило ниту со [[Исламско освојување на Персија|арапското освојување на Иран]], и првенствено Персијците ги презеле делата на филозофијата, логиката, медицината, математиката, [[астрономија]]та, [[астрологија]]та, музиката и [[алхемија]]та.<ref>Savory, Roger: Iran under the Safavids, pp. 220–5.</ref> До шеснаесеттиот век, исламската наука, која во голема мера значела персиска наука, почивала на своите ловорики. Делата на ел-Рази (865–92) (на Западот познат како Разес) сè уште се користеле на европските универзитети како стандардни учебници за алхемија, [[фармакологија]] и [[педијатрија]]. Медицинскиот Канон од [[Авицена]] (околу 980–1037) сè уште се сметал за еден од основните учебници во медицината низ поголемиот дел од цивилизираниот свет.<ref>Savory, p. 220.</ref> Како таков, статусот на медицината во периодот на Сафавидите не се променил многу и се потпирал на овие дела. [[Физиологија]]та сè уште се засновала на четирите хума на античката и средновековната медицина, а крварењето и прочистувањето сè уште биле главните форми на терапија од страна на хирурзите, нешто што дури и Тевенот го доживеал за време на неговата посета на Иран.<ref name="Savory 221"/> Единственото поле во медицината каде што бил постигнат одреден напредок била фармакологијата, со компилацијата на „''Tibb-e Shifa'i''“ во 1556 година. Оваа книга е преведена на француски во 1681 година од страна на Анже де Сент Жозеф, под името „''Pharmacopoea Persica''“.<ref>Savory, p. 222.</ref> == Јазик == Сафавидите до времето на нивниот подем зборувале [[Азербејџански јазик|азербејџански]], иако користеле и [[Персиски јазик|персиски]] како втор јазик. Јазикот што главно го користел сафавидскиот двор и воениот естаблишмент бил азербејџански.<ref name="mazzaoui">{{Наведена книга|title=Turko-Persia in Historical Perspective|last=Mazzaoui|first=Michel B|last2=Canfield, Robert|publisher=Cambridge University Press|year=2002|isbn=978-0-521-52291-5|pages=86–7|chapter=Islamic Culture and Literature in Iran and Central Asia in the early modern period|quote=Safavid power with its distinctive Persian-Shiʻi culture, however, remained a middle ground between its two mighty Turkish neighbors. The Safavid state, which lasted at least until 1722, was essentially a "Turkish" dynasty, with Azeri Turkish (Azerbaijan being the family's home base) as the language of the rulers and the court as well as the Qizilbash military establishment. Shah Ismail wrote poetry in Turkish. The administration nevertheless was Persian, and the Persian language was the vehicle of diplomatic correspondence (insha'), of belles-lettres (adab), and of history (tarikh).|chapter-url=https://books.google.com/books?id=qwwoozMU0LMC&pg=PA86}}</ref><ref name="cambridgesafa">Zabiollah Safa (1986), "Persian Literature in the Safavid Period", ''The Cambridge History of Iran'', vol. 6: The Timurid and Safavid Periods.</ref> Но, официјалниот <ref name="Roemer 189">Roemer, H. R. (1986).</ref> јазик на царството, како и административниот јазик, јазикот на кореспонденцијата, литературата и историографијата бил персискиот.<ref name="mazzaoui" /> Натписите на сафавидската валута биле и на персиски јазик.<ref>Ronald W. Ferrier, ''The Arts of Persia'', Yale University Press, 1989, p. 199.</ref> [[Податотека:The_Mantiq_al-tair.jpg|мини|Сцена од ''Конференцијата на птиците'' на Атар, од Хабибула Мешеди (1600).]] Сафавидите исто така користеле [[Персиски јазик|персиски]] како културен и административен јазик низ целото царство и биле двојазични на персиски.<ref name="Mino"/> Според Арнолд Џ. Тојнби,<ref>Arnold J. Toynbee, ''A Study of History'', V, pp. 514–15.</ref> {{Цитат|Во екот на режимите на Могулите, Сафавидите и Османлиите, новиот персиски беше покровител како јазик на litterae humaniores од владејачкиот елемент во целата оваа огромна област, додека исто така беше употребуван како официјален јазик на администрацијата во две третини од неговото царство што лежело во границите на Сафавидите и Могулите}} Според Џон Р. Пери,<ref>John R. Perry, "Turkic-Iranian contacts", ''[[Encyclopædia Iranica]]'', January 24, 2006.</ref> {{Цитат|Во 16 век, туркофонското сафавидско семејство од Ардабил во Азербејџан, веројатно со турцизирано иранско потекло, го освоило Иран и го воспоставиле турскиот јазик, јазикот на дворот и војската, како народен јазик со висок статус и широко распространет јазик за контакти, кој влијаел на говорниот јазик, додека пишуваниот персиски јазик, јазикот на високата литература и цивилната администрација, останал практично незасегнат по статус и содржина.}} Според Забиолах Сафа,<ref name="cambridgesafa">Zabiollah Safa (1986), "Persian Literature in the Safavid Period", ''The Cambridge History of Iran'', vol. 6: The Timurid and Safavid Periods.</ref> {{Цитат|Во секојдневните работи, јазикот што главно се користел во дворот на Сафавидите и од големите воени и политички офицери, како и верските достоинственици, бил турскиот, а не персискиот; а последната класа на луѓе ги пишувале своите верски дела главно на арапски. Оние кои пишувале на персиски или немале соодветна настава на овој јазик, или пишувале надвор од Иран и оттаму на оддалеченост од центрите каде што персискиот бил прифатен народен јазик, обоени со онаа виталност и подложност на вештина во неговата употреба што јазикот може да ја има само на места каде што навистина припаѓа.}} [[Податотека:Georgian_prince_by_Reza_Abbasi.jpg|мини| ''Принцот Мухамед-Беик од [[Грузија]]'' од Реза Абаси (1620)]] Според Е. Цато,<ref name="csatoetal">É.</ref> {{Цитат|Специфичен турски јазик бил потврден во Сафавидска Персија во текот на 16-тиот и 17-тиот век, јазик што Европејците често го нарекувале персиски турски („Turc Agemi“, „lingua turcica agemica“), кој бил омилен јазик на дворот и во војската поради турското потекло на династијата Сафавиди. Оригиналното име било само турски, и затоа погодно име може да биде Турки-Ји Ацеми. Оваа разновидност на персиски турски мора да се зборувала и во кавкаските и закавкаските региони, кои во текот на 16 век им припаѓале и на Османлиите и на Сафавидите и не биле целосно интегрирани во царството до 1606 година. Иако тој јазик генерално може да се идентификува како средноазербејџански, сè уште не е можно точно да се дефинираат границите на овој јазик, и во јазичен и во територијален аспект. Сигурно не беше хомоген - можеби тоа беше азербејџанско-отомански мешан јазик, како што наведува Белтаџе (1967:161) за преводот на евангелијата на грузиско писмо од 18 век.}} Според Рула Јурди Абисааб,<ref>Ruda Jurdi Abisaab.</ref> {{Цитат|Иако арапскиот јазик сè уште бил медиум за религиозно школско изразување, токму во времето на Сафавидите, хадиските компликации и доктринските дела од сите видови се преведувале на персиски. [[Џабал Амел]] (шиитски научници од сегашен [[Јужен Либан]]) кои оперираат преку религиозните места, биле принудени да го совладаат персискиот јазик; нивните ученици ги преведеле нивните упатства на персиски. Персинизацијата отишла рака под рака со популаризацијата на „мејнстрим“ шиитското верување.}} Според Корнелис Верстиг,<ref>Cornelis Henricus Maria Versteegh, ''The Arabic Language'', Columbia University Press, 1997, p. 71.</ref> {{Цитат|Династијата Сафавиди под Шах Исмаил (961/1501) ги усвоила персискиот и шиитскиот облик на исламот како национален јазик и религија.}} Според Дејвид Блоу,{{sfn|Blow|2009|p=165}} {{Цитат|Примарниот судски јазик [со владеењето на Абас I (р. 1588–1629)] останал турскиот. Но, тоа не бил турскиот од Истанбул. Тоа бил турски дијалект, дијалект на туркоманците казилбаши, кој и денес се зборува во провинцијата Азербејџан, во северозападен Иран. Оваа форма на турски беше мајчин јазик и на Шах Абас, иако тој подеднакво лесно зборуваше персиски. Се чини веројатно дека повеќето, ако не и сите, туркоманските великодостојници на дворот зборувале и персиски, кој бил јазик на администрацијата и културата, како и на мнозинството од населението. Но, се чини дека обратното не беше точно. Кога Абас имаи разговор на турски со италијанскиот патник [[Пјетро Дела Вале]], пред неговите дворјани, тој морал потоа да го преведе разговорот на персиски во корист на повеќето присутни..}} Во врска со употребата на [[грузиски јазик|грузиски]], [[черкески јазик|черкески]] и [[ерменски јазик|ерменски]] на Кралскиот двор, Дејвид Блоу,{{sfn|Blow|2009|pp=165–166}} {{blockquote |Се зборувало и грузиски, черкески и ерменски, бидејќи тоа биле мајчини јазици на многу од гуламите, како и на голем дел од жените од харемот. [[Гарсија де Силва Фигероа|Фигероа]] слушнал дека Абас зборува грузиски, што несомнено го стекнал од неговите грузиски гулами и наложници.}}Според Вилем Флор и Хасан Џавади,<ref>{{cite journal|title=The Role of Azerbaijani Turkish in Safavid Iran|doi=10.1080/00210862.2013.784516|author1=Hasan Javadi|author2=Willem Floor|journal=Iranian Studies|year=2013|volume=46|issue=4|publisher=Routledge|page=1|s2cid=161700244}}</ref> {{Blockquote| За време на Сафавидскиот период, азербејџанскиот турски, или, како што се нарекувал и во тоа време, турскиот казилбаш, заземал значајно место во општеството и се зборувал и на дворот и кај обичните луѓе. Иако турскиот бил широко говорен во сафавидскиот Иран, овој факт ретко се споменува. Обично ниту персиски ниту европски автори не спомнуваат на кој јазик луѓето комуницирале меѓу себе. Турскиот јазик што се зборувал во сафавидскиот Иран бил главно она што во денешно време се нарекува азербејџански или азербејџански турски. Меѓутоа, во тоа време се споменувал со разни други имиња. Се смета дека поетот и минијатурист Садеќи Афшар (1533–1610), чиј мајчин јазик не бил азербејџански турски, туку чагатај (иако е роден во Табриз), бил првиот што се осврнал на говорителите на Казилбаши (motakallemin-e Qizilbash). но тој и еден век подоцна Абдол-Џамил Насири бил исклучок од ова општо правило јазикот да се нарекува „турски“}} Според [[Стивен Дејл]],<ref>{{cite book |last1=Dale |first1=Stephen Frederic |author1-link=Stephen Dale |editor1-last=Peacock |editor1-first=A.C.S. |editor2-last=McClary |editor2-first=Richard Piran |editor1-link=A. C. S. Peacock |title=Turkish History and Culture in India: Identity, Art and Transregional Connections |date=2020 |publisher=Brill |page=74-75 |chapter=Turks, Turks and türk Turks: Anatolia, Iran and India in Comparative Perspective}}</ref> {{Blockquote|Азербејџанскиот дијалект на Шах Исмаил никогаш не станал државен јазик и неговата употреба останала главно ограничена на [[Азербејџан (Иран)|Азербејџан]], каде што сè уште го зборуваат многу Иранци. Инаку, турскиот говор во Иран во голема мера останал племенски/кизилбаш и провинциски азербејџански феномен, подреден на персискиот како јазик на формалното образование и доминантна книжевна култура.}} {{Историја на Иран}} == Белешки == {{Белешки}} == Наводи == {{наводи}} == Библиографија == * {{Наведена книга|title=Shah Abbas: The Ruthless King Who Became an Iranian Legend|last=Blow|first=David|date=2009|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-0857716767}} * {{Наведена книга|title=The Fire, the Star and the Cross: Minority Religions in Medieval and Early Modern Iran|url=https://archive.org/details/firestarcrossmin0000khan|last=Khanbaghi|first=Aptin|publisher=I.B. Tauris|year=2006|isbn=978-1845110567}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=JNNQCgAAQBAJ&q=sakhltukhutsesi|title=Historical Dictionary of Georgia|last=Mikaberidze|first=Alexander|date=2015|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-1442241466|edition=2|author-link=Alexander Mikaberidze}} * {{Наведена книга|title=Iran under the Safavids|url=https://archive.org/details/iranundersafavid0000savo|last=Savory|first=Roger|publisher=Cambridge University Press|year=2007|isbn=978-0521042512}} * {{Наведена книга|title=The Islamic World in Decline: From the Treaty of Karlowitz to the Disintegration of the Ottoman Empire|url=https://archive.org/details/islamicworldinde0000sick|last=Sicker|first=Martin|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2001|isbn=978-0275968915}} * {{Наведена книга|title=Encyclopædia Iranica|last=Yarshater|first=Ehsan|publisher=Routledge & Kegan Paul|year=2001|isbn=978-0933273566}} == Дополнителна литература == * {{Наведена книга|title=The Safavid World|date=2021|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-138-94406-0|editor-last=Matthee|editor-first=Rudi|editor-link=Rudi Matthee|location=Abingdon, Oxon}} * {{Наведена книга|title=Safavid Persia in the Age of Empires|date=2021|publisher=[[I.B. Tauris]]|isbn=978-0-7556-3378-4|editor-last=Melville|editor-first=Charles|editor-link=Charles P. Melville|series=The Idea of Iran, Vol. 10|location=London}} * Christoph Marcinkowski (tr.),''Persian Historiography and Geography: Bertold Spuler on Major Works Produced in Iran, the Caucasus, Central Asia, India and Early Ottoman Turkey'', Singapore: Pustaka Nasional, 2003, {{ISBN|9971-77-488-7}}. * Christoph Marcinkowski (tr., ed.),''Mirza Rafi‘a's Dastur al-Muluk: A Manual of Later Safavid Administration. Annotated English Translation, Comments on the Offices and Services, and Facsimile of the Unique Persian Manuscript'', Kuala Lumpur, ISTAC, 2002, {{ISBN|983-9379-26-7}}. * Christoph Marcinkowski,''From Isfahan to Ayutthaya: Contacts between Iran and Siam in the 17th Century'', Singapore, Pustaka Nasional, 2005, {{ISBN|9971-77-491-7}}. * [http://depts.washington.edu/uwch/silkroad/texts/olearius/travels.html "The Voyages and Travels of the Ambassadors"], Adam Olearius, translated by John Davies (1662), * {{Наведено списание|last=Hasan Javadi|last2=Willem Floor|year=2013|title=The Role of Azerbaijani Turkish in Safavid Iran|journal=Iranian Studies|publisher=Routledge|volume=46|issue=4|pages=569–581|doi=10.1080/00210862.2013.784516}} == Надворешни врски == * [http://www.iranchamber.com/history/safavids/safavids.php Историја на Сафавидите] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20201222041115/http://www.iranchamber.com/history/safavids/safavids.php |date=2020-12-22 }} * [http://www.iranicaonline.org/articles/safavids „Сафавидска династија“], ''Енциклопедија Ираника'' од Руди Мети * Историските датотеки: [http://www.historyfiles.co.uk/KingListsMiddEast/EasternPersia.htm Владетели на Персија] * [http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/safavidempire_1.shtml БиБиСи Историја на религијата] * [https://web.archive.org/web/20050831022857/http://www.iranian.ws/7000-6.htm Иранска локација за култура и историја] * [http://www.iranicaonline.org/articles/georgia-vii- „Грузијците во администрацијата на Сафавидите“], ''Енциклопедија Ираника'' * [http://www.metmuseum.org/toah/hd/safa/hd_safa.htm Уметничка и културна историја на Сафавидите од Метрополитанскиот музе на уметноста] * [http://www.art-arena.com/safavidart.htm Историја на сафавидската уметност] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140927093252/http://www.art-arena.com/safavidart.htm |date=2014-09-27 }} * [https://web.archive.org/web/20071008023151/http://www.imamreza.net/eng/imamreza.php?print=589 Студија за миграцијата на шиитските дела од арапските региони во Иран во раната ера на Сафавид.] * [http://www.iranchamber.com/history/articles/reflections_safavid_history_historiography1.php Зошто е важна историјата на Сафавидите?] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090831085535/http://www.iranchamber.com/history/articles/reflections_safavid_history_historiography1.php |date=2009-08-31 }} (Иранско коморско друштво) * [https://web.archive.org/web/20100616060412/http://imamreza.net/eng/imamreza.php?id=3021 Историографија за време на Сафавидската ера] * [http://www.iranicaonline.org/articles/iran-ix23-shiism-in-iran-since-the-safavids „ИРАН ix.] [http://www.iranicaonline.org/articles/iran-ix23-shiism-in-iran-since-the-safavids РЕЛИГИИ ВО ИРАН (2) Исламот во Иран (2.3) Шиизмот во Иран Од Сафавидите: Сафавидски период“] , ''Encyclopædia Iranica'' од Хамид Алгар [[Категорија:Сафавидско Царство| ]] [[Категорија:Врски за Wayback од предлошката „Семарх“]] mlpk74bk112lr3e1147cdlab9rk5fiy 0 1339841 5641404 5316111 2026-10-06T17:00:21Z Andrew012p 85224 5641404 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new)|name=Бубонска чума|image=Plague_-buboes.jpg|caption=[[Бубон]] на горниот дел на бутот на човекот што е заразен со бубонска чума|field=заразна болест|symptoms=[[треска]], [[главоболка|главоболки]], повраќање, подуени нимфни јазли|complications=[[гангрена]], [[менингитис]]<ref>{{cite web |last1=Clinic |first1=Bubonic plague |title=Plague |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/plague/symptoms-causes/syc-20351291#:~:text=Pneumonic%20plague%20progresses%20rapidly%20and,is%20likely%20to%20be%20fatal. |website=Mayo Clinic |access-date=16 June 2022}}</ref>|onset=од 1 до 7 дена по изложувањето|duration=|causes=''[[Yersinia pestis]]''|risks=|diagnosis=|differential=|prevention=|treatment=посебни антибиотици|medication=|prognosis=|frequency=650 случаи се соопштуваат годишно|deaths=10 % смртност со лекување<br>30 — 90 % без лекување}}'''Бубонска чума''' — преовладувачки вид [[Чума (болест)|чума]] кај [[Човек|луѓето]], остра природна болест предизвикана од [[Бактерии|бактеријата]] ''Yersinia pestis'', пренесена од [[Болва|болви]] што паразитираат [[Стаорец|стаорци]] и може да се прошири врз луѓето. Чумава е особено опасна заразна болест. Традиционално, [[Епидемија|епидемиите]] и пандемиите на чума се нарекуваат „епидемии на бубонска чума“, што значи дека бубонската чума се смета за [[болест]].<ref name="WHO20142">{{cite web|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs267/en/|title=Plague Fact sheet N°267|author1=World Health Organization|date=November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150424065540/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs267/en/|archive-date=24 April 2015|access-date=10 May 2015|url-status=live}}</ref> Оваа ситуација настанала бидејќи главниот признак на чума уште во [[Среден век|средновековието]] бил бубонот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://emergency.cdc.gov/agent/plague/factsheet.asp|title=CDC {{!}} Facts About Plague|date=2019-02-21|work=emergency.cdc.gov|language=en-us|accessdate=2024-01-01}}</ref><ref name="CDC2012Tran">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/plague/transmission/index.html|title=Plague Ecology and Transmission|date=13 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20150822100946/http://www.cdc.gov/plague/transmission/index.html|archive-date=22 August 2015|access-date=21 August 2015|url-status=live}}</ref> Медицинските извори, од кои произлегува дека нивните автори виделе најмалку бубони, потекнуваат од [[Стар век|стариот век]]. Така, Руф од [[Ефес]], кој живеел во времето на царот [[Трајан]], повикувајќи се на повеќе древни лекари, чии имиња не стигнале до нас, опишал неколку случаи на сигурна бубонска чума во [[Либија]], [[Сирија]] и [[Египет]]. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{Wikisource-inline|Philosophical Transactions/Volume 54/An Account of the Plague at Constantinople|An Account of the Plague at Constantinople}} [[Категорија:Чума]] __СОСОДРЖИНА__ __ИНДЕКС__ sklk6cpygwv9pooa40ve3jeqhwglt3e 2 1361645 5641438 5641226 2026-10-06T17:54:21Z Gurther 105215 5641438 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Личност|name=Анде Кошулчев|image=Анде-Кошулчев.png|birth_name=Анде Ристов Кошулчев|birth_date=[[23 јануари]] [[1923]]|birth_place=[[Велес]], [[Кралство Југославија]]|death_date=[[16 декември]] [[1942]] {{мали|(возр. 19)}}|death_place=[[Војница]], [[Бугарска окупација на Македонија во Втората светска војна|Окупирана Македонија]]|resting place=[[Спомен-костурница (Велес)|Велешката спомен костурница]]|years active=1938-1942|organization=[[Комунистичка партија на Југославија]]}}'''Анде Ристов Кошулчев''' ([[Велес]], [[23 јануари]] [[1923]] — [[Војница]], [[16 декември]] [[1942]]) — [[Македонци|македонски]] партизан и учесник во [[Народноослободителната борба]]. Деец на [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]]. Во [[1942|1942 година]] се приклучил во втората чета на [[НОПО „Димитар Влахов“]] каде дејствувал во [[Велешко|Велешкиот регион]]. Кон крајот на годината бил ликвидиран во [[Битка кај Војничка Пештера|Битката кај Војничка Пештера]] од [[Велешка контрачета|Велешката контрачета]]. По [[Втората светска војна]], неговите мошти биле пренесени од [[Црква „Св. Пантелејмон“ - Велес|црквата Св. Пантелејмон]] во [[Спомен-костурница (Велес)|Велешката спомен-костурница]]. == Животопис == === Потекло и рани години (1923 — 1941) === Анде Кошулчев е роден на [[23 јануари]] [[1923|1923 година]] во [[Велес|градот Велес]], тогаш дел од [[Кралството Југославија]]. Произлегува од сиромашно работничко семејство. Неговиот татко Ристо Кошулчев бил општ физички работник под бедни услови и минимална плата. Додека мајка му [[Васа Кошулчева]] од [[Свеќани]], работела како домаќинка. Анде имал двајца браќа и една сестра. [[Владо Кошулчев]] (1912 — 1943) како најстариот, преминал кон [[Печалбарство|печалбарството]] како [[телеграф]] во [[Србија]]. Неговата сестра, [[Маца Аџиристова|Маца Кошулчева]] (1913 — ?) работела заедно со нивната мајка. Додека [[Никола Кошулчев]] (1919 — 1944), поради семејната сиромаштија, стекнал само основно образование и почнал да работи заедно со неговиот татко.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/bib/13045057|title=Велес и Велешко во Народно ослободителна војна 1941-1945, Спомен книга|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Просвета|year=1985|location=[[Куманово]]|pages=40-41|author-link=Ѓорѓи Малковски}}</ref> Околу почетокот на [[1930-тите]] Анде се преселил во [[Белград]] заедно со неговиот постар брат Владо. Се обидол да најде работа но поради неговата возраст неможел. По неколку години се преселил во [[Чачак|градот Чачак]]. Таму се запознал со членови од [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]]. Се приклучил во ''Обединетиот работнички синдикален сојуз на Југославија'' (ОРССЈ). Учествувал во напредното работничко движење и сите акции на српската работничка класа. Поради тоа бил уапсан и интерниран во Велес. Таму бил тепан и мачен но не го признал постоењето на ОРССЈ. Кон почетокот на [[1938|1938 година]] бил ослободен.<ref name=":0" /> Во [[1938|1938 година]] се приклучил во социјалистичкото движење. Но поради неговата возраст неможеле да го примат во [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]]. Околу [[април]] 1938 година учествувал во штрајкот кај керамичната фабрика „Вила Зора“. Истата година учествувал во политичката агитација на КПЈ за време на локални избори. Патувал во неколку велешки села каде ја ширел [[Комунизам|комунистичката литература]]. Во [[1939|1939 година]], неговиот постар брат Владо се приклучил во КПЈ. Околу [[пролетта]] [[1940|1940 година]] бил примен во [[Сојуз на комунистичката младина на Југославија|Сојуз на комунистичката младина во Југославија]]. Таму политички дејствувал заедно со [[Димче Мирчев]], [[Благој Страчковски]], [[Страхил Гигов]] и [[Никола Бабунски]].<ref name=":0" /> Истата година бил примен во Комунистичката партија на Југославија. Во [[13 јануари]] [[1941|1941 година]] имало голема провала меѓу СКОЈ и Југословенската власт. Речиси сите членови од велешкиот огранок на СКОЈ биле уапсани меѓу кои бил и Анде. Се обидол да излезе од градот но полиција го уапсиле. Останал во затвор сѐ до крајот на [[Априлска војна|Априлската војна]], кога [[Кралството Југославија]] била поделена меѓу [[Третиот Рајх]], [[Фашистичка Италија]] и [[Царството Бугарија]].<ref name=":0" /> === Народноослободителната борба (1941 — 1942) === ==== Во Велешкиот партизански одред „Димитар Влахов“ ==== ==== Битката кај Војничка Пештера ==== {{Quote|text=''Нивната смрт, најубавото соѕвездие на нашето небо''|sign=[[Спомен-костурница (Велес)|Натпис во Велешката спомен-костурница]]|source=<ref>{{Наведени вести|title=Tomb to the Heroes of WWII in Veles|url=https://www.spomenikdatabase.org/veles|work=Spomenik Database}}</ref>}} == Повоена судбина == == Наводи == {{Наводи}} === Библиографија === * {{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/data/cobib/53598213|title=Велес во Втората светска војна: 1941-1945|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Европа 92|year=2021|isbn=978-608-245-670-6|location=[[Кочани]]|author-link=Ѓорѓи Малковски}} mw1puh39dp5lubh6rly91xvyp4cdc98 5641440 5641438 2026-10-06T18:02:48Z Gurther 105215 5641440 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Личност|name=Анде Кошулчев|image=Анде-Кошулчев.png|birth_name=Анде Ристов Кошулчев|birth_date=[[23 јануари]] [[1923]]|birth_place=[[Велес]], [[Кралство Југославија]]|death_date=[[16 декември]] [[1942]] {{мали|(возр. 19)}}|death_place=[[Војница]], [[Бугарска окупација на Македонија во Втората светска војна|Окупирана Македонија]]|resting place=[[Спомен-костурница (Велес)|Велешката спомен костурница]]|years active=1938-1942|organization=[[Комунистичка партија на Југославија]]}}'''Анде Ристов Кошулчев''' ([[Велес]], [[23 јануари]] [[1923]] — [[Војница]], [[16 декември]] [[1942]]) — [[Македонци|македонски]] партизан и учесник во [[Народноослободителната борба]]. Деец на [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]]. Во [[1942|1942 година]] се приклучил во втората чета на [[НОПО „Димитар Влахов“]] каде дејствувал во [[Велешко|Велешкиот регион]]. Кон крајот на годината бил ликвидиран во [[Битка кај Војничка Пештера|Битката кај Војничка Пештера]] од [[Велешка контрачета|Велешката контрачета]]. По [[Втората светска војна]], неговите мошти биле пренесени од [[Црква „Св. Пантелејмон“ - Велес|црквата Св. Пантелејмон]] во [[Спомен-костурница (Велес)|Велешката спомен-костурница]]. == Животопис == === Потекло и рани години (1923 — 1941) === Анде Кошулчев е роден на [[23 јануари]] [[1923|1923 година]] во [[Велес|градот Велес]], тогаш дел од [[Кралството Југославија]]. Произлегува од сиромашно работничко семејство. Неговиот татко Ристо Кошулчев бил општ физички работник под бедни услови и минимална плата. Додека мајка му [[Васа Кошулчева]] од [[Свеќани]], работела како домаќинка. Анде имал двајца браќа и една сестра. [[Владо Кошулчев]] (1912 — 1943) како најстариот, преминал кон [[Печалбарство|печалбарството]] како [[телеграф]] во [[Србија]]. Неговата сестра, [[Маца Аџиристова|Маца Кошулчева]] (1913 — ?) работела заедно со нивната мајка. Додека [[Никола Кошулчев]] (1919 — 1944), поради семејната сиромаштија, стекнал само основно образование и почнал да работи заедно со неговиот татко.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/bib/13045057|title=Велес и Велешко во Народно ослободителна војна 1941-1945, Спомен книга|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Просвета|year=1985|location=[[Куманово]]|pages=40-41|author-link=Ѓорѓи Малковски}}</ref> Околу почетокот на [[1930-тите]] Анде се преселил во [[Белград]] заедно со неговиот постар брат Владо. Се обидол да најде работа но поради неговата возраст неможел. По неколку години се преселил во [[Чачак|градот Чачак]]. Таму се запознал со членови од [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]]. Се приклучил во ''Обединетиот работнички синдикален сојуз на Југославија'' (ОРССЈ). Учествувал во напредното работничко движење и сите акции на српската работничка класа. Поради тоа бил уапсан и интерниран во Велес. Таму бил тепан и мачен но не го признал постоењето на ОРССЈ. Кон почетокот на [[1938|1938 година]] бил ослободен.<ref name=":0" /> Во [[1938|1938 година]] се приклучил во социјалистичкото движење. Но поради неговата возраст неможеле да го примат во [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]]. Околу [[април]] 1938 година учествувал во штрајкот кај керамичната фабрика „Вила Зора“. Истата година учествувал во политичката агитација на КПЈ за време на локални избори. Патувал во неколку велешки села каде ја ширел [[Комунизам|комунистичката литература]]. Во [[1939|1939 година]], неговиот постар брат Владо се приклучил во КПЈ. Околу [[пролетта]] [[1940|1940 година]] бил примен во [[Сојуз на комунистичката младина на Југославија|Сојуз на комунистичката младина во Југославија]].<ref name=":0" /> Таму политички дејствувал заедно со [[Димче Мирчев]], [[Благој Страчковски]], [[Страхил Гигов]] и [[Никола Бабунски]]. Истата година бил примен во Комунистичката партија на Југославија. Во [[13 јануари]] [[1941|1941 година]] имало голема провала меѓу СКОЈ и Југословенската власт. Речиси сите членови од велешкиот огранок на СКОЈ биле уапсани меѓу кои бил и Анде. Се обидол да излезе од градот но полиција го уапсиле. Останал во затвор сѐ до крајот на [[Априлска војна|Априлската војна]], кога [[Кралството Југославија]] била поделена меѓу [[Третиот Рајх]], [[Фашистичка Италија]] и [[Царството Бугарија]].<ref name=":0" /> === Народноослободителната борба (1941 — 1942) === ==== Во Велешкиот партизански одред „Димитар Влахов“ ==== ==== Битката кај Војничка Пештера ==== {{Quote|text=''Нивната смрт, најубавото соѕвездие на нашето небо''|sign=[[Спомен-костурница (Велес)|Натпис во Велешката спомен-костурница]]|source=<ref>{{Наведени вести|title=Tomb to the Heroes of WWII in Veles|url=https://www.spomenikdatabase.org/veles|work=Spomenik Database}}</ref>}} == Повоена судбина == == Наводи == {{Наводи}} === Библиографија === * {{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/data/cobib/53598213|title=Велес во Втората светска војна: 1941-1945|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Европа 92|year=2021|isbn=978-608-245-670-6|location=[[Кочани]]|author-link=Ѓорѓи Малковски}} * {{Наведена книга|url=https://www.google.mk/books/edition/%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81_%D0%B8_%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%88%D0%BA%D0%BE_%D0%B2%D0%BE_%D0%BD%D0%B0%D1%80/NKF6AAAAIAAJ|title=Велес и Велешко во Народноослободителната војна 1942|last=Зографски|first=Данчо|publisher=Општински одбор на Сојузот на Здруженијата на борците од НОВ|year=1969|isbn=|location=[[Скопје]]|author-link=Данчо Зографски}} b6dnqkz9y1c5ge9zrjkcxhh1vr1khal 5641456 5641440 2026-10-06T18:35:38Z Gurther 105215 5641456 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Личност|name=Анде Кошулчев|image=Анде-Кошулчев.png|birth_name=Анде Ристов Кошулчев|birth_date=[[23 јануари]] [[1923]]|birth_place=[[Велес]], [[Кралство Југославија]]|death_date=[[16 декември]] [[1942]] {{мали|(возр. 19)}}|death_place=[[Војница]], [[Бугарска окупација на Македонија во Втората светска војна|Окупирана Македонија]]|resting place=[[Спомен-костурница (Велес)|Велешката спомен костурница]]|years active=1938-1942|organization=[[Комунистичка партија на Југославија]]}}'''Анде Ристов Кошулчев''' ([[Велес]], [[23 јануари]] [[1923]] — [[Војница]], [[16 декември]] [[1942]]) — [[Македонци|македонски]] партизан и учесник во [[Народноослободителната борба]]. Деец на [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]]. Во [[1942|1942 година]] се приклучил во втората чета на [[НОПО „Димитар Влахов“]] каде дејствувал во [[Велешко|Велешкиот регион]]. Кон крајот на годината бил ликвидиран во [[Битка кај Војничка Пештера|Битката кај Војничка Пештера]] од [[Велешка контрачета|Велешката контрачета]]. По [[Втората светска војна]], неговите мошти биле пренесени од [[Црква „Св. Пантелејмон“ - Велес|црквата Св. Пантелејмон]] во [[Спомен-костурница (Велес)|Велешката спомен-костурница]]. == Животопис == === Потекло и рани години (1923 — 1941) === Анде Кошулчев е роден на [[23 јануари]] [[1923|1923 година]] во [[Велес|градот Велес]], тогаш дел од [[Кралството Југославија]]. Произлегува од сиромашно работничко семејство. Неговиот татко Ристо Кошулчев бил општ физички работник под бедни услови и минимална плата. Додека мајка му [[Васа Кошулчева]] од [[Свеќани]], работела како домаќинка. Анде имал двајца браќа и една сестра. [[Владо Кошулчев]] (1912 — 1943) како најстариот, преминал кон [[Печалбарство|печалбарството]] како [[телеграф]] во [[Србија]]. Неговата сестра, [[Маца Аџиристова|Маца Кошулчева]] (1913 — ?) работела заедно со нивната мајка. Додека [[Никола Кошулчев]] (1919 — 1944), поради семејната сиромаштија, стекнал само основно образование и почнал да работи заедно со неговиот татко.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/bib/13045057|title=Велес и Велешко во Народно ослободителна војна 1941-1945, Спомен книга|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Просвета|year=1985|location=[[Куманово]]|pages=40-41|author-link=Ѓорѓи Малковски}}</ref> Околу почетокот на [[1930-тите]] Анде се преселил во [[Белград]] заедно со неговиот постар брат Владо. Се обидол да најде работа но поради неговата возраст неможел. По неколку години се преселил во [[Чачак|градот Чачак]]. Таму се запознал со членови од [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]]. Се приклучил во ''Обединетиот работнички синдикален сојуз на Југославија'' (ОРССЈ). Учествувал во напредното работничко движење и сите акции на српската работничка класа. Поради тоа бил уапсан и интерниран во Велес. Таму бил тепан и мачен но не го признал постоењето на ОРССЈ. Кон почетокот на [[1938|1938 година]] бил ослободен.<ref name=":0" /> Во [[1938|1938 година]] се приклучил во социјалистичкото движење. Но поради неговата возраст неможеле да го примат во [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]]. Околу [[април]] 1938 година учествувал во штрајкот кај керамичната фабрика „Вила Зора“. Истата година учествувал во политичката агитација на КПЈ за време на локални избори. Патувал во неколку велешки села каде ја ширел [[Комунизам|комунистичката литература]]. Во [[1939|1939 година]], неговиот постар брат Владо се приклучил во КПЈ.<ref name=":0" /> Околу [[пролетта]] [[1940|1940 година]] бил основан велешкиот огранок на [[Сојуз на комунистичката младина на Југославија]], со следниот состав: [[Димче Мирчев]] за секретар, Борис Кузманов, Орце Џурната, Нада Мицова, [[Боро Мокров]], [[Коца Алчева - Новакова|Коца Алчева]] и Анде Кошулчев за членови.{{Sfn|Зографски|1969|p=95}} Истата година бил примен во Комунистичката партија на Југославија. Во [[13 јануари]] [[1941|1941 година]] имало голема провала меѓу СКОЈ и Југословенската власт. Речиси сите членови од велешкиот огранок на СКОЈ биле уапсани меѓу кои бил и Анде. Се обидол да излезе од градот но полиција го уапсиле. Останал во затвор сѐ до крајот на [[Априлска војна|Априлската војна]], кога [[Кралството Југославија]] била поделена меѓу [[Третиот Рајх]], [[Фашистичка Италија]] и [[Царството Бугарија]].<ref name=":0" /> === Народноослободителната борба (1941 — 1942) === ==== Во Велешкиот партизански одред „Димитар Влахов“ ==== ==== Битката кај Војничка Пештера ==== {{Quote|text=''Нивната смрт, најубавото соѕвездие на нашето небо''|sign=[[Спомен-костурница (Велес)|Натпис во Велешката спомен-костурница]]|source=<ref>{{Наведени вести|title=Tomb to the Heroes of WWII in Veles|url=https://www.spomenikdatabase.org/veles|work=Spomenik Database}}</ref>}} == Повоена судбина == == Наводи == {{Наводи}} === Библиографија === * {{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/data/cobib/53598213|title=Велес во Втората светска војна: 1941-1945|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Европа 92|year=2021|isbn=978-608-245-670-6|location=[[Кочани]]|author-link=Ѓорѓи Малковски}} * {{Наведена книга|url=https://www.google.mk/books/edition/%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81_%D0%B8_%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%88%D0%BA%D0%BE_%D0%B2%D0%BE_%D0%BD%D0%B0%D1%80/NKF6AAAAIAAJ|title=Велес и Велешко во Народноослободителната војна 1942|last=Зографски|first=Данчо|publisher=Општински одбор на Сојузот на Здруженијата на борците од НОВ|year=1969|isbn=|location=[[Скопје]]|author-link=Данчо Зографски}} n84vdvoku0i086sfugw1tnh6gmlne7m 5641479 5641456 2026-10-06T19:13:48Z Gurther 105215 5641479 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Личност|name=Анде Кошулчев|image=Анде-Кошулчев.png|birth_name=Анде Ристов Кошулчев|birth_date=[[23 јануари]] [[1923]]|birth_place=[[Велес]], [[Кралство Југославија]]|death_date=[[16 декември]] [[1942]] {{мали|(возр. 19)}}|death_place=[[Војница]], [[Бугарска окупација на Македонија во Втората светска војна|Окупирана Македонија]]|resting place=[[Спомен-костурница (Велес)|Велешката спомен костурница]]|years active=1938-1942|organization=[[Комунистичка партија на Југославија]]}}'''Анде Ристов Кошулчев''' ([[Велес]], [[23 јануари]] [[1923]] — [[Војница]], [[16 декември]] [[1942]]) — [[Македонци|македонски]] партизан и учесник во [[Народноослободителната борба]]. Деец на [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]]. Во [[1942|1942 година]] се приклучил во втората чета на [[НОПО „Димитар Влахов“]] каде дејствувал во [[Велешко|Велешкиот регион]]. Кон крајот на годината бил ликвидиран во [[Битка кај Војничка Пештера|Битката кај Војничка Пештера]] од [[Велешка контрачета|Велешката контрачета]]. По [[Втората светска војна]], неговите мошти биле пренесени од [[Црква „Св. Пантелејмон“ - Велес|црквата Св. Пантелејмон]] во [[Спомен-костурница (Велес)|Велешката спомен-костурница]]. == Животопис == === Потекло и рани години (1923 — 1941) === Анде Кошулчев е роден на [[23 јануари]] [[1923|1923 година]] во [[Велес|градот Велес]], тогаш дел од [[Кралството Југославија]]. Произлегува од сиромашно работничко семејство. Неговиот татко Ристо Кошулчев бил општ физички работник под бедни услови и минимална плата. Додека мајка му [[Васа Кошулчева]] од [[Свеќани]], работела како домаќинка. Анде имал двајца браќа и една сестра. [[Владо Кошулчев]] (1912 — 1943) како најстариот, преминал кон [[Печалбарство|печалбарството]] како [[телеграф]] во [[Србија]]. Неговата сестра, [[Маца Аџиристова|Маца Кошулчева]] (1913 — ?) работела заедно со нивната мајка. Додека [[Никола Кошулчев]] (1919 — 1944), поради семејната сиромаштија, стекнал само основно образование и почнал да работи заедно со неговиот татко.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/bib/13045057|title=Велес и Велешко во Народно ослободителна војна 1941-1945, Спомен книга|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Просвета|year=1985|location=[[Куманово]]|pages=40-41|author-link=Ѓорѓи Малковски}}</ref> Околу почетокот на [[1930-тите]] Анде се преселил во [[Белград]] заедно со неговиот постар брат Владо. Се обидол да најде работа но поради неговата возраст неможел. По неколку години се преселил во [[Чачак|градот Чачак]]. Таму се запознал со членови од [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]]. Се приклучил во ''Обединетиот работнички синдикален сојуз на Југославија'' (ОРССЈ). Учествувал во напредното работничко движење и сите акции на српската работничка класа. Поради тоа бил уапсан и интерниран во Велес. Таму бил тепан и мачен но не го признал постоењето на ОРССЈ. Кон почетокот на [[1938|1938 година]] бил ослободен.<ref name=":0" /> Во [[1938|1938 година]] се приклучил во социјалистичкото движење. Но поради неговата возраст неможеле да го примат во [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]]. Околу [[април]] 1938 година учествувал во штрајкот кај керамичната фабрика „Вила Зора“. Истата година учествувал во политичката агитација на КПЈ за време на локални избори. Патувал во неколку велешки села каде ја ширел [[Комунизам|комунистичката литература]]. Во [[1939|1939 година]], неговиот постар брат Владо се приклучил во КПЈ.<ref name=":0" /> Околу [[пролетта]] [[1940|1940 година]] бил основан велешкиот огранок на [[Сојуз на комунистичката младина на Југославија]], со следниот состав: [[Димче Мирчев]] за секретар, Борис Кузманов, Орце Џурната, Нада Мицова, [[Боро Мокров]], [[Коца Алчева - Новакова|Коца Алчева]] и Анде Кошулчев за членови.{{Sfn|Зографски|1969|p=95}} Истата година бил примен во Комунистичката партија на Југославија. Во [[13 јануари]] [[1941|1941 година]] имало голема провала меѓу СКОЈ и Југословенската власт. Речиси сите членови од велешкиот огранок на СКОЈ биле уапсани меѓу кои бил и Анде. Се обидол да излезе од градот но полиција го уапсиле. Останал во затвор сѐ до крајот на [[Априлска војна|Априлската војна]], кога [[Кралството Југославија]] била поделена меѓу [[Третиот Рајх]], [[Фашистичка Италија]] и [[Царството Бугарија]].<ref name=":0" /> === Народноослободителната борба (1941 — 1942) === ==== Во Велешкиот партизански одред „Димитар Влахов“ ==== {| class="wikitable" |+Состав на Втората чета на [[НОПО „Димитар Влахов“|Велешкиот партизански одред „Димитар Влахов“]] ! colspan="5" |Борци |- |{{По средина|Јован Андреев}} |{{По средина|Перко Андреев}} |{{По средина|[[Нада Бутникошарева]]^†}} |{{По средина|Ѓорѓи Бобевски}} |{{По средина|[[Славко Давчев]]^†}} |- | | | | | |- | | | | | |- | | | | | |- | | | | | |- | | | | | |- | ! ! ! ! |- ! colspan="5" |† — Загинале за време на [[Народноослободителната борба]] |} ==== Битката кај Војничка Пештера ==== {{Quote|text=''Нивната смрт, најубавото соѕвездие на нашето небо''|sign=[[Спомен-костурница (Велес)|Натпис во Велешката спомен-костурница]]|source=<ref>{{Наведени вести|title=Tomb to the Heroes of WWII in Veles|url=https://www.spomenikdatabase.org/veles|work=Spomenik Database}}</ref>}} == Повоена судбина == == Наводи == {{Наводи}} === Библиографија === * {{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/data/cobib/53598213|title=Велес во Втората светска војна: 1941-1945|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Европа 92|year=2021|isbn=978-608-245-670-6|location=[[Кочани]]|author-link=Ѓорѓи Малковски}} * {{Наведена книга|url=https://www.google.mk/books/edition/%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81_%D0%B8_%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%88%D0%BA%D0%BE_%D0%B2%D0%BE_%D0%BD%D0%B0%D1%80/NKF6AAAAIAAJ|title=Велес и Велешко во Народноослободителната војна 1942|last=Зографски|first=Данчо|publisher=Општински одбор на Сојузот на Здруженијата на борците од НОВ|year=1969|isbn=|location=[[Скопје]]|author-link=Данчо Зографски}} i99r2wkt2kmprxvsge1484z1m6mjoys 5641517 5641479 2026-10-06T20:57:51Z Gurther 105215 5641517 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Личност|name=Анде Кошулчев|image=Анде-Кошулчев.png|birth_name=Анде Ристов Кошулчев|birth_date=[[23 јануари]] [[1923]]|birth_place=[[Велес]], [[Кралство Југославија]]|death_date=[[16 декември]] [[1942]] {{мали|(возр. 19)}}|death_place=[[Војница]], [[Бугарска окупација на Македонија во Втората светска војна|Окупирана Македонија]]|resting place=[[Спомен-костурница (Велес)|Велешката спомен костурница]]|years active=1938-1942|organization=[[Комунистичка партија на Југославија]]}}'''Анде Ристов Кошулчев''' ([[Велес]], [[23 јануари]] [[1923]] — [[Војница]], [[16 декември]] [[1942]]) — [[Македонци|македонски]] партизан и учесник во [[Народноослободителната борба]]. Деец на [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]]. Во [[1942|1942 година]] се приклучил во втората чета на [[НОПО „Димитар Влахов“]] каде дејствувал во [[Велешко|Велешкиот регион]]. Кон крајот на годината бил ликвидиран во [[Битка кај Војничка Пештера|Битката кај Војничка Пештера]] од [[Велешка контрачета|Велешката контрачета]]. По [[Втората светска војна]], неговите мошти биле пренесени од [[Црква „Св. Пантелејмон“ - Велес|црквата Св. Пантелејмон]] во [[Спомен-костурница (Велес)|Велешката спомен-костурница]]. == Животопис == === Потекло и рани години (1923 — 1941) === Анде Кошулчев е роден на [[23 јануари]] [[1923|1923 година]] во [[Велес|градот Велес]], тогаш дел од [[Кралството Југославија]]. Произлегува од сиромашно работничко семејство. Неговиот татко Ристо Кошулчев бил општ физички работник под бедни услови и минимална плата. Додека мајка му [[Васа Кошулчева]] од [[Свеќани]], работела како домаќинка. Анде имал двајца браќа и една сестра. [[Владо Кошулчев]] (1912 — 1943) како најстариот, преминал кон [[Печалбарство|печалбарството]] како [[телеграф]] во [[Србија]]. Неговата сестра, [[Маца Аџиристова|Маца Кошулчева]] (1913 — ?) работела заедно со нивната мајка. Додека [[Никола Кошулчев]] (1919 — 1944), поради семејната сиромаштија, стекнал само основно образование и почнал да работи заедно со неговиот татко.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/bib/13045057|title=Велес и Велешко во Народно ослободителна војна 1941-1945, Спомен книга|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Просвета|year=1985|location=[[Куманово]]|pages=40-41|author-link=Ѓорѓи Малковски}}</ref> Околу почетокот на [[1930-тите]] Анде се преселил во [[Белград]] заедно со неговиот постар брат Владо. Се обидол да најде работа но поради неговата возраст неможел. По неколку години се преселил во [[Чачак|градот Чачак]]. Таму се запознал со членови од [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]]. Се приклучил во ''Обединетиот работнички синдикален сојуз на Југославија'' (ОРССЈ). Учествувал во напредното работничко движење и сите акции на српската работничка класа. Поради тоа бил уапсан и интерниран во Велес. Таму бил тепан и мачен но не го признал постоењето на ОРССЈ. Кон почетокот на [[1938|1938 година]] бил ослободен.<ref name=":0" /> Во [[1938|1938 година]] се приклучил во социјалистичкото движење. Но поради неговата возраст неможеле да го примат во [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]]. Околу [[април]] 1938 година учествувал во штрајкот кај керамичната фабрика „Вила Зора“. Истата година учествувал во политичката агитација на КПЈ за време на локални избори. Патувал во неколку велешки села каде ја ширел [[Комунизам|комунистичката литература]]. Во [[1939|1939 година]], неговиот постар брат Владо се приклучил во КПЈ.<ref name=":0" /> Околу [[пролетта]] [[1940|1940 година]] бил основан велешкиот огранок на [[Сојуз на комунистичката младина на Југославија]], со следниот состав: [[Димче Мирчев]] за секретар, Борис Кузманов, Орце Џурната, Нада Мицова, [[Боро Мокров]], [[Коца Алчева - Новакова|Коца Алчева]] и Анде Кошулчев за членови.{{Sfn|Зографски|1969|p=95}} Истата година бил примен во Комунистичката партија на Југославија. Во [[13 јануари]] [[1941|1941 година]] имало голема провала меѓу СКОЈ и Југословенската власт. Речиси сите членови од велешкиот огранок на СКОЈ биле уапсани меѓу кои бил и Анде. Се обидол да излезе од градот но полиција го уапсиле. Останал во затвор сѐ до крајот на [[Априлска војна|Априлската војна]], кога [[Кралството Југославија]] била поделена меѓу [[Третиот Рајх]], [[Фашистичка Италија]] и [[Царството Бугарија]].<ref name=":0" /> === Народноослободителната борба (1941 — 1942) === ==== Во Велешкиот партизански одред „Димитар Влахов“ ==== {| class="wikitable" |+Состав на Втората чета на [[НОПО „Димитар Влахов“|Велешкиот партизански одред „Димитар Влахов“]] ! colspan="5" |Борци |- |{{По средина|Јован Андреев}} |{{По средина|Перко Андреев}} |{{По средина|[[Нада Бутникошарева]]^†}} |{{По средина|Ѓорѓи Бобевски}} |{{По средина|Славко Давчев^†}} |- |{{По средина|Борис Дурчев}} |{{По средина|Дончо Димов}} |{{По средина|[[Павле Игновски]]}} |{{По средина|[[Родна Ивева]]^†}} |{{По средина|[[Благој Јанушев]]^†}} |- |{{По средина|Стојан Јанев}} |{{По средина|Димче Јовевски}} |{{По средина|Илија Климкаров^†}} |{{По средина|'''Анде Кошулчев'''^†}} |{{По средина|[[Јордан Лазаревски]]}} |- |{{По средина|[[Наќо Мешков]]}} |{{По средина|[[Миле Милев]]^†}} |{{По средина|[[Киро Петров]]^†}} | | |- | | | | | |- | | | | | |- | ! ! ! ! |- ! colspan="5" |† — Загинале за време на [[Народноослободителната борба]] |} ==== Битката кај Војничка Пештера ==== {{Quote|text=''Нивната смрт, најубавото соѕвездие на нашето небо''|sign=[[Спомен-костурница (Велес)|Натпис во Велешката спомен-костурница]]|source=<ref>{{Наведени вести|title=Tomb to the Heroes of WWII in Veles|url=https://www.spomenikdatabase.org/veles|work=Spomenik Database}}</ref>}} == Повоена судбина == == Наводи == {{Наводи}} === Библиографија === * {{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/data/cobib/53598213|title=Велес во Втората светска војна: 1941-1945|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Европа 92|year=2021|isbn=978-608-245-670-6|location=[[Кочани]]|author-link=Ѓорѓи Малковски}} * {{Наведена книга|url=https://www.google.mk/books/edition/%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81_%D0%B8_%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%88%D0%BA%D0%BE_%D0%B2%D0%BE_%D0%BD%D0%B0%D1%80/NKF6AAAAIAAJ|title=Велес и Велешко во Народноослободителната војна 1942|last=Зографски|first=Данчо|publisher=Општински одбор на Сојузот на Здруженијата на борците од НОВ|year=1969|isbn=|location=[[Скопје]]|author-link=Данчо Зографски}} 7kkck5o09h7ajir7wqg9zyr3dqndzz1 5641653 5641517 2026-10-07T09:13:16Z Gurther 105215 5641653 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Личност|name=Анде Кошулчев|image=Анде-Кошулчев.png|birth_name=Анде Ристов Кошулчев|birth_date=[[23 јануари]] [[1923]]|birth_place=[[Велес]], [[Кралство Југославија]]|death_date=[[16 декември]] [[1942]] {{мали|(возр. 19)}}|death_place=[[Војница]], [[Бугарска окупација на Македонија во Втората светска војна|Окупирана Македонија]]|resting place=[[Спомен-костурница (Велес)|Велешката спомен костурница]]|years active=1938-1942|organization=[[Комунистичка партија на Југославија]]}}'''Анде Ристов Кошулчев''' ([[Велес]], [[23 јануари]] [[1923]] — [[Војница]], [[16 декември]] [[1942]]) — [[Македонци|македонски]] партизан и учесник во [[Народноослободителната борба]]. Деец на [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]]. Во [[1942|1942 година]] се приклучил во втората чета на [[НОПО „Димитар Влахов“]] каде дејствувал во [[Велешко|Велешкиот регион]]. Кон крајот на годината бил ликвидиран во [[Битка кај Војничка Пештера|Битката кај Војничка Пештера]] од [[Велешка контрачета|Велешката контрачета]]. По [[Втората светска војна]], неговите мошти биле пренесени од [[Црква „Св. Пантелејмон“ - Велес|црквата Св. Пантелејмон]] во [[Спомен-костурница (Велес)|Велешката спомен-костурница]]. == Животопис == === Потекло и рани години (1923 — 1941) === Анде Кошулчев е роден на [[23 јануари]] [[1923|1923 година]] во [[Велес|градот Велес]], тогаш дел од [[Кралството Југославија]]. Произлегува од сиромашно работничко семејство. Неговиот татко Ристо Кошулчев бил општ физички работник под бедни услови и минимална плата. Додека мајка му [[Васа Кошулчева]] од [[Свеќани]], работела како домаќинка. Анде имал двајца браќа и една сестра. [[Владо Кошулчев]] (1912 — 1943) како најстариот, преминал кон [[Печалбарство|печалбарството]] како [[телеграф]] во [[Србија]]. Неговата сестра, [[Маца Аџиристова|Маца Кошулчева]] (1913 — ?) работела заедно со нивната мајка. Додека [[Никола Кошулчев]] (1919 — 1944), поради семејната сиромаштија, стекнал само основно образование и почнал да работи заедно со неговиот татко.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/bib/13045057|title=Велес и Велешко во Народно ослободителна војна 1941-1945, Спомен книга|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Просвета|year=1985|location=[[Куманово]]|pages=40-41|author-link=Ѓорѓи Малковски}}</ref> Околу почетокот на [[1930-тите]] Анде се преселил во [[Белград]] заедно со неговиот постар брат Владо. Се обидол да најде работа но поради неговата возраст неможел. По неколку години се преселил во [[Чачак|градот Чачак]]. Таму се запознал со членови од [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]]. Се приклучил во ''Обединетиот работнички синдикален сојуз на Југославија'' (ОРССЈ). Учествувал во напредното работничко движење и сите акции на српската работничка класа. Поради тоа бил уапсан и интерниран во Велес. Таму бил тепан и мачен но не го признал постоењето на ОРССЈ. Кон почетокот на [[1938|1938 година]] бил ослободен.<ref name=":0" /> Во [[1938|1938 година]] се приклучил во социјалистичкото движење. Но поради неговата возраст неможеле да го примат во [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]]. Околу [[април]] 1938 година учествувал во штрајкот кај керамичната фабрика „Вила Зора“. Истата година учествувал во политичката агитација на КПЈ за време на локални избори. Патувал во неколку велешки села каде ја ширел [[Комунизам|комунистичката литература]]. Во [[1939|1939 година]], неговиот постар брат Владо се приклучил во КПЈ.<ref name=":0" /> Околу [[пролетта]] [[1940|1940 година]] бил основан велешкиот огранок на [[Сојуз на комунистичката младина на Југославија]], со следниот состав: [[Димче Мирчев]] за секретар, Борис Кузманов, Орце Џурната, Нада Мицова, [[Боро Мокров]], [[Коца Алчева - Новакова|Коца Алчева]] и Анде Кошулчев за членови.{{Sfn|Зографски|1969|p=95}} Истата година бил примен во Комунистичката партија на Југославија. Во [[13 јануари]] [[1941|1941 година]] имало голема провала меѓу СКОЈ и Југословенската власт. Речиси сите членови од велешкиот огранок на СКОЈ биле уапсани меѓу кои бил и Анде. Се обидол да излезе од градот но полиција го уапсиле. Останал во затвор сѐ до крајот на [[Априлска војна|Априлската војна]], кога [[Кралството Југославија]] била поделена меѓу [[Третиот Рајх]], [[Фашистичка Италија]] и [[Царството Бугарија]].<ref name=":0" /> === Народноослободителната борба (1941 — 1942) === ==== Во Велешкиот партизански одред „Димитар Влахов“ ==== {| class="wikitable" |+Состав на Втората чета на [[НОПО „Димитар Влахов“|Велешкиот партизански одред „Димитар Влахов“]] ! colspan="5" |Борци |- |{{По средина|Јован Андреев}} |{{По средина|Перко Андреев}} |{{По средина|[[Нада Бутникошарева]]^†}} |{{По средина|Ѓорѓи Бобевски}} |{{По средина|Славко Давчев^†}} |- |{{По средина|Борис Дурчев}} |{{По средина|Дончо Димов}} |{{По средина|[[Павле Игновски]]}} |{{По средина|[[Родна Ивева]]^†}} |{{По средина|[[Благој Јанушев]]^†}} |- |{{По средина|Стојан Јанев}} |{{По средина|Димче Јовевски}} |{{По средина|Илија Климкаров^†}} |{{По средина|'''Анде Кошулчев'''^†}} |{{По средина|[[Јордан Лазаревски]]}} |- |{{По средина|[[Наќо Мешков]]}} |{{По средина|[[Миле Милев]]^†}} |{{По средина|[[Киро Петров]]^†}} |{{По средина|Благој Неделков}} |{{По средина|[[Трајче Панов]]^†}} |- |{{По средина|Коле Петков}} |{{По средина|Славе Петков^†}} |{{По средина|Орце Ризов}} |{{По средина|[[Благој Страчковски]]^†}} |{{По средина|Коле Стојанов}} |- |{{По средина|Јово Сеизов}} |{{По средина|Тодор Трчков}} |{{По средина|Ѓорѓи Темелков}} |{{По средина|[[Благојка Џалева]]}} |{{По средина|Јордан Џурнов^†}} |- |{{По средина|Богдан Видовски}} ! ! ! ! |- ! colspan="5" |† — Загинале за време на [[Народноослободителната борба]] |} ==== Битката кај Војничка Пештера ==== {{Quote|text=''Нивната смрт, најубавото соѕвездие на нашето небо''|sign=[[Спомен-костурница (Велес)|Натпис во Велешката спомен-костурница]]|source=<ref>{{Наведени вести|title=Tomb to the Heroes of WWII in Veles|url=https://www.spomenikdatabase.org/veles|work=Spomenik Database}}</ref>}} == Повоена судбина == == Наводи == {{Наводи}} === Библиографија === * {{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/data/cobib/53598213|title=Велес во Втората светска војна: 1941-1945|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Европа 92|year=2021|isbn=978-608-245-670-6|location=[[Кочани]]|author-link=Ѓорѓи Малковски}} * {{Наведена книга|url=https://www.google.mk/books/edition/%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81_%D0%B8_%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%88%D0%BA%D0%BE_%D0%B2%D0%BE_%D0%BD%D0%B0%D1%80/NKF6AAAAIAAJ|title=Велес и Велешко во Народноослободителната војна 1942|last=Зографски|first=Данчо|publisher=Општински одбор на Сојузот на Здруженијата на борците од НОВ|year=1969|isbn=|location=[[Скопје]]|author-link=Данчо Зографски}} 0benk5as9ehd4u17awi6fw3k9ppliuz 5641656 5641653 2026-10-07T09:15:11Z Gurther 105215 5641656 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Личност|name=Анде Кошулчев|image=Анде-Кошулчев.png|birth_name=Анде Ристов Кошулчев|birth_date=[[23 јануари]] [[1923]]|birth_place=[[Велес]], [[Кралство Југославија]]|death_date=[[16 декември]] [[1942]] {{мали|(возр. 19)}}|death_place=[[Војница]], [[Бугарска окупација на Македонија во Втората светска војна|Окупирана Македонија]]|resting place=[[Спомен-костурница (Велес)|Велешката спомен костурница]]|years active=1938-1942|organization=[[Комунистичка партија на Југославија]]}}'''Анде Ристов Кошулчев''' ([[Велес]], [[23 јануари]] [[1923]] — [[Војница]], [[16 декември]] [[1942]]) — [[Македонци|македонски]] партизан и учесник во [[Народноослободителната борба]]. Деец на [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]]. Во [[1942|1942 година]] се приклучил во втората чета на [[НОПО „Димитар Влахов“]] каде дејствувал во [[Велешко|Велешкиот регион]]. Кон крајот на годината бил ликвидиран во [[Битка кај Војничка Пештера|Битката кај Војничка Пештера]] од [[Велешка контрачета|Велешката контрачета]]. По [[Втората светска војна]], неговите мошти биле пренесени од [[Црква „Св. Пантелејмон“ - Велес|црквата Св. Пантелејмон]] во [[Спомен-костурница (Велес)|Велешката спомен-костурница]]. == Животопис == === Потекло и рани години (1923 — 1941) === Анде Кошулчев е роден на [[23 јануари]] [[1923|1923 година]] во [[Велес|градот Велес]], тогаш дел од [[Кралството Југославија]]. Произлегува од сиромашно работничко семејство. Неговиот татко Ристо Кошулчев бил општ физички работник под бедни услови и минимална плата. Додека мајка му [[Васа Кошулчева]] од [[Свеќани]], работела како домаќинка. Анде имал двајца браќа и една сестра. [[Владо Кошулчев]] (1912 — 1943) како најстариот, преминал кон [[Печалбарство|печалбарството]] како [[телеграф]] во [[Србија]]. Неговата сестра, [[Маца Аџиристова|Маца Кошулчева]] (1913 — ?) работела заедно со нивната мајка. Додека [[Никола Кошулчев]] (1919 — 1944), поради семејната сиромаштија, стекнал само основно образование и почнал да работи заедно со неговиот татко.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/bib/13045057|title=Велес и Велешко во Народно ослободителна војна 1941-1945, Спомен книга|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Просвета|year=1985|location=[[Куманово]]|pages=40-41|author-link=Ѓорѓи Малковски}}</ref> Околу почетокот на [[1930-тите]] Анде се преселил во [[Белград]] заедно со неговиот постар брат Владо. Се обидол да најде работа но поради неговата возраст неможел. По неколку години се преселил во [[Чачак|градот Чачак]]. Таму се запознал со членови од [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]]. Се приклучил во ''Обединетиот работнички синдикален сојуз на Југославија'' (ОРССЈ). Учествувал во напредното работничко движење и сите акции на српската работничка класа. Поради тоа бил уапсан и интерниран во Велес. Таму бил тепан и мачен но не го признал постоењето на ОРССЈ. Кон почетокот на [[1938|1938 година]] бил ослободен.<ref name=":0" /> Во [[1938|1938 година]] се приклучил во социјалистичкото движење. Но поради неговата возраст неможеле да го примат во [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]]. Околу [[април]] 1938 година учествувал во штрајкот кај керамичната фабрика „Вила Зора“. Истата година учествувал во политичката агитација на КПЈ за време на локални избори. Патувал во неколку велешки села каде ја ширел [[Комунизам|комунистичката литература]]. Во [[1939|1939 година]], неговиот постар брат Владо се приклучил во КПЈ.<ref name=":0" /> Околу [[пролетта]] [[1940|1940 година]] бил основан велешкиот огранок на [[Сојуз на комунистичката младина на Југославија]], со следниот состав: [[Димче Мирчев]] за секретар, Борис Кузманов, Орце Џурната, Нада Мицова, [[Боро Мокров]], [[Коца Алчева - Новакова|Коца Алчева]] и Анде Кошулчев за членови.{{Sfn|Зографски|1969|p=95}} Истата година бил примен во Комунистичката партија на Југославија. Во [[13 јануари]] [[1941|1941 година]] имало голема провала меѓу СКОЈ и Југословенската власт. Речиси сите членови од велешкиот огранок на СКОЈ биле уапсани меѓу кои бил и Анде. Се обидол да излезе од градот но полиција го уапсиле. Останал во затвор сѐ до крајот на [[Априлска војна|Априлската војна]], кога [[Кралството Југославија]] била поделена меѓу [[Третиот Рајх]], [[Фашистичка Италија]] и [[Царството Бугарија]].<ref name=":0" /> === Народноослободителната борба (1941 — 1942) === ==== Во Велешкиот партизански одред „Димитар Влахов“ ==== {| class="wikitable" |+Состав на Втората чета на [[НОПО „Димитар Влахов“|Велешкиот партизански одред „Димитар Влахов“]] ! colspan="5" |Борци |- |{{По средина|Јован Андреев}} |{{По средина|Перко Андреев}} |{{По средина|[[Нада Бутникошарева]]^†}} |{{По средина|Ѓорѓи Бобевски}} |{{По средина|Славко Давчев^†}} |- |{{По средина|Борис Дурчев}} |{{По средина|Дончо Димов}} |{{По средина|[[Павле Игновски]]}} |{{По средина|[[Родна Ивева]]^†}} |{{По средина|[[Благој Јанушев]]^†}} |- |{{По средина|Стојан Јанев}} |{{По средина|Димче Јовевски}} |{{По средина|Илија Климкаров^†}} |{{По средина|'''Анде Кошулчев'''^†}} |{{По средина|[[Јордан Лазаревски]]}} |- |{{По средина|[[Наќо Мешков]]}} |{{По средина|[[Миле Милев]]^†}} |{{По средина|[[Киро Петров]]^†}} |{{По средина|Благој Неделков}} |{{По средина|[[Трајче Панов]]^†}} |- |{{По средина|Коле Петков}} |{{По средина|Славе Петков^†}} |{{По средина|Орце Ризов}} |{{По средина|[[Благој Страчковски]]^†}} |{{По средина|Коле Стојанов}} |- |{{По средина|Јово Сеизов}} |{{По средина|Тодор Трчков}} |{{По средина|Ѓорѓи Темелков}} |{{По средина|[[Благојка Џалева]]}} |{{По средина|Јордан Џурнов^†}} |- |{{По средина|Богдан Видовски}} ! colspan="4" | |- ! colspan="5" |† — [[Список на жртви од Велес и Велешко за време на Народноослободителната борба|Загинале за време на Народноослободителната борба]] |} ==== Битката кај Војничка Пештера ==== {{Quote|text=''Нивната смрт, најубавото соѕвездие на нашето небо''|sign=[[Спомен-костурница (Велес)|Натпис во Велешката спомен-костурница]]|source=<ref>{{Наведени вести|title=Tomb to the Heroes of WWII in Veles|url=https://www.spomenikdatabase.org/veles|work=Spomenik Database}}</ref>}} == Повоена судбина == == Наводи == {{Наводи}} === Библиографија === * {{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/data/cobib/53598213|title=Велес во Втората светска војна: 1941-1945|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Европа 92|year=2021|isbn=978-608-245-670-6|location=[[Кочани]]|author-link=Ѓорѓи Малковски}} * {{Наведена книга|url=https://www.google.mk/books/edition/%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81_%D0%B8_%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%88%D0%BA%D0%BE_%D0%B2%D0%BE_%D0%BD%D0%B0%D1%80/NKF6AAAAIAAJ|title=Велес и Велешко во Народноослободителната војна 1942|last=Зографски|first=Данчо|publisher=Општински одбор на Сојузот на Здруженијата на борците од НОВ|year=1969|isbn=|location=[[Скопје]]|author-link=Данчо Зографски}} myzym3ov9rsu2ikw8mwr8bfgt57l55k 5641657 5641656 2026-10-07T09:16:27Z Gurther 105215 5641657 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Личност|name=Анде Кошулчев|image=Анде-Кошулчев.png|birth_name=Анде Ристов Кошулчев|birth_date=[[23 јануари]] [[1923]]|birth_place=[[Велес]], [[Кралство Југославија]]|death_date=[[16 декември]] [[1942]] {{мали|(возр. 19)}}|death_place=[[Војница]], [[Бугарска окупација на Македонија во Втората светска војна|Окупирана Македонија]]|resting place=[[Спомен-костурница (Велес)|Велешката спомен костурница]]|years active=1938-1942|organization=[[Комунистичка партија на Југославија]]}}'''Анде Ристов Кошулчев''' ([[Велес]], [[23 јануари]] [[1923]] — [[Војница]], [[16 декември]] [[1942]]) — [[Македонци|македонски]] партизан и учесник во [[Народноослободителната борба]]. Деец на [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]]. Во [[1942|1942 година]] се приклучил во втората чета на [[НОПО „Димитар Влахов“]] каде дејствувал во [[Велешко|Велешкиот регион]]. Кон крајот на годината бил ликвидиран во [[Битка кај Војничка Пештера|Битката кај Војничка Пештера]] од [[Велешка контрачета|Велешката контрачета]]. По [[Втората светска војна]], неговите мошти биле пренесени од [[Црква „Св. Пантелејмон“ - Велес|црквата Св. Пантелејмон]] во [[Спомен-костурница (Велес)|Велешката спомен-костурница]]. == Животопис == === Потекло и рани години (1923 — 1941) === Анде Кошулчев е роден на [[23 јануари]] [[1923|1923 година]] во [[Велес|градот Велес]], тогаш дел од [[Кралството Југославија]]. Произлегува од сиромашно работничко семејство. Неговиот татко Ристо Кошулчев бил општ физички работник под бедни услови и минимална плата. Додека мајка му [[Васа Кошулчева]] од [[Свеќани]], работела како домаќинка. Анде имал двајца браќа и една сестра. [[Владо Кошулчев]] (1912 — 1943) како најстариот, преминал кон [[Печалбарство|печалбарството]] како [[телеграф]] во [[Србија]]. Неговата сестра, [[Маца Аџиристова|Маца Кошулчева]] (1913 — ?) работела заедно со нивната мајка. Додека [[Никола Кошулчев]] (1919 — 1944), поради семејната сиромаштија, стекнал само основно образование и почнал да работи заедно со неговиот татко.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/bib/13045057|title=Велес и Велешко во Народно ослободителна војна 1941-1945, Спомен книга|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Просвета|year=1985|location=[[Куманово]]|pages=40-41|author-link=Ѓорѓи Малковски}}</ref> Околу почетокот на [[1930-тите]] Анде се преселил во [[Белград]] заедно со неговиот постар брат Владо. Се обидол да најде работа но поради неговата возраст неможел. По неколку години се преселил во [[Чачак|градот Чачак]]. Таму се запознал со членови од [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]]. Се приклучил во ''Обединетиот работнички синдикален сојуз на Југославија'' (ОРССЈ). Учествувал во напредното работничко движење и сите акции на српската работничка класа. Поради тоа бил уапсан и интерниран во Велес. Таму бил тепан и мачен но не го признал постоењето на ОРССЈ. Кон почетокот на [[1938|1938 година]] бил ослободен.<ref name=":0" /> Во [[1938|1938 година]] се приклучил во социјалистичкото движење. Но поради неговата возраст неможеле да го примат во [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]]. Околу [[април]] 1938 година учествувал во штрајкот кај керамичната фабрика „Вила Зора“. Истата година учествувал во политичката агитација на КПЈ за време на локални избори. Патувал во неколку велешки села каде ја ширел [[Комунизам|комунистичката литература]]. Во [[1939|1939 година]], неговиот постар брат Владо се приклучил во КПЈ.<ref name=":0" /> Околу [[пролетта]] [[1940|1940 година]] бил основан велешкиот огранок на [[Сојуз на комунистичката младина на Југославија]], со следниот состав: [[Димче Мирчев]] за секретар, Борис Кузманов, Орце Џурната, Нада Мицова, [[Боро Мокров]], [[Коца Алчева - Новакова|Коца Алчева]] и Анде Кошулчев за членови.{{Sfn|Зографски|1969|p=95}} Истата година бил примен во Комунистичката партија на Југославија. Во [[13 јануари]] [[1941|1941 година]] имало голема провала меѓу СКОЈ и Југословенската власт. Речиси сите членови од велешкиот огранок на СКОЈ биле уапсани меѓу кои бил и Анде. Се обидол да излезе од градот но полиција го уапсиле. Останал во затвор сѐ до крајот на [[Априлска војна|Априлската војна]], кога [[Кралството Југославија]] била поделена меѓу [[Третиот Рајх]], [[Фашистичка Италија]] и [[Царството Бугарија]].<ref name=":0" /> === Народноослободителната борба (1941 — 1942) === ==== Во Велешкиот партизански одред „Димитар Влахов“ ==== {| class="wikitable" |+Состав на Втората чета на [[НОПО „Димитар Влахов“|Велешкиот партизански одред „Димитар Влахов“]]<ref>{{Наведени вести|url=https://duma.mk/region/veles-3/25986-2018-09-09-16-45-26/|title=Потсетување на Велешкиот партизански одред „Димитар Влахов“|last=Данов|first=Љупчо|date=9 септември 2018|work=Дума}}</ref> ! colspan="5" |Борци |- |{{По средина|Јован Андреев}} |{{По средина|Перко Андреев}} |{{По средина|[[Нада Бутникошарева]]^†}} |{{По средина|Ѓорѓи Бобевски}} |{{По средина|Славко Давчев^†}} |- |{{По средина|Борис Дурчев}} |{{По средина|Дончо Димов}} |{{По средина|[[Павле Игновски]]}} |{{По средина|[[Родна Ивева]]^†}} |{{По средина|[[Благој Јанушев]]^†}} |- |{{По средина|Стојан Јанев}} |{{По средина|Димче Јовевски}} |{{По средина|Илија Климкаров^†}} |{{По средина|'''Анде Кошулчев'''^†}} |{{По средина|[[Јордан Лазаревски]]}} |- |{{По средина|[[Наќо Мешков]]}} |{{По средина|[[Миле Милев]]^†}} |{{По средина|[[Киро Петров]]^†}} |{{По средина|Благој Неделков}} |{{По средина|[[Трајче Панов]]^†}} |- |{{По средина|Коле Петков}} |{{По средина|Славе Петков^†}} |{{По средина|Орце Ризов}} |{{По средина|[[Благој Страчковски]]^†}} |{{По средина|Коле Стојанов}} |- |{{По средина|Јово Сеизов}} |{{По средина|Тодор Трчков}} |{{По средина|Ѓорѓи Темелков}} |{{По средина|[[Благојка Џалева]]}} |{{По средина|Јордан Џурнов^†}} |- |{{По средина|Богдан Видовски}} ! colspan="4" | |- ! colspan="5" |† — [[Список на жртви од Велес и Велешко за време на Народноослободителната борба|Загинале за време на Народноослободителната борба]] |} ==== Битката кај Војничка Пештера ==== {{Quote|text=''Нивната смрт, најубавото соѕвездие на нашето небо''|sign=[[Спомен-костурница (Велес)|Натпис во Велешката спомен-костурница]]|source=<ref>{{Наведени вести|title=Tomb to the Heroes of WWII in Veles|url=https://www.spomenikdatabase.org/veles|work=Spomenik Database}}</ref>}} == Повоена судбина == == Наводи == {{Наводи}} === Библиографија === * {{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/data/cobib/53598213|title=Велес во Втората светска војна: 1941-1945|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Европа 92|year=2021|isbn=978-608-245-670-6|location=[[Кочани]]|author-link=Ѓорѓи Малковски}} * {{Наведена книга|url=https://www.google.mk/books/edition/%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81_%D0%B8_%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%88%D0%BA%D0%BE_%D0%B2%D0%BE_%D0%BD%D0%B0%D1%80/NKF6AAAAIAAJ|title=Велес и Велешко во Народноослободителната војна 1942|last=Зографски|first=Данчо|publisher=Општински одбор на Сојузот на Здруженијата на борците од НОВ|year=1969|isbn=|location=[[Скопје]]|author-link=Данчо Зографски}} d6ngzp2sfd0soovf78n5a90i8ze4y61 5641696 5641657 2026-10-07T09:54:47Z Gurther 105215 5641696 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Личност|name=Анде Кошулчев|image=Анде-Кошулчев.png|birth_name=Анде Ристов Кошулчев|birth_date=[[23 јануари]] [[1923]]|birth_place=[[Велес]], [[Кралство Југославија]]|death_date=[[16 декември]] [[1942]] {{мали|(возр. 19)}}|death_place=[[Војница]], [[Бугарска окупација на Македонија во Втората светска војна|Окупирана Македонија]]|resting place=[[Спомен-костурница (Велес)|Велешката спомен костурница]]|years active=1938-1942|organization=[[Комунистичка партија на Југославија]]}}'''Анде Ристов Кошулчев''' ([[Велес]], [[23 јануари]] [[1923]] — [[Војница]], [[16 декември]] [[1942]]) — [[Македонци|македонски]] партизан и учесник во [[Народноослободителната борба]]. Деец на [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]]. Во [[1942|1942 година]] се приклучил во втората чета на [[НОПО „Димитар Влахов“]] каде дејствувал во [[Велешко|Велешкиот регион]]. Кон крајот на годината бил ликвидиран во [[Битка кај Војничка Пештера|Битката кај Војничка Пештера]] од [[Велешка контрачета|Велешката контрачета]]. По [[Втората светска војна]], неговите мошти биле пренесени од [[Црква „Св. Пантелејмон“ - Велес|црквата Св. Пантелејмон]] во [[Спомен-костурница (Велес)|Велешката спомен-костурница]]. == Животопис == === Потекло и рани години (1923 — 1941) === Анде Кошулчев е роден на [[23 јануари]] [[1923|1923 година]] во [[Велес|градот Велес]], тогаш дел од [[Кралството Југославија]]. Произлегува од сиромашно работничко семејство. Неговиот татко Ристо Кошулчев бил општ физички работник под бедни услови и минимална плата. Додека мајка му [[Васа Кошулчева]] од [[Свеќани]], работела како домаќинка. Анде имал двајца браќа и една сестра. [[Владо Кошулчев]] (1912 — 1943) како најстариот, преминал кон [[Печалбарство|печалбарството]] како [[телеграф]] во [[Србија]]. Неговата сестра, [[Маца Аџиристова|Маца Кошулчева]] (1913 — ?) работела заедно со нивната мајка. Додека [[Никола Кошулчев]] (1919 — 1944), поради семејната сиромаштија, стекнал само основно образование и почнал да работи заедно со неговиот татко.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/bib/13045057|title=Велес и Велешко во Народно ослободителна војна 1941-1945, Спомен книга|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Просвета|year=1985|location=[[Куманово]]|pages=40-41|author-link=Ѓорѓи Малковски}}</ref> Околу почетокот на [[1930-тите]] Анде се преселил во [[Белград]] заедно со неговиот постар брат Владо. Се обидол да најде работа но поради неговата возраст неможел. По неколку години се преселил во [[Чачак|градот Чачак]]. Таму се запознал со членови од [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]]. Се приклучил во ''Обединетиот работнички синдикален сојуз на Југославија'' (ОРССЈ). Учествувал во напредното работничко движење и сите акции на српската работничка класа. Поради тоа бил уапсан и интерниран во Велес. Таму бил тепан и мачен но не го признал постоењето на ОРССЈ. Кон почетокот на [[1938|1938 година]] бил ослободен.<ref name=":0" /> Во [[1938|1938 година]] се приклучил во социјалистичкото движење. Но поради неговата возраст неможеле да го примат во [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]]. Околу [[април]] 1938 година учествувал во штрајкот кај керамичната фабрика „Вила Зора“. Истата година учествувал во политичката агитација на КПЈ за време на локални избори. Патувал во неколку велешки села каде ја ширел [[Комунизам|комунистичката литература]]. Во [[1939|1939 година]], неговиот постар брат Владо се приклучил во КПЈ.<ref name=":0" /> Околу [[пролетта]] [[1940|1940 година]] бил основан велешкиот огранок на [[Сојуз на комунистичката младина на Југославија]], со следниот состав: [[Димче Мирчев]] за секретар, Борис Кузманов, Орце Џурната, Нада Мицова, [[Боро Мокров]], [[Коца Алчева - Новакова|Коца Алчева]] и Анде Кошулчев за членови.{{Sfn|Зографски|1969|p=95}} Истата година бил примен во Комунистичката партија на Југославија. Во [[13 јануари]] [[1941|1941 година]] имало голема провала меѓу СКОЈ и Југословенската власт. Речиси сите членови од велешкиот огранок на СКОЈ биле уапсани меѓу кои бил и Анде. Се обидол да излезе од градот но полиција го уапсиле. Останал во затвор сѐ до крајот на [[Априлска војна|Априлската војна]], кога [[Кралството Југославија]] била поделена меѓу [[Третиот Рајх]], [[Фашистичка Италија]] и [[Царството Бугарија]].<ref name=":0" /> === Народноослободителната борба (1941 — 1942) === ==== Во Велешкиот партизански одред „Димитар Влахов“ ==== {| class="wikitable" |+Состав на Втората чета на [[НОПО „Димитар Влахов“|Велешкиот партизански одред „Димитар Влахов“]]<ref>{{Наведени вести|url=https://duma.mk/region/veles-3/25986-2018-09-09-16-45-26/|title=Потсетување на Велешкиот партизански одред „Димитар Влахов“|last=Данов|first=Љупчо|date=9 септември 2018|work=Дума}}</ref> ! colspan="5" |Борци |- |{{По средина|Јован Андреев}} |{{По средина|Перко Андреев}} |{{По средина|[[Нада Бутникошарева]]^†}} |{{По средина|Ѓорѓи Бобевски}} |{{По средина|Славко Давчев^†}} |- |{{По средина|Борис Дурчев}} |{{По средина|Дончо Димов}} |{{По средина|[[Павле Игновски]]}} |{{По средина|[[Родна Ивева]]^†}} |{{По средина|[[Благој Јанушев]]^†}} |- |{{По средина|Стојан Јанев}} |{{По средина|Димче Јовевски}} |{{По средина|Илија Климкаров^†}} |{{По средина|'''Анде Кошулчев'''^†}} |{{По средина|[[Јордан Лазаревски]]}} |- |{{По средина|[[Наќо Мешков]]}} |{{По средина|[[Миле Милев]]^†}} |{{По средина|[[Киро Петров]]^†}} |{{По средина|Благој Неделков}} |{{По средина|[[Трајче Панов]]^†}} |- |{{По средина|Коле Петков}} |{{По средина|Славе Петков^†}} |{{По средина|Орце Ризов}} |{{По средина|[[Благој Страчковски]]^†}} |{{По средина|Коле Стојанов}} |- |{{По средина|Јово Сеизов}} |{{По средина|Тодор Трчков}} |{{По средина|Ѓорѓи Темелков}} |{{По средина|[[Благојка Џалева]]}} |{{По средина|Јордан Џурнов^†}} |- |{{По средина|Богдан Видовски}} ! colspan="4" | |- ! colspan="5" |† — [[Список на жртви од Велес и Велешко за време на Народноослободителната борба|Загинале за време на Народноослободителната борба]] |} ==== ''Не оди спокојно кон таа добра ноќ'' ==== {{Quote|text=''Нивната смрт, најубавото соѕвездие на нашето небо''|sign=[[Спомен-костурница (Велес)|Натпис во Велешката спомен-костурница]]|source=<ref>{{Наведени вести|title=Tomb to the Heroes of WWII in Veles|url=https://www.spomenikdatabase.org/veles|work=Spomenik Database}}</ref>}} == Повоена судбина == == Наводи == {{Наводи}} === Библиографија === * {{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/data/cobib/53598213|title=Велес во Втората светска војна: 1941-1945|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Европа 92|year=2021|isbn=978-608-245-670-6|location=[[Кочани]]|author-link=Ѓорѓи Малковски}} * {{Наведена книга|url=https://www.google.mk/books/edition/%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81_%D0%B8_%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%88%D0%BA%D0%BE_%D0%B2%D0%BE_%D0%BD%D0%B0%D1%80/NKF6AAAAIAAJ|title=Велес и Велешко во Народноослободителната војна 1942|last=Зографски|first=Данчо|publisher=Општински одбор на Сојузот на Здруженијата на борците од НОВ|year=1969|isbn=|location=[[Скопје]]|author-link=Данчо Зографски}} l3ukpg1l6v7ji2zt5mxhlpu708vnbed 0 1361739 5641316 5641167 2026-10-06T13:20:24Z Mavrovo1711 125007 Сакири наместо Секири 5641316 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Селмин Сакири | занимање = рударски инженер, автор | роден-дата = {{роден на|17|ноември|1995}} | роден-место = [[Нојнкирхен (Долна Австрија)|Нојнкирхен]], [[Австрија]] | националност = }} '''Селмин Сакири''' (р. [[17 ноември]] [[1995]] во [[Нојнкирхен (Долна Австрија)|Нојнкирхен]], [[Австрија]]) — македонски [[рударски инженер]], истражувач и автор. == Животопис == Селмин Сакири е роден на [[17 ноември]] [[1995|1995 година]] во [[Нојнкирхен]], [[Австрија]]. Потекнува од [[Торбеши|торбешкото]] [[Жировница|село Жировница]]. Средното образование го завршил во [[Висока техничка школа]] во [[Винер Нојштат]], во насока машинство. Студирал на [[Рударски универзитет Леобен|Рударскиот универзитет во Леобен]], каде дипломирал ресурно инженерство и магистрирал во областа на тунелско и рударско инженерство. Подоцна завршил магистерски студии по геоматика и геодетски мерења на [[Технички универзитет Бергакадемија Фрајберг|Техничкиот универзитет во Фрајберг]] во [[Германија]].<ref>{{Cite web |url=https://www.markscheidewesen-freiberg.de/wp-content/uploads/2024/02/Newsletter_2_2023_Final.pdf |title=Newsletter 2/2023, TU Freiberg |publisher=TU Freiberg |date=2023}}</ref> Професионално работи како рударски инженер и маркшејдер во подземни и површински рудници.<ref>{{Cite web|url=https://e-docs.geo-leo.de/entities/publication/8662adfc-121d-4bb8-a6c4-fa465c487eff|title=New Approaches to Mining Damage Assessment|publisher=Geo-Leo|date=2023|accessdate=2025-01-11|archive-date=2025-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20250328160636/https://e-docs.geo-leo.de/entities/publication/8662adfc-121d-4bb8-a6c4-fa465c487eff|url-status=dead}}</ref> Сакири е роднина на борецот од [[Народноослободителна борба|Народноослободителната борба]] Реџеп Беадин Алуши.<ref>{{Cite web |title=Попис на жртвите од војната 1941-1945, СР Македонија |url=https://www.muzejgenocida.rs/images/ZrtvePub/Mak.pdf |publisher=Музеј на геноцидот Србија |accessdate=2025-04-27 |archive-date=2024-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225170602/https://www.muzejgenocida.rs/images/ZrtvePub/Mak.pdf |url-status=dead }}</ref> == Политичка активност == Сакири бил активен во младинските структури на [[Австриска народна партија|Австриската народна партија]] (ÖVP) во округот Нојнкирхен.<ref>{{Cite web |url=https://www.noen.at/neunkirchen/jvp-neuwahl-benjamin-seiser-als-neues-bezirks-sprachrohr-fuer-junge-anliegen-387624488 |title=JVP Neunkirchen: Neuwahl |publisher=NÖN |date=2017}}</ref> == Дела == Сакири е автор на книги и есеи поврзани со историјата, културата и говорите на областа [[Река (Македонија)|Река]]. * ''Eine kurze Geschichte der Zarnovci'' (2019)<ref>{{Cite book |last=Sakiri |first=Selmin |title=Eine kurze Geschichte der Zarnovci |publisher=epubli |date=2019 |isbn=978-3748556848}}</ref> * ''Die notwendige Differenzierung zwischen den Begriffen Torbeschen und Mazedoniern muslimischen Glaubensbekenntnisses'' (2022)<ref>{{Cite book |last=Sakiri |first=Selmin |title=Die notwendige Differenzierung zwischen den Begriffen Torbeschen und Mazedoniern muslimischen Glaubensbekenntnisses |publisher=Independently published |date=2022 |isbn=979-8840969311}}</ref> * ''Mie od Žirovnica ovake si zboreme: Žarnoskiot govor – mala monografija i rečnik'' (2025)<ref>{{Cite book |last=Sakiri |first=Selmin |title=Mie od Žirovnica ovake si zboreme: Žarnoskiot govor – mala monografija i rečnik |publisher=Self-published |date=2025}}</ref> == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Сакири, Селмин}} [[Категорија:Родени во 1995 година]] [[Категорија:Македонски писатели]] [[Категорија:Македонски инженери]] [[Категорија:Македонци од Австрија]] 2t8yfliws91g26gflrfzmeb1uvfx3su 0 1363546 5641539 5581656 2026-10-06T21:57:38Z Carshalton 30527 5641539 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | name = Клаудио Ечевери | fullname = Клаудио Херемијас Ечевери<ref name=wf>{{WorldFootball.net|claudio-echeverri}}</ref> | image = | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|2006|1|2}} | birth_place = [[Ресистенсија]], [[Аргентина]] | nationality = {{flagsport|ARG}} [[Аргентина]] | height = {{height|m=1,71}} | position = {{Football/MF}} | currentclub = {{Fb team Benfica}} | clubnumber = 30 | youthyears1 = | youthclubs1 = Депортиво Лухан | youthyears2 = | youthclubs2 = {{Fb team River Plate}} | years1 = 2023–2024 | caps1 = 35 | goals1 = 8 | clubs1 = {{Fb team River Plate}} | years2 = 2025– | caps2 = 1 | goals2 = 0 | clubs2 = {{Fb team Manchester City}} | years3 = 2025-2026 | caps3 = 6 | goals3 = 0 | clubs3 = →{{Fb team Bayer Leverkusen}} | years4 = 2026 | caps4 = 17 | goals4 = 1 | clubs4 = →{{Fb team Girona}} | years5 = 2026- | caps5 = 0 | goals5 = 0 | clubs5 = →{{Fb team Benfica}} | nationalyears1 = 2022-2023 | nationalcaps1 = 23 | nationalgoals1 = 12 | nationalteam1 = {{flagsport|ARG}} [[Фудбалска репрезентација на Аргентина под 17 години|Аргентина 17]] | nationalyears2 = 2024– | nationalcaps2 = 5 | nationalgoals2 = 3 | nationalteam2 = {{flagsport|ARG}} [[Фудбалска репрезентација на Аргентина под 20 години|Аргентина 20]] | nationalyears3 = 2024– | nationalcaps3 = 9 | nationalgoals3 = 1 | nationalteam3 = {{flagsport|ARG}} [[Олимписка фудбалска репрезентација на Аргентина|Аргентина (олимп.)]] }} '''Клаудио Херемијас Ечевери''' (роден на [[2 јануари]] [[2006]], во [[Ресистенсија]]) е [[Аргентина|аргентински]] [[фудбал]]ер, {{Football/MF/player}} на {{Fb team (N) Benfica}}, на заем од {{Fb team (N) Manchester City}}, и на [[Фудбалска репрезентација на Аргентина под 20 години|аргентинската репрезентација под 20 години]]. ==Клупска кариера== ===Ривер Плејт=== Роден во [[Ресистенсија]], во покраината [[Чако (провинција)|Чако]], Ечевери ја започнал својата фудбалска кариера во Депортиво Лухан, пред да дојде на проби во {{Fb team (N) River Plate}} и да потпише договор со нив во 2017 година.<ref name=tn>{{cite web |url=https://tn.com.ar/deportes/futbol/2022/12/29/river-blindo-a-su-joya-le-puso-una-clausula-de-25-millones-de-dolares-al-diablito-echeverri/ |title=River blindó a su joya: le puso una cláusula de 25 millones de dólares al Diablito Echeverri |trans-title=River shielded its jewel: it put a clause of 25 million dollars on Diablito Echeverri |date=29 December 2022 |accessdate=28 January 2023 |website=tn.com.ar |language=Spanish}}</ref> Тој најпрво го привлекол вниманието на меѓународниот фудбалски свет со неговите настапи на детскиот турнир во [[Венеција]], [[Италија]] каде настапил со Ривер. И покрај тоа што неговиот тим завршил на третото место на турнирот, тој постигнач девет гола во шест натпревари, изјавувајќи „вистината е дека не сме среќни [завршувајќи на третото место], сакавме да бидеме шампиони“.<ref>{{cite web |url=https://www.clarin.com/deportes/futbol/river-plate/diablito-echeverri-nueva-joya-river-chaqueno-11-anos_0_SJXsA2X8Z.html |title=El Diablito Echeverri: la nueva joya de River es un chaqueño de 11 años |trans-title=El Diablito Echeverri: River's new jewel is an 11-year-old from Chaco |date=24 July 2017 |accessdate=28 January 2023 |website=clarin.com |language=Spanish}}</ref> Во октомври 2022 година, тој постигна гол на своето деби за резервниот тим на Ривер против резервистите на [[Клуб Атлетико Патронато|Патронато]].<ref>{{Cite web |date=8 October 2022 |title=River venció a Patronato, por el Torneo de Reserva: resumen, goles y más |url=https://www.tycsports.com/river-plate/river-patronato-torneo-de-reserva-formaciones-hora-tv-id469729.html |access-date=5 April 2024 |website=TyC Sports |language=es}}</ref> Првиот професионален договор со Ривер го потпишал во декември истата година, со ослободителна клаузула од 25 милиони долари.<ref name=tn/><ref name=marca>{{cite web |url=https://ar.marca.com/claro/futbol/river-plate/2022/12/28/63ac6226e2704e42398b45a8.html |title=River blinda a su joya: Claudio Echeverri firma su primer contrato profesional |trans-title=River shields its jewel: Claudio Echeverri signs his first professional contract |first=Pascual |last=Ruiz |date=28 December 2022 |accessdate=28 January 2023 |website=ar.marca.com |language=Spanish |archive-date=28 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230128192943/https://ar.marca.com/claro/futbol/river-plate/2022/12/28/63ac6226e2704e42398b45a8.html |url-status=dead}}</ref> На 22 јуни 2023 година, на возраст од 17 години, 5 месеци и 20 дена, тој го направил своето деби како професионален фудбалер за време на првенствениот натпревар против [[ФК Институто|Институто]], влегувајќи како замена за [[Игнасио Фернандес (фудбалер)|Игнасио Фернандес]]. Тој забележал асистенција за време на натпреварот, помагајќи му на Ривер Плејт да победи со 3-1.<ref>{{Cite web |title=River Plate 3-1 Instituto (Córdoba) (22 Jun, 2023) Commentary - ESPN (UK) |url=https://www.espn.co.uk/football/commentary/_/gameId/656506 |access-date=5 April 2024 |website=ESPN |language=en}}</ref> На 22 декември 2023 година, за време на интервју по натпреварот, откако со Ривер Плејт го освоил [[Трофеј на шампионите (Аргентина)|Трофејот на шампионите]], неговата прва клупска титула во кариерата, Ечевери објавил дека нема да го продолжи договорот со клубот, кој истекува на 31 декември 2024 година.<ref>{{Cite news |last=Sanderson |first=Tom |date=23 December 2023 |title='New Messi' FC Barcelona Target Claudio Echeverri Confirms He Won't Renew River Plate Contract |work=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/sites/tomsanderson/2023/12/23/new-messi-fc-barcelona-target-claudio-echeverri-confirms-he-wont-renew-river-plate-contract/?sh=2062c1f62786 |access-date=23 December 2023}}</ref> На 25 јануари 2024, Ечевери потпишал четири ипол годишен договор со англискиот клуб [[ФК Манчестер Сити|Манчестер Сити]], кој го оставил на позајмица во Ривер Плејт до јануари 2025.<ref>{{cite web |date=25 January 2024 |title=City sign Claudio Echeverri from River Plate |url=https://www.mancity.com/news/mens/claudio-echeverri-signs-63841773 |accessdate=25 January 2024 |website=[[ФК Манчестер Сити|Манчестер Сити]]}}</ref> Во првата сезона како професионалец тој одиграл 5 натпревари за Ривер Плејт во [[Примера Дивисион (Аргентина)|Примера Дивисион]]. Следната сезона, тој одиграл 30 натпревари и постигнал три гола во првенството. Првиот гол во дресот на Ривер Плејт го постигнал на 17 март 2024, во победата со 3-1 над [[ФК Химансија Ла Плата|Химнасија Ла Плата]].<ref>{{Cite web |date=17 March 2024 |title=(VIDEO) La EMOCIÓN de ECHEVERRI por su PRIMER GOL en RIVER - TyC Sports |url=https://www.tycsports.com/river-plate/gambeta-golazo-y-llanto-de-emocion-echeverri-marco-su-primer-gol-en-river-id571500.html |access-date=6 April 2024 |website=www.tycsports.com |language=es}}</ref> На 3 април 2024, го направил своето деби во [[Копа Либертадорес]], влегувајќи како замена во победата со 2-0 на гостувањето кај [[Венецуела|венецуелската]] екипа [[ФК Депортиво Тачира|Депортиво Тачира]]. Веќе во вториот настап во ова натпреварување, тој го постигнал својот прв гол во победата со 2-0 на домашен терен над [[Насионал Монтевидео]]. ===Манчестер Сити=== Ечевери му се приклучил на Манчестер Сити во февруари 2025, по завршувањето на [[Јужноамериканско првенство во фудбал за играчи под 20 години 2025|Јужноамериканското првенство за играчи под 20 години 2025]]. Тој бил претставен во клубот на 27 февруари при што избрал да го носи дресот со број 30.<ref>{{cite web|url=https://ekipa.mk/ofitsijalno-echeveri-e-nov-fudbaler-na-manchester-siti/|title=ОФИЦИЈАЛНО: Ечевери е нов фудбалер на Манчестер сити|publisher=ekipa.mk|date=27 февруари 2025|access-date=28 февруари 2025}}</ref> Своето деби за Сити го имал на 17 мај 2025 година, во поразот со 1–0 од [[ФК Кристал Палас|Кристал Палас]] во [[Финале на ФА купот во 2025 година|финалето]] на [[ФА куп 2024-2025|ФА купот]], влегувајќи како замена за [[Омар Мармуш]] во 76-тата минута.<ref>{{cite news |last=McNulty |first=Phil |url=https://www.bbc.com/sport/football/live/cm23zrkn7ryt |title=Crystal Palace 1–0 Manchester City |website=BBC Sport |date=17 May 2025 |access-date=21 May 2025}}</ref> На 25 мај, дебитирал во [[Премиер лига на Англија|Премиер лигата]] во победата со 2–0 над [[ФК Фулам|Фулам]] во последното коло од [[Премиер лига на Англија 2024-2025|сезоната 2024–2025]], кога влегол во игра како замена за [[Ерлинг Холанд]] во 85-тата минута.<ref>{{cite news |last=Hafez |first=Shamoon |url=https://www.bbc.com/sport/football/live/cjdzzrkd9vgt |title=Fulham 0–2 Manchester City: Man City seal third place with victory at Fulham |website=BBC Sport |date=25 May 2025 |access-date=25 May 2025}}</ref> На 22 јуни, тој го постигнал својот прв гол во дресот на Манчестер Сити во победата од 6–0 над {{Fb team (N) Al Ain FC}} во групната фаза од [[Светско клупско првенство во фудбал 2025|Светско клупско првенство 2025]].<ref>{{cite web |url=https://www.mancity.com/news/fifa-club-world-cup/man-city-v-al-ain-fifa-club-world-cup-match-report-63886230 |title=City cruise into Club World Cup knockouts with Al Ain win |publisher=Manchester City F.C. |date=23 June 2025 |access-date=23 June 2025}}</ref> На 21 август 2025, Ечевери бил позајмен на германскиот клуб [[ФК Бајер Леверкузен|Бајер Леверкузен]].<ref>{{cite web |url=https://www.mancity.com/news/mens/claudio-echeverri-bayer-leverkusen-loan-63891377 |title=Echeverri joins Leverkusen on loan |publisher=Manchester City F.C. |date=21 August 2025 |access-date=21 August 2025}}</ref> Своето деби за ''„фармацевтите“'' го направил два дена подоцна, влегувајќи како замена во поразот со 1–2 на домашен терен од {{Fb team (N) Hoffenheim}} во [[Прва Бундеслига (фудбал)|Бундеслигата]].<ref>{{cite web |url=https://www.bundesliga.com/en/bundesliga/news/bayer-leverkusen-hoffenheim-match-report-highlights-matchday-1-33644 |title=Hoffenheim spoil Erik ten Hag's Bundesliga debut with clinical away win at Bayer Leverkusen |publisher=Bundesliga |date=23 August 2025 |access-date=23 August 2025}}</ref> ==Репрезентативна кариера== Ечевери најпрво ја претставувал Аргентина со [[Фудбалска репрезентација на Аргентина под 17 години|репрезентацијата под 17 години]], со која настапил на [[Јужноамериканско првенство во фудбал за играчи под 17 години 2023|Јужноамериканското првенство 2023]], каде забележал 5 гола и три асистенции, помагајќи и на својата земја да го освои третото место и да се квалификува за [[Светско првенство во фудбал за играчи под 17 години 2023|Светското првенство за играчи под 17 години 2023]] во [[Индонезија]]. Таму во четвртфиналето на турнирот, тој постигнал [[хет-трик]] во победата со 3–0 над [[Фудбалска репрезентација на Бразил под 17 години|Бразил]].<ref>{{Cite web |date=24 November 2023 |title=Argentina venció 3–0 a Brasil y se metió en las semifinales del Mundial Sub 17 |trans-title=Argentina beat Brazil 3–0 and reach the semifinals of the Under 17 World Cup |url=https://www.afa.com.ar/es/posts/desde-las-9.00-argentina-enfrentara-a-brasil-por-los-cuartos-de-final-del-mundial-sub-17 |access-date=24 November 2023 |publisher=Argentine Football Association |language=es-AR}}</ref> Тој постигнал пет гола и ја освоил бронзената копачка додека Аргентина загубила од подоцнежниот шампион [[Фудбалска репрезентација на Германија под 17 години|Германија]] на пенали во полуфиналето, а потоа загубиле од [[Фудбалска репрезентација на Мали под 17 години|Мали]] во натпреварот за третото место.<ref>{{Cite web |title=Magnificent Mali clinch bronze |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/u17worldcup/indonesia-2023/articles/argentina-mali-match-review-highlights |access-date=24 July 2024 |date=1 December 2023 |publisher=FIFA}}</ref> Во 2024 година, тој ја претставувал [[Олимписка фудбалска репрезентација на Аргентина|Олимписката репрезентација на Аргентина]] на [[Фудбал на Летните олимписки игри 2024 (мажи)|Летните олимписки игри 2024]].<ref>{{Cite magazine |last=Summerscales |first=Robert |date=12 February 2024 |title=Argentina Qualify for 2024 Olympic Men's Soccer Tournament but Brazil Miss Out |url=https://www.si.com/fannation/soccer/futbol/news/argentina-beat-brazil-to-qualify-for-olympic-soccer-tournament |access-date=21 March 2024 |magazine=Sports Illustrated}}</ref> На почетокот на 2025 година, Ечевери бил во составот на [[Фудбалска репрезентација на Аргентина под 20 години|аргентинската репрезентација под 20 години]] за [[Јужноамериканско првенство во фудбал за играчи под 20 години 2025|Јужноамериканското првенство]] во споменатата возраст што се одржало во [[Венецуела]]. Тој постигнал 6 гола на првенството, на кое Аргентина завршила како втора зад [[Фудбалска репрезентација на Бразил под 20 години|Бразил]], завршувајќи како втор стрелец со два гола помалку од [[Нејсер Виљареал]] од [[Колумбија]]. ==Статистика== === Клупска статистика === ''Статистиката е ажурирана на 9 февруари 2025.'' {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:99%;text-align:center;" |- ! rowspan="2" | Сезона ! rowspan="2" | Клуб ! colspan="3" | Првенство ! colspan="3" | Национален куп ! colspan="3" | Континентален куп ! colspan="3" | Останати купови ! colspan="2" | Вкупно |- ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Наст ! Гол |- | [[ФК Ривер Плејт сезона 2023|2023]] || rowspan=2|{{flagsport|ARG}} {{Fb team (N) River Plate}} || [[Примера Дивисион (Аргентина) 2023|ПД]] || 5 || 0 || [[Фудбалски куп на Аргентина 2023|КА]]+[[Лига куп на Аргентина 2023|ЛКА]] || 0+1 || 0 || [[Копа Либертадорес 2023|КЛ]] || 0 || 0 || [[Трофеј на шампионите (Аргентина) 2023|ТШ]] || 1 || 0 || 7 || 0 |- | [[ФК Ривер Плејт сезона 2024|2024]] || [[Примера Дивисион (Аргентина) 2024|ПД]] || 30 || 3 || [[Фудбалски куп на Аргентина 2024|КА]]+[[Лига куп на Аргентина 2024|ЛКА]] || 1+10 || 0+1 || [[Копа Либертадорес 2024|КЛ]] || 10 || 1 || [[Суперкуп на Аргентина 2023|СА]] || 1 || 0 || 52 || 5 |- !colspan="3"|Вкупно Ривер Плејт || 35 || 3 || || 12 || 1 || || 10 || 1 || || 2 || 0 || 59 || 5 |- | [[ФК Манчестер Сити сезона 2024-2025|јан.-јун. 2025]] || rowspan=1|{{flagsport|ENG}} {{Fb team (N) Manchester City}} || [[Премиер лига на Англија 2024-2025|ПЛ]] || 1 || 0 || [[ФА куп 2024-2025|ФАКуп]]+[[Лига куп на Англија 2024-2025|ЛК]] || 1+0 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2024-2025|ЛШ]] || 0 || 0 || [[ФА Комјунити Шилд 2024|КШ]]+[[Светско клупско првенство во фудбал 2025|Скп]] || 0+1 || 0+1 || 3 || 1 |- | [[ФК Бајер Леверкузен сезона 2025-2026|2025-јан. 2026]] || {{flagsport|GER}} {{Fb team (N) Bayer Leverkusen}} || [[Прва Бундеслига 2025-2026|БЛ]] || 6 || 0 || [[Фудбалски куп на Германија 2025-2026|КГ]] || 0 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2025-2026|ЛШ]] || 5 || 0 || - || - || - || 11 || 0 |- | [[ФК Жирона сезона 2025-2026|јан. - јун. 2026]] || {{flagsport|ESP}} [[ФК Жирона|Жирона]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2025-2026|ПД]] || 17 || 1 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2025-2026|КШ]] || 0 || 0 || - || - || - || - || - || - || 17 || 1 |- !colspan="3"|Вкупно во кариерата || 59 || 4 || || 13 || 1 || || 15 || 1 || || 3 || 1 || 90 || 7 |} ==Титули== ; Ривер Плејт *'''[[Суперкуп на Аргентина]]''' : 1 : 2023 ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Аргентина |image3= Flag of Argentina.svg }} * {{Soccerway|claudio-echeverri/827835}} * [https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/994536 Клаудио Ечевери на transfermarkt] * [https://www.espn.com/soccer/player/_/id/361355/claudio-echeverri Клаудио Ечевери на espn] * {{WorldFootball.net|claudio-echeverri}} {{Состав на Аргентина на ЈАП фудбал под 20 години 2025}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ечевери, Клаудио}} [[Категорија:Фудбалери на ФК Ривер Плејт]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Манчестер Сити]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Баер Леверкузен]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Жирона]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Бенфика]] [[Категорија:Аргентински фудбалери]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 2006 година]] 2utll2diru6yt8hy5u0hnkajpkc7k8j 0 1368444 5641410 5358946 2026-10-06T17:03:04Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:Safavid_Flag.svg|Safavid_Flag.svg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] поради: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by ConflictFan|]]. 5641410 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country | native_name = | conventional_long_name = Карабашко Ханство | common_name = Карабашко Ханство | status = [[ Ханство]] | status_text = [[Ханство]]<br />под иранско сизеренство (1748–1813)<br />Поделено помеѓу Иран и Русија (1805–1813)<br />Под руско сизеренство (1813–1822) | empire = [[Каџарски Иран]] | year_start = 1748 | year_end = 1822 | event1 = [[Договорот од Ѓулистан|Иран официјално го отстапува Карабах на Русија]] | date_event1 = 1813 | date_start = | date_end = | event_start = | event_end = Укинување на Руското Царство | p1 = Сафавидски Карабах | flag_p1 = | p2 = Дизак | flag_p2 = | s1 = Елисабетполско Управништво | flag_s1 = Flag of the Russian Empire (black-yellow-white).svg | image_flag = | image_coat = | image_map = Map of the Karabakh Khanate.svg | image_map_caption = Map of the Karabakh Khanate | capital = {{plainlist| * [[Бајатски замок|Бајат]]<br /><small>(1748—c. 1752)</small> * [[Шуша|Панахабад]] (подоцна Шуша)<br /><small>(ок. 1752–1822)</small>}} | common_languages = [[персиски јазик|персиски]] (администрација, судство и литература)<br />[[арапски]] (религија)<br />[[азербејџански јазик|азербејџански]] (локално)<br />[[ерменски]] (локално)<br />[[курдски јазик|курдски]] (локално) | title_leader = [[Хан]] | leader1 = [[Пана Али-хан]] <small>(прв)</small> | year_leader1 = 1748–1762 | leader3 = [[Ибрахим Халил-хан]] <small>(втор)</small> | year_leader3 = 1762–1806 | leader4 = [[Мехди Ќоли-хан]] <small>(трет и последен)</small> | year_leader4 = 1806–1822 | today = {{plainlist| * [[Ерменија]] * [[Азербејџан]] }} }} '''Карабашкото Ханство''' (исто така познато и само како '''Карабах'''; [[Персиски јазик|персиски]]: خانات قره&zwnj;باغ; {{Efn|На персиски, ханствата биле историски означени како „улка“ или „туман“. Зборот „[[ханство]]“ е форма на [[Англикизација (лингвистика)|англикизирана]] форма на рускиот збор за канство и на [[ерменски јазик|ерменскиот]] „'khanut'iun“'.{{sfn|Bournoutian|2016b|p=2 (see note 7)}}}}, [[Руски јазик|руски]]:Карабахское ханство) — ханство под [[Историја на Иран|иранско]], а подоцна и [[Руска Империја|руско]] сузеренство, кое го контролирало историскиот регион Карабах, кој денес е поделен помеѓу денешна [[Ерменија]] и [[Азербејџан]]. Во однос на структурата, Карабашкото Ханство претставувало минијатурна верзија на Иранското Царство. Административниот и литературниот јазик во Карабах до крајот на 19 век бил персиски, при што [[Арапски јазик|арапскиот]] се користел единствено за религиозни проучувања, и покрај фактот што поголемиот број на муслимани во регионот зборувале на [[Туркиски јазици|турски]] дијалект. Со него управувале членови на кланот Џаваншири, [[Туркиски народи|турско]] племе кое живеело во низините на регионот. Во 1747 година, началникот на Џаванширите Пана Али-хан ги искористил превирањата кои избувнале по смртта на иранскиот шах (цар) Надер-шах ( {{Владеел|1736|1747}}) преку освојување на поголемиот дел од Карабах. Следната година тој ја објавил својата верност кон синот на Надер-шах и наследник Адел-шах ({{Владеел|1747|1748}}), кој официјално го назначил за хан на Карабах. Мандатот на Пана Али-хан бил обележан со градежни активности (како што се замоците Бајат, Шах-Булаги и Панахабад) и потчинување на четири меликства (кнежества) преку помош на неговиот нов сојузник, Шахназар II, ''меликот'' (кнезот) на Варанда. Во 1762 година, Панах Али-хан го признал авторитетот на владетелот на [[Зандиска династија|Зандиската династија]], Карим Занд-хан ({{Владеел|1751|1779}}), кој ја воспоставил својата власт во поголемиот дел од Иран. Потоа Карим зел Панах Али како заложник во Шираз и го назначил неговиот син Ибрахим Калил-хан за нов хан. По смртта на Карим во 1779 година, Ибрахим Калил-хан се стремел да ја задржи својата автономија со тоа што се здружил со грузискиот крал Ираклиј II и воспоставил контакт со Руското Царство, дури и бил накратко потчинет. Поради неговиот начин на владеење, тој во 1797 година бил протеран од Карабах од страна на Ага Мохамад-хан Каџар, новиот владетел на Иран. По убиството на Ага Мохамад во Шуша истата година, Ибрахим Калил ја вратил својата власт во Карабах. Тој воспоставил пријателски односи со наследникот на Ага Мохамад-хан, Фат-Али-шах Каџар ( {{Владеел|1797|1834}}), кој се оженил со неговата ќерка и го потврдил како хан на Карабах. Во мај 1805 година, тој им се предал на Русите, потпишувајќи го Договорот од Ќурекчај, кој им дал целосна власт над надворешните работи на Карабах во замена за годишен данок. Наскоро наоѓајќи се во тешка положба, Ибрахим Калил повторно им се придружил на Иранците. Меѓутоа, набргу потоа бил убиен од група руски војници на чело со на неговиот внук Џафар Ќоли-ага и лидерот на рускиот гарнизон. Русите последователно го признале синот на Ибрахим Калил, Мехди Ќоли-хан како хан, иако вистинската власт ја држеле Русите. Со потпишувањето на Договорот од Ѓулистан во 1813 година, Иран официјално и го отстапил најголемиот дел од своите кавкаски имоти (вклучувајќи го и Карабах) на Русија. Во 1822 година, Мехди Ќоли-хан побегнал во Иран како резултат на обидите на рускиот генерал Алексеј Петрович Јермолов да ги укине ханствата, што се случило подоцна. == Позадина == [[Податотека:The_Administrative_Divisions_of_Safavid_Iran_in_the_the_South_Caucasus.svg|мини|300x300пкс| Административните поделби на [[Сафавидско Царство|Сафавидски Иран]] во [[Закавказје|Јужен Кавказ]]]] Карабах е историски регион кој се наоѓа во [[Ерменска Висорамнина|Ерменските Висорамнини]] во [[Закавказје|Јужен Кавказ]]. {{Sfn|Tsibenko|2018}} Областа првично се сметала за јужен дел на Аран и претежно била населена со [[Ерменци]]. Меѓутоа, поради [[Туркиски народи|турските]] и монголските инвазии, Ерменците таму станале малцинство во 11 век, а до 14 век, турко-персиското име ''Карабах'' („Црна градина“) почнало полека да го заменува името на областа. Голем дел од преживеаните ерменски благородници и нивните следбеници се преселиле во висорамнините на Карабах, каде што продолжиле да имаат свој авторитет. {{Sfn|Bournoutian|1994}} Населението на Ерменците во низините дополнително се намалило со освојувањата на [[Тамерлан|Тимур]] и инвазиите на туркменските племиња во 14 и 15 век. До почетокот на 16 век, Ерменија станала фокусна точка на постојаните војни меѓу [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]] ( {{Околу|1299}} –1922) и [[Сафавидско Царство|Сафавидски Иран]] (1501–1736), {{Sfn|Bournoutian|1997}} што дополнително го намалило ерменското население. {{Sfn|Bournoutian|1994}} Сафавидите ги поделиле своите ерменски територии на две провинции управувани од ''[[Беглербег|бегларбези]]'' (генерален гувернер), Карабах и Ериван. {{Sfn|Bournoutian|1994}} Делот на Ерменија под иранско управување бил познат како Иранска Ерменија или Источна Ерменија, додека отоманскиот дел бил познат како [[Ерменците во Османлиското Царство|Отоманска Ерменија]] или Западна Ерменија. {{Sfn|Bournoutian|1997}} Во низините на Карабах доминирале номадските турски племиња, кои се преселиле на ридовите во потрага по соодветни пасишта во текот на летото. Во висорамнините на Карабах доминирале ерменски ''мелики'' (кнезови), кои воспоставиле пет меликдоми ( Дизак, Гулистан, Џаберд, Хачен и Варанда) кои владееле во Карабах. Овие кнежевства управувани од Ерменија, кои го поддржувале поимот за ерменска државност, биле користени од Сафавидите за борба против Отоманското Царство. {{Sfn|Tsibenko|2018}} Од 1554 година, гувернерството и на Карабах и на неговиот главен град Ганџа го имало семејството Зијадоглу од турското племе Каџари. {{Sfn|Floor|2008}} {{Sfn|Floor|2021}} По падот на режимот на Сафавидите во 1722 година, {{Efn|Режимот на Сафавидите се распаднал во 1722 година по нивното предавање на Авганистанците за време на [[Опсада на Исфахан|опсадата на нивниот главен град,Исфахан]].{{sfn|Matthee|2008}}}} гувернерството било поделено на две различни области, секое контролирано од локален клан. Во овој период се истакнал Панах Али-хан. Тој бил водач на турското племе Џаваншир, кое доминирало во низините на Карабах, како и на племенската федерација Отузики и Кебирлу. Историчарот од времето на Сафавидите, Искандар-бег Мунши (починал {{Околу|1632}}) објавил дека Џаванширите не припаѓале на седумте главни племиња Кизилбаши, туку наместо тоа, група од понизок ранг, наречена „''голам амири''“. Според ''Ровзат-ел-Сафа Насери'', подоцнежните водачи на Џаваншир му припаѓале на племето Саријалу бидејќи тие го презеле раководството на Џаванширите. {{Sfn|Bournoutian|2021}} Џаванширите со децении ги преселувале своите овци во Карабах, каде што на ''мелиците'' им давале годишен данок во замена за пристап до летните пасишта. Така, Карабах имал огромно значење за племето. {{Sfn|Hewsen|1972}} Во 1723 година, Османлиите го нападнале Иран, освојувајќи го поголемиот дел од неговиот североисточен дел до 1724 година. Карабах и Зангезур биле единствените делови на Иранска Ерменија кои успеале да им се одвратат на Османлиите, на чело со Давит Бек, кој ги предводел ерменските ''мелици''. {{Sfn|Bournoutian|1994}} {{Sfn|Bournoutian|1997}} Иако Давит Бек починал помеѓу 1726 и 1728 година, неговите наследници успеале да ја задржат својата контрола над поголемиот дел од висорамнините до обновувањето на контролата на Иран, тогаш предводен од Надер-хан Афшар, кој ги одбил Османлиите во 1735 година. Следната година, тој се крунисал како Надер-шах, означувајќи го основањето на династијата Афшариди. {{Sfn|Bournoutian|1997}} Надер ги наградил ''мелиците'' со признавање на Карабах и Зангезур како полуавтономни региони. {{Sfn|Bournoutian|1997}} Тој го организирал иранскиот дел од Ерменија во четири ханати; Ериван, Нахчиван, Ганџа и Карабах. {{Sfn|Bournoutian|1997}} Ханството претставувало вид на административна единица управувана од наследен или назначен владетел кој подлежи на иранска власт. Титулата на владетелот била или ''бегларбег'' или [[хан]], што било идентично со османлискиот чин [[паша]]. {{Sfn|Bournoutian|1976}} Надер-шах, исто така, принудил неколку турски племиња (вклучувајќи ги и Џаванширите) на копното на Иран за да ја гарантира нивната верност. {{Sfn|Bournoutian|1997}} Синот на Пана Али-хан , Ибрахим Калил-хан и остатокот од племето Џаваншир биле принудени да се преселат во Хорасан. {{Sfn|Bournoutian|2021}} Панах Али-хан бил исклучок, бидејќи бил држен како заложник. Меѓутоа, по погубувањето на неговиот брат Бехбуд Али во {{Околу|1744}}, Панах Али избегал кај Лезгините, каде што се сокрил од Надер-шах. {{Sfn|Tapper|1997}} == Историја == === Панах Али-хан === [[Податотека:Shushi,.jpg|мини| Урнатините на тврдината Панахабад во Шуша, која служела како центар на моќта на Карабашкото Ханство по 1752 г.]] По убиството на Надер-шах во 1747 година, Иран паднал во немири, особено во Јужен Кавказ. Таму [[Грузијци|Грузијците]] и локалните ханови започнале меѓусебна војна. {{Sfn|Bournoutian|2016b}} Некои турски племиња ја искористиле неговата смрт враќајќи ја својата моќ во Иранска Ерменија. {{Sfn|Bournoutian|1997}} Каџарите ја вратиле својата моќ во Ганџа, Ериван и Нахчиван, {{Sfn|Bournoutian|1997}} додека Панах Али-хан ја презел контролата над цел Карабах, со исклучок на петте меликдоми. Ибрахим Калил-хан и остатокот од племето Џаваншири, исто така, се вратиле во Карабах. {{Sfn|Bournoutian|2021}} Во 1748 година, Панах Али-хан ја објавил својата верност кон синот и наследникот на Надер-шах, Адел-шах ( {{Владеел|1747|1748}} ), кој официјално го назначил за хан на Карабах. {{Sfn|Bournoutian|1994}} Набргу потоа, Панах Али-хан го изградил замокот Бајат, во кој го сместил целото негово семејство, неговата свита, достоинственици и бројни племенски водачи. Панах Али-хан наскоро дошол во судир со Хаџи Чалаби-хан , канот на Шекинското Ханство. Повремено се обидувал да формира сојуз со Грузија во обид да ги ограничи целите на Хаџи Чалаби-хан, но неговите напори биле неефикасни. Во 1752 година, Панах Али-хан ги преселил сите од Бајат во новоизграденото упориште Шах-Булаги, кое го донело во непосредна близина на висорамнините управувани од петте ерменски меликдоми. Панах Али-хан склучил сојуз со Шахназар II, меликот од Варанда, додека тој ја наметнал својата власт на преостанатите мелици и ги натерал нивните поданици да му плаќаат даноци. И ерменските извори и џаванширскиот историчар Мирза Џамал ​​Џаваншир се согласуваат дека преку напорите на Шахназар II (кој бил во судир со другите мелици) Панах Али-хан добил пристап до висорамнините и почнал да ги напаѓа мелиците. Заедно, Панах Али-хан и Шахназар II ја изградиле тврдината Панахабад во Шуша, место во Варанда. {{Sfn|Bournoutian|1994}} {{Sfn|Hewsen|1972}} Панах Али-хан ги преселил значајните личности, достоинствениците и племенските водачи таму. Моќта на Џаванширите станала сконцентрирана во тоа упориште, кое во иднина издржило многу опсади. {{Sfn|Bournoutian|2021}} Природата на односот патрон-клиент на џаванширските ханови со Шахназар II е нејасна, но се смета дека нивната контрола над тврдината била ограничена на нејзиниот јужен дел, кој бил нејзиниот муслимански сектор. {{Sfn|Akopyan|Petrov|2016}} Во 1757 година, каџарскиот поглавар Мохамед Хасан Кан Каџар направил неуспешен обид да ја освои Шуша. Панах Али-хан потоа го зазел градот Ардабил и го поставил својот клан Дарга-Ќоли-бег Џаваншир за негов гувернер, иако не е сигурно колку долго ја извршувал функцијата. Назар Али-хан Шахсеван подоцна е запишан како негов гувернер под владетелот на [[Зандиска династија|Зандите]], Карим-хан Занд ( {{Владеел|1751|1779}}). {{Sfn|Tapper|1997}} Во пролетта или летото 1761 година, началникот на Афшар Фат-Али Кан Афшар ја опсадил Шуша. Панах Али-хан го натерал да ја крене опсадата давајќи го како заложник Ибрахим Калил-хан. {{Sfn|Tapper|1997}} До 1762 година, Карим-хан го воспоставил својот авторитет низ поголемиот дел од Иран, {{Sfn|Bournoutian|2021}} и на крајот бил признат од Грузија и различните ханови од Јужен Кавказ како нивен сузерен. {{Sfn|Bournoutian|2021}} Ова го вклучувало Панах Али-хан, кој заедно со некои други ханови бил одведен како заложник во градот Шираз, каде што починал. {{Sfn|Bournoutian|2021}} === Ибрахим Калил-хан === ==== Консолидација на власта ==== Карим-хан потоа го назначил Ибрахим Калил-хан за нов хан на Карабах. {{Sfn|Bournoutian|2021}} {{Sfn|Davud|2021}} Меѓутоа, по смртта на Карим на 1 март 1779 година, меѓу неговите роднини започнала меѓусебна борба за моќ. {{Sfn|Perry|1979}} Ибрахим Калил-хан го искористил хаосот што следел со остварување на сопствените цели. Тој ја засилил својата позиција со склучување сојуз со Ираклиј II, кралот на Источна Грузија (Картли-Кахети). Ага Мохамад-хан Каџар, идниот шах на Иран, бил номинален заложник на Карим-хан во Шираз и бил целосно преокупиран со воспоставување на неговиот авторитет и елиминирање на ривалите во Иран. Додека се бореле да ја зачуваат својата автономија во време кога Иранците и Русите сакале да го вклучат источниот Кавказ под нивните царства, партнерството на Грузија и Карабах се покажало како многу корисно. {{Sfn|Davud|2021}} Капитализирајќи ги превирањата во Иран, како и неспособноста на Османлиите да се спротивстават на Русија, група руски политичари, предводени од воениот водач и државник Григориј Потемкин, ја убедиле руската царица [[Катерина II (Русија)|Катерина II]] ({{Владеел|1762|1796}}) да се согласи на билатерален договор (Договорот од Георгиевск) со Ираклиј во 1783 година. Ираклиј, кој бил загрижен од враќањето на верноста кон Иран, се согласил со условите на договорот, според кој требало да се откаже од својата лојалност кон Иран во замена за руска заштита. {{Sfn|Bournoutian|2016b}} Овој договор ги затегнал односите меѓу Ираклиј и Ибрахим Калил-хан, кој исто така се обидел да стапи во контакт со Русите, но бил игнориран од Катерина II, бидејќи таа не сакала да се заплетка во судирот меѓу хановите. {{Sfn|Bournoutian|2021}} Ибрахим Калил-хан ги продолжил напорите на своите татковци да доминира во целиот Карабах, успевајќи да ја задржи поддршката на Шахназар II и исто така се оженил со неговата ќерка. {{Sfn|Hewsen|1972}} Тој, исто така, го зел Мелик Бахтам од Дизак како заложник и го испратил во Ардабил во континенталниот дел на Иран, во кој Дизак бил присоединет. Ибрахим Калил, исто така, ги заробил Мелик Абов од Гулистан и Мелик Меџлум од Џараберд и ги доделил нивните домени на други. {{Sfn|Hewsen|1972}} ==== Прв судир со Ага Мохамад-хан Каџар ==== [[Податотека:A_portrait_of_Agha_Muhammad_Khan,_Persia,_Qajar,_dated_1795.jpg|мини| Портрет на Ага Мохамад-хан Каџар, шахот на Иран. Датирано од 1795 година]] [[Руско-турска војна (1787-1792)|Руско-турската војна од 1787–1792 година]] ги натерала руските трупи да го напуштат градот [[Тбилиси|Тифлис]] во исто време кога авторитетот на Ага Мохамад-хан во Иран започнал да се зголемува. {{Sfn|Davud|2021}} Од времето на првиот сафавидски шах (крал) Исмаил I ( {{Владеел|1501|1524}}), иранските шахови прогласиле владеење над делови од Кавказ. Ова ги вклучувало Надер-шах, Карим-хан и сега Ага Мохамад-хан. Соседните ханови сè уште се сметале за ирански зависности дури и кога шаховите во копното на Иран немале моќ да ја спроведат својата власт во областа. {{Sfn|Bournoutian|2016a}} {{Sfn|Hambly|1991}} Исто така, Ага Мохамад-хан исто така ја сметал Грузија за иранска провинција. {{Sfn|Kazemzadeh|1991}} Тој издал заканувачки писма до хановите кои воспоставиле врски со Русија во обид да ја обноват иранската доминација над пограничните области. {{Sfn|Bournoutian|2021}} Во 1792/93 година, Ага Мохамад-хан му доделил на својот поручник Солејман-хан Каџар задача да стави крај на секакво противење против неговата власт. {{Sfn|Davud|2021}} Наместо лично да оди, Ибрахим Калил-хан го испратил својот внук Абд ел-Самад-бег да му достави подароци и понуди на Солејман-хан во градот Табриз. Тој побарал и рок до летото за да се подготви самиот да го направи патувањето. Солејман-хан го зел Абд ел-Самад како свој заробеник и до крајот на ноември 1793 година заминал во регионот [[Мазендеран|Мазандаран]] пред да се упати кон градот [[Техеран]]. Абд ел-Самад подоцна бил дел од свитата што го придружувал Ага Мохамад-хан за време на неговата опсада на градот Керман. За време на опсадата, Абд ел-Самад се обидел да побегне во Карабах, но бил заробен и убиен во близина на Техеран. Овој инцидент го вознемирило Ибрахим Калил, кој продолжил да бара изговори за да избегне средба со Ага Мохамад-хан. {{Sfn|Davud|2021}} Ага Мохамад-хан бил подготвен да ја врати иранската власт во југоисточен Кавказ до летото 1795 година. Тој не се плашел да ги ангажира Русите, особина што ја задржал во текот на целиот период од неговото владеење, а ниту Договорот од Георгиевск ниту руската активност во југоисточен Кавказ не го обесхрабриле. Неговите 60.000 војници, кои првенствено биле составени од [[Коњица|коњаница]], напредувале во областа летото истата година. Првите неколку месеци ги потрошил придобивајќи ја согласноста на муслиманските владетели. Ибрахим Калил-хан и уште двајца ханови (Мир-Мостафа-хан од Талеш и Мохамед-хан Каџар од Ериван) стапиле во преписка со Русите, кои им дале надеж дека можат да ги победат иранските сили. Ираклиј контактирал и со Русите, барајќи од нив помош против претстојната инвазија. {{Sfn|Behrooz|2023}} 10.000 сили на Ага Мохамад-хан најпрвин марширале кон Талеш, кои брзо се потчиниле. Во меѓувреме, Ибрахим Калил-хан го урнал мостот Кудафарин за да ја спречи иранската војска да ја премине реката [[Аракс]]. Мостот служел како главна рута од регионот на Азербејџан до Карабах и остатокот од Кавказ. И покрај тоа, иранските сили успеале да стигнат до другата страна на реката со помош на чамци, а исто така го обновиле мостот. {{Sfn|Behrooz|2023}} Силите на Ибрахим Калил-хан биле поразени и се повлекле во Шуша, која потоа била ставена под опсада од Ага Мохамад-хан во текот на 43 денови. {{Sfn|Behrooz|2023}} Поради заробувањето на неговите двајца внуци и влошените услови на опсадата, Ибрахим Калил-хан поднел петиција за мир и ветил дека ќе ја признае власта на Ага Мохамад-хан. {{Sfn|Behrooz|2023}} Тој испратил еден од неговите синови да дејствува како заложник наместо него, тврдејќи дека неговите болести поврзани со возраста го спречиле директно да се сретне со Ага Мохамад-хан. {{Sfn|Davud|2021}} Сепак, тој одбил да дозволи влез во Шуша. {{Sfn|Behrooz|2023}} Ага Мохамад-хан бил подготвен на компромис за да го расчисти патот до Тифлис, бидејќи основната цел на кампањата била потчинување на Грузија. {{Sfn|Hambly|1991}} ==== Спор за Карабах меѓу Иран и Русија ==== [[Податотека:Political_map_of_the_eastern_part_of_the_Southern_Caucasus_between_1795–1801.svg|мини|300x300пкс| Политичка карта на источниот дел на [[Закавказје|Јужен Кавказ]] помеѓу 1795 и 1801 г.]] Како резултат на одбивањето на Ираклиј да се потчини, Мохамад-хан започнал марш до Тифлис и го опустошил во септември 1795 година. {{Sfn|Behrooz|2023}} Катерина II, сметајќи го нападот на Тифлис како навреда за Русија, {{Sfn|Bournoutian|2016b}} го искористила како причина да го нападне Јужен Кавказ. Во март 1796 година, таа испратила јавна декларација, напишана на [[Персиски јазик|персиски]] и [[Ерменски јазик|ерменски]], до сите ханови и важни личности во регионот. Писмото ја објаснува нејзината причина за инвазијата како начин да се заштити Грузија и остатокот од Јужен Кавказ од „узурпаторот“ Ага Мохамад-хан. {{Sfn|Bournoutian|2021}} Ибрахим Калил-хан им се потчинил на Русите, бидејќи повеќе се плашел од нив отколку од Иранците. Иако ниту договор, ниту руски гарнизон не биле воспоставени во Карабах, овој настан воспоставил модел за евентуални руски барања за суверенитет над Карабах и другите ханства. {{Sfn|Davud|2021}} Сепак, смртта на Катерина II на 17 ноември 1796 година довело до повлекување на руските сили под наредба на нејзиниот син и наследник [[Павле I (Русија)|Павле I]] ({{Владеел|1796|1801}}), а со тоа и крај на кампањата. До јануари 1797 година, сите руски трупи се повлекле во Кизљар. {{Sfn|Bournoutian|2021}} Со цел да им се одмазди на хановите кои ја признале власта на Русија, Ага Мохамад-хан се вратил на Кавказ. Ибрахим Калил-хан овој пат побегнал кај неговиот роднина Ума-хан V во [[Дагестан]], но неговото семејство било вратено по атентатот на Ага Мохамад-хан во Шуша на 17 јуни 1797 година. Внукот на Ибрахим Калил-хан, Мохамед-бег, накратко ја презел одговорноста за ханството, но не долго откако Ибрахим Калил-хан се вратил и повторно ја воспоставил својата власт. {{Sfn|Davud|2021}} {{Sfn|Bournoutian|2021}} Тој бргу воспоставил пријателски односи со наследникот на Ага Мохамад-хан, Фат-Али Шах Каџар ({{Владеел|1797|1834}} ), кој се оженил со неговата ќерка и го потврдил како хан на Карабах. {{Sfn|Bournoutian|2021}} Фат-Али Шах подоцна станал убеден во недостатокот на сигурност на Ибрахим Калил-хан поради неговата неподготвеност да му помогне на Џавад-хан против руската опсада на Ганџа во 1804 година. Така, синот на Ибрахим Калил-хан , Абу'л-Фатх-хан Џаваншир бил назначен за нов хан. И покрај ова, Ибрахим Калил-хан продолжил да владее како хан на Карабах. {{Sfn|Bournoutian|2021}} Во 1804 година се случиле повеќе судири помеѓу иранската и руската армија, но тие немале значително влијание врз ситуацијата. Грузискиот благородник Павел Цицијанов, кој ја предводел руската кампања и ја предводел опсадата на Гања, набрзо го принудил Ибрахим Калил-хан да попушти и да прифати руски гарнизон во Шуша. Во мај 1805 година, Ибрахим Калил-хан го потпишал Договорот од Курекчај, со кој на Русија ѝ се дало целосна власт над надворешните работи на Карабах во замена за годишна исплата. Русија, исто така, го признала Ибрахим Калил и неговата лоза преку неговиот најстар син како владетели на Карабах. {{Sfn|Davud|2021}} Истата година, Фат-Али Шах предводел голема сила до реката Арас, додека на престолонаследникот Абас Мирза му била доделена задача да се справи со Ибрахим Калил-хан. Русите биле привремено сопрени со убиството на Цицијанов во февруари 1806 година. Во овој период, Ибрахим Калил-хан испратил писмо до Фат-Али Шах, во кое тој се извинил што им попуштил на Русите, изјавил дека е подготвен да застане на страната на Иран и побарал помош за враќање на контролата врз замокот во Шуша. Промената на страната на Ибрахим Калил-хан била предизвикана од неодамнешната смрт на неговиот најстар син и наследник Мохамад Хасан-ага, кој бил истакнат генерал-мајор во руската армија, а Русите се чини дека не биле во можност ефикасно да се бранат од поголемата иранска војска што се приближувала. Фатх-Али Шах го помилувал Ибрахим Калил-хан, кој се преселил во соседниот рид надвор од Шуша за да можат иранските сили да го нападнат неговиот гарнизон. {{Sfn|Davud|2021}} Еден од внуците на Ибрахим Калил-хан, Џафар Ќоли-ага, син на Мохамад Хасан-ага, чие наследство требало да биде обезбедено со Договорот од Курекчај и кој имал свои планови за владеење со Карабах, се исплашил и налутил од оваа акција. На 2 јуни 1806 година, Ибрахим Калил-хан заедно со некои од неговите роднини и 30 членови на неговата свита биле убиени од група руски војници на чело со Џафар Ќоли-ага и командантот на рускиот гарнизон. {{Sfn|Davud|2021}} Иако Џафар Ќоли-ага се надевал дека ќе стане новиот хан за помагање на Русите против „предавството“ на неговиот дедо, тие на крајот го назначиле 30-годишниот син на Ибрахим Калил-хан, Мехди Ќоли-хан Џаваншир, поради поддршката што ја уживал помеѓу истакнатите личности на Карабах. {{Sfn|Bournoutian|2021}} === Мехди Ќоли-хан === [[Податотека:Fathali_Shah_to_Mehdi_gholi_Javanshir_1.jpg|мини| Страна на ''[[Ферман|ферманот]]'' (кралски декрет) што Фат-Али Шах Каџар му ја испратил на Мехди Ќоли-хан]] Мехди Ќоли-хан се согласил да се придржува до Договорот од Курекчај на 22 септември 1806 година, кога [[Цар|царот]] [[Александар I (Русија)|Александар I]] ({{Владеел|1801|1825}} ) официјално го потврдил како хан. На Котлијаревски, новиот командант на рускиот гарнизон во Шуша, рускиот командант Иван Гудович му забранил да се меша во внатрешните работи на ханството поради неговата голема почит кон Мехди Ќоли-хан. {{Sfn|Bournoutian|2021}} Иако Мехди Ќоли-хан ја имал титулата хан на Карабах, тој всушност немал сила да владее, а вистинската власт ја имале Русите. {{Sfn|Bournoutian|1994}} Во 1807 година, во јужен Карабах имало значително иранско воено присуство. {{Sfn|Behrooz|2023}} Во јуни 1812 година, Мехди Ќоли-хан добил ''[[ферман]]'' (кралски декрет) од Фат-Али-шах, барајќи од него да ја потврди својата лојалност и да работи со него за протерување на Русите од Карабах. Покрај тоа што ќе му прости на Мехди Ќоли-хан за неговите претходни престапи, Фат-Али-шах, според ферманот требало да го постави за гувернер на Карабах и да соработува со него за да ги врати племињата на Карабах кои побарале азил во Азербејџан. Мехди Ќоли-хан, кој го променил својот сојуз меѓу Иран и Русија во најголема предност како мнозинството ханови во Јужен Кавказ, донел одлука да се држи до Русија. Во обид да ја увери својата постојана верност кон Руското Царство, тој го испратил ''ферманот'' на Котлијаревски. {{Sfn|Bournoutian|2021}} Руско-иранската војна од 1804–1813 година завршила со Договорот од Гулистан, во кој Иран се согласил да и го отстапи поголемиот дел од своите територии во источен Кавказ на Русија, вклучувајќи го и Карабах. Договорот бил потпишан во Гулистан, село во Карабах. {{Sfn|Amanat|2017}} {{Sfn|Daniel|2001}} Иранците биле разочарани од договорот, а официјални лица како Мирза Бозорг Каем-Макам жестоко се спротивставиле на него. {{Sfn|Daniel|2001}} Во 1822 година, Мехди Ќоли-хан побегнал во Иран како резултат на обидите на рускиот генерал Алексеј Петрович Јермолов да ги укине ханствата, што се случило подоцна. {{Sfn|Bournoutian|2021}} Во Иран, Мехди Ќоли-хан станал меѓу членовите на „воената партија“ или „јастребите“, кои се залагале за војна против Русите. {{Sfn|Behrooz|2023}} Подоцна бил помеѓу иранските војници за време на Руско-иранската војна од 1826-1828 година. Конечно добил дозвола да се врати во Карабах во 1836 година, каде што се пензионирал. Починал во 1845 година и бил погребан во Агдам. {{Sfn|Bournoutian|1994}} == Градежна активност == Според Мирза Џамал Џаваншир, Бајат примил многу нови доселеници (вклучувајќи и занаетчии) од блиските области, вклучувајќи ги Ардабил и Табриз. Иранско-американскиот историчар Џорџ Бурнутијан напишал дека ова покажува племенската доминација на Џаванширите вклучувајќи повеќе од само пастирска или миграциска земја. Нивните тврдини, кои личеле на мали градови, служеле како центри на ханството. Упориштата како Бајат, Шах-Булаги и Шуша барале голем број занаетчии и работници за да ги изградат и одржуваат. {{Sfn|Bournoutian|1994}} Вообичаен метод во голема тврдина-град бил тој да биде центриран околу ''мајданот'' (плоштад), кој бил до чаршијата, главната џамија и ''[[Амам|амамот]]'' (бања). {{Sfn|Bournoutian|1994}} == Монети == [[Податотека:Copper_alloy_falus,_Panahabad,_minted_between_1783–1784.jpg|мини| Бакарна монета, искована во Шуша во 1783 или 1784 година]] По воспоставувањето на [[Ирански ријал|иранската валута ријал]] во 1790 година, претходната валута, шахи , престанала да се употребува. {{Sfn|Matthee|Floor|Clawson|2013}} Подоцна бил повторно воспоставена од Ибрахим Калил-хан, ковејќи го среброто во Шуша под името „панахабади“ во чест на Панах Али-хан. {{Sfn|Akopyan|Petrov|2016}} {{Sfn|Matthee|Floor|Clawson|2013}} Ова било првпат сребрени монети да бидат ковани од хановите на Карабах, што е доцен развој во споредба со другите ханства. {{Sfn|Akopyan|Petrov|2016}} Тоа било затоа што Панах Али-хан и Шахназар II ја делеле контролата над Шуша, при што ковањето сребрени монети претставувало можност само по смртта на Шахназар II во 1792 година. {{Sfn|Akopyan|Petrov|2016}} Панахабади била моделирана по варијанта на сребрена монета кована од Ганџанското Ханство. {{Sfn|Akopyan|Petrov|2016}} Карабашкото Ханство никогаш не издавало монети под свое име, поради недостаток на легитимитет на суверен монарх и какви било претензии за независност. {{Sfn|Akopyan|Petrov|2016}} {{Sfn|Matthee|Floor|Clawson|2013}} Два вида панахабади биле откриени, еден со мала тежина, што одговарало на една осмина од иранската рупија, и еден потежок, кој речиси тежелисто како оној од 10 [[Копек|копејки]] на руската царица Катерина II. Според нумизматичарите Александар Акопјан и Павел Петров, ова не било невообичаено, бидејќи Ибрахим Калил покажувал проруски чувства и учествувал во преговори со руски официјални претставници, но бил и под иранско влијание и се обидувал неговите монети полесно да се шират во Иран. {{Sfn|Akopyan|Petrov|2016}} Панахабади сè уште била во оптек во некои региони на Јужен Кавказ и Иран до почетокот на 19 век. {{Sfn|Bournoutian|2021}} Натписот на предната страна гласел „Еден е Бог, Неговото име е Алах, а Мухамед беше Негов пророк“, додека на задната страна пишувало „искован во Панахабад“. {{Sfn|Bournoutian|1994}} „Панахабади“ се однесувало на Шуша, иако бил употребувано само на службен, бирократски јазик, а не како [[топоним]], бидејќи зборот недостасува во турските текстови кои датираат од изградбата на тврдината. Панахабади навидум имало само свое име како резултат на тоа што тежините на овие монети се разликувале од претходните ирански абаси како и од ријалот и рупијата како подоцнежни тежински системи. {{Sfn|Akopyan|Petrov|2016}} Друг тип на монети, наречен шахибкирани, за прв пат била кована во 1800/01 година во името на Фат-Али Шах. {{Sfn|Akopyan|Petrov|2016}} Уникатна варијанта на шахибкирани е врежан со персиска поема; ''be-nām muhrum ṣāḥib az-zamānī, mukram sikke ṣāḥibqirānī'' („во името на печатот на сахиб ал-Замани, овој шахибкирани е кован со чест“). {{Sfn|Akopyan|Petrov|2016}} Поголемиот дел од познатите монети ковани биле издадени за време на нивното поврзување со Русија. {{Sfn|Akopyan|Petrov|2016}} == Демографија == === Во ''махалите'' === Според истражувањето спроведено од Руското Царство во 1823 година, ''махалите'' (областите) {{Efn|Според Џорџ Бурнотијан: "Терминот „махала“ може да се преведе како „област“, ​​„регион“ или „зона“. Повремено може да се преведе како „четврт“, иако „махале“ е посоодветен термин за четвртина. „Округ“ е најприфатениот превод за „махал."{{sfn|Bournoutian|1994|p=33 (see note 26)}}}} на Карабах биле составени од 17.101 семејство на селани и номади. Нејзините жители или биле класифицирани како Татари, {{Efn|Терминот „Татари“, употребен од Русите, се однесува на [[турски јазици|турско говорно подрачје]] на муслимани ([[шиитски ислам|шии]] и [[сунитски ислам|суни]] од [[Јужен Кавказ]].{{sfn|Bournoutian|2018|p=35 (белешка 25)}} За разлика од Ерменците и Грузијците, Татарите немале своја азбука и го користеле [[персиска азбука|персиско-арапското писмо]].{{sfn|Bournoutian|2018|p=35 (белешка 25)}} По 1918 година со формирањето на [[Демократска Република Азербејџан]], и „особено за време на [[Советски Сојуз|советскиот]] период“, татарската група се идентификувала себеси како „[[Азербејџан|Азербејџани]]".{{sfn|Bournoutian|2018|p=35 (see note 25)}} Пред 1918 година, зборот „[[Азербејџан (топоним)|Азербејџан]]“ се однесувал на [[Азербејџан (Иран)|иранската провинција Азербејџан]].{{sfn|Bournoutian|2018|p=xiv}}}} Ерменци или номади. {{Efn|Турците, [[Курди]]те и други племиња од Кавказ ги сочинувале номадите.{{sfn|Bournoutian|2011|p=437}}}} Имало 8.445 номадски семејства, 4.654 ерменски семејства и 4.002 татарски семејства, што значи дека номадите сочинувале 49,38% од населението, потоа Ерменците (27,22%), а потоа Татарите (23,40%). Истражувањето додава дека со вклучување на Шуша, целото население на Карабах се состоело од 18.563 семејства. {{Sfn|Bournoutian|2011}} Во Карабах имало околу 300 населби, подеднакво поделени меѓу Ерменците и Татарите. Во ерменските села живееле неколку повеќе луѓе отколку во татарските. Бројот на номадските пасишта бил околу 375. Според тоа, постоеле 30 семејства по населба и приближно 25 семејства на секое номадско пасиште. Се проценува дека вкупното население на Карабах броело помеѓу 113.000 и 115.000 луѓе, земајќи ја предвид проценетата просечна големина на семејството од 5,5 до 6,5 лица во областа во текот на 19 век. {{Sfn|Bournoutian|2011}} Во петте ''махали'' (Гулистан, Хачен, Џаберд, Варанда и Дизак) кои подоцна станале познати како [[Нагорно-Карабах]], Ерменците го сочинувале огромното мнозинство од населението. Во сите села во ''махалите'' Гулистан, Хачен и Јраберд, тие претставувале единствените луѓе во регионот. Во секој од ''махалите'' на Варанда и Дизак постоело по едно татарско село, додека останатите села биле населени со Ерменци. Севкупно, во петте области живееле 1.536 ерменски семејства и 53 татарски семејства, кое означува дека во 1822 година, 96,67% од жителите на Нагорно-Карабах биле Ерменци, а останатите 3,33% биле Татари. {{Sfn|Bournoutian|2011}} === Шуша === Тоа означува дека според податоците во 1823 година, во Шуша и неговата околина живееле вкупно 1.462 семејства, од кои 921 (63,41%) биле муслимани, а 535 (36,59%) биле Ерменци. {{Sfn|Bournoutian|2011}} == Приходи == Даноците годишно ги плаќале жителите на Шуша преку едно плаќање. Најмногу требало да плаќаат ерменските квартови, обезбедувајќи 590 златни рубли и 200 ''харвари'' („магарешки товар“) огревно дрво секоја година. Муслиманскиот кварт требало да плати 200 златни рубли и 60 ''харвари'' огревно дрво. {{Sfn|Bournoutian|2011}} == Администрација == Карабах претставувал провинција со царска структура која била целосно иранска, на ист начин како и другите провинции како [[Лорестан]] и Хорасан. {{Sfn|Yilmaz|2015}} Во однос на структурата, Карабашкото Ханство претставувало минијатурна верзија на Перија. {{Sfn|Broers|2019}} Во истиот образец како и Афшаридите и Зандите, семејството на Пана Али-хан биле сите истакнати личности и служеле како функционери. Тој користел ''минбаши'', ''јузбаши'', ''монши'', ''ешик-агаси'', ''кешикчи'', ''јасаволи'', ''назери'' и друг персонал во администрацијата на неговиот двор и провинција. Во замена за ослободување од данок, секој племенски припадник на Карабах кој се појавил на евиденцијата ја запишувал коњаницата. Дури и племињата ослободени од данок придонесувале финансиски и во натура кога биле потребни платеници, но ханот ги покривал трошоците за нивната опрема и сточна храна кога се приклучиле на војската. {{Sfn|Floor|2018}} Иранологот Вилем Флор го употребува примерот на Панах Али-ханкако аргумент дека карактерот и дизајнот на политичкиот систем на Иран не биле засегнати од зголемената племенска активност. {{Sfn|Floor|2018}} Каџарски Иран содржи примери кои се слични на оние на ''икта'' (земјени грантови) дадени на жените во периодот на [[Селџучко Царство|Селџуците]] и Илханатот. Еден дел од заработката била обезбедена за ќерката на Ибрахим Калил-хан, Ага Баџи и нејзините 200 лични придружници од Карабах, откако таа се приклучила на [[Харем|харемот]] на Фат-Али Шах. Била дадена и многу земја; Абул-Фатх Кан Џаваншир, еден од синовите на Ибрахим Калил-хан, добил голем дел од земјата на племето Шахсеван во Азербејџан. {{Sfn|Lambton|1991}} Административниот и литературниот јазик во Карабах до крајот на 19 век бил персиски, при што арапскиот се употребувал единствено за религиозни иследувања, и покрај фактот што повеќето муслимани во регионот зборувале на турски дијалект. {{Sfn|Bournoutian|1994}} Персискиот јазик се зборувал и во судството. {{Sfn|Swietochowski|2004}} == Историографија == === Во современата историографија === Политичката [[историја на Иран]] под династиите Сафавиди, Афшариди, Занди или Каџари е главната тема на поголемиот дел на ирански примарни извори. Настаните што се случуваат во оддалечените области како Карабах обично имаат краток параграф во овие текстови, освен доколку шахот не сметал дека е важно да ги посети таквите области. Карабах претставува главна тема на неколку хроники, напишани од Турците од Јужен Кавказ, подоцна познати како [[Азери]]. Сите тие, со еден исклучок, пишувале на персиски јазик. {{Sfn|Bournoutian|1994}} Тарих-е Карабаг на Мирза Џамал ​​Џаваншир (починал во 1853 година) е најраниот пишан извор кој се фокусира на Карабах. Се фокусира на политичките и, во помала мера, на социјалните и економските околности во Карабах од 1740-тите до 1806 година. === Во азербејџанската историографија === Ханствата, кои биле маргинализирани во советската историографија како остатоци од архаична [[Феудализам|феудална]] институција, биле оживеани во постсоветската азербејџанска историографија. Тие се тешки основни парчиња за национален наратив поради нивната краткост, различност и постојани фракционерски судири. Современата азербејџанска академија и историските книги ги нарекуваат сите ханства северно и јужно од Арас како „азербејџански ханства“, повторно измислувајќи ги како претходници на азерската нација. Ова го вклучува Карабашкото Ханство, чии ханови Џаваншири се претставени како „татковци-основачи“. {{Sfn|Broers|2019}} Дополнително, етничкото наследство на номадите што живееле во Карабах, кое вклучувало турски, [[Курди|курдски]] и други кавкаски племиња, не го почитуваат азербејџанските историчари, кои ги групираат заедно со Татарите, сметајќи ги сите за „Азербејџанци“. {{Sfn|Bournoutian|2011}} Меѓутоа, пред 20 век, Азербејџанците едвај се претставувале како етничка група, а уште помалку како нација. Луѓето кои живееле во денешната земја Азербејџан се идентификувале или како муслимани од ''умата'' (заедницата), или како Турци, кои делеле јазично семејство распространето низ значителен дел од [[Средна Азија]], или како Персијци. {{Sfn|Fowkes|2002}} Пред 1988 година, азерските експерти не го оспорувале историското ерменско присуство во Нагорно-Карабах, што се променило кога Ерменците од Нагорно-Карабах побарале нивниот регион да се отцепи од Азербејџан. Со цел да ја одбранат антиерменската политика на нивната влада во Нагорно-Карабах, азерските политичари, новинари и академици тврделе дека регионот никогаш не бил дел од историскиот регион на Ерменија и дека ерменските жители во регионот биле имигранти кои полека се преселиле таму по 1828 година. {{Sfn|Bournoutian|2011}} Азербејџанското издание на руското истражување од 1823 година од 2003 година претставува изменета верзија на оригиналното дело; покрај тоа што има неколку печатни грешки, исто така често ги испушта клучните информации, како што е зборот „Ерменец“, погрешно или намерно. {{Sfn|Bournoutian|2011}} Современите азерски научници и историчари сметаат дека денешната територија на Азербејџан и регионот на Азербејџан во денешен северозападен Иран порано биле еден ентитет, врз основа на аргументи како Нахчиван и јужен Карабах привремено како дел од административната поделба на иранската провинција Азербејџан, јазичните сличности меѓу двете места итн. Сепак, големо мнозинство од денешните европски историчари, како и руските и иранските извори од 19 век, сметаат дека тие биле две различни географски и политички области. {{Sfn|Bournoutian|2016a}} Пред 1918 година зборот „Азербејџан“ се однесувал на иранскиот регион Азербејџан. {{Sfn|Bournoutian|2018}} == Забелешки == {{notelist}} == Наводи == {{наводи}} == Извори == {{refbegin|30em}} * {{cite journal |last1=Akopyan |first1=Alexander |last2=Petrov |first2=Pavel |title=The Coinage of Īrawān, Nakhjawān, Ganja and Qarabāḡ Khānates in 1747–1827 |date=2016 |pages=1–9 |journal=State Hermitage |url=https://www.academia.edu/28686244 |url-access=registration}} * {{cite book |last1=Amanat |first1=Abbas |author1-link=Abbas Amanat |title=Iran: A Modern History |url=https://archive.org/details/iranmodernhistor0000aman |date=2017 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-11254-2}} * {{cite book |last1=Behrooz |first1=Maziar |authorlink=Maziar Behrooz |title=Iran at War: Interactions with the Modern World and the Struggle with Imperial Russia |date=2023 |publisher=I.B. Tauris |url=https://books.google.com/books?id=TnevEAAAQBAJ |isbn=978-0-7556-3737-9}} * {{cite book |last1=Bournoutian |first1=George |author-link=George Bournoutian |title=The Khanate of Erevan Under Qajar Rule: 1795–1828 |date=1976 |publisher=University of California |isbn=978-0-939214-18-1 |url=https://archive.org/details/bournoutian-1976-khanate-erevan-1807-1827}} * {{cite book |last1=Bournoutian |first1=George |title=A History of Qarabagh: An Annotated Translation of Mirza Jamal Javanshir Qarabaghi's Tarikh-e Qarabagh |date=1994 |publisher=Mazda Publishers |isbn=978-1-56859-011-0}} * {{Cite book |last=Bournoutian |first=George |title=The Armenian People from Ancient to Modern Times |publisher=St. Martin's Press |year=1997 |isbn=0-312-10169-4 |editor-last=Hovannisian |editor-first=Richard G. |editor-link=Richard Hovannisian |volume=1 |pages=81–107 |chapter=Eastern Armenia from the Seventeenth Century to the Russian Annexation}} * {{cite book |last1=Bournoutian |first1=George |title=The 1823 Russian Survey of the Karabagh Province. A Primary Source on the Demography and Economy of Karabagh in the First Half of the 19th Century |date=2011 |publisher=Mazda Publishers |isbn=978-1-56859-173-5}} * {{cite book |last1=Bournoutian |first1=George |title=The 1820 Russian Survey of the Khanate of Shirvan: A Primary Source on the Demography and Economy of an Iranian Province prior to its Annexation by Russia |url=https://archive.org/details/1820russiansurve0000bour |date=2016a |publisher=Gibb Memorial Trust |isbn=978-1-909724-80-8}} * {{cite journal |last1=Bournoutian |first1=George |title=Prelude to War: The Russian Siege and Storming of the Fortress of Ganjeh, 1803–4 |date=2016b |pages=107–124 |journal=Iranian Studies |issue=1 |volume=50 |publisher=Taylor & Francis |doi=10.1080/00210862.2016.1159779 |s2cid=163302882}} * {{cite book |last=Bournoutian |first=George |title=Armenia and Imperial Decline: The Yerevan Province, 1900–1914 |year=2018 |isbn=978-1-351-06260-2 |location=Milton Park, Abingdon, Oxon |publisher=Routledge |oclc=1037283914}} * {{cite book |last1=Bournoutian |first1=George |title=From the Kur to the Aras: A Military History of Russia's Move into the South Caucasus and the First Russo-Iranian War, 1801–1813 |date=2021 |publisher=[[Brill Publishers|Brill]] | isbn=978-90-04-44515-4}} * {{cite book |last1=Broers |first1=Laurence |title=Armenia and Azerbaijan: Anatomy of a Rivalry |date=2019 |publisher=Edinburgh University Press |isbn=978-1-4744-5052-2}} * {{Encyclopaedia Iranica | volume=11 | fascicle=1 | title = Golestān Treaty | last = Daniel | first = Elton L. | url = https://www.iranicaonline.org/articles/golestan-treaty | pages = 86–90 }} * {{cite journal |last=Davud |first=Seyyed Ali Al-i |year=2021 |title=Ibrāhīm Khalīl Khān Jawānshī |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-islamica/ibrahim-khalil-khan-jawanshi-SIM_062044 |url-access=subscription |doi=10.1163/1875-9831_isla_SIM_062044 |website=Encyclopaedia Islamica Online |publisher=[[Brill Publishers|Brill]] |editor-first=W. |editor-first2=F. |editor-last=Madelung |editor-last2=Daftary |translator-first=Alexander |translator-last=Khaleeli}} * {{cite book |last1=Floor |first1=Willem |authorlink=Willem Floor |title=Titles and Emoluments in Safavid Iran: A Third Manual of Safavid Administration, by Mirza Naqi Nasiri |date=2008 |publisher=Mage Publishers |location=Washington, D.C. |isbn=978-1-933823-23-2}} * {{cite book |last=Floor |first=Willem |chapter=Tribal Resurgence in the Eighteenth Century: A Useful Label? |title=Crisis, Collapse, Militarism and Civil War: The History and Historiography of 18th Century Iran |pages=151–162 |publisher=Oxford University Press |year=2018 |isbn=978-0-19-025033-1 |editor-given1=Michael |editor-surname1=Axworthy}} * {{cite book |chapter=The Safavid court and government |first=Willem |last=Floor |title=The Safavid World |editor-first=Rudi |editor-last=Matthee |publisher=Routledge |pages=203–224 |year=2021}} * {{cite book |last1=Fowkes |first1=B. |title=Ethnicity and Ethnic Conflict in the Post-Communist World |date=2002 |url=https://books.google.com/books?id=bRZaCwAAQBAJ |publisher=Springer |isbn=978-0-333-79256-8}} * {{Cambridge History of Iran|volume=7|last=Hambly|first=Gavin R. G.|chapter=Āghā Muhammad Khān and the establishment of the Qājār dynasty, Iran during the reigns of Fath ‘Alī Shāh and Muhammad Shāh |pages=104–143, 144–173}} * {{Cite journal |last=Hewsen |first=Robert H. |date=1972 |title=The Meliks of Eastern Armenia: A Preliminary Study |journal=[[Revue des Études Arméniennes]] | series=Nouvelle série |volume=IX |pages=285–329 |url=https://archive.org/details/1972-hewsen-the-meliks-of-eastern-armenia-i/ |author-link=Robert H. Hewsen}} * {{Cambridge History of Iran|volume=7|last=Kazemzadeh|first=F.|chapter=Iranian relations with Russia and the Soviet Union, to 1921|pages=314–350}} * {{Cambridge History of Iran|volume=7|last=Lambton|first=A.K.S.|chapter=Land Tenure and Revenue Administration in the Nineteenth Century|pages=459–505}} * {{cite encyclopedia |title=Safavid dynasty |last=Matthee |first=Rudi |url=https://iranicaonline.org/articles/safavids |editor-last= |editor-first= |editor-link= |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |pages= |location= |publisher= |year=2008 |isbn=}} * {{cite book |last1=Matthee |first1=Rudi |last2=Floor |first2=Willem |last3=Clawson |first3=Patrick |title=The Monetary History of Iran: From the Safavids to the Qajars |date=2013 |publisher=I.B.Tauris |isbn=978-0-85772-172-3}} * {{cite book |last1=Perry |first1=John R. |author1-link= |title=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747–1779 |url=https://archive.org/details/karmkhnzandhisto0000perr |date=1979 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-66098-1}} * {{cite book |last1=Swietochowski |first1=Tadeusz |authorlink=Tadeusz Swietochowski |title=Russian Azerbaijan, 1905–1920: The Shaping of a National Identity in a Muslim Community |date=2004 |publisher=Cambridge University Press |url=https://books.google.com/books?id=cozSOSsv7ZsC |isbn=978-0-521-52245-8}} * {{cite book |last=Tapper |first=Richard |authorlink=Richard Tapper |title=Frontier Nomads of Iran: A Political and Social History of the Shahsevan |url=https://archive.org/details/frontiernomadsof0000tapp |year=1997 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-58336-7}} * {{EI3|last=Tsibenko|first=Veronika|year=2018|title=Karabakh, Nagorno|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/karabakh-nagorno-COM_32994}} * {{cite journal |last1=Yilmaz |first1=Harun |title=A Family Quarrel: Azerbaijani Historians against Soviet Iranologists |date=2015 |pages=769–783 |journal=Iranian Studies |issue=5 |volume=48 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1080/00210862.2015.1058642 |s2cid=142718875}} {{refend}} == Понатамошно читање == * {{Наведена книга|title=The Population of Persian Armenia Prior to and Immediately Following its Annexation to the Russian Empire: 1826–1832|last=Bournoutian|first=George|date=1980|publisher=The Wilson Center, Kennan Institute for Advanced Russian Studies}} * {{Наведена книга|title=The Chronicle of Abraham of Crete|last=Bournoutian|first=George|date=1999|publisher=Mazda Publishers|isbn=1-56859-082-2}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=fFaw4od7nfUC|title=Persia in Crisis: Safavid Decline and the Fall of Isfahan|last=Matthee|first=Rudi|publisher=I.B.Tauris|year=2011|isbn=978-0-85773-181-4|author-link=Rudi Matthee}} * {{Наведено списание|last=Reid|first=James J.|year=1978|title=The Qajar Uymaq in the Safavid Period, 1500–1722|journal=Iranian Studies|publisher=[[Taylor & Francis]]|volume=11|issue=1/4|pages=117–143|doi=10.1080/00210867808701542|jstor=4310299}} {{Бара регистрација}} [[Категорија:Држави и територии распаднати во 1822 година]] [[Категорија:Карабашко Ханство| ]] 7rnykbvpg6mk0at92yialle9etvrqq2 0 1381573 5641427 5628253 2026-10-06T17:38:33Z Andrew012p 85224 /* Опис и функција */ 5641427 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Безбеден град | градови = [[Скопје]], [[Куманово]], [[Тетово]], [[Охрид]], [[Велес]], [[Кавадарци]], [[Неготино]], [[Демир Капија]] | статус = активна (проширување е во тек) | број_камери = непознато | автоматизација = 1 февруари 2026 | слика = Системот Безбеден град.jpg | опис = Системот „Безбеден град“ | големина_на_слика = 250px }} '''Безбеден град''' (разговорно: '''Сејф сити''' од {{Langx|en|Safe City}}, буквален превод: „безбеден град“) — национален проект на [[Македонија]] за автоматизиран видеонадзор и контрола на [[Сообраќај|сообраќајот]]. Целта на проектот е подобрување на безбедноста на патиштата преку употреба на [[вештачка интелигенција]] и камери за автоматско препознавање на регистарски таблички (АПРТ). Проектот го води [[Министерство за внатрешни работи на Македонија|Министерството за внатрешни работи]] (МВР) во соработка со [[Министерство за правда на Македонија|Министерството за правда]], а неговата цел е со помош на мрежа од камери и сопствена ИТ-инфраструктура да се регистрираат и санкционираат сообраќајни прекршоци. Новата етапа на проектот започнала во октомври 2024 година. Иако првично било планирано казнувањето да започне на почетокот на 2026 година, [[Министерство за внатрешни работи на Македонија|МВР]] официјално го пролонгирал почетокот на изрекување парични казни за 1 февруари 2026 година. Во декември 2025 и јануари 2026 година, системот работел во проширена пробна фаза во која граѓаните добивале само предупредувања со цел учење и прилагодување на новите правила.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.dw.com/mk/sobranieto-dade-zeleno-svetlo-za-bezbeden-grad-kaznuvaneto-startuva-na-1-fevruari/a-75624608|title=„Безбеден град“ доби зелено светло: казнување од 1 февруари|work=Dw|language=mk|archive-url=https://web.archive.org/web/20260828202649/https://www.dw.com/mk/sobranieto-dade-zeleno-svetlo-za-bezbeden-grad-kaznuvaneto-startuva-na-1-fevruari/a-75624608|archive-date=2026-08-28|accessdate=2026-08-28}}</ref> Системот е активен во градовите [[Скопје]], [[Тетово]], [[Куманово]], [[Охрид]], [[Велес]], [[Кавадарци]], [[Неготино]] и [[Демир Капија]], коридорите 8 (автопатска делница [[Автопат А2 (Македонија)|А2]]) и 10 (автопатска делница [[Автопат А1 (Македонија)|А1]]), како и автопатската делница помеѓу селата Горенци и Требеништа, во [[Општина Дебрца]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://porta.mk/svr-ohrid-vo-funkcija-kamerite-na-bezbeden-grad-vo-gorenci-i-trebenishta-naskoro-i-vo-ohrid/|title=СВР Охрид: Во функција камерите на Безбеден град во Горенци и Требеништа, наскоро и во Охрид|last=|date=2026-07-30|work=Порта|language=mk-MK|archive-url=https://web.archive.org/web/20260822221153/https://porta.mk/svr-ohrid-vo-funkcija-kamerite-na-bezbeden-grad-vo-gorenci-i-trebenishta-naskoro-i-vo-ohrid/|archive-date=2026-08-22|accessdate=2026-08-22}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://duma.mk/region/veles-bezbeden-grad-safe-city-od-krajot-na-juli-godinava/|title=Велес – „Безбеден град“ од крајот на јули, годинава|last=|date=2026-02-19|work=Дума|language=mk-MK|accessdate=2026-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20260828202401/https://duma.mk/region/veles-bezbeden-grad-safe-city-od-krajot-na-juli-godinava/|archive-date=2026-08-28}}</ref> Покрај домашните возачи, системот целосно ги опфаќа и возилата со странски [[регистарски таблички]], при што странските возачи што транзитираат или сообраќаат низ земјава исто така подлежат на автоматско регистрирање и наплата на сообраќајните казни (вклучувајќи ги и [[Гранична проверка|проверките]] на [[Граничен премин|граничните премини]]).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.dw.com/mk/bezbeden-grad-sozdade-guzvi-na-tabanovce-stranski-vozaci-plakaat-kazni-za-brzo-vozene/a-78441942|title=„Безбеден град“ создаде километарски гужви на Табановце|work=Dw|language=mk|archive-url=https://web.archive.org/web/20260820134012/https://www.dw.com/mk/bezbeden-grad-sozdade-guzvi-na-tabanovce-stranski-vozaci-plakaat-kazni-za-brzo-vozene/a-78441942|archive-date=2026-08-20|accessdate=2026-08-20|url-status=live}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://meta.mk/stavena-vo-funkcija-aplikacijata-bezbeden-grad-za-stranskite-vozila/|title=Ставена во функција апликацијата „Безбеден град“ за странските возила|work=Мета|language=mk-MK|archive-url=https://web.archive.org/web/20260821131239/https://meta.mk/stavena-vo-funkcija-aplikacijata-bezbeden-grad-za-stranskite-vozila/|archive-date=2026-08-21|accessdate=2026-08-21|url-status=live}}</ref> == Опис и функција == Системот „Безбеден град“ се состои од стотици стационарни камери поставени на главните сообраќајници и крстосници во градовите, како и патролни возила опремени со 360° камери и радар. Системот автоматски ги регистрира следниве прекршоци: * Поминување на црвено светло; * Пречекорување на дозволената брзина; * Истечена важност на сообраќајна дозвола; * Непрописно запирање и паркирање. * Неносење заштитна кацига при управување со [[мотоцикл]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://4news.mk/bezbeden-grad-ke-dobie-nova-funktsija-kamerite-ke-prepoznavaat-mototsiklisti-bez-katsiga/|title=Камерите од системот „Безбеден град“ ќе препознаваат мотоциклисти без кацига|work=4NEWS.mk|date=2026-10-04|accessdate=2026-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20261006173754/https://4news.mk/bezbeden-grad-ke-dobie-nova-funktsija-kamerite-ke-prepoznavaat-mototsiklisti-bez-katsiga/|archive-date=2026-10-06}}</ref> За да се избегнат несакани грешки и престрого казнување, МВР утврдил прагови на толеранција за брзината: до 100 км/ч толеранцијата е 6 км/ч, а над 100 км/ч е 8 км/ч.<ref name="slobodna_evropa">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.slobodnaevropa.mk/a/bezbeden-grad-kazni-kameri-/33634724.html|title=Што ќе казнува „Безбеден град“ од февруари?|work=Радио слободна Европа|date=2026-01-03|accessdate=2026-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20260228131922/https://www.slobodnaevropa.mk/a/bezbeden-grad-kazni-kameri-/33634724.html|archive-date=2026-02-28}}</ref> == Историја и воведување == [[Податотека:Камери од системот Безбеден град.webp|270x270px|мини|Камери снимаат во [[Скопје]]|лево]] Идејата за проектот „Безбеден град“ се појавила уште во 2012 г. при тогашната власт, кога биле установени околу 600 камери во Скопје и во неколку други градови. Првично се тврдело дека тие треба да ги снимаат и сообраќајните прекршоци, но поради недостаток на [[програмска опрема]] за автоматско препознавање на прекршители, камерите долго време ги користеле само разузнавачките служби и правосудството. Дополнително, сојузот на јавниот обвинителски систем ја истражувал тајната набавка на опремата од странска фирма и големите трошоци за одржување (плаќани редовно од државниот буџет).<ref name=":1" /> Подоцна, проектот бил обновен. Во 2023 г., [[Министерство за внатрешни работи на Македонија|МВР]] започнал надградба на „Безбеден град“, со планирање вградување на дополнителни камери — вклучувајќи и на автопатите на Коридорите 8 и 10 — и законски измени што овозможуваат негово работење. Пробниот период започнал на 1 декември 2025 г. во [[Скопје]], [[Тетово]] и [[Куманово]]. Во првите 12 часа биле регистрирани рекордни 65.000 прекршоци, што довело до одлуката за одложување на казнувањето за 1 февруари 2026 г., со цел граѓаните да ја подигнат својата свест. За функционалност на системот биле донесени измени во пет закони, вклучувајќи го Законот за безбедност во сообраќајот и Законот за прекршоци, со што се овозможило цифрениот запис од камерата да биде валиден доказ на суд. == Институционална рамка == Проектот е под директна надлежност на [[Министерство за внатрешни работи на Македонија|МВР]], во соработка со [[Министерство за правда на Македонија|Министерството за правда]].<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.pravda.gov.mk/vest/6825#:~:text=%D0%A1%D0%BE%20%D1%86%D0%B5%D0%BB%20%D0%B4%D0%B0%20%D1%81%D0%B5%20%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B8,%D1%9C%D0%B5%20%D1%98%D0%B0%20%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%20%D0%B1%D1%80%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0%20%D0%B8|title=Проектот „Безбеден град“ е почеток на ефикасност и правда|work=www.pravda.gov.mk|accessdate=2025-12-02|archive-date=2025-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20251211191337/https://www.pravda.gov.mk/vest/6825#:~:text=%D0%A1%D0%BE%20%D1%86%D0%B5%D0%BB%20%D0%B4%D0%B0%20%D1%81%D0%B5%20%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B8,%D1%9C%D0%B5%20%D1%98%D0%B0%20%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%20%D0%B1%D1%80%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0%20%D0%B8|url-status=dead}}</ref> Министерот [[Панче Тошковски]] истакнал дека системот е целосно автоматизиран за да се исклучи можноста за човечка селективност при казнувањето („врски“ или пристрасност). Податоците се чуваат во централен [[опслужувач]] со високо ниво на кибербезбедност. == Технологија и опрема == Основната компонента се фиксираните камери за видеонадзор поставени на столбови и рамки над крстосници, како и на страни по булеварите. Овие високорезолуциски камери се поврзани со главна единица за обработка, каде со помош на програма се обработуваат снимените слики во живо. На пример, МВР најавил дека се поставени камери во [[Скопје]], [[Тетово]] и [[Куманово]], како и на автопатите на Коридорите 8 и 10. Во рамките на проектот се користат и специјализирани мобилни патролни возила. Тие се опремени со 360° [[видеокамера]] и радарни уреди за мерење брзина, со што можат да „ловат“ прекршоци по улиците (особено на места каде што нема фиксирани камери).<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=https://telma.com.mk/2022/02/03/kod-site-tajni-na-proektot-sejf-siti-so/|title=КОД: Сите тајни на проектот Сејф сити|last=|first=|date=2022-02-03|work=Телма|language=mk-MK|accessdate=2025-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20260323234800/https://telma.com.mk/2022/02/03/kod-site-tajni-na-proektot-sejf-siti-so/|archive-date=2026-03-24}}</ref> На овој начин, системот сврзува статичко и динамично снимање: фиксираните камери го опфаќаат целото градско подрачје, а мобилните средства ги контролираат периферните и регионалните патишта. Фиксираните камери со висока резолуција автоматски снимаат прекршоци како брзо возење, минување на црвено светло, и други сообраќајни прекршоци. == Јавни реакции == Повеќето реакции во јавноста се однесувале на дебата за прагот на толеранција и очекуваниот ефект. Поддржувачите на проектот, вклучувајќи и премиерот на Македонија, [[Христијан Мицкоски]], ја поздравиле идејата како начин да се спаси животот на граѓаните и да се зголеми дисциплината во сообраќајот. Министерот [[Панче Тошковски|Тошковски]] потенцирал дека секој прекршок ќе биде санкциониран без разлика дали се случува во градско или во селско подрачје. Од друга страна, дел од поранешните пратеници и сообраќајни стручњаци изразиле загриженост дека системот можел да „лови“ и небитни прекршоци (на пр. 51 км/ч во градско) и предлози за подобро уредување на семафорите (зелени бранови) наместо само казни.<ref name=":1" /> Меѓутоа, премиерот Христијан Мицкоски на 18 јануари 2026 г. изјавил дека дисциплината на возачите е веќе евидентно подобрена и дека бројот на сообраќајни прекршоци на дневно ниво е драстично намален во споредба со почетокот на декември.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://novamakedonija.com.mk/makedonija/gragjanite-go-pochituvaat-bezbeden-grad-pomalku-soobrakjajkji-i-pobezbeden-soobrakjaj-istakna-mickoski/|title=Граѓаните го почитуваат „Безбеден град“|work=Нова Македонија|date=2026-01-18|accessdate=2026-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20260828202219/https://novamakedonija.com.mk/makedonija/gragjanite-go-pochituvaat-bezbeden-grad-pomalku-soobrakjajkji-i-pobezbeden-soobrakjaj-istakna-mickoski/|archive-date=2026-08-28}}</ref> == Поврзано == * [[Министерство за внатрешни работи на Македонија]] * [[Безбедност на патишта]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://mvr.gov.mk/mk-MK/odnosi-so-javnost/novosti Новости | МВР] * [https://safecountry.mvr.gov.mk/login Апликација „Безбеден град“] — странските државјани можат едноставно и директно да добијат информации за сообраќајните прекршоци евидентирани со системот „Безбеден град“, да имаат увид во издадените прекршочни платни налози, како и да ги подмират глобите по електронски пат. [[Категорија:Патен сообраќај во Македонија]] [[Категорија:Министерство за внатрешни работи на Македонија]] [[Категорија:Сообраќајот во Македонија]] 2jtnpska511zrxpgrr8riudathsu8i1 5641428 5641427 2026-10-06T17:38:44Z Andrew012p 85224 /* Опис и функција */ 5641428 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Безбеден град | градови = [[Скопје]], [[Куманово]], [[Тетово]], [[Охрид]], [[Велес]], [[Кавадарци]], [[Неготино]], [[Демир Капија]] | статус = активна (проширување е во тек) | број_камери = непознато | автоматизација = 1 февруари 2026 | слика = Системот Безбеден град.jpg | опис = Системот „Безбеден град“ | големина_на_слика = 250px }} '''Безбеден град''' (разговорно: '''Сејф сити''' од {{Langx|en|Safe City}}, буквален превод: „безбеден град“) — национален проект на [[Македонија]] за автоматизиран видеонадзор и контрола на [[Сообраќај|сообраќајот]]. Целта на проектот е подобрување на безбедноста на патиштата преку употреба на [[вештачка интелигенција]] и камери за автоматско препознавање на регистарски таблички (АПРТ). Проектот го води [[Министерство за внатрешни работи на Македонија|Министерството за внатрешни работи]] (МВР) во соработка со [[Министерство за правда на Македонија|Министерството за правда]], а неговата цел е со помош на мрежа од камери и сопствена ИТ-инфраструктура да се регистрираат и санкционираат сообраќајни прекршоци. Новата етапа на проектот започнала во октомври 2024 година. Иако првично било планирано казнувањето да започне на почетокот на 2026 година, [[Министерство за внатрешни работи на Македонија|МВР]] официјално го пролонгирал почетокот на изрекување парични казни за 1 февруари 2026 година. Во декември 2025 и јануари 2026 година, системот работел во проширена пробна фаза во која граѓаните добивале само предупредувања со цел учење и прилагодување на новите правила.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.dw.com/mk/sobranieto-dade-zeleno-svetlo-za-bezbeden-grad-kaznuvaneto-startuva-na-1-fevruari/a-75624608|title=„Безбеден град“ доби зелено светло: казнување од 1 февруари|work=Dw|language=mk|archive-url=https://web.archive.org/web/20260828202649/https://www.dw.com/mk/sobranieto-dade-zeleno-svetlo-za-bezbeden-grad-kaznuvaneto-startuva-na-1-fevruari/a-75624608|archive-date=2026-08-28|accessdate=2026-08-28}}</ref> Системот е активен во градовите [[Скопје]], [[Тетово]], [[Куманово]], [[Охрид]], [[Велес]], [[Кавадарци]], [[Неготино]] и [[Демир Капија]], коридорите 8 (автопатска делница [[Автопат А2 (Македонија)|А2]]) и 10 (автопатска делница [[Автопат А1 (Македонија)|А1]]), како и автопатската делница помеѓу селата Горенци и Требеништа, во [[Општина Дебрца]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://porta.mk/svr-ohrid-vo-funkcija-kamerite-na-bezbeden-grad-vo-gorenci-i-trebenishta-naskoro-i-vo-ohrid/|title=СВР Охрид: Во функција камерите на Безбеден град во Горенци и Требеништа, наскоро и во Охрид|last=|date=2026-07-30|work=Порта|language=mk-MK|archive-url=https://web.archive.org/web/20260822221153/https://porta.mk/svr-ohrid-vo-funkcija-kamerite-na-bezbeden-grad-vo-gorenci-i-trebenishta-naskoro-i-vo-ohrid/|archive-date=2026-08-22|accessdate=2026-08-22}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://duma.mk/region/veles-bezbeden-grad-safe-city-od-krajot-na-juli-godinava/|title=Велес – „Безбеден град“ од крајот на јули, годинава|last=|date=2026-02-19|work=Дума|language=mk-MK|accessdate=2026-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20260828202401/https://duma.mk/region/veles-bezbeden-grad-safe-city-od-krajot-na-juli-godinava/|archive-date=2026-08-28}}</ref> Покрај домашните возачи, системот целосно ги опфаќа и возилата со странски [[регистарски таблички]], при што странските возачи што транзитираат или сообраќаат низ земјава исто така подлежат на автоматско регистрирање и наплата на сообраќајните казни (вклучувајќи ги и [[Гранична проверка|проверките]] на [[Граничен премин|граничните премини]]).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.dw.com/mk/bezbeden-grad-sozdade-guzvi-na-tabanovce-stranski-vozaci-plakaat-kazni-za-brzo-vozene/a-78441942|title=„Безбеден град“ создаде километарски гужви на Табановце|work=Dw|language=mk|archive-url=https://web.archive.org/web/20260820134012/https://www.dw.com/mk/bezbeden-grad-sozdade-guzvi-na-tabanovce-stranski-vozaci-plakaat-kazni-za-brzo-vozene/a-78441942|archive-date=2026-08-20|accessdate=2026-08-20|url-status=live}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://meta.mk/stavena-vo-funkcija-aplikacijata-bezbeden-grad-za-stranskite-vozila/|title=Ставена во функција апликацијата „Безбеден град“ за странските возила|work=Мета|language=mk-MK|archive-url=https://web.archive.org/web/20260821131239/https://meta.mk/stavena-vo-funkcija-aplikacijata-bezbeden-grad-za-stranskite-vozila/|archive-date=2026-08-21|accessdate=2026-08-21|url-status=live}}</ref> == Опис и функција == Системот „Безбеден град“ се состои од стотици стационарни камери поставени на главните сообраќајници и крстосници во градовите, како и патролни возила опремени со 360° камери и радар. Системот автоматски ги регистрира следниве прекршоци: * Поминување на црвено светло; * Пречекорување на дозволената брзина; * Истечена важност на сообраќајна дозвола; * Непрописно запирање и паркирање. * Неносење заштитна кацига при управување со [[мотоцикл]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://4news.mk/bezbeden-grad-ke-dobie-nova-funktsija-kamerite-ke-prepoznavaat-mototsiklisti-bez-katsiga/|title=Камерите од системот „Безбеден град“ ќе препознаваат мотоциклисти без кацига|work=4NEWS.mk|date=2026-10-04|accessdate=2026-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20261006173754/https://4news.mk/bezbeden-grad-ke-dobie-nova-funktsija-kamerite-ke-prepoznavaat-mototsiklisti-bez-katsiga/|archive-date=2026-10-06}}</ref> За да се избегнат несакани грешки и престрого казнување, МВР утврдил прагови на толеранција за брзината: до 100 км/ч толеранцијата е 6 км/ч, а над 100 км/ч е 8 км/ч.<ref name="slobodna_evropa">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.slobodnaevropa.mk/a/bezbeden-grad-kazni-kameri-/33634724.html|title=Што ќе казнува „Безбеден град“ од февруари?|work=Радио слободна Европа|date=2026-01-03|accessdate=2026-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20260228131922/https://www.slobodnaevropa.mk/a/bezbeden-grad-kazni-kameri-/33634724.html|archive-date=2026-02-28}}</ref> == Историја и воведување == [[Податотека:Камери од системот Безбеден град.webp|270x270px|мини|Камери снимаат во [[Скопје]]|лево]] Идејата за проектот „Безбеден град“ се појавила уште во 2012 г. при тогашната власт, кога биле установени околу 600 камери во Скопје и во неколку други градови. Првично се тврдело дека тие треба да ги снимаат и сообраќајните прекршоци, но поради недостаток на [[програмска опрема]] за автоматско препознавање на прекршители, камерите долго време ги користеле само разузнавачките служби и правосудството. Дополнително, сојузот на јавниот обвинителски систем ја истражувал тајната набавка на опремата од странска фирма и големите трошоци за одржување (плаќани редовно од државниот буџет).<ref name=":1" /> Подоцна, проектот бил обновен. Во 2023 г., [[Министерство за внатрешни работи на Македонија|МВР]] започнал надградба на „Безбеден град“, со планирање вградување на дополнителни камери — вклучувајќи и на автопатите на Коридорите 8 и 10 — и законски измени што овозможуваат негово работење. Пробниот период започнал на 1 декември 2025 г. во [[Скопје]], [[Тетово]] и [[Куманово]]. Во првите 12 часа биле регистрирани рекордни 65.000 прекршоци, што довело до одлуката за одложување на казнувањето за 1 февруари 2026 г., со цел граѓаните да ја подигнат својата свест. За функционалност на системот биле донесени измени во пет закони, вклучувајќи го Законот за безбедност во сообраќајот и Законот за прекршоци, со што се овозможило цифрениот запис од камерата да биде валиден доказ на суд. == Институционална рамка == Проектот е под директна надлежност на [[Министерство за внатрешни работи на Македонија|МВР]], во соработка со [[Министерство за правда на Македонија|Министерството за правда]].<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.pravda.gov.mk/vest/6825#:~:text=%D0%A1%D0%BE%20%D1%86%D0%B5%D0%BB%20%D0%B4%D0%B0%20%D1%81%D0%B5%20%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B8,%D1%9C%D0%B5%20%D1%98%D0%B0%20%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%20%D0%B1%D1%80%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0%20%D0%B8|title=Проектот „Безбеден град“ е почеток на ефикасност и правда|work=www.pravda.gov.mk|accessdate=2025-12-02|archive-date=2025-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20251211191337/https://www.pravda.gov.mk/vest/6825#:~:text=%D0%A1%D0%BE%20%D1%86%D0%B5%D0%BB%20%D0%B4%D0%B0%20%D1%81%D0%B5%20%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B8,%D1%9C%D0%B5%20%D1%98%D0%B0%20%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%20%D0%B1%D1%80%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0%20%D0%B8|url-status=dead}}</ref> Министерот [[Панче Тошковски]] истакнал дека системот е целосно автоматизиран за да се исклучи можноста за човечка селективност при казнувањето („врски“ или пристрасност). Податоците се чуваат во централен [[опслужувач]] со високо ниво на кибербезбедност. == Технологија и опрема == Основната компонента се фиксираните камери за видеонадзор поставени на столбови и рамки над крстосници, како и на страни по булеварите. Овие високорезолуциски камери се поврзани со главна единица за обработка, каде со помош на програма се обработуваат снимените слики во живо. На пример, МВР најавил дека се поставени камери во [[Скопје]], [[Тетово]] и [[Куманово]], како и на автопатите на Коридорите 8 и 10. Во рамките на проектот се користат и специјализирани мобилни патролни возила. Тие се опремени со 360° [[видеокамера]] и радарни уреди за мерење брзина, со што можат да „ловат“ прекршоци по улиците (особено на места каде што нема фиксирани камери).<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=https://telma.com.mk/2022/02/03/kod-site-tajni-na-proektot-sejf-siti-so/|title=КОД: Сите тајни на проектот Сејф сити|last=|first=|date=2022-02-03|work=Телма|language=mk-MK|accessdate=2025-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20260323234800/https://telma.com.mk/2022/02/03/kod-site-tajni-na-proektot-sejf-siti-so/|archive-date=2026-03-24}}</ref> На овој начин, системот сврзува статичко и динамично снимање: фиксираните камери го опфаќаат целото градско подрачје, а мобилните средства ги контролираат периферните и регионалните патишта. Фиксираните камери со висока резолуција автоматски снимаат прекршоци како брзо возење, минување на црвено светло, и други сообраќајни прекршоци. == Јавни реакции == Повеќето реакции во јавноста се однесувале на дебата за прагот на толеранција и очекуваниот ефект. Поддржувачите на проектот, вклучувајќи и премиерот на Македонија, [[Христијан Мицкоски]], ја поздравиле идејата како начин да се спаси животот на граѓаните и да се зголеми дисциплината во сообраќајот. Министерот [[Панче Тошковски|Тошковски]] потенцирал дека секој прекршок ќе биде санкциониран без разлика дали се случува во градско или во селско подрачје. Од друга страна, дел од поранешните пратеници и сообраќајни стручњаци изразиле загриженост дека системот можел да „лови“ и небитни прекршоци (на пр. 51 км/ч во градско) и предлози за подобро уредување на семафорите (зелени бранови) наместо само казни.<ref name=":1" /> Меѓутоа, премиерот Христијан Мицкоски на 18 јануари 2026 г. изјавил дека дисциплината на возачите е веќе евидентно подобрена и дека бројот на сообраќајни прекршоци на дневно ниво е драстично намален во споредба со почетокот на декември.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://novamakedonija.com.mk/makedonija/gragjanite-go-pochituvaat-bezbeden-grad-pomalku-soobrakjajkji-i-pobezbeden-soobrakjaj-istakna-mickoski/|title=Граѓаните го почитуваат „Безбеден град“|work=Нова Македонија|date=2026-01-18|accessdate=2026-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20260828202219/https://novamakedonija.com.mk/makedonija/gragjanite-go-pochituvaat-bezbeden-grad-pomalku-soobrakjajkji-i-pobezbeden-soobrakjaj-istakna-mickoski/|archive-date=2026-08-28}}</ref> == Поврзано == * [[Министерство за внатрешни работи на Македонија]] * [[Безбедност на патишта]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://mvr.gov.mk/mk-MK/odnosi-so-javnost/novosti Новости | МВР] * [https://safecountry.mvr.gov.mk/login Апликација „Безбеден град“] — странските државјани можат едноставно и директно да добијат информации за сообраќајните прекршоци евидентирани со системот „Безбеден град“, да имаат увид во издадените прекршочни платни налози, како и да ги подмират глобите по електронски пат. [[Категорија:Патен сообраќај во Македонија]] [[Категорија:Министерство за внатрешни работи на Македонија]] [[Категорија:Сообраќајот во Македонија]] 8p0l2po7l5bhvzhzrsbewlx0d4xvlrk 5641432 5641428 2026-10-06T17:39:56Z Andrew012p 85224 /* Опис и функција */ 5641432 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Безбеден град | градови = [[Скопје]], [[Куманово]], [[Тетово]], [[Охрид]], [[Велес]], [[Кавадарци]], [[Неготино]], [[Демир Капија]] | статус = активна (проширување е во тек) | број_камери = непознато | автоматизација = 1 февруари 2026 | слика = Системот Безбеден град.jpg | опис = Системот „Безбеден град“ | големина_на_слика = 250px }} '''Безбеден град''' (разговорно: '''Сејф сити''' од {{Langx|en|Safe City}}, буквален превод: „безбеден град“) — национален проект на [[Македонија]] за автоматизиран видеонадзор и контрола на [[Сообраќај|сообраќајот]]. Целта на проектот е подобрување на безбедноста на патиштата преку употреба на [[вештачка интелигенција]] и камери за автоматско препознавање на регистарски таблички (АПРТ). Проектот го води [[Министерство за внатрешни работи на Македонија|Министерството за внатрешни работи]] (МВР) во соработка со [[Министерство за правда на Македонија|Министерството за правда]], а неговата цел е со помош на мрежа од камери и сопствена ИТ-инфраструктура да се регистрираат и санкционираат сообраќајни прекршоци. Новата етапа на проектот започнала во октомври 2024 година. Иако првично било планирано казнувањето да започне на почетокот на 2026 година, [[Министерство за внатрешни работи на Македонија|МВР]] официјално го пролонгирал почетокот на изрекување парични казни за 1 февруари 2026 година. Во декември 2025 и јануари 2026 година, системот работел во проширена пробна фаза во која граѓаните добивале само предупредувања со цел учење и прилагодување на новите правила.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.dw.com/mk/sobranieto-dade-zeleno-svetlo-za-bezbeden-grad-kaznuvaneto-startuva-na-1-fevruari/a-75624608|title=„Безбеден град“ доби зелено светло: казнување од 1 февруари|work=Dw|language=mk|archive-url=https://web.archive.org/web/20260828202649/https://www.dw.com/mk/sobranieto-dade-zeleno-svetlo-za-bezbeden-grad-kaznuvaneto-startuva-na-1-fevruari/a-75624608|archive-date=2026-08-28|accessdate=2026-08-28}}</ref> Системот е активен во градовите [[Скопје]], [[Тетово]], [[Куманово]], [[Охрид]], [[Велес]], [[Кавадарци]], [[Неготино]] и [[Демир Капија]], коридорите 8 (автопатска делница [[Автопат А2 (Македонија)|А2]]) и 10 (автопатска делница [[Автопат А1 (Македонија)|А1]]), како и автопатската делница помеѓу селата Горенци и Требеништа, во [[Општина Дебрца]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://porta.mk/svr-ohrid-vo-funkcija-kamerite-na-bezbeden-grad-vo-gorenci-i-trebenishta-naskoro-i-vo-ohrid/|title=СВР Охрид: Во функција камерите на Безбеден град во Горенци и Требеништа, наскоро и во Охрид|last=|date=2026-07-30|work=Порта|language=mk-MK|archive-url=https://web.archive.org/web/20260822221153/https://porta.mk/svr-ohrid-vo-funkcija-kamerite-na-bezbeden-grad-vo-gorenci-i-trebenishta-naskoro-i-vo-ohrid/|archive-date=2026-08-22|accessdate=2026-08-22}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://duma.mk/region/veles-bezbeden-grad-safe-city-od-krajot-na-juli-godinava/|title=Велес – „Безбеден град“ од крајот на јули, годинава|last=|date=2026-02-19|work=Дума|language=mk-MK|accessdate=2026-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20260828202401/https://duma.mk/region/veles-bezbeden-grad-safe-city-od-krajot-na-juli-godinava/|archive-date=2026-08-28}}</ref> Покрај домашните возачи, системот целосно ги опфаќа и возилата со странски [[регистарски таблички]], при што странските возачи што транзитираат или сообраќаат низ земјава исто така подлежат на автоматско регистрирање и наплата на сообраќајните казни (вклучувајќи ги и [[Гранична проверка|проверките]] на [[Граничен премин|граничните премини]]).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.dw.com/mk/bezbeden-grad-sozdade-guzvi-na-tabanovce-stranski-vozaci-plakaat-kazni-za-brzo-vozene/a-78441942|title=„Безбеден град“ создаде километарски гужви на Табановце|work=Dw|language=mk|archive-url=https://web.archive.org/web/20260820134012/https://www.dw.com/mk/bezbeden-grad-sozdade-guzvi-na-tabanovce-stranski-vozaci-plakaat-kazni-za-brzo-vozene/a-78441942|archive-date=2026-08-20|accessdate=2026-08-20|url-status=live}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://meta.mk/stavena-vo-funkcija-aplikacijata-bezbeden-grad-za-stranskite-vozila/|title=Ставена во функција апликацијата „Безбеден град“ за странските возила|work=Мета|language=mk-MK|archive-url=https://web.archive.org/web/20260821131239/https://meta.mk/stavena-vo-funkcija-aplikacijata-bezbeden-grad-za-stranskite-vozila/|archive-date=2026-08-21|accessdate=2026-08-21|url-status=live}}</ref> == Опис и функција == Системот „Безбеден град“ се состои од стотици стационарни камери поставени на главните сообраќајници и крстосници во градовите, како и патролни возила опремени со 360° камери и радар. Системот автоматски ги регистрира следниве прекршоци: * Поминување на црвено светло; * Пречекорување на дозволената брзина; * Истечена важност на сообраќајна дозвола; * Непрописно запирање и паркирање. * Неносење заштитна кацига при управување со [[мотоцикл]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://4news.mk/bezbeden-grad-ke-dobie-nova-funktsija-kamerite-ke-prepoznavaat-mototsiklisti-bez-katsiga/|title=Камерите од системот „Безбеден град“ ќе препознаваат мотоциклисти без кацига|work=4News|date=2026-10-04|accessdate=2026-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20261006173754/https://4news.mk/bezbeden-grad-ke-dobie-nova-funktsija-kamerite-ke-prepoznavaat-mototsiklisti-bez-katsiga/|archive-date=2026-10-06}}</ref> За да се избегнат несакани грешки и престрого казнување, МВР утврдил прагови на толеранција за брзината: до 100 км/ч толеранцијата е 6 км/ч, а над 100 км/ч е 8 км/ч.<ref name="slobodna_evropa">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.slobodnaevropa.mk/a/bezbeden-grad-kazni-kameri-/33634724.html|title=Што ќе казнува „Безбеден град“ од февруари?|work=Радио слободна Европа|date=2026-01-03|accessdate=2026-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20260228131922/https://www.slobodnaevropa.mk/a/bezbeden-grad-kazni-kameri-/33634724.html|archive-date=2026-02-28}}</ref> == Историја и воведување == [[Податотека:Камери од системот Безбеден град.webp|270x270px|мини|Камери снимаат во [[Скопје]]|лево]] Идејата за проектот „Безбеден град“ се појавила уште во 2012 г. при тогашната власт, кога биле установени околу 600 камери во Скопје и во неколку други градови. Првично се тврдело дека тие треба да ги снимаат и сообраќајните прекршоци, но поради недостаток на [[програмска опрема]] за автоматско препознавање на прекршители, камерите долго време ги користеле само разузнавачките служби и правосудството. Дополнително, сојузот на јавниот обвинителски систем ја истражувал тајната набавка на опремата од странска фирма и големите трошоци за одржување (плаќани редовно од државниот буџет).<ref name=":1" /> Подоцна, проектот бил обновен. Во 2023 г., [[Министерство за внатрешни работи на Македонија|МВР]] започнал надградба на „Безбеден град“, со планирање вградување на дополнителни камери — вклучувајќи и на автопатите на Коридорите 8 и 10 — и законски измени што овозможуваат негово работење. Пробниот период започнал на 1 декември 2025 г. во [[Скопје]], [[Тетово]] и [[Куманово]]. Во првите 12 часа биле регистрирани рекордни 65.000 прекршоци, што довело до одлуката за одложување на казнувањето за 1 февруари 2026 г., со цел граѓаните да ја подигнат својата свест. За функционалност на системот биле донесени измени во пет закони, вклучувајќи го Законот за безбедност во сообраќајот и Законот за прекршоци, со што се овозможило цифрениот запис од камерата да биде валиден доказ на суд. == Институционална рамка == Проектот е под директна надлежност на [[Министерство за внатрешни работи на Македонија|МВР]], во соработка со [[Министерство за правда на Македонија|Министерството за правда]].<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.pravda.gov.mk/vest/6825#:~:text=%D0%A1%D0%BE%20%D1%86%D0%B5%D0%BB%20%D0%B4%D0%B0%20%D1%81%D0%B5%20%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B8,%D1%9C%D0%B5%20%D1%98%D0%B0%20%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%20%D0%B1%D1%80%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0%20%D0%B8|title=Проектот „Безбеден град“ е почеток на ефикасност и правда|work=www.pravda.gov.mk|accessdate=2025-12-02|archive-date=2025-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20251211191337/https://www.pravda.gov.mk/vest/6825#:~:text=%D0%A1%D0%BE%20%D1%86%D0%B5%D0%BB%20%D0%B4%D0%B0%20%D1%81%D0%B5%20%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B8,%D1%9C%D0%B5%20%D1%98%D0%B0%20%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%20%D0%B1%D1%80%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0%20%D0%B8|url-status=dead}}</ref> Министерот [[Панче Тошковски]] истакнал дека системот е целосно автоматизиран за да се исклучи можноста за човечка селективност при казнувањето („врски“ или пристрасност). Податоците се чуваат во централен [[опслужувач]] со високо ниво на кибербезбедност. == Технологија и опрема == Основната компонента се фиксираните камери за видеонадзор поставени на столбови и рамки над крстосници, како и на страни по булеварите. Овие високорезолуциски камери се поврзани со главна единица за обработка, каде со помош на програма се обработуваат снимените слики во живо. На пример, МВР најавил дека се поставени камери во [[Скопје]], [[Тетово]] и [[Куманово]], како и на автопатите на Коридорите 8 и 10. Во рамките на проектот се користат и специјализирани мобилни патролни возила. Тие се опремени со 360° [[видеокамера]] и радарни уреди за мерење брзина, со што можат да „ловат“ прекршоци по улиците (особено на места каде што нема фиксирани камери).<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=https://telma.com.mk/2022/02/03/kod-site-tajni-na-proektot-sejf-siti-so/|title=КОД: Сите тајни на проектот Сејф сити|last=|first=|date=2022-02-03|work=Телма|language=mk-MK|accessdate=2025-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20260323234800/https://telma.com.mk/2022/02/03/kod-site-tajni-na-proektot-sejf-siti-so/|archive-date=2026-03-24}}</ref> На овој начин, системот сврзува статичко и динамично снимање: фиксираните камери го опфаќаат целото градско подрачје, а мобилните средства ги контролираат периферните и регионалните патишта. Фиксираните камери со висока резолуција автоматски снимаат прекршоци како брзо возење, минување на црвено светло, и други сообраќајни прекршоци. == Јавни реакции == Повеќето реакции во јавноста се однесувале на дебата за прагот на толеранција и очекуваниот ефект. Поддржувачите на проектот, вклучувајќи и премиерот на Македонија, [[Христијан Мицкоски]], ја поздравиле идејата како начин да се спаси животот на граѓаните и да се зголеми дисциплината во сообраќајот. Министерот [[Панче Тошковски|Тошковски]] потенцирал дека секој прекршок ќе биде санкциониран без разлика дали се случува во градско или во селско подрачје. Од друга страна, дел од поранешните пратеници и сообраќајни стручњаци изразиле загриженост дека системот можел да „лови“ и небитни прекршоци (на пр. 51 км/ч во градско) и предлози за подобро уредување на семафорите (зелени бранови) наместо само казни.<ref name=":1" /> Меѓутоа, премиерот Христијан Мицкоски на 18 јануари 2026 г. изјавил дека дисциплината на возачите е веќе евидентно подобрена и дека бројот на сообраќајни прекршоци на дневно ниво е драстично намален во споредба со почетокот на декември.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://novamakedonija.com.mk/makedonija/gragjanite-go-pochituvaat-bezbeden-grad-pomalku-soobrakjajkji-i-pobezbeden-soobrakjaj-istakna-mickoski/|title=Граѓаните го почитуваат „Безбеден град“|work=Нова Македонија|date=2026-01-18|accessdate=2026-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20260828202219/https://novamakedonija.com.mk/makedonija/gragjanite-go-pochituvaat-bezbeden-grad-pomalku-soobrakjajkji-i-pobezbeden-soobrakjaj-istakna-mickoski/|archive-date=2026-08-28}}</ref> == Поврзано == * [[Министерство за внатрешни работи на Македонија]] * [[Безбедност на патишта]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://mvr.gov.mk/mk-MK/odnosi-so-javnost/novosti Новости | МВР] * [https://safecountry.mvr.gov.mk/login Апликација „Безбеден град“] — странските државјани можат едноставно и директно да добијат информации за сообраќајните прекршоци евидентирани со системот „Безбеден град“, да имаат увид во издадените прекршочни платни налози, како и да ги подмират глобите по електронски пат. [[Категорија:Патен сообраќај во Македонија]] [[Категорија:Министерство за внатрешни работи на Македонија]] [[Категорија:Сообраќајот во Македонија]] 9vvc2aoj6w7dpt6rrmkupt97nwqbaiz 5641433 5641432 2026-10-06T17:41:49Z Andrew012p 85224 /* Опис и функција */ 5641433 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Безбеден град | градови = [[Скопје]], [[Куманово]], [[Тетово]], [[Охрид]], [[Велес]], [[Кавадарци]], [[Неготино]], [[Демир Капија]] | статус = активна (проширување е во тек) | број_камери = непознато | автоматизација = 1 февруари 2026 | слика = Системот Безбеден град.jpg | опис = Системот „Безбеден град“ | големина_на_слика = 250px }} '''Безбеден град''' (разговорно: '''Сејф сити''' од {{Langx|en|Safe City}}, буквален превод: „безбеден град“) — национален проект на [[Македонија]] за автоматизиран видеонадзор и контрола на [[Сообраќај|сообраќајот]]. Целта на проектот е подобрување на безбедноста на патиштата преку употреба на [[вештачка интелигенција]] и камери за автоматско препознавање на регистарски таблички (АПРТ). Проектот го води [[Министерство за внатрешни работи на Македонија|Министерството за внатрешни работи]] (МВР) во соработка со [[Министерство за правда на Македонија|Министерството за правда]], а неговата цел е со помош на мрежа од камери и сопствена ИТ-инфраструктура да се регистрираат и санкционираат сообраќајни прекршоци. Новата етапа на проектот започнала во октомври 2024 година. Иако првично било планирано казнувањето да започне на почетокот на 2026 година, [[Министерство за внатрешни работи на Македонија|МВР]] официјално го пролонгирал почетокот на изрекување парични казни за 1 февруари 2026 година. Во декември 2025 и јануари 2026 година, системот работел во проширена пробна фаза во која граѓаните добивале само предупредувања со цел учење и прилагодување на новите правила.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.dw.com/mk/sobranieto-dade-zeleno-svetlo-za-bezbeden-grad-kaznuvaneto-startuva-na-1-fevruari/a-75624608|title=„Безбеден град“ доби зелено светло: казнување од 1 февруари|work=Dw|language=mk|archive-url=https://web.archive.org/web/20260828202649/https://www.dw.com/mk/sobranieto-dade-zeleno-svetlo-za-bezbeden-grad-kaznuvaneto-startuva-na-1-fevruari/a-75624608|archive-date=2026-08-28|accessdate=2026-08-28}}</ref> Системот е активен во градовите [[Скопје]], [[Тетово]], [[Куманово]], [[Охрид]], [[Велес]], [[Кавадарци]], [[Неготино]] и [[Демир Капија]], коридорите 8 (автопатска делница [[Автопат А2 (Македонија)|А2]]) и 10 (автопатска делница [[Автопат А1 (Македонија)|А1]]), како и автопатската делница помеѓу селата Горенци и Требеништа, во [[Општина Дебрца]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://porta.mk/svr-ohrid-vo-funkcija-kamerite-na-bezbeden-grad-vo-gorenci-i-trebenishta-naskoro-i-vo-ohrid/|title=СВР Охрид: Во функција камерите на Безбеден град во Горенци и Требеништа, наскоро и во Охрид|last=|date=2026-07-30|work=Порта|language=mk-MK|archive-url=https://web.archive.org/web/20260822221153/https://porta.mk/svr-ohrid-vo-funkcija-kamerite-na-bezbeden-grad-vo-gorenci-i-trebenishta-naskoro-i-vo-ohrid/|archive-date=2026-08-22|accessdate=2026-08-22}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://duma.mk/region/veles-bezbeden-grad-safe-city-od-krajot-na-juli-godinava/|title=Велес – „Безбеден град“ од крајот на јули, годинава|last=|date=2026-02-19|work=Дума|language=mk-MK|accessdate=2026-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20260828202401/https://duma.mk/region/veles-bezbeden-grad-safe-city-od-krajot-na-juli-godinava/|archive-date=2026-08-28}}</ref> Покрај домашните возачи, системот целосно ги опфаќа и возилата со странски [[регистарски таблички]], при што странските возачи што транзитираат или сообраќаат низ земјава исто така подлежат на автоматско регистрирање и наплата на сообраќајните казни (вклучувајќи ги и [[Гранична проверка|проверките]] на [[Граничен премин|граничните премини]]).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.dw.com/mk/bezbeden-grad-sozdade-guzvi-na-tabanovce-stranski-vozaci-plakaat-kazni-za-brzo-vozene/a-78441942|title=„Безбеден град“ создаде километарски гужви на Табановце|work=Dw|language=mk|archive-url=https://web.archive.org/web/20260820134012/https://www.dw.com/mk/bezbeden-grad-sozdade-guzvi-na-tabanovce-stranski-vozaci-plakaat-kazni-za-brzo-vozene/a-78441942|archive-date=2026-08-20|accessdate=2026-08-20|url-status=live}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://meta.mk/stavena-vo-funkcija-aplikacijata-bezbeden-grad-za-stranskite-vozila/|title=Ставена во функција апликацијата „Безбеден град“ за странските возила|work=Мета|language=mk-MK|archive-url=https://web.archive.org/web/20260821131239/https://meta.mk/stavena-vo-funkcija-aplikacijata-bezbeden-grad-za-stranskite-vozila/|archive-date=2026-08-21|accessdate=2026-08-21|url-status=live}}</ref> == Опис и функција == Системот „Безбеден град“ се состои од стотици стационарни камери поставени на главните сообраќајници и крстосници во градовите, како и патролни возила опремени со 360° камери и радар. Системот автоматски ги регистрира следниве прекршоци: * Поминување на црвено светло; * Пречекорување на дозволената брзина; * Истечена важност на сообраќајна дозвола; * Непрописно запирање и паркирање; * Неносење заштитна кацига при управување со [[мотоцикл]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://4news.mk/bezbeden-grad-ke-dobie-nova-funktsija-kamerite-ke-prepoznavaat-mototsiklisti-bez-katsiga/|title=Камерите од системот „Безбеден град“ ќе препознаваат мотоциклисти без кацига|work=4News|date=2026-10-04|accessdate=2026-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20261006173754/https://4news.mk/bezbeden-grad-ke-dobie-nova-funktsija-kamerite-ke-prepoznavaat-mototsiklisti-bez-katsiga/|archive-date=2026-10-06}}</ref> За да се избегнат несакани грешки и престрого казнување, МВР утврдил прагови на толеранција за брзината: до 100 км/ч толеранцијата е 6 км/ч, а над 100 км/ч е 8 км/ч.<ref name="slobodna_evropa">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.slobodnaevropa.mk/a/bezbeden-grad-kazni-kameri-/33634724.html|title=Што ќе казнува „Безбеден град“ од февруари?|work=Радио слободна Европа|date=2026-01-03|accessdate=2026-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20260228131922/https://www.slobodnaevropa.mk/a/bezbeden-grad-kazni-kameri-/33634724.html|archive-date=2026-02-28}}</ref> == Историја и воведување == [[Податотека:Камери од системот Безбеден град.webp|270x270px|мини|Камери снимаат во [[Скопје]]|лево]] Идејата за проектот „Безбеден град“ се појавила уште во 2012 г. при тогашната власт, кога биле установени околу 600 камери во Скопје и во неколку други градови. Првично се тврдело дека тие треба да ги снимаат и сообраќајните прекршоци, но поради недостаток на [[програмска опрема]] за автоматско препознавање на прекршители, камерите долго време ги користеле само разузнавачките служби и правосудството. Дополнително, сојузот на јавниот обвинителски систем ја истражувал тајната набавка на опремата од странска фирма и големите трошоци за одржување (плаќани редовно од државниот буџет).<ref name=":1" /> Подоцна, проектот бил обновен. Во 2023 г., [[Министерство за внатрешни работи на Македонија|МВР]] започнал надградба на „Безбеден град“, со планирање вградување на дополнителни камери — вклучувајќи и на автопатите на Коридорите 8 и 10 — и законски измени што овозможуваат негово работење. Пробниот период започнал на 1 декември 2025 г. во [[Скопје]], [[Тетово]] и [[Куманово]]. Во првите 12 часа биле регистрирани рекордни 65.000 прекршоци, што довело до одлуката за одложување на казнувањето за 1 февруари 2026 г., со цел граѓаните да ја подигнат својата свест. За функционалност на системот биле донесени измени во пет закони, вклучувајќи го Законот за безбедност во сообраќајот и Законот за прекршоци, со што се овозможило цифрениот запис од камерата да биде валиден доказ на суд. == Институционална рамка == Проектот е под директна надлежност на [[Министерство за внатрешни работи на Македонија|МВР]], во соработка со [[Министерство за правда на Македонија|Министерството за правда]].<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.pravda.gov.mk/vest/6825#:~:text=%D0%A1%D0%BE%20%D1%86%D0%B5%D0%BB%20%D0%B4%D0%B0%20%D1%81%D0%B5%20%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B8,%D1%9C%D0%B5%20%D1%98%D0%B0%20%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%20%D0%B1%D1%80%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0%20%D0%B8|title=Проектот „Безбеден град“ е почеток на ефикасност и правда|work=www.pravda.gov.mk|accessdate=2025-12-02|archive-date=2025-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20251211191337/https://www.pravda.gov.mk/vest/6825#:~:text=%D0%A1%D0%BE%20%D1%86%D0%B5%D0%BB%20%D0%B4%D0%B0%20%D1%81%D0%B5%20%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B8,%D1%9C%D0%B5%20%D1%98%D0%B0%20%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%20%D0%B1%D1%80%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0%20%D0%B8|url-status=dead}}</ref> Министерот [[Панче Тошковски]] истакнал дека системот е целосно автоматизиран за да се исклучи можноста за човечка селективност при казнувањето („врски“ или пристрасност). Податоците се чуваат во централен [[опслужувач]] со високо ниво на кибербезбедност. == Технологија и опрема == Основната компонента се фиксираните камери за видеонадзор поставени на столбови и рамки над крстосници, како и на страни по булеварите. Овие високорезолуциски камери се поврзани со главна единица за обработка, каде со помош на програма се обработуваат снимените слики во живо. На пример, МВР најавил дека се поставени камери во [[Скопје]], [[Тетово]] и [[Куманово]], како и на автопатите на Коридорите 8 и 10. Во рамките на проектот се користат и специјализирани мобилни патролни возила. Тие се опремени со 360° [[видеокамера]] и радарни уреди за мерење брзина, со што можат да „ловат“ прекршоци по улиците (особено на места каде што нема фиксирани камери).<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=https://telma.com.mk/2022/02/03/kod-site-tajni-na-proektot-sejf-siti-so/|title=КОД: Сите тајни на проектот Сејф сити|last=|first=|date=2022-02-03|work=Телма|language=mk-MK|accessdate=2025-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20260323234800/https://telma.com.mk/2022/02/03/kod-site-tajni-na-proektot-sejf-siti-so/|archive-date=2026-03-24}}</ref> На овој начин, системот сврзува статичко и динамично снимање: фиксираните камери го опфаќаат целото градско подрачје, а мобилните средства ги контролираат периферните и регионалните патишта. Фиксираните камери со висока резолуција автоматски снимаат прекршоци како брзо возење, минување на црвено светло, и други сообраќајни прекршоци. == Јавни реакции == Повеќето реакции во јавноста се однесувале на дебата за прагот на толеранција и очекуваниот ефект. Поддржувачите на проектот, вклучувајќи и премиерот на Македонија, [[Христијан Мицкоски]], ја поздравиле идејата како начин да се спаси животот на граѓаните и да се зголеми дисциплината во сообраќајот. Министерот [[Панче Тошковски|Тошковски]] потенцирал дека секој прекршок ќе биде санкциониран без разлика дали се случува во градско или во селско подрачје. Од друга страна, дел од поранешните пратеници и сообраќајни стручњаци изразиле загриженост дека системот можел да „лови“ и небитни прекршоци (на пр. 51 км/ч во градско) и предлози за подобро уредување на семафорите (зелени бранови) наместо само казни.<ref name=":1" /> Меѓутоа, премиерот Христијан Мицкоски на 18 јануари 2026 г. изјавил дека дисциплината на возачите е веќе евидентно подобрена и дека бројот на сообраќајни прекршоци на дневно ниво е драстично намален во споредба со почетокот на декември.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://novamakedonija.com.mk/makedonija/gragjanite-go-pochituvaat-bezbeden-grad-pomalku-soobrakjajkji-i-pobezbeden-soobrakjaj-istakna-mickoski/|title=Граѓаните го почитуваат „Безбеден град“|work=Нова Македонија|date=2026-01-18|accessdate=2026-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20260828202219/https://novamakedonija.com.mk/makedonija/gragjanite-go-pochituvaat-bezbeden-grad-pomalku-soobrakjajkji-i-pobezbeden-soobrakjaj-istakna-mickoski/|archive-date=2026-08-28}}</ref> == Поврзано == * [[Министерство за внатрешни работи на Македонија]] * [[Безбедност на патишта]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://mvr.gov.mk/mk-MK/odnosi-so-javnost/novosti Новости | МВР] * [https://safecountry.mvr.gov.mk/login Апликација „Безбеден град“] — странските државјани можат едноставно и директно да добијат информации за сообраќајните прекршоци евидентирани со системот „Безбеден град“, да имаат увид во издадените прекршочни платни налози, како и да ги подмират глобите по електронски пат. [[Категорија:Патен сообраќај во Македонија]] [[Категорија:Министерство за внатрешни работи на Македонија]] [[Категорија:Сообраќајот во Македонија]] 1puvdm67eseu7rihxi7tbm5l1pzo5w5 0 1385461 5641529 5502326 2026-10-06T21:17:19Z Carshalton 30527 /* Надворешни врски */ 5641529 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | playername = Михал Скорас | image = [[Податотека:Lech Poznań football team 2022-07-21 Michał Skóraś.jpg|200px]] | fullname = Михал Кшиштоф Скорас | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|2000|2|15}} | cityofbirth = {{роден во|Јастшембје-Здрој|}} | countryofbirth = [[Полска]] | nationality = {{flagsport|POL}} [[Полска]] | height = {{height|m=1.72}} | position = [[Одбрана (фудбал)|одбрана]], [[Среден ред (фудбал)|среден ред]] | currentclub = {{Fb team Gent}} | clubnumber = 8 | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team GKS Jastrzebie}} | youthyears2 = | youthclubs2 = {{Fb team Lech Poznan}} | years1 = 2017-2022 | caps1 = 22 | goals1 = 4 | clubs1 = {{Fb team Lech Poznan II}} | years2 = 2018-2023 | caps2 = 92 | goals2 = 13 | clubs2 = {{Fb team Lech Poznan}} | years3 = 2018-2019 | caps3 = 27 | goals3 = 1 | clubs3 = →{{симбол2|600px Blu Arancio e Blu.svg}} [[Брук-Бет Термалика Нечеча|Нечеча]] | years4 = 2019 | caps4 = 15 | goals4 = 1 | clubs4 = →{{Fb team Rakow}} | years5 = 2023-2025 | caps5 = 62 | goals5 = 2 | clubs5 = {{Fb team Club Brugge}} | years6 = 2025- | caps6 = 12 | goals6 = 2 | clubs6 = {{Fb team Gent}} | nationalyears1 = 2015-2016 | nationalcaps1 = 7 | nationalgoals1 = 2 | nationalteam1 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 16 години|Полска 16]] | nationalyears2 = 2016-2017 | nationalcaps2 = 10 | nationalgoals2 = 2 | nationalteam2 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 17 години|Полска 17]] | nationalyears3 = 2017-2018 | nationalcaps3 = 5 | nationalgoals3 = 1 | nationalteam3 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 18 години|Полска 18]] | nationalyears4 = 2018 | nationalcaps4 = 6 | nationalgoals4 = 2 | nationalteam4 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 19 години|Полска 19]] | nationalyears5 = 2019 | nationalcaps5 = 10 | nationalgoals5 = 0 | nationalteam5 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 20 години|Полска 20]] | nationalyears6 = 2020-2022 | nationalcaps6 = 10 | nationalgoals6 = 4 | nationalteam6 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 21 години|Полска 21]] | nationalyears7 = 2022- | nationalcaps7 = 13 | nationalgoals7 = 0 | nationalteam7 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска|Полска]] }} '''Михал Кшиштоф Скорас''' (роден на [[15 февруари]] [[2000]], во [[Јастшембје-Здрој]]) — [[Полјаци|полски]] [[фудбалер]], [[Одбрана (фудбал)|играч од одбраната]] или [[Среден ред (фудбал)|средниот ред]] на [[КАА Гент|Гент]] и на [[Фудбалска репрезентација на Полска|полската репрезентација]]. ==Клупска кариера== Кариерата ја започнал во младинскиот тим на [[ГКС Јастшембје]],<ref name=":0">{{Cite web|url=https://sport.tvp.pl/50980147/michal-skoras-wielka-nadzieja-lecha-poznan|title=Kolejna wielka nadzieja Lecha. "Jestem jego wielbicielem"|author=Jakub Ptak|website=sport.tvp.pl|date=2020-11-26|lаnguage=pl|access-date=2020-11-26}}</ref> од каде на многу млада возраст преминал во [[ФК Лех Познањ|Лех Познањ]].<ref name=":0" /> Откако во почетокот играл за вториот тим на Лех, како и на позајмица во екипите на [[Брук-Бет Термалика Нечеча|Нечеча]] и [[ФК Ракув Ченстохова|Ракув Ченстохова]], Скорас се вратил во Лех за кој дебитирал во сезоната 2019-2020. Откако во својата прва сезона забележал само 5 настапи, во следната, тој станал важен играч на клубот играјќи 38 натпревари и постигнувајќи 3 гола. На 20 март 2021 година, Скорас го постигнал својот прв гол за клубот во натпреварот против [[ФК Јагелонија Бјалисток|Јагелонија Бјалисток]].<ref>{{Cite news|title=Debiutancki gol Skórasia dla Lecha w lidze|url=https://www.lechpoznan.pl/aktualnosci,110,debiutancki-gol-skorasia-dla-lecha-w-lidze,37321.html|website=Lech Poznań|date=22 March 2021|access-date=23 March 2021|language=pl}}</ref> Во сезоната 2021-2022, тој го освоил полското првенство со клубот, а во сезоната 2022-2023 (неговата последна со Лех), тој бил дел од тимот кој стигнал до четвртфиналето на [[УЕФА Лига на конференции 2022-2023|Лигата на коференеции]], постигнувајќи притоа 7 гола во натпреварувањето.<ref>{{Cite news|title=Lech Poznań wygrał z Fiorentiną 3:2 w rewanżu, ale odpadł w ćwierćfinale piłkarskiej Ligi Konferencji|url=https://www.pap.pl/aktualnosci/news%2C1563710%2Clech-poznan-wygral-z-fiorentina-32-w-rewanzu-ale-odpadl-w-cwiercfinale|website=[[Polish Press Agency]]|date=20 April 2023|access-date=23 April 2023|language=pl}}</ref> Вкупно во дресот на Лех Познан одиграл 131 натпревар и постигнал 21 гол. На 26 април 2023 година, тој потпишал четиригодишен договор со белгискиот [[ФК Клуб Бриж|Клуб Бриж]],<ref>{{Cite news|title=Michał Skóraś od lipca w Club Brugge KV|url=http://www.90minut.pl/news/325/news3257230-Michal-Skoras-od-lipca-w-Club-Brugge-KV.html|website=90minut.pl|date=26 April 2023|access-date=28 April 2023|language=pl}}</ref> во трансфер вреден 6 милиони евра.<ref>{{cite web |last1=Franosz |first1=Daniel |title=Michał Skóraś trafi do nowego klubu. Wyjawiono kwotę transferu |url=https://kanalsportowy.pl/pilka-nozna/michal-skoras-trafi-do-nowego-klubu |website=kanalsportowy.pl |access-date=6 September 2025 |language=pl |date=5 September 2025 |trans-title=Michał Skóraś will join a new club. The transfer fee has been revealed}}</ref> Приклучувајќи му се на клубот во јули 2023, своето деби го направил на 27 истиот месец, во натпревар од втората квалификациска рунда на [[УЕФА Лига на конференции 2023-2024|Лигата на коференеции]]. Во истото натпреварување, на 14 март 2024, во победата со 3-0 над [[ФК Молде|Молде]] во осминафиналето, Скорас го постигнал својот прв гол во дресот на Клуб Бриж. На крајот од сезоната, со клубот го освоил [[Белгиска Про лига 2024-2025|белгиското првенство]], а во својата втора сезона и [[Фудбалски куп на Белгија 2024-2025|Купот на Белгија]]. На 6 септември 2025 година, Скорас потпишал тригодишен договор со друг белгиски клуб, [[КАА Гент|Гент]], во трансфер вреден околу 3 милиони евра.<ref>{{cite web |last1=Galiński |first1=Tomasz |title=3 miliony euro. Reprezentant Polski zmienił klub w Belgii |url=https://sportowefakty.wp.pl/pilka-nozna/1208214/3-miliony-euro-reprezentant-polski-zmienil-klub-w-belgii |website=sportowefakty.wp.pl |access-date=6 September 2025 |language=pl |date=6 September 2025 |trans-title=€3 million. The Polish international has changed clubs in Belgium.}}</ref> ==Репрезентативна кариера== Скорас ги поминал сите младиснки селекции на Полска од под 16 до под 21 година. На 22 септември 2022 година, дебитирал за [[Фудбалска репрезентација на Полска|сениорската репрезентација]] во натпреварот од [[УЕФА Лига на нации 2022-2023|Лигата на нации]], загубен во [[Варшава]] со 0-2 од {{NazNB|FUrep|NED}}.<ref>{{Cite web|url=https://www.lechpoznan.pl/aktualnosci,2,skoras-z-debiutem-w-reprezentacji-polski,40416.html|title=Skóraś z debiutem w reprezentacji Polski|date=2022-09-22|language=pl|access-date=2022-09-23}}</ref> Во ноември 2022 година, тој бил вклучен од селекторот [[Чеслав Михњевич]] во полскиот состав кој учествувал на [[Светско првенство во фудбал 2022|Светското првенство 2022]] во [[Катар]].<ref>{{Cite web|url=https://pzpn.pl/reprezentacje/reprezentacja-a/aktualnosci/2022-11-10/czeslaw-michniewicz-oglosil-kadre-na-mundial-w-katarze|title=Czesław Michniewicz ogłosił kadrę na mundial w Katarze - Reprezentacja A|website=PZPN|date=10 ноември 2022|language=pl|access-date=10 ноември 2022}}</ref> Две години подоцна, тој исто така, настапил и на [[Европско првенство во фудбал 2024|Европското првенство 2024]] во [[Германија]].<ref>{{cite web |title=Michał Probierz ogłosił kadrę na Euro 2024 |url=https://pzpn.pl/reprezentacje/reprezentacja-a/aktualnosci/2024-06-07/michal-probierz-oglosil-kadre-na-euro-2024 |publisher=[[Polish Football Association]] |access-date=7 June 2024 |language=pl |date=7 June 2024}}</ref> === Хронологија на репрезентативните настапи === {{Репрезентативни настапи|POL||M}} {{Cronopar|22-9-2022|Варшава|POL|0|2|NED|-|УЕФА Лига на нации|2022-2023|Прва фаза|13={{subon|79}}}} {{Cronopar|30-11-2022|Доха|POL|0|2|ARG|-|Светско првенство|2022|Прва фаза|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|24-3-2023|Прага|CZE|3|1|POL|-|Квал. за ЕП|2024|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|27-3-2023|Варшава|POL|1|0|ALB|-|Квал. за ЕП|2024|13={{subon|68}}}} {{Cronopar|16-6-2023|Варшава|POL|1|0|GER|-|Пријателска|13={{subon|17}}}} {{Cronopar|7-9-2023|Варшава|POL|2|0|FRO|-|Квал. за ЕП|2024|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|10-9-2023|Тирана|ALB|2|0|POL|-|Квал. за ЕП|2024|13={{subon|70}}}} {{Cronopar|7-6-2024|Варшава|POL|3|1|UKR|-|Пријателска}} {{Cronopar|25-6-2024|Дортмунд|FRA|1|1|POL|-|Евро|2024|Прва фаза|13={{subon|68}}}} {{Cronopar|9-10-2025|Хожув|POL|1|0|NZL|-|Пријателска|13={{suboff|73}}}} {{Cronopar|12-10-2025|Каунас|LTU|0|2|POL|-|Квал. за СП|2026}} {{Cronopar|14-11-2025|Варшава|POL|1|1|NLD|-|Квал. за СП|2026}} {{Cronopar|17-11-2025|Та Кали|MLT|2|3|POL|-|Квал. за СП|2026}} {{Cronofin|13|0}} ==Титули== ===Клупски=== ==== {{flagsport|POL}} Лех Познан ==== *'''[[Екстракласа]]''' : 1 : 2021-2022 ==== {{flagsport|BEL}} Клуб Бриж ==== *'''[[Белгиска Про лига|Белгиско првенство]]''' : 1 : 2023-2024 *'''[[Фудбалски куп на Белгија|Куп на Белгија]]''' : 1 : 2024-2025 == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Полска |image3= Flag of Poland.svg }} *[https://fbref.com/en/players/5a80aea3/Michal-Skoras Михал Скорас на fbref] *[https://www.transfermarkt.com/michal-skoras/profil/spieler/393565 Михал Скорас на transfermarkt] {{Состав на Полска на СП фудбал 2022}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Скорас, Михал}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Полски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Лех Познањ]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Клуб Бриж]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Гент]] [[Категорија:Родени во 2000 година]] 5ilbpfhcarkjz925s7081342ldfpuwr 10 1389431 5641687 5528438 2026-10-07T09:49:57Z Bjankuloski06 332 /* Употреба */ 5641687 wikitext text/x-wiki {{Потстраница за документација}} Предлошкава е наменета за наведување страница (или страници) од книгата '''''Математички лексикон''''' на Н. Целакоски, В. Целакоска-Јорданова и Е. Целакоска. == Употреба == Вметнете го следново во текстот кајшто сакате да го ставите наводот, и пополнете го едиствениот параметар — бројот на страницата. <pre><ref name="МатЛек">{{МатЛек|страница/ци}}</ref></pre> <includeonly> [[Категорија:Предлошки за наводи за математика]] </includeonly> i8nuchmrce6fenpagr0kawckfhw7asu 0 1402063 5641367 5640865 2026-10-06T15:16:02Z Jtasevski123 69538 /* Наводи */ 5641367 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|name=|image=Lathyrus_niger_(Schwarz-Platterbse)_IMG_7523.JPG|genus=Lathyrus|species=niger|authority=(L.) Bernth.}} '''''Lathyrus niger''''', познат како '''црн граор''', е повеќегодишна мешункаста билка која е родена во [[Европа]]. Неговото вообичаено име се однесува на поцрнувањето на лисјата на растението додека умира. Семето на видот не треба да се меша со јадливиот „црн грашок“, кој е форма на ''[[грашок]]''. Семето од видот ''Lathyrus'' е токсично, содржи ензим кој се меша со синтезата на колаген и ја предизвикува болеста [[латиризам]]. == Опис == ''Lathyrus niger'' е повеќегодишно тревесто растение со краток, дебел, дрвенест [[ризом]]. Има исправени, самоносечки стебла кои растат од 30 до 80 см. Стеблото е обично голо, матно зелено и станува темно кафеаво до црно кога е суво. Листовите се наизменично распоредени со кратки крилести стебла и тесни [[Прилисник|прилисници]]. Листовите се со четири до осум пара тесни елиптични ливчиња со остри врвови, цели рабови и без ластари. Долната страна на листовите е синкаво-зелена. [[Соцветие|Соцветието]] го сочинуваат кратки гроздови, една третина до три пати подолги од листовите, со неколку брановидни стебла покриени со фини, меки влакна. Гроздовите носат од три до десет цветови во пазувите на мали, ефемерни ливчиња. Стеблата се долги 2-3 мм. Цветовите растат од аксилите и често се еднострани. Тие имаат долги стебла со од два до десет црвени цветови, секое од 10 до 16 мм долго, стануваат посини како што стареат. Секој цвет има пет чашки и пет ливчиња и е неправилен. Има десет прашници и еден плодник. Плодот е долга црна мешунка што содржи до осум семиња. Ова растение цвета од мај до јули.<ref name="NatureGate">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.luontoportti.com/suomi/en/kukkakasvit/black-pea|title=Black pea: ''Lathyrus niger''|publisher=NatureGate|accessdate=2013-12-31}}</ref> == Распространетост и живеалиште == ''Lathyrus niger'' е роден во Европа и делови од Азија. Негово типично живеалиште се широколисни шуми, шумски рабови, шумски чистини и ливади.<ref name="NatureGate" /> Во [[Македонија]] расте по работ на шумите и по проретчените шуми на надморска височина до 1400 метри. Видот е познат за Скопска Црна Гора, Китка, Крчин, Дебар, Галичица, Пелистер, Ресен, Прилеп, Мариово, Плачковица, Беласица, Струмица, Кожуф, Гевгелија.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1237-1238}}</ref> == Екологија == Цветовите на ''Lathyrus niger'' се опрашуваат од [[пчели]], а помалите инсекти не се во можност да стигнат до изворот на [[нектар]]. Младите цветови се црвени и ги посетуваат пчели, но кога ќе се опрашат, тие стануваат сини и престануваат да произведуваат нектар, па пчелите одат на друго место. Растението станува црно како што лисјата венеат на крајот од сезоната на растење.<ref name="NatureGate" /> == Наводи == {{наводи}} {{Предлошка:Видови граор во Македонија}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Србија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора на Македонија]] qcw25a0iwwy8f8j928dkk02h02sjyri 0 1402569 5641568 5640033 2026-10-07T06:46:05Z BosaFi 115936 5641568 wikitext text/x-wiki '''Пјер Мартен Реми Оше-Елоа''' (2 октомври 1792 - 6 октомври 1838) — француски фармацевт и [[Ботаника|ботаничар]] роден во Блоа. == Биографија == Своето образование го стекнал во [[Орлеан]], а подоцна и [[Париз|во Париз]]. Почнувајќи од 1817 година, тој управувал со книжарница во Блоа, а во 1820 година и со печатница. Во 1826 година се вратил во Париз како сопственик на печатница. Во 1830 година се преселил во [[Истанбул]] со цел да создаде ''Хербариум на ориентот'' (денешен [[Среден Исток|Блиски Исток]]). Во следните години собирал и проучувал растенија низ [[Мала Азија]], [[Кипар]], [[Грција]], [[Египет]], [[Синајски Полуостров|Синајскиот Полуостров]], [[Хиос]], Кос, [[Сирија]], [[Иран|Персија]], [[Оман]] и др. Соочен од исцрпеност и болест, починал во близина на [[Исфахан]] на 6 октомври 1838 година. Оше-Елоа ги продавал своите колекции на ''Националниот музеј на природонаука'' во Париз, од каде што биле дистрибуирани до разни хербариуми. Неговата книга ''Записи за патувањата на Исток од 1830 до 1838 година'' била објавена по неговата смрт во 1843 година. == Наследство == Името на Оше-Елоа се памети во латинскиот [[Биномна номенклатура|специфичен епитет]] на неколку растенија, како што го избрале голем број негови колеги ботаничари, вклучувајќи:<ref name="RHSLG">{{Наведена книга|title=RHS Latin for Gardeners|url=https://archive.org/details/rhslatinforgarde0000harr|last=Harrison|first=Lorraine|publisher=Mitchell Beazley|year=2012|isbn=978-1845337315|location=United Kingdom}}</ref> * ''[[Ferula aucheri]]'' - [[Boiss.]] * ''[[Iris aucheri]]'' - ([[Baker]]) [[Sealy]] * ''[[Muscari aucheri]]'' - ([[Boiss.]]) [[Baker]] * ''Olea aucheri'' - [[A.Chev.]] ex [[Ehrend.]] (таксономски [[синоним]] за [[Olea europaea subsp. cuspidata|''Olea europaea'' subsp. ''cuspidata'']]) * ''[[Quercus aucheri]]'' - [[Jaub.]] & [[Spach]] * ''[[Rhus aucheri]]'' - [[Boiss.]] == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.bilimtarihi.org/OBA/2005-6-2-4.htm Билим Тарихи, биографија] {{Нормативна контрола}}{{DEFAULTSORT:Оше-Елоа, Пјер Мартин Реми}} [[Категорија:Починати во 1838 година]] [[Категорија:Родени во 1792 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Француски ботаничари]] h9iqvk4yqzqe0eu1jex0v3vlfxh5km5 5641584 5641568 2026-10-07T07:17:53Z BosaFi 115936 5641584 wikitext text/x-wiki '''Пјер Мартен Реми Оше-Елоа''' (2 октомври 1792 - 6 октомври 1838) — француски фармацевт и [[Ботаника|ботаничар]] роден во Блоа. == Биографија == Своето образование го стекнал во [[Орлеан]], а подоцна и [[Париз|во Париз]]. Почнувајќи од 1817 година, тој управувал со книжарница во Блоа, а во 1820 година и со печатница. Во 1826 година се вратил во Париз како сопственик на печатница. Во 1830 година се преселил во [[Истанбул]] со цел да создаде ''Хербариум на ориентот'' (денешен [[Среден Исток|Блиски Исток]]). Во следните години собирал и проучувал растенија низ [[Мала Азија]], [[Кипар]], [[Грција]], [[Египет]], [[Синајски Полуостров|Синајскиот Полуостров]], [[Хиос]], Кос, [[Сирија]], [[Иран|Персија]], [[Оман]] и др. Соочен од исцрпеност и болест, починал во близина на [[Исфахан]] на 6 октомври 1838 година. Оше-Елоа ги продавал своите колекции на ''Националниот музеј на природонаука'' во Париз, од каде што биле дистрибуирани до разни хербариуми. Неговата книга ''Записи за патувањата на Исток од 1830 до 1838 година'' била објавена по неговата смрт во 1843 година. {{botanist|Aucher}} == Наследство == Името на Оше-Елоа се памети во латинскиот [[Биномна номенклатура|специфичен епитет]] на неколку растенија, како што го избрале голем број негови колеги ботаничари, вклучувајќи:<ref name="RHSLG">{{Наведена книга|title=RHS Latin for Gardeners|url=https://archive.org/details/rhslatinforgarde0000harr|last=Harrison|first=Lorraine|publisher=Mitchell Beazley|year=2012|isbn=978-1845337315|location=United Kingdom}}</ref> * ''[[Ferula aucheri]]'' - [[Boiss.]] * ''[[Iris aucheri]]'' - ([[Baker]]) [[Sealy]] * ''[[Muscari aucheri]]'' - ([[Boiss.]]) [[Baker]] * ''Olea aucheri'' - [[A.Chev.]] ex [[Ehrend.]] (таксономски [[синоним]] за [[Olea europaea subsp. cuspidata|''Olea europaea'' subsp. ''cuspidata'']]) * ''[[Quercus aucheri]]'' - [[Jaub.]] & [[Spach]] * ''[[Rhus aucheri]]'' - [[Boiss.]] == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.bilimtarihi.org/OBA/2005-6-2-4.htm Билим Тарихи, биографија] {{Нормативна контрола}}{{DEFAULTSORT:Оше-Елоа, Пјер Мартин Реми}} [[Категорија:Починати во 1838 година]] [[Категорија:Родени во 1792 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Француски ботаничари]] op32ynks42l8kf3l9wx5zn8ias9h9w1 0 1402587 5641569 5626695 2026-10-07T06:49:37Z BosaFi 115936 5641569 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Научник|name=Корнелис Ругиер Вилем Карел ван Алдерверелт ван Розенбург|native_name=|native_name_lang=|image=Cornelis Rugier Willem Karel van Alderwerelt van Rosenburgh portrait.png|image_size=|alt=|caption=|birth_name=|birth_date={{birth date|df=yes|1863|12|23}}|birth_place=Јава|death_date={{death date and age|df=yes|1936|03|01|1863|12|23}}|death_place=Хаг|death_cause=|resting place=|resting place coordinates=|other_names=|fields=Ботаника|workplaces=|patrons=|alma_mater=|thesis_title=|thesis_url=|thesis_year=|doctoral_advisor=|academic_advisors=|doctoral_students=|notable_students=|known_for=Ботаничка таксономија|awards=|author_abbrev_bot=Alderw, v.A.v.R.|author_abbrev_zoo=}}'''Корнелис Ругиер Вилем Карел ван Алдерверелт ван Розенбург''' ([[Јава|остров Јава]], 23 декември 1863 - [[Хаг]], 1 март 1936) бил холандски [[Ботаника|ботаничар]].{{botanist|Alderw.|inline=yes}}Многу постари текстови ја користат авторската кратенка '''v.A.v.R.''' == Дела == * ''Malayan ferns''. 1908 * ''Malayan fern allies. Handbook to the determination of the fern allies of the Malayan islands (incl. those of the Malay peninsula, the Philippines and New Guinea).'' – Batavia: Department of Agriculture, Industry and Commerce Netherlands India, 1915. Disponible en téléchargement (Première édition : 1908), Supplément en 1917). * ''Malayan ferns and fern allies''. 1917. * ''New and Interesting Malayan Ferns''. A series of papers, published in the ''Bulletin du Départmente de l'Agriculture aux Indes Néerlandaises'' and the ''Bulletin du Jardin de Botanique Buitenzorg'': ** ''New or interesting Malayan ferns.'' Bull. Dept. Agric. Indes Néerlandaises. 18: 1–28. 1908. ** ''New or interesting Malayan ferns 2.'' Bull. Dept. Agric. Indes Néerlandaises. 21: 1–9. 1908. ** ''New or interesting Malayan ferns 3.'' Bull. Jard. Bot. {{Дословно|Buit}}. II, 1: 1–29. 1911. ** ''New or interesting Malayan ferns 4.'' Bull. Jard. Bot. {{Дословно|Buit}}. II, 7: 1–41. 1912. ** ''New or interesting Malayan ferns 5.'' Bull. Jard. Bot. {{Дословно|Buit}}. II, 11: 1–38. 1913. ** ''New or interesting Malayan ferns 6.'' Bull. Jard. Bot. {{Дословно|Buit}}. II, 16: 1–60. 1914. ** ''New or interesting Malayan ferns 7.'' Bull. Jard. Bot. {{Дословно|Buit}}. II, 20: 1–28. 1915. ** ''New or interesting Malayan ferns 8.'' Bull. Jard. Bot. {{Дословно|Buit}}. II, 23: 1–27. 1916. ** ''New or interesting Malayan ferns 9.'' Bull. Jard. Bot. {{Дословно|Buit}}. II, 24: 1–8. 1917. ** ''New or interesting Malayan ferns 10.'' Bull. Jard. Bot. {{Дословно|Buit}}. II, 28: 1–66. 1918. ** ''New or interesting Malayan ferns 11.'' Bull. Jard. Bot. {{Дословно|Buit}}. III, 2: 129–186. 1920. ** ''New or interesting Malayan ferns 12.'' Bull. Jard. Bot. {{Дословно|Buit}}. III, 5: 179–246. 1922–1923. == Наводи == {{Наводи}}{{Нормативна контрола}}{{DEFAULTSORT:Алдерверелт ван Розенбург, Корнелис Ругиер Вилем Карел ван }} [[Категорија:Починати во 1936 година]] [[Категорија:Родени во 1863 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Холандски ботаничари]] ag095qpjp0583v3tlvgyx5i30c6rein 4 1402664 5641611 5641240 2026-10-07T07:33:17Z Jtasevski123 69538 5641611 wikitext text/x-wiki Список на учесници и нивните придонеси од [[Википедија:Викикамп Охрид|Викикампот Охрид 2026]] {| class="wikitable" | align="center" style="background:#7CB9E8; font-size: 90%;text-align=center; color:black;"|'''Бр.''' | align="center" style="background:#7CB9E8; font-size: 90%;text-align=center; color:black;"|'''Корисничко име''' | align="center" style="background:#7CB9E8; font-size: 90%;text-align=center; color:black;"|'''Статии''' | align="center" style="background:#7CB9E8; font-size: 90%;text-align=center; color:black;"|'''Статус на статија <br>(Н/П)''' |- | colspan="14" style="text-align: center; text-indent: 30px;"|'''Учесници на Викикамп 2026''' |- | 1 | [[Корисник:Antonijaa.2012|Antonijaa.2012]] | # [[ Карло Алиони]] # [[Даниел И. Акселрод]] # [[Лоренс Баас Бекинг]] # [[Нина Августиновна Адолф]] # [[Јасухико Асахина]] # [[Аскел Лове]] # [[Лусил Алорџ]] # [[Едвард Александар Њуел Арбер]] # [[Вилијам Арчер (архитект)]] # [[Артур Хју Гарфит Алстон]] # [[Лерој Абрамс]] # [[Беатрис Армари ]] # [[Анџелика М. Арамбари]] # [[Паул Фридрих Август Ашерсон]] # [[Џефри Клаф Ајнсворт]] # [[Фердинанд Кристијан Густав Арнолд]] # [[Вернон Ахмадџијан]] # [[Џон Акеројд]] # [[Габриел Арно]] # [[Вејн П. Армстронг]] # [[Дајана Маргарет Напер]] # [[Сергеј Навашин]] # [[Јохан Петер Фалк]] # [[Сибил Форд]] # [[Кери Форд]] # [[Адриен Рене Франше]] # [[Вилијам Даглас Френсис]] # [[Емануел фон Фридрихстал]] # [[Александра Гамајунова]] # [[Џорџ Гарднер (ботаничар)]] # [[Џон Рослин Гарнет]] # [[Ахмад Гахреман]] # [[Карл Андреас Гејер]] # [[Верн Грант]] # [[Жан-Жак де Гранвил]] # [[Август Гремли]] # [[Ирина Грудзинскаја]] # [[Џастин Гудо]] # [[Рафаел Говарц]] # [[Пол Гуре]] # [[Антон Хартингер]] # [[Флоренс Хеџис]] # [[Ернст Халиер]] # [[Жан Антоан Артур Грис]] # [[Питер Хартинг]] | Н |- | 2 | [[Корисник:Tamara.B.2012|Tamara.B.2012]] | # [[Карл Адолф Агард]] # [[Фернандо Алтамирано]] # [[Тимоти Филд Ален]] # [[Карло Лучијано Алесио]] # [[Сидни Френсис Ешби]] # [[Џејмс Дејвид Акерман]] # [[Кларк Абел]] # [[Џон Ерол Чандос Абердин]] # [[Роберт Стивен Адамсон]] # [[Рудолф Адерхолд]] # [[Казимир Арвет-Тувет]] # [[Франческо Ардисоне ]] # [[Едмунд Тирел Артис]] # [[Фредерик-Луј Аламанд]] # [[Талита Фонтура Алвес]] # [[Франциско Фреире Алемао]] # [[Џејмс Едвард Тирни Ејчисон]] # [[Ида Аугуста Келер]] # [[Хенри Бејнс]] # [[Вело Јаска]] # [[Џон Џорџ Џек]] # [[Вилијам Џек (ботаничар)]] # [[Алберт Брус Џексон]] # [[Бенџамин Дејдон Џексон]] # [[Џорџ Џексон]] # [[Рејмонд Карл Џексон]] # [[Максвел Ралф Џејкобс]] # [[Сари Вилфрид Лоренс Џејкобс]] # [[Јенс Питер Јакобсен]] # [[Ејми Жакот Гилармод]] # [[Виктор Жакмон]] # [[Анри Антоан Жак]] # [[Јозеф Франц фон Жакен]] # [[Францишек Каменски]] # [[Лино Вакари]] # [[Јено Вадаш]] | Н |- | 3 | [[Корисник:Filip GIMNAZIJA|Filip GIMNAZIJA]] | # [[Ото Апел]] # [[Џумат Хаџи Адам]] # [[Патриша Берјак]] # [[Франциско Бернис]] # [[Ото Карл Берг]] # [[Расел Линдзи Барет]] # [[Фридрих Готлиб Бартлинг]] # [[Хајнрих Карл Бејрих]] # [[Конрад Бекхаус]] # [[Жак Филип Мартин Селс]] # [[Франсис А. Бартлет]] # [[Џејмс Дон]] # [[Мигел Колмеиро Пенидо]] # [[Орацио Комес]] # [[Дејвид А. Броди]] # [[Емил Бешерел]] # [[Ернст Беси]] # [[Сајмон Бинендајк]] # [[Елеонор Мерион Бенет]] # [[Пер Карл Хјалмар Дусен]] # [[Мајлс Џозеф Беркли]] | Н |- | 4 | [[Корисник:Mito999|Mito999]] | # [[Александар Андерсон (ботаничар)]] # [[Честер А. Арнолд]] # [[Гетулио Агостини]] # [[Јулиус Леополд Едуард Аве-Лалеман]] # [[Јохан Ангстрем]] # [[Хенри Кренк Ендрус]] # [[Едмунд Гилберт Бејкер]] # [[Теодор Фридрих Јулиус Басинер]] # [[Ноел Бидл]] # [[Сара Марта Бејкер]] # [[Ричард Томас Бејкер]] # [[Џовани Антонио Батара]] # [[Хенри Чарлтон Бастијан]] # [[Ричард Бејтман]] # [[Рандал Џејмс Баер]] # [[Жил Еме Батандие]] # [[Турхан Бајтоп]] # [[Андрес Барберо]] # [[Фредерик Батај]] # [[Луис Кејлеб Бек]] # [[Карлтон Рој Бол]] # [[Џовани Батиста Балбис]] | Н |- | 5 | [[Корисник:Izabelaa pesovaa|Izabelaa pesovaa]] | # [[Жил Аман]] # [[Феликс де Асара]] # [[Урбен Одибер]] # [[Џозеф Себин]] # [[Стенли А. Кејн]] # [[Џон Дру Салмон ]] # [[Херберт Л. Едлин]] # [[Инес Састре де Хесус]] # [[Иса Дегенер ]] # [[ Камило Сбарбаро]] # [[Валериј Талиев]] # [[Луј Антоан Франсоа Бајлон]] # [[Џејкоб Витман Бејли]] # [[Вилијам Џејмс Бил]] # [[Мило Самуел Бејкер]] # [[Џенис Ц. Битли]] # [[Елиз Каролин Бомер]] # [[Вилијам Бракенриџ]] # [[Доналд Фредерик Блексел]] # [[Сабин Бертело]] # [[Денис Јуџин Бридлав]] # [[Ориол де Болос]] # [[Аксел Гудбранд Блит]] | Н |- | 6 | [[Корисник:Doni12345|Doni12345]] | # [[Маргарет Бирн]] # [[Џејмс В. Бинг]] # [[Робер ди Буисон]] # [[Рихард Битнер]] # [[Валтер Карл Ото Бусе]] # [[Макс Бурет]] # [[Емил Бурна]] # [[Хуго Баум]] # [[Жан Бовери]] # [[Дау Бакстер]] # [[Андреј Бекетов]] # [[Доминго Бело и Еспиноза]] # [[Александру Борза]] # [[Жан Луј Емил Будие]] # [[Џорџ Симондс Булгер]] # [[Т. Ф. Бурдилон]] # [[Ибер Бурдо]] # [[Фредерик Орпен Бауер]] # [[Клас Бјеркандер]] # [[Џулио Камус]] # [[Жак Камбесед]] # [[Едвин Чил]] # [[Бари Џон Кон]] # [[Тригве Браруд]] # [[Ричард Бредли]] # [[Езра Брејнерд]] # [[Август Бренд]] # [[Мари Катрин Брендџи]] # [[Таунсенд Стит Брендџи]] # [[Мари Максим Корни]] # [[Винченцо де Чезати]] # [[Вилијам Арнолд Бромфилд]] # [[Кристијан Казимир Бритингер]] # [[Хенри Вилијам Бристоу]] | Н |- | 7 | [[Корисник:Alekdone|Alekdone]] | # [[Николас Лоренс Бурман]] # [[Јоханес Бурман]] # [[Марк Бургман]] # [[Алан Бурџис]] # [[Питер Бар (раководител на градинa)]] # [[Шрипад Нарајан Агаше]] # [[Бјаџо Барталини]] # [[Стенли Тачер Блејк]] # [[Френк Елис Бојнтон]] # [[Феличе Касоне]] # [[Ајра Водел Клоки]] # [[Џон Џорџ Чемпион]] # [[Вилијам Бурк]] # [[Беван Бурчел]] # [[Алберт Фредерик Хендрик Буининг]] # [[Фридрих Александар Бухзе]] # [[Адам Бадл]] # [[Самуел Ботсфорд Бакли]] # [[Пјер-Жозеф Букоз]] # [[Франц Георг Филип Бухенау]] # [[Ладислав Франтишек Челаковски]] # [[Артур Бертрам Корт]] # [[Џон Ф. Коуел]] # [[Елизабет Џил Каули]] # [[Алберт Готфрид Дитрих]] # [[Емил Дејрол]] # [[Доминик Клос]] # [[Џовани Занардини]] # [[Густав Адолф Цванцигер]] # [[Силвија Зенари]] | Н |- | 8 | [[Корисник:Anjadonevska|Anjadonevska]] | # [[Егил Бардсет]] # [[Хулијан Акуња Гале]] # [[Ајмар Чарлс д'Алеизет]] # [[Нелида Марија Басигалупо]] # [[Римо Бачигалупи]] # [[Робин Мери Баркер]] # [[Маријано де ла Барсена]] # [[Морис Бели]] # [[Џон Џозеф Бенет]] # [[Лудвиг Бенџамин]] # [[Ајрин Бејкер]] # [[Жан-Батист Барла]] # [[Рола Кент Бити]] # [[Густав Бовер]] # [[Алан Блек]] # [[Џон Бјус]] # [[Јан Јуст Бос]] # [[Нина Флој Брејслин]] # [[Александар Курт Браде]] # [[Цај Ситао]] # [[Ралф Ерскин Клиланд]] # [[Херман Крист]] # [[Анри Шермезон]] # [[Џенифер Ан Чапил]] # [[Вилијам Бриџ Кук]] # [[Лин Г. Кук]] # [[Карл Кристенсен]] # [[Шарл Кокерел]] # [[Стивен Ерл Клемантс]] # [[Вера Чаподи]] # [[Семјуел Кертис]] | Н |- | 9 | [[Корисник: Tomica Radovanovskii|Tomica Radovanovskii]] | # [[Август Бач]] # [[Пол Бергон]] # [[Лоис Брако]] # [[Јоаким Брем]] # [[Карел Цејп]] # [[Џејмс Александар Бруер]] # [[Мајкл О. Дилон]] # [[Леополд Дипел]] # [[Андреј Ерст]] # [[Алберт Грунов]] # [[Јулиус Гронтвед]] | Н |- | 10 | [[Корисник:Kirca 08|Kirca 08]] | # [[Аверил Мод Ботомли]] # [[Едвин Џон Батлер]] # [[Роџер Чарлс Каролин]] # [[Луис Себаљос и Фернандес де Кордоба]] # [[Ладислав Јозеф Челаковски]] # [[Џозеф Карсон (фармацевт)]] # [[Ели-Абел Кариер]] # [[Натаниел Кантли]] # [[Јенс Клаузен]] # [[Џон Маквин Кован]] # [[Хајнрих Јохан Непомук фон Кранц]] # [[Питер Вогелиус Дејнбол]] # [[Емил Депланш]] # [[Дејвид Ф. Катлер]] | Н |- | 11 | [[Корисник:Филип Дамески Дрен|Филип Дамески Дрен]] | # [[Ендру Џон Скот]] # [[Леополд Квел]] # [[Жан Рене Констан Куа]] # [[Јакоб Корнелис Матие Радермахер]] # [[Роберт Алмер Харпер]] # [[Рудолф Рајман]] # [[Ричард Канингем]] # [[Израел Рајхерт]] # [[Пјер Огистен Данжер]] # [[Кристијан Хајнрих Пандер]] # [[Вилијам Патерсон]] # [[Пол Греам Вилсон]] # [[Едвин Блејк Пејсон]] # [[Пит де Јонг]] | Н |- | 12 | [[Корисник:MilaFKliment|MilaFKliment]] | # [[Едвард Џонстон Александар]] # [[Џералдин А. Ален]] # [[Марселеин Русарио Алмеида]] # [[Адолф Алфан]] # [[Нета Елизабет Греј]] # [[Франц Јозеф Ниденцу]] # [[Паул Херман Вилхелм Тауберт]] # [[Рудолф Шефер]] # [[Вилхелм Филип Шимпер]] # [[Вилхелм Фридрих Карвински фон Карвин]] | Н |- | 13 | [[Корисник:XavieraMars|XavieraMars]] | # [[Гонтран Амел]] # [[Георг Волфганг Франц Панцер]] # [[Ралф Хофман]] # [[Вернер Раух]] # [[Роберт Браун (новозеландски ботаничар)]] | Н |- | 14 | [[Корисник:Sterjovski Hristo|Sterjovski Hristo]] | # [[Ира Ноел Габриелсон]] # [[Алберт Гајард]] # [[Шарл Гајардо]] # [[Хелмут Гамс]] # [[Халија Ибрахим]] # [[Ејштајн Паше]] # [[Том Петч]] # [[Артур Едвард Вејд]] | Н |- | 15 | [[Корисник:Erikatrpeska|Erikatrpeska]] | # [[Пјер Мартин Реми Ошер-Елој]] # [[Корнелис Ругиер Вилем Карел ван Алдерверелт ван Розенбург]] # [[Џејмс Вотсон Робинс]] # [[Висенте Сервантес]] # [[Томас Џонатан Бурил]] # [[Анри Касини]] # [[Алфред Шаберт]] # [[Гај Н. Колинс]] # [[ Дејвид Стотон Конант]] # [[Мартин Чик]] # [[Луиџи Алојзиус Кола]] # [[Ван-Чун Ченг]] # [[Хенри Шумејкер Конард]] # [[Денис Е. Дежардин]] # [[Честер Дјуи]] # [[Ернеста Ди Капуа]] # [[Даки Јорданов]] # [[Паул Дител]] # [[Вилард Вебстер Еглестон]] # [[Дајан Едвардс]] # [[Саломон Дрејер]] # [[Емил Дукло]] # [[Алфред Ернст]] # [[Жан Дибовски]] # [[Родриго Ескобар]] # [[GCK Данстервил]] # [[Јан Фредерик Гроновиус]] # [[Густав Карл Гиргенсон]] # [[Хенри Гроувс (ботаничар)]] # [[Роберт Џејмс Даглас Греам]] # [[Теодор Хартиг]] # [[Густав Хеги]] # [[А. А. Хендерсон]] # [[Вилијам Х. Харис (ботаничар)]] # [[Гвен Харден]] | Н |- | 16 | [[Корисник:Andrej Simjanov|Andrej Simjanov]] | # [[Арон Аронсон]] # [[Антон Аусердорфер]] # [[Карл Фридрих Вилхелм Валрот]] # [[Вилхелм Герхард Валперс]] # [[Имануел Лев]] # [[Хју Илтис]] # [[Ира Шрајбер Нелсон]] # [[Ирвинг Видмер Бејли]] # [[Дуан Исели]] # [[Јоланде Далпе]] # [[Дејвид А. Кит]] # [[ Густав Адолф Хуго Далштет]] # [[ Џејмс Едгар Денди]] # [[Пол Огист Дангај]] # [[ Вилијам Фримен Даниел]] # [[ Пјер Дансеро]] # [[ Карл Лебрехт Удо Дамер]] # [[Бенедиктус Хубертус Дансер]] # [[Џон М. Дарби]] # [[Вилијам Дарлингтон]] # [[Самуел Тејлор Дарлинг]] # [[ Карл Хајнрих Бергиус]] # [[Кен Хил (ботаничар)]] # [[Томас Хенри Кирни]] # [[Вилијам Х. Китинг]] # [[Карл фон Кајслер]] # [[ Роналд Вилијам Џон Киј]] # [[Огист Татон ]] | Н |- | 17 | [[Корисник:GorjanaPestaloci|GorjanaPestaloci]] | # [[Август Хенинг Вајмарк]] # [[ Чарлс Луис Андерсон]] # [[Карл Рајнхолд Салберг]] # [[ Димитрие Бранџа]] # [[Чарлс Џон Бренд]] # [[Пол Едвард Бери ]] # [[Чарлс Лусиен де Берман]] # [[Марсел Бон]] # [[Александар Боро]] # [[Морис А.Ф. Брајстрофер]] # [[Клод Виктор де Боасие]] # [[Роберт Луис Дреслер]] # [[Јунас Карлсон Дријандер]] # [[Џон Алан Еликс]] | Н |- | 18 | [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]] | # [[Роберт Шо Еган]] #[[Хенри Бике]] #[[Амос Итон]] #[[Џоан Криб]] #[[Б. Л. Барт]] #[[Франц Буксбаум]] #[[Едвин Бантинг Бартрам]] #[[Алфред Вилијам Бенет]] #[[Роберт Џон Бејтс]] #[[Коу Финч Остин]] #[[Хенри Натаниел Ендрјус]] | Н |- | 19 | [[Корисник:Stojnaa|Stojnaa]] | # [[Жан Башело Ла Пиле ]] # [[Јан Комелин]] | Н |- | 20 | [[Корисник:Natasa Stardelova|Natasa Stardelova]] | # [[Елизабет Вилер]] # [[Шарлот Џорџија Наст]] | Н |- | 21 | [[Корисник:Aleksandra.Shundovski|Aleksandra.Shundovski]] | # [[Ајлмер Бурк Ламберт]] # [[Себастјен Рене Ленорман]] # [[Емануел Лие]] # [[Мартин Лихтенштајн]] | Н |- |} 2zoodbwlp2wotc26zspvkl83gm5cyvm 5641723 5641611 2026-10-07T10:25:09Z Jtasevski123 69538 5641723 wikitext text/x-wiki Список на учесници и нивните придонеси од [[Википедија:Викикамп Охрид|Викикампот Охрид 2026]] {| class="wikitable" | align="center" style="background:#7CB9E8; font-size: 90%;text-align=center; color:black;"|'''Бр.''' | align="center" style="background:#7CB9E8; font-size: 90%;text-align=center; color:black;"|'''Корисничко име''' | align="center" style="background:#7CB9E8; font-size: 90%;text-align=center; color:black;"|'''Статии''' | align="center" style="background:#7CB9E8; font-size: 90%;text-align=center; color:black;"|'''Статус на статија <br>(Н/П)''' |- | colspan="14" style="text-align: center; text-indent: 30px;"|'''Учесници на Викикамп 2026''' |- | 1 | [[Корисник:Antonijaa.2012|Antonijaa.2012]] | # [[ Карло Алиони]] # [[Даниел И. Акселрод]] # [[Лоренс Баас Бекинг]] # [[Нина Августиновна Адолф]] # [[Јасухико Асахина]] # [[Аскел Лове]] # [[Лусил Алорџ]] # [[Едвард Александар Њуел Арбер]] # [[Вилијам Арчер (архитект)]] # [[Артур Хју Гарфит Алстон]] # [[Лерој Абрамс]] # [[Беатрис Армари ]] # [[Анџелика М. Арамбари]] # [[Паул Фридрих Август Ашерсон]] # [[Џефри Клаф Ајнсворт]] # [[Фердинанд Кристијан Густав Арнолд]] # [[Вернон Ахмадџијан]] # [[Џон Акеројд]] # [[Габриел Арно]] # [[Вејн П. Армстронг]] # [[Дајана Маргарет Напер]] # [[Сергеј Навашин]] # [[Јохан Петер Фалк]] # [[Сибил Форд]] # [[Кери Форд]] # [[Адриен Рене Франше]] # [[Вилијам Даглас Френсис]] # [[Емануел фон Фридрихстал]] # [[Александра Гамајунова]] # [[Џорџ Гарднер (ботаничар)]] # [[Џон Рослин Гарнет]] # [[Ахмад Гахреман]] # [[Карл Андреас Гејер]] # [[Верн Грант]] # [[Жан-Жак де Гранвил]] # [[Август Гремли]] # [[Ирина Грудзинскаја]] # [[Џастин Гудо]] # [[Рафаел Говарц]] # [[Пол Гуре]] # [[Антон Хартингер]] # [[Флоренс Хеџис]] # [[Ернст Халиер]] # [[Жан Антоан Артур Грис]] # [[Питер Хартинг]] | Н |- | 2 | [[Корисник:Tamara.B.2012|Tamara.B.2012]] | # [[Карл Адолф Агард]] # [[Фернандо Алтамирано]] # [[Тимоти Филд Ален]] # [[Карло Лучијано Алесио]] # [[Сидни Френсис Ешби]] # [[Џејмс Дејвид Акерман]] # [[Кларк Абел]] # [[Џон Ерол Чандос Абердин]] # [[Роберт Стивен Адамсон]] # [[Рудолф Адерхолд]] # [[Казимир Арвет-Тувет]] # [[Франческо Ардисоне ]] # [[Едмунд Тирел Артис]] # [[Фредерик-Луј Аламанд]] # [[Талита Фонтура Алвес]] # [[Франциско Фреире Алемао]] # [[Џејмс Едвард Тирни Ејчисон]] # [[Ида Аугуста Келер]] # [[Хенри Бејнс]] # [[Вело Јаска]] # [[Џон Џорџ Џек]] # [[Вилијам Џек (ботаничар)]] # [[Алберт Брус Џексон]] # [[Бенџамин Дејдон Џексон]] # [[Џорџ Џексон]] # [[Рејмонд Карл Џексон]] # [[Максвел Ралф Џејкобс]] # [[Сари Вилфрид Лоренс Џејкобс]] # [[Јенс Питер Јакобсен]] # [[Ејми Жакот Гилармод]] # [[Виктор Жакмон]] # [[Анри Антоан Жак]] # [[Јозеф Франц фон Жакен]] # [[Францишек Каменски]] # [[Лино Вакари]] # [[Јено Вадаш]] | Н |- | 3 | [[Корисник:Filip GIMNAZIJA|Filip GIMNAZIJA]] | # [[Ото Апел]] # [[Џумат Хаџи Адам]] # [[Патриша Берјак]] # [[Франциско Бернис]] # [[Ото Карл Берг]] # [[Расел Линдзи Барет]] # [[Фридрих Готлиб Бартлинг]] # [[Хајнрих Карл Бејрих]] # [[Конрад Бекхаус]] # [[Жак Филип Мартин Селс]] # [[Франсис А. Бартлет]] # [[Џејмс Дон]] # [[Мигел Колмеиро Пенидо]] # [[Орацио Комес]] # [[Дејвид А. Броди]] # [[Емил Бешерел]] # [[Ернст Беси]] # [[Сајмон Бинендајк]] # [[Елеонор Мерион Бенет]] # [[Пер Карл Хјалмар Дусен]] # [[Мајлс Џозеф Беркли]] | Н |- | 4 | [[Корисник:Mito999|Mito999]] | # [[Александар Андерсон (ботаничар)]] # [[Честер А. Арнолд]] # [[Гетулио Агостини]] # [[Јулиус Леополд Едуард Аве-Лалеман]] # [[Јохан Ангстрем]] # [[Хенри Кренк Ендрус]] # [[Едмунд Гилберт Бејкер]] # [[Теодор Фридрих Јулиус Басинер]] # [[Ноел Бидл]] # [[Сара Марта Бејкер]] # [[Ричард Томас Бејкер]] # [[Џовани Антонио Батара]] # [[Хенри Чарлтон Бастијан]] # [[Ричард Бејтман]] # [[Рандал Џејмс Баер]] # [[Жил Еме Батандие]] # [[Турхан Бајтоп]] # [[Андрес Барберо]] # [[Фредерик Батај]] # [[Луис Кејлеб Бек]] # [[Карлтон Рој Бол]] # [[Џовани Батиста Балбис]] | Н |- | 5 | [[Корисник:Izabelaa pesovaa|Izabelaa pesovaa]] | # [[Жил Аман]] # [[Феликс де Асара]] # [[Урбен Одибер]] # [[Џозеф Себин]] # [[Стенли А. Кејн]] # [[Џон Дру Салмон ]] # [[Херберт Л. Едлин]] # [[Инес Састре де Хесус]] # [[Иса Дегенер ]] # [[ Камило Сбарбаро]] # [[Валериј Талиев]] # [[Луј Антоан Франсоа Бајлон]] # [[Џејкоб Витман Бејли]] # [[Вилијам Џејмс Бил]] # [[Мило Самуел Бејкер]] # [[Џенис Ц. Битли]] # [[Елиз Каролин Бомер]] # [[Вилијам Бракенриџ]] # [[Доналд Фредерик Блексел]] # [[Сабин Бертело]] # [[Денис Јуџин Бридлав]] # [[Ориол де Болос]] # [[Аксел Гудбранд Блит]] | Н |- | 6 | [[Корисник:Doni12345|Doni12345]] | # [[Маргарет Бирн]] # [[Џејмс В. Бинг]] # [[Робер ди Буисон]] # [[Рихард Битнер]] # [[Валтер Карл Ото Бусе]] # [[Макс Бурет]] # [[Емил Бурна]] # [[Хуго Баум]] # [[Жан Бовери]] # [[Дау Бакстер]] # [[Андреј Бекетов]] # [[Доминго Бело и Еспиноза]] # [[Александру Борза]] # [[Жан Луј Емил Будие]] # [[Џорџ Симондс Булгер]] # [[Т. Ф. Бурдилон]] # [[Ибер Бурдо]] # [[Фредерик Орпен Бауер]] # [[Клас Бјеркандер]] # [[Џулио Камус]] # [[Жак Камбесед]] # [[Едвин Чил]] # [[Бари Џон Кон]] # [[Тригве Браруд]] # [[Ричард Бредли]] # [[Езра Брејнерд]] # [[Август Бренд]] # [[Мари Катрин Брендџи]] # [[Таунсенд Стит Брендџи]] # [[Мари Максим Корни]] # [[Винченцо де Чезати]] # [[Вилијам Арнолд Бромфилд]] # [[Кристијан Казимир Бритингер]] # [[Хенри Вилијам Бристоу]] | Н |- | 7 | [[Корисник:Alekdone|Alekdone]] | # [[Николас Лоренс Бурман]] # [[Јоханес Бурман]] # [[Марк Бургман]] # [[Алан Бурџис]] # [[Питер Бар (раководител на градинa)]] # [[Шрипад Нарајан Агаше]] # [[Бјаџо Барталини]] # [[Стенли Тачер Блејк]] # [[Френк Елис Бојнтон]] # [[Феличе Касоне]] # [[Ајра Водел Клоки]] # [[Џон Џорџ Чемпион]] # [[Вилијам Бурк]] # [[Беван Бурчел]] # [[Алберт Фредерик Хендрик Буининг]] # [[Фридрих Александар Бухзе]] # [[Адам Бадл]] # [[Самуел Ботсфорд Бакли]] # [[Пјер-Жозеф Букоз]] # [[Франц Георг Филип Бухенау]] # [[Ладислав Франтишек Челаковски]] # [[Артур Бертрам Корт]] # [[Џон Ф. Коуел]] # [[Елизабет Џил Каули]] # [[Алберт Готфрид Дитрих]] # [[Емил Дејрол]] # [[Доминик Клос]] # [[Џовани Занардини]] # [[Густав Адолф Цванцигер]] # [[Силвија Зенари]] | Н |- | 8 | [[Корисник:Anjadonevska|Anjadonevska]] | # [[Егил Бардсет]] # [[Хулијан Акуња Гале]] # [[Ајмар Чарлс д'Алеизет]] # [[Нелида Марија Басигалупо]] # [[Римо Бачигалупи]] # [[Робин Мери Баркер]] # [[Маријано де ла Барсена]] # [[Морис Бели]] # [[Џон Џозеф Бенет]] # [[Лудвиг Бенџамин]] # [[Ајрин Бејкер]] # [[Жан-Батист Барла]] # [[Рола Кент Бити]] # [[Густав Бовер]] # [[Алан Блек]] # [[Џон Бјус]] # [[Јан Јуст Бос]] # [[Нина Флој Брејслин]] # [[Александар Курт Браде]] # [[Цај Ситао]] # [[Ралф Ерскин Клиланд]] # [[Херман Крист]] # [[Анри Шермезон]] # [[Џенифер Ан Чапил]] # [[Вилијам Бриџ Кук]] # [[Лин Г. Кук]] # [[Карл Кристенсен]] # [[Шарл Кокерел]] # [[Стивен Ерл Клемантс]] # [[Вера Чаподи]] # [[Семјуел Кертис]] | Н |- | 9 | [[Корисник: Tomica Radovanovskii|Tomica Radovanovskii]] | # [[Август Бач]] # [[Пол Бергон]] # [[Лоис Брако]] # [[Јоаким Брем]] # [[Карел Цејп]] # [[Џејмс Александар Бруер]] # [[Мајкл О. Дилон]] # [[Леополд Дипел]] # [[Андреј Ерст]] # [[Алберт Грунов]] # [[Јулиус Гронтвед]] | Н |- | 10 | [[Корисник:Kirca 08|Kirca 08]] | # [[Аверил Мод Ботомли]] # [[Едвин Џон Батлер]] # [[Роџер Чарлс Каролин]] # [[Луис Себаљос и Фернандес де Кордоба]] # [[Ладислав Јозеф Челаковски]] # [[Џозеф Карсон (фармацевт)]] # [[Ели-Абел Кариер]] # [[Натаниел Кантли]] # [[Јенс Клаузен]] # [[Џон Маквин Кован]] # [[Хајнрих Јохан Непомук фон Кранц]] # [[Питер Вогелиус Дејнбол]] # [[Емил Депланш]] # [[Дејвид Ф. Катлер]] | Н |- | 11 | [[Корисник:Филип Дамески Дрен|Филип Дамески Дрен]] | # [[Ендру Џон Скот]] # [[Леополд Квел]] # [[Жан Рене Констан Куа]] # [[Јакоб Корнелис Матие Радермахер]] # [[Роберт Алмер Харпер]] # [[Рудолф Рајман]] # [[Ричард Канингем]] # [[Израел Рајхерт]] # [[Пјер Огистен Данжер]] # [[Кристијан Хајнрих Пандер]] # [[Вилијам Патерсон]] # [[Пол Греам Вилсон]] # [[Едвин Блејк Пејсон]] # [[Пит де Јонг]] | Н |- | 12 | [[Корисник:MilaFKliment|MilaFKliment]] | # [[Едвард Џонстон Александар]] # [[Џералдин А. Ален]] # [[Марселеин Русарио Алмеида]] # [[Адолф Алфан]] # [[Нета Елизабет Греј]] # [[Франц Јозеф Ниденцу]] # [[Паул Херман Вилхелм Тауберт]] # [[Рудолф Шефер]] # [[Вилхелм Филип Шимпер]] # [[Вилхелм Фридрих Карвински фон Карвин]] | Н |- | 13 | [[Корисник:XavieraMars|XavieraMars]] | # [[Гонтран Амел]] # [[Георг Волфганг Франц Панцер]] # [[Ралф Хофман]] # [[Вернер Раух]] # [[Роберт Браун (новозеландски ботаничар)]] | Н |- | 14 | [[Корисник:Sterjovski Hristo|Sterjovski Hristo]] | # [[Ира Ноел Габриелсон]] # [[Алберт Гајард]] # [[Шарл Гајардо]] # [[Хелмут Гамс]] # [[Халија Ибрахим]] # [[Ејштајн Паше]] # [[Том Петч]] # [[Артур Едвард Вејд]] | Н |- | 15 | [[Корисник:Erikatrpeska|Erikatrpeska]] | # [[Пјер Мартин Реми Ошер-Елој]] # [[Корнелис Ругиер Вилем Карел ван Алдерверелт ван Розенбург]] # [[Џејмс Вотсон Робинс]] # [[Висенте Сервантес]] # [[Томас Џонатан Бурил]] # [[Анри Касини]] # [[Алфред Шаберт]] # [[Гај Н. Колинс]] # [[ Дејвид Стотон Конант]] # [[Мартин Чик]] # [[Луиџи Алојзиус Кола]] # [[Ван-Чуен Ченг]] # [[Хенри Шумејкер Конард]] # [[Денис Е. Дежардин]] # [[Честер Дјуи]] # [[Ернеста Ди Капуа]] # [[Даки Јорданов]] # [[Паул Дител]] # [[Вилард Вебстер Еглестон]] # [[Дајан Едвардс]] # [[Саломон Дрејер]] # [[Емил Дукло]] # [[Алфред Ернст]] # [[Жан Дибовски]] # [[Родриго Ескобар]] # [[GCK Данстервил]] # [[Јан Фредерик Гроновиус]] # [[Густав Карл Гиргенсон]] # [[Хенри Гроувс (ботаничар)]] # [[Роберт Џејмс Даглас Греам]] # [[Теодор Хартиг]] # [[Густав Хеги]] # [[А. А. Хендерсон]] # [[Вилијам Х. Харис (ботаничар)]] # [[Гвен Харден]] | Н |- | 16 | [[Корисник:Andrej Simjanov|Andrej Simjanov]] | # [[Арон Аронсон]] # [[Антон Аусердорфер]] # [[Карл Фридрих Вилхелм Валрот]] # [[Вилхелм Герхард Валперс]] # [[Имануел Лев]] # [[Хју Илтис]] # [[Ира Шрајбер Нелсон]] # [[Ирвинг Видмер Бејли]] # [[Дуан Исели]] # [[Јоланде Далпе]] # [[Дејвид А. Кит]] # [[ Густав Адолф Хуго Далштет]] # [[ Џејмс Едгар Денди]] # [[Пол Огист Дангај]] # [[ Вилијам Фримен Даниел]] # [[ Пјер Дансеро]] # [[ Карл Лебрехт Удо Дамер]] # [[Бенедиктус Хубертус Дансер]] # [[Џон М. Дарби]] # [[Вилијам Дарлингтон]] # [[Самуел Тејлор Дарлинг]] # [[ Карл Хајнрих Бергиус]] # [[Кен Хил (ботаничар)]] # [[Томас Хенри Кирни]] # [[Вилијам Х. Китинг]] # [[Карл фон Кајслер]] # [[ Роналд Вилијам Џон Киј]] # [[Огист Татон ]] | Н |- | 17 | [[Корисник:GorjanaPestaloci|GorjanaPestaloci]] | # [[Август Хенинг Вајмарк]] # [[ Чарлс Луис Андерсон]] # [[Карл Рајнхолд Салберг]] # [[ Димитрие Бранџа]] # [[Чарлс Џон Бренд]] # [[Пол Едвард Бери ]] # [[Чарлс Лусиен де Берман]] # [[Марсел Бон]] # [[Александар Боро]] # [[Морис А.Ф. Брајстрофер]] # [[Клод Виктор де Боасие]] # [[Роберт Луис Дреслер]] # [[Јунас Карлсон Дријандер]] # [[Џон Алан Еликс]] | Н |- | 18 | [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]] | # [[Роберт Шо Еган]] #[[Хенри Бике]] #[[Амос Итон]] #[[Џоан Криб]] #[[Б. Л. Барт]] #[[Франц Буксбаум]] #[[Едвин Бантинг Бартрам]] #[[Алфред Вилијам Бенет]] #[[Роберт Џон Бејтс]] #[[Коу Финч Остин]] #[[Хенри Натаниел Ендрјус]] | Н |- | 19 | [[Корисник:Stojnaa|Stojnaa]] | # [[Жан Башело Ла Пиле ]] # [[Јан Комелин]] | Н |- | 20 | [[Корисник:Natasa Stardelova|Natasa Stardelova]] | # [[Елизабет Вилер]] # [[Шарлот Џорџија Наст]] | Н |- | 21 | [[Корисник:Aleksandra.Shundovski|Aleksandra.Shundovski]] | # [[Ајлмер Бурк Ламберт]] # [[Себастјен Рене Ленорман]] # [[Емануел Лие]] # [[Мартин Лихтенштајн]] | Н |- |} 7dbuhufpz9u1wjkmi2q7kf530pzqbda 0 1402749 5641570 5627021 2026-10-07T06:52:43Z BosaFi 115936 5641570 wikitext text/x-wiki '''Џејмс Вотсон Робинс''' (18 ноември 1801 - 10 јануари 1879) бил американски [[лекар]] и [[Ботаника|ботаничар]]. Робинс, син на Ами Р. и Саломе Робинг, од Колбрук, Конектикат, и внук на преподобната Ами Р. Робинс, од Норфолк, Конектикат, бил роден во Колбрук, на 18 ноември 1801 година. Дипломирал на колеџот Јеил во 1822 година. Неколку месеци по дипломирањето предавал во Енфилд, Конектикат, а потоа отишол во [[Вирџинија]], каде што бил вработен околу три години, во семејството на почитуваниот Вм. Л. Брент, и во семејството Пејтон во Ворентон, и во Арлингтон, каде што Роберт Е. Ли, подоцна главен генерал на Конфедеративната армија, дипломец од [[Воена академија на САД|Вест Поинт]]. Откако се вратил во Њу Хејвен кон крајот на 1825 година, започнал да студира медицина, дипломирајќи на Медицинскиот факултет на Јеил во 1828 година. Поминал шест месеци од 1829 година во ботаничко истражување на државите [[Нова Англија|од Нова Англија]]; и на овој начин се запознал со д-р Џорџ Вилард од Уксбриџ, Масачусетс, кој го натерал да се насели во тој град. Се занимавал со медицина во Уксбриџ (првично во партнерство со д-р Вилард) триесет години, сè до 1859 година, кога прифатил назначување за лекар и хирург во неколку компании за рударство на бакар во близина на езерото Портиџ, [[Горно Езеро]], [[Мичиген]]. За време на својот професионален живот, тој се посветил главно на ботаниката, собирајќи вредна библиотека, второ, се верува, по ниска приватна ботаничка библиотека во земјата; а во текот на четирите години од неговиот престој во близина на Горно Езеро, направил обемни ботанички истражувања, по што следела турнеја во 1863-4 година по [[Мисисипи (река)|Мисисипи]] до [[Тексас]] и [[Куба]], што резултирало со многу вредни колекции. Потоа се вратил во Уксбриџ, каде што го поминал остатокот од својот живот, претежно пензиониран од медицинската пракса и посветувајќи го своето слободно време на својата омилена занимање. Починал таму, на 10 јануари 1879 година, во својата 78-ма година, од болест на бубрезите, предизвикана од присуство на ''трихинела''. Бил неженет. {{Ботаничар|J.W.Robbins}} Оваа статија вклучува материјал од јавна сопственост од Некрологот на Јеил. {{Нормативна контрола}} == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Find a Grave|128335360}} {{DEFAULTSORT:Робинс, Џејмс Вотсон}} [[Категорија:Починати во 1879 година]] [[Категорија:Родени во 1801 година]] [[Категорија:Американски ботаничари]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] qon155mrt1d0g4fqb567e2fzwad6ngz 0 1402769 5641571 5627068 2026-10-07T06:55:28Z BosaFi 115936 5641571 wikitext text/x-wiki '''Висенте''' или '''Винсенте де Сервантес''' (1755 во Ледрада - 1829 во [[Мексико]]) бил [[Шпанци|шпански]] и мексикански лекар и [[Ботаника|ботаничар]].{{Ботаничар|Cerv.|Cervantes, Vicente}} == Позадина == Дон Висенте Сервантес бил современик на Мартин Сесе и Лакаста, а исто така се допишувал со Жан-Луј Берландје, француски природонаучник кој се занимавал со ботаника во Мексико и [[Тексас]] како член на Мексиканската гранична комисија. Тој бил и првиот професор по ботаника во [[Поткралство Нова Шпанија|Нова Шпанија]] и работел во Кралската ботаничка градина во Мексико Сити. По него е именувана орхидеја Odontoglossum, ''[[Odontoglossum cervantesii]]''. Хуан Диего дел Кастиљо (р. 1793) му се придружил на Сервантес во [[Мексико]]. Дел Кастиљо оставил голема сума пари за печатење на нивната проектирана книга ''Флора Мексикана''. Сервантес го именувал по него [[Род (биологија)|родот]] ''[[Castilla]]'', кој се состои од три големи дрвја што даваат латекс.{{Нормативна контрола}} == Публикации == * Висенте де Сервантес, [[Castilla|Кастиља]], во Gazeta de Literatura de México 1794, Suppl.: 7. (2 јули 1794) == Литература == * „La realidad se ha convertido en una materia“ ''Enciclopedia de México'', с. 2. Мексико Сити: 1987 година. == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20060901145933/http://www.huh.harvard.edu/libraries/archives/BERLANDIER.html Трудови од Берландиер на Харвард] == Наводи == {{DEFAULTSORT:Сервантес, Висенте}} [[Категорија:Починати во 1829 година]] [[Категорија:Родени во 1755 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] <references /> [[Категорија:Шпански ботаничари]] 6i765pci98xb2ebkzro7btcbitarww5 0 1402783 5641572 5636928 2026-10-07T06:55:51Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[Томас Џонатан Бурил]] на [[Томас Џонатан Берил]] 5636928 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>  '''Томас Џонатан Барил''' (25 април 1839 година)&nbsp;– 14 април 1916 година) бил американски [[Ботаника|ботаничар]], [[Фитопатологија|патолог на растенија]] и [[Ректорат|администратор на колеџ]] кој прв ги открил [[Бактерии|бактериските]] причини за растителни болести.<ref name="amsobit">{{Наведено списание|date=Oct 1916|title=Thomas Jonathan Burrill: April 25, 1839-April 14, 1916|journal=Transactions of the American Microscopical Society|volume=35|issue=4|pages=269–270|jstor=3221912}}</ref> Тој ја претставил ''Erwinia amylovora'' (наречена од него ''Micrococcus amylovorus'') како предизвикувач на пламеница кај крушите.<ref name="Glawe">{{Наведено списание|last=Glawe|first=Dean A.|date=September 1992|title=Thomas J. Burrill, Pioneer in Plant Pathology|url=https://www.annualreviews.org/doi/pdf/10.1146/annurev.py.30.090192.000313|journal=Annual Review of Phytopathology|language=en|volume=30|issue=1|pages=17–25|doi=10.1146/annurev.py.30.090192.000313|issn=0066-4286|pmid=19025361|url-access=subscription|access-date=22 March 2023}}</ref> Роден во Питсфилд, Масачусетс, тој се преселил со своето семејство на 9-годишна возраст на фарма во округот Стивенсон, Илиноис.<ref name="Rogers, A. D. III 1952 675" /> Барил дипломирал на Државниот нормален универзитет во Илиноис во 1865 година, а потоа работел две години како началник на јавните училишта во Урбана. Тој го добил својот [[Доктор на науки|докторат]] во 1881 годинаод [[Чикашки универзитет|Универзитетот во Чикаго]]. Барил бил избран од Џон Весли Пауел да биде ботаничар за експедиција во [[Карпести Планини|Карпестите Планини]] [[Колорадо|во Колорадо]] во 1867 година.<ref name="Rogers, A. D. III 1952 675">{{Наведена книга|title=Erwini Frink Smith|last=Rogers, A. D. III|date=1952|series=Memoirs of the American Philosophical Society|volume=31|page=675}}</ref> Осум од 12&nbsp;Членовите на експедициската група се искачија на Пајкс Пик, но не е познато дали Бурил бил меѓу нив.{{Sfnp|Watson|1950}} Поголемиот дел од ботаничките колекции на Барил биле изгубени кога магарето натоварено со снопови сушени растенија се удавило додека минувало низ надојдениот планински поток.{{Sfnp|Ewan|Ewan|1981}} По експедицијата во Колорадо, Барил почнал да предава алгебра како доцент во 1869 година. Наскоро тој се префрлил на предавање ботаника и до 1870 година бил унапреден во професор. Во 1868 година, тој бил избран за професор по ботаника и хортикултура на Универзитетот во Илиноис и останал таму до крајот на својата кариера, на крајот служејќи како потпретседател во 1882 година.<ref name="smith">{{Наведено списание|last=Smith, Erwin F.|author-link=Erwin Frink Smith|date=May 1916|title=In Memoriam: Thomas Jonathan Burrill|url=|journal=Journal of Bacteriology|volume=1|issue=3|pages=269.b2–271|doi=10.1128/JB.1.3.ii-271.1916|pmc=378653}}</ref> Барил бил вршител на должноста регент на Универзитетот во Илиноис од 1891 до 1894 година <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.uillinois.edu/president/history/about_the_presidents/burrill|title=Burrill 1891-1894|last=|first=|date=|work=University of Illinois System, President's Office|archive-url=|archive-date=|accessdate=}}</ref> Анета Ајерс Сондерс била негов лабораториски асистент во 1880-тите.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.newspapers.com/article/chicago-tribune-u-of-i-receives-1640/182930138/|title=U. of I. Receives $164,000 Estate of Dr. Saunders|date=1943-11-03|work=Chicago Tribune|access-date=2025-10-13|pages=20|via=Newspapers.com}}</ref><templatestyles src="Botanist/styles.css" />{{Ботаничар|Burrill}} == Наводи == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Наводи}} == Библиографија == * {{Наведена книга|title=Biographical dictionary of Rocky Mountain naturalists: a guide to the writings and collections of botanists, zoologists, geologists, artists and photographers, 1682–1932|last=Ewan|first=Joseph|last2=Ewan|first2=Nesta Dunn|date=1981|publisher=Bohn, Scheltema & Holkema|isbn=90-313-0415-8|location=Utrecht/Antwerpen}} * {{Наведено списание|last=Watson|first=Elmo Scott|date=1950|title=John W. Powell's Colorado Expedition of 1867|url=https://www.historycolorado.org/sites/default/files/media/document/2018/ColoradoMagazine_v27n4_October1950.pdf|journal=The Colorado Magazine|volume=27|issue=4|pages=303–311|access-date=1 April 2025}} == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20070223214734/http://web.library.uiuc.edu/ahx/archon/controlcard.php?id=3194 Документи на Томас Џ. Барил, 1901-1905; 1909-1910] * [http://web.library.uiuc.edu/ahx/archon/controlcard.php?id=167 Кореспонденција, 1892, 1894] {{Мртва_врска|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}  {{University of Illinois leaders}}{{Presidents of the American Society for Microbiology|state=collapsed}}{{Нормативна контрола}}{{DEFAULTSORT:Burrill, Thomas Jonathan}} [[Категорија:Професори на Илинојскиот универзитет во Урбана-Шампајн]] [[Категорија:Американски ботаничари]] [[Категорија:Починати во 1916 година]] [[Категорија:Родени во 1839 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] fegjuqssocigcqua3enrthluhjknz9j 5641574 5641572 2026-10-07T06:58:26Z BosaFi 115936 5641574 wikitext text/x-wiki '''Томас Џонатан Берил''' (25 април 1839 година – 14 април 1916 година) бил американски [[Ботаника|ботаничар]], [[Фитопатологија|фитопатолог]] и [[Ректорат|администратор на колеџ]] кој прв ги открил [[Бактерии|бактериските]] причини за растителни болести.<ref name="amsobit">{{Наведено списание|date=Oct 1916|title=Thomas Jonathan Burrill: April 25, 1839-April 14, 1916|journal=Transactions of the American Microscopical Society|volume=35|issue=4|pages=269–270|jstor=3221912}}</ref> Тој ја претставил ''Erwinia amylovora'' (наречена од него ''Micrococcus amylovorus'') како предизвикувач на пламеница кај крушите.<ref name="Glawe">{{Наведено списание|last=Glawe|first=Dean A.|date=September 1992|title=Thomas J. Burrill, Pioneer in Plant Pathology|url=https://www.annualreviews.org/doi/pdf/10.1146/annurev.py.30.090192.000313|journal=Annual Review of Phytopathology|language=en|volume=30|issue=1|pages=17–25|doi=10.1146/annurev.py.30.090192.000313|issn=0066-4286|pmid=19025361|url-access=subscription|access-date=22 March 2023}}</ref> Роден во Питсфилд, Масачусетс, тој се преселил со своето семејство на 9-годишна возраст на фарма во округот Стивенсон, Илиноис.<ref name="Rogers, A. D. III 1952 675" /> Берил дипломирал на Државниот нормален универзитет во Илиноис во 1865 година, а потоа работел две години како началник на јавните училишта во Урбана. Тој го добил својот [[Доктор на науки|докторат]] во 1881 година од [[Чикашки универзитет]]. Берил бил избран од Џон Весли Пауел да биде ботаничар за експедиција во [[Карпести Планини|Карпестите Планини]] [[Колорадо|во Колорадо]] во 1867 година.<ref name="Rogers, A. D. III 1952 675">{{Наведена книга|title=Erwini Frink Smith|last=Rogers, A. D. III|date=1952|series=Memoirs of the American Philosophical Society|volume=31|page=675}}</ref> Осум од 12 членови на експедициската група се искачиле на Пајкс Пик, но не е познато дали Берил бил меѓу нив.{{Sfnp|Watson|1950}} Поголемиот дел од ботаничките колекции на Берил биле изгубени кога магарето натоварено со снопови сушени растенија се удавило додека минувало низ надојдениот планински поток.{{Sfnp|Ewan|Ewan|1981}} По експедицијата во Колорадо, Берил почнал да предава алгебра како доцент во 1869 година. Наскоро се префрлил на предавање ботаника и до 1870 година бил унапреден во професор. Во 1868 година, бил избран за професор по ботаника и хортикултура на Универзитетот во Илиноис и останал таму до крајот на својата кариера, на крајот служејќи како потпретседател во 1882 година.<ref name="smith">{{Наведено списание|last=Smith, Erwin F.|author-link=Erwin Frink Smith|date=May 1916|title=In Memoriam: Thomas Jonathan Burrill|url=|journal=Journal of Bacteriology|volume=1|issue=3|pages=269.b2–271|doi=10.1128/JB.1.3.ii-271.1916|pmc=378653}}</ref> Берил бил вршител на должноста регент на Универзитетот во Илиноис од 1891 до 1894 година <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.uillinois.edu/president/history/about_the_presidents/burrill|title=Burrill 1891-1894|last=|first=|date=|work=University of Illinois System, President's Office|archive-url=|archive-date=|accessdate=}}</ref> Анета Ајерс Сондерс била негов лабораториски асистент во 1880-тите.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.newspapers.com/article/chicago-tribune-u-of-i-receives-1640/182930138/|title=U. of I. Receives $164,000 Estate of Dr. Saunders|date=1943-11-03|work=Chicago Tribune|access-date=2025-10-13|pages=20|via=Newspapers.com}}</ref>{{Ботаничар|Burrill}} == Наводи == {{Наводи}} == Библиографија == * {{Наведена книга|title=Biographical dictionary of Rocky Mountain naturalists: a guide to the writings and collections of botanists, zoologists, geologists, artists and photographers, 1682–1932|last=Ewan|first=Joseph|last2=Ewan|first2=Nesta Dunn|date=1981|publisher=Bohn, Scheltema & Holkema|isbn=90-313-0415-8|location=Utrecht/Antwerpen}} * {{Наведено списание|last=Watson|first=Elmo Scott|date=1950|title=John W. Powell's Colorado Expedition of 1867|url=https://www.historycolorado.org/sites/default/files/media/document/2018/ColoradoMagazine_v27n4_October1950.pdf|journal=The Colorado Magazine|volume=27|issue=4|pages=303–311|access-date=1 April 2025}} == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20070223214734/http://web.library.uiuc.edu/ahx/archon/controlcard.php?id=3194 Документи на Томас Џ. Берил, 1901-1905; 1909-1910] * [http://web.library.uiuc.edu/ahx/archon/controlcard.php?id=167 Кореспонденција, 1892, 1894] {{Мртва_врска|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}  {{Нормативна контрола}}{{DEFAULTSORT:Burrill, Thomas Jonathan}} [[Категорија:Професори на Илинојскиот универзитет во Урбана-Шампајн]] [[Категорија:Американски ботаничари]] [[Категорија:Починати во 1916 година]] [[Категорија:Родени во 1839 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] 805crt5cjnnad23bw52hqu0y8jv9oob 0 1402794 5641575 5627118 2026-10-07T07:02:44Z BosaFi 115936 5641575 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Научник|image=Alexandre Henri Gabriel de Cassini.jpg|caption=Портрет од 1827|name=Александар Анри Габриел де Касини|birth_date={{birth date |1781|05|09 | df = yes}}|death_date={{death date and age |1832|04|23 |1781|05|09 | df = yes}}|birth_place=Париз|death_place=Париз|field=[[ботаника]], [[природонаука]]|author_abbrev_bot='''Cass.'''}}Виконт '''Александар Анри Габриел де Касини''' (9 мај 1781 – 23 април 1832) бил француски [[Ботаника|ботаничар]] и [[Природонаука|природонаучник]], специјализиран за фамилијата сончогледи ([[Главоцветни|Asteraceae]]) (тогаш позната како фамилија Compositae). Тој бил најмладиот од петте деца на Жан-Доминик, грофот де Касини (Касини IV), познат по завршувањето на картата на Франција, кој го наследи својот татко како директор на Париската опсерваторија. Тој бил и пра-пра-правнук на познатиот италијанско-француски [[астроном]], [[Џовани Доменико Касини]], откривачот на [[Голема Црвена Дамка|Големата Црвена Дамка]] на [[Јупитер]] и [[Сатурнови прстени|Сатурновите прстени]]. Родот ''Cassinia'' е именуван во негова чест од страна на ботаничарот [[Роберт Браун]]. Тој именувал многу [[Скриеносеменици|цветни растенија]] и нови родови во семејството сончогледи (Asteraceae), многу од нив од Северна Америка. Објавил 65 трудови и 11 рецензии во ''„''Билтен за науките на Филоматското друштво од Париз“ помеѓу 1812 и 1821 година. Во 1825 година, Касини ги сместил северноамериканските таксони на ''Пренантес'' (семејство Asteraceae, племе Lactuceae) во новиот род ''Nabalus.'' Во 1828 година тој го именувал ''растението Dugaldia hoopesii'' по шкотскиот натуралист Дугалд Стјуарт (1753–1828). {{Ботаничар|Cass.|Cassini, Alexandre de}} == Литература == * {{Наведено списание|last=Cassini, Henri|date=1813|title=Observations sur le style et le stigmate des synanthérées.|url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/6201526|journal=Journal de Physique, de Chemie, d'Histoire Naturelle et des Arts|volume=76Pages=97--128, 181--201, 249-75}} * King, Robert M., Paul C. Janaske, & David B. Lellinger (compilers). 1995. Cassini on Compositae II. ''Monographs in Systematic Botany from the Missouri Botanical Garden'' '''54''': [i]-xii, 1-190. == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Касини, Анри}} [[Категорија:Членови на Француската академија на науките]] [[Категорија:Починати во 1832 година]] [[Категорија:Родени во 1781 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Статии со hCards]] kzvt7l14uzq4kgtjt6zvz8gqg7s48sy 5641576 5641575 2026-10-07T07:03:06Z BosaFi 115936 5641576 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Научник|image=Alexandre Henri Gabriel de Cassini.jpg|caption=Портрет од 1827|name=Александар Анри Габриел де Касини|birth_date={{birth date |1781|05|09 | df = yes}}|death_date={{death date and age |1832|04|23 |1781|05|09 | df = yes}}|birth_place=Париз|death_place=Париз|field=[[ботаника]], [[природонаука]]|author_abbrev_bot='''Cass.'''}}Виконт '''Александар Анри Габриел де Касини''' (9 мај 1781 – 23 април 1832) бил француски [[Ботаника|ботаничар]] и [[Природонаука|природонаучник]], специјализиран за фамилијата сончогледи ([[Главоцветни|Asteraceae]]) (тогаш позната како фамилија Compositae). Тој бил најмладиот од петте деца на Жан-Доминик, грофот де Касини (Касини IV), познат по завршувањето на картата на Франција, кој го наследи својот татко како директор на Париската опсерваторија. Тој бил и пра-пра-правнук на познатиот италијанско-француски [[астроном]], [[Џовани Доменико Касини]], откривачот на [[Голема Црвена Дамка|Големата Црвена Дамка]] на [[Јупитер]] и [[Сатурнови прстени|Сатурновите прстени]]. Родот ''Cassinia'' е именуван во негова чест од страна на ботаничарот [[Роберт Браун]]. Тој именувал многу [[Скриеносеменици|цветни растенија]] и нови родови во семејството сончогледи (Asteraceae), многу од нив од Северна Америка. Објавил 65 трудови и 11 рецензии во ''„''Билтен за науките на Филоматското друштво од Париз“ помеѓу 1812 и 1821 година. Во 1825 година, Касини ги сместил северноамериканските таксони на ''Пренантес'' (семејство Asteraceae, племе Lactuceae) во новиот род ''Nabalus.'' Во 1828 година тој го именувал ''растението Dugaldia hoopesii'' по шкотскиот натуралист Дугалд Стјуарт (1753–1828). {{Ботаничар|Cass.|Cassini, Alexandre de}} == Литература == * {{Наведено списание|last=Cassini, Henri|date=1813|title=Observations sur le style et le stigmate des synanthérées.|url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/6201526|journal=Journal de Physique, de Chemie, d'Histoire Naturelle et des Arts|volume=76Pages=97--128, 181--201, 249-75}} * King, Robert M., Paul C. Janaske, & David B. Lellinger (compilers). 1995. Cassini on Compositae II. ''Monographs in Systematic Botany from the Missouri Botanical Garden'' '''54''': [i]-xii, 1-190. == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Касини, Анри}} [[Категорија:Членови на Француската академија на науките]] [[Категорија:Починати во 1832 година]] [[Категорија:Родени во 1781 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Француски ботаничари]] 6l8smafzm2q5ockx2bob5akmre5ocsf 0 1402796 5641267 5627120 2026-10-06T12:10:36Z BosaFi 115936 5641267 wikitext text/x-wiki '''Ирвинг Видмер Бејли''' (15 август 1884 - 16 мај 1967) бил американски ботаничар познат по својата работа во областа [[Анатомија на растенијата|на растителната анатомија]]. Речиси цел свој живот тој бил член на факултетот на [[Харвард|Универзитетот Харвард]], работејќи главно во Хербаријата на Универзитетот Харвард. == Ран живот и образование == Бејли бил роден во 1884 година, во Тилтон, Њу Хемпшир, како син на Рут Потер Бејли и Солон Ирвинг Бејли. Неговиот татко бил професор по [[астрономија]] на [[Харвард|Универзитетот Харвард]]. Бејли, во 1907 година дипломирал на Харвард колеџот, а две години подоцна магистрирал по [[шумарство]] на Харвардскиот постдипломски факултет за применети науки. == Научна кариера == Во 1909 година, на Харвардскиот постдипломски факултет за применети науки, Бејли се вработил како шумарски инструктор. Тој продолжил да работи во институцијата Баси, која подоцна станала дел од Харвардскиот постдипломски факултет за применета биологија, а исто така имал позиции во Арборетумот Арнолд и Хербариумот Греј, кои биле оддели на Хербаријата на Универзитетот Харвард. Бејли бил избран во [[Американска академија на уметностите и науките|Американската академија на уметностите и науките]] во 1915 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.amacad.org/person/irving-widmer-bailey|title=Irving Widmer Bailey|date=2023-02-09|work=American Academy of Arts & Sciences|language=en|accessdate=2023-08-07}}</ref> Тој бил избран во Американското филозофско друштво во 1926 година и во Националната академија на науките на Соединетите Американски Држави во 1929 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=Irving+W.+Bailey&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced|title=APS Member History|work=search.amphilsoc.org|accessdate=2023-08-07}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nasonline.org/directory-entry/irving-bailey-yotusl/|title=Irving Bailey|work=www.nasonline.org|accessdate=2023-08-07}}</ref> Во 1943 година, по негова чест, ботаничарот Ричард А. Хауард го именувал родот [[Скриеносеменици|цветни растенија]] од Австралија (кои припаѓаат на семејството Stemonuraceae) како ''Irvingbaileya''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:19886-1|title=''Irvingbaileya'' R.A.Howard {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|work=Plants of the World Online|language=en|accessdate=16 May 2021}}</ref> Во 1945 година, на барање на деканот на Харвардскиот факултет за уметности и науки, Бејли го создал она што станало познато како „Планот на Бејли“, кој контроверзно предложил сите сектори на ботаниката да бидат обединети. Неговиот план резултирал со нова зграда во која била сместена хербаријата на Универзитетот Харвард.<ref name="huh">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.huh.harvard.edu/libraries/archives/BAILEY.html|title=Irving Widmer Bailey|publisher=Harvard University Herbaria|archive-url=https://web.archive.org/web/20130603063130/http://www.huh.harvard.edu/libraries/archives/BAILEY.html|archive-date=June 3, 2013|accessdate=August 1, 2013}}</ref> Во текот на својата 58-годишна кариера, тој објавил 140 трудови и 2 книги. Во 1954 година, ја добил наградата „Мери Сопер Поуп Меморијал“ за ботаника. Починал во 1967 година.<ref name="huh" />{{Ботаничар|I.W.Bailey}} == Првата светска војна и Втората светска војна == Во [[Прва светска војна|Првата светска војна]], Бејли работел во Бирото за производство на авиони на базата Рајт Филд во Дејтон, Охајо. Како вешт инженер, а воедно и ботаничар, бил задолжен за избор на дрво за конструкција на авиони. За време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] работел на проект за камуфлажа во [[Engineers' School|Инженерското училиште]] во Форт Белвоар, Вирџинија. == Личен живот == Во 1911 година, Бејли се ожени со Хелен Диман Харвуд. == Наводи == {{Наводи}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Бејли, Ирвинг Видмер }} [[Категорија:Членови на Националната академија на науките на САД]] [[Категорија:Членови на Американското филозофско друштво]] [[Категорија:Членови на Кралската шведска академија на науките]] [[Категорија:Починати во 1967 година]] [[Категорија:Родени во 1884 година]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Американски ботаничари]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] lqepzjpm4abwzjled03toazhpj4i2vr 0 1402812 5641577 5627158 2026-10-07T07:03:59Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[Алфред Шаберт]] на [[Алфред Шабер]] 5627158 wikitext text/x-wiki '''Алфред Шарл Шабер''' (Шамбери, 29 февруари 1836 – Шамбери, 1 октомври 1916) бил лекар во француската армија исто така и ботаничар.<ref name="BSBF">{{Наведено списание|last=Saint-Yves|first=A.|year=1917|title=Notice biographique sur le Dr Alfred Chabert|url=https://www.biodiversitylibrary.org/part/159696|journal=Bulletin de la Société Botanique de France|volume=64|issue=1–9|pages=18–24|doi=10.1080/00378941.1917.10836001}}</ref> Тој развил интерес за ботаника уште од рана возраст. Тој почнал да го истражува природниот живот околу неговиот роден град во 1848 година, на дванаесетгодишна возраст, заедно со својот пријател и ботаничар {{Меѓујазична врска|André Songeon|es}} (1826–1905). Во негова чест биле именувани неколку видови растенија, како што се ''Lamanonia chabertii'', ''Knautia chabertii'', ''Luzula chabertii'' и ''Rhinanthus chabertii.'' == Воена кариера == Шабер станал доктор по медицина во 1858 година на Факултетот во Торино, на 22-годишна возраст. Работел како лекар за време на Втората италијанска војна за независност во 1859 година, за што го добил и Медалот на Италија. Кога во 1860 година [[Савоја]] ѝ била отстапена на Франција, Шабер ја избрал француската националност. За време на [[Француско-пруска војна|Француско-пруската војна]] во периодот од 1870–71 година, тој служел во 4-тиот корпус на Армијата на Рајна, за што бил назначен за витез на Легијата на честа. Оттогаш работел во неколку воени болници. Тој се пензионирал во 1889 година поради влошување на здравјето.<ref name="BSBF" /> == Ботаника == Шабер бил активен ботаничар од рана возраст до неговата смрт. Неговото пријателство со Андре Сонжеон траело повеќе од половина век. Во 1852 година, родителите на двајцата млади мажи сметале дека нивниот ентузијазам е толку претеран што решиле да ја ограничат својата врска. Тие престанале да се среќаваат во нивниот роден град Шамбери, но редовно оделе на екскурзии во планините.<ref name="BSBF" /> == Наводи == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Наводи}}<templatestyles src="Botanist/styles.css" />{{Ботаничар|Chabert}}<templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Sister project/styles.css"></templatestyles>{{Викивидови}}{{Нормативна контрола}} [[Категорија:Починати во 1916 година]] [[Категорија:Родени во 1836 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] 4euana58t8rbqzbgz68mkgpgfd1x91o 5641579 5641577 2026-10-07T07:06:53Z BosaFi 115936 5641579 wikitext text/x-wiki '''Алфред Шарл Шабер''' (Шамбери, 29 февруари 1836 – Шамбери, 1 октомври 1916) бил лекар во француската армија исто така и ботаничар.<ref name="BSBF">{{Наведено списание|last=Saint-Yves|first=A.|year=1917|title=Notice biographique sur le Dr Alfred Chabert|url=https://www.biodiversitylibrary.org/part/159696|journal=Bulletin de la Société Botanique de France|volume=64|issue=1–9|pages=18–24|doi=10.1080/00378941.1917.10836001}}</ref> Тој развил интерес за ботаника уште од рана возраст. Почнал да го истражува природниот живот околу неговиот роден град во 1848 година, на дванаесетгодишна возраст, заедно со својот пријател и ботаничар Андре Сонжон (1826–1905). Во негова чест биле именувани неколку видови растенија, како што се ''Lamanonia chabertii'', ''Knautia chabertii'', ''Luzula chabertii'' и ''Rhinanthus chabertii.'' == Воена кариера == Шабер станал доктор по медицина во 1858 година на Факултетот во Торино, на 22-годишна возраст. Работел како лекар за време на Втората италијанска војна за независност во 1859 година, за што го добил и Медалот на Италија. Кога во 1860 година [[Савоја]] ѝ била отстапена на Франција, Шабер ја избрал француската националност. За време на [[Француско-пруска војна|Француско-пруската војна]] во периодот од 1870–71 година, тој служел во 4-тиот корпус на Армијата на Рајна, за што бил назначен за витез на Легијата на честа. Оттогаш работел во неколку воени болници. Се пензионирал во 1889 година поради влошување на здравјето.<ref name="BSBF" /> == Ботаника == Шабер бил активен ботаничар од рана возраст до неговата смрт. Неговото пријателство со Андре Сонжон траело повеќе од половина век. Во 1852 година, родителите на двајцата млади мажи сметале дека нивниот ентузијазам е толку претеран што решиле да ја ограничат својата врска. Тие престанале да се среќаваат во нивниот роден град Шамбери, но редовно оделе на екскурзии во планините.<ref name="BSBF" />{{Ботаничар|Chabert}} == Наводи == {{Наводи}}{{Викивидови}}{{Нормативна контрола}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Шабер, Алфред }} [[Категорија:Починати во 1916 година]] [[Категорија:Родени во 1836 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Француски ботаничари]] 927g1k056fsmcz8hrz32nk0lzktly12 0 1402818 5641668 5627640 2026-10-07T09:43:13Z BosaFi 115936 5641668 wikitext text/x-wiki '''Џејкоб Витман Бејли''' (1811–1857) бил американски [[Природонаука|природонаучник]], познат како пионер во микроскопските истражувања во Америка. == Биографија == Џејкоб Витман Бејли бил роден во Обрн, Масачусетс, на 29 април 1811 година, а во 1832 година дипломирал на [[Воена академија на САД|Вест Поинт]], каде што, по 1834 година, бил последователно доцент, в.д. професор и професор по [[хемија]], [[минералогија]] и [[геологија]].<ref name="Cyclopaedia">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=tt4DAAAAYAAJ&pg=PA157|title=The National Cyclopaedia of American Biography|publisher=J. T. White Company|year=1900|volume=X|page=157|access-date=2020-07-23|via=Newspapers.com}}</ref> Во Вест Поинт студирал со Џон Тори. Тој осмислил разни подобрувања во конструкцијата на [[Микроскоп|микроскопот]] и направил обемна колекција на микроскопски предмети и [[алги]], која ја оставил на Бостонското друштво за природна историја. Во 1857 година бил претседател на Американското здружение за унапредување на науката, како и член на Националниот институт за промоција на науката, претходник на институцијата Смитсонијан. Тој бил избран за придружен член на [[Американска академија на уметностите и науките|Американската академија на уметностите и науките]] (ААУН) во 1845 година.<ref name="AAAS">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.amacad.org/publications/BookofMembers/ChapterB.pdf|title=Book of Members, 1780-2010: Chapter B|publisher=American Academy of Arts and Sciences|accessdate=5 May 2011}}</ref> Тој бил избран во Американското филозофско друштво во 1852 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?year=1853;year-max=1852;smode=advanced;startDoc=1|title=APS Member History|work=search.amphilsoc.org|accessdate=2021-04-16}}</ref> Бејли и неговиот син Вилијам биле преживеани од катастрофата на паробродот ''Хенри Клеј'' на 28 јули 1852 година, иако неговата сопруга и ќерка, и двете по име Марија, биле меѓу жртвите.<ref name="Cyclopaedia" /> Тој напишал многу статии на научни теми за ''Американскиот журнал за наука'' и за научни друштва, извештај за инфузорските [[Фосил|фосили]] од Калифорнија и вреден том ''Микроскопски скици'', кој содржи 3000 оригинални фигури. Бејли починал на 26 февруари 1857 година, на почетокот на неговиот мандат како претседател на ААУН. На 19 август 1857 година, Августус Адисон Гулд одржал говор пред ААУН во спомен на животот на Бејли. Говорот подоцна бил објавен во ''Американскиот журнал за наука и уметност'', том xxv (втора серија), (Њу Хејвен, мај 1858 година).<ref>{{Наведено списание|title=The American journal of science and arts. Ser. 2, v. 25 (I.e., v.75) 1858|url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=inu.32000007832597;view=1up;seq=173|journal=Journal of Science and Arts|pages=116 v}}</ref> Родот ''Baileya'', северноамерикански род на диви цвеќиња кои го сакаат сонцето, по потекло од пустините на северно Мексико и југозападниот дел на САД, го именувале ботаничарите Вилијам Хенри Харви и Аса Греј во чест на нивниот колега Џејкоб Витман Бејли. Поручникот Метју Фонтејн Мори напишал писмо до него, прашувајќи се за материјалот од морското дно изнел заедно со длабинските сондажи и примероците од јадрото на поручникот Џон Мерсер Брук. Од тоа биле утврдено дека морското дно каде што бил поставен трансатлантскиот кабел бидејќи примероците покажале дека поручникот М.Ф. Мори дека неговото „Телеграфско плато“ било совршено за подводниот кабел. Примероците што ги испратил Мори докажале дека примероците од „Телеграфското плато“ не се абразивни за поставување на таков кабел. Бејли бил погребан на гробиштата Вест Поинт.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ancexplorer.army.mil/publicwmv/index.html#/search-all/results/1/CgZCYWlsZXkSBUphY29iGgFX/|title=Bailey, Jacob W|work=Army Cemeteries Explorer|publisher=U.S. Army|accessdate=August 16, 2022}}</ref>{{botanist|Bailey|Bailey, Jacob Whitman|inline=y}} == Литература == * Неколку изданија од 1855 до 1864 година кои беа подобрени со текот на времето како што се собираа повеќе информации, насловени како „Физичка географија на морето“ од Метју Фонтејн Мори.Поточно го цитирам ова:„Физичка географија на морето и неговата метеорологија“, единаесетто издание.Од М.Ф. Мори, ЛЛ. D. Илустрирано со бројни графикони и дијаграми.Сампсон Лоу, Син и Марстон, 14 Лаџгејт Хил. 1864 година. (Овој извор е исто така целосна транскрипција на книга на https://en.wikisource.org) * [[wikisource:Page:Physical_Geography_of_the_Sea_and_its_Meteorology.djvu/343|https://mk.wikisource.org/wiki/Страница:Физичка_Географија_на_Морето_и_нејзиното_Метеорологија.djvu/343]] * Страница 317 член §587. Писмото на Бејли. [Одговор на професорот Бејли до поручникот Метју Фонтејн Мори за земање примероци од длабоко море со користење на уредот за длабокоморско сондирање и уредот за земање примероци од јадро на поручникот Џон Мерсер Брук.] * [[wikisource:Page:Physical_Geography_of_the_Sea_and_its_Meteorology.djvu/345|https://mk.wikisource.org/wiki/Страница:Физичка_Географија_на_Морето_и_нејзиното_Метеорологија.djvu/345]] == Наводи == {{Наводи}}{{Нормативна контрола}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Бејли, Џејкоб Витман }} [[Категорија:Членови на Американската академија на уметностите и науките]] [[Категорија:Починати во 1857 година]] [[Категорија:Родени во 1811 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Американски ботаничари]] jmm9choxlx7pzjiw4x5bvij96ag3ce0 5641677 5641668 2026-10-07T09:46:41Z Виолетова 1975 /* Биографија */ 5641677 wikitext text/x-wiki '''Џејкоб Витман Бејли''' (1811–1857) бил американски [[Природонаука|природонаучник]], познат како пионер во микроскопските истражувања во Америка. == Биографија == Џејкоб Витман Бејли бил роден во Обрн, Масачусетс, на 29 април 1811 година, а во 1832 година дипломирал на [[Воена академија на САД|Вест Поинт]], каде што, по 1834 година, бил последователно доцент, в.д. професор и професор по [[хемија]], [[минералогија]] и [[геологија]].<ref name="Cyclopaedia">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=tt4DAAAAYAAJ&pg=PA157|title=The National Cyclopaedia of American Biography|publisher=J. T. White Company|year=1900|volume=X|page=157|access-date=2020-07-23|via=Newspapers.com}}</ref> Во Вест Поинт студирал со Џон Тори. Тој осмислил разни подобрувања во конструкцијата на [[Микроскоп|микроскопот]] и направил обемна колекција на микроскопски предмети и [[алги]], која ја оставил на Бостонското друштво за природна историја. Во 1857 година бил претседател на Американското здружение за унапредување на науката, како и член на Националниот институт за промоција на науката, претходник на институцијата Смитсонијан. Тој бил избран за придружен член на [[Американска академија на уметностите и науките|Американската академија на уметностите и науките]] (ААУН) во 1845 година.<ref name="AAAS">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.amacad.org/publications/BookofMembers/ChapterB.pdf|title=Book of Members, 1780-2010: Chapter B|publisher=American Academy of Arts and Sciences|accessdate=5 May 2011}}</ref> Тој бил избран во Американското филозофско друштво во 1852 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?year=1853;year-max=1852;smode=advanced;startDoc=1|title=APS Member History|work=search.amphilsoc.org|accessdate=2021-04-16}}</ref> Бејли и неговиот син Вилијам биле преживеани од катастрофата на паробродот ''Хенри Клеј'' на 28 јули 1852 година, иако неговата сопруга и ќерка, и двете по име Марија, биле меѓу жртвите.<ref name="Cyclopaedia" /> Тој напишал многу статии на научни теми за ''Американскиот журнал за наука'' и за научни друштва, извештај за инфузорските [[Фосил|фосили]] од Калифорнија и вреден том ''Микроскопски скици'', кој содржи 3000 оригинални фигури. Бејли починал на 26 февруари 1857 година, на почетокот на неговиот мандат како претседател на ААУН. На 19 август 1857 година, Августус Адисон Гулд одржал говор пред Академијата во спомен на животот на Бејли. Говорот подоцна бил објавен во ''Американскиот журнал за наука и уметност'', том xxv (втора серија), (Њу Хејвен, мај 1858 година).<ref>{{Наведено списание|title=The American journal of science and arts. Ser. 2, v. 25 (I.e., v.75) 1858|url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=inu.32000007832597;view=1up;seq=173|journal=Journal of Science and Arts|pages=116 v}}</ref> Родот ''[[Baileya]]'', северноамерикански род на диви цвеќиња кои го сакаат сонцето, по потекло од пустините на северно Мексико и југозападниот дел на САД, го именувале ботаничарите Вилијам Хенри Харви и Аса Греј во чест на нивниот колега Џејкоб Витман Бејли. Поручникот Метју Фонтејн Мори напишал писмо до него, прашувајќи се за материјалот од морското дно изнел заедно со длабинските сондажи и примероците од јадрото на поручникот Џон Мерсер Брук. Од тоа биле утврдено дека морското дно каде што бил поставен трансатлантскиот кабел бидејќи примероците покажале дека поручникот М.Ф. Мори дека неговото „Телеграфско плато“ било совршено за подводниот кабел. Примероците што ги испратил Мори докажале дека примероците од „Телеграфското плато“ не се абразивни за поставување на таков кабел. Бејли бил погребан на гробиштата Вест Поинт.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ancexplorer.army.mil/publicwmv/index.html#/search-all/results/1/CgZCYWlsZXkSBUphY29iGgFX/|title=Bailey, Jacob W|work=Army Cemeteries Explorer|publisher=U.S. Army|accessdate=August 16, 2022}}</ref>{{botanist|Bailey|Bailey, Jacob Whitman|inline=y}} == Наводи == {{Наводи}}{{Нормативна контрола}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Бејли, Џејкоб Витман }} [[Категорија:Членови на Американската академија на уметностите и науките]] [[Категорија:Починати во 1857 година]] [[Категорија:Родени во 1811 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Американски ботаничари]] lh463xu1e9tg703i9yb2cku6iisu8ll 0 1402824 5641580 5630375 2026-10-07T07:08:46Z BosaFi 115936 5641580 wikitext text/x-wiki '''Гај Н. Колинс''' (19 август 1872 – 14 август 1938) бил американски [[Ботаника|ботаничар]], истражувач на растенија и [[генетичар]]. Студирал во Либерија и Порторико кај ораторот Фулер Кук, а подоцна станал и главен ботаничар во Одделот за житни култури и болести на [[Министерство за земјоделство на САД|МЗСАД]]. Колинс бил роден во селцето Мертензија, Њујорк, на 19 август 1872 година и студирал на Универзитетот Сиракуза пред да се откаже за да продолжи ботанички студии со Кук. Тој бил близок пријател со Дејвид Ферчајлд. Починал на 14 август 1938 година од [[Бактериски ендокардитис|ендокардитис]], инфекција на срцето.<ref>{{Наведено списание|last=Kempton|first=J. H.|year=1938|title=Guy N. Collins|url=https://archive.org/details/sim_science_1938-11-18_88_2290/page/467|journal=Science|volume=88|issue=2290|pages=467–468|bibcode=1938Sci....88..467K|doi=10.1126/science.88.2290.467|jstor=1664640}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Fairchild|first=David|year=1938|title=Guy N. Collins, Plant Explorer and Geneticist|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-heredity_1938-11_29_11/page/403|journal=Journal of Heredity|volume=29|pages=403–408|doi=10.1093/oxfordjournals.jhered.a104425}}</ref> Неговиот внук Харолд Лумис исто така бил ботаничар и кој работел со Кук.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.myriapodology.org/memoriam/members/loomis-content.html|title=Harold Frederick Loomis (1896 - 1976)|last=Causey|first=Nell B.|last2=Hoffman|first2=Richard L.|date=March 1977|work=Centre International de Myriapodologie|accessdate=2015-09-16}}</ref> {{Ботаничар|G.N.Collins}} == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска}} {{Нормативна контрола}}{{DEFAULTSORT:Колинс, Гај Н.}} [[Категорија:Американски генетичари]] [[Категорија:Починати во 1938 година]] [[Категорија:Родени во 1872 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Американски ботаничари]] tch1g0g7eb1ou5ixc0uexppgop4pyw8 0 1402830 5641268 5627192 2026-10-06T12:13:16Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[Дуан Исели]] на [[Двејн Ајсели]] 5627192 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Научник|name=Duane Isely|native_name=|native_name_lang=|image=<!--(filename only, i.e. without "File:" prefix)-->|image_size=|alt=|caption=|birth_name=<!-- if different from "name" -->|birth_date={{birth date|1918|10|24}}|birth_place=[[Bentonville, Arkansas]]|death_date={{Death date and age|2000|12|7|1918|10|24}}|death_place=[[Des Moines, Iowa]]|death_cause=|resting place=|resting place coordinates=<!--{{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline,title}}-->|other_names=|residence=|citizenship=|fields=[[Botany]]|workplaces=|patrons=|alma_mater=|thesis_title=<!--(or | thesis1_title = and | thesis2_title = )-->|thesis_url=<!--(or | thesis1_url = and | thesis2_url = )-->|thesis_year=<!--(or | thesis1_year = and | thesis2_year = )-->|doctoral_advisor=<!--(or | doctoral_advisors = )-->|academic_advisors=|doctoral_students=|notable_students=|known_for=|influences=|influenced=|awards=|author_abbrev_bot=Isely<ref>{{IPNI author|id=4317-1}}</ref>|author_abbrev_zoo=|spouse=|partner=<!--(or | partners = )-->|children=|signature=<!--(filename only)-->|signature_alt=|website=<!--{{URL|www.example.com}}-->|footnotes=}}'''Дуан Ајсли''' (1918–2000) бил американски професор по ботаника и експерт за технологија на семе и плевели. <ref name="Obit">{{Наведено списание|last=Welsh, Stanley L.|last2=Lewis, Deborah Q.|date=June 2001|title=Duane Isely (1918–2000): A Tribute|url=https://scholarworks.uni.edu/jias/vol108/iss2/5|journal=Journal of the Iowa Academy of Science|volume=108|issue=2|pages=64–69}}</ref> == Биографија == Изели бил роден како син на Двајт Изели, професор по ентомологија, и Блеси Елиз, двајцата кои студирале и работеле на Универзитетот во Арканзас. И тој дипломирал на Универзитетот во Арканзас во 1938 година и магистрирал во 1939 година <ref name="Papers">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.lib.iastate.edu/arch/rgrp/13-5-56.html|title=Duane Isely (1918–2000), Papers|work=Iowa State University|archive-url=https://web.archive.org/web/20100614062003/http://www.lib.iastate.edu/arch/rgrp/13-5-56.html|archive-date=2010-06-14}}</ref> Во 1942 година докторирал на [[Универзитет Корнел|Универзитетот Корнел]] под менторство на [[Walter Conrad Leopold Muenscher|Валтер Конрад Миншер]] (1891–1963). Од 1942 до 1944 година, Изели спровел студии за тревните растенија на акумулациите кои се граделе за Управата на долината на Тенеси. Во 1944 година бил назначен за соработник за проширување на Државниот универзитет во Ајова, каде што бил поставен како раководител на лабораторијата за семе.<ref name="Obit" /> На Државниот универзитет во Ајова бил доцент од 1947 до 1948 година, вонреден професор од 1949 до 1955 година и редовен професор од 1956 до 1981 година. Во 1981 година тој бил назначен за истакнат професор, а во 1989 година се пензионирал како емеритус професор.<ref name="Papers" /> Исели како специјалист за технологија на семе објавил учебник и повеќе од 50 статии на оваа тема. Покрај тоа, тој бил активен научник за плевели, објавувајќи околу 20 книги и лабораториски прирачници за автохтони плевели и натурализирани мешунки ([[Бобови|Fabaceae]]) од Соединетите Американски Држави (со исклучок на Алјаска и Хаваи).<ref name="Papers" /> Во повеќето држави на САД тој собирал мешунки, а вкупниот број собрани примероци надминал 11.000. Во 1980-тите, тој одиграл важна улога во преименувањето на Хербариумот на Државниот универзитет во Ајова во чест на Ада Хајден.<ref name="Obit" /> Тој беше во брак три пати. Имаше две деца од неговиот прв брак. <ref name="Obit" /> == Избрани изданија == === Книги === * (препечаток во pbk од оригиналот од 1994 година, Издавачка куќа на Универзитетот Ајова Стејт) * со Лојд М. Вакс и Ричард С. Фосет:{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=dBga3z7yDCUC|title=Weeds of the North Central States|publisher=DIANE Publ.|year=1999|isbn=0788177605|pages=303}} * * * * * * == Наводи == <references /> == Надворешни врски == * {{Викивидови-ред}} * {{Wikiquote-inline}} [[Категорија:Апсолвенти на универзитетот „Корнел“]] [[Категорија:Починати во 2000 година]] [[Категорија:Родени во 1918 година]] [[Категорија:Статии со hCards]] dewtlg7zsdhfvzs0igsuun8en4pdmnq 5641276 5641268 2026-10-06T12:17:25Z BosaFi 115936 5641276 wikitext text/x-wiki '''Двејн Ајсли''' (1918–2000) бил американски професор по ботаника и експерт за технологија на семе и плевели.<ref name="Obit">{{Наведено списание|last=Welsh, Stanley L.|last2=Lewis, Deborah Q.|date=June 2001|title=Duane Isely (1918–2000): A Tribute|url=https://scholarworks.uni.edu/jias/vol108/iss2/5|journal=Journal of the Iowa Academy of Science|volume=108|issue=2|pages=64–69}}</ref> == Биографија == Ајсели бил роден како син на Двајт Ајсели, професор по ентомологија, и Блеси Елиз, двајцата кои студирале и работеле на Универзитетот во Арканзас. И тој дипломирал на Универзитетот во Арканзас во 1938 година и магистрирал во 1939 година<ref name="Papers">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.lib.iastate.edu/arch/rgrp/13-5-56.html|title=Duane Isely (1918–2000), Papers|work=Iowa State University|archive-url=https://web.archive.org/web/20100614062003/http://www.lib.iastate.edu/arch/rgrp/13-5-56.html|archive-date=2010-06-14}}</ref> Во 1942 година докторирал на [[Универзитет Корнел|Универзитетот Корнел]] под менторство на [[Валтер Конрад Миншер]] (1891–1963). Од 1942 до 1944 година, Ајсели спровел студии за тревните растенија на акумулациите кои се граделе за Управата на долината на Тенеси. Во 1944 година бил назначен за соработник за проширување на Државниот универзитет во Ајова, каде што бил поставен како раководител на лабораторијата за семе.<ref name="Obit" /> На Државниот универзитет во Ајова бил доцент од 1947 до 1948 година, вонреден професор од 1949 до 1955 година и редовен професор од 1956 до 1981 година. Во 1981 година тој бил назначен за истакнат професор, а во 1989 година се пензионирал како емеритус професор.<ref name="Papers" /> Ајсели како специјалист за технологија на семе објавил учебник и повеќе од 50 статии на оваа тема. Покрај тоа, тој бил активен научник за плевели, објавувајќи околу 20 книги и лабораториски прирачници за автохтони плевели и натурализирани мешунки ([[Бобови|Fabaceae]]) од Соединетите Американски Држави (со исклучок на Алјаска и Хаваи).<ref name="Papers" /> Во повеќето држави на САД тој собирал мешунки, а вкупниот број собрани примероци надминал 11.000. Во 1980-тите, тој одиграл важна улога во преименувањето на Хербариумот на Државниот универзитет во Ајова во чест на Ада Хајден.<ref name="Obit" /> Бил во брак три пати. Има две деца од неговиот прв брак.<ref name="Obit" /> == Избрани изданија == === Книги === * (препечаток во pbk од оригиналот од 1994 година, Издавачка куќа на Универзитетот Ајова Стејт) * со Лојд М. Вакс и Ричард С. Фосет:{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=dBga3z7yDCUC|title=Weeds of the North Central States|publisher=DIANE Publ.|year=1999|isbn=0788177605|pages=303}} == Наводи == <references /> == Надворешни врски == {{Викивидови-ред}} * {{Wikiquote-inline}} [[Категорија:Апсолвенти на универзитетот „Корнел“]] [[Категорија:Починати во 2000 година]] [[Категорија:Родени во 1918 година]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Американски ботаничари]] jt6j4z0tzgqgojfpypcv8c7odjnx288 5641277 5641276 2026-10-06T12:17:42Z BosaFi 115936 5641277 wikitext text/x-wiki '''Двејн Ајсли''' (1918–2000) бил американски професор по ботаника и експерт за технологија на семе и плевели.<ref name="Obit">{{Наведено списание|last=Welsh, Stanley L.|last2=Lewis, Deborah Q.|date=June 2001|title=Duane Isely (1918–2000): A Tribute|url=https://scholarworks.uni.edu/jias/vol108/iss2/5|journal=Journal of the Iowa Academy of Science|volume=108|issue=2|pages=64–69}}</ref> == Биографија == Ајсели бил роден како син на Двајт Ајсели, професор по ентомологија, и Блеси Елиз, двајцата кои студирале и работеле на Универзитетот во Арканзас. И тој дипломирал на Универзитетот во Арканзас во 1938 година и магистрирал во 1939 година<ref name="Papers">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.lib.iastate.edu/arch/rgrp/13-5-56.html|title=Duane Isely (1918–2000), Papers|work=Iowa State University|archive-url=https://web.archive.org/web/20100614062003/http://www.lib.iastate.edu/arch/rgrp/13-5-56.html|archive-date=2010-06-14}}</ref> Во 1942 година докторирал на [[Универзитет Корнел|Универзитетот Корнел]] под менторство на [[Валтер Конрад Миншер]] (1891–1963). Од 1942 до 1944 година, Ајсели спровел студии за тревните растенија на акумулациите кои се граделе за Управата на долината на Тенеси. Во 1944 година бил назначен за соработник за проширување на Државниот универзитет во Ајова, каде што бил поставен како раководител на лабораторијата за семе.<ref name="Obit" /> На Државниот универзитет во Ајова бил доцент од 1947 до 1948 година, вонреден професор од 1949 до 1955 година и редовен професор од 1956 до 1981 година. Во 1981 година тој бил назначен за истакнат професор, а во 1989 година се пензионирал како емеритус професор.<ref name="Papers" /> Ајсели како специјалист за технологија на семе објавил учебник и повеќе од 50 статии на оваа тема. Покрај тоа, тој бил активен научник за плевели, објавувајќи околу 20 книги и лабораториски прирачници за автохтони плевели и натурализирани мешунки ([[Бобови|Fabaceae]]) од Соединетите Американски Држави (со исклучок на Алјаска и Хаваи).<ref name="Papers" /> Во повеќето држави на САД тој собирал мешунки, а вкупниот број собрани примероци надминал 11.000. Во 1980-тите, тој одиграл важна улога во преименувањето на Хербариумот на Државниот универзитет во Ајова во чест на Ада Хајден.<ref name="Obit" /> Бил во брак три пати. Има две деца од неговиот прв брак.<ref name="Obit" /> == Избрани изданија == === Книги === * (препечаток во pbk од оригиналот од 1994 година, Издавачка куќа на Универзитетот Ајова Стејт) * со Лојд М. Вакс и Ричард С. Фосет:{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=dBga3z7yDCUC|title=Weeds of the North Central States|publisher=DIANE Publ.|year=1999|isbn=0788177605|pages=303}} == Наводи == <references /> == Надворешни врски == {{Викивидови-ред}} * {{Wikiquote-inline}} [[Категорија:Апсолвенти на универзитетот „Корнел“]] [[Категорија:Починати во 2000 година]] [[Категорија:Родени во 1918 година]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Американски ботаничари]]{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ајсели, Двејн }} t9ljyd3fd3co5c2do44oopzfvb1wyhe 5641301 5641277 2026-10-06T12:44:43Z BosaFi 115936 /* Биографија */ 5641301 wikitext text/x-wiki '''Двејн Ајсли''' (1918–2000) бил американски професор по ботаника и експерт за технологија на семе и плевели.<ref name="Obit">{{Наведено списание|last=Welsh, Stanley L.|last2=Lewis, Deborah Q.|date=June 2001|title=Duane Isely (1918–2000): A Tribute|url=https://scholarworks.uni.edu/jias/vol108/iss2/5|journal=Journal of the Iowa Academy of Science|volume=108|issue=2|pages=64–69}}</ref> == Биографија == Ајсели бил роден како син на Двајт Ајсели, професор по ентомологија, и Блеси Елиз, двајцата кои студирале и работеле на Универзитетот во Арканзас. И тој дипломирал на Универзитетот во Арканзас во 1938 година и магистрирал во 1939 година<ref name="Papers">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.lib.iastate.edu/arch/rgrp/13-5-56.html|title=Duane Isely (1918–2000), Papers|work=Iowa State University|archive-url=https://web.archive.org/web/20100614062003/http://www.lib.iastate.edu/arch/rgrp/13-5-56.html|archive-date=2010-06-14}}</ref> Во 1942 година докторирал на [[Универзитет Корнел|Универзитетот Корнел]] под менторство на [[Валтер Конрад Миншер]] (1891–1963). Од 1942 до 1944 година, Ајсели спровел студии за тревните растенија на акумулациите кои се граделе за Управата на долината на Тенеси. Во 1944 година бил назначен за соработник за проширување на Државниот универзитет во Ајова, каде што бил поставен како раководител на лабораторијата за семе.<ref name="Obit" /> На Државниот универзитет во Ајова бил доцент од 1947 до 1948 година, вонреден професор од 1949 до 1955 година и редовен професор од 1956 до 1981 година. Во 1981 година тој бил назначен за истакнат професор, а во 1989 година се пензионирал како емеритус професор.<ref name="Papers" /> Ајсели како специјалист за технологија на семе објавил учебник и повеќе од 50 статии на оваа тема. Покрај тоа, тој бил активен научник за плевели, објавувајќи околу 20 книги и лабораториски прирачници за автохтони плевели и натурализирани мешунки ([[Бобови|Fabaceae]]) од Соединетите Американски Држави (со исклучок на Алјаска и Хаваи).<ref name="Papers" /> Во повеќето држави на САД тој собирал мешунки, а вкупниот број собрани примероци надминал 11.000. Во 1980-тите, тој одиграл важна улога во преименувањето на Хербариумот на Државниот универзитет во Ајова во чест на Ада Хајден.<ref name="Obit" /> Бил во брак три пати. Има две деца од неговиот прв брак.<ref name="Obit" /> {{botanist|Isely}} == Избрани изданија == === Книги === * (препечаток во pbk од оригиналот од 1994 година, Издавачка куќа на Универзитетот Ајова Стејт) * со Лојд М. Вакс и Ричард С. Фосет:{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=dBga3z7yDCUC|title=Weeds of the North Central States|publisher=DIANE Publ.|year=1999|isbn=0788177605|pages=303}} == Наводи == <references /> == Надворешни врски == {{Викивидови-ред}} * {{Wikiquote-inline}} [[Категорија:Апсолвенти на универзитетот „Корнел“]] [[Категорија:Починати во 2000 година]] [[Категорија:Родени во 1918 година]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Американски ботаничари]]{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ајсели, Двејн }} rfr136twi8vv9tyiuw8xiirye7htxjw 0 1402843 5641581 5630421 2026-10-07T07:10:50Z BosaFi 115936 5641581 wikitext text/x-wiki '''Дејвид Стотон Конант''' (17 јуни 1949, Спрингфилд, Вермонт - 27 јуни 2018) бил американски [[Ботаника|ботаничар]], специјализиран за систематика и генетика на тропски папрати од дрвја.<ref name="CaledonianRecord">{{Наведени вести|url=https://www.caledonianrecord.com/community/deaths/david-stoughton-conant---obituary/article_c7487f62-4312-5631-948b-74346522bb35.html|title=David Stoughton Conant - Obituary|date=July 2, 2018|work=Caldedonian Record}}</ref> == Биографија == Откако матурирал во регионалното средно училиште „Фол Маунтин“, Конант се запишал на Универзитетот во Њу Хемпшир. Таму во 1971 година <ref name="BarringtonParis2018">{{Наведено списание|last=Barrington|first=David S.|last2=Paris|first2=Catherine A.|year=2018|title=David S. Conant, 1949-2018|journal=American Fern Journal|volume=108|issue=3|pages=112–116|doi=10.1640/0002-8444-108.3.112|issn=0002-8444}}</ref> добил диплома за наука по ботаника<ref name="CaledonianRecord" /> и бил ментор на Албион Р. Хоџдон. На [[Харвард|Универзитетот Харвард]], Конант дипломирал со докторат по ботаника. Неговата докторска дисертација бил под менторство на Рола М. Трајон Џуниор.<ref name="McGrath">{{Наведено списание|last=McGrath, William E.|year=2012|title=Albion Reed Hodgdon: A Life In Botany|url=https://www.acsu.buffalo.edu/~lismcgr/hodgdon.pdf|journal=Rhodora|volume=114|issue=958|pages=163–201|doi=10.3119/11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20220618135949/https://www.acsu.buffalo.edu/~lismcgr/hodgdon.pdf|archive-date=2022-06-18|access-date=2020-11-26}}</ref> Во 1976 година, Конант станал член на факултетот на Одделот за природни науки на Државниот колеџ Линдон (кој во 2018 година стана дел и од Универзитетот Северен Вермонт). Во 2009 година се пензионирал од колеџот Линдон Стејт и го донирал својот личен хербариум од над 3.000 сушени ботанички примероци на колеџот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://vermontbiz.com/people/august/alan-boye-and-david-conant-retire-lyndon-state|title=Alan Boye and David Conant Retire from Lyndon State|date=August 5, 2009|work=vermontbiz.com}}</ref> Тој бил главен уредник на списанието ''Родора'' за краток период во 1996 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rhodora.org/memoriam/inmemoriam.html|title=In Memoriam: David S. Conant (1949 – 2018)|work=New England Botanical Club}}</ref> Откако се пензионирал од Државниот колеџ Линдон, Конант започнал бизнис со проекти за ископување. Подоцна во Барнет, Вермонт, се концентрирал на работа со сопругата на нивниот имот, каде што расчистиле полиња и изградиле мрежа од патишта низ шумски предели.<ref name="CaledonianRecord" /> Во 1979 година се оженил со Аминта Китфилд (почестена по ботаничкиот епоним ''Cyathea amintae''). По неговата смрт, тој ја оставил зад себе неговата вдовица, три ќерки и четири внуци.<ref name="CaledonianRecord" /> == Награди и почести == * 1991 — Награда „Едгард Т. Вери“ од Ботаничкото друштво на Америка за статијата ''„Филогенетски импликации на варијацијата на хлоропластната ДНК кај Cyatheaceae“,'' коавторка на Дијана Б. Штајн и Анџела Е. Валински<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.botany.org/awards_grants/detail/wherry.php|title=The Edgar T. Wherry Award|work=Botanical Society of America|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201080700/https://www.botany.org/awards_grants/detail/wherry.php|archive-date=2020-12-01|accessdate=2020-11-26}}</ref> * 1996–1998 — Претседател на Ботаничкиот клуб на Нова Англија<ref name="CaledonianRecord" /> * 2004–2008 — Претседател на Американското друштво за папрати<ref name="CaledonianRecord" /> == Епоними == * ''Alsophila conantiana <small>Lehnert</small>''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://powo.science.kew.org/taxon/77081015-1|title=''Alsophila conantiana'' Lehnert|work=Plants of the World online, Kewscience (science.kew.org)}}</ref> == Избрани публикации == * {{Наведено списание|last=Conant|first=David S.|year=1975|title=Hybrids in American Cyatheaceae|url=https://archive.org/details/sim_rhodora_1975-12_77_812/page/441|journal=Rhodora|volume=77|issue=812|pages=441–455|jstor=23310958}} * {{Наведено списание|last=Conant|first=David S.|last2=Cooper-Driver|first2=Gillian|year=1980|title=Autogamous Allohomoploidy in Alsophila and Nephelea (Cyatheaceae): A New Hypothesis for Speciation in Homoploid Homosporous Ferns|journal=American Journal of Botany|volume=67|issue=9|pages=1269–1288|doi=10.1002/j.1537-2197.1980.tb07760.x}} * {{Наведено списание|last=Conant|first=David S.|year=1983|title=A Revision of the Genus Alsophila (Cyatheaceae) in the Americas|journal=Journal of the Arnold Arboretum|volume=64|issue=3|pages=333–382|doi=10.5962/bhl.part.27408|jstor=43782112|doi-access=free}} * {{Наведено списание|last=Stein|first=D. B.|last2=Conant|first2=D. S.|last3=Ahearn|first3=M. E.|last4=Jordan|first4=E. T.|last5=Kirch|first5=S. A.|last6=Hasebe|first6=M.|last7=Iwatsuki|first7=K.|last8=Tan|first8=M. K.|last9=Thomson|first9=J. A.|year=1992|title=Structural rearrangements of the chloroplast genome provide an important phylogenetic link in ferns|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1992-03-01_89_5/page/n349|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=89|issue=5|pages=1856–1860|bibcode=1992PNAS...89.1856S|doi=10.1073/pnas.89.5.1856|pmc=48552|pmid=1542683|doi-access=free}} * {{Наведено списание|last=Burke|first=Donald H.|last2=Raubeson|first2=Linda A.|last3=Alberti|first3=Marie|last4=Hearst|first4=John E.|last5=Jordan|first5=Elizabeth T.|last6=Kirch|first6=Susan A.|last7=Valinski|first7=Angela E. C.|last8=Conant|first8=David S.|last9=Stein|first9=Diana B.|year=1993|title=ThechlL (FRXC) gene: Phylogenetic distribution in vascular plants and DNA sequence from ''Polystichum'' acrostichoides (Pteridophyta) and ''Synechococcus'' sp. 7002 (Cyanobacteria)|url=https://archive.org/details/sim_plant-systematics-and-evolution_1993_187_1-4/page/n90|journal=Plant Systematics and Evolution|volume=187|issue=1–4|pages=89–102|doi=10.1007/BF00994092|hdl-access=free}} * {{Наведено списание|last=Conant|first=David S.|last2=Stein|first2=Diana B.|last3=Valinski|first3=Angela E. C.|last4=Sudarsanam|first4=Priya|last5=Ahearn|first5=Mary E.|year=1994|title=Phylogenetic Implications of Chloroplast DNA Variation in the Cyatheaceae. I.|url=https://archive.org/details/systematic-botany_january-march-1994_19_1/page/60|journal=Systematic Botany|volume=19|issue=1|pages=60–72|doi=10.2307/2419712|jstor=2419712}} * {{Наведено списание|last=Conant|first=David S.|last2=Raubeson|first2=Linda A.|last3=Attwood|first3=Deborah K.|last4=Stein|first4=Diana B.|year=1995|title=The Relationships of Papuasian Cyatheaceae to New World Tree Ferns|url=https://www.biodiversitylibrary.org/part/230661|journal=American Fern Journal|volume=85|issue=4|pages=328–340|doi=10.2307/1547813|jstor=1547813}} * {{Наведено списание|last=Korall|first=Petra|last2=Conant|first2=David S.|last3=Schneider|first3=Harald|last4=Ueda|first4=Kunihiko|last5=Nishida|first5=Harufumi|last6=Pryer|first6=Kathleen M.|year=2006|title=On the Phylogenetic Position of Cystodium: It's Not a Tree Fern – It's a Polypod!|url=https://www.biodiversitylibrary.org/part/230852|journal=American Fern Journal|volume=96|issue=2|page=45|doi=10.1640/0002-8444(2006)96[45:OTPPOC]2.0.CO;2|issn=0002-8444}} * {{Наведено списание|last=Korall|first=Petra|last2=Pryer|first2=Kathleen M.|last3=Metzgar|first3=Jordan S.|last4=Schneider|first4=Harald|last5=Conant|first5=David S.|year=2006|title=Tree ferns: Monophyletic groups and their relationships as revealed by four protein-coding plastid loci|url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2006_39_3/page/830|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|volume=39|issue=3|pages=830–845|doi=10.1016/j.ympev.2006.01.001|pmid=16481203}} * {{Наведено списание|last=Korall|first=Petra|last2=Conant|first2=David S.|last3=Metzgar|first3=Jordan S.|last4=Schneider|first4=Harald|last5=Pryer|first5=Kathleen M.|year=2007|title=A molecular phylogeny of scaly tree ferns (Cyatheaceae)|journal=American Journal of Botany|volume=94|issue=5|pages=873–886|doi=10.3732/ajb.94.5.873|pmid=21636456}} * {{Наведено списание|last=Stein|first=Diana B.|last2=Hutton|first2=Cynthia|last3=Conant|first3=David S.|last4=Haufler|first4=Christopher H.|last5=Werth|first5=Charles R.|year=2010|title=Reconstructing ''Dryopteris'' "semicristata"(Dryopteridaceae): Molecular profiles of tetraploids verify their undiscovered diploid ancestor|journal=American Journal of Botany|volume=97|issue=6|pages=998–1004|doi=10.3732/ajb.0900355|pmid=21622469|doi-access=free|hdl-access=free}} {{Ботаничар|D.S.Conant}} == Наводи == <references /> == Надворешни врски == {{Викивидови-ред|David Stoughton Conant}} {{Нормативна контрола}}{{DEFAULTSORT:Конант, Дејвид Стотон}} [[Категорија:Починати во 2018 година]] [[Категорија:Родени во 1949 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Американски ботаничари]] 8t7k9lvblku0wk9wapq2i7y9au2t1ey 0 1402844 5641271 5630573 2026-10-06T12:13:57Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[Јоланде Далпе]] на [[Јоланд Далпе]] 5630573 wikitext text/x-wiki  {{Инфокутија Научник|name=Yolande Dalpé|birth_date=1948|birth_place=Waterloo, QC, Canada|workplaces=Agriculture and Agri-Food Canada|known_for=Mycology|awards=Lawson Medal}}'''Јоланде Далпе''' е поранешен научен истражувач во Министерството за земјоделство и земјоделска храна на Канада. Таа станала првиот миколог во [http://Ottawa Отава]{{Мртва_врска|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} која ја проучувала таксономијата на [[Микориза|микоризните габи]].<ref name=":0">{{Наведено списание|last=Estey|first=Ralph|date=1994|title=A History of Mycology in Canada|journal=Canadian Journal of Botany|volume=72|issue=6|pages=751–766|bibcode=1994CaJB...72..751E|doi=10.1139/b94-095}}</ref> Нејзиното истражување се фокусира на развој на нови информации за [[Таксономија|таксономијата]], [[Филогенетско дрво|филогенијата]], дистрибуцијата и [[Ботаника|биологијата]] на [[Габа|габите]], вклучувајќи систематско истражување поврзано со [[Биосигурност|биолошката безбедност]]/туѓи [[Инвазивен вид|инвазивни видови]], како и видови вклучени во развојот на биопроизводи.<ref name="bioproducts">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.agr.gc.ca/eng/science-and-innovation/research-centres/ontario/ottawa-research-and-development-centre/scientific-staff-and-expertise/dalpe-yolande-dsc/?id=1181935178523|title=Dalpé, Yolande, D.Sc. - Agriculture and Agri-Food Canada (AAFC)|archive-url=https://web.archive.org/web/20160929121940/http://www.agr.gc.ca/eng/science-and-innovation/research-centres/ontario/ottawa-research-and-development-centre/scientific-staff-and-expertise/dalpe-yolande-dsc/?id=1181935178523|archive-date=2016-09-29|accessdate=2016-09-26}}</ref> Таа била наградена со [https://www.cba-abc.ca/awards/the-lawson-medal/ Медалот Лосон] од [https://www.cba-abc.ca/ Канадската ботаничка асоцијација] за нејзините „кумулативни, доживотни придонеси во канадската [[ботаника]], за истражувањата кои ги извршила во [[Микологија|микологијата]] и е призната на национално и меѓународно ниво“.<ref name="international">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cba-abc.ca/awards/the-lawson-medal/past-recipients-of-the-lawson-medal/|title=Past Recipients of the Lawson Medal|date=2024|work=cba-abc.ca|accessdate=16 November 2024}}</ref> Во текот на својата кариера, таа објавувала многу трудови и придонела за обука на научници<ref>{{Наведено списание|title=Effect of arbuscular mycorrhizal fungi on tolerance and growth of selected spring wheat (Triticum aestivum L.) lines under salinity stress.|journal=Journal of Food, Agriculture & Environment|volume=15 (3&4)|pages=40–47}}</ref> за идентификација на габи<ref>{{Наведено списание|last=Stefani|first=Franck|last2=Laterrière|first2=Mario|last3=Abdellatif|first3=Lobna|last4=Banchini|first4=Claudia|last5=Mader Stevens|first5=Greta|last6=Séguin|first6=Sylvie|last7=Dadej|first7=Kasia|last8=Koziol|first8=Lisa|last9=Findlay|first9=Wendy|date=November 2025|title=The pitfalls of r DNA ‐based AMF identification: a comparative analysis of r DNA and protein‐coding genes|journal=New Phytologist|volume=248|issue=3|pages=1501–1515|doi=10.1111/nph.70557|pmc=12489285}}</ref> и таксономија, стекнувајќи национално и меѓународно признание. == Биографија == Јоланд Далпе била родена во Ватерло, Квебек во 1948 година. Во 1989 година го добила докторатот по [[Физиологија|физиологија на габите]] на Универзитетот Пол-Сабатје во [[Тулуза|Тулуз, Франција]].<ref name="bio" /> Откако го завршила својот докторат по природни науки (D.Sc.). Далпе била вработена како истражувачки научник во Канадската агенција за земјоделство и агро-храна (AAFC)<ref name="bio" /> во 1981 година.<ref name=":0" /><ref>{{Наведена книга|url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/40725047|title=Systematics in Agriculture Canada at Ottawa, 1886-1986|last=Cody|first=William J.|last2=Cody|first2=William J.|last3=Sarazin|first3=Michael J.|last4=Savile|first4=D. B. O.|last5=Centre (Canada)|first5=Biosystematics Research|last6=Canada|date=1986|publisher=Biosystematics Research Centre, Agriculture Canada|isbn=978-0-662-54239-1|volume=28|location=Ottawa}}</ref> == Кариера == Јоланд Далпе последен пат работела како раководител на програмата на одделот [[Микологија|за микологија]] во Центарот за истражување и развој во [[Отава]], [[Онтарио]]. * [[Габа|Габи]] : Развивање нови информации за таксономијата, филогенијата, дистрибуцијата<ref>{{Наведено списание|last=Bouamri|first=R|last2=Dalpe|first2=Y|last3=Serrhini|first3=M|date=2014|title=Effect of seasonal variation on arbuscular mycorrhizal fungi associated with date palm|journal=Emirates Journal of Food and Agriculture|volume=26|issue=11|pages=977|doi=10.9755/ejfa.v26i11.18985|doi-access=free}}</ref> и биологијата на габите, вклучувајќи систематско истражување поврзано со [[Биосигурност|биолошката безбедност]]/[[Инвазивен вид|туѓите инвазивни видови]], како и видовите вклучени во развојот на биопроизводи.<ref name="bioproducts" /> * Создавање и одржување на референтни колекции и бази на податоци за габи: колекција [[Гломеромикоти|Glomeromycota]] in vitro (GINCO); AAFC хербариум за васкуларни растенија (DAO) и Национален миколошки хербариум (DAOM). Поддршка за Канадска колекција на габични култури (CCFC).<ref name="bioproducts" /> * Развој на филогеномски способности, алатки за брзо откривање и идентификација. * Точна идентификација, информации и сродна обука за научни истражувања во таксономијата, размножувањето на габите и заштитата на биодиверзитетот<ref>{{Наведено списание|last=Bencherif|first=Karima|last2=Boutekrabt|first2=Ammar|last3=Fontaine|first3=Joël|last4=Laruelle|first4=Fréderic|last5=Dalpè|first5=Yolande|last6=Lounès-Hadj Sahraoui|first6=Anissa|date=November 2015|title=Impact of soil salinity on arbuscular mycorrhizal fungi biodiversity and microflora biomass associated with Tamarix articulata Vahll rhizosphere in arid and semi-arid Algerian areas|journal=Science of The Total Environment|volume=533|pages=488–494|doi=10.1016/j.scitotenv.2015.07.007}}</ref>.<ref name="bioproducts" /> Јоланд Далпе е заменик-уредник на списанието „Ботани“ кое го објавува Националниот истражувачки совет на Канада. Таа исто така е вонреден професор поврзан со Квебечкиот центар за наука за биодиверзитет, мрежа која поттикнува и промовира програма за истражување и обука во науката за биодиверзитет.<ref name="bioproducts" /> Таа обучила бројни научници и [[Постдипломски студии|постдипломци]] за идентификација и таксономија на арбускуларни микоризни габи и објавила над 130 научни трудови.<ref name="bio" /><ref>{{Наведено списание|last=Yi|first=Daishu|last2=Schwinghamer|first2=Timothy|last3=Dalpé|first3=Yolande|last4=Singh|first4=Jaswinder|last5=Khanizadeh|first5=Shahrokh|date=1 March 2017|title=The Response of Spring Wheat Cultivars to Arbuscular Mycorrhizal Colonization under Salinity Stresses|journal=Sustainable Agriculture Research|volume=6|issue=2|pages=58|doi=10.5539/sar.v6n2p58|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Marleau|first=Julie|last2=Dalpé|first2=Yolande|last3=St-Arnaud|first3=Marc|last4=Hijri|first4=Mohamed|date=24 February 2011|title=Spore development and nuclear inheritance in arbuscular mycorrhizal fungi|journal=BMC Evolutionary Biology|language=en|volume=11|issue=1|pages=51|bibcode=2011BMCEE..11...51M|doi=10.1186/1471-2148-11-51|issn=1471-2148|pmc=3060866|pmid=21349193|doi-access=free}}</ref> Јоланд Далпе е член-основач на Меѓународното здружение [[Микориза|за микориза]] (IMS), научно здружение вклучено во унапредувањето на образованието, истражувањето и развојот во областа на [[Микориза|микоризната симбиоза]] помеѓу растенијата и специјализираните почвени габи.<ref name="fungus">{{Наведена мрежна страница|url=https://mycorrhizas.org/home/about-us/|title=About Us – International Mycorrhiza Society|date=2014-06-20|work=Mycorrhizas.org|accessdate=2017-01-14}}</ref> Таа е член на Управниот одбор на IMS, а воедно е и уредник на Mycorrhiza, официјалното научно списание на здружението.<ref name="fungus" /> Јоланд Далпе е [https://www.mao-qc.ca/sujet/administrateurs/ администратор] на здружението на аматерски миколози за регионот Оутаис, Квебек наречено Mycologues Amateurs de l'Outaouais (МАО).<ref name="outaouais">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mao-qc.ca/page_droite.htm|title=Club des MAO|date=2015-04-11|work=Mao-qc.ca|archive-url=https://web.archive.org/web/20171017150653/http://www.mao-qc.ca/page_droite.htm|archive-date=2017-10-17|accessdate=2017-01-14}}</ref> MAO е посветен на ширење на знаењето во микологијата, [[Печурка|берењето диви печурки]], нивната идентификација и нивната потрошувачка.<ref name="bioproducts" /> Далпе е исто така и уредник на билтенот на MAO.<ref name="bioproducts" />[https://www.mao-qc.ca/blog/wp-content/uploads/mao-vol23no1.pdf] Таа е „лицето одговорно“ за [https://agriculture.canada.ca/en/science/collections/canadian-collection-arbuscular-mycorrhizal-fungi-ccamf Glomeromycota In vitro Collection Canada] (GINCO-CAN), организација која „го споделува биолошкиот материјал од својата колекција и поврзаните информации, како и своето искуство и знаење во областа на истражувањето на арбускуларните микоризни габи во корист на своите партнери и клиенти во научниот и индустрискиот сектор“.<ref name="Invitro">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mycorrhiza.be/ginco-bel/services.php|title=Glomeromycota in vitro collection (GINCO-BEL)|work=Mycorrhiza.be|accessdate=2017-01-14}}</ref> == Почести и награди == Во 2013 година, Далпе го добила Медалот Лосон од Канадската ботаничка асоцијација за нејзините „кумулативни, доживотни придонеси во канадската ботаника, за истражувањата што ги вршела во микологијата и за кои е признаена на национално и меѓународно ниво“.<ref name="international" /> == Наводи == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Наводи}}{{Нормативна контрола}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1948 година]] [[Категорија:Статии со hCards]] fpcohvzbgywmol60kotust0ymz2z4ue 5641281 5641271 2026-10-06T12:23:01Z BosaFi 115936 5641281 wikitext text/x-wiki '''Јоланд Далпе''' е поранешен научен истражувач во Министерството за земјоделство и земјоделска храна на Канада. Таа станала првиот миколог во Отава која ја проучувала таксономијата на [[Микориза|микоризните габи]].<ref name=":0">{{Наведено списание|last=Estey|first=Ralph|date=1994|title=A History of Mycology in Canada|journal=Canadian Journal of Botany|volume=72|issue=6|pages=751–766|bibcode=1994CaJB...72..751E|doi=10.1139/b94-095}}</ref> Нејзиното истражување се фокусира на развој на нови информации за [[Таксономија|таксономијата]], [[Филогенетско дрво|филогенијата]], дистрибуцијата и [[Ботаника|биологијата]] на [[Габа|габите]], вклучувајќи систематско истражување поврзано со [[Биосигурност|биолошката безбедност]]/туѓи [[Инвазивен вид|инвазивни видови]], како и видови вклучени во развојот на биопроизводи.<ref name="bioproducts">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.agr.gc.ca/eng/science-and-innovation/research-centres/ontario/ottawa-research-and-development-centre/scientific-staff-and-expertise/dalpe-yolande-dsc/?id=1181935178523|title=Dalpé, Yolande, D.Sc. - Agriculture and Agri-Food Canada (AAFC)|archive-url=https://web.archive.org/web/20160929121940/http://www.agr.gc.ca/eng/science-and-innovation/research-centres/ontario/ottawa-research-and-development-centre/scientific-staff-and-expertise/dalpe-yolande-dsc/?id=1181935178523|archive-date=2016-09-29|accessdate=2016-09-26}}</ref> Таа била наградена со Медалот Лосон од Канадската ботаничка асоцијација за нејзините „кумулативни, доживотни придонеси во канадската [[ботаника]], за истражувањата кои ги извршила во [[Микологија|микологијата]] и е призната на национално и меѓународно ниво“.<ref name="international">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cba-abc.ca/awards/the-lawson-medal/past-recipients-of-the-lawson-medal/|title=Past Recipients of the Lawson Medal|date=2024|work=cba-abc.ca|accessdate=16 November 2024}}</ref> Во текот на својата кариера, објавувала многу трудови и придонела за обука на научници<ref>{{Наведено списание|title=Effect of arbuscular mycorrhizal fungi on tolerance and growth of selected spring wheat (Triticum aestivum L.) lines under salinity stress.|journal=Journal of Food, Agriculture & Environment|volume=15 (3&4)|pages=40–47}}</ref> за идентификација на габи<ref>{{Наведено списание|last=Stefani|first=Franck|last2=Laterrière|first2=Mario|last3=Abdellatif|first3=Lobna|last4=Banchini|first4=Claudia|last5=Mader Stevens|first5=Greta|last6=Séguin|first6=Sylvie|last7=Dadej|first7=Kasia|last8=Koziol|first8=Lisa|last9=Findlay|first9=Wendy|date=November 2025|title=The pitfalls of r DNA ‐based AMF identification: a comparative analysis of r DNA and protein‐coding genes|journal=New Phytologist|volume=248|issue=3|pages=1501–1515|doi=10.1111/nph.70557|pmc=12489285}}</ref> и таксономија, стекнувајќи национално и меѓународно признание. == Биографија == Јоланд Далпе била родена во Ватерло, Квебек во 1948 година. Во 1989 година го добила докторатот по [[Физиологија|физиологија на габите]] на Универзитетот Пол-Сабатје во [[Тулуза|Тулуз, Франција]]. Откако го завршила својот докторат по природни науки (D.Sc.). Далпе била вработена како истражувачки научник во Канадската агенција за земјоделство и агро-храна (AAFC) во 1981 година.<ref name=":0" /><ref>{{Наведена книга|url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/40725047|title=Systematics in Agriculture Canada at Ottawa, 1886-1986|last=Cody|first=William J.|last2=Cody|first2=William J.|last3=Sarazin|first3=Michael J.|last4=Savile|first4=D. B. O.|last5=Centre (Canada)|first5=Biosystematics Research|last6=Canada|date=1986|publisher=Biosystematics Research Centre, Agriculture Canada|isbn=978-0-662-54239-1|volume=28|location=Ottawa}}</ref> == Кариера == Јоланд Далпе последен пат работела како раководител на програмата на одделот [[Микологија|за микологија]] во Центарот за истражување и развој во [[Отава]], [[Онтарио]]. * [[Габа|Габи]] : Развивање нови информации за таксономијата, филогенијата, дистрибуцијата<ref>{{Наведено списание|last=Bouamri|first=R|last2=Dalpe|first2=Y|last3=Serrhini|first3=M|date=2014|title=Effect of seasonal variation on arbuscular mycorrhizal fungi associated with date palm|journal=Emirates Journal of Food and Agriculture|volume=26|issue=11|pages=977|doi=10.9755/ejfa.v26i11.18985|doi-access=free}}</ref> и биологијата на габите, вклучувајќи систематско истражување поврзано со [[Биосигурност|биолошката безбедност]]/[[Инвазивен вид|туѓите инвазивни видови]], како и видовите вклучени во развојот на биопроизводи.<ref name="bioproducts" /> * Создавање и одржување на референтни колекции и бази на податоци за габи: колекција [[Гломеромикоти|Glomeromycota]] in vitro (GINCO); AAFC хербариум за васкуларни растенија (DAO) и Национален миколошки хербариум (DAOM). Поддршка за Канадска колекција на габични култури (CCFC).<ref name="bioproducts" /> * Развој на филогеномски способности, алатки за брзо откривање и идентификација. * Точна идентификација, информации и сродна обука за научни истражувања во таксономијата, размножувањето на габите и заштитата на биодиверзитетот<ref>{{Наведено списание|last=Bencherif|first=Karima|last2=Boutekrabt|first2=Ammar|last3=Fontaine|first3=Joël|last4=Laruelle|first4=Fréderic|last5=Dalpè|first5=Yolande|last6=Lounès-Hadj Sahraoui|first6=Anissa|date=November 2015|title=Impact of soil salinity on arbuscular mycorrhizal fungi biodiversity and microflora biomass associated with Tamarix articulata Vahll rhizosphere in arid and semi-arid Algerian areas|journal=Science of The Total Environment|volume=533|pages=488–494|doi=10.1016/j.scitotenv.2015.07.007}}</ref>.<ref name="bioproducts" /> Далпе е заменик-уредник на списанието „Ботани“ кое го објавува Националниот истражувачки совет на Канада. Таа исто така е вонреден професор поврзан со Квебечкиот центар за наука за биодиверзитет, мрежа која поттикнува и промовира програма за истражување и обука во науката за биодиверзитет.<ref name="bioproducts" /> Таа обучила бројни научници и [[Постдипломски студии|постдипломци]] за идентификација и таксономија на арбускуларни микоризни габи и објавила над 130 научни трудови.<ref>{{Наведено списание|last=Yi|first=Daishu|last2=Schwinghamer|first2=Timothy|last3=Dalpé|first3=Yolande|last4=Singh|first4=Jaswinder|last5=Khanizadeh|first5=Shahrokh|date=1 March 2017|title=The Response of Spring Wheat Cultivars to Arbuscular Mycorrhizal Colonization under Salinity Stresses|journal=Sustainable Agriculture Research|volume=6|issue=2|pages=58|doi=10.5539/sar.v6n2p58|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Marleau|first=Julie|last2=Dalpé|first2=Yolande|last3=St-Arnaud|first3=Marc|last4=Hijri|first4=Mohamed|date=24 February 2011|title=Spore development and nuclear inheritance in arbuscular mycorrhizal fungi|journal=BMC Evolutionary Biology|language=en|volume=11|issue=1|pages=51|bibcode=2011BMCEE..11...51M|doi=10.1186/1471-2148-11-51|issn=1471-2148|pmc=3060866|pmid=21349193|doi-access=free}}</ref> Јоланд Далпе е член-основач на Меѓународното здружение за [[микориза]] (IMS), научно здружение вклучено во унапредувањето на образованието, истражувањето и развојот во областа на [[Микориза|микоризната симбиоза]] помеѓу растенијата и специјализираните почвени габи.<ref name="fungus">{{Наведена мрежна страница|url=https://mycorrhizas.org/home/about-us/|title=About Us – International Mycorrhiza Society|date=2014-06-20|work=Mycorrhizas.org|accessdate=2017-01-14}}</ref> Таа е член на Управниот одбор на IMS, а воедно е и уредник на Mycorrhiza, официјалното научно списание на здружението.<ref name="fungus" /> Јоланд Далпе е администратор на здружението на аматерски миколози за регионот Оутаис, Квебек.<ref name="outaouais">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mao-qc.ca/page_droite.htm|title=Club des MAO|date=2015-04-11|work=Mao-qc.ca|archive-url=https://web.archive.org/web/20171017150653/http://www.mao-qc.ca/page_droite.htm|archive-date=2017-10-17|accessdate=2017-01-14}}</ref> Ова здружение е посветено на ширење на знаењето во микологијата, [[Печурка|берењето диви печурки]], нивната идентификација и нивната потрошувачка.<ref name="bioproducts" /> Далпе е исто така и уредник на билтенот на MAO.<ref name="bioproducts" /> Таа е „лицето одговорно“ за ''Glomeromycota In vitro Колекција на Канада'', организација која „го споделува биолошкиот материјал од својата колекција и поврзаните информации, како и своето искуство и знаење во областа на истражувањето на арбускуларните микоризни габи во корист на своите партнери и клиенти во научниот и индустрискиот сектор“.<ref name="Invitro">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mycorrhiza.be/ginco-bel/services.php|title=Glomeromycota in vitro collection (GINCO-BEL)|work=Mycorrhiza.be|accessdate=2017-01-14}}</ref> == Почести и награди == Во 2013 година, Далпе го добила Медалот Лосон од Канадската ботаничка асоцијација за нејзините „кумулативни, доживотни придонеси во канадската ботаника, за истражувањата што ги вршела во микологијата и за кои е признаена на национално и меѓународно ниво“.<ref name="international" /> {{botanist|Dalpé}} == Наводи == {{Наводи}} {{Нормативна контрола}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Далпе, Јоланд }} [[Категорија:Родени во 1948 година]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Канадски ботаничари]] pkcmd54hcwizll0o9urvr5qgugnp8pg 0 1402852 5641283 5632172 2026-10-06T12:25:34Z BosaFi 115936 5641283 wikitext text/x-wiki '''Дејвид А. Кит''' е австралиски ботаничар/еколог кој работи во областите на динамика на вегетацијата, моделирање на популацијата и екосистемите и пожари.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bees.unsw.edu.au/our-people/david-keith|title=David Keith {{!}} School of Biological, Earth and Environmental Sciences|work=www.bees.unsw.edu.au|accessdate=2020-09-04}}</ref> Тој во септември 2020 година бил професор по ботаника на Универзитетот во Нов Јужен Велс.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://theconversation.com/profiles/david-keith-92807|title=David Keith|date=7 May 2013|work=The Conversation|language=en|accessdate=2020-09-04}}</ref> Неговата работа довела до тоа да биде член на Австралискиот научен комитет за загрозени видови и на комитетите за стандарди за [[Црвен список на МСЗП|Црвениот список на МСЗП]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nespthreatenedspecies.edu.au/people/david-keith|title=David Keith|work=www.nespthreatenedspecies.edu.au|accessdate=2020-09-04}}</ref> Кит ја добил наградата за истражување на екологијата од страна на Еколошкото друштво на Австралија во 2013 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ecolsoc.org.au/awards/aera/aera-past-recipient/|title=Past recipients of the Australian Ecology Research Award (AERA)|work=Ecological Society of Australia|language=en-AU|accessdate=2022-05-27}}</ref> Во 2017 година, Кралското друштво на Нов Јужен Велс му го доделило медалот Кларк за истакната работа во природните науки.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.royalsoc.org.au/awards/clarke-medal|title=Clarke Medal - The Royal Society of NSW|work=www.royalsoc.org.au|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203231405/https://royalsoc.org.au/awards/clarke-medal|archive-date=3 December 2020|accessdate=2020-09-04}}</ref> Тој бил избран за член на Австралиската академија на науките во 2023 година<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.science.org.au/profile/david-keith|title=David Keith|work=www.science.org.au|language=en|accessdate=2023-05-25}}</ref> и финалист на наградата „Еурека“ за извонредност во ботаничката наука на Австралискиот институт за ботаничка наука истата година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://australian.museum/get-involved/eureka-prizes/2023-eureka-prizes-finalists/australian.museum/get-involved/eureka-prizes/2023-eureka-prizes-finalists/|title=2023 Australian Museum Eureka Prizes finalists|work=The Australian Museum|language=en|accessdate=2023-07-19}} {{Мртва_врска|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Во 2025 година му била доделена Меѓународната награда „Космос“ за 2025 година<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.expo-cosmos.or.jp/english/news/2025prizewinner.html|title=The winner of the 2025 (32nd) International Cosmos Prize - Expo '90 Foundation|work=Expo '90 Foundation|language=en|accessdate=2025-07-18}}</ref> од Фондацијата „Експо '90“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.expo-cosmos.or.jp/english/|title=Expo '90 Foundation|work=Expo '90 Foundation|language=en|accessdate=2025-07-18}}</ref> {{Ботаничар|D.A.Keith}} == Именувани растенија == * ''Acacia stellaticeps'' [[Phillip Gerhard Kodela|Kodela]], Tindale & DAKeith, <small>Nuytsia 13(3): 483 (2001) (2001).</small> * ''Acacia wickhamii subsp. parviphyllodinea'' Tindale, Kodela & DAKeith, <small>Fl.</small> <small>Австралија 11Б: 488 (2001).</small> * ''Acacia wickhamii subsp. viscidula'' (F.Muell.) Tindale, Kodela & DAKeith, <small>Fl.</small> <small>Австралија 11Б: 488 (2001).</small> == Избрани изданија == === Книги === * {{Наведување|last=Keith, D.A.|title=Australian vegetation|date=2017|publisher=Cambridge University Press|edition=Third|isbn=978-1-107-11843-0}} * Keith, D. A. (2004), [https://books.google.com/books?id=0UPBPAAACAAJ Ocean Shores to Desert Dunes: The Native Vegetation of New South Wales and the ACT] * Keith, D.A. (1998), [https://books.google.com/books?id=Pns-kgAACAAJ Forest Ecosystem Classification and Mapping for the Eden Comprehensive Regional Assessment] === Статии === * {{Наведено списание|last=Kodela, P.G., Tindale, M. & Keith, D.A.|date=2001|title=Acacia stellaticeps (Fabaceae: Mimosoideae), a new species from the Pilbara, Western Australia, to Tanami, Northern Territory|url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/53424736|journal=Nuytsia|volume=13|issue=3|pages=483–486|doi=10.58828/nuy00353|via=BHL}} * {{Наведено списание|last=Murray|first=Nicholas J.|last2=Keith|first2=David A.|last3=Simpson|first3=Daniel|last4=Wilshire|first4=John H.|last5=Lucas|first5=Richard M.|last6=Pric|first6=Samantha|year=2018|title=Remap: An online remote sensing application for land cover classification and monitoring|url=http://pure.aber.ac.uk/ws/files/38616856/2041_210X.13043.pdf|journal=Methods in Ecology and Evolution|volume=9|issue=9|pages=2019–2027|bibcode=2018MEcEv...9.2019M|doi=10.1111/2041-210X.13043|issn=2041-210X|doi-access=free}} * {{Наведено списание|last=Keith|first=David A|last2=Akçakaya|first2=H. Resit|last3=Thuiller|first3=Wilfried|last4=Midgley|first4=Guy F|last5=Pearson|first5=Richard G|last6=Phillips|first6=Steven J|last7=Regan|first7=Helen M|last8=Araújo|first8=Miguel B|last9=Rebelo|first9=Tony G|year=2008|title=Predicting extinction risks under climate change: coupling stochastic population models with dynamic bioclimatic habitat models|url=|journal=Biology Letters|volume=4|issue=5|pages=560–563|doi=10.1098/rsbl.2008.0049|issn=1744-9561|pmc=2610061|pmid=18664424}} * {{Наведено списание|last=Pausas|first=J.G.|last2=Bradstock|first2=R.A.|last3=Keith|first3=D.A.|last4=Keeley|first4=J.E.|year=2004|title=Plant Functional Traits in Relation to Fire in Crown-Fire Ecosystems|url=https://figshare.com/articles/journal_contribution/Plant_functional_traits_in_relation_to_fire_in_crown-fire_ecosystems/27742062/1/files/50500803.pdf|journal=Ecology|volume=85|issue=4|pages=1085–1100|bibcode=2004Ecol...85.1085P|doi=10.1890/02-4094|issn=0012-9658}} * {{Наведено списание|last=Convertino|first=M.|last2=Keith|first2=D.A.|last3=Rodríguez|first3=J.P.|last4=Rodríguez-Clark|first4=K.M.|last5=Nicholson|first5=E.|last6=Aapala|first6=K.|last7=Alonso|first7=A.|last8=Asmussen|first8=M.|last9=Bachman|first9=S.|year=2013|title=Scientific Foundations for an IUCN Red List of Ecosystems|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=5|bibcode=2013PLoSO...862111K|doi=10.1371/journal.pone.0062111|issn=1932-6203|pmc=3648534|pmid=23667454|doi-access=free}} === Друго === * {{Наведување|title=Vegetation Formations and Classes of NSW (version 3.03 - 200m Raster) - David A. Keith and Christopher C. Simpson. VIS_ID 3848|publisher=data.nsw.gov.au|url=https://trove.nla.gov.au/work/229077570|access-date=4 September 2020}} == Наводи == {{Наводи}}{{Нормативна контрола}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Кит, Дејвид А. }} [[Категорија:Членови на Австралиската академија на науките]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Австралиски ботаничари]] oie41ym12epgvo895sm9s42584nxr5b 0 1402853 5641669 5633695 2026-10-07T09:44:12Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[Мило Самуел Бејкер]] на [[Мајло Семјуел Бејкер]] 5633695 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>{{Инфокутија Научник|name=|image=|image_size=|alt=|caption=|birth_date={{birth date|1868|07|19}}<ref name=Jepson>{{cite web|title=Baker, Milo S. (Milo Samuel) (1868-1961)|website=University and Jepson Herbaria Archives, University of California, Berkeley|url=http://ucjepsarchives.berkeley.edu/archon/?p=creators/creator&id=27}}</ref>|birth_place=[[Strawberry Point, Iowa]]|death_date={{death date and age|1961|01|04|1868|07|19}}|death_place=[[Sonoma, California]]|residence=|citizenship=|fields=[[Botany]]|workplaces=|alma_mater=|doctoral_advisor=|academic_advisors=|doctoral_students=|notable_students=|known_for=|author_abbrev_bot=M.S.Baker|author_abbrev_zoo=|influences=|influenced=|awards=|signature=<!--(filename only)-->|signature_alt=|footnotes=|spouse=}}'''Мило Самуел Бејкер''' (19 јули 1868–4 јануари 1961) бил американски ботаничар, специјализиран за растенија од северниот крајбрежен регион на Калифорнија, како и за родот ''[[Темјанушка|Виола]]''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.kenwoodpress.com/pub/a/3591|title=Milo Baker — Our local botanical legend|date=1 July 2009|work=Kenwood Press}}</ref><ref name="JSTOR">{{Наведена мрежна страница|url=https://plants.jstor.org/stable/10.5555/al.ap.person.bm000000371|title=Baker, Milo Samuel (1868–1961)|work=JSTOR, Global Plants}}</ref> Во 1875 година, Мило Самуел Бејкер се преселил со своето семејство во округот Техама, Калифорнија. Откако завршил средно училиште во [[Сан Хосе (Калифорнија)|Сан Хозе]], тој станал наставник во окрузите [[Санта Клара (округ)|Санта Клара]] и Модок.Студирал од 1891 до 1892 година на [[Стенфордски универзитет|Универзитетот Стенфорд]].<ref name="Stanford">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Z2s3AQAAMAAJ&pg=PA79|title=Alumni Directory and Ten-year Book|publisher=Stanford University|year=1921|volume=3|page=79}}</ref>Дипломирал на Универзитетот во Калифорнија, Беркли, со диплома по хемија во 1895 година.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=9vk4AQAAMAAJ&pg=PA213|title=Register of the University of California 1895–1896|year=1896|location=Berkeley, California|page=213}}</ref>Предавал од 1901 до 1906 година во средното училиште Лоуел во Сан Франциско.Откако работел како земјоделец и сточар во Кенвуд,<ref name="Stanford" />бил професор по ботаника од 1922 до 1945 година на колеџот Санта Роса Јуниор (SRJC).Тој го основал хербариумот на северниот брег во SRJC и во 1933 година ја донирал својата приватна колекција на Хербариумот.Во пензијата, тој продолжил да се грижи за Хербариумот и во SRJC продолжил да го предава воведниот курс по полева ботаника сè додека не наполнил 90 години.Бејкер Хол во SRJC е именуван во негова чест.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://maps.santarosa.edu/baker-hall|title=Baker Hall|date=2018-02-05|work=Santa Rosa Junior College}}</ref>Хербариумот што го основал Бејкер сега се наоѓа на Државниот универзитет Сонома. Тој бил коколекционер со Јенс Клаузен, Френклин П. Натинг (1876–1957) и Харисон Смит.Бејкер му испратил многу ботанички примероци на Едвард Ли Грин.<ref name="JSTOR" />Бејкер направил пионерско истражување за флората на источните окрузи Шаста, Модок и Ласен.<ref name="CNPS">{{Наведена мрежна страница|url=https://milobaker.cnps.org/index.php/about|title=Chapter Information|date=20 September 2023|work=CNPS Milo Baker Chapter, California Native Plant Society}}</ref>Тој бил претседател на Калифорниското ботаничко друштво во 1952 година.<ref name="JSTOR" /> Тој се оженил со Џени Черчил на 14 јули 1897 година.<ref name="Stanford" /> == Епоними == * ''Arctostaphylos bakeri'' '''Исток.''' * ''Blennosperma bakeri'' <ref name="CNPS" /> '''Heiser''' * ''Cryptantha'' ''milobakeri'' '''IMJohnst.''' * ''Cupressus bakeri'' '''Jeps.''' <ref name="JSTOR" /> * ''Делфиниум пекар'' '''Јуан''' * ''Виола Бејкери'' '''Грин''' <templatestyles src="Botanist/styles.css" />{{Ботаничар|M.S.Baker}} == Наводи == <references /> {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Починати во 1961 година]] [[Категорија:Родени во 1868 година]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] c0j9yw933alfqbsobcbc0ng0tznu87y 5641689 5641669 2026-10-07T09:51:07Z BosaFi 115936 5641689 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Научник|name=|image=|image_size=|alt=|caption=|birth_date={{birth date|1868|07|19}}<ref name=Jepson>{{cite web|title=Baker, Milo S. (Milo Samuel) (1868-1961)|website=University and Jepson Herbaria Archives, University of California, Berkeley|url=http://ucjepsarchives.berkeley.edu/archon/?p=creators/creator&id=27}}</ref>|birth_place=[[Стробери Појнт, Ајова]]|death_date={{death date and age|1961|01|04|1868|07|19}}|death_place=[[Сонома, Калифорнија]]|residence=|citizenship=|fields=[[ботаника]]|workplaces=|alma_mater=|doctoral_advisor=|academic_advisors=|doctoral_students=|notable_students=|known_for=|author_abbrev_bot=M.S.Baker|author_abbrev_zoo=|influences=|influenced=|awards=|signature=<!--(filename only)-->|signature_alt=|footnotes=|spouse=}}'''Мајло Семјуел Бејкер''' (19 јули 1868–4 јануари 1961) бил американски ботаничар, специјализиран за растенија од северниот крајбрежен регион на Калифорнија, како и за родот ''[[темјанушка]]''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.kenwoodpress.com/pub/a/3591|title=Milo Baker — Our local botanical legend|date=1 July 2009|work=Kenwood Press}}</ref><ref name="JSTOR">{{Наведена мрежна страница|url=https://plants.jstor.org/stable/10.5555/al.ap.person.bm000000371|title=Baker, Milo Samuel (1868–1961)|work=JSTOR, Global Plants}}</ref> Во 1875 година, Бејкер се преселил со своето семејство во округот Техама, Калифорнија. Откако завршил средно училиште во [[Сан Хосе (Калифорнија)|Сан Хозе]], тој станал наставник во окрузите [[Санта Клара (округ)|Санта Клара]] и Модок.Студирал од 1891 до 1892 година на [[Стенфордски универзитет|Универзитетот Стенфорд]].<ref name="Stanford">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Z2s3AQAAMAAJ&pg=PA79|title=Alumni Directory and Ten-year Book|publisher=Stanford University|year=1921|volume=3|page=79}}</ref> Дипломирал на Универзитетот во Калифорнија, Беркли, со диплома по хемија во 1895 година.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=9vk4AQAAMAAJ&pg=PA213|title=Register of the University of California 1895–1896|year=1896|location=Berkeley, California|page=213}}</ref> Предавал од 1901 до 1906 година во средното училиште Лоуел во Сан Франциско. Откако работел како земјоделец и сточар во Кенвуд,<ref name="Stanford" /> бил професор по ботаника од 1922 до 1945 година на колеџот Санта Роса Јуниор. Тој го основал хербариумот на северниот брег и во 1933 година ја донирал својата приватна колекција на Хербариумот. Во пензијата, продолжил да се грижи за Хербариумот и продолжил да го предава воведниот курс по полева ботаника сè додека не наполнил 90 години. Бејкер Хол во Санта Роса Џуниор е именуван во негова чест.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://maps.santarosa.edu/baker-hall|title=Baker Hall|date=2018-02-05|work=Santa Rosa Junior College}}</ref> Хербариумот што го основал Бејкер сега се наоѓа на Државниот универзитет Сонома. Тој бил коколекционер со Јенс Клаузен, Френклин П. Натинг (1876–1957) и Харисон Смит. Бејкер му испратил многу ботанички примероци на Едвард Ли Грин.<ref name="JSTOR" /> Бејкер направил пионерско истражување за флората на источните окрузи Шаста, Модок и Ласен.<ref name="CNPS">{{Наведена мрежна страница|url=https://milobaker.cnps.org/index.php/about|title=Chapter Information|date=20 September 2023|work=CNPS Milo Baker Chapter, California Native Plant Society}}</ref> Тој бил претседател на Калифорниското ботаничко друштво во 1952 година.<ref name="JSTOR" /> Се оженил со Џени Черчил на 14 јули 1897 година.<ref name="Stanford" /> == Епоними == * ''[[Arctostaphylos bakeri]]'' '''[[Eastw.]]''' * ''[[Blennosperma bakeri]]''<ref name="CNPS2" /> '''Heiser''' * ''[[Cryptantha]]'' ''milobakeri'' '''[[I.M.Johnst.]]''' * ''[[Cupressus bakeri]]'' '''[[Jeps.]]'''<ref name="JSTOR2" /> * ''[[Delphinium bakeri]]'' '''[[Ewan]]''' * ''[[Viola bakeri]]'' '''[[Greene]]''' {{Ботаничар|M.S.Baker}} == Наводи == <references /> {{Нормативна контрола}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Бејкер, Мајло Семјуел }} [[Категорија:Починати во 1961 година]] [[Категорија:Родени во 1868 година]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Американски ботаничари]] 8t7jjzmc5v139ngbfslivp2vhbpfey7 0 1402860 5641582 5627243 2026-10-07T07:14:22Z BosaFi 115936 5641582 wikitext text/x-wiki '''Мартин Рој Чик''' (роден 1960) бил [[Ботаника|ботаничар]] и [[Таксономија|таксоном]] во [[Кралски ботанички градини во Кју|Кралските ботанички градини во Кју]]. Чик студирал на Универзитетот во Рединг, каде што добил диплома за природни науки во 1981 година, а исто така и магистрирал во 1983 година. Тој го стекнал својот [[Доктор на науки|докторат]] на [[Оксфордски универзитет|Универзитетот во Оксфорд]] во 1989 година. == Истражување == Заедно со [[Метју Џеб]], Чик го ревидирал родот на растенија ''Nepenthes'' во две големи монографии: ревизија на скелетот во 1997 година и подетален третман на малезиските видови за ''Flora Malesiana'' во 2001 година. Во овие и други дела, Чик опишал голем број нови видови за науката, честопати во соработка со Џеб. Тие ги вклучуваат: ''[[Nepenthes abalata|N.&nbsp;abalata]]'',<ref name="abalata">Cheek, M. & M. Jebb 2013. Identification and typification of ''Nepenthes blancoi'', with ''N. abalata'' sp. nov. from the western Visayas, Philippines. ''Nordic Journal of Botany'' '''31'''(2): 151–156. {{doi|10.1111/j.1756-1051.2012.00012.x}}</ref> ''[[Nepenthes abgracilis|N.&nbsp;abgracilis]]'',<ref name="micramphoragroup">Cheek, M. & M. Jebb 2013. The ''Nepenthes micramphora'' (Nepenthaceae) group, with two new species from Mindanao, Philippines. ''Phytotaxa'' '''151'''(1): 25–34. {{doi|10.11646/phytotaxa.151.1.2}}</ref> ''[[Nepenthes alzapan|N.&nbsp;alzapan]]'',<ref name="alzapan">Cheek, M. & M. Jebb 2013. ''Nepenthes alzapan'' (Nepenthaceae), a new species from Luzon, Philippines. ''Phytotaxa'' '''100'''(1): 57–60. {{doi|10.11646/phytotaxa.100.1.6}}</ref> ''[[Nepenthes argentii|N.&nbsp;argentii]]'',<ref name="J&C2" /> ''[[Nepenthes aristolochioides|N.&nbsp;aristolochioides]]'',<ref name="J&C2" /> ''[[Nepenthes cid|N. cid]]'',<ref name="micramphoragroup" /> ''[[Nepenthes danseri|N.&nbsp;danseri]]'',<ref name="J&C2" /> ''[[Nepenthes diatas|N.&nbsp;diatas]]'',<ref name="J&C2" /> ''[[Nepenthes extincta|N. extincta]]'',<ref name="4newspp">Cheek, M. & M. Jebb 2013. Recircumscription of the ''Nepenthes alata'' group (Caryophyllales: Nepenthaceae), in the Philippines, with four new species. ''European Journal of Taxonomy'' '''69''': 1–23. {{doi|10.5852/ejt.2013.69|doi-access=free}}</ref> ''[[Nepenthes hurrelliana|N.&nbsp;hurrelliana]]'',<ref name="hurrelliana">Cheek, M., M. Jebb, C.C. Lee, A. Lamb & A. Phillipps. 2003. ''Nepenthes hurrelliana'' (Nepenthaceae), a new species of pitcher plant from Borneo. ''Sabah Parks Nature Journal'' '''6''': 117–124.</ref> ''[[Nepenthes kitanglad|N. kitanglad]]'',<ref name="4newspp" /> ''[[Nepenthes kurata|N. kurata]]'',<ref name="4newspp" /> ''[[Nepenthes lamii|N.&nbsp;lamii]]'',<ref name="J&C2" /> ''[[Nepenthes leyte|N. leyte]]'',<ref name="4newspp" /> ''[[Nepenthes mira|N.&nbsp;mira]]'',<ref>Cheek, M.R. & M.H.P. Jebb 1998. Two new Philippine ''Nepenthes''. ''Kew Bulletin'' '''53'''(4): 966. {{doi|10.2307/4118886}}</ref> ''[[Nepenthes murudensis|N.&nbsp;murudensis]]'',<ref name="J&C2" /> ''[[Nepenthes negros|N.&nbsp;negros]]'',<ref name="negros">Cheek, M. & M. Jebb 2013. Typification and redelimitation of ''Nepenthes alata'' with notes on the ''N.&nbsp;alata'' group, and ''N.&nbsp;negros'' sp. nov. from the Philippines. ''Nordic Journal of Botany'' '''31'''(5): 616–622. {{doi|10.1111/j.1756-1051.2012.00099.x}}</ref> ''[[Nepenthes ramos|N.&nbsp;ramos]]'',<ref name="ramos">Cheek, M. & M. Jebb 2013. ''Nepenthes ramos'' (Nepenthaceae), a new species from Mindanao, Philippines. ''Willdenowia'' '''43'''(1): 107–111. {{doi|10.3372/wi.43.43112}}</ref> ''[[Nepenthes robcantleyi|N.&nbsp;robcantleyi]]'',<ref name="robcantleyi">Cheek, M. 2011. ''Nepenthes robcantleyi'' sp. nov. (Nepenthaceae) from Mindanao, Philippines. ''Nordic Journal of Botany'' '''29'''(6): 677–681. {{doi|10.1111/j.1756-1051.2011.01449.x}}</ref> ''[[Nepenthes samar|N.&nbsp;samar]]'',<ref name="samar">Cheek, M. & M. Jebb 2013. ''Nepenthes samar'' (Nepenthaceae), a new species from Samar, Philippines. ''Blumea'' '''58'''(1): 82–84. {{doi|10.3767/000651913X673513|doi-access=free}}</ref> ''[[Nepenthes thai|N.&nbsp;thai]]'',<ref>Cheek, M.R. & M.H.P. Jebb 2009. [http://www.marcellocatalano.com/desc.thai.pdf ''Nepenthes'' group ''Montanae'' (Nepenthaceae) in Indo-China, with ''N. thai'' and ''N. bokor'' described as new.] ''Kew Bulletin'' '''64'''(2): 319–325. {{doi|10.1007/s12225-009-9117-3}}</ref> and ''[[Nepenthes ultra|N.&nbsp;ultra]]''.<ref name="ultra">Cheek, M. & M. Jebb 2013. ''Nepenthes ultra'' (Nepenthaceae), a new species from Luzon, Philippines. ''Blumea'', published online on October 24, 2013. {{doi|10.3767/000651913X675124|doi-access=free}}</ref> Чик и Џеб, исто така, го кренале[[Nepenthes macrophylla|''N.&nbsp;macrophylla'']] до ранг на вид.<ref name="J&C" /> Чик и неговото истражување биле прикажани и во документарецот ''„Маглите на Мваненгуба“.''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://oasishd.ca/index.php?option=com_content&view=article&id=41:art-themistsofmwanenguba&catid=23:catt&Itemid=3|title=Oasis TV|archive-url=https://web.archive.org/web/20101127021332/http://oasishd.ca/index.php?option=com_content&view=article&id=41:art-themistsofmwanenguba&catid=23:catt&Itemid=3|archive-date=November 27, 2010|accessdate=August 8, 2010}}</ref>{{Ботаничар|Cheek|Cheek, Martin}} == Наводи == {{Наводи|40em}} == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20100723180034/http://www.frenchcx.com/en_films/brumes-en.php Маглите на Мваненгуба] {{Нормативна контрола}}{{DEFAULTSORT:Cheek, Martin}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1960 година]] [[Категорија:Англиски ботаничари]] [[Категорија:Апсолвенти на Оксфордскиот универзитет]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] jdr0jix0v8ufv62kmtgsuz5ydvxw9l4 5641583 5641582 2026-10-07T07:16:17Z BosaFi 115936 /* Истражување */ 5641583 wikitext text/x-wiki '''Мартин Рој Чик''' (роден 1960) бил [[Ботаника|ботаничар]] и [[Таксономија|таксоном]] во [[Кралски ботанички градини во Кју|Кралските ботанички градини во Кју]]. Чик студирал на Универзитетот во Рединг, каде што добил диплома за природни науки во 1981 година, а исто така и магистрирал во 1983 година. Тој го стекнал својот [[Доктор на науки|докторат]] на [[Оксфордски универзитет|Универзитетот во Оксфорд]] во 1989 година. == Истражување == Заедно со [[Метју Џеб]], Чик го ревидирал родот на растенија ''Nepenthes'' во две големи монографии: ревизија на скелетот во 1997 година и подетален третман на малезиските видови за ''Flora Malesiana'' во 2001 година. Во овие и други дела, Чик опишал голем број нови видови за науката, честопати во соработка со Џеб. Тие ги вклучуваат: ''[[Nepenthes abalata|N.&nbsp;abalata]]'',<ref name="abalata">Cheek, M. & M. Jebb 2013. Identification and typification of ''Nepenthes blancoi'', with ''N. abalata'' sp. nov. from the western Visayas, Philippines. ''Nordic Journal of Botany'' '''31'''(2): 151–156. {{doi|10.1111/j.1756-1051.2012.00012.x}}</ref> ''[[Nepenthes abgracilis|N.&nbsp;abgracilis]]'',<ref name="micramphoragroup">Cheek, M. & M. Jebb 2013. The ''Nepenthes micramphora'' (Nepenthaceae) group, with two new species from Mindanao, Philippines. ''Phytotaxa'' '''151'''(1): 25–34. {{doi|10.11646/phytotaxa.151.1.2}}</ref> ''[[Nepenthes alzapan|N.&nbsp;alzapan]]'',<ref name="alzapan">Cheek, M. & M. Jebb 2013. ''Nepenthes alzapan'' (Nepenthaceae), a new species from Luzon, Philippines. ''Phytotaxa'' '''100'''(1): 57–60. {{doi|10.11646/phytotaxa.100.1.6}}</ref> ''[[Nepenthes argentii|N.&nbsp;argentii]]'', ''[[Nepenthes aristolochioides|N.&nbsp;aristolochioides]]'', ''[[Nepenthes cid|N. cid]]'',<ref name="micramphoragroup" /> ''[[Nepenthes danseri|N.&nbsp;danseri]]'', ''[[Nepenthes diatas|N.&nbsp;diatas]]'', ''[[Nepenthes extincta|N. extincta]]'',<ref name="4newspp">Cheek, M. & M. Jebb 2013. Recircumscription of the ''Nepenthes alata'' group (Caryophyllales: Nepenthaceae), in the Philippines, with four new species. ''European Journal of Taxonomy'' '''69''': 1–23. {{doi|10.5852/ejt.2013.69|doi-access=free}}</ref> ''[[Nepenthes hurrelliana|N.&nbsp;hurrelliana]]'',<ref name="hurrelliana">Cheek, M., M. Jebb, C.C. Lee, A. Lamb & A. Phillipps. 2003. ''Nepenthes hurrelliana'' (Nepenthaceae), a new species of pitcher plant from Borneo. ''Sabah Parks Nature Journal'' '''6''': 117–124.</ref> ''[[Nepenthes kitanglad|N. kitanglad]]'',<ref name="4newspp" /> ''[[Nepenthes kurata|N. kurata]]'',<ref name="4newspp" /> ''[[Nepenthes lamii|N.&nbsp;lamii]]'', ''[[Nepenthes leyte|N. leyte]]'',<ref name="4newspp" /> ''[[Nepenthes mira|N.&nbsp;mira]]'',<ref>Cheek, M.R. & M.H.P. Jebb 1998. Two new Philippine ''Nepenthes''. ''Kew Bulletin'' '''53'''(4): 966. {{doi|10.2307/4118886}}</ref> ''[[Nepenthes murudensis|N.&nbsp;murudensis]]'', ''[[Nepenthes negros|N.&nbsp;negros]]'',<ref name="negros">Cheek, M. & M. Jebb 2013. Typification and redelimitation of ''Nepenthes alata'' with notes on the ''N.&nbsp;alata'' group, and ''N.&nbsp;negros'' sp. nov. from the Philippines. ''Nordic Journal of Botany'' '''31'''(5): 616–622. {{doi|10.1111/j.1756-1051.2012.00099.x}}</ref> ''[[Nepenthes ramos|N.&nbsp;ramos]]'',<ref name="ramos">Cheek, M. & M. Jebb 2013. ''Nepenthes ramos'' (Nepenthaceae), a new species from Mindanao, Philippines. ''Willdenowia'' '''43'''(1): 107–111. {{doi|10.3372/wi.43.43112}}</ref> ''[[Nepenthes robcantleyi|N.&nbsp;robcantleyi]]'',<ref name="robcantleyi">Cheek, M. 2011. ''Nepenthes robcantleyi'' sp. nov. (Nepenthaceae) from Mindanao, Philippines. ''Nordic Journal of Botany'' '''29'''(6): 677–681. {{doi|10.1111/j.1756-1051.2011.01449.x}}</ref> ''[[Nepenthes samar|N.&nbsp;samar]]'',<ref name="samar">Cheek, M. & M. Jebb 2013. ''Nepenthes samar'' (Nepenthaceae), a new species from Samar, Philippines. ''Blumea'' '''58'''(1): 82–84. {{doi|10.3767/000651913X673513|doi-access=free}}</ref> ''[[Nepenthes thai|N.&nbsp;thai]]'',<ref>Cheek, M.R. & M.H.P. Jebb 2009. [http://www.marcellocatalano.com/desc.thai.pdf ''Nepenthes'' group ''Montanae'' (Nepenthaceae) in Indo-China, with ''N. thai'' and ''N. bokor'' described as new.] ''Kew Bulletin'' '''64'''(2): 319–325. {{doi|10.1007/s12225-009-9117-3}}</ref> and ''[[Nepenthes ultra|N.&nbsp;ultra]]''.<ref name="ultra">Cheek, M. & M. Jebb 2013. ''Nepenthes ultra'' (Nepenthaceae), a new species from Luzon, Philippines. ''Blumea'', published online on October 24, 2013. {{doi|10.3767/000651913X675124|doi-access=free}}</ref> Чик и Џеб, исто така, го кренале[[Nepenthes macrophylla|''N.&nbsp;macrophylla'']] до ранг на вид. Чик и неговото истражување биле прикажани и во документарецот ''„Маглите на Мваненгуба“.''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://oasishd.ca/index.php?option=com_content&view=article&id=41:art-themistsofmwanenguba&catid=23:catt&Itemid=3|title=Oasis TV|archive-url=https://web.archive.org/web/20101127021332/http://oasishd.ca/index.php?option=com_content&view=article&id=41:art-themistsofmwanenguba&catid=23:catt&Itemid=3|archive-date=November 27, 2010|accessdate=August 8, 2010}}</ref>{{Ботаничар|Cheek|Cheek, Martin}} == Наводи == {{Наводи|40em}} == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20100723180034/http://www.frenchcx.com/en_films/brumes-en.php Маглите на Мваненгуба] {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Чик, Мартин}} [[Категорија:Родени во 1960 година]] [[Категорија:Англиски ботаничари]] [[Категорија:Апсолвенти на Оксфордскиот универзитет]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] lzputn3ic0os8zsqlky12ibzbhokjx4 0 1402869 5641601 5627264 2026-10-07T07:27:37Z BosaFi 115936 5641601 wikitext text/x-wiki '''Луиџи Алојзиус Кола''' (30 април 1766 – 23 декември 1848 година) бил италијански [[Ботаника|ботаничар]] од крајот на 18 и почетокот на 19 век. Тој бил член на Привремената влада на [[Савоја]] од 12 декември 1798 година до 2 април 1799 година, менувајќи ја функцијата претседател на владата во ротација со мандат од десет дена.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://rulers.org/italstat.html|title=Italian states before 1861|work=rulers.org|accessdate=2019-03-10}}</ref> Во 1820 година, Кола опишал два вида, ''Musa balbisiana'' и ''Musa acuminata'', кои се основа за речиси сите одгледувани [[Банана|банани]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.users.globalnet.co.uk/~drc/mparadisiaca.htm|title=Musa paradisiaca|work=www.users.globalnet.co.uk|accessdate=2019-03-10}}</ref> Кола бил член на Филаделфиската академија за природни науки.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.haverford.edu/library/special/aids/rbhaines/|title=Haverford College Libraries - Special Collections - Robert B. Haines, III Collection|date=2006-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20060723183810/http://www.haverford.edu/library/special/aids/rbhaines/|archive-date=2006-07-23|accessdate=2019-03-10}}</ref> == Библиографија == * ''L'antolegista botanico'' - Торино - Том 1,<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/bub_gb_2UgmAQAAMAAJ|title=L'antolegista botanico|last=Colla|first=Luigi|date=1813|publisher=Coi tipi di D. Pane|language=it}}</ref> Том 5,<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=bEsmAQAAMAAJ|title=L'antolegista botanico|last=Colla|first=Luigi|date=1814|publisher=Coi tipi di D. Pane|language=it}}</ref> Том 6<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=z0smAQAAMAAJ|title=L'antolegista botanico|last=Colla|first=Luigi|date=1814|publisher=Coi tipi di D. Pane|language=it}}</ref> * ''Memoria sul genere Musa e monografia del medesimo'' - Торино<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/bub_gb_Lan-B0U-DnAC|title=Memoria sul genere Musa e monografia del medesimo/dell' avvocato collegiato Luigi Colla... stampata nel tomo XXV delle Memorie dell' Accademia reale delle scienze di Torino a pagina 333|last=Colla|first=Luigi|last2=Bonafous|date=1820|language=it}}</ref> * ''Набљудувања sur le Limodorum purpureum de M. de Lamarck et création d'un nouveau genre dans la famille des Orchidées'' - Париз : Име на издавачот<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=ous-AAAAcAAJ|title=Observations sur le Limodorum purpureum de Mr. de Lamarck|last=Colla|first=Luigi|date=1824|language=fr}}</ref> * ''Hortus Ripulensis seu enumeratio plantarum quae Ripulis coluntur'' - Ед. Августа Тауринорум<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/bub_gb_AxX1UApaQ3cC|title=Hortus Ripulensis seu enumeratio plantarum quae ripulis coluntur: additis stirpium rariorum, vel nondum satis cognitarum, aut forte novarum notis, descriptionibus, et iconibus|last=Colla|first=Luigi|date=1824|publisher=Regio Typographaeo|language=la}}</ref> * ''Mémoire sur le Melanopsidium Nigrum des jardiniers, et formation d'un жанр nouveau dans la famille des rubiacées'' (1825) * ''Illustrationes et icones rariorum stirpium quae in ejus horto Ripulis florebant, во 1826 година, додатно до хортум Рипуленсем додаток III'' (1826) * avec Карло Џузепе Бертеро - ''Plantae rariores in regionibus chilensibus'' - Deux tomes - Ex regia typographia (1832–1833) * ''Herbarium Pedemontanum juxta Methodum Naturalem Dispositum Additis'' - Ед. Augustae Taurinorum - Томе 1 (1833), Томе 2 (1834), Томе 3 (1834), Томе 4,<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=nTabj6YijHQC|title=Herbarium Pedemontanum juxta methodum naturalem dispositum: additis nonnullis stirpibus exoticis ad universos ejusdem methodi ordines exhibendos|last=Colla|first=Luigi|date=1835|publisher=ex typis regiis|language=la}}</ref> Томе 6 (1836), Томе 7,<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=o5TK1kTrlS4C|title=Herbarium Pedemontanum|last=Colla|first=Luigi|date=1837|publisher=Typ. regii|language=la}}</ref> Томе 8<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=ous-AAAAcAAJ|title=Observations sur le Limodorum purpureum de Mr. de Lamarck|last=Colla|first=Luigi|date=1824|language=fr}}</ref> * ''Osservazioni sovra una notizia pubblicata nel Messaggiere del 17 agosto 1842, бр.'' ''35 дали сиг.'' ''Паоло Емилио Коломбо околу l'Elephantusia macrocarpa del Willd'' (1842) * ''Набљудувања sur la famille des rutacées : sur le жанр Correa et formation du nouveau жанр Antommarchia'' (1843) * ''Камелиографија ossia tentavio di una nuova disposizione naturale delle varietà della Camellia del Giappone'' - Торино<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=yiOUiDDSI2sC|title=Camelliografia ossia tentavio di una nuova disposizione naturale delle varietà della camellia del Giappone e loro descrizione|date=1843|publisher=Giuseppe Pomba|language=it}}</ref> {{Ботаничар|Colla|Colla, Luigi Aloysius}} == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.cactus-art.biz/note-book/Dictionary/Dictionary_A/dictionary_author_authority_autorship.htm Речник на ботаничка терминологија - индекс на имиња] - преземено на 6 јуни 2006 година {{Викивидови}}{{Нормативна контрола}}{{DEFAULTSORT:Кола, Луиџи Алојзиус}} [[Категорија:Починати во 1848 година]] [[Категорија:Родени во 1766 година]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Италијански ботаничари]] 169zrmqp5eon74k5qpzsdwx4erb7jfl 0 1402870 5641671 5627646 2026-10-07T09:44:40Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[Џенис Ц. Битли]] на [[Џенис Карсон Битли]] 5627646 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>  '''Џенис Карсон Битли''' (18 март 1919 &#x2013; 14 ноември 1987) била американска ботаничарка, позната по нејзината теренска работа на шумите во Охајо и флората на атомскиот полигон во Невада.Битли била професор по биолошки науки на Универзитетот во Синсинати.Таа имала три растителни видови именувани во нејзина чест, вклучувајќи го и {{Меѓујазична врска|Астрагалус битлије|es||fr||ast||vi}}. == Ран живот и образование == Џенис Карсон Битли е родена во [[Колумбус|Колумбус, Охајо,]] син на Ерл Битли и Алис Елизабет (Карсон) Битли.Во 1935 година, таа дипломирала на средното училиште „Норт“ во Колумбус, а потоа се стекнала со три дипломи од Државниот универзитет во Охајо, диплома по зоологија (1940), магистратура (1948) и докторат (1953), двете по ботаника со истражување во екологијата на растенијата.<ref name=":0">{{Наведено списание|last=Stuckey|first=Ronald L.|date=May 1990|title=Janice Carson Beatley (1919-1987): Taxonomist and Ecologist|journal=Taxon|language=en|volume=39|issue=2|pages=212–217|bibcode=1990Taxon..39..212S|doi=10.2307/1223018|issn=0040-0262|jstor=1223018}}</ref> == Кариера == За време на нејзината рана кариера, Битли спровела обемни студии за шумите во централен и јужен Охајо, вклучувајќи и истражување на повеќе од 1000 видови зимзелена [[Тревесто растение|тревна]] флора.Се верувало дека ова дело, објавено како „Зимско-зелените тревни цветни растенија на Охајо“ (1956),<ref>{{Наведено списание|last=Beatley|first=Janice C.|date=1956|title=The winter-green herbaceous flowering plants of Ohio|url=https://kb.osu.edu/bitstream/handle/1811/4401/V?sequence=1|journal=The Ohio Journal of Science|volume=56|issue=6|pages=349–377|archive-url=https://web.archive.org/web/20200731081131/https://kb.osu.edu/bitstream/handle/1811/4401/V?sequence=1|archive-date=31 July 2020|access-date=21 April 2020}}</ref>било првата сеопфатна студија од ваков вид во Северна Америка.<ref name=":0" />Следеле други обемни студии за вегетацијата на Охајо, но во 1960 година, фокусот на Битли се префрли на Атомското тест-локација во јужно-централна Невада, каде што работела следните 13 години.Нејзините студии таму вклучувале идентификација и мапирање на автохтони и неавтохтони растителни видови, како и ефектите од факторите на животната средина, како што се врнежите и радиоактивната прашина, врз локалната флора.<ref name=":0" />Подоцна, таа ќе се врати во Охајо, но ќе го продолжи своето истражување во Невада.Во текот на својата кариера, Битли извршувала академски и истражувачки позиции во неколку институции, вклучувајќи:<ref name=":0" />Универзитетот во Тенеси, Колеџот Ист Каролина, Државниот универзитет на Северна Каролина и Универзитетот Ново Мексико Хајлендс.Во текот на нејзината кариера, таа собрала над 10.000 примероци од хербариум, кои се депонирани во колекции на хербариуми низ САД.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://intermountainbiota.org/portal/collections/list.php|title=Consortium of Intermountain Herbaria Collection Search Parameters|work=intermountainbiota.org|accessdate=2022-02-07}}</ref> [[File:Astragalus_beatleyae.jpg|мини| ''Astragalus beatleyae'' е именуван по неа.]] [[File:Beatley_buckwheat,_Eriogonum_rosense_var._beatleyae_(32648765757).jpg|мини| [[Хелда|Хељда]] од Битли, ''Eriogonum rosense'' var. ''битлие'']] Од 1960 до 1973 година таа била истражувачка екологија на Универзитетот во Калифорнија, Лос Анџелес и на тест-линиската станица во Невада во Меркјури, Невада.<ref name=":0" />Потоа таа станала професорка по биолошки науки на Универзитетот во Синсинати од 1973 до 1987 година.<ref name=":0" />Таа била и научен соработник во Хербариумот на Државниот универзитет во Охајо (1983-1987). Нејзината работа на тест-полигонот во Невада започнала во 1962 година, кога создала 68 студиски локации.Намерата била да се проучи ефектот на зрачењето врз електраните, но овој план морало да се промени кога Соединетите Држави се откажале од атмосферските тестирања на нуклеарно оружје во 1963 година.Сепак, локациите станале важни бидејќи забележале промени.Таа објавувала извештаи до 1980 година, но голем дел од нејзините податоци никогаш не биле објавени, туку сите биле префрлени на USGS по нејзината смрт.Тоа било „идеално место за спроведување долгорочни истражувања на екосистемот“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://pubs.usgs.gov/fs/FS-040-01/|title=FS-040-01 Monitoring Of Ecosystem Dynamics In The Mojave Desert: The Beatley Permanent Plots|work=pubs.usgs.gov|accessdate=2020-04-21}}</ref> Битли била член на многу професионални научни тела, како и активен поддржувач на неколку организации за заштита на животната средина.<ref>{{Наведено списание|last=Stuckey|first=Ronald L.|date=December 1988|title=Obituaries of Members of the Ohio Academy of Science: Report of the Necrology Committee, 1988|url=https://kb.osu.edu/handle/1811/23290|journal=The Ohio Journal of Science|volume=v88, n5|pages=207|archive-url=https://web.archive.org/web/20201029223547/https://kb.osu.edu/handle/1811/23290|archive-date=October 29, 2020|access-date=April 21, 2020}}</ref>Три растителни видови се именувани по неа: ''Astragalus beatleyae'' Barneby, ''Eriogonum beatleyae'' Reveal и ''Phacelia beatleyae'' Reveal and Constance.<ref name=":0" />Битли починала од пневмонија на 14 ноември 1987 година.<ref>{{Наведено списание|last=Tiehm|first=Arnold|date=1988|title=Janice Carson Beatley (1919-1987)|journal=Taxon|volume=37|issue=2|pages=508–509|doi=10.1002/j.1996-8175.1988.tb00967.x|issn=0040-0262|jstor=1222187}}</ref>Во годините што следеа, во нејзина чест на Државниот универзитет во Охајо бил создаден ''Фондот за хербариум „Џенис Карсон Битли“''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.giveto.osu.edu/makeagift/?fund=600387|title=Make your gift to The Ohio State University|work=www.giveto.osu.edu|accessdate=2020-04-21}}</ref> == Публикации == <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles> {| class="wikitable sortable" |+Notable Publications ! scope="col" style="text-align: center" |Year ! scope="col" |Title ! scope="col" |City ! scope="col" |Publisher |- |1953 |''The primary forests of Vinton and Jackson counties, Ohio'' |Columbus, OH |Ohio State University (Doctoral dissertation) |- |1959 |''The primeval forests of a periglacial area in the Allegheny Plateau (Vinton and Jackson Counties, Ohio)'' |Columbus, OH |Ohio State University |- |1962 |''Vascular plants of the U.S. Atomic Energy Commission's Nevada Test Site, Nye County, Nevada'' |Washington, DC |Office of Technical Services, Dept. of Commerce |- |1965 |''Ecology of the Nevada Test Site'' |Los Angeles, CA |UCLA Laboratory of Nuclear Medicine and Radiation Biology |- |1969 |''Vascular plants of the Nevada test site, Nellis Air Force Range, and Ash Meadows. (Northern Mojave and Southern Great Basin Deserts, South-central Nevada)'' |Los Angeles, CA |''Place of publication not identified'' |- |1971 |''Vascular plants of Ash Meadows, Nevada'' |Los Angeles, CA |University of California, Laboratory of Nuclear Medicine and Radiation Biology; Atomic Energy Commission |- |1971 |''Ecologic and geographic distributions of the vascular plants of Southern Nye county, and adjacent part of Clark, Lincoln, and Esmeralda counties, Nevada'' |Los Angeles, CA |''Place of publication not identified'' |- |1973 |''Check list of vascular plants of the Nevada test site and central-southern Nevada'' |Cincinnati, OH |Dept. of Biological Sciences, University of Cincinnati |- |1976 |''Vascular plants of the Nevada test site and central-southern Nevada: ecologic and geographic distributions'' |Oak Ridge, TN |Technical Information Center, Office of Technical Information, Energy Research and Development Administration |- |1977 |''Threatened plant species of the Nevada Test Site, Ash Meadows, and Central-Southern Nevada'' |Cincinnati, OH |Dept. of Biological Sciences, University of Cincinnati |- |1977 |''Endangered plant species of the Nevada Test Site, Ash Mountain, and Central-Southern Nevada'' |Cincinnati, OH |Dept. of Biological Sciences, University of Cincinnati |- |1979 |''Shrub and tree data for plant associations across the Mojave/Great Basin Desert transition of the Nevada Test Site, 1963-1975'' |Washington, DC |U.S. Dept. of Energy |} Битли, меѓу другите, спроведе истражување и за сончогледите од Тенеси и бакаите од Охајо.<ref name=":0" /> === Стандардна кратенка на авторот === <templatestyles src="Botanist/styles.css" /> == Наводи == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Наводи}} [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Починати во 1987 година]] [[Категорија:Родени во 1919 година]] [[Категорија:Статии со hCards]] 1pgjhr9kdlc8al6x7j8sar6qdsm8c9q 5641698 5641671 2026-10-07T09:55:50Z BosaFi 115936 5641698 wikitext text/x-wiki '''Џенис Карсон Битли''' (18 март 1919 &#x2013; 14 ноември 1987) била американска ботаничарка, позната по нејзината теренска работа на шумите во Охајо и флората на атомскиот полигон во Невада. Битли била професор по биолошки науки на Универзитетот во Синсинати. Таа имала три растителни видови именувани во нејзина чест, вклучувајќи го и ''Astragalus beatleyae''. == Ран живот и образование == Џенис Карсон Битли била родена во [[Колумбус|Колумбус, Охајо,]] ќерка на Ерл Битли и Алис Елизабет (Карсон) Битли. Во 1935 година, таа матурирала од средното училиште „Норт“ во Колумбус, а потоа се стекнала со три дипломи од Државниот универзитет во Охајо, диплома по зоологија (1940), магистратура (1948) и докторат (1953), двете по ботаника со истражување во екологијата на растенијата.<ref name=":0">{{Наведено списание|last=Stuckey|first=Ronald L.|date=May 1990|title=Janice Carson Beatley (1919-1987): Taxonomist and Ecologist|journal=Taxon|language=en|volume=39|issue=2|pages=212–217|bibcode=1990Taxon..39..212S|doi=10.2307/1223018|issn=0040-0262|jstor=1223018}}</ref> == Кариера == За време на нејзината рана кариера, Битли спровела обемни студии за шумите во централен и јужен Охајо, вклучувајќи и истражување на повеќе од 1000 видови зимзелена [[Тревесто растение|тревна]] флора. Се верувало дека ова дело, објавено како „Зимско-зелените тревни цветни растенија на Охајо“ (1956),<ref>{{Наведено списание|last=Beatley|first=Janice C.|date=1956|title=The winter-green herbaceous flowering plants of Ohio|url=https://kb.osu.edu/bitstream/handle/1811/4401/V?sequence=1|journal=The Ohio Journal of Science|volume=56|issue=6|pages=349–377|archive-url=https://web.archive.org/web/20200731081131/https://kb.osu.edu/bitstream/handle/1811/4401/V?sequence=1|archive-date=31 July 2020|access-date=21 April 2020}}</ref> било првата сеопфатна студија од ваков вид во Северна Америка.<ref name=":0" /> Следеле други обемни студии за вегетацијата на Охајо, но во 1960 година, фокусот на Битли се префрли на Атомското тест-локација во јужно-централна Невада, каде што работела следните 13 години. Нејзините студии таму вклучувале идентификација и мапирање на автохтони и неавтохтони растителни видови, како и ефектите од факторите на животната средина, како што се врнежите и радиоактивната прашина, врз локалната флора.<ref name=":0" /> Подоцна, таа се вратила во Охајо, но го продолжила своето истражување во Невада. Во текот на својата кариера, Битли извршувала академски и истражувачки позиции во неколку институции, вклучувајќи:<ref name=":0" />Универзитетот во Тенеси, Колеџот Ист Каролина, Државниот универзитет на Северна Каролина и Универзитетот Ново Мексико Хајлендс. Во текот на нејзината кариера, таа собрала над 10.000 примероци од хербариум, кои се депонирани во колекции на хербариуми низ САД.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://intermountainbiota.org/portal/collections/list.php|title=Consortium of Intermountain Herbaria Collection Search Parameters|work=intermountainbiota.org|accessdate=2022-02-07}}</ref> [[File:Astragalus_beatleyae.jpg|мини| ''Astragalus beatleyae'' е именуван по неа.]] [[File:Beatley_buckwheat,_Eriogonum_rosense_var._beatleyae_(32648765757).jpg|мини| [[Хелда|Хељда]] од Битли, ''Eriogonum rosense'' var. ''beatle'' ]] Од 1960 до 1973 година била истражувачки еколог на Универзитетот во Калифорнија, Лос Анџелес и на тест-линиската станица во Невада во Меркјури, Невада.<ref name=":0" /> Потоа таа станала професорка по биолошки науки на Универзитетот во Синсинати од 1973 до 1987 година.<ref name=":0" /> Таа била и научен соработник во Хербариумот на Државниот универзитет во Охајо (1983-1987). Нејзината работа на тест-полигонот во Невада започнала во 1962 година, кога создала 68 студиски локации. Намерата била да се проучи ефектот на зрачењето врз електраните, но овој план морало да се промени кога Соединетите Држави се откажале од атмосферските тестирања на нуклеарно оружје во 1963 година. Сепак, локациите станале важни бидејќи забележале промени. Таа објавувала извештаи до 1980 година, но голем дел од нејзините податоци никогаш не биле објавени, туку сите биле префрлени на USGS по нејзината смрт. Тоа било „идеално место за спроведување долгорочни истражувања на екосистемот“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://pubs.usgs.gov/fs/FS-040-01/|title=FS-040-01 Monitoring Of Ecosystem Dynamics In The Mojave Desert: The Beatley Permanent Plots|work=pubs.usgs.gov|accessdate=2020-04-21}}</ref> Битли била член на многу професионални научни тела, како и активен поддржувач на неколку организации за заштита на животната средина.<ref>{{Наведено списание|last=Stuckey|first=Ronald L.|date=December 1988|title=Obituaries of Members of the Ohio Academy of Science: Report of the Necrology Committee, 1988|url=https://kb.osu.edu/handle/1811/23290|journal=The Ohio Journal of Science|volume=v88, n5|pages=207|archive-url=https://web.archive.org/web/20201029223547/https://kb.osu.edu/handle/1811/23290|archive-date=October 29, 2020|access-date=April 21, 2020}}</ref> Три растителни видови се именувани по неа: ''Astragalus beatleyae'' Barneby, ''Eriogonum beatleyae'' Reveal и ''Phacelia beatleyae'' Reveal and Constance.<ref name=":0" /> Битли починала од пневмонија на 14 ноември 1987 година.<ref>{{Наведено списание|last=Tiehm|first=Arnold|date=1988|title=Janice Carson Beatley (1919-1987)|journal=Taxon|volume=37|issue=2|pages=508–509|doi=10.1002/j.1996-8175.1988.tb00967.x|issn=0040-0262|jstor=1222187}}</ref> Во годините што следеа, во нејзина чест на Државниот универзитет во Охајо бил создаден ''Фондот за хербариум „Џенис Карсон Битли“''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.giveto.osu.edu/makeagift/?fund=600387|title=Make your gift to The Ohio State University|work=www.giveto.osu.edu|accessdate=2020-04-21}}</ref> Битли, меѓу другите, спровела истражување и за сончогледите од Тенеси и бакаите од Охајо.<ref name=":0" /> === Стандардна кратенка на авторот === {{botanist|Beatley|Beatley, Janice C}} == Наводи == {{Наводи}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Битли, Џенис Карсон }} [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Починати во 1987 година]] [[Категорија:Родени во 1919 година]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Американски ботаничари]] g4l7foockuizqokohany4rpzun6s2ve 0 1402907 5641719 5627383 2026-10-07T10:23:09Z Jtasevski123 69538 поп 5641719 wikitext text/x-wiki '''Ван Чуен Ченг''' или '''Џенг Ванѓуен''' (р. {{роден на|24|јуни|1908}} – п. {{починат на|25|јули|1987}})<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.cvh.org.cn/db/data_author/data_index.php?id=1|title=中国数字植物标本馆 － 植物名称作者数据库|archive-url=https://web.archive.org/web/20150210052113/http://www.cvh.org.cn/db/data_author/data_index.php?id=1|archive-date=2015-02-10|accessdate=2015-02-10}}</ref> — кинески ботаничар. Првично еден од кинеските колекционери на растенија кои ги следеле стапките на Европејците по 1920 година, тој станал еден од водечките светски авторитети за [[Таксономија|таксономијата]] на [[Голосеменици|голосемениците]]. Работејќи на Националниот централен универзитет во [[Нанџјинг]], тој одиграл клучна улога, заедно со Ху Сјенсу, во идентификацијата во 1944 година на ''[[Metasequoia glyptostroboides]]'', претходно позната само од фосили и долго време се сметала за изумрена.<ref name="Garden">{{Наведено списание|last=Roy Lancaster|author-link=Roy Lancaster|year=2013|title=Helping a fossil live on|journal=[[The Garden (Royal Horticultural Society)|The Garden]]|publisher=[[Royal Horticultural Society]]|volume=138|issue=1|pages=45}}</ref> Растението ''[[Juniperus chengii]]'' е именувано во негова чест.{{Ботаничар|W.C.Cheng|Cheng, Wan Chun}} == Наводи == {{Наводи}}{{Нормативна контрола}}{{DEFAULTSORT:Ченг, Ван-Чу}} [[Категорија:Членови на Кинеската академија на науките]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Починати во 1987 година]] [[Категорија:Родени во 1908 година]] [[Категорија:Статии со текст на традиционален кинески]] [[Категорија:Статии со текст на упростен кинески]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Кинески ботаничари]] tcbah66hzp0c6qcg4gl83ptt0o5o8zo 5641720 5641719 2026-10-07T10:23:27Z Jtasevski123 69538 Jtasevski123 ја премести страницата [[Ван-Чун Ченг]] на [[Ван-Чуен Ченг]] 5641719 wikitext text/x-wiki '''Ван Чуен Ченг''' или '''Џенг Ванѓуен''' (р. {{роден на|24|јуни|1908}} – п. {{починат на|25|јули|1987}})<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.cvh.org.cn/db/data_author/data_index.php?id=1|title=中国数字植物标本馆 － 植物名称作者数据库|archive-url=https://web.archive.org/web/20150210052113/http://www.cvh.org.cn/db/data_author/data_index.php?id=1|archive-date=2015-02-10|accessdate=2015-02-10}}</ref> — кинески ботаничар. Првично еден од кинеските колекционери на растенија кои ги следеле стапките на Европејците по 1920 година, тој станал еден од водечките светски авторитети за [[Таксономија|таксономијата]] на [[Голосеменици|голосемениците]]. Работејќи на Националниот централен универзитет во [[Нанџјинг]], тој одиграл клучна улога, заедно со Ху Сјенсу, во идентификацијата во 1944 година на ''[[Metasequoia glyptostroboides]]'', претходно позната само од фосили и долго време се сметала за изумрена.<ref name="Garden">{{Наведено списание|last=Roy Lancaster|author-link=Roy Lancaster|year=2013|title=Helping a fossil live on|journal=[[The Garden (Royal Horticultural Society)|The Garden]]|publisher=[[Royal Horticultural Society]]|volume=138|issue=1|pages=45}}</ref> Растението ''[[Juniperus chengii]]'' е именувано во негова чест.{{Ботаничар|W.C.Cheng|Cheng, Wan Chun}} == Наводи == {{Наводи}}{{Нормативна контрола}}{{DEFAULTSORT:Ченг, Ван-Чу}} [[Категорија:Членови на Кинеската академија на науките]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Починати во 1987 година]] [[Категорија:Родени во 1908 година]] [[Категорија:Статии со текст на традиционален кинески]] [[Категорија:Статии со текст на упростен кинески]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Кинески ботаничари]] tcbah66hzp0c6qcg4gl83ptt0o5o8zo 5641726 5641720 2026-10-07T10:26:16Z Jtasevski123 69538 5641726 wikitext text/x-wiki '''Ван Чуен Ченг''' или '''Џенг Ванѓуен''' (р. {{роден на|24|јуни|1908}} – п. {{починат на|25|јули|1987}})<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.cvh.org.cn/db/data_author/data_index.php?id=1|title=中国数字植物标本馆 － 植物名称作者数据库|archive-url=https://web.archive.org/web/20150210052113/http://www.cvh.org.cn/db/data_author/data_index.php?id=1|archive-date=2015-02-10|accessdate=2015-02-10}}</ref> — кинески ботаничар. Првично еден од кинеските колекционери на растенија кои ги следеле стапките на Европејците по 1920 година, тој станал еден од водечките светски авторитети за [[Таксономија|таксономијата]] на [[Голосеменици|голосемениците]]. Работејќи на Националниот централен универзитет во [[Нанџјинг]], тој одиграл клучна улога, заедно со [[Ху Сјенсу]], во идентификацијата во 1944 година на ''[[Metasequoia glyptostroboides]]'', претходно позната само од фосили и долго време се сметала за изумрена.<ref name="Garden">{{Наведено списание|last=Roy Lancaster|author-link=Roy Lancaster|year=2013|title=Helping a fossil live on|journal=[[The Garden (Royal Horticultural Society)|The Garden]]|publisher=[[Royal Horticultural Society]]|volume=138|issue=1|pages=45}}</ref> Растението ''[[Juniperus chengii]]'' е именувано во негова чест.{{Ботаничар|W.C.Cheng|Cheng, Wan Chun}} == Наводи == {{Наводи}}{{Нормативна контрола}}{{DEFAULTSORT:Ченг, Ван-Чу}} [[Категорија:Членови на Кинеската академија на науките]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Починати во 1987 година]] [[Категорија:Родени во 1908 година]] [[Категорија:Статии со текст на традиционален кинески]] [[Категорија:Статии со текст на упростен кинески]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Кинески ботаничари]] 7z32sbjc27huea3fsg7qv3po7c3i75a 0 1402911 5641284 5630314 2026-10-06T12:27:50Z BosaFi 115936 5641284 wikitext text/x-wiki '''Џејмс Едгар Денди''' (24 септември 1903, во Престон, Ланкашир - 10 ноември 1976, во Тринг ) бил британски [[Ботаника|ботаничар]], чувар на ботаниката во Британскиот музеј (Природна историја) помеѓу 1956 и 1966 година. Тој беше светски специјалист за растителниот род ''Потамогетон'' и семејството [[магнолии]]. == Живот == Денди се школувал во гимназијата „Престон“, а потоа на факултетот „Даунинг“ во Кембриџ, каде што дипломирал. Во 1925 година бил назначен за асистент на Џон Хачинсон во Кју Гарденс, кој работел на нова класификација [[Скриеносеменици|на скриеносеменици]]. Тој му дал можност на Денди да ревидира три таксона, од кои еден бил Magnoliaceae. Тој станал член на Линеевото друштво во 1927 година. На 11 јули истата година, тој бил назначен за асистент од втора класа во Одделот за ботаника на Британскиот музеј. Тој останал тука до пензионирањето во 1966 година. Во 1936 година бил надграден во асистент од прва класа, во 1946 година во главен научен службеник, а во 1956 година на крајот станал чувар на ботаниката. По пензионирањето, тој продолжил да работи во областа на ботаниката сè додека сериозно не се разболел, во јули 1976 година. Денди бил избран за почесен член на [[Кралско хортикултурно друштво|Кралското хортикултурно друштво]] и за почесен член на Ботаничкото друштво на Британските острови. Во негова чест бил именуван родот Дандја од страна на Харолд Е. Мур.<ref name="obit">{{Наведено списание|last=Taylor|first=George|author-link=George Taylor (botanist)|date=1977|title=James Edgar Dandy|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1977-02-10_265_5594/page/n97|journal=Nature|volume=265|issue=5594|page=572|bibcode=1977Natur.265..572T|doi=10.1038/265572a0}}</ref> Во 1929 година, Денди се оженил со Џојс Изабел Глејшер. Нивната ќерка починала пред него. По неговата смрт, зад себе ги оставил неговата жена вдовица и нивниот син.<ref name="obit" /> == Изданија == === Магнолии === * '''1927''' The Genera of Magnolieae. in: Bulletin of Miscellaneous Information, Royal Gardens, Kew 1927(7): 257–264. * '''1927''' ''Michelia kisopa'' and ''M. doltsopa'' Buch.-Ham. (Magnoliaceae). in: Journal of Botany, British and Foreign (London) deel 65: 277–279 * '''1927''' The identity of ''Talauma villariana''. in: Bulletin of Miscellaneous Information, Royal Gardens, Kew 1927(10): 419–420. * '''1928''' Three new Magnolieae. in: Journal of Botany, British and Foreign (London) deel 66: 46–48. * '''1928''' New or noteworthy Chinese Magnolieae. in: Notes from the Royal Botanic Garden, Edinburgh (Edinburgh) deel 16(77): 123–132. * '''1928''' Malayan Magnolieae. in: Bulletin of Miscellaneous Information, Royal Gardens, Kew 1928(5): 183–193. * '''1928''' ''Michelia montana'' and two allied new species. in: Journal of Botany, British and Foreign (London) deel 66: 319–322 * '''1928''' Two new michelias from Kwangtung. in: Journal of Botany, British and Foreign (London) deel 66: 359–361. * '''1928''' ''Magnolia sinensis'' and ''M. nicholsoniana''. in: Journal of the Royal Horticultural Society (London) deel 53(1): 115. * '''1929''' A new ''Michelia'' from the borders of Tibet and Assam. in: Bulletin of Miscellaneous Information, Royal Gardens, Kew 1929(7): 222–223 * '''1929''' Three new michelias from Indo-China. in: Journal of Botany, British and Foreign (London) deel 67: 222–224. * '''1930''' A new ''Magnolia'' from Honduras. in: Journal of Botany, British and Foreign (London) deel 68: 146–147. * '''1930''' New Magnolieae from China and Indo-China. in: Journal of Botany, British and Foreign (London) deel 68(7): 204–214. * '''1931''' Four new Magnolieae from Kwangsi. in: Journal of Botany, British and Foreign (London) deel 69(9): 231–233. * '''1933''' A second species of ''Pachylarnax'' (Magnoliaceae). in: Journal of Botany, British and Foreign (London) deel 71: 312–313. * '''1934''' The identity of ''Lassonia'' Buc'hoz. in: Journal of Botany, British and Foreign (London) deel 72: 101–103. * '''1936''' ''Magnolia globosa''. in: The Botanical Magazine, or, Flower-Garden Displayed (London) deel 159: t.9467. * '''1943''' ''Michelia doltsopa''. in: The Botanical Magazine, or, Flower-Garden Displayed (London) deel 164: t.9645. * '''1948''' ''Magnolia dawsoniana''. in: The Botanical Magazine, or, Flower-Garden Displayed (London) deel 164: t.9678–9679. * '''1948''' ''Magnolia nitida''. in: The Botanical Magazine, or, Flower-Garden Displayed (London) deel 165: t.16. * '''1950''' The Highdown Magnolia. in: Journal of the Royal Horticultural Society (London) deel 75: 159–161. * '''1951''' A Survey of the genus ''Magnolia'' together with ''Manglietia'' and ''Michelia''. in: P.M. Synge [ed.] Camellias and Magnolias, Report of the Conference held by The Royal Horticultural Society April 4–5, 1950: 64–81. * '''1963''' Magnoliaceae, in R.E. Woodson & al., Flora of Panama, Part IV, Fascicle 5. in: Annals of the Missouri Botanical Garden (St. Louis, MO) deel 49(3/4): 173–176. * '''1964''' ''Manglietia insignis''. in: The Botanical Magazine, or, Flower-Garden Displayed (London) deel 175: t.443. * '''1964''' ''Magnolia virginiana''. in: The Botanical Magazine, or, Flower-Garden Displayed (London) deel 175: t.457. * '''1971''' The classification of the Magnoliaceae. in: Newsletter of the American Magnolia Society deel 8: 3–6. === Друго === * '''1958''' Хербариумот Слоун: анотиран список на Хорти Сичи кои го сочинуваат, со биографски записи за главните соработници. Врз основа на записи собрани од покојниот Џејмс Бритен. Со вовед од Спенсер Севиџ. Ревидирано и уредено од Џ.Е. Денди * Список на британски васкуларни растенија '''од 1958 година''' . Подготвено за Британскиот музеј (Природна историја) и Ботаничкото друштво на Британските острови. Вклучувајќи го лондонскиот каталог на британски растенија. * Индекс на генерички имиња на васкуларни растенија '''од 1967 година''', 1753–1774. Меѓународно биро за таксономија и номенклатура на растенијата. {{Ботаничар|Dandy}} == Наводи == {{Наводи}} == Литература == * Денди, Џејмс Едгар, „Кој беше кој“, А и Ц Блек, 1920–2008; онлајн издание, Оксфорд Јуниверзити Прес, декември 2007 година, [http://www.ukwhoswho.com/view/article/oupww/whowaswho/U153702, пристапено на 19 мај 2011 година]  * Кенон, ЏФМ (1977). Некролози – Џејмс Едгар Денди. [http://archive.bsbi.org.uk/Wats11p419.pdf Вотсонија '''11''' : 419–420] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Денди, Џејмс Едгар }} [[Категорија:Починати во 1976 година]] [[Категорија:Родени во 1903 година]] [[Категорија:Британски ботаничари]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] h8dli4ty6rus4cc878dzu3vrbn0pi6v 0 1402912 5641702 5627396 2026-10-07T10:01:09Z BosaFi 115936 5641702 wikitext text/x-wiki   [[File:Elisa_Caroline_Bommer00.jpg|мини|'''Елиз Каролин Бомер''']] [[File:Destrée,_Elise_Caroline_-_birth_record_20.1.1832.jpg|мини| Запис за раѓање на Елиз Каролин Дестре (1832)]] [[File:Destrée,_Elise_Caroline_-_HUBRU_00388936_0_-_marriage_record_1863.pdf|мини| Записник за бракот на Елиз Каролин Дестре (1863)]] '''Елиз Каролин Бомер''' (20 јануари 1832 во Лаекен&#x2013;17 јануари 1910 во [[Брисел]]), била белгиска ботаничарка специјализирана за [[микологија]] и била сопруга на [[Папрат|птеридологот]] и колекционер Жан-Едуар Бомер (1829–1895), кој бил професор по ботаника на Универзитетот во Брисел во 1872 година. == Биографија == === Младост и брак === [[File:Jean_Kickx00.jpg|мини|Жан Кикс]] Во младоста на Елиса, нејзиниот татко бил вработен во Кралскиот замок Лаекен (официјалната резиденција на белгискиот крал), што ѝ давало можност да ги истражува големите имоти и паркот.<ref name=":0" /> Гувернанта од дворецот ја подучувала, но кога имала десет години била испратена во интернат во блискиот Вилвурде,<ref name=":0" /> каде што се каела за губењето на слободата, но конечно се прилагодила на новата дисциплина и го развила својот талент за музика. Нејзината музика била оставена настрана во корист на комерцијална кариера кога имала дваесет години, а нејзиното здравје набрзо се влошило како резултат на долгите часови поминати на неисполнителна работа. Знаејќи за нејзиниот интерес за ботаника, нејзиниот семеен лекар ја запознал со Жан-Едуар Бомер, ботаничар и специјалист за [[Папрат|папрати,]] со кого се омажила во 1863 година.<ref name=":0" /> Едно од нивните деца, Чарлс (1866–1938), подоцна станал палеоботаничар. === Ботаничка кариера === И покрај растечкото семејство, Елиса била подлабоко вовлечена во светот на ботаниката и вкупно опишала повеќе од 200 видови габи.<ref name=":0">{{Наведено списание|last=Maroske|first=Sara|last2=May|first2=Tom W.|date=2018-03-01|title=Naming names: the first women taxonomists in mycology|journal=Studies in Mycology|series=Leading women in fungal biology|volume=89|pages=63–84|doi=10.1016/j.simyco.2017.12.001|issn=0166-0616|pmc=6002341|pmid=29910514}}</ref> Во 1873 година таа се запознала со Мариет Русо, која имала слични интереси и голем дел од нивната работа била напишана заедно. Жан-Едуар Бомер им предложил на двајцата пријатели да ги проучат локалните габи, практично недопрени, освен делата на [[Мари Ан Либер]] (1782–1865), Жерар Даниел Вестендорп (1813–1869) и Жан Кикс (1803–1864). Користејќи ги ''Flore cryptogamique des environs de Louvaine'' и ''Flore cryptogamique des Flandres'' од Кикс, како и ''Systema mycologicum'' на [[Елијас Магнус Фрис]], тие започнаle еден макотрпен и инспиративен проект. Во ова им помогнал многу пристапот до библиотеката на локалниот ''Ботанички парк''. Следеle низа монографии кои биле објавени во ''Билтен на Кралското ботаничко друштво на Белгија'' во 1879, 1884, 1886 и 1890 година. Нивниот заеднички труд за [[Костарика|костариканските]] габи се појавил во 1896 година и се занимавале со материјал собран од 1887 година од Анри Франсоа Питие. Тие исто така работеле на габите собрани од белгиската експедиција од 1897-99 година на [[Антарктик|Антарктикот]] предводена од Адриен де Жерлаш де Гомери, подготвувајќи извештај во 1905 година. Во последните години од животот, физичката попреченост сериозно ги ограничила нејзините активности, но никогаш не ја спречила да свири пијано и се впушти во ботаничко сликарство, вклучувајќи габи и цветни растенија. По нејзината смрт, нејзината миколошка колекција отишла во ''Бриселската ботаничка градина'' и моментално се чува во хербариумот во Меиз. Таа била одбележана во родот ''Bommerella'' именуван од Ели Маршал (1839–1923).{{botanist|E.Bommer|Bommer, Elisa Caroline|border=0|inline=1}} == Избрани публикации == : Делумен список на публикации: <ref name=":0" /> : Бомер Е, Русо М (1879). Каталог на шампињони ги набљудува опкружувањата во Брисел. ''Bulletin de la Société Royale de Botanique de Belgique'' 18(3): 61–219 [препечатено, TL-2 627]. : Бомер Е, Русо М (1884). Florule mycologique des environs de Bruxelles. ''Bulletin de la Société Royale de Botanique de Belgique'' 23(1): 13–365 [препечатено, TL-2 628]. : Бомер Е, Русо М (1886). Придонеси à la flore mycologique de Belgique. ''Bulletin de la Société Royale de Botanique de Belgique'' 25(1): 13–365. : Бомер Е, Русо М (1887). Придонеси à la flore mycologique de Belgique, II. ''Bulletin de la Société Royale de Botanique de Belgique'' 26(1): 187–241. : Бомер Е, Русо М (1890). Придонеси à la Flore Mycologique de Belgique, III. ''Bulletin de la Société Royale de Botanique de Belgique'' 29 (1): 205–302. : Бомер Е, Русо М (1896). Primitiae Florae Costaericensis par Th. Дуранд и Х. Питие. Тројна фасикула. Габи. ''Bulletin de la Société Royale de Botanique de Belgique'' 35: 151–166. : Бомер Е и Русо М (1905). Шампињони. Резултати од Voyage du SY Belgica во 1897–1898–1899 … Известува научните …. 6: 1–15, пл. 1–5. [ТЛ-2 629] == Литература == * Русо, М., „ [https://www.biodiversitylibrary.org/item/35702#page/270/mode/1up Necrologie Madame JE Bommer, nee Elisa Destrée“], во: ''Bulletin de la Société royale de Botanique de Belgique'', 47 (1910), 256–261. * КРИЗ, Мери, ''[https://books.google.com/books?id=RhNl22fb5xIC&q=bommer&pg=PA104 Дами во лабораторијата II: Западноевропските жени во науката, 1800–1900: Преглед на нивните придонеси во истражувањето]'', Мериленд, 2004, 104–105. == Наводи == {{Наводи}}{{Нормативна контрола}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Бомер, Елиз Каролин }} [[Категорија:Починати во 1910 година]] [[Категорија:Родени во 1832 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Белгиски ботаничари]] 4ux0dmwek470ueacnmvlzyvu179xv3u 5641703 5641702 2026-10-07T10:01:27Z BosaFi 115936 5641703 wikitext text/x-wiki [[File:Elisa_Caroline_Bommer00.jpg|мини|'''Елиз Каролин Бомер''']] [[File:Destrée,_Elise_Caroline_-_birth_record_20.1.1832.jpg|мини| Запис за раѓање на Елиз Каролин Дестре (1832)]] [[File:Destrée,_Elise_Caroline_-_HUBRU_00388936_0_-_marriage_record_1863.pdf|мини| Записник за бракот на Елиз Каролин Дестре (1863)]] '''Елиз Каролин Бомер''' (20 јануари 1832 во Лаекен&#x2013;17 јануари 1910 во [[Брисел]]), била белгиска ботаничарка специјализирана за [[микологија]] и била сопруга на [[Папрат|птеридологот]] и колекционер Жан-Едуар Бомер (1829–1895), кој бил професор по ботаника на Универзитетот во Брисел во 1872 година. == Биографија == === Младост и брак === [[File:Jean_Kickx00.jpg|мини|Жан Кикс]] Во младоста на Елиса, нејзиниот татко бил вработен во Кралскиот замок Лаекен (официјалната резиденција на белгискиот крал), што ѝ давало можност да ги истражува големите имоти и паркот.<ref name=":0" /> Гувернанта од дворецот ја подучувала, но кога имала десет години била испратена во интернат во блискиот Вилвурде,<ref name=":0" /> каде што се каела за губењето на слободата, но конечно се прилагодила на новата дисциплина и го развила својот талент за музика. Нејзината музика била оставена настрана во корист на комерцијална кариера кога имала дваесет години, а нејзиното здравје набрзо се влошило како резултат на долгите часови поминати на неисполнителна работа. Знаејќи за нејзиниот интерес за ботаника, нејзиниот семеен лекар ја запознал со Жан-Едуар Бомер, ботаничар и специјалист за [[Папрат|папрати,]] со кого се омажила во 1863 година.<ref name=":0" /> Едно од нивните деца, Чарлс (1866–1938), подоцна станал палеоботаничар. === Ботаничка кариера === И покрај растечкото семејство, Елиса била подлабоко вовлечена во светот на ботаниката и вкупно опишала повеќе од 200 видови габи.<ref name=":0">{{Наведено списание|last=Maroske|first=Sara|last2=May|first2=Tom W.|date=2018-03-01|title=Naming names: the first women taxonomists in mycology|journal=Studies in Mycology|series=Leading women in fungal biology|volume=89|pages=63–84|doi=10.1016/j.simyco.2017.12.001|issn=0166-0616|pmc=6002341|pmid=29910514}}</ref> Во 1873 година таа се запознала со Мариет Русо, која имала слични интереси и голем дел од нивната работа била напишана заедно. Жан-Едуар Бомер им предложил на двајцата пријатели да ги проучат локалните габи, практично недопрени, освен делата на [[Мари Ан Либер]] (1782–1865), Жерар Даниел Вестендорп (1813–1869) и Жан Кикс (1803–1864). Користејќи ги ''Flore cryptogamique des environs de Louvaine'' и ''Flore cryptogamique des Flandres'' од Кикс, како и ''Systema mycologicum'' на [[Елијас Магнус Фрис]], тие започнаle еден макотрпен и инспиративен проект. Во ова им помогнал многу пристапот до библиотеката на локалниот ''Ботанички парк''. Следеle низа монографии кои биле објавени во ''Билтен на Кралското ботаничко друштво на Белгија'' во 1879, 1884, 1886 и 1890 година. Нивниот заеднички труд за [[Костарика|костариканските]] габи се појавил во 1896 година и се занимавале со материјал собран од 1887 година од Анри Франсоа Питие. Тие исто така работеле на габите собрани од белгиската експедиција од 1897-99 година на [[Антарктик|Антарктикот]] предводена од Адриен де Жерлаш де Гомери, подготвувајќи извештај во 1905 година. Во последните години од животот, физичката попреченост сериозно ги ограничила нејзините активности, но никогаш не ја спречила да свири пијано и се впушти во ботаничко сликарство, вклучувајќи габи и цветни растенија. По нејзината смрт, нејзината миколошка колекција отишла во ''Бриселската ботаничка градина'' и моментално се чува во хербариумот во Меиз. Таа била одбележана во родот ''Bommerella'' именуван од Ели Маршал (1839–1923).{{botanist|E.Bommer|Bommer, Elisa Caroline|border=0|inline=1}} == Избрани публикации == : Делумен список на публикации: <ref name=":0" /> : Бомер Е, Русо М (1879). Каталог на шампињони ги набљудува опкружувањата во Брисел. ''Bulletin de la Société Royale de Botanique de Belgique'' 18(3): 61–219 [препечатено, TL-2 627]. : Бомер Е, Русо М (1884). Florule mycologique des environs de Bruxelles. ''Bulletin de la Société Royale de Botanique de Belgique'' 23(1): 13–365 [препечатено, TL-2 628]. : Бомер Е, Русо М (1886). Придонеси à la flore mycologique de Belgique. ''Bulletin de la Société Royale de Botanique de Belgique'' 25(1): 13–365. : Бомер Е, Русо М (1887). Придонеси à la flore mycologique de Belgique, II. ''Bulletin de la Société Royale de Botanique de Belgique'' 26(1): 187–241. : Бомер Е, Русо М (1890). Придонеси à la Flore Mycologique de Belgique, III. ''Bulletin de la Société Royale de Botanique de Belgique'' 29 (1): 205–302. : Бомер Е, Русо М (1896). Primitiae Florae Costaericensis par Th. Дуранд и Х. Питие. Тројна фасикула. Габи. ''Bulletin de la Société Royale de Botanique de Belgique'' 35: 151–166. : Бомер Е и Русо М (1905). Шампињони. Резултати од Voyage du SY Belgica во 1897–1898–1899 … Известува научните …. 6: 1–15, пл. 1–5. [ТЛ-2 629] == Литература == * Русо, М., „ [https://www.biodiversitylibrary.org/item/35702#page/270/mode/1up Necrologie Madame JE Bommer, nee Elisa Destrée“], во: ''Bulletin de la Société royale de Botanique de Belgique'', 47 (1910), 256–261. * КРИЗ, Мери, ''[https://books.google.com/books?id=RhNl22fb5xIC&q=bommer&pg=PA104 Дами во лабораторијата II: Западноевропските жени во науката, 1800–1900: Преглед на нивните придонеси во истражувањето]'', Мериленд, 2004, 104–105. == Наводи == {{Наводи}}{{Нормативна контрола}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Бомер, Елиз Каролин }} [[Категорија:Починати во 1910 година]] [[Категорија:Родени во 1832 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Белгиски ботаничари]] tr2gd52my2h45eu01bn8wdu0cv4j4m8 0 1402913 5641286 5627400 2026-10-06T12:28:53Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[Пол Огист Дангај]] на [[Пол Огист Данги]] 5627400 wikitext text/x-wiki '''Пол Огист Данги''' (7 август 1862 во Гањи - 5 февруари 1942) бил француски [[Ботаника|ботаничар]]. Од 1885 до 1928 година работел во Националниот музеј по природна историја во [[Париз]], каде што од 1913 година па наваму бил заменик-директор во лабораторијата за [[Семени растенија|фанерогами]]. станал член на Француското ботаничко друштво во 1888 година, во кое подоцна бил именуван за секретар (1891) и потпретседател (1922). Како [[Таксономија|таксоном,]] тој ги опфатил ботаничките родови ''Decarydendron'', ''Hedycaryopsis'', ''Schrameckia'', ''Terminaliopsis'' и ''Thouvenotia'', како и бројни видови. Родот ''Danguyodrypetes'' (фамилија Putranjivaceae) бил именуван во негова чест од Жак Дезире Леандри. Со Анри Лекомт, тој бил коавтор на „''Мадагаскар: les bois de la forêt d'Analamazaotra''“ ([[Мадагаскар]]; дрво од шумата Аналамазаотра, 1922 година).<templatestyles src="Botanist/styles.css" />{{Ботаничар|Danguy|Danguy, Paul Auguste}} == Наводи == {{Наводи}}{{Нормативна контрола}} [[Категорија:Починати во 1942 година]] [[Категорија:Родени во 1862 година]] [[Категорија:Француски ботаничари од 20ти век]] [[Категорија:Француски ботаничари од 19ти век]] t85q5cohw2kmecm55knx37uklp8j4e5 5641288 5641286 2026-10-06T12:30:32Z BosaFi 115936 5641288 wikitext text/x-wiki '''Пол Огист Данги''' (7 август 1862 во Гањи - 5 февруари 1942) бил француски [[Ботаника|ботаничар]]. Од 1885 до 1928 година работел во Националниот музеј по природна историја во [[Париз]], каде што од 1913 година па наваму бил заменик-директор во лабораторијата за [[семени растенија]]. Станал член на Француското ботаничко друштво во 1888 година, во кое подоцна бил именуван за секретар (1891) и потпретседател (1922). Како [[Таксономија|таксоном,]] тој ги опфатил ботаничките родови ''Decarydendron'', ''Hedycaryopsis'', ''Schrameckia'', ''Terminaliopsis'' и ''Thouvenotia'', како и бројни видови. Родот ''Danguyodrypetes'' (фамилија Putranjivaceae) бил именуван во негова чест од Жак Дезире Леандри. Со Анри Лекомт, тој бил коавтор на „[[Мадагаскар]]; дрво од шумата Аналамазаотра“, 1922 година.{{Ботаничар|Danguy|Danguy, Paul Auguste}} == Наводи == {{Наводи}}{{Нормативна контрола}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Данги, Пол Огист }} [[Категорија:Починати во 1942 година]] [[Категорија:Родени во 1862 година]] [[Категорија:Француски ботаничари]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] h18apfsg1qkytgnaloak8bt8lt00ppd 0 1402921 5641289 5631756 2026-10-06T12:31:11Z BosaFi 115936 5641289 wikitext text/x-wiki '''Вилијам Фримен Даниел''' (1818–1865) бил британски армиски хирург и [[Ботаника|ботаничар]]. Од 1847 до 1856 година бил стациониран во [[Гамбија]], Златниот брег (денешна [[Гана]]) и [[Сиера Леоне]], каде што студирал тропски болести и ботаника.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.aluka.org/action/showMetadata?doi=10.5555/AL.AP.PERSON.BM000036052&pgs=&cookieSet=1|title=Daniell, William Freeman (1818–1865)|publisher=Aluka}}</ref> Тој комуницирал со [[Вилијам Џексон Хукер]] и [[Чарлс Дарвин]] <ref>Darwin Correspondence Project; letters [http://www.darwinproject.ac.uk/darwinletters/calendar/entry-1970.html 1970] {{Мртва_врска|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Мртва врска|date=October 2025}} and [http://www.darwinproject.ac.uk/darwinletters/calendar/entry-1988.html 1988] {{Мртва_врска|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Мртва врска|date=October 2025}}.</ref> Родот ''Daniellia'' на мешунките е именуван по него од страна на [[Џон Џозеф Бенет]].{{Ботаничар|Daniell|Daniell, William Freeman}} == Наводи == {{Наводи}}{{Нормативна контрола}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Даниел, Вилијам Фримен }} [[Категорија:Британски лекари]] [[Категорија:Починати во 1865 година]] [[Категорија:Родени во 1818 година]] [[Категорија:Британски ботаничари]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] 1l9okrixk8vdq4fuzvtal4hmck3ahml 0 1402923 5641710 5634366 2026-10-07T10:08:48Z BosaFi 115936 5641710 wikitext text/x-wiki [[File:William_Dunlop_Brackenridge_(old).jpg|мини|Бракенриџ во 1880 година]] '''Вилијам Данлоп Бракенриџ''' (1810–1893) бил британско-американски одгледувач и ботаничар. Бракенриџ емигрирал во [[Филаделфија]] во 1837 година, каде што бил вработен кај Роберт Буист, одгледувач на градина. Тој бил назначен за хортикултурист, а потоа за помошник ботаничар, за Истражувачката експедиција на Соединетите Држави од 1838 до 1842 година. Првично, добро познатиот ботаничар Аса Греј требало да биде главен ботаничар, а Вилијам Рич, личност од високата класа од Вашингтон и син на амбасадор, бил политички назначен за негов асистент. Сепак, Греј никогаш не се приклучил на експедицијата бидејќи прифатил академска работа, а Рич бил назначен за ботаничар, па им бил потребен нов асистент. Се вели дека Рич бил малку корисен на патувањето, а Брекенриџ ја завршил речиси целата собирачка и сериозна ботаничка работа. Бракенриџ бил доделен на американскиот брод „Винсенс“. Во 1839 година, тој собирал растенија во областите Сиднеј и Хантер Ривер во [[Нов Јужен Велс]], Австралија. Од 1841 до 1842 година, бродовите ги истражувале бреговите на [[Орегон]] и Калифорнија, со патувања во внатрешноста.По враќањето, тој продолжил да работи со собраните растенија и го напишал извештајот за папратите за експедицијата, вклучен во целокупниот ботанички извештај напишан од Аса Греј. По 1855 година, живеел во Балтимор и работел како расадник и пејзажен архитект. Во близина на планината Шаста, го открил калифорниското растение, ''Darlingtonia californica'', еден од забележаните успеси на експедицијата. Превојот Бракенриџ во Пјуџет Саунд бил именуван по него. Извештаите од тоа време покажувале дека Бракенриџ бил издржлив и висок 1,80 сантиметри. Тој и неговата сопруга Изабел биле презвитеријанци. Тие имале најмалку четири деца: Агнес (1846), Роберт Буист (1847), Вилијам Д.(1850) и Џејн Хендерсон Бракенриџ (1854).{{Ботаничар|Brack. (bef. Brackenr.)|Brackenridge}} == Растенија именувани по В.Д. Бракенриџ == * Родот на растенијата ''Brackenridgea'' A. Gray, во Ochnaceae ([[Фиџи]] и Австралија) * Дрвената папрат ''Cyathea brackenridgei'' Mett. (Cyatheaceae) * Видот на [[Слезовина|хибискус]] ''Hibiscus brackenridgei'' A. Gray ([[Слезови|Malvaceae]]) == Растенија именувани од В.Д. Бракенриџ == Списокот не е целосен. * ''Diclidopteris'' Brack. (род) * ''Diellia'' Brack. (род; nсега вклучен во ''[[Asplenium]]'' [[Carl Linnaeus|L.]]) * ''Onychium densum'' Brack.: сега ''[[Aspidotis densa]]'' (Brack.) [[Lellinger]] * ''Antrophyum subfalcatum'' Brack. * ''Cyrtogonium palustre'' Brack.: сега ''Bolbitis palustris'' (Brack.) Hennipman * ''Sitolobium samoense'' Brack.: сега ''Dennstaedtia samoensis'' ( Brack.) [[T.Moore]] * ''Gymnogramma pilosa'' Brack.: сега ''Coniogramme pilosa'' (Brack.) [[Hieron.]] * ''Blechnum coriaceum'' (Brack.) [[Brownlie]] * ''Blechnum vittatum'' Brack. * ''Polypodium sarmentosum'' Brack.: сега ''Adenophorus sarmentosus'' ( Brack. ) [[K.Wilson]] * ''Goniopteris costata'' Brack.: сега ''Pneumatopteris costata'' (Brack.) [[Holtt.]] * ''Lastrea attenuata'' Brack.: сега ''Plesioneuron attenuatum'' (Brack.) [[Holtt.]] * ''Goniopteris glandulifera'' Brack.: сега ''Pneumatopteris glandulifera'' (Brack.) [[Holtt.]] * ''Elaphoglossum intermedium'' Brack. * ''Oleandra hirta'' Brack. == Дела од В.Д. Бракенриџ == * Бракенриџ, Вилијам Данлоп. '''Извештај од изданието за истражување на Соединетите Американски Држави, том XVI - Ботаника - Filices.''' 1854 година. * Бракенриџ, Вилијам Данлоп. '''Извештај од изданието за истражување на Соединетите Американски Држави, том XVI - Ботаника - Фајлови: Атлас.''' 1856 година. == Наводи == {{Наводи}}{{Нормативна контрола}} == Литература == * Гравирање на В.Д. Бракенриџ: Фронтиспис, ''The Gardener's Monthly и Horticulturist: Посветен на хортикултурата, земјоделството и руралните прашања'', 26:312. Декември 1884 година. * [http://siarchives.si.edu/findingaids/FARU7189.htm Документи од Вилијам Данлоп Бракенриџ, околу 1838-1875 година во архивите на Смитсонијан институтот:] * [http://www.npsoregon.org/kalmiopsis/kalmiopsis12/wilkes.pdf Борнхолт, Маријана Д. „Ботанизација на Западен Орегон во 1841 година – Експедицијата Вилкс Инланд“:] * Весник на Вилијам Данлоп Бракенриџ за октомври 1841 година: ''Калифорниско историско друштво Квартално'', 24(4):326-336. Декември, 1945 година. == Надворешни врски == {{Ризница-ред|William Dunlop Brackenridge}} {{DEFAULTSORT:Брекенриџ, Вилијам Данлоп}} [[Категорија:Родени во 1810 година]] [[Категорија:Починати во 1893 година]] [[Категорија:Птеридолози]] [[Категорија:Британски ботаничари]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] 2ibpw8yknfgymjvcsm83lzwh4pobphz 0 1402925 5641612 5630331 2026-10-07T07:33:30Z BosaFi 115936 5641612 wikitext text/x-wiki '''Хенри Шумејкер Конард''' (1874 - 1971) бил американски [[Ботаника|ботаничар]]. Конард, водечки авторитет за бриофити и [[водни божури]], бил и еден од првите застапници на зачувувањето на животната средина. Од 1906 до 1955 година, тој работел во колеџот Гринел во Гринел, Ајова. Во 1954 година, станал првиот што ја добил наградата за истакнат еколог од Еколошкото друштво на Америка. Во 1969 година, Гринел се здобил со земјиште од околу 1,48 км2 парцела обработливо земјиште и ја основал ''Област за истражување на животната средина Конард,'' како признание за наследството на долгогодишниот професор. == Рани години == Конард бил роден на 12 септември 1874 година во [[Филаделфија]], [[Пенсилванија]], како син на Томас Пенингтон Конард, директор на интернатот Вест Гроув,<ref name="gene">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=kt84AQAAMAAJ&q=thomas+conard+west+grove&pg=PA501|title=History of Chester County, Pennsylvania: With Genealogical and Biographical Sketches|last=Futhey|first=John Smith|last2=Cope|first2=Gilbert|date=1881-01-01|publisher=Unigraphic|language=en}}</ref> и Ребека Савери Болдвин Конард. Неговиот чичко, Алфред Феленберг Конард, бил хортикултурист, специјализиран за развој и продажба на сорти рози.<ref name="gene" /> Хенри Конард учел во училиште „Пријатели“ во Филаделфија од 1881 до 1888 година. Тој се запишал во интернатот „Весттаун Френдс“ во општина Весттаун, Пенсилванија, во 1889 година и дипломирал како најдобар ученик во 1892 година. Потоа се запишал на колеџот Хаверфорд, каде што се стекнал со диплома по биологија во 1895 година исто така имал и магистратура по биологија во 1895 година. Додека бил во Хаверфорд, тој бил примен во Фи Бета Капа. == Кариера == [[File:Nymphaea_amazonum.jpg|мини| Водни божури (1905), од монографијата на Конард]] По краток период во кој предавал наука во Весттаун, во 1899 година се запишал на Универзитетот во Пенсилванија како Харисонов стипендист по биологија. Во 1901 година го завршил докторатот по [[ботаника]] и станал член на Сигма Си. По стекнувањето на докторатот, Конард предавал ботаника на универзитетот од 1901 до 1905 година. Од 1905 до 1906 година бил стипендист на Универзитетот Џонс Хопкинс. Во 1906 година, Конард го напуштил Џонс Хопкинс за да стане професор по ботаника на колеџот Гринел. За време на неговиот мандат на Гринел, професорот Конард бил претседател на одделот за ботаника, а почнувајќи од 1935 година станал и претседател на Факултетот. Тој добил статус на заслужен факултет во 1944 година. По пензионирањето, професорот Конард продолжи да биде академски активен, особено курирајќи ги колекциите на бриофити на Универзитетот во Ајова и водејќи ја клиниката Мос во лабораторијата Ајова Лејксајд. . Бил почестен со именувањето во 1976 година на ''Conardia'', што е род [[мов]] кој е дел од семејството на Amblystegiaceae.<ref name="GBIF">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gbif.org/species/2681723|title=Conardia H.Rob.|work=www.gbif.org|language=en|accessdate=20 February 2021}}</ref>{{Botanist|Conard|Conard, Henry Shoemaker}} == Личен живот == Првата сопруга на Конард, Е. Летиција Мун Конард, била социолог и политичарка која починала во 1946 година. Тој се оженил со Луиза Сарџент во 1950 година, со која се преселил во [[Флорида]] во 1955 година, каде што живееле се до неговата смрт на 7 октомври 1971 година, во Хејнс Сити, Флорида.<ref name="Grinnell Herald-Register19712">{{Наведени вести|url=http://iagenweb.org/boards/poweshiek/obituaries/index.cgi?read=491874|title=Dr. Conard Dies, Leading Botanist|date=11 October 1971|access-date=21 January 2016|publisher=Al and Dorothy Pinder|agency=The [[Grinnell Herald-Register]]}}</ref><ref name="CERA2">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.grinnell.edu/academics/areas/biology/cera/history|title=Henry S. Conard|work=Grinnell College|publisher=Grinnell College|accessdate=21 January 2016}}</ref> Имал три деца, Елизабет Конард, Ребека Конард и Алфред Ф. Конард.<ref name="Grinnell Herald-Register19712" /> Алфред Флечер Конард (1911-2009) дипломирал на колеџот Гринел во 1932 година, додека неговиот татко сè уште бил член на факултетот, а потоа се приклучил на факултетот на Правниот факултет на Универзитетот во Мичиген во 1954 година<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.law.umich.edu/historyandtraditions/faculty/Faculty_Lists/Alpha_Faculty/Pages/AlfredFConard.aspx|title=Alfred F. Conard|work=www.law.umich.edu|language=en-US|accessdate=2017-02-23}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/contemporaryauth1316gale|title=Contemporary Authors: A Bio-Bibliographical Guide to Current Authors and Their Work|publisher=Gale Research Company|year=1975|isbn=0-8103-0027-3|editor-last=Kinsman, Clare D.|volume=13-16R|location=Detroit, Michigan|page=[https://archive.org/details/contemporaryauth1316gale/page/175 175]|chapter=Conard, Alfred Fletcher 1911-|access-date=March 21, 2019|url-access=registration|via=[[Internet Archive]]}}</ref> и во 1971 година добил почесен докторат.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.grinnell.edu/about/offices-services/confops/commencement/honorary-degrees|title=Past Honorary Degrees {{!}} Grinnell College|work=www.grinnell.edu|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223214944/https://www.grinnell.edu/about/offices-services/confops/commencement/honorary-degrees|archive-date=2017-02-23|accessdate=2017-02-23}}</ref> == Избрани публикации == * {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/waterliliesmonog00conruoft|title=The Waterlilies: A Monograph of the Genus Nymphaea|publisher=[[Carnegie Institution of Washington]]|year=1905|location=Washington|access-date=August 27, 2018|via=Internet Archive}}<ref>{{Наведено списание|year=1905|title=Review of ''The Water-Lilies, a Monograph of the Genus Nymphaea'' by Henry S. Conard|journal=Botanical Gazette|volume=40|issue=4|page=311|doi=10.1086/328681|issn=0006-8071|doi-access=}}</ref> * {{Наведена книга|url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/64557#page/7/mode/1up|title=The Structure and Life-history of Hay-scented Fern|publisher=[[Carnegie Institution of Washington]]|year=1908|location=Washington D.C.|access-date=August 27, 2018|via=Biodiversity Heritage Library}} * {{Наведена книга|title=How to Know the Mosses. Pictured-Keys for Determining Many of the North American Mosses and Liverworts, with Suggestions and Aids for Their Study|publisher=William C. Brown|year=1944}}<ref name="Raup1946">{{Наведено списание|last=Raup|first=H. M.|author-link=Hugh M. Raup|year=1946|title=Review of ''How to Know the Mosses. Pictured-Keys for Determining Many of the North American Mosses and Liverworts, with Suggestions and Aids for Their Study'' by Henry S. Conard|url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1946-06_21_2/page/186|journal=The Quarterly Review of Biology|volume=21|issue=2|pages=186–187|doi=10.1086/395233|issn=0033-5770}}</ref> ** ''How to Know the Mosses and Liverworts'', 2nd edition with 55 added picture keys, 1956<ref>{{Наведено списание|year=1958|title=Review of ''How to Know the Mosses and Liverworts'' by Henry S. Conard|url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1958-12_33_4/page/274|journal=The Quarterly Review of Biology|volume=33|issue=4|page=274|doi=10.1086/402506|issn=0033-5770}}</ref> * with Paul L. Redfearn Jr.: ''How to Know the [[Мов|Mosses]] and [[Џигерници|Liverworts]]'' (1979), revised 2nd edition, Dubuque, Iowa: W.C. Brown == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница}} * {{Наведено списание|last=Welch|first=Winona H.|last2=LeBlanc|first2=Fabius|date=1972|title=Henry S. Conard (1874-1971)|url=https://archive.org/details/sim_bryologist_winter-1972_75_4/page/558|journal=The Bryologist|volume=75|issue=4|pages=558–565|jstor=3241210}} * [http://www.victoria-adventure.org/water_gardening/biographies/henry_conard.html Conard biography and text of ''Nyphaeae, The Waterlilies'']. * [https://www.biodiversitylibrary.org/creator/6218#/titles Дигитализирани дела од Хенри С. Конрад] во Библиотеката за наследство на биодиверзитетот {{Нормативна контрола}}{{DEFAULTSORT:Конрад, Хенри Шумејкер}} [[Категорија:Апсолвенти на Пенсилванискиот универзитет]] [[Категорија:Починати во 1971 година]] [[Категорија:Родени во 1874 година]] [[Категорија:Врски за Wayback од предлошката „Семарх“]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Американски ботаничари]] dbm7qozeq4arbyy8u5avgi8diwuuqpm 0 1402928 5641738 5633705 2026-10-07T10:57:59Z BosaFi 115936 5641738 wikitext text/x-wiki '''Доналд Фредерик Блексел''' ({{langx|en|Donald Frederick Blaxell}}; {{рн|1|февруари|1934}} - {{пн|30|јуни|2026}}), бил австралиски [[Ботаника|ботаничар]], ботанички колекционер и [[Таксономија|таксоном]].<ref name="sci">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.eoas.info/biogs/P005126b.htm|title=Blaxell, Donald Frederick (1934 - )|work=Biographical entry|publisher=Encyclopedia of Australian Science|accessdate=16 September 2018}}</ref> Блексел бил роден во [[Сиднеј]] и работел на Универзитетот во Нов Јужен Велс 11 години па се приклучил на Хербариумот на Нов Јужен Велс во 1968 година. Тој бил особено заинтересиран за растенија од семејството ''[[Орхидеи|Orchidaceae]]'' и родот ''Eucalyptus''. Интензивно соработувал со Лоренс Александар Сидни Џонсон во текот на 1960-тите, завршувајќи описи на многу видови. Тој бил и страствен колекционер, особено видови ''еукалиптус'', обично со Џонсон или Л. Д. Прајор.<ref name="chah">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.anbg.gov.au/biography/blaxell-donald-frederick.html|title=Blaxell, Donald Frederick (1934– )|work=Biographical Notes|publisher=Australian National Herbarium|accessdate=16 September 2018}}</ref> Блексел бил назначен за австралиски ботанички службеник за врска во градините Кју помеѓу 1974 и 1975 година.<ref name="chah" /> Во 2001 година, тој награден со ОАМ во чест на Денот на Австралија. ''Eucalyptus blaxellii'' бил именуван во негова чест од Л.А.С. Џонсон и К.Д. Хил во 1992 година.<ref name="sci" /> == Избрани дела == * ''Придонеси од Хербариумот на Нов Јужен Велс'' * ''Орхидеите на Австралија - Источна умерена зона'', 1971 година * Блексел, Д. Ф. 1975. ''Статусот на Шлехтеровите примероци на Orchidaceae што се чуваат во Националниот хербариум на Нов Јужен Велс - 2.'' ''Нова Каледонија, Целебес, Борнео, Суматра'' , 1975 година. ''Телопеа'' 1(1). С. 49–54 * Ротерам, ЕР; БГ Бригс; ДФ Блексел; РЦ Каролин.''Австралиска флора во боја: Цвеќиња и растенија од Нов Јужен Велс и Јужен Квинсленд.'' Заедно со Е.Р. Ротерам, Б.Г. Бигс и Р.Ц. Каролин.Издавач:AH и AW Reed, Сиднеј 1975 * ''Белешки за австралиските орхидеи - нова комбинација во Липарис'', 1978 година. ''Телопеа'' 1(5). С. 357–358 * ''Тип примероци од имињата на Шлехтер во Orchidaceae во Conservatoire et Jardin Botaniques, Женева'', 1978 година. ''Телопеа'' 1(5). С. 359–363 * ''Нов вид на стилидиум (Stylidiaceae) од регионот на Сиднеј'', 1978 година. Заедно со ММ Хиндмарш. ''Телопеа'' 1(5). С. 365–370 * ''Цвеќиња и растенија од Нов Јужен Велс и Јужен Квинсленд.'' Заедно со ЕР Ротерам, БГ Бригс и РЦ Каролин. Издавач: Reed Books, Sydney 1979, 192 S., 556 farbige Abbildungen * ''Нови таксони и комбинации во Eucalyptus-4'', 1980. Заедно со ЛАС Џонсон. Телопеа 1(6). С. 395–397 * ''Орхидеите од Германска Нова Гвинеја.'' ''Вклучувајќи го Атласот на фигури.'' Заедно со Р.С. Роџерс, Х.Ј. Кац и Џ.Т. Сомонс. Мелбурн, Австралиска фондација за орхидеи, Мелбурн 1982. {{Ботаничар|Blaxell|Blaxell, Donald Frederick}} == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Блексел, Доналд Фредерик}} [[Категорија:Австралиски ботаничари]] [[Категорија:Таксономи]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Луѓе од Сиднеј]] aakyt5rpmznykb0dnwhfzlyxpu4ywmo 0 1402933 5641617 5630518 2026-10-07T07:38:18Z BosaFi 115936 5641617 wikitext text/x-wiki '''Денис Едмунд Дежардин''' (роден на 18 мај 1950 година, во Кресент Сити, Калифорнија) бил американски миколог. Тој бил наречен „Гуру на печурките на Западниот брег“.<ref name="MushroomGuru">{{Наведени вести|url=https://goldengatexpress.org/89078/latest/news/issue-15-desjardin/|title='Mushroom guru of the West Coast' inspires students, imparts expertise|last=McFarland, Cody|date=May 14, 2019|work=Golden Gate Xpress, The Student News Site of San Francisco State University}}</ref> == Биографија == Дежардин студирал на Државниот универзитет во Сан Хозе, но се откажал за да свири џез професионално. Една деценија подоцна тој побарал постабилна кариера.<ref name="MushroomGuru" /> На Државниот универзитет во Сан Франциско (ДУСФ), тој дипломирал во 1983 година со диплома по ботаника, а во 1985 година со диплома по екологија и систематска биологија. Неговата магистерска теза, ''Маразмиоидните габи на Калифорнија'', била под менторство на [[Хари Д. Тиерс]]. На Универзитетот во Тенеси во Ноксвил, Дежардин дипломирал во 1989 година со докторат по микологија. Неговата докторска теза, ''Родот Marasmius од јужните Апалачки Планини'', била под менторство на Роналд Х. Петерсен.<ref name="CV">{{Наведена мрежна страница|url=https://faculty.sfsu.edu/~ded/|title=Dennis Edm Desjardin|work=SF State Faculty Sites}}</ref> По завршувањето на докторатот, Дежардин бил од 1989 до 1990 година доцент на колеџот Оберлин. На Државниот универзитет во Сан Франциско, тој бил доцент од 1990 до 1993 година, вонреден професор од 1993 до 1997 година и редовен професор од 1997 година до неговото пензионирање како емеритус професор. Во 1991 година бил назначен и за директор на [[Хари Д. Тиерс|Хербариумот „Хари Д. Тиерс“]] на ДУСФ.<ref name="CV" /> Тој се пензионирал во 2021 година и станал главен миколог/советник за корпорацијата Семпера Органикс.<ref name="Sempera" /> Дежардин е автор или коавтор на повеќе од 150 научни публикации.<ref name="Sempera">{{Наведена мрежна страница|url=https://semperaorganics.com/team/|title=Our team of experts • Sempera Organics}}</ref> Неговото истражување се занимавало најчесто со екологијата и биогеографијата на габичните видови поврзани со тропските и островските живеалишта, биолуминисцентните габи и габичната систематика.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://biology.sfsu.edu/faculty/desjardin|title=Dennis e. Desjardin &#124; Department of Biology|work=San Francisco State University}}</ref> Тој соработувал со тимови од колеги за да ја разјасни молекуларната филогенетика на [[Летен вргањ|вргањите]] и видовите што припаѓаат на семејството агарични.<ref>{{Наведено списание|last=Dentinger|first=Bryn T.M.|last2=Ammirati|first2=Joseph F.|last3=Both|first3=Ernst E.|last4=Desjardin|first4=Dennis E.|last5=Halling|first5=Roy E.|last6=Henkel|first6=Terry W.|last7=Moreau|first7=Pierre-Arthur|last8=Nagasawa|first8=Eiji|last9=Soytong|first9=Kasem|year=2010|title=Molecular phylogenetics of porcini mushrooms (Boletus section Boletus)|url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2010-12_57_3/page/1280|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|volume=57|issue=3|pages=1276–1292|bibcode=2010MolPE..57.1276D|doi=10.1016/j.ympev.2010.10.004|pmid=20970511}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Lodge|first=D. Jean|last2=Padamsee|first2=Mahajabeen|last3=Matheny|first3=P. Brandon|last4=Aime|first4=M. Catherine|last5=Cantrell|first5=Sharon A.|last6=Boertmann|first6=David|last7=Kovalenko|first7=Alexander|last8=Vizzini|first8=Alfredo|last9=Dentinger|first9=Bryn T. M.|displayauthors=1|year=2014|title=Molecular phylogeny, morphology, pigment chemistry and ecology in Hygrophoraceae (Agaricales)|journal=Fungal Diversity|volume=64|pages=1–99|doi=10.1007/s13225-013-0259-0|doi-access=free|hdl-access=free}}</ref> Тој е заслужен за опишување на повеќе од 300 видови габи,<ref name="Sempera" /> вклучувајќи и видови луминисцентни печурки.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://news.sfsu.edu/experts/dennis-desjardin|title=Dennis Desjardin &#124; SF State News|work=San Francisco State University}}</ref> Поддржан од осум грантови од Националната научна фондација,<ref name="Sempera" /> учествувал во теренска работа за микологија во југоисточниот и западниот дел на САД, вклучувајќи ги Карпестите Планини, Канада, Мексико, [[Колумбија]], Бразил, Швајцарија, [[Јава]], Бали, [[Тајланд|Јапонија]], Тајланд, [[Малезија]], [[Сингапур]], Кина, [[Понпеј]], Хавајските Острови, Филипините, [[Саун Томе]] и [[Принсип]].<ref name="CV" /> Работел како заменик-уредник за ''Fungal Diversity'' и ''Mycologia''. Во 1995 година бил избран за член на Калифорниската академија на науките, а во 2005 година за член на Американското миколошко друштво.<ref name="CV" /> Денис Дежардин се оженил со Випапат Кладванг, која била доктор на науки. Тие имале син, Спенсер Л. Дежардин.<ref name="CV" />{{Ботаничар|Desjardin|Dennis E. Desjardin}} == Избрани публикации == === Статии === * {{Наведено списание|last=Wilson|first=Andrew W.|last2=Desjardin|first2=Dennis E.|year=2005|title=Phylogenetic relationships in the gymnopoid and marasmioid fungi (Basidiomycetes, euagarics clade)|url=https://archive.org/details/mycologia_may-june-2005_97_3/page/667|journal=Mycologia|volume=97|issue=3|pages=667–679|doi=10.1080/15572536.2006.11832797|pmid=16392255}} * {{Наведено списание|last=Matheny|first=P. Brandon|last2=Curtis|first2=Judd M.|last3=Hofstetter|first3=Valérie|last4=Aime|first4=M. Catherine|last5=Moncalvo|first5=Jean-Marc|last6=Ge|first6=Zai-Wei|last7=Yang|first7=Zhu-Liang|last8=Slot|first8=Jason C.|last9=Ammirati|first9=Joseph F.|year=2006|title=Major clades of Agaricales: A multilocus phylogenetic overview|url=https://archive.org/details/mycologia_november-december-2006_98_6/page/982|journal=Mycologia|volume=98|issue=6|pages=982–995|doi=10.1080/15572536.2006.11832627|pmid=17486974}} * {{Наведено списание|last=Desjardin|first=Dennis E.|last2=Oliveira|first2=Anderson G.|last3=Stevani|first3=Cassius V.|year=2008|title=Fungi bioluminescence revisited|journal=Photochemical & Photobiological Sciences|volume=7|issue=2|pages=170–182|bibcode=2008PhPhS...7..170D|doi=10.1039/b713328f|pmid=18264584}} * {{Наведено списание|last=Desjardin|first=Dennis E.|last2=Perry|first2=Brian A.|last3=Lodge|first3=D. Jean|last4=Stevani|first4=Cassius V.|last5=Nagasawa|first5=Eiji|year=2010|title=Luminescent ''Mycena'': New and noteworthy species|url=https://archive.org/details/mycologia_march-april-2010_102_2/page/459|journal=Mycologia|volume=102|issue=2|pages=459–477|doi=10.3852/09-197|pmid=20361513}} * {{Наведено списание|last=Desjardin|first=Dennis E.|last2=Perry|first2=Brian A.|last3=Lodge|first3=D. Jean|last4=Stevani|first4=Cassius V.|last5=Nagasawa|first5=Eiji|year=2010|title=Luminescent ''Mycena'': New and noteworthy species|url=https://archive.org/details/mycologia_march-april-2010_102_2/page/459|journal=Mycologia|volume=102|issue=2|pages=459–477|doi=10.3852/09-197|pmid=20361513}} * {{Наведено списание|last=Zhao|first=Ruilin|last2=Karunarathna|first2=Samantha|last3=Raspé|first3=Olivier|last4=Parra|first4=Luis A.|last5=Guinberteau|first5=Jacques|last6=Moinard|first6=Magalie|last7=De Kesel|first7=André|last8=Barroso|first8=Gérard|last9=Courtecuisse|first9=Régis|year=2011|title=Major clades in tropical Agaricus|journal=Fungal Diversity|volume=51|pages=279–296|doi=10.1007/s13225-011-0136-7}} * {{Наведено списание|last=Oliveira|first=Anderson G.|last2=Desjardin|first2=Dennis E.|last3=Perry|first3=Brian A.|last4=Stevani|first4=Cassius V.|year=2012|title=Evidence that a single bioluminescent system is shared by all known bioluminescent fungal lineages|journal=Photochemical & Photobiological Sciences|volume=11|issue=5|pages=848–852|bibcode=2012PhPhS..11..848O|doi=10.1039/c2pp25032b|pmid=22495263|doi-access=free}} * {{Наведено списание|last=Chew|first=Audrey L. C.|last2=Desjardin|first2=Dennis E.|last3=Tan|first3=Yee-Shin|last4=Musa|first4=Md Yusoff|last5=Sabaratnam|first5=Vikineswary|year=2015|title=Bioluminescent fungi from Peninsular Malaysia—a taxonomic and phylogenetic overview|journal=Fungal Diversity|volume=70|pages=149–187|doi=10.1007/s13225-014-0302-9}} === Книги === * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=w8GuBAAAQBAJ|title=California Mushrooms: The Comprehensive Identification Guide|last=Desjardin|first=Dennis E.|last2=Wood|first2=Michael G.|last3=Stevens|first3=Frederick A.|date=12 August 2015|publisher=Timber Press|isbn=9781604693539}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=ss52EAAAQBAJ|title=Mushrooms of Hawai'i: An Identification Guide|last=Hemmes|first=Don E.|last2=Desjardin|first2=Dennis E.|date=23 June 2022|publisher=Echo Point Books & Media, LLC.|isbn=978-1-64837-233-9}} == Наводи == <references /> {{Нормативна контрола}}{{DEFAULTSORT:Дежардин, Денис, Е.}} [[Категорија:Американски миколози]] [[Категорија:Родени во 1950 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Американски ботаничари]] qeltkeckw5c5q0iqt7dphm77jtxec0v 0 1402941 5641293 5635835 2026-10-06T12:38:21Z BosaFi 115936 5641293 wikitext text/x-wiki '''Пјер Дансеро''' (5 октомври 1911 &#x2013; 28 септември 2011)<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.salledepresse.uqam.ca/communiques-de-presse-2011/1727-deces-de-pierre-dansereau.html|title=Décès de Pierre Dansereau : L'UQAM perd un grand pionnier de l'écologie moderne|date=September 29, 2011|publisher=Université du Québec à Montréal (UQAM)|archive-url=https://web.archive.org/web/20160617070051/http://salledepresse.uqam.ca/communiques-de-presse-2011/1727-deces-de-pierre-dansereau.html|archive-date=June 17, 2016|accessdate=October 2, 2011}} (French)</ref> бил канадски [[Екологија|екологист]] од [[Квебек]], познат како еден од „татковците на екологијата“. == Биографија == Роден &#x2013; Отремон, Квебек (сега дел од [[Монтреал]]), тој дипломирал земјоделство во 1936 година и докторирал биолошки науки во 1939 година на [[Универзитетот во Женева]]. Во Ботаничката градина во Монтреал работел од 1939 до 1942. Од 1943 до 1950 година предавал на Универзитетот во Монтреал. Во Ботаничката градина на Универзитетот во Мичиген работел од 1950 до 1955. Од 1955 до 1961 година работел на Факултетот по природни науки и како директор на Ботаничкиот институт на Универзитетот во Монтреал. Во 1961 година се вратил во [[Соединети Американски Држави|Соединетите Држави]] на Универзитетот Колумбија како помошник-директор на Њујоршката ботаничка градина и како професор по ботаника и географија. Од 1972 до 1976 година бил директор на Истражувачкиот центар за науки и животна средина на Универзитетот во Квебек во Монтреал (UQAM). Во 1988 година бил прогласен за почесен професор на UQAM, но сè уште работел таму по задолжителното пензионирање (во 1976 година, на 65-годишна возраст) до 2004 година, на 93-годишна возраст. Тој бил тема на документарецот од 2001 година ''Екологија на надежта'' на неговиот братучед, режисерот од Квебек, Фернанд Дансеро.<ref name="NFB">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nfb.ca/film/An_Ecology_of_Hope|title=An Ecology of Hope|last=Dansereau|first=Fernand|year=2001|work=NFB.ca|publisher=National Film Board of Canada|accessdate=October 2, 2011}}</ref> Пјер Дансеро починал на 28 септември 2011 година, една недела пред неговиот 100-ти роденден, по 76 години брак и три месеци откако неговата сопруга (сликарка) наполнила 100 години - тие немале деца.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://necrologie.cyberpresse.ca/resultatrecherche.php?nodef=2710570|title=Dansereau, Pierre (obituary notice)|date=October 1, 2011|publisher=La Presse (Montréal)|archive-url=https://web.archive.org/web/20111205113432/http://necrologie.cyberpresse.ca/resultatrecherche.php?nodef=2710570|archive-date=December 5, 2011|accessdate=October 2, 2011}} (French)</ref> Комплексот на науките на Квебешки универзитет ви Монтреал бил именуван по него. {{botanist|Dans.}} == Почести == Во 1987 година, Канадската ботаничка асоцијација му го доделила медалот „Џорџ Лосон“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cba-abc.ca/awards/the-lawson-medal/past-recipients-of-the-lawson-medal|title=Past Recipients of the Lawson Medal|work=Canadian Botanical Association/L'Association Botanique du Canada}}</ref> * 1949 - Станат член на Кралското друштво на Канада (MSRC) * 1959 година - Добитник на титулата почесен доктор по право од Универзитетот во Саскачеван * 1965 година - Добитник на наградата Лео-Паризо * 1969 - Станат придружник на Редот на Канада * 1971 - Добитник е на почесен докторат од Универзитетот „Сер Џорџ Вилијамс“, кој подоцна станал Универзитет Конкордија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://archives.concordia.ca/dansereau|title=Honorary Degree Citation - Pierre Dansereau* {{!}} Concordia University Archives|work=archives.concordia.ca|accessdate=2016-04-04}}</ref> * 1972 - Го одржа предавањето на Масеј * 1973 - Добитник на медалот „Меси“ на Кралското канадско географско друштво * 1974 - ја освои наградата Молсон * 1983 - Награден со наградата Есдрас-Минвил на Универзитетот де Шербрук * 1983 - Ја освои наградата „Мари-Викторин“ на Владата на Квебек * 1985 - Прогласен за витез на Националниот ред на Квебек; надграден во Голем офицер во 1992 година<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ordre-national.gouv.qc.ca/membres/membre.asp?id=25|title=Pierre Dansereau|year=1992|work=Gouvernement du Québec|accessdate=October 2, 2011}} (French)</ref> * 1985 - Добитник на наградата Килам на Канадскиот совет за уметност * 1986 - Добитник на медалот „Џорџ Лосон“ на Канадската ботаничка асоцијација<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cba-abc.ca/awards/the-lawson-medal/past-recipients-of-the-lawson-medal|title=Past Recipients of the Lawson Medal|work=Canadian Botanical Association/L'Association Botanique du Canada}}</ref> * 1995 година - Добитник е на медалот „Сер Џон Вилијам Досон“ на Кралското друштво на Канада * 2001 - Примен во Канадската сала на славните за наука и инженерство<ref name="CSTM2001">[http://www.sciencetech.technomuses.ca/english/newsrel/inductees01.cfm Pierre Dansereau, Charles Scriver Inducted Into The Canadian Science and Engineering Hall of Fame] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20131017013034/http://www.sciencetech.technomuses.ca/english/newsrel/inductees01.cfm|date=2013-10-17}}, News Release, Canada Science and Technology Museum, November 8, 2001.</ref> * 2012 - Член на Еколошкото друштво на Америка<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://esa.org/about/awards/fellows-program/esa-fellows/|title=ESA Fellows|work=Ecological Society of America|accessdate=2025-08-16}}</ref> == Наводи == <references /> == Надворешни врски == * [https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/pierre-dansereau Пјер Дансеро] во Канадската енциклопедија * [http://www.radio-canada.ca/emissions/les_annees_lumiere/2011-2012/chronique.asp?idChronique=177089 Аудио интервју со Pierre Dansereau] на [[:fr:Les Années lumière (radio)|Les années lumière]] * [http://m.theglobeandmail.com/deaths/scientist-focused-on-the-collaboration-between-plants-and-humans/article2226678/?service=mobile „Босоногиот еколог“ се приближи до природата] {{Мртва_врска|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} во Торонто, некролог од „Глоуб енд Меил“ {{Нормативна контрола}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Дансеро, Пјер }} [[Категорија:Професори на универзитетот „Колумбија“]] [[Категорија:Членови на Кралското друштво на Канада]] [[Категорија:Починати во 2011 година]] [[Категорија:Родени во 1911 година]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Канадски ботаничари]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] cnzewzrg80wt5230flxlw6ijvv171vg 0 1402946 5641742 5634384 2026-10-07T11:02:27Z BosaFi 115936 5641742 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Научник|name=Сабин Бертело|image=Sabin Berthelot - Naturforscher.jpg|image_size=|caption=|birth_date=4 април 1794|birth_place=[[Марсели]], [[Франција]]|death_date=10 ноември 1880|death_place=|known_for=}}'''Сабин Бертело''' (4 април 1794 – 10 ноември 1880) бил француски природонаучник и етнолог.<ref>[https://data.bnf.fr/fr/ark:/12148/cb125519738 Bibliothèque nationale de France website, ''Sabin Berthelot (1794-1880)'']</ref> Дел од својот живот поминал на Канарските Острови, каде што бил коавтор, заедно со Филип Баркер Веб, на делото „Природна историја на Канарските Острови“, објавeно во периодот од 1835 до 1850 година. == Биографија == Бертело бил син на трговец од [[Марсеј]]. Тој се приклучил на француската морнарица и служел како морнар за време на [[Наполеонови војни|Наполеоновите војни]]. По војната се придружил на трговската флота, патувајќи помеѓу Марсеј и [[Западни Инди|Западните Инди]]. Тој првпат ги посетил Канарските Острови во 1820 година, каде што предавал во училиште во [[Тенерифе]] и управувал со ботаничките градини во Оротава за маркизот од Вилануева дел Прато. Бертело ја проучувал природната историја на островите. Во оваа задача му се придружил Веб во 1828 година, и до 1830 година собрале доволно информации за објавување. Тие отпатувале во [[Женева]] и го издале првиот том од ''Природната историја на Канарските Острови'' во 1835 година. Бертело се концентрирал на етнографијата, историјата и географијата на островите, а Веб ги завршил деловите за природна историја. Орнитолошкиот дел е главно напишан од Алфред Мокин-Тандон. Во 1845 година Бертело го основал Друштвото на етнологијата. Во 1846 година се вратил на Тенерифе, а во 1848 година бил номиниран за француски конзулски агент на островот, а во 1874 година бил унапреден во целосен конзул. Се пензионирал во август 1874 година и му била дадена слободата на градот Санта Круз де Тенерифе. Другите публикации на Бертело на островите ги вклучувале ''Гуанчите (1841 и 1845), Освојувањето на Канарските Острови (1879)'' и ''Канарски антиквитети (1879)'' == Наследство == ''Anthus berthelotii'' била именувана по него од неговиот пријател Карл Боле.{{Ботаничар|Berthel.|Berthelot, Sabin}} == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска}} * [http://gallica.bnf.fr/Search?ArianeWireIndex=index&p=1&lang=EN&f_oai_set=livre&q=berthelot+canaries Галика] го дигитализираше ''L'Histoire Naturelle des Îles Canaries'' (1835–50) {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Бартело, Сабин}} [[Категорија:Членови на Леополдина]] [[Категорија:Починати во 1880 година]] [[Категорија:Родени во 1794 година]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Француски ботаничари]] 8tmw08v7ff0hq50rv9gcu1ylszxdvfi 0 1402955 5641618 5627482 2026-10-07T07:42:00Z BosaFi 115936 5641618 wikitext text/x-wiki [[File:Chester_Dewey_by_Powelson,_1865.jpg|мини|451x451пкс| Честер Дјуи во 1865 година]] '''Честер Дјуи''' (25 октомври 1784 – 15 декември 1867) бил американски ботаничар, активист против ропството, свештеник и едукатор.{{Rp|68}}<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=NRVpPgAACAAJ|title=Calendar of the Gerrit Smith Papers in the Syracuse University Library, Division of Community Services Programs|publisher=Historical Records Survey|year=1941|location=Albany, NY|pages=8–9}}</ref> == Ран живот == Честер Дјуи бил роден во Шефилд, Масачусетс, на 25 октомври 1784 година, како син на Елизабет Овен и Стивен Дјуи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://search.ancestry.com/search/db.aspx?dbid=2495|title=Massachusetts, Town and Vital Records, 1620–1988 [database on-line]. Provo, UT, USA|date=2011|work=Database|publisher=Ancestry.com Operations, Inc.|accessdate=September 6, 2015}}</ref> Студирал за свештеничка служба на колеџот Вилијамс, дипломирал во 1806 година и служел во Траингем, Масачусетс. Иако се откажал од проповедањето како негова главна професија по само неколку месеци, тој никогаш навистина не се повлекол од проповедницата. Тој, исто така, му помагал на својот брат, Лоринг Д. Дјуи, во неговите напори да создаде училиште за црнци во САД. До крајот на својот живот прифаќал чести покани да проповеда, во десетици цркви на голем број места и извршувал речиси исто толку работа од ваков вид како проповедањето да му е единствена занимација. Дјуи бил [[професор]] по математика и природна филозофија на колеџот Вилијамс во периодот од 1810 до 1827 година. Тој бил избран за придружен член на [[Американска академија на уметностите и науките|Американската академија на уметностите и науките]] во 1818 година.<ref name="AAAS">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.amacad.org/publications/BookofMembers/ChapterD.pdf|title=Book of Members, 1780–2010: Chapter D|publisher=American Academy of Arts and Sciences|accessdate=September 9, 2016}}</ref> Од 1850 до 1860 година бил професор по хемија и природна филозофија на Универзитетот во Рочестер.<ref>{{Наведена книга|title=Williams College Catalogue, 1795-1814.|publisher=Willard|year=1814|location=Williamstown, MA|pages=1794}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Early botanists of Rochester and vicinity and the botanical section|last=Beckwith|first=Florence|publisher=The Society|year=1912|location=Rochester, NY|pages=41–47}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Dewey|first=Chester|date=November 1836|title=Biblical Repository|journal=New York Evangelist|volume=7|issue=47|pages=1}}</ref> == Личен живот == Д-р Дјуи се оженил со Сара Дјуи од Стокбриџ, Масачусетс, во 1810 година и имал пет деца. Таа починала во 1823 година. Во 1825 година се оженил со Оливија Харт, најстарото дете на Лемуел Померој помладиот од Питсфилд, Масачусетс. == Кариера == Целиот живот на Дјуи бил посветен на научната работа, поради што заземал значајно место меѓу американските природонаучници. Проучувањето на тревите го избрал за своја специјалност и открил и опишал неколку нови видови. Бил внимателен и прецизен набљудувач на временските услови, а своите белешки ги објавувал во редовни месечни извештаи. Неговите трудови за некои од „Фамилиите и природните редови на растенијата“, објавени во Американскиот журнал за наука, го привлекле вниманието на неколку познати европски ботаничари и довеле до воспоставување преписка со нив. Во областа на ''Carex'' бил сметан за признат авторитет, а неговите истражувања на оваа тема резултирале со обемна монографија, на која работел повеќе од четириесет години. Неговата „Историја на тревните растенија на Масачусетс“ била објавена од државата Масачусетс. Меѓу неговите последни дела биле написите „Вистинското место на човекот во зоологијата“ и „Испитување на некои расудувања против единството на човештвото“. Во ботаниката, Дјуи бил познат главно како студент од родот ''Carex''. Во текот на 43 години (1824–1867) тој објавувал на страниците на ''Американскиот журнал за наука'' серија трудови насловени како „Карикографија“. Признаен од неговите современици како еден од ретките извонредни авторитети во збунувачка и воопшто не впечатлива група, во исто време се чини дека бил гледан со сомнеж од страна на повнимателните од нив. Важните колекции на Дјуи содржеле 97 видови и сорти предложени од него. Во 1863 година бил избран за член на Американското филозофско друштво.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?year=1863;year-max=1863;smode=advanced;startDoc=1|title=APS Member History|work=search.amphilsoc.org|accessdate=2021-04-16}}</ref> == Смрт == Починал во [[Рочестер (Њујорк)|Рочестер, Њујорк]], на 15 декември 1867 година. Дјуи го оставил својот хербариум, еден од најкомплетните во земјата, како и неговата библиотека со карики, на колеџот Вилијамс.<ref>{{Наведено списание|date=January 1868|title=CHESTER DEWEY, D. D., LL. D.|journal=New York Observer and Chronicle|volume=46|issue=4|pages=1}}</ref> === Таксономска кратенка === {{Ботаничар|Dewey|Dewey, Chester}} == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Cite Appletons'}} * [https://books.google.com/books?id=o1ULAAAAIAAJ ''Proceedings, American Philosophical Society''] (vol. 85, 1942) * [https://archive.org/stream/semicentennialhi00peck#page/n705/mode/1up Semi-centennial history of the city of Rochester, with illustrations and biographical sketches of some of its prominent men and pioneers (1884)] * [https://web.archive.org/web/20090216054731/https://www.library.rochester.edu/index.cfm?PAGE=849 Честер Дјуи] * [https://collections.nlm.nih.gov/catalog/nlm:nlmuid-62641010R-bk ''Воведното предавање на Честер Дјуи одржано пред медицинската класа на Медицинскиот институт Беркшир: 5 август 1847 година''] {{Нормативна контрола}}{{DEFAULTSORT:Дјуи, Честер}} [[Категорија:Починати во 1867 година]] [[Категорија:Родени во 1784 година]] [[Категорија:Членови на Американската академија на уметностите и науките]] [[Категорија:Американски ботаничари]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] 9tx9f8yaycei9yx2ndq7i0xozdsa6tn 0 1402956 5641619 5627483 2026-10-07T07:43:02Z BosaFi 115936 5641619 wikitext text/x-wiki '''Ернеста Ди Капуа''' (26 јули 1875, [[Рим]] - 23 октомври 1943, [[Аушвиц]]) бил италијански [[Ботаника|ботаничар]], [[Таксономија|таксономист]] и истражувач.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=ZCPQFdfZwTAC&pg=PA116|title=Biodiversity Research in the Horn of Africa Region: Proceedings of the Third International Symposium on the Flora of Ethiopia and Eritrea at the Carlsberg Academy, Copenhagen, August 25-27, 1999|last=Friis|first=Ib|last2=Ryding|first2=Olof|date=2001|publisher=Kgl. Danske Videnskabernes Selskab|isbn=9788778762467|language=en|access-date=22 August 2018}}</ref> Таа била погубена во [[Аушвиц|концентрациониот логор Аушвиц]] поради нејзиното еврејско потекло.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://digital-library.cdec.it/cdec-web/persone/detail/person-2007/di-capua-ernesta.html|title=Di Capua, Ernesta|work=digital-library.cdec.it|publisher=CDEC - Centro di Documentazione Ebraica - Digital Library|language=it|accessdate=22 August 2018}}</ref> Видот ''[[Caralluma dicapuae]]'' бил именуван во нејзина чест.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=gf3uCAAAQBAJ&pg=PA65|title=Etymological Dictionary of Succulent Plant Names|last=Eggli|first=Urs|last2=Newton|first2=Leonard E.|date=2013|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=9783662071250|page=65|language=en}}</ref> {{Ботаничар|Di Capua}} == Наводи == {{Наводи}}{{Нормативна контрола}}{{DEFAULTSORT:Ди Капуа, Ернеста}} [[Категорија:Починати во 1943 година]] [[Категорија:Родени во 1875 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Италијански ботаничари]] etjz6b9kqwqf5u3cwz1ld9ygg25zui0 0 1402961 5641743 5640136 2026-10-07T11:06:08Z BosaFi 115936 5641743 wikitext text/x-wiki '''Денис Јуџин Бридлав''' (14 септември 1939 година, [[Оукленд (Калифорнија)|Оукленд, Калифорнија]] - 4 јуни 2012 година) бил американски ботаничар, кустос на хербариуми и колекционер на растенија. Тој бил „најпознат по своите колекции и флористички студии во мексиканската држава [[Чијапас]] и неговата етноботаничка работа во таа држава со разни соработници“.<ref name="obitTaxon">{{Наведено списание|last=Daniel|first=Thomas F.|last2=Almeda|first2=Frank|year=2012|title=Dennis Breedlove, an Appreciation|url=https://archive.org/details/taxon_2012-10_61_5/page/1137|journal=Taxon|volume=61|issue=5|pages=1137–1139|bibcode=2012Taxon..61.1137D|doi=10.1002/tax.615036|issn=0040-0262|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Knobloch|first=Irving W.|year=1982|title=Flora of Chiapas. Part I: Introduction to the Flora of Chiapas.Dennis e. Breedlove|url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1982-09_57_3/page/334|journal=The Quarterly Review of Biology|volume=57|issue=3|pages=334–335|doi=10.1086/412871}}</ref> == Образование и кариера == Откако матурирал во средното училиште „Сент Џозеф Нотр Дам“ во 1957 година,<ref>{{Наведени вести|url=https://sjndlaunchpad.t324.com/news-and-events/news/post/legacy-botanist-dennis-breedlove-%E2%80%9957-san-francisco%E2%80%99s-mesoamerican-cloud|title=The Legacy of Botanist Dennis Breedlove '57: San Francisco's MesoAmerican Cloud Forest|date=March 12, 2014|work=Saint Joseph Notre Dame, SJND News|access-date=November 16, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201121100423/https://sjndlaunchpad.t324.com/news-and-events/news/post/legacy-botanist-dennis-breedlove-%E2%80%9957-san-francisco%E2%80%99s-mesoamerican-cloud|archive-date=November 21, 2020}}</ref> Денис Бридлав студирал на Универзитетот во Калифорнија, Санта Барбара, каде што дипломирал во 1962 година. Во 1968 година докторирал на [[Стенфордски универзитет|Универзитетот Стенфорд]].<ref name="obitTaxon" /> Неговата докторска дисертација, насловена како „Систематика на ''фуксискиот'' дел ''Encliandra'' (Onagraceae)“, била напишана под менторство на Питер Х. Равен. Откако кратко работел како истражувачки ботаничар во Ботаничката градина на Универзитетот во Калифорнија на кампусот Беркли,<ref name="obitTaxon" /> Бридлав станал помошник-куратор во 1969 година во хербариумот на Калифорниската академија на науките во Сан Франциско.<ref name="jstor">{{Наведена мрежна страница|url=https://plants.jstor.org/stable/10.5555/al.ap.person.bm000001018|title=Breedlove, Dennis Eugene|work=JSTOR Global Plants}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Raven, Peter H.|last2=Berlin, Brent|last3=Breedlove, Dennis E.|year=1971|title=The origins of taxonomy|url=https://archive.org/details/sim_science_1971-12-17_174_4015/page/n41|journal=Science|volume=174|issue=4015|pages=1210–1213|bibcode=1971Sci...174.1210R|doi=10.1126/science.174.4015.1210|jstor=1732886|pmid=17806924}}</ref> Во текот на целата своја кариера бил вработен во Калифорниската академија на науките, каде што бил унапреден во заменик-куратор, претседавал со одделот за ботаника и се пензионирал како заслужен кустос и доживотен соработник.<ref name="jstor" /> Во 1960 година, започнал да работи со етнографот, антропологот и лингвист Роберт М. Лафлин за да составил сеопфатен етноботанички инвентар на растенијата познати на [[Чијапас]] што живееле во општината Зинакантан во висорамнините Чијапас.<ref name="jstor" /> Во 1964 година, Бридлав (кој можел да зборува [[Мајански јазици|на мајанскиот јазик Целтал]]), Брент Берлин и Питер Х. Рејвен започнале 10-годишно етноботаничко истражување меѓу [[Чијапас|Целталците]] и другите [[Маи|мајански народи]] во висорамнините на Чијапас.<ref>{{Наведено списание|date=Fall 1977|title=Friends/BG Co-sponsor Breedlove Talk|url=https://botanicalgarden.berkeley.edu/wp-content/uploads/2016/05/Newsletter-1977-6.pdf|journal=Botanical Garden Quarterly, University of California Berkeley|volume=1|issue=2|page=5|access-date=2026-09-12|archive-date=2022-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108000343/https://botanicalgarden.berkeley.edu/wp-content/uploads/2016/05/Newsletter-1977-6.pdf|url-status=dead}}</ref> Нивната книга од 660 страници ''Принципи на класификацијата на растенијата Целтал'' била објавена во 1974 година, а препечатена во мек повез во 2013 година.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=QHPYBAAAQBAJ|title=Principles of Tzeltal Plant Classification: An Introduction to the Botanical Ethnography of a Mayan-Speaking, People of Highland, Chiapas|last=Berlin|first=Brent|last2=Breedlove|first2=Dennis E.|last3=Raven|first3=Peter H.|date=11 September 2013|publisher=Academic Press|isbn=9781483220987|postscript=; pbk reprint of 1974 original}}</ref> Боровите Апулка од Ботаничката градина во Сан Франциско, кои можеле да пораснат и над 45 метри, биле одгледувани од семе донесено во Сан Франциско од Бридлав во 1986 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.sfbg.org/copy-of-protea-lepidocarpodendron-d|title=Featured Plant: ''Pinus pseudostrobus'' var. apulcensis|work=San Francisco Botanical Garden}}</ref> Во 1968 година, еден вид гуштер ''Anolis breedlovei'' (помлад синоним за ''Anolis cuprinus'') бил именуван во чест на Денис Бридлав.<ref>Beolens, Bo; Watkins, Michael; Grayson, Michael (2011). ''The Eponym Dictionary of Reptiles''. Baltimore: Johns Hopkins University Press. xiii + 296 pp. {{ISBN|978-1-4214-0135-5}}. ("Breedlove", p. 38).</ref> == Избрани публикации == === Статии === * {{Наведено списание|last=Berlin|first=B.|last2=Breedlove|first2=D. E.|last3=Raven|first3=P. H.|year=1966|title=Folk Taxonomies and Biological Classification|url=https://archive.org/details/sim_science_1966-10-14_154_3746/page/273|journal=Science|volume=154|issue=3746|pages=273–275|bibcode=1966Sci...154..273B|doi=10.1126/science.154.3746.273|pmid=17810308}} * {{Наведено списание|last=Raven|first=Peter H.|last2=Kyhos|first2=Donald W.|last3=Breedlove|first3=Dennis E.|last4=Payne|first4=Willard W.|year=1968|title=Polyploidy in ''Ambrosia dumosa'' (Compositae: Ambrosieae)|journal=Brittonia|volume=20|issue=3|pages=205|bibcode=1968Britt..20..205R|doi=10.2307/2805443|issn=0007-196X|jstor=2805443}} * {{Наведено списание|last=Breedlove|first=D. E.|last2=Ehrlich|first2=P. R.|year=1968|title=Plant-Herbivore Coevolution: Lupines and Lycaenids|url=https://archive.org/details/sim_science_1968-11-08_162_3854/page/671|journal=Science|volume=162|issue=3854|pages=671–672|bibcode=1968Sci...162..671B|doi=10.1126/science.162.3854.671|pmid=17736044}} * {{Наведено списание|last=Breedlove|first=Dennis E.|last2=Heckard|first2=Lawrence R.|year=1970|title=''Gentrya'', a New Genus of Scrophulariaceae from Mexico|journal=Brittonia|volume=22|issue=1|pages=20|bibcode=1970Britt..22...20B|doi=10.2307/2805718|issn=0007-196X|jstor=2805718}} * {{Наведено списание|last=Raven|first=P. H.|last2=Berlin|first2=B.|last3=Breedlove|first3=D. E.|year=1971|title=The Origins of Taxonomy|url=https://archive.org/details/sim_science_1971-12-17_174_4015/page/1210|journal=Science|volume=174|issue=4015|pages=1210–1213|bibcode=1971Sci...174.1210R|doi=10.1126/science.174.4015.1210|pmid=17806924}} * {{Наведено списание|last=Ehrlich|first=Paul R.|last2=Breedlove|first2=Dennis E.|last3=Brussard|first3=Peter F.|last4=Sharp|first4=Margaret A.|year=1972|title=Weather and the "Regulation" of Subalpine Populations|url=https://archive.org/details/sim_ecology_spring-1972_53_2/page/243|journal=Ecology|volume=53|issue=2|pages=243–247|bibcode=1972Ecol...53..243E|doi=10.2307/1934077|jstor=1934077}} * {{Наведено списание|last=Beattie|first=A. J.|last2=Breedlove|first2=D. E.|last3=Ehrlich|first3=P. R.|year=1973|title=The Ecology of the Pollinators and Predators of Frasera Speciosa|url=https://archive.org/details/sim_ecology_winter-1973_54_1/page/81|journal=Ecology|volume=54|issue=1|pages=81–91|bibcode=1973Ecol...54...81B|doi=10.2307/1934376|jstor=1934376}} * {{Наведено списание|last=Berlin|first=Brent|last2=Breedlove|first2=Dennis E.|last3=Raven|first3=Peter H.|year=1973|title=General Principles of Classification and Nomenclature in Folk Biology|url=https://archive.org/details/sim_american-anthropologist_1973-02_75_1/page/214|journal=American Anthropologist|volume=75|issue=1|pages=214–242|bibcode=1973AAnth..75..214B|doi=10.1525/aa.1973.75.1.02a00140|doi-access=free}} * {{Наведено списание|last=Berlin|first=E.A.|last2=Jara A.|first2=V.M.|last3=Berlin|first3=B.|last4=Breedlove|first4=D.E.|last5=Duncan|first5=T.O.|last6=Laughlin|first6=R.M.|year=1993|title=Me' winik: Discovery of the biomedical equivalence for a Maya ethnomedical syndrome|url=https://archive.org/details/sim_social-science-medicine_1993-09_37_5/page/671|journal=Social Science & Medicine|volume=37|issue=5|pages=671–678|doi=10.1016/0277-9536(93)90106-E|issn=0277-9536|pmid=8211281}} * {{Наведено списание|last=Dolinger|first=Peter M.|last2=Ehrlich|first2=Paul R.|last3=Fitch|first3=William L.|last4=Breedlove|first4=Dennis E.|year=1973|title=Alkaloid and Predation Patterns in Colorado Lupine Populations|url=https://archive.org/details/sim_oecologia_1973_13_3/page/191|journal=Oecologia|volume=13|issue=3|pages=191–204|bibcode=1973Oecol..13..191D|doi=10.1007/BF00360510|pmid=28308576}} === Книги === * {{Наведено списание|last=Breedlove|first=Dennis E.|last2=Laughlin|first2=Robert M.|year=1993|title=Flowering of Man: A Tzotzil Botany of Zinacantán, Volume I|url=https://archive.org/details/floweringofmantz0001denn|journal=Smithsonian Contributions to Anthropology|issue=35|pages=[https://archive.org/details/floweringofmantz0001denn/page/1 1]–706|doi=10.5479/si.00810223.35.1}} * {{Наведено списание|last=Breedlove|first=Dennis E.|last2=Laughlin|first2=Robert M.|year=1993|title=Flowering of Man: A Tzotzil Botany of Zinacantán, Volume II|url=https://archive.org/details/floweringofmantz0002denn|journal=Smithsonian Contributions to Anthropology|issue=35|pages=1–706|doi=10.5479/si.00810223.35.2|issn=0081-0223}} {{Ботаничар|Breedlove}} == Наводи == <references /> == Надворешни врски == {{Викивидови-ред|Dennis Breedlove}}{{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Бридлав, Денис Јуџин}} [[Категорија:Апсолвенти на Стенфордскиот универзитет]] [[Категорија:Починати во 2012 година]] [[Категорија:Родени во 1939 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Американски ботаничари]] 9n5xxavx55t1d35lk5om6ea9sxsko7q 0 1402968 5641744 5627664 2026-10-07T11:13:05Z BosaFi 115936 5641744 wikitext text/x-wiki '''Ориол де Болос и Капдевила''' (роден на 16 март 1924 година во Олот; починал на 22 март 2007 година во [[Барселона]]) бил шпански [[Ботаника|ботаничар]], [[Папрат|птеридолог]] и [[Фитоценологија|фитосоциолог]]. Тој бил специјалист за флората на [[Каталонија]] и [[Шпанија]], а исто така и за медитеранските региони, северноатлантските острови ([[Макаронезија]]) и [[Бразил]].{{Ботаничар|O.Bolòs}} == Позадина == Болос потекнувал од семејство на фармацевти и ботаничари. Откако докторирал по биолошки науки на Универзитетот Комплутенсе во Мадрид, од 1953 година станал професор на Универзитетот во Барселона, а од 1965 до 1984 година бил директор на Ботаничкиот институт во Барселона. Приклучувајќи се кон одделот за биолошки науки на Институтот за каталонски студии во 1964 година, Болос претседавал со одделот помеѓу 1989 и 1992 година. Под влијание на Pius Font i Quer и од основачот на [[Фитоценологија|фитосоциологијата]] Жозијас Браун Бланке, Болос ја објавил ''Мезичните растителни заедници во сливот на реката Ебро и нивната динамика'' (1958). Како писател на флора, неговото главно дело било ''Флора на Каталонија, Валенсија и Балеарските Острови.'' (1984-2001), што претставувало обид сеопфатно да се следи сè што било познато тогаш, а изданието било уредено заедно со Жозеп Виго Бонада. Објавените дела на Болос вклучувале повеќе од 200 наслови на книги, статии и придонеси кон други дела. == Забележани дела == Како ученик на Фонт и Кер, тој обрнувал големо внимание на прашањата од ботаничката номенклатура. Болос исто така бил активен во текот на целиот свој живот во одбраната на заштитата на животната средина и интересите на идните генерации. Тој бил автор или коавтор на формалните имиња на голем број фитосоциолошки заедници. == Некои публикации == === Книги === * 1950. ''La cartografía de la vegetación en los Pirineos''. Volumen 27 de Monografías del Instituto de Estudios Pirenaicos. 17 pp. * 1958. Oriol de Bolòs i Capdevila, René Molinier. ''Recherches phytosociologiques dans l'île de Majorque''. Collectanea Botanica. Vol. 5, Nº 34, Fasc. 3, pp. 699-865 (167 pp.). Ed. Instituto Botánico de Barcelona. * 1967. ''Comunidades vegetales de las comarcas proximas al litoral situadas entre los rios Llobregat y Segura''. Volumen 3; Volumen 31; Volumen 38 de Memorias de la Real Academia de Ciencias y Artes de Barcelona. Ed. Ariel. 280 pp. * 1970. ''Observations phytosociologiques dans l'île de Minorque''. Volumen 5 de Acta geobotanica Barcinonensia, con René Molinier y Pedro Montserrat Recoder. 150 pp. * 1987. ''Las comunidades vegetales de la depresión del Ebro y su dinamismo'', con J. Braun-Blanquet. 278 pp. Ayuntamiento de Zaragoza. * 1984. Oriol de Bolòs, Josep Vigo. ''Flora dels Països Catalans''. Four volumes. Ed. Barcino. == Почести == Болос бил член на Каталонскиот институт за природонаука, на Академијата на науките и уметностите во Барселона и на Меѓународната фитосоциолошка комисија. Тој добил почести од [[Генералитат на Каталонија|Владата на Каталонија]], како што се медалот „Нарсис Монтуриол“ за заслуги во науката и технологијата и „Креу де Сант Жорди“, највисокото признание што можел да го додели каталонската влада. == Литература == * Некрологика: Ориол де Болос и Капдевила (1924-2007). Collectanea Botanica (Барселона) кн. 27 (2008): 117-118 (на каталонски) == Надворешни врски == * [http://pedromontserrat.files.wordpress.com/2008/08/501_bolos_in_memoriam_2008.pdf In memoriam Oriol de Bolòs, од Луис Вилар и Педро Монсерат, Le Monde des Plantes 2007] (на француски) {{Викивидови}}{{Нормативна контрола}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Болос, Ориол де }} [[Категорија:Фитогеографи]] [[Категорија:Птеридолози]] [[Категорија:Починати во 2007 година]] [[Категорија:Родени во 1924 година]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Шпански ботаничари]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] 2zc2eoxpgvd24bx79hhir6zowtmh1pa 0 1402971 5641622 5627544 2026-10-07T07:50:09Z BosaFi 115936 5641622 wikitext text/x-wiki '''Даки Јорданов Вичев''', ака '''Даки Јорданов''', (13 септември 1893 (1 септември 1893 (ОС)), [[Омуртаг (град)|Омуртаг]], [[Трговиште (област)|Тарговиште]], [[Бугарија]] - 5 април 1978 година, Бугарија) бил бугарски [[Ботаника|ботаничар]] и член на [[Бугарска академија на науките|Бугарската академија на науките]]. == Биографија == Даки Јорданов бил роден на 13 септември 1893 година (1 септември 1893 година (ОС)) во Осман Пазар (сега Омуртаг). Основното образование го завршил во родниот град. Потоа матурирал на Земјоделското училиште во [[Шумен]]. Во 1914 година, тој завршил гимназија во Шумен.<ref name=":0" /> Се запишал да студира природонаука на [[Софиски универзитет „Св. Климент Охридски“|Софискиот универзитет]], но ги прекинал студиите за време на [[Прва светска војна|Првата светска војна]]. Во 1921 година, дипломирал со теза на тема „Флора во регионот Омуртаг“. Од 1922 година работел како асистент на Биолошкиот факултет при Софискиот универзитет. Во 1923 година, тој станал еден од основачите на Бугарското ботаничко друштво. Ја одбранил докторската дисертација на тема „За степската вегетација во Бугарија“. Во 1939 година бил избран за вонреден професор, од 1945 година бил професор, а во 1947 година бил избран за академик на Бугарската академија на науките.<ref name=":0" /> Во периодот од 1956 до 1962 година бил ректор на Софискиот универзитет „Св. Климент Охридски“. Од 1962 до 1973 година, тој бил директор на Институтот за ботаника при БАН.<ref name=":0" /> Академик Даки Јорданов починал на 5 април 1978 година во Софија. == Научен придонес == Во 1955 година, тој ја создадал Ботаничката градина во [[Балчик]]. Бил автор на над 80 научни трудови - монографии, студии, извештаи. Го надгледувал објавувањето на повеќетомната книга „Флора на Република Бугарија“.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bio.bas.bg/bbs/BBS_history/Yordanov_tablo.jpg|title=Acad. Daki Jordanov — 125 Years of His Birth and 40 Years of His Death|date=2018|work=www.bio.bas.bg|accessdate=19 June 2023}}</ref> [[File:Daki_Yordanov_memorial_plaque,_Balchik.jpg|алт=Daki Yordanov memorial plaque|мини| Спомен-плоча на Даки Јорданов]] Тој бил откривач на 11 нови растителни родови за Бугарија. Открива над 180 нови таксони за Бугарија и Балканскиот Полуостров. Почнувајќи од 1965 година, тој бил а exsiccata ''Plantae Bulgaricae exsiccatae.''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.botanischestaatssammlung.de/DatabaseClients/IndExs/Exsiccatae_IndExs_Details.jsp?ExsiccataID=642769408|title=Plantae Bulgaricae exsiccatae: IndExs ExsiccataID=642769408|work=IndExs – Index of Exsiccatae|publisher=Botanische Staatssammlung München|accessdate=10 August 2024}}</ref>{{Ботаничар|Jordanov}} == Комеморација == Во негова чест се именувани видовите ''Myosotis jordanovii'', ''Verbascum jordanovii'', ''Anthemis jordanovii'', ''Poa jordanovii'', ''Vicia jordanovii'', ''Brassica jordanovii''. Улицата на која се наоѓала ботаничката градина во Балчик е именувана по него. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Наведено списание|last=Stanev, Stefan|date=2023|title=Nikolay Stojanov and Daki Jordanov - two great names in the Bulgarian botanical science|url=http://www.bio.bas.bg/~phytolbalcan/PDF/29_1/PhytolBalcan_29-1_2023_01_Stanev.pdf|journal=Phytologia Balcanica|volume=29|issue=1|pages=3–14}} {{Нормативна контрола}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Јорданов, Даки }} [[Категорија:Членови на БАН]] [[Категорија:Апсолвенти на Софискиот универзитет]] [[Категорија:Бугарски ботаничари]] [[Категорија:Починати во 1978 година]] [[Категорија:Родени во 1893 година]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] 7ug0a9xmscvlfhn6u8kl5vvrjr7c9ef 0 1402980 5641658 5627568 2026-10-07T09:26:10Z BosaFi 115936 5641658 wikitext text/x-wiki '''Паул Дител''' (15 февруари 1860, [[Грајц]] &#x2013; 30 октомври 1947, [[Цвикау]]) бил германски [[Микологија|миколог]]. Студирал математика и природни науки на универзитетите во [[Универзитет во Лајпциг|Лајпциг]], [[Хумболтов универзитет|Берлин]] и [[Гетингенски универзитет|Гетинген]], а потоа работел како учител во Грајц, [[Лајпциг]], [[Рајхенбах во Фогтланд]] и [[Глаухау]]. Тој се специјализирал во истражување на Uredinales &#x2014; од 1887 до 1943 година бил автор на 150 научни трудови. Неговиот обемен третман за овие габи во ''Природни семејства на растенија'' на Енглер и Прантл бил препознаен како негов дефинитивен извештај многу години. Во 1897 година, [[Пол Кристоф Хенингс]] го именувал родот ''Dietelia'' (семејство Pucciniosiraceae) во негова чест. == Избрани дела == * ''Beiträge zur Morphologie und Biologie der Uredineen'', 1887 &#x2013; За морфологијата и биологијата на Uredinales. * „Нови калифорниски Uredinaеае“ (објавено на англиски јазик, 1893). * „Описи на нови видови Uredineae и Ustilagineae, со забелешки за некои други видови“ (објавено на англиски јазик, 1893). * „Нови северноамерикански Uredineae“ (објавено на англиски јазик, 1895 година). {{Ботаничар|Dietel|Dietel, Paul}} == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.cybertruffle.org.uk/cgi-bin/bibquery.pl?author=dietel, Библиографија на научни трудови] Cyberliber / Cybertruffle. {{Нормативна контрола}}{{DEFAULTSORT:Дител, Пол}} [[Категорија:Германски миколози]] [[Категорија:Апсолвенти на Лајпцишкиот универзитет]] [[Категорија:Апсолвенти на Гетингенскиот универзитет]] [[Категорија:Апсолвенти на Хумболтовиот универзитет]] [[Категорија:Починати во 1947 година]] [[Категорија:Родени во 1860 година]] [[Категорија:Германски ботаничари]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] pl8k30ueqprltcdno6zk3xvgtgmr5et 0 1402981 5641750 5627665 2026-10-07T11:17:39Z BosaFi 115936 5641750 wikitext text/x-wiki [[File:Axel_Blytt_1865.png|мини| Во 1865 година]] '''Аксел Гудбранд Блит''' (19 мај 1843 - 18 јули 1898) бил [[Норвешка|норвешки]] професор, [[Ботаника|ботаничар]] и [[геолог]]. Тој бил автор на голем број книги за флората на Норвешка. Денес тој е најповрзан со неговата улога во развојот на теоријата на Блит-Сернандер за климатските промени.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://snl.no/Axel_Gudbrand_Blytt|title=Axel Gudbrand Blytt|last=Inger Nordal|publisher=Store norske leksikon|accessdate=February 1, 2018}}</ref> == Биографија == [[Податотека:Axel_blytt.jpg|лево|мини| Аксел Губранд Блит]] Блит бил роден во Кристијанија (сега [[Осло]]), Норвешка. Тој бил син на Матијас Нумсен Блит (1789–1862) и Амброзија Хенриксен (1822–1900). Неговиот татко бил познат професор по [[ботаника]] на Кралскиот универзитет Фредерик (сега Универзитет во Осло). Дипломирал на студии по уметност на Кралскиот универзитет Фредерик во 1860 година. По смртта на неговиот татко во 1862 година, тој ја продолжил работата на својот татко со норвешка [[флора]]. Аксел Блит работел во Хербариумот Кристијанија на Универзитетот во Осло од 1865 година, прво како конзерватор, а потоа од 1880 година како професор. Во 1869 година, бил награден со златен медал на престолонаследникот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.muv.uio.no/uios-historie/epoker/1811-1870/kronprinsen-kvist-010907.html|title=H.K.H. Kronprinsens gullmedalje|publisher=University of Oslo|accessdate=February 1, 2018}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://nbl.snl.no/Axel_Blytt|title=Axel Blytt|last=Knut Fægri|publisher=Norsk biografisk leksikon|accessdate=February 1, 2018}}</ref> Делумно врз основа на делото на неговиот татко, тој го објавил ''„Норгес Флора“'' во два тома во текот на 1874 и 1876 година. Неговото дело, ''„Есеј за имиграцијата на норвешката флора''“ (1876), го прочитал и влијаело врз [[Чарлс Дарвин]].<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.42264|title=More letters of Charles Darwin: a record of his work in a series of hitherto unpublished letters|last=Charles Darwin|publisher=J. Murray|year=1903|pages=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.42264/page/n170 11], 17}}</ref> Починал во Осло во текот на 1898 година. Неговото дело ''Флора на Норвешка'' било завршено и објавено постхумно од ботаничарот Ове Дал во текот на 1906 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://snl.no/Ove_Dahl|title=Ove Dahl|last=Inger Nordal|publisher=Store norske leksikon|accessdate=February 1, 2018}}</ref> == Наследство == Блитбергет, висока карпа југоисточно од Нордлагуна на норвешкиот остров [[Јан Мајен]], е именувана по него. Германскиот ботаничар Вилхелм Шимпер, исто така, именувал неколку мовови по него. Останатите постоечки примероци што Блит ги собрал за време на своите студии се чувале во Ботаничкиот музеј на Универзитетот во Осло. Музејот на науката Бафало во [[Бафало (Њујорк)|Бафало, Њујорк,]] исто така, поседува колекција од примероци кои му се припишуваат на колекционер идентификуван како „Блит“, кој веројатно е Аксел Блит. Ова го потврдува Чарлс Пек, ботаничар од државата Њујорк од 1883 до 1913 година, во неговиот ''Извештај на ботаничарот'' до Сенатот на Њујорк од 1872 година. Пек напишал дека добил 22 примероци лишаи од Универзитетот во Норвешка, Кристијана (Осло), Норвешка, за кабинетот на државата Њујорк. Блит се споменува и во преписката помеѓу швајцарскиот ботаничар Лео Лескеро и Џорџ В. Клинтон, тогашен претседател на Здружението за природни науки во Бафало, во врска со примероци и посетата на Музејот во Бафало од страна на Лескеро. Иако постоечката преписка ги содржи само писмата на Лескеро, тој се осврнувал на Блит како на „добар норвешки ботаничар, не ја знам неговата адреса на друг начин освен како што ја пишувате. Кристијанија Норвешка.“{{Ботаничар|A.Blytt|Blytt, Axel}} [[File:Axel_Blytt.jpg|мини|400x400пкс| Во Сандвика, 24 октомври 1897 година. Од лево, Аста Лундел (1875-1915), Ове Дал (1862-1940), Аксел Гудбранд Блит, [[Текла Ресвол]] (1871-1948)]] == Избрани дела == * [https://books.google.com/books?id=PYoaAAAAYAAJ&dq=Botanisk+Reise+i+Valders+og+de+tilgr%C3%A6ndsende+Egne%2C&pg=PP3 ''Botanisk Reise i Valders og de tilgrændsende Egne''], 1864 г. * [https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/10016#/summary ''Om Vegetationsforholdene ved Sognefjorden''], 1869 година * [https://books.google.com/books?id=Y64FtwAACAAJ&q=Vore+beste+spiselige+Soparter, ''Vore best spiselige Soparter''], 1869 година * [https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/9713#/summary ''Кристијанија Омегнс Фанерогамер и Брегнер''], 1870 година * [https://www.nb.no/nbsok/nb/4331693a3b28bffe9849cd3f27ca20f6?lang=no ''Спизелиге Лавартер''], 1870 * [https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/9749#/summary ''Норгес Флора.''] [https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/9749#/summary ''Андел и треди Дел''] , 2 тома, 1874–76 * [[iarchive:haandboginorges00dahlgoog|''Флора Haandbog i Norges'']] (завршена и објавена од Ове Дал ), 1906 година * [[iarchive:probablecausedi01blytgoog|Веројатната причина за поместување на плажните линии: Обид за пресметување на геолошките епохи]] (1889) == Наводи == {{Наводи|2}} {{Нормативна контрола}}{{DEFAULTSORT:Блит, Аксел Гудбранд}} [[Категорија:Членови на Норвешката академија на науките]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Починати во 1898 година]] [[Категорија:Родени во 1843 година]] [[Категорија:Норвешки ботаничари]] ej5rb8c2x6gcjjtpksapoo594rjicpc 5641751 5641750 2026-10-07T11:19:03Z BosaFi 115936 5641751 wikitext text/x-wiki [[File:Axel_Blytt_1865.png|мини| Во 1865 година]] '''Аксел Гудбранд Блит''' (19 мај 1843 - 18 јули 1898) бил [[Норвешка|норвешки]] професор, [[Ботаника|ботаничар]] и [[геолог]]. Тој бил автор на голем број книги за флората на Норвешка. Денес тој е најповрзан со неговата улога во развојот на теоријата на Блит-Сернандер за климатските промени.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://snl.no/Axel_Gudbrand_Blytt|title=Axel Gudbrand Blytt|last=Inger Nordal|publisher=Store norske leksikon|accessdate=February 1, 2018}}</ref> == Биографија == [[Податотека:Axel_blytt.jpg|лево|мини| Аксел Губранд Блит]] Блит бил роден во Кристијанија (сега [[Осло]]), Норвешка. Тој бил син на Матијас Нумсен Блит (1789–1862) и Амброзија Хенриксен (1822–1900). Неговиот татко бил познат професор по [[ботаника]] на Кралскиот универзитет Фредерик (сега Универзитет во Осло). Дипломирал на студии по уметност на Кралскиот универзитет Фредерик во 1860 година. По смртта на неговиот татко во 1862 година, тој ја продолжил работата на својот татко со норвешка [[флора]]. Аксел Блит работел во Хербариумот Кристијанија на Универзитетот во Осло од 1865 година, прво како конзерватор, а потоа од 1880 година како професор. Во 1869 година, бил награден со златен медал на престолонаследникот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.muv.uio.no/uios-historie/epoker/1811-1870/kronprinsen-kvist-010907.html|title=H.K.H. Kronprinsens gullmedalje|publisher=University of Oslo|accessdate=February 1, 2018}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://nbl.snl.no/Axel_Blytt|title=Axel Blytt|last=Knut Fægri|publisher=Norsk biografisk leksikon|accessdate=February 1, 2018}}</ref> Делумно врз основа на делото на неговиот татко, тој го објавил ''Флора на Норвешка'' во два тома во текот на 1874 и 1876 година. Неговото дело, ''„Есеј за имиграцијата на норвешката флора''“ (1876), го прочитал и влијаело врз [[Чарлс Дарвин]].<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.42264|title=More letters of Charles Darwin: a record of his work in a series of hitherto unpublished letters|last=Charles Darwin|publisher=J. Murray|year=1903|pages=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.42264/page/n170 11], 17}}</ref> Починал во Осло во текот на 1898 година. Неговото дело ''Флора на Норвешка'' било завршено и објавено постхумно од ботаничарот Ове Дал во текот на 1906 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://snl.no/Ove_Dahl|title=Ove Dahl|last=Inger Nordal|publisher=Store norske leksikon|accessdate=February 1, 2018}}</ref> == Наследство == Блитбергет, висока карпа југоисточно од Нордлагуна на норвешкиот остров [[Јан Мајен]], е именувана по него. Германскиот ботаничар Вилхелм Шимпер, исто така, именувал неколку мовови по него. Останатите постоечки примероци што Блит ги собрал за време на своите студии се чувале во Ботаничкиот музеј на Универзитетот во Осло. Музејот на науката Бафало во [[Бафало (Њујорк)|Бафало, Њујорк,]] исто така, поседува колекција од примероци кои му се припишуваат на колекционер идентификуван како „Блит“, кој веројатно е Аксел Блит. Ова го потврдува Чарлс Пек, ботаничар од државата Њујорк од 1883 до 1913 година, во неговиот ''Извештај на ботаничарот'' до Сенатот на Њујорк од 1872 година. Пек напишал дека добил 22 примероци лишаи од Универзитетот во Норвешка, Кристијана (Осло), Норвешка, за кабинетот на државата Њујорк. Блит се споменува и во преписката помеѓу швајцарскиот ботаничар Лео Лескеро и Џорџ В. Клинтон, тогашен претседател на Здружението за природни науки во Бафало, во врска со примероци и посетата на Музејот во Бафало од страна на Лескеро. Иако постоечката преписка ги содржи само писмата на Лескеро, тој се осврнувал на Блит како на „добар норвешки ботаничар, не ја знам неговата адреса на друг начин освен како што ја пишувате. Кристијанија Норвешка.“{{Ботаничар|A.Blytt|Blytt, Axel}} [[File:Axel_Blytt.jpg|мини|400x400пкс| Во Сандвика, 24 октомври 1897 година. Од лево, Аста Лундел (1875-1915), Ове Дал (1862-1940), Аксел Гудбранд Блит, [[Текла Ресвол]] (1871-1948)]] == Избрани дела == * [https://books.google.com/books?id=PYoaAAAAYAAJ&dq=Botanisk+Reise+i+Valders+og+de+tilgr%C3%A6ndsende+Egne%2C&pg=PP3 ''Botanisk Reise i Valders og de tilgrændsende Egne''], 1864 г. * [https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/10016#/summary ''Om Vegetationsforholdene ved Sognefjorden''], 1869 година * [https://books.google.com/books?id=Y64FtwAACAAJ&q=Vore+beste+spiselige+Soparter, ''Vore best spiselige Soparter''], 1869 година * [https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/9713#/summary ''Кристијанија Омегнс Фанерогамер и Брегнер''], 1870 година * [https://www.nb.no/nbsok/nb/4331693a3b28bffe9849cd3f27ca20f6?lang=no ''Спизелиге Лавартер''], 1870 * [https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/9749#/summary ''Норгес Флора.''] [https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/9749#/summary ''Андел и треди Дел''] , 2 тома, 1874–76 * [[iarchive:haandboginorges00dahlgoog|''Флора Haandbog i Norges'']] (завршена и објавена од Ове Дал ), 1906 година * [[iarchive:probablecausedi01blytgoog|Веројатната причина за поместување на плажните линии: Обид за пресметување на геолошките епохи]] (1889) == Наводи == {{Наводи|2}} {{Нормативна контрола}}{{DEFAULTSORT:Блит, Аксел Гудбранд}} [[Категорија:Членови на Норвешката академија на науките]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Починати во 1898 година]] [[Категорија:Родени во 1843 година]] [[Категорија:Норвешки ботаничари]] j7b3ta08hr7yaozbd9dajsbfklunqmj 0 1402995 5641661 5627638 2026-10-07T09:32:03Z BosaFi 115936 5641661 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist|honorific_prefix=|name=|honorific_suffix=|native_name=|native_name_lang=|image=<!--(filename only, i.e. without "File:" prefix)-->|image_size=|image_upright=|alt=|caption=|birth_name=<!-- if different from "name" -->|birth_date={{birth date|1863|03|28}}|birth_place=[[Пицфилд, Вермонт]], САД|death_date={{death date and age|1935|11|25|1863|03|28}}|death_place=[[Вашингтон]], САД|death_cause=|resting_place=|resting_place_coordinates=<!--{{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline,title}}-->|other_names=|siglum=|pronounce=|fields=|workplaces=Биро за растителна индустрија на Министерството за земјоделство на Соединетите Американски Држави|patrons=|education=Дартмут Колеџ|thesis_title=<!--(or | thesis1_title = and | thesis2_title = )-->|thesis_url=<!--(or | thesis1_url = and | thesis2_url = )-->|thesis_year=<!--(or | thesis1_year = and | thesis2_year = )-->|doctoral_advisor=<!--(or | doctoral_advisors = )-->|academic_advisors=|doctoral_students=|notable_students=|known_for=|influences=|influenced=|awards=|author_abbrev_bot=|author_abbrev_zoo=|spouse=<!--(or | spouses = )-->|partner=<!--(or | partners = )-->|children=|parents=|father=|mother=|relatives=|signature=<!--(filename only)-->|signature_alt=|website=<!--{{URL|www.example.com}}-->|footnotes=}} '''Вилард Вебстер Еглестон''' (28 март 1863 во Питсфилд, Вермонт - 25 ноември 1935 во [[Вашингтон]]) бил американски [[Ботаника|ботаничар]], вработен во Бирото за растителна индустрија при [[Министерство за земјоделство на САД|Министерството за земјоделство на Соединетите Американски Држави]]. Дипломирал на колеџот Дартмут во 1891 година со диплома за наука.<ref>{{Наведување|last=Stafleu, F.A.|last2=Cowan, R.S.|year=1976–1988|title=Taxonomic literature: A selective guide to botanical publications and collections with dates, commentaries and types. Second Edition|publisher=Bohn, Scheltema and Holkema; Available online through Smithsonian Institution Libraries|place=Utrecht|chapter-url=http://www.sil.si.edu/digitalcollections/tl-2/browse.cfm?vol=13#page/280|chapter=Eggleston, Willard Webster (1863–1935)}}</ref> Во својата работа за таксономијата на ''[[Глог|Crataegus]]'' (глог), за кој сега се знае дека е комплициран од апомиксис, [[полиплоидија]] и хибридизација,<ref>{{Наведување|last=Rickett, H.W.|year=1936|title=Forms of ''Crataegus pruinosa''|journal=Botanical Gazette|volume=97|number=4|pages=780–793|jstor=2471527|doi=10.1086/334603}}</ref><ref>{{Наведување|last=Dickinson, T.A.|last2=Campbell, C.S.|year=1991|title=Population structure and reproductive ecology in the Maloideae (Rosaceae)|journal=Systematic Botany|volume=16|number=2|pages=350–362|doi=10.2307/2419285|jstor=2419285}}</ref> тој имал за цел да поедностави, спротивставувајќи се на ширењето на имињата на видовите што ги создале други ботаничари.<ref>{{Наведување|last=Brown, H.B.|year=1910|title=The genus ''Crataegus'', with some theories concerning the origin of its species|journal=Bulletin of the Torrey Botanical Club|volume=37|number=5|pages=251–260|doi=10.2307/2479407|jstor=2479407}}</ref>{{Ботаничар|Eggl.|Eggleston, Willard Webster}} == Дела == * {{Наведување|last=Brainerd, E.|last2=Jones, L.R.|last3=Eggleston, W.W.|year=1900|title=Flora of Vermont: A list of ferns and seed plants growing without cultivation|chapter=''Crataegus''. Hawthorn|publisher=Vermont Botanical Club|place=Burlington}} * {{Наведување|last=Eggleston, W.W.|year=1904|title=The ''Crataegi'' of Fort Frederick, Crown Point, New York|journal=Torreya|volume=4|pages=38–39}} * {{Наведување|last=Eggleston, W.W.|year=1906|title=''Crataegus'' of Duchess County, New York|journal=Torreya|volume=6|pages=63–67}} * {{Наведување|last=Eggleston, W.W.|year=1907|title=New North American ''Crataegi''|journal=Torreya|volume=7|pages=35–36}} * {{Наведување|last=Eggleston, W.W.|year=1907|title=The Linnaean and other early-known species of ''Crataegus''|journal=Torreya|volume=7|pages=153–154}} * {{Наведување|last=Eggleston, W.W.|year=1907|title=''Crataegus'' in New Mexico|journal=Torreya|volume=7|pages=235–236}} * {{Наведување|last=Eggleston, W.W.|year=1908|title=The ''Crataegi'' of the Northeastern United States and adjacent Canada|journal=Rhodora|volume=10|number=113|pages=73–84}} * {{Наведување|last=Eggleston, W.W.|year=1908|title=Gray's New Manual of Botany: A handbook of the flowering plants and ferns of the Central and Northeastern United States and Adjacent Canada|chapter=''Crataegus'' L. Hawthorn. White Thorn|publisher=American Book Company|place=New York|editor1=B.L. Robinson|editor2=M.L. Fernald|pages=460–479}} * {{Наведување|last=Eggleston, W.W.|year=1909|title=The ''Crataegi'' of Mexico and Central America|journal=Bulletin of the Torrey Botanical Club|volume=36|number=9|pages=501–514|doi=10.2307/2479290|jstor=2479290}} * {{Наведување|last=Eggleston, W.W.|year=1909|title=New North American ''Crataegi''|journal=Bulletin of the Torrey Botanical Club|volume=36|number=11|pages=639–642|doi=10.2307/2478925|jstor=2478925|url=https://www.biodiversitylibrary.org/part/349613}} * {{Наведување|last=Eggleston, W.W.|year=1910|title=Sketches of the ''Crataegus'' problem, with special reference to work in the South.|journal=Journal of the New York Botanical Garden|volume=11|pages=78–83}} * {{Наведување|last=Eggleston, W.W.|year=1911|title=New ''Crataegi'' of the northeastern manual range|journal=Bulletin of the Torrey Botanical Club|volume=38|number=5|pages=243–244|doi=10.2307/2479389|jstor=2479389}} * {{Наведување|last=Eggleston, W.W.|year=1913|title=An illustrated flora of the Northern United States, Canada and the British possessions from Newfoundland to the parallel of the Southern boundary of Virginia, and from the Atlantic Ocean westward to the 102d meridian|chapter=''Crataegus'' L. Sp. Pl. 475. 1753|publisher=Charles Scribner's Sons|place=New York|editor1=N. Britton|editor2=A. Brown|pages=294–321|volume=II: Portulacaceae to Menyanthaceae}} * {{Наведување|last=Eggleston, W.W.|year=1915|title=Flora of Vermont: List of ferns and seed plants growing without cultivation|chapter=''Crataegus''. Hawthorn. Thorn-apple|publisher=Vermont Botanical Club|place=Burlington|editor1=W.W. Eggleston|editor2=G.L. Kirk|editor3=J.G. Underwood}} * {{Наведување|last=Eggleston, W.W.|year=1921|title=Trees of Indiana|chapter=''Crataegus''. Thorn apples. Red haws|editor1=C.C. Deam}} * {{Наведување|last=Eggleston, W.W.|year=1923|title=Report of the State Botanist for 1921|chapter=''Crataegus'' L.|publisher=New York State Museum Bulletin|editor1=H.D. House|pages=63–65|volume=243}} * {{Наведување|last=Eggleston, W.W.|year=1924|title=Annotated list of the ferns and flowering plants of New York State|chapter=''Crataegus'' L. Sp. Pl. 475. 1753|publisher=New York State Museum Bulletin|editor1=H.D. House|pages=414–430|volume=254}} * {{Наведување|last=Eggleston, W.W.|last2=Rydberg, P.A.|last3=Howe, M.A.|year=1932|title=Flora of the prairies and plains of central North America|chapter=''Crataegus'' L. Haw or Hawthorn|publisher=New York Botanical Garden|place=New York|editor1=P.A. Rydberg}} * {{Наведување|last=Rydberg, P.A.|last2=Eggleston, W.W.|year=1922|title=Flora of the Rocky Mountains and adjacent plains Colorado, Utah, Wyoming, Idaho, Montana, Saskatchewan, Alberta, and neighbouring parts of Nebraska, South Dakota, North Dakota, and British Columbia|chapter=''Crataegus'' L. Haw or Hawthorn|publisher=Published by the author|place=New York|editor1=P.A. Rydberg}} == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://kiki.huh.harvard.edu/databases/botanist_search.php?mode=details&id=24940 Биографска скица на локацијата на Греј Хербариум] * [https://archives-manuscripts.dartmouth.edu/repositories/2/resources/1482 Документите на Вилард Вебстер Еглстон] во библиотеката на колеџот Дартмут {{Нормативна контрола}}{{DEFAULTSORT:Егелстон, Вилард}} [[Категорија:Починати во 1935 година]] [[Категорија:Родени во 1863 година]] [[Категорија:Американски ботаничари]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] c81rwzuwtyvzyjl8n7ulo4ctox1lv4k 0 1403008 5641739 5632125 2026-10-07T11:00:12Z Jtasevski123 69538 поп 5641739 wikitext text/x-wiki '''Професорката Дајан Едвардс''' (родена 1942)<ref>{{Наведување|title=Entry: D. Edwards. Index of Botanists|publisher=Harvard University Herbarium|url=http://kiki.huh.harvard.edu/databases/botanist_search.php?mode=details&id=43261|access-date=16 December 2017}}</ref> — палеоботаничарка, која ја проучувала колонизацијата на земјиштето од страна на растенијата и раните интеракции меѓу копнените растенија.{{Ботаничар|D.Edwards|Edwards, Dianne}} == Ран живот == Едвардс била родена во Свонзи, Јужен Велс, и поголемиот дел од времето го поминувала во бунгаловот на нејзините родители на полуостровот Гоуер.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bbc.co.uk/wales/radiowales/sites/sciencecafe/updates/20120327.shtml|title=Prof. Dianne Edwards|last=Walton|first=Adam|date=27 March 2012|work=BBC – Wales – Radio Wales – Science Cafe|accessdate=29 October 2015}}</ref> == Кариера == Работата на Едвардс се фокусирала на раните растителни фосили, од кои поголемиот дел се пронајдени во Велика Британија. Нејзиниот интерес за раните растенија започнал откако ги проучувала растителните фосили зачувани во три димензии во минералот [[пирит]] (злато на будали).<ref name="RoyalSoc" /> Голем дел од нејзината подоцнежна работа се фокусирал на кременот Рини и јагленизираните фосили, големи и микроскопски, од велшките погранични области и Јужен Велс. Едвардс била истакнат [[Професор|истражувачки професор]] и поранешен раководител на Факултетот за науки за Земјата и океанот на [[Кардифски универзитет|Кардифскиот универзитет]].<ref>{{Наведени вести|url=https://www.cardiff.ac.uk/people/view/81680-edwards-dianne|title=Professor Dianne Edwards - People - Cardiff University|work=Cardiff University|access-date=2018-09-11|language=en|archive-date=2018-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20180413053214/https://www.cardiff.ac.uk/people/view/81680-edwards-dianne|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://womeninscience.net/?page_id=134|title=Professor Dianne Edwards CBE PhD, ScD(Cantab) FRSE, FLS, FLSE, FLSW, FRS|year=2015|work=WISRNet, Women in Science Research Network}}</ref> Таа е исто така член на [[Кралско друштво|Кралското друштво]], член на Кралското друштво во Единбург, почесен член на Универзитетот во Велс, Свонси, дописен член на [[Американско ботаничко друштво|Ботаничкото друштво на Америка]] и има врски со [[Народна Република Кина|Кина]], консултантска работа за Музејот за природна историја во Пекинг и работа на фосили од таа земја. == Откритија == Меѓу најзначајните дела на Едвардс се откривањето на васкуларно ткиво кај ''[[Cooksonia]]'',<ref name="Edwards1992">{{Наведено списание|last=Edwards, D.|last2=Davies, K. L.|last3=Axe, L.|year=1992|title=A vascular conducting strand in the early land plant ''Cooksonia''|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1992-06-25_357_6380/page/683|journal=Nature|volume=357|issue=6380|pages=683–685|bibcode=1992Natur.357..683E|doi=10.1038/357683a0}}</ref> описот и анализата на стомите кај раните копнени растенија,<ref name="Edwards1998">{{Наведено списание|last=Edwards, D.|last2=Kerp, H.|last3=Hass, H.|year=1998|title=Stomata in early land plants: an anatomical and ecophysiological approach|journal=Journal of Experimental Botany|volume=49|issue=Special Issue|pages=255–278|doi=10.1093/jexbot/49.suppl_1.255|doi-broken-date=1 July 2025}}</ref> и многу раните растенија слични на [[Џигерници|џигерниците]].<ref name="Edwards1995">{{Наведено списание|last=Edwards, D.|last2=Duckett, J. G.|last3=Richardson, J. B.|year=1995|title=Hepatic characters in the earliest land plants|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1995-04-13_374_6523/page/635|journal=Nature|volume=374|issue=6523|pages=635–636|bibcode=1995Natur.374..635E|doi=10.1038/374635a0}}</ref> Јаглената природа на многу од нејзините фосили ѝ овозможиле да докаже дека се случувале пожари во силурскиот период.<ref name="Glasspool2004">{{Наведено списание|last=Glasspool, I. J.|last2=Edwards, D.|last3=Axe, L.|year=2004|title=Charcoal in the Silurian as evidence for the earliest wildfire|url=https://archive.org/details/sim_geology_2004-05_32_5/page/381|journal=Geology|volume=32|issue=5|pages=381–383|bibcode=2004Geo....32..381G|doi=10.1130/G20363.1}}</ref> Таа работела и на неколку енигматични фосили како што се ''[[Nematothallus]]'',<ref name="Edwards1984">{{Наведено списание|last=Edwards, D.|last2=Rose, V.|year=1984|title=Cuticles of Nematothallus: a further enigma|url=http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN|journal=Botanical Journal of the Linnean Society|volume=88|issue=1–2|pages=35–54|doi=10.1111/j.1095-8339.1984.tb01563.x|url-access=subscription}}</ref> ''[[Tortilicaulis]]''<ref name="Edwards1979">{{Наведено списание|last=Edwards, D.|year=1979|title=A late Silurian flora from the Lower Old Red Sandstone of south-west Dyfed|journal=Palaeontology|volume=22|pages=23–52}}</ref> и ''[[Prototaxites]].''<ref name="Burgess1988">{{Наведено списание|last=Burgess|first=N. D.|last2=Edwards|first2=D.|year=1988|title=A new Palaeozoic plant closely allied to ''Prototaxites'' Dawson|journal=Botanical Journal of the Linnean Society|volume=97|issue=2|pages=189–203|doi=10.1111/j.1095-8339.1988.tb02461.x}}</ref> Таа е автор или коавтор на значителен број ботанички имиња на фосилни растенија, како што се ''Danziella'' <small>D.Edwards (2006)</small><ref>{{Наведување|last=Edwards|first=Dianne|year=2006|title=''Danziella artesiana'', a new name for ''Zosterophyllum artesianum'' from the Lower Devonian of Artois, northern France|journal=Review of Palaeobotany and Palynology|volume=142|number=3–4|pages=93–101|doi=10.1016/j.revpalbo.2006.04.008|bibcode=2006RPaPa.142...93E}}</ref> и ''Demersatheca'' <small>C.-S.</small> <small>Ли и Д. Едвардс (1996).</small><ref>{{Наведување|last=Li|first=C.-S.|last2=Edwards|first2=D.|year=1996|title=''Demersatheca'' Li et Edwards, gen. nov., a new genus of early land plants from the Lower Devonian, Yunnan Province, China|journal=Review of Palaeobotany and Palynology|volume=93|number=1–4|pages=77–88|doi=10.1016/0034-6667(95)00120-4|bibcode=1996RPaPa..93...77L}}</ref> == Почести == * Избрана за член на Кралското друштво во 1996 година. * Претседател на Палеонтолошкото здружение, 1996-1998.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.palass.org/sites/default/files/media/association/palass_at_60.pdf|title=PalAss at 60|publisher=The Palaeontological Association|year=2017|pages=34}}</ref> * Добитник на титулата заповедник за заслуги во [[Ботаника|ботаниката]] во 1999 година.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/55513/supplement/1|title=No. 55513|date=12 June 1999|work=The London Gazette (Supplement)|page=8}}</ref> * Управник на Природонаучниот музеј, Лондон. * Добитник на медалот Лајел во 2004 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.geolsoc.org.uk/About/History/Award-Winners-Since-1831/Lyell-Medal|title=Lyell Medal winners|work=The Geological Society}}</ref> * Основачки член на Научното друштво на Велс<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://learnedsocietywales.ac.uk/node/13|title=Founding Fellows|work=Learned Society of Wales|accessdate=15 July 2015}}</ref> и во јули 2010 година бил назначен за негов прв потпретседател за наука, технологија и медицина. * Претседател на Линеевското друштво во Лондон, 2012–2015. * ''Почесен'' докторат на Факултетот за наука и технологија на Упсалскиот универзитет, Шведска, од 2014 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.uu.se/en/research/grants-awards/article/?id=2833&area=2,12,16&typ=artikel&lang=en|title=Hans Rosling one of four new honorary doctors at Faculty of Science and Technology – Uppsala University, Sweden|work=uu.se|accessdate=3 February 2016}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} * {{Нормативна контрола}}{{DEFAULTSORT:Едвардс, Дајан}} [[Категорија:Членови на Кралското друштво на Единбург]] [[Категорија:Членови на Линеевското друштво во Лондон]] [[Категорија:Заповедници на Редот на Британската Империја]] [[Категорија:Родени во 1942 година]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Британски ботаничари]] oesbh6vssxaz1d8f2z8zx2p39wzmsft 5641740 5641739 2026-10-07T11:00:25Z Jtasevski123 69538 5641740 wikitext text/x-wiki '''Професорката Дајан Едвардс''' (родена 1942)<ref>{{Наведување|title=Entry: D. Edwards. Index of Botanists|publisher=Harvard University Herbarium|url=http://kiki.huh.harvard.edu/databases/botanist_search.php?mode=details&id=43261|access-date=16 December 2017}}</ref> — палеоботаничарка, која ја проучувала колонизацијата на земјиштето од страна на растенијата и раните интеракции меѓу копнените растенија.{{Ботаничар|D.Edwards|Edwards, Dianne}} == Ран живот == Едвардс била родена во Свонзи, Јужен Велс, и поголемиот дел од времето го поминувала во бунгаловот на нејзините родители на полуостровот Гоуер.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bbc.co.uk/wales/radiowales/sites/sciencecafe/updates/20120327.shtml|title=Prof. Dianne Edwards|last=Walton|first=Adam|date=27 March 2012|work=BBC – Wales – Radio Wales – Science Cafe|accessdate=29 October 2015}}</ref> == Кариера == Работата на Едвардс се фокусирала на раните растителни фосили, од кои поголемиот дел се пронајдени во Велика Британија. Нејзиниот интерес за раните растенија започнал откако ги проучувала растителните фосили зачувани во три димензии во минералот [[пирит]] (злато на будали). Голем дел од нејзината подоцнежна работа се фокусирал на кременот Рини и јагленизираните фосили, големи и микроскопски, од велшките погранични области и Јужен Велс. Едвардс била истакнат [[Професор|истражувачки професор]] и поранешен раководител на Факултетот за науки за Земјата и океанот на [[Кардифски универзитет|Кардифскиот универзитет]].<ref>{{Наведени вести|url=https://www.cardiff.ac.uk/people/view/81680-edwards-dianne|title=Professor Dianne Edwards - People - Cardiff University|work=Cardiff University|access-date=2018-09-11|language=en|archive-date=2018-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20180413053214/https://www.cardiff.ac.uk/people/view/81680-edwards-dianne|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://womeninscience.net/?page_id=134|title=Professor Dianne Edwards CBE PhD, ScD(Cantab) FRSE, FLS, FLSE, FLSW, FRS|year=2015|work=WISRNet, Women in Science Research Network}}</ref> Таа е исто така член на [[Кралско друштво|Кралското друштво]], член на Кралското друштво во Единбург, почесен член на Универзитетот во Велс, Свонси, дописен член на [[Американско ботаничко друштво|Ботаничкото друштво на Америка]] и има врски со [[Народна Република Кина|Кина]], консултантска работа за Музејот за природна историја во Пекинг и работа на фосили од таа земја. == Откритија == Меѓу најзначајните дела на Едвардс се откривањето на васкуларно ткиво кај ''[[Cooksonia]]'',<ref name="Edwards1992">{{Наведено списание|last=Edwards, D.|last2=Davies, K. L.|last3=Axe, L.|year=1992|title=A vascular conducting strand in the early land plant ''Cooksonia''|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1992-06-25_357_6380/page/683|journal=Nature|volume=357|issue=6380|pages=683–685|bibcode=1992Natur.357..683E|doi=10.1038/357683a0}}</ref> описот и анализата на стомите кај раните копнени растенија,<ref name="Edwards1998">{{Наведено списание|last=Edwards, D.|last2=Kerp, H.|last3=Hass, H.|year=1998|title=Stomata in early land plants: an anatomical and ecophysiological approach|journal=Journal of Experimental Botany|volume=49|issue=Special Issue|pages=255–278|doi=10.1093/jexbot/49.suppl_1.255|doi-broken-date=1 July 2025}}</ref> и многу раните растенија слични на [[Џигерници|џигерниците]].<ref name="Edwards1995">{{Наведено списание|last=Edwards, D.|last2=Duckett, J. G.|last3=Richardson, J. B.|year=1995|title=Hepatic characters in the earliest land plants|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1995-04-13_374_6523/page/635|journal=Nature|volume=374|issue=6523|pages=635–636|bibcode=1995Natur.374..635E|doi=10.1038/374635a0}}</ref> Јаглената природа на многу од нејзините фосили ѝ овозможиле да докаже дека се случувале пожари во силурскиот период.<ref name="Glasspool2004">{{Наведено списание|last=Glasspool, I. J.|last2=Edwards, D.|last3=Axe, L.|year=2004|title=Charcoal in the Silurian as evidence for the earliest wildfire|url=https://archive.org/details/sim_geology_2004-05_32_5/page/381|journal=Geology|volume=32|issue=5|pages=381–383|bibcode=2004Geo....32..381G|doi=10.1130/G20363.1}}</ref> Таа работела и на неколку енигматични фосили како што се ''[[Nematothallus]]'',<ref name="Edwards1984">{{Наведено списание|last=Edwards, D.|last2=Rose, V.|year=1984|title=Cuticles of Nematothallus: a further enigma|url=http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN|journal=Botanical Journal of the Linnean Society|volume=88|issue=1–2|pages=35–54|doi=10.1111/j.1095-8339.1984.tb01563.x|url-access=subscription}}</ref> ''[[Tortilicaulis]]''<ref name="Edwards1979">{{Наведено списание|last=Edwards, D.|year=1979|title=A late Silurian flora from the Lower Old Red Sandstone of south-west Dyfed|journal=Palaeontology|volume=22|pages=23–52}}</ref> и ''[[Prototaxites]].''<ref name="Burgess1988">{{Наведено списание|last=Burgess|first=N. D.|last2=Edwards|first2=D.|year=1988|title=A new Palaeozoic plant closely allied to ''Prototaxites'' Dawson|journal=Botanical Journal of the Linnean Society|volume=97|issue=2|pages=189–203|doi=10.1111/j.1095-8339.1988.tb02461.x}}</ref> Таа е автор или коавтор на значителен број ботанички имиња на фосилни растенија, како што се ''Danziella'' <small>D.Edwards (2006)</small><ref>{{Наведување|last=Edwards|first=Dianne|year=2006|title=''Danziella artesiana'', a new name for ''Zosterophyllum artesianum'' from the Lower Devonian of Artois, northern France|journal=Review of Palaeobotany and Palynology|volume=142|number=3–4|pages=93–101|doi=10.1016/j.revpalbo.2006.04.008|bibcode=2006RPaPa.142...93E}}</ref> и ''Demersatheca'' <small>C.-S.</small> <small>Ли и Д. Едвардс (1996).</small><ref>{{Наведување|last=Li|first=C.-S.|last2=Edwards|first2=D.|year=1996|title=''Demersatheca'' Li et Edwards, gen. nov., a new genus of early land plants from the Lower Devonian, Yunnan Province, China|journal=Review of Palaeobotany and Palynology|volume=93|number=1–4|pages=77–88|doi=10.1016/0034-6667(95)00120-4|bibcode=1996RPaPa..93...77L}}</ref> == Почести == * Избрана за член на Кралското друштво во 1996 година. * Претседател на Палеонтолошкото здружение, 1996-1998.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.palass.org/sites/default/files/media/association/palass_at_60.pdf|title=PalAss at 60|publisher=The Palaeontological Association|year=2017|pages=34}}</ref> * Добитник на титулата заповедник за заслуги во [[Ботаника|ботаниката]] во 1999 година.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/55513/supplement/1|title=No. 55513|date=12 June 1999|work=The London Gazette (Supplement)|page=8}}</ref> * Управник на Природонаучниот музеј, Лондон. * Добитник на медалот Лајел во 2004 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.geolsoc.org.uk/About/History/Award-Winners-Since-1831/Lyell-Medal|title=Lyell Medal winners|work=The Geological Society}}</ref> * Основачки член на Научното друштво на Велс<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://learnedsocietywales.ac.uk/node/13|title=Founding Fellows|work=Learned Society of Wales|accessdate=15 July 2015}}</ref> и во јули 2010 година бил назначен за негов прв потпретседател за наука, технологија и медицина. * Претседател на Линеевското друштво во Лондон, 2012–2015. * ''Почесен'' докторат на Факултетот за наука и технологија на Упсалскиот универзитет, Шведска, од 2014 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.uu.se/en/research/grants-awards/article/?id=2833&area=2,12,16&typ=artikel&lang=en|title=Hans Rosling one of four new honorary doctors at Faculty of Science and Technology – Uppsala University, Sweden|work=uu.se|accessdate=3 February 2016}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} * {{Нормативна контрола}}{{DEFAULTSORT:Едвардс, Дајан}} [[Категорија:Членови на Кралското друштво на Единбург]] [[Категорија:Членови на Линеевското друштво во Лондон]] [[Категорија:Заповедници на Редот на Британската Империја]] [[Категорија:Родени во 1942 година]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Британски ботаничари]] fohkyesisxvjfub8u9lek2nz1lauz8o 0 1403009 5641734 5627689 2026-10-07T10:42:42Z Jtasevski123 69538 поп 5641734 wikitext text/x-wiki [[File:Salomon_Drejer.jpg|десно|мини| Саломон Дрејер (1813-1842)]]'''Саломон Томас Николај Дрејер''' (р. {{роден на|15|февруари|1813}}, Евелдруп, Виборг - п. {{починат на|21|април|1842}}, [[Копенхаген]]) — [[Данска|дански]] [[Ботаника|ботаничар]]. Тој бил пријател на [[Јапетус Стинструп]]. Тој бил признат како експерт за ''[[Cyperaceae]]'', заслужен за опишување на бројни [[Вид (биологија)|видови]] во рамките на [[Род (биологија)|родот]] ''[[Carex]]''. Заедно со [[Јенс Вал]] и [[Јоаким Фредерик Шув]], Дрејер бил издавач на ''Флора Даника'' фас. 38. Два рода растенија се именувани во негова чест: * ''[[Drejerella]]'', именувано од [[Густав Линдау]] во [[Фамилија (биологија)|фамилијата]] ''[[Acanthaceae]]''. * ''[[Drejera]]'', именувано од [[Кристијан Готфрид Даниел Нис фон Езенбек]] во фамилијата ''[[Acanthaceae]]''. {{Ботаничар|Drejer}} == Наводи == <references />{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Дрејер, Саломон }} [[Категорија:Починати во 1842 година]] [[Категорија:Родени во 1813 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Дански ботаничари]] jugm5d6aohr9c58nykh2en73za59dl6 0 1403032 5641759 5627795 2026-10-07T11:25:47Z Jtasevski123 69538 поп 5641759 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist|Image=|Size=|Description=|birth_date=1935|birth_place=|death_date=2009|death_place=|fields=[[ботаника]]|spouse=|children=|workplaces=|alma_mater=|doctoral_advisor=|doctoral_students=|known_for=|author_abbrev_bot=R.Escobar|influences=|influenced=|patrons=|awards=|signature=<!--(filename only)-->|footnotes=}}'''Родриго Ескобар и Рестрепо''' (1935–2009)<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://plants.jstor.org/person/bm000025673|title=Escobar Restrepo, Rodrigo (Fl. 1978-1996)}}</ref> — колумбиски [[Ботаника|ботаничар]] и водечки специјалист за [[орхидеи]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://kiki.huh.harvard.edu/databases/botanist_search.php?botanistid=2172|title=Harvard University Herbaria & Libraries}}</ref> {{Ботаничар|R.Escobar}} == Наводи == {{Наводи}}{{Нормативна контрола}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ескобар, Родриго }} [[Категорија:Починати во 2009 година]] [[Категорија:Родени во 1935 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Колумбиски ботаничари]] fanq2k7iwizq4xwc4qjchu7v8j8nff6 5641760 5641759 2026-10-07T11:25:54Z Jtasevski123 69538 5641760 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist|Image=|Size=|Description=|birth_date=1935|birth_place=|death_date=2009|death_place=|fields=[[ботаника]]|spouse=|children=|workplaces=|alma_mater=|doctoral_advisor=|doctoral_students=|known_for=|author_abbrev_bot=R.Escobar|influences=|influenced=|patrons=|awards=|signature=<!--(filename only)-->|footnotes=}}'''Родриго Ескобар и Рестрепо''' (1935–2009)<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://plants.jstor.org/person/bm000025673|title=Escobar Restrepo, Rodrigo (Fl. 1978-1996)}}</ref> — колумбиски [[Ботаника|ботаничар]] и специјалист за [[орхидеи]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://kiki.huh.harvard.edu/databases/botanist_search.php?botanistid=2172|title=Harvard University Herbaria & Libraries}}</ref> {{Ботаничар|R.Escobar}} == Наводи == {{Наводи}}{{Нормативна контрола}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ескобар, Родриго }} [[Категорија:Починати во 2009 година]] [[Категорија:Родени во 1935 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Колумбиски ботаничари]] nzz4sp3zimk0380kvk7sxy6f1donvhv 0 1403039 5641745 5627812 2026-10-07T11:15:41Z Jtasevski123 69538 поп 5641745 wikitext text/x-wiki '''Роберт Џејмс Даглас Греам''' (р. {{роден на|20|јули|1884}}, Перт – п. {{починат на|3|септември|1950}}, Сент Ендрус) — шкотски ботаничар. == Живот == Бил роден на 20 јули 1884 година во Перт, син на д-р Џон Томас Греам. Неговото семејство живеело на адресата ''Атол Кресент број 4'' во Перт. Се школувал на Академијата во Перт, а потоа студирал на Универзитетот Сент Ендрус, каде што магистрирал во 1904 година. Од 1910 до 1914 година работел како економски ботаничар во Индиската земјоделска служба. Во [[Прва светска војна|Првата светска војна]] служел како потполковник во резервниот состав на индиската армија. Во 1919 и 1920 година бил директор за земјоделство во [[Месопотамија]]. Во 1921 година тој отишол на Универзитетот во Единбург како предавач по ботаника. Во 1924 година бил избран за член на Кралското друштво во Единбург. Негови предлагачи биле Сер Вилијам Рајт Смит, [[Фредерик Орпен Бауер]], Сер Д'Арси Вентворт Томпсон и Роберт Кемпбел. Тој служел во друштвото како секретар од 1939 до 1944 година и потпретседател од 1944 до 1947 година.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.royalsoced.org.uk/cms/files/fellows/biographical_index/fells_indexp1.pdf|title=Biographical Index of Former Fellows of the Royal Society of Edinburgh 1783 – 2002|date=July 2006|publisher=The Royal Society of Edinburgh|isbn=0-902-198-84-X|access-date=23 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20130124115814/http://www.royalsoced.org.uk/cms/files/fellows/biographical_index/fells_indexp1.pdf|archive-date=24 January 2013}}</ref> Во 1934 година станал професор по ботаника на Универзитетот Сент Ендрус. Починал во [[Сент Ендрус]] на 3 септември 1950 година. {{Ботаничар|R.J.D.Graham}} == Семејство == Тој бил во брак со Јохана (Оона) М. Рид.<ref name="st-andrews">{{Наведена мрежна страница|url=https://pacific.st-andrews.ac.uk/DServe/dserve.exe?dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqCmd=Show.tcl&dsqDb=Catalog&dsqPos=90&dsqSearch=((text)%3D%27thomas%20chalmers%27)|title=University of St Andrews Special Collections &#124; Archives Catalogue|work=pacific.st-andrews.ac.uk|accessdate=10 February 2018}}</ref> == Наводи == {{Наводи}}{{Нормативна контрола}}{{DEFAULTSORT:Греам, Роберт Џејмс Даглас }} [[Категорија:Членови на Кралското друштво на Единбург]] [[Категорија:Починати во 1950 година]] [[Категорија:Родени во 1884 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Шкотски ботаничари]] j9dady7amrnsqaj5wnbhpkz5ncjvv1c 5641748 5641745 2026-10-07T11:16:26Z Jtasevski123 69538 5641748 wikitext text/x-wiki '''Роберт Џејмс Даглас Греам''' (р. {{роден на|20|јули|1884}}, Перт – п. {{починат на|3|септември|1950}}, [[Сент Ендрус]]) — шкотски ботаничар. == Живот == Бил роден на 20 јули 1884 година во Перт, син на д-р Џон Томас Греам. Неговото семејство живеело на адресата ''Атол Кресент број 4'' во Перт. Се школувал на Академијата во Перт, а потоа студирал на Универзитетот Сент Ендрус, каде што магистрирал во 1904 година. Од 1910 до 1914 година работел како економски ботаничар во Индиската земјоделска служба. Во [[Прва светска војна|Првата светска војна]] служел како потполковник во резервниот состав на индиската армија. Во 1919 и 1920 година бил директор за земјоделство во [[Месопотамија]]. Во 1921 година тој отишол на Универзитетот во Единбург како предавач по ботаника. Во 1924 година бил избран за член на Кралското друштво во Единбург. Негови предлагачи биле Сер Вилијам Рајт Смит, [[Фредерик Орпен Бауер]], Сер Д'Арси Вентворт Томпсон и Роберт Кемпбел. Тој служел во друштвото како секретар од 1939 до 1944 година и потпретседател од 1944 до 1947 година.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.royalsoced.org.uk/cms/files/fellows/biographical_index/fells_indexp1.pdf|title=Biographical Index of Former Fellows of the Royal Society of Edinburgh 1783 – 2002|date=July 2006|publisher=The Royal Society of Edinburgh|isbn=0-902-198-84-X|access-date=23 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20130124115814/http://www.royalsoced.org.uk/cms/files/fellows/biographical_index/fells_indexp1.pdf|archive-date=24 January 2013}}</ref> Во 1934 година станал професор по ботаника на Универзитетот Сент Ендрус. Починал во [[Сент Ендрус]] на 3 септември 1950 година. {{Ботаничар|R.J.D.Graham}} == Семејство == Тој бил во брак со Јохана (Оона) М. Рид.<ref name="st-andrews">{{Наведена мрежна страница|url=https://pacific.st-andrews.ac.uk/DServe/dserve.exe?dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqCmd=Show.tcl&dsqDb=Catalog&dsqPos=90&dsqSearch=((text)%3D%27thomas%20chalmers%27)|title=University of St Andrews Special Collections &#124; Archives Catalogue|work=pacific.st-andrews.ac.uk|accessdate=10 February 2018}}</ref> == Наводи == {{Наводи}}{{Нормативна контрола}}{{DEFAULTSORT:Греам, Роберт Џејмс Даглас }} [[Категорија:Членови на Кралското друштво на Единбург]] [[Категорија:Починати во 1950 година]] [[Категорија:Родени во 1884 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Шкотски ботаничари]] 43jdhvt4ptnu25226cu3452g58rtdil 5641749 5641748 2026-10-07T11:16:54Z Jtasevski123 69538 5641749 wikitext text/x-wiki '''Роберт Џејмс Даглас Греам''' (р. {{роден на|20|јули|1884}}, [[Перт (Шкотска)|Перт]] – п. {{починат на|3|септември|1950}}, [[Сент Ендрус]]) — шкотски ботаничар. == Живот == Бил роден на 20 јули 1884 година во Перт, син на д-р Џон Томас Греам. Неговото семејство живеело на адресата ''Атол Кресент број 4'' во Перт. Се школувал на Академијата во Перт, а потоа студирал на Универзитетот Сент Ендрус, каде што магистрирал во 1904 година. Од 1910 до 1914 година работел како економски ботаничар во Индиската земјоделска служба. Во [[Прва светска војна|Првата светска војна]] служел како потполковник во резервниот состав на индиската армија. Во 1919 и 1920 година бил директор за земјоделство во [[Месопотамија]]. Во 1921 година тој отишол на Универзитетот во Единбург како предавач по ботаника. Во 1924 година бил избран за член на Кралското друштво во Единбург. Негови предлагачи биле Сер Вилијам Рајт Смит, [[Фредерик Орпен Бауер]], Сер Д'Арси Вентворт Томпсон и Роберт Кемпбел. Тој служел во друштвото како секретар од 1939 до 1944 година и потпретседател од 1944 до 1947 година.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.royalsoced.org.uk/cms/files/fellows/biographical_index/fells_indexp1.pdf|title=Biographical Index of Former Fellows of the Royal Society of Edinburgh 1783 – 2002|date=July 2006|publisher=The Royal Society of Edinburgh|isbn=0-902-198-84-X|access-date=23 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20130124115814/http://www.royalsoced.org.uk/cms/files/fellows/biographical_index/fells_indexp1.pdf|archive-date=24 January 2013}}</ref> Во 1934 година станал професор по ботаника на Универзитетот Сент Ендрус. Починал во [[Сент Ендрус]] на 3 септември 1950 година. {{Ботаничар|R.J.D.Graham}} == Семејство == Тој бил во брак со Јохана (Оона) М. Рид.<ref name="st-andrews">{{Наведена мрежна страница|url=https://pacific.st-andrews.ac.uk/DServe/dserve.exe?dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqCmd=Show.tcl&dsqDb=Catalog&dsqPos=90&dsqSearch=((text)%3D%27thomas%20chalmers%27)|title=University of St Andrews Special Collections &#124; Archives Catalogue|work=pacific.st-andrews.ac.uk|accessdate=10 February 2018}}</ref> == Наводи == {{Наводи}}{{Нормативна контрола}}{{DEFAULTSORT:Греам, Роберт Џејмс Даглас }} [[Категорија:Членови на Кралското друштво на Единбург]] [[Категорија:Починати во 1950 година]] [[Категорија:Родени во 1884 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Шкотски ботаничари]] 86t7gj840ewdq231ul11bzzsqilecpl 0 1403040 5641675 5640047 2026-10-07T09:46:15Z Jtasevski123 69538 поп 5641675 wikitext text/x-wiki '''Теодор Хартиг''' (р. {{роден на|21|февруари|1805}}, Диленбург – п. {{починат на|26|март|1880}}, [[Брауншвајг]]) — германски [[Шумарство|шумарски]] биолог и ботаничар. == Биографија == Хартиг бил роден во Диленбург. Се школувал во [[Хумболтов универзитет|Берлин]] (1824–1827), а последователно бил едукатор и професор по шумарство на [[Берлински универзитет|Берлинскиот универзитет]] (1831–1838) и на [[Брауншвајгови технички универзитет|Брауншвајговиот технички универзитет]]. Хартиг бил првиот научник кој ги открил и именувал клетките на елементите на ситовата цевка (како ''Siebfasern'' - ситови влакна и ''Siebröhren'' - ситови цевки) во 1837 година. Тој исто така опишал голем број видови оси. Во 1842 година, Теодор Хартиг го опишал она што сега е познато како [[Хартигова мрежа]], мрежа од габични хифи кои продираат во корените на хранителните клетки и ги опкружуваат епидермалните клетки.<ref>{{Наведена книга|title=Mushroom|url=https://archive.org/details/mushroom0000mone|last=Money|first=Nicholas P|date=2011|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|page=[https://archive.org/details/mushroom0000mone/page/71 71]}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Trees, Truffles, and Beasts: How Forests Function|url=https://archive.org/details/treestrufflesbea0000mase|last=Maser|first=C|last2=Claridge|first2=A W|last3=Trappe|first3=J M|date=2008|publisher=Rutgers University Press|location=New Brunswick|page=[https://archive.org/details/treestrufflesbea0000mase/page/54 54]}}</ref> Хартиговата мрежа е дел од структурата на ектомикоризи, меѓусебни симбиози помеѓу габите и растителните корени. Починал во [[Брауншвајг]]. {{Ботаничар|Hartig}}{{Зоолог|Hartig}} == Семејство == Тој бил син на [[Георг Лудвиг Хартиг]] (1764–1837), германски шумар. Неговиот син [[Роберт Хартинг|Роберт]] (1839–1901) бил шумски научник и миколог кој се смета за „татко на шумската патологија“. == Наводи == {{Наводи}}{{Нормативна контрола}}{{DEFAULTSORT:Хартиг, Теодор}} [[Категорија:Апсолвенти на Хумболтовиот универзитет]] [[Категорија:Германски ентомолози]] [[Категорија:Починати во 1880 година]] [[Категорија:Родени во 1805 година]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Германски ботаничари]] kdtt61cbu5lbb0byy1qj4j1whidv3j4 0 1403041 5641638 5627814 2026-10-07T09:01:55Z Jtasevski123 69538 поп 5641638 wikitext text/x-wiki '''Густав Хеги''' (р. {{роден на|13|ноември|1876}}, Рикенбах, [[кантон Цирих]] - п. {{починат на|23|април|1932}}, Голдбах, кантон Цирих) — швајцарски [[Ботаника|ботаничар]]. Неговото име е особено поврзано со уредувањето на повеќетомното дело ''Илустрирана флора на Централна Европа'', кое е една од најсеопфатните [[Флора|флори]] во светот. Содржи обемна [[Морфологија (биологија)|морфолошка]], [[Екологија|еколошка]] и [[Биогеографија|фитогеографски податотека]] на сите растителни видови што се јавуваат во [[Средна Европа|Централна Европа]]. == Живот и кариера == Хеги магистрирал на [[Циришки универзитет|Циришкиот универзитет]] во 1900 година. Тој се стекнал со [[Доктор на науки|докторат]] на Универзитетот „Лудвиг-Максимилијан“ во Минхен (LMU) во 1905 година под надзор на Карл фон Гебел. Во исто време (1902–1908) бил [[кустос]] во [[Минхенска ботаничката градина|Минхенската ботаничката градина]] и од 1910 до 1926 година бил вонреден [[професор]] по [[ботаника]] на Универзитетот „Лудвиг-Максимилијан“ во Минхен. Помеѓу 1908 и 1931 година, Хеги напишал приближно една третина од монументалното дело ''Илустрирана флора на Централна Европа'', а воедно бил и негов уредник. Делото опфаќа повеќе од 7.800 страници распоредени во 13 тома. По неговата смрт, други автори и групи автори продолжиле да работат на делото, при што биле објавени две ревидирани изданија. Најновото издание досега е составено од 22 тома. * ''IИлустрирана флора на Централна Европа.'' ''Со посебен осврт на Германија, Австрија и Швајцарија''. 1908–1931, 13 тома; ''JF Lehmanns Verlag'', [[Минхен|München]] ([http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:hbz:061:2-23586 дигитално издание] на Универзитетот и државната библиотека Дизелдорф). Ново издание од 1935 година, објавено од Хансер Верлаг, [[Минхен]] и подоцна Верлаг Пол Пареј, [[Берлин]]. На делото му претходел неговиот обид да ја опише [[Алпско растение|алпската флора]], што се смета за прв сеопфатен опис на растителната заедница во алпската тундра. * ''Алпенфлора.'' ''Најчестите алпски растенија во Баварија, Австрија и Швајцарија''. 1905, ''JF Lehmanns Verlag,'' Минхен; Ново издание објавено од Parey Verlag, 1977 година. Овластен англиски превод објавен од „Блеки и син“ во 1930 година, преведен од Винифред Маргарет Динс.<ref>{{Наведена книга|title=WorldCat page on Alpine Flowers|publisher=WorldCat|oclc=742457703}}</ref> {{Ботаничар|Hegi}} == Наводи == {{Наводи}}{{Нормативна контрола}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Хеги, Густав}} [[Категорија:Починати во 1932 година]] [[Категорија:Родени во 1876 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Швајцарски ботаничари]] jizh4ue7g189sk01rzufmsp95c1sce8 0 1403062 5641608 5627887 2026-10-07T07:32:24Z Jtasevski123 69538 Jtasevski123 ја премести страницата [[АА Хендерсон]] на [[А. А. Хендерсон]] 5627887 wikitext text/x-wiki '''Ендру Августус Хендерсон''' (роден во округот Хантингдон, [[Пенсилванија]], 14 февруари 1816 година; починал [[Бруклин|во Бруклин]], [[Њујорк (сојузна држава)|Њујорк]], 4 април 1875 година) бил американски геодет, морнарички хирург и пронаоѓач кој денес е најпознат по својата работа поврзана со собирање биолошки примероци. == Семејство и ран живот == Хендерсон бил син на д-р Џон Хендерсон (1774–1848?) и неговата втора сопруга Елизабет Алисон. Неговиот чичко Џозеф Хендерсон, исто така доктор, служел два мандата како претставник на САД (1833–1837) од Пенсилванија. Хендерсон бил четвртиот од осумте синови на неговиот татко (и немал ќерки), иако повеќето од нив починале млади. Неговиот постар брат Метју (1814–1894) исто така бил хирург. == Кариера == Хендерсон бил вработен во Геолошкиот завод на Пенсилванија во 1839 и 1840 година; неговата работа на тоа била пофалена од геологот Џ.П. Лесли во историјата на раните истражувања. Хендерсон дипломирал на Медицинскиот колеџ „Џеферсон“ во [[Филаделфија]] во 1841 година и бил назначен за помошник хирург во американската морнарица. Тој бил унапреден во хирург во 1856 година и во медицински директор во 1871 година. Хендерсон на почетокот бил приклучен кон бродови вклучени во Семинолската војна; тој бил дел од експедиција со кану во 1842 година во Еверглејдс, предводена од поручникот Џон Роџерс. Хендерсон подоцна пловел со бродови што ги забранувале трговците со робови покрај брегот на Африка. За време на Мексиканско-американската војна, тој бил присутен во битките кај Рио Сан Габриел и Ла Меса, од 8 до 9 јануари 1847 година, што довело до повторно освојување на [[Лос Анџелес]]. Во 1852-1853 година служел на {{USS|Dolphin|1836|6}} на патување кое помогнало да се генерираат првите [[Батиметриска карта|батиметриски карти]] на Атлантскиот Океан. Од 1853 до 1856 година бил стациониран во поморскиот азил во Филаделфија и член на Одборот на испитувачи. Од 1856 до 1858 година служел на бродот „УСС ''Портсмут“'' на крстарење до Пацификот, учествувајќи во акцијата кај [[Гуангџоу|Кантон]] во 1856 година. Во 1860 година, Хендерсон добил три патенти за подобрувања на машините за жнеење и косење. Тој аплицирал за продолжување на два од патентите во 1874 година. По враќањето на ''„Портсмут“'', тој бил стациониран во поморското бродоградилиште Портсмут до 1861 година, кога бил префрлен во {{USS|Richmond|1860|6}}, кој дејствувал во Мексиканскиот Залив на должност за блокада. Во 1862-1863 година, ''Ричмонд'' бил дел од ескадрилата на Дејвид Фарагут која помогнала во освојувањето на [[Њу Орлеанс]], Виксбург и други упоришта на Конфедерацијата во долниот дел на Мисисипи. Помеѓу 1908 и 1931 година, Хеги пишувал приближно една третина од монументалното дело Illustrierte Flora von Mittel-Europa, а воедно бил и негов уредник. Делото опфаќало повеќе од 7.800 страници распоредени во 13 тома. По неговата смрт, други автори и групи автори продолжиле да работат на делото, при што биле објавени две ревидирани изданија. Најновото издание досега е составено од 22 тома. Во 1871 година, Хендерсон бил унапреден во медицински директор и испратен во Бруклинската морнаричка станица, каде што служел како директор на тамошната морнаричка лабораторија, единица која обезбедувала лекови и медицински материјали за морнарицата, сè до неговата смрт во 1875 година. == Собирање примероци == Од 1848 година, Хендерсон бил дописник на Академијата за природни науки во Филаделфија и периодично испраќал биолошки примероци назад во Филаделфија за проучување. Во 1858 година, тој донирал на Академијата колекција птици собрани во Јапонија и Филипините, што била тема на статија во списанието на Академијата. Голем број растителни видови се именувани од примероци собрани од Хендерсон - меѓу другите, грмушките ''Coptosperma borbonica'' и ''Tarenna borbonica'' од островот [[Реинион|Реунион]] во Индискиот Океан, лозата ''Kadsura marmorata'' од [[Борнео]] и [[Филипини|Филипините]] и ''[[Крута газанија|Gazania splendens]]'', јужноафрикански украсен [[Главоцветни|композит]]. Во 1919 година, зоологот Хенри Вид Фаулер именувал еден вид Zenarchopterus (вид живородена полуклунска риба) по Хендерсон, но примерокот што го собрал Хендерсон сега се смета за ''Zenarchopterus ectuntio.'' == Личен живот == Хендерсон се оженил со Мери Елизабет Пико (1825-1872), ќерка на д-р Џон В. Пико (исто така морнарички хирург, иако починал во 1827 година). Тие ги имале Џон Августус Хендерсон (1853-), морнарички инженер, Џорџ Ендру Хендерсон (1855-), Вирџинија Хендерсон (1859-) и Робли Данглисон Хендерсон (1861-1864). Хендерсон и неговата сопруга се погребани на гробиштата Вудлендс во Филаделфија. == Наводи == {{Наводи}}{{Нормативна контрола}}{{DEFAULTSORT:Henderson, Andrew Augustus}} [[Категорија:Починати во 1875 година]] [[Категорија:Родени во 1816 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] flrng4gjp1q1ibccirywwf1ung4q7bo 5641624 5641608 2026-10-07T07:59:06Z Jtasevski123 69538 поп 5641624 wikitext text/x-wiki '''Ендру Августус Хендерсон''' (р. {{роден на|14|февруари|1816}}, округ [[Хантигдон (округ во Пенсилванија)|Хантигдон]], [[Пенсилванија]] - п. {{починат на|4|април|1875}}, [[Бруклин]], [[Њујорк]]) — американски геодет, морнарички хирург и пронаоѓач кој денес е најпознат по својата работа поврзана со собирање биолошки примероци. == Семејство и ран живот == Хендерсон бил син на д-р Џон Хендерсон (1774–1848?) и неговата втора сопруга Елизабет Алисон. Неговиот чичко [[Џозеф Хендерсон]], исто така доктор, служел два мандата како претставник на САД (1833–1837) од Пенсилванија. Хендерсон бил четвртиот од осумте синови на неговиот татко (и немал ќерки), иако повеќето од нив починале млади. Неговиот постар брат Метју (1814–1894) исто така бил хирург. == Кариера == Хендерсон бил вработен во [[Геолошки завод (Пенсилванија)|Геолошкиот завод на Пенсилванија]] во 1839 и 1840 година; неговата работа на тоа била пофалена од геологот [[Питер Лесли|Џ. П. Лесли]] во историјата на раните истражувања. Хендерсон дипломирал на Медицинскиот колеџ „Џеферсон“ во [[Филаделфија]] во 1841 година и бил назначен за помошник хирург во американската морнарица. Тој бил унапреден во хирург во 1856 година и во медицински директор во 1871 година. Хендерсон на почетокот бил приклучен кон бродови вклучени во [[Семинолска војна|Семинолската војна]]; тој бил дел од експедиција со [[кану]] во 1842 година во [[Еверглејдс]], предводена од поручникот [[Џон Роџерс (адмирал)|Џон Роџерс]]. Хендерсон подоцна пловел со бродови што им било цел да ги запрат трговците со робови покрај брегот на Африка. За време на Мексиканско-американската војна, тој бил присутен во битките кај Рио Сан Габриел и Ла Меса, од 8 до 9 јануари 1847 година, што довело до повторно освојување на [[Лос Анџелес]]. Во 1852-1853 година служел на бродот ''{{USS|Dolphin|1836|6}}'' на патување кое помогнало да се генерираат првите [[Батиметриска карта|батиметриски карти]] на Атлантскиот Океан. Од 1853 до 1856 година бил стациониран во поморскиот азил во Филаделфија и член на Одборот на испитувачи. Од 1856 до 1858 година служел на бродот ''USS'' ''Portsmouth'' на крстарење до Пацификот, учествувајќи во акцијата кај [[Гуангџоу|Кантон]] во 1856 година. Во 1860 година, Хендерсон добил три патенти за подобрувања на машините за жнеење и косење. Тој аплицирал за продолжување на два од патентите во 1874 година. По враќањето на бродот ''„Portsmouth “'', тој бил стациониран во поморското бродоградилиште Портсмут до 1861 година, додека не бил префрлен во {{USS|Richmond|1860|6}}, кој дејствувал во Мексиканскиот Залив на должност за блокада. Во 1862-1863 година, ''{{USS|Richmond|1860|6}}'' бил дел од ескадрилата на Дејвид Фарагут која помогнала во освојувањето на [[Њу Орлеанс]], Виксбург и други упоришта на Конфедерацијата во долниот дел на Мисисипи. Во 1871 година, Хендерсон бил унапреден во медицински директор и испратен во Бруклинската морнаричка станица, каде што служел како директор на тамошната морнаричка лабораторија, единица која обезбедувала лекови и медицински материјали за морнарицата, сè до неговата смрт во 1875 година. == Собирање примероци == Од 1848 година, Хендерсон бил дописник на [[Академија за природни науки (Филаделфија)|Академијата за природни науки во Филаделфија]] и периодично испраќал биолошки примероци назад во Филаделфија за проучување. Во 1858 година, тој донирал на Академијата колекција птици собрани во Јапонија и Филипините, што била тема на статија во списанието на Академијата. Голем број растителни видови се именувани од примероци собрани од Хендерсон - меѓу другите, грмушките ''[[Coptosperma borbonica]]'' и ''[[Tarenna borbonica]]'' од островот [[Реинион]] во Индискиот Океан, лозата ''[[Kadsura marmorat]]<nowiki/>a'' од [[Борнео]] и [[Филипини|Филипините]] и ''[[Крута газанија|Gazania splendens]]'', јужноафрикански украсен [[Главоцветни|главоцветник]]. Во 1919 година, зоологот Хенри Вид Фаулер именувал еден вид ''[[Zenarchopterus]]'' по Хендерсон, но примерокот што го собрал Хендерсон сега се смета за ''[[Zenarchopterus ectuntio]].'' {{Ботаничар|A.A.Hend.}} == Личен живот == Хендерсон се оженил со Мери Елизабет Пико (1825-1872), ќерка на д-р Џон В. Пико (исто така морнарички хирург, иако починал во 1827 година). Тие ги имале Џон Августус Хендерсон (1853-), морнарички инженер, Џорџ Ендру Хендерсон (1855-), Вирџинија Хендерсон (1859-) и Робли Данглисон Хендерсон (1861-1864). Хендерсон и неговата сопруга се погребани на гробиштата Вудлендс во Филаделфија. == Наводи == {{Наводи}}{{Нормативна контрола}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Хендерсон, Ендру Августус }} [[Категорија:Починати во 1875 година]] [[Категорија:Родени во 1816 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Американски ботаничари]] cdqttj2sgsi77vydwretfihpib4m9w3 0 1403066 5641603 5627914 2026-10-07T07:29:37Z Jtasevski123 69538 поп 5641603 wikitext text/x-wiki '''Вилијам Х. Харис''' (1860–1920) — градинар и колекционер на растенија од Ирска. Тој работел во Јамајка.<ref name="pa">{{Наведена мрежна страница|url=https://plants.jstor.org/stable/10.5555/al.ap.person.bm000003433|title=Harris, William H. (1860–1920) on JSTOR}}</ref> Тој бил од [[Енискилен]]. Тој бил задолжен за градината ''Кингс хаус'' во Јамајка, а подоцна служел како надзорник на јавните градини и плантажи во Јамајка. Растителните [[Род (биологија)|родови]] ''[[Harrisia]]'' и ''[[Harrisella]]'' биле именувани по него во негова чест.<ref name="pa" /> Тој собрал примероци што ги чува [[Хербариум|хербариумот]] на Универзитетот на Западните Инди. Тој бил првиот што документирал разни растителни [[Вид (биологија)|видови]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://natsca.blog/2016/11/29/curators-of-the-caribbean-part-ii-following-in-dr-a-broughtons-footsteps/|title=Curators of the Caribbean part II: Following in Dr A Broughton's Footsteps|date=November 29, 2016}}</ref> Тој напишал статија за [[Орхидеи|орхидеите]] одгледувани во јавните градини во Јамајка.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=ch2rEAAAQBAJ&dq=%22william+h.+harris%22+jamaica&pg=PA1165|title=CRC World Dictionary of Plant Names: Common Names, Scientific Names, Eponyms, Synonyms, and Etymology|last=Quattrocchi|first=Umberto|date=February 3, 2023|publisher=CRC Press|isbn=978-1-000-89772-2|via=Google Books}}</ref>{{Ботаничар|Harris}} == Наводи == {{Наводи}}{{Нормативна контрола}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Харис, Вилијам Х. }} [[Категорија:Ирски ботаничари]] [[Категорија:Родени во 1860 година]] [[Категорија:Починати во 1920 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] mc9p96ij0yyfp3n7apcjie9olstudzq 0 1403075 5641593 5627930 2026-10-07T07:22:49Z Jtasevski123 69538 поп 5641593 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Научник|name=Гвен Харден|image=|image_size=150px|caption=|birth_date=1940|birth_place=|death_date=|death_place=|residence=|citizenship={{АВС}}|field=[[ботаника]]|workplaces=|doctoral_advisor=|doctoral_students=|known_for=ботаничарка|author_abbrev_bot=G.J.Harden|author_abbrev_zoo=|influences=|influenced=|awards=|footnotes=4-volume ''Flora of New South Wales''|signature=}} '''Гвенет Џин Харден''' (родена 1940) — австралиска ботаничарка и авторка. Во 1990 година бил објавен првиот од нејзините четири тома од „''Флората на Нов Јужен Велс“.''<ref>{{Наведување|last=Harden, G. J. (Gwenneth Jean)|title=Flora of New South Wales|date=1990|publisher=NSW University Press|isbn=978-0-86840-188-1}}</ref> Четирите тома биле целосно ревидиран во 2000 година.<ref>{{Наведување|last=Harden, G. J. (Gwenneth Jean)|title=Flora of New South Wales|date=2000|publisher=Kensington, N.S.W. UNSW University Press|edition=Rev.|isbn=978-0-86840-188-1}}</ref> Дабот ''[[Eidothea hardeniana]]'' бил именуван во нејзина чест.<ref name="plantnet">{{Наведена мрежна страница|url=http://plantnet.rbgsyd.nsw.gov.au/cgi-bin/NSWfl.pl?page=nswfl&lvl=sp&name=Eidothea~hardeniana|title=Eidothea hardeniana|last=|work=PlantNet -New South Wales Flora Online|publisher=|accessdate=May 7, 2020}}</ref><ref name="ipni">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ipni.org/a/39281-1|title=Harden, Gwenneth J. (1940-)|last=|work=International Plant Name Index|publisher=|accessdate=May 7, 2020}}</ref> Харден била наградена со медалот на [[Ред на Австралија|Редот на Австралија]] во рамките на Денот на Австралија во 2004 година за нејзината „заслуга за ботаниката како истражувач, издавач, конзерватор и едукатор“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://honours.pmc.gov.au/honours/awards/1056250|title=Mrs Gwenneth Jean HARDEN|work=Australian Honours Search Facility|accessdate=2025-05-24}}</ref> {{Ботаничар|G.J.Harden}} == Наводи == {{Наводи}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Харден, Гвен }} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1940 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Австралиски ботаничари]] s10ce2g460ksb5rih1ald1i2mtlt1px 5641595 5641593 2026-10-07T07:23:19Z Jtasevski123 69538 5641595 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Научник|name=Гвен Харден|image=|image_size=150px|caption=|birth_date=1940|birth_place=|death_date=|death_place=|residence=|citizenship={{АВС}}|field=[[ботаника]]|workplaces=|doctoral_advisor=|doctoral_students=|known_for=ботаничарка|author_abbrev_bot=G.J.Harden|author_abbrev_zoo=|influences=|influenced=|awards=|footnotes=|signature=}}'''Гвенет Џин Харден''' (родена 1940) — австралиска ботаничарка и авторка. Во 1990 година бил објавен првиот од нејзините четири тома од „''Флората на Нов Јужен Велс“.''<ref>{{Наведување|last=Harden, G. J. (Gwenneth Jean)|title=Flora of New South Wales|date=1990|publisher=NSW University Press|isbn=978-0-86840-188-1}}</ref> Четирите тома биле целосно ревидиран во 2000 година.<ref>{{Наведување|last=Harden, G. J. (Gwenneth Jean)|title=Flora of New South Wales|date=2000|publisher=Kensington, N.S.W. UNSW University Press|edition=Rev.|isbn=978-0-86840-188-1}}</ref> Дабот ''[[Eidothea hardeniana]]'' бил именуван во нејзина чест.<ref name="plantnet">{{Наведена мрежна страница|url=http://plantnet.rbgsyd.nsw.gov.au/cgi-bin/NSWfl.pl?page=nswfl&lvl=sp&name=Eidothea~hardeniana|title=Eidothea hardeniana|last=|work=PlantNet -New South Wales Flora Online|publisher=|accessdate=May 7, 2020}}</ref><ref name="ipni">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ipni.org/a/39281-1|title=Harden, Gwenneth J. (1940-)|last=|work=International Plant Name Index|publisher=|accessdate=May 7, 2020}}</ref> Харден била наградена со медалот на [[Ред на Австралија|Редот на Австралија]] во рамките на Денот на Австралија во 2004 година за нејзината „заслуга за ботаниката како истражувач, издавач, конзерватор и едукатор“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://honours.pmc.gov.au/honours/awards/1056250|title=Mrs Gwenneth Jean HARDEN|work=Australian Honours Search Facility|accessdate=2025-05-24}}</ref> {{Ботаничар|G.J.Harden}} == Наводи == {{Наводи}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Харден, Гвен }} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1940 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Австралиски ботаничари]] 3l6p061douqeehba20ois1019yw1ame 5641596 5641595 2026-10-07T07:23:27Z Jtasevski123 69538 5641596 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Научник|name=Гвен Харден|image=|image_size=150px|caption=|birth_date=1940|birth_place=|death_date=|death_place=|residence=|citizenship={{АВС}}|field=[[ботаника]]|workplaces=|doctoral_advisor=|doctoral_students=|known_for=ботаничарка|author_abbrev_bot=G.J.Harden|author_abbrev_zoo=|influences=|influenced=|awards=|footnotes=|signature=}}'''Гвенет Џин Харден''' (родена 1940) — австралиска ботаничарка и авторка. Во 1990 година бил објавен првиот од нејзините четири тома од „''Флората на Нов Јужен Велс“.''<ref>{{Наведување|last=Harden, G. J. (Gwenneth Jean)|title=Flora of New South Wales|date=1990|publisher=NSW University Press|isbn=978-0-86840-188-1}}</ref> Четирите тома биле целосно ревидиран во 2000 година.<ref>{{Наведување|last=Harden, G. J. (Gwenneth Jean)|title=Flora of New South Wales|date=2000|publisher=Kensington, N.S.W. UNSW University Press|edition=Rev.|isbn=978-0-86840-188-1}}</ref> Дабот ''[[Eidothea hardeniana]]'' бил именуван во нејзина чест.<ref name="plantnet">{{Наведена мрежна страница|url=http://plantnet.rbgsyd.nsw.gov.au/cgi-bin/NSWfl.pl?page=nswfl&lvl=sp&name=Eidothea~hardeniana|title=Eidothea hardeniana|last=|work=PlantNet -New South Wales Flora Online|publisher=|accessdate=May 7, 2020}}</ref><ref name="ipni">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ipni.org/a/39281-1|title=Harden, Gwenneth J. (1940-)|last=|work=International Plant Name Index|publisher=|accessdate=May 7, 2020}}</ref> Харден била наградена со медалот на [[Ред на Австралија|Редот на Австралија]] во рамките на Денот на Австралија во 2004 година за нејзината „заслуга за ботаниката како истражувач, издавач, конзерватор и едукатор“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://honours.pmc.gov.au/honours/awards/1056250|title=Mrs Gwenneth Jean HARDEN|work=Australian Honours Search Facility|accessdate=2025-05-24}}</ref> {{Ботаничар|G.J.Harden}} == Наводи == {{Наводи}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Харден, Гвен }} [[Категорија:Родени во 1940 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Австралиски ботаничари]] 1tau5j2niroexp43juh40org33wqki7 0 1403642 5641516 5630388 2026-10-06T20:55:56Z Gurther 105215 5641516 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Veles Memorial Ossuary 03.jpg|мини|307x307пкс|Голем дел од велешките партизани се денес погребани во [[Спомен-костурница (Велес)|градската спомен-костурница]].]] Ова е список на борци, [[партизани]] и цивилни '''жртви кои загинале за време на [[Народноослободителната борба]] во [[Велес]] и [[Велешко]]'''. Меѓу [[7 април]] [[1941|1941 година]] и [[9 ноември]] [[1944|1944 година]], Велешката околија била под фашистичка окупација. Во [[1985|1985 година]], по повод 40 години од крајот на [[Сремски фронт|Сремскиот фронт]], [[Ѓорѓи Малковски]] (р. 1957) и [[Петар Стојанов (историчар)|Петар Стојанов]] (1922 — 1995) објавиле спомен книга со имињата на сите велешки жртви. Овој список е составен врз основа од податоците наведени во таа книга. Малковски и Стојанов употребиле одредени критериуми за да добијат 510 жртви. Првиот критериум е за личности родени во велешкиот крај кои загинале во Велешко: претежно од [[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирањето]], [[Битка кај Раштански Колиби|Битката кај Раштански Колиби]], [[Битка кај Војничка Пештера|Битката кај Војничка Пештера]] и [[Ослободување на Велес]]. Вториот критериум е за личности родени во Велешко кои загинале надвор од регионот — како во Сремскиот фронт, [[Ослободување на Прилеп]] итн. Третиот критериум е за личности родени во другите македонски региони но кои загинале во Велешко, обично при [[Февруарскиот поход]] или [[Битка кај Мукос|Битката кај Мукос]]. Четвртиот и последниот критериум е за личности кои ниту се родени во Велешко ниту ни загинале во регионот, но имале значаен придонес во велешкиот огранок на [[Покраински комитет на Македонија|Покраинскиот комитет]]. Голем дел од велешките партизани се денес погребани во [[Спомен-костурница (Велес)|Градската спомен-костурница]] додека цивилните жртви се во [[Црква „Св. Пантелејмон“ - Велес|црквата „Св. Пантелејмон“]] и [[Црква „Св. Спас“ - Велес|„Св. Спас“]]. Велешки партизани од [[Петнаесетти македонски корпус|XV македонски корпус]] кои загинале во Сремскиот фронт, се погребани во [[Србија]], [[Хрватска]] и [[БиХ]]. Тие што загинале во [[Масакр во Велес|Велешкиот масакр]] не се наведени во списокот. Списокот е организиран азбучен ред според презимето. == Список == {| class="wikitable" |+Список на жртви за време на Народноослободителната борба во Велес и Велешко !№ !Име !Датум на раѓање !Место на раѓање !Датум на смрт !Место на смрт !Дел од !Народност |- |1 |Ашим Алиов Абазов{{Sfn|Малковски|1985|p=147}} |[[1910]] |[[Долно Јаболчиште|Долно Јаболчиште, Велешко]] |{{Околу}} [[април]] [[1941]] |[[Словенија]] |[[Априлска војна]] |[[Албанци]] |- |2 |[[Ијас Абазов|Ијас Муслиов Абазов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=95}} |[[1920]] |[[Мелница (Велешко)|Мелница, Велешко]] |[[12 април]] [[1945]] |[[Вуковарско-сремска Жупанија|Товарник, Хрватска]] |[[Сремски фронт]] |[[Торбеши]] |- |3 |Расим Јусуфов Абазов{{Sfn|Малковски|1985|p=111}} |[[1930]] |[[Долно Јаболчиште|Долно Јаболчиште, Велешко]] |[[24 октомври]] [[1942]] |[[Долно Јаболчиште|Долно Јаболчиште, Велешко]] |[[Масакр во Долно Јаболчиште]] |[[Албанци]] |- |4 |Миона Џемаилова Абазова{{Sfn|Малковски|1985|p=111}} |[[1884]] |[[Патишка Река|Патишка Река, Скопско]] |[[24 октомври]] [[1942]] |[[Долно Јаболчиште|Долно Јаболчиште, Велешко]] |[[Масакр во Долно Јаболчиште]] |[[Албанци]] |- |5 |[[Благој Абрашев|Благој Јорданов Абрашев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=77}} |[[7 јануари]] [[1912]] |[[Велес]] |[[24 септември]] [[1944]] |[[Берово]] |[[Ослободување на Македонија во Втората светска војна|Ослободување на Берово]] |[[Македонец|Македонци]] |- |6 |Игно Стојанов Алексов{{Sfn|Малковски|1985|p=111}} |[[1886]] |[[Мокрени|Мокрени, Велешко]] |[[17 октомври]] [[1942]] |[[Богомила|Богомила, Велешко]] |[[Бабунска акција]] |[[Македонец|Македонци]] |- |7 |Стоилко Атанасов Алексов{{Sfn|Малковски|1985|p=53}} |[[1923]] |[[Бистрица (Велешко)|Бистрица, Велешко]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |8 |Дано Алексовски{{Sfn|Малковски|1985|p=153}} |''н/п'' |[[Прилеп]] |{{Околу}} [[февруари]] [[1944]] |[[Богомила|Богомила, Велешко]] |[[Февруарски поход]] |[[Македонец|Македонци]] |- |9 |Петре Костов Алексовски{{Sfn|Малковски|1985|p=153}} |''н/п'' |''н/п'' |{{Околу}} [[февруари]] [[1944]] |[[Богомила|Богомила, Велешко]] |[[Февруарски поход]] |[[Македонец|Македонци]] |- |10 |Мегди Тефиков Алиев{{Sfn|Малковски|1985|p=133}} |[[1 февруари]] [[1931]] |[[Велес]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонски Турци|Турци]] |- |11 |[[Јусуф Алипов|Јусуф Мемедов Алипов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=133}} |[[1906]] |[[Иванковци|Иванковци, Велешко]] |''н/п'' |''н/п'' |Цивилни жртви{{БелешкаОзнака|Неговата судбина е непозната, околу [[септември]] [[1941|1941 година]] исчезнал под мистериозни околности. Неговото тело никогаш не било откриено.}} |[[Македонски Турци|Турци]] |- |12 |Никола Јованов Алтиев{{Sfn|Малковски|1985|p=133}} |[[1914]] |[[Велес]] |[[6 септември]] [[1942]] |[[Рудник (Велешко)|Рудник, Велешко]] |Цивилни жртви |[[Македонец|Македонци]] |- |13 |Муртезан Усеинов Амедов{{Sfn|Малковски|1985|p=133}} |[[1899]] |[[Виничани|Виничани, Велешко]] |{{Околу}} [[август]] [[1944]] |[[Виничани|Виничани, Велешко]] |Цивилни жртви |[[Македонски Турци|Турци]] |- |14 |Шукрија Алиев Амедов{{Sfn|Малковски|1985|p=95}} |[[1922]] |[[Согле|Согле, Велешко]] |[[16 април]] [[1945]] |[[Бродско-посавска Жупанија|Врполе, Хрватска]] |[[Сремски фронт]] |[[Албанци]] |- |15 |Ќазим Алиов Амзов{{Sfn|Малковски|1985|p=133}} |[[1891]] |[[Горно Врановци|Горно Врановци, Велешко]] |{{Околу}} [[јули]] [[1944]] |[[Криволак|Криволак, Неготинско]] |Цивилни жртви |[[Торбеши]] |- |16 |Демир Ќазимов Амзов{{Sfn|Малковски|1985|p=133}} |[[1907]] |[[Горно Врановци|Горно Врановци, Велешко]] |[[7 август]] [[1944]] |[[Крупиште|Крупиште, Штипско]] |Цивилни жртви |[[Торбеши]] |- |17 |Ванчо Јованов Анастасов{{Sfn|Малковски|1985|p=111}} |[[1917]] |[[Мокрени|Мокрени, Велешко]] |[[17 октомври]] [[1942]] |[[Богомила|Богомила, Велешко]] |[[Бабунска акција]] |[[Македонец|Македонци]] |- |18 |[[Ристо Анастасов|Ристо Ѓорѓиев Анастасов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=112}} |[[19 ноември]] [[1922]] |[[Велес]] |[[2 јануари]] [[1945]] |[[Чашка|Чашка, Велешко]] |[[Комунистичка партија на Македонија]] |[[Македонец|Македонци]] |- |19 |Глигор Коцев Ангелов{{Sfn|Малковски|1985|p=77}} |[[30 ноември]] [[1923]] |[[Габровник|Габровник, Велешко]] |[[24 септември]] [[1944]] |[[Берово]] |[[Ослободување на Македонија во Втората светска војна|Ослободување на Берово]] |[[Македонец|Македонци]] |- |20 |Јордан Трпев Ангеловски{{Sfn|Малковски|1985|p=153}} |''н/п'' |[[Попоец|Попоец, Кичевско]] |{{Околу}} [[февруари]] [[1944]] |[[Богомила|Богомила, Велешко]] |[[Февруарски поход]] |[[Македонец|Македонци]] |- |21 |Благој Ванчов Андов{{Sfn|Малковски|1985|p=53}} |[[1924]] |[[Ораовец|Ораовец, Велешко]] |[[12 април]] [[1945]] |[[Срем|Срем, Србија]] |[[Сремски фронт]] |[[Македонец|Македонци]] |- |22 |[[Петар Андов|Петар Серафимов Андов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=53}} |[[1927]] |[[Велес]] |[[17 март]] [[1945]] |[[Гнилане|Гнилане, Србија]] |[[Битка кај Гнилане]] |[[Македонец|Македонци]] |- |23 |[[Стојан Андов (војник)|Стојан Игнов Андов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=147}} |[[1919]] |[[Велес]] |{{Околу}} [[1944]] |[[Германија]] |[[Априлска војна]] |[[Македонец|Македонци]] |- |24 |Ката Димкова Андова{{Sfn|Малковски|1985|p=133}} |[[1900]] |[[Велес]] |[[7 април]] [[1941]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |25 |Илија Темелков Андовски{{Sfn|Малковски|1985|p=54}} |[[29 јули]] [[1924]] |[[Нежилово (Велешко)|Нежилово, Велешко]] |[[18 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- |26 |[[Андреја Андреев|Андреја Тодоров Андреев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=133}} |[[1883]] |[[Велес]] |[[14 април]] [[1941]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |27 |[[Трајче Петкановски|Трајче Лазов Андреев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=21}} |[[7 октомври]] [[1919]] |[[Бистрица (Велешко)|Бистрица, Велешко]] |[[6 август]] [[1943]] |[[Ораов Дол|Ораов Дол, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- |28 |[[Трајко Андреев|Трајче Јованов Андреев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=54}} |[[7 мај]] [[1925]] |[[Богомила|Богомила, Велешко]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |29 |Милорад Илиев Антев{{Sfn|Малковски|1985|p=77}} |[[28 јуни]] [[1923]] |[[Смиловци|Смиловци, Велешко]] |[[7 ноември]] [[1944]] |[[Кукуричани|Кукуричани, Неготинско]] |[[Втора македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |30 |Александар Манасиев Антевски{{Sfn|Малковски|1985|p=153}} |[[1923]] |''н/п'' |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |31 |[[Васил Антевски - Дрен|Васил Стефанов Антевски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=78}} |[[28 октомври]] [[1904]] |[[Оморани|Оморани, Велешко]] |[[28 август]] [[1942]] |[[Софија|Софија, Бугарија]] |[[Прв скопски партизански одред|Скопски партизански одред]] |[[Македонец|Македонци]] |- |32 |Ристо Стојанов Анчев{{Sfn|Малковски|1985|p=147}} |[[1918]] |[[Новачани|Новачани, Велешко]] |{{Околу}} [[1942]] |[[Германија]] |[[Априлска војна]] |[[Македонец|Македонци]] |- |33 |[[Часлав Аранѓеловиќ|Коста Часлав Аранѓеловиќ]]{{Sfn|Малковски|1985|p=77-78}} |[[13 ноември]] [[1923]] |[[Скопје]] |[[7 август]] [[1944]] |[[Рамно|Рамно, Кумановско]] |[[Трета македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |34 |Божидар Тодоров Арсов{{Sfn|Малковски|1985|p=95}} |[[10 февруари]] [[1924]] |[[Скачинци|Скачинци, Велешко]] |[[14 април]] [[1945]] |[[Винковци|Винковци, Хрватска]] |[[Сремски фронт]] |[[Македонец|Македонци]] |- |35 |Драган Јорданов Арсов{{Sfn|Малковски|1985|p=78}} |[[10 август]] [[1921]] |[[Ореше|Ореше, Велешко]] |{{Околу}} [[мај]] [[1945]] |[[Урошевац|Урошевац, Србија]] |[[Четириесет и прва македонска дивизија]] |[[Македонец|Македонци]] |- |36 |Петар Димов Арсов{{Sfn|Малковски|1985|p=95}} |[[17 мај]] [[1924]] |[[Двориште (Велешко)|Двориште, Велешко]] |[[21 април]] [[1945]] |[[Пожега (Хрватска)|Пожега, Хрватска]] |[[Сремски фронт]] |[[Македонец|Македонци]] |- |37 |Стеван Миланов Арсов{{Sfn|Малковски|1985|p=133}} |[[1912]] |[[Кумарино|Кумарино, Велешко]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велешко]] |Цивилни жртви |[[Македонец|Македонци]] |- |38 |[[Цветан Арсов|Цветан Соколов Арсов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=78}} |[[20 март]] [[1922]] |[[Грнчиште|Грнчиште, Велешко]] |[[12 септември]] [[1944]] |[[Софија|Софија, Бугарија]] |[[Бригада „Гоце Делчев“|Македонска бригада „Гоце Делчев“]] |[[Македонец|Македонци]] |- |39 |Радислав Илиев Арсовски{{Sfn|Малковски|1985|p=54}} |[[15 август]] [[1924]] |[[Теово|Теово, Велешко]] |[[6 мај]] [[1945]] |[[Скопје]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |40 |Мите Стефанов Арсовски{{Sfn|Малковски|1985|p=55}} |[[5 јули]] [[1926]] |[[Ораов Дол|Ораов Дол, Велешко]] |[[18 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- |41 |Јонуз Муртезанов Асанов{{Sfn|Малковски|1985|p=147}} |[[1919]] |[[Иванковци|Иванковци, Велешко]] |[[8 април]] [[1941]] |[[Ниш|Ниш, Србија]] |[[Априлска војна]] |[[Македонски Турци|Турци]] |- |42 |Ќазим Шаќиров Асановски{{Sfn|Малковски|1985|p=153}} |[[1922]] |[[Велес]] |{{Околу}} [[септември]] [[1944]] |[[Смиловци|Смиловци, Велешко]] |[[Петта македонска ударна бригада]] |[[Македонски Турци|Турци]] |- |43 |Димко Ѓорѓиев Атанасов{{Sfn|Малковски|1985|p=55}} |[[1921]] |[[Чашка|Чашка, Велешко]] |[[17 октомври]] [[1944]] |[[Гургурница|Гургурница, Тетовско]] |[[Битка кај Гургурница]] |[[Македонец|Македонци]] |- |44 |Лазар Игнов Атанасов{{Sfn|Малковски|1985|p=55}} |[[4 март]] [[1923]] |[[Лугунци|Лугунци, Велешко]] |[[24 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- |45 |Тодор Бабуновски{{Sfn|Малковски|1985|p=153}} |''н/п'' |[[Вевчани|Вевчани, Охридско]] |{{Околу}} [[февруари]] [[1944]] |[[Богомила|Богомила, Велешко]] |[[Февруарски поход]] |[[Македонец|Македонци]] |- |46 |Андреја Панов Басаров{{Sfn|Малковски|1985|p=112}} |[[1880]] |[[Рудник (Велешко)|Рудник, Велешко]] |[[14 септември]] [[1942]] |[[Рудник (Велешко)|Рудник, Велешко]] |[[Масакр кај Пуста Кула]] |[[Македонец|Македонци]] |- |47 |[[Јован Басаровски|Јован Андреев Басаров]]{{Sfn|Малковски|1985|p=21-22}} |[[15 август]] [[1922]] |[[Рудник (Велешко)|Рудник, Велешко]] |[[21 јануари]] [[1943]] |[[Скопје]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- |48 |Борче Перов Бешировски{{Sfn|Малковски|1985|p=153}} |[[1921]] |[[Дабниште|Дабниште, Кавадаречко]] |[[12 декември]] [[1942]] |[[Мукос|Мукос Планина]] |[[Битка кај Мукос]] |[[Македонец|Македонци]] |- |49 |Асан Јанузов Билев{{Sfn|Малковски|1985|p=96}} |[[1921]] |[[Мелница (Велешко)|Мелница, Велешко]] |[[20 април]] [[1945]] |[[Пожега (Хрватска)|Пожега, Хрватска]] |[[Сремски фронт]] |[[Торбеши]] |- |50 |[[Стефан Бобев|Стефан Миланов Бобев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=112}} |[[1911]] |[[Велес]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |51 |Љубомир Николов Богданов{{Sfn|Малковски|1985|p=133}} |[[14 септември]] [[1938]] |[[Велес]] |[[5 април]] [[1945]] |[[Велес]] |Цивилни жртви |[[Македонец|Македонци]] |- |52 |[[Љубица Богеска|Љубица С. Богеска]]{{Sfn|Малковски|1985|p=153}} |[[1923]] |[[Кичево]] |[[12 февруари]] [[1944]] |[[Ракле|Ракле, Прилепско]] |[[Февруарски поход]] |[[Македонец|Македонци]] |- |53 |Мица Панова Богоева{{Sfn|Малковски|1985|p=134}} |[[1916]] |[[Извор (Велешко)|Извор, Велешко]] |[[30 октомври]] [[1944]] |[[Извор (Велешко)|Извор, Велешко]] |[[Бомбардирање на Извор (Велешко)|Бомбардирање на Извор]] |[[Македонец|Македонци]] |- |54 |Ванчо Анев Божинов{{Sfn|Малковски|1985|p=133}} |[[1874]] |[[Степанци (Велешко)|Степанци, Велешко]] |{{Околу}} [[септември]] [[1944]] |[[Поменово|Поменово, Велешко]] |Цивилни жртви |[[Македонец|Македонци]] |- |55 |[[Боро Божиновски – Прцан|Боро Величков Божиновски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=22}} |[[1915]] |[[Куманово]] |[[12 септември]] [[1942]] |[[Бањане|Бањане, Скопско]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- |56 |Бошко Босанац{{Sfn|Малковски|1985|p=153}} |''н/п'' |''н/п'' |{{Околу}} [[февруари]] [[1944]] |[[Ораов Дол|Ораов Дол, Велешко]] |[[Февруарски поход]] |[[Македонец|Македонци]] |- |57 |Петре Илиев Босилков{{Sfn|Малковски|1985|p=147}} |[[1911]] |[[Велес]] |[[10 април]] [[1941]] |[[Алексинац|Алексинац, Србија]] |[[Априлска војна]] |[[Македонец|Македонци]] |- |58 |[[Боте Боцевски|Боте Борев Боцевски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=23}} |[[21 јануари]] [[1921]] |[[Скопје]] |[[3 април]] [[1943]] |[[Катланово|Катланово, Скопско]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- |59 |Лазар Панов Бошков{{Sfn|Малковски|1985|p=55-56}} |[[10 април]] [[1924]] |[[Владиловци|Владиловци, Велешко]] |[[14 јануари]] [[1945]] |[[Тетово]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |60 |Петре Димев Бошков{{Sfn|Малковски|1985|p=134}} |[[1877]] |[[Рудник (Велешко)|Рудник, Велешко]] |{{Околу}} [[есента]] [[1943]] |[[Рудник (Велешко)|Рудник, Велешко]] |Цивилни жртви |[[Македонец|Македонци]] |- |61 |[[Трајко Бошкоски-Тарцан|Трајко Јорданов Бошковски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=23-24}} |[[12 јуни]] [[1918]] |[[Голем Радобил|Голем Радобил, Прилепско]] |[[6 јануари]] [[1943]] |[[Сливник|Сливник, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- |62 |Божин Коцев Брзаков{{Sfn|Малковски|1985|p=24-25}} |[[10 јули]] [[1921]] |[[Башино Село|Башино Село, Велешко]] |[[11 ноември]] [[1942]] |[[Велес]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- |63 |Ристе Тодоров Брзаков{{Sfn|Малковски|1985|p=134}} |[[21 март]] [[1937]] |[[Велес]] |[[7 април]] [[1941]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |64 |Љубенка Тодорова Брзакова{{Sfn|Малковски|1985|p=134}} |[[22 јануари]] [[1939]] |[[Велес]] |[[7 април]] [[1941]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |65 |Рајна Илиева Брзакова{{Sfn|Малковски|1985|p=134}} |[[1918]] |[[Велес]] |[[7 април]] [[1941]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |66 |Трпе Србин Броштички{{Sfn|Малковски|1985|p=153}} |''н/п'' |[[Дебарско]] |{{Околу}} [[февруари]] [[1944]] |[[Богомила|Богомила, Велешко]] |[[Февруарски поход]] |[[Македонец|Македонци]] |- |67 |Димче Бурев{{Sfn|Малковски|1985|p=134}} |[[1890]] |[[Скачинци|Скачинци, Велешко]] |[[30 октомври]] [[1944]] |[[Извор (Велешко)|Извор, Велешко]] |[[Бомбардирање на Извор (Велешко)|Бомбардирање на Извор]] |[[Македонец|Македонци]] |- |68 |Панзо Стојанов Бурчевски{{Sfn|Малковски|1985|p=113}} |[[1878]] |[[Рудник (Велешко)|Рудник, Велешко]] |[[14 септември]] [[1942]] |[[Рудник (Велешко)|Рудник, Велешко]] |[[Масакр кај Пуста Кула]] |[[Македонец|Македонци]] |- |69 |[[Стојан Бурчевски|Стојан Јорданов Бурчевски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=25}} |[[20 април]] [[1920]] |[[Рудник (Велешко)|Рудник, Велешко]] |[[6 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[Битка кај Речани]] |[[Македонец|Македонци]] |- |70 |Јованче Стоилков Васев{{Sfn|Малковски|1985|p=147}} |''н/п'' |[[Теово|Теово, Велешко]] |[[10 април]] [[1941]] |[[Лозница (град во Србија)|Лозница, Србија]] |[[Априлска војна]] |[[Македонец|Македонци]] |- |71 |Најдо Стојанов Васев{{Sfn|Малковски|1985|p=134}} |[[17 декември]] [[1925]] |[[Мокрени|Мокрени, Велешко]] |[[30 октомври]] [[1944]] |[[Извор (Велешко)|Извор, Велешко]] |[[Бомбардирање на Извор (Велешко)|Бомбардирање на Извор]] |[[Македонец|Македонци]] |- |72 |Павле Стојанов Васев{{Sfn|Малковски|1985|p=134}} |[[2 јули]] [[1942]] |[[Мокрени|Мокрени, Велешко]] |[[30 октомври]] [[1944]] |[[Извор (Велешко)|Извор, Велешко]] |[[Бомбардирање на Извор (Велешко)|Бомбардирање на Извор]] |[[Македонец|Македонци]] |- |73 |Велика Стојанова Васева{{Sfn|Малковски|1985|p=134}} |[[2 април]] [[1939]] |[[Мокрени|Мокрени, Велешко]] |[[30 октомври]] [[1944]] |[[Извор (Велешко)|Извор, Велешко]] |[[Бомбардирање на Извор (Велешко)|Бомбардирање на Извор]] |[[Македонец|Македонци]] |- |74 |Борка Јорданов Василески{{Sfn|Малковски|1985|p=153}} |[[1912]] |[[Прилеп]] |[[12 декември]] [[1942]] |[[Мукос|Мукос Планина]] |[[Битка кај Мукос]] |[[Македонец|Македонци]] |- |75 |[[Сато Вејселов|Сато Алиов Вејселов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=78}} |[[1920]] |[[Велес]] |{{Околу}} [[ноември]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонски Турци|Турци]] |- |76 |Расим Алиов Вејселов{{Sfn|Малковски|1985|p=135}} |[[1919]] |[[Велес]] |{{Околу}} [[мај]] [[1941]] |[[Велес]] |Цивилни жртви |[[Македонски Турци|Турци]] |- |77 |[[Риза Вејселов|Риза Алиов Вејселов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=134}} |[[1922]] |[[Велес]] |{{Околу}} [[1943]] |[[Скопје]] |Цивилни жртви |[[Македонски Турци|Турци]] |- |78 |Милан Стојанов Велјанов{{Sfn|Малковски|1985|p=96}} |[[2 февруари]] [[1924]] |[[Ореше|Ореше, Велешко]] |[[20 април]] [[1945]] |[[Пожега (Хрватска)|Пожега, Хрватска]] |[[Сремски фронт]] |[[Македонец|Македонци]] |- |79 |Нове Најдов Велјовски{{Sfn|Малковски|1985|p=96}} |[[24 август]] [[1924]] |[[Ореше|Ореше, Велешко]] |[[28 април]] [[1945]] |[[Бјеловарско-билогорска Жупанија|Гарешница, Хрватска]] |[[Сремски фронт]] |[[Македонец|Македонци]] |- |80 |Никола Велков{{Sfn|Малковски|1985|p=153}} |''н/п'' |[[Никодин|Никодин, Прилепско]] |[[12 декември]] [[1942]] |[[Мукос|Мукос Планина]] |[[Битка кај Мукос]] |[[Македонец|Македонци]] |- |81 |Коле Илиев Гајдов{{Sfn|Малковски|1985|p=135}} |[[26 февруари]] [[1923]] |[[Велес]] |[[7 април]] [[1941]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |82 |[[Невена Георгиева-Дуња|Невена Николова Георгиева]]{{Sfn|Малковски|1985|p=26}} |[[25 јули]] [[1925]] |[[Скопје]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Нежилово (Велешко)|Нежилово, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- |83 |[[Арсо Гиноски|Арсе Кочов Гиновски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=154}} |[[1920]] |[[Издеглавје|Издеглавје, Охридско]] |{{Околу}} [[февруари]] [[1944]] |[[Богомила|Богомила, Велешко]] |[[Февруарски поход]] |[[Македонец|Македонци]] |- |84 |Крсте Гиновски{{Sfn|Малковски|1985|p=154}} |''н/п'' |[[Гостивар]] |{{Околу}} [[февруари]] [[1944]] |[[Богомила|Богомила, Велешко]] |[[Февруарски поход]] |[[Македонец|Македонци]] |- |85 |Милан Јованов Гиновски{{Sfn|Малковски|1985|p=113}} |[[21 октомври]] [[1900]] |[[Папрадиште (Велешко)|Папрадиште, Велешко]] |[[14 септември]] [[1942]] |[[Рудник (Велешко)|Рудник, Велешко]] |[[Масакр кај Пуста Кула]] |[[Македонец|Македонци]] |- |86 |Панче Трајков Гочев{{Sfn|Малковски|1985|p=78-79}} |[[1921]] |[[Карабуниште|Карабуниште, Велешко]] |[[10 ноември]] [[1944]] |[[ЖС „Пчиња“]] |[[Трета македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |87 |Сутка Ѓошева Грацковалиева{{Sfn|Малковски|1985|p=135}} |[[6 декември]] [[1912]] |[[Велес]] |[[7 април]] [[1941]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |88 |Доне Савев Грков{{Sfn|Малковски|1985|p=135}} |[[1880]] |[[Рудник (Велешко)|Рудник, Велешко]] |{{Околу}} [[1945]] |[[Рудник (Велешко)|Рудник, Велешко]] |Цивилни жртви |[[Македонец|Македонци]] |- |89 |Душан Панзов Грков{{Sfn|Малковски|1985|p=113}} |[[1912]] |[[Рудник (Велешко)|Рудник, Велешко]] |[[13 јули]] [[1943]] |[[Рудник (Велешко)|Рудник, Велешко]] |[[Комунистичка партија на Македонија]] |[[Македонец|Македонци]] |- |90 |Коце Настев Грков{{Sfn|Малковски|1985|p=135}} |[[1899]] |[[Рудник (Велешко)|Рудник, Велешко]] |{{Околу}} [[септември]] [[1944]] |[[Рудник (Велешко)|Рудник, Велешко]] |Цивилни жртви |[[Македонец|Македонци]] |- |91 |Милан Блажев Грков{{Sfn|Малковски|1985|p=114}} |[[10 април]] [[1913]] |[[Рудник (Велешко)|Рудник, Велешко]] |[[12 септември]] [[1942]] |[[Скопје]] |[[Комунистичка партија на Македонија]] |[[Македонец|Македонци]] |- |92 |Перо Настов Грков{{Sfn|Малковски|1985|p=114}} |[[1883]] |[[Рудник (Велешко)|Рудник, Велешко]] |[[14 септември]] [[1942]] |[[Рудник (Велешко)|Рудник, Велешко]] |[[Масакр кај Пуста Кула]] |[[Македонец|Македонци]] |- |93 |Мирослав Перов Грковски{{Sfn|Малковски|1985|p=26-27}} |[[15 април]] [[1922]] |[[Рудник (Велешко)|Рудник, Велешко]] |{{Околу}} [[декември]] [[1942]] |[[Рудник (Велешко)|Рудник, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- |94 |[[Благој Давков|Благоја Ангелов Давков]]{{Sfn|Малковски|1985|p=27}} |[[21 јануари]] [[1921]] |[[Скопје]] |[[21 јануари]] [[1943]] |[[Скопје]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- |95 |[[Никола Давчев|Никола Петров Давчев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=56}} |[[19 април]] [[1922]] |[[Ново Село (Општина Велес)|Ново Село, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- |96 |[[Славко Давчев|Славко Томов Давчев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=27-28}} |[[23 јануари]] [[1921]] |[[Долно Чичево|Долно Чичево, Велешко]] |[[20 јануари]] [[1943]] |[[Клиново|Клиново, Кавадаречко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- |97 |Јордан Трајков Дамјанов{{Sfn|Малковски|1985|p=96-97}} |[[3 јануари]] [[1926]] |[[Долно Врановци|Долно Врановци, Велешко]] |[[13 април]] [[1945]] |[[Винковци|Винковци, Хрватска]] |[[Сремски фронт]] |[[Македонец|Македонци]] |- |98 |Трајко Миов Дамјанов{{Sfn|Малковски|1985|p=97}} |[[24 април]] [[1923]] |[[Стари Град|Стари Град, Велешко]] |[[15 април]] [[1945]] |[[Ѓаково|Ѓаково, Хрватска]] |[[Сремски фронт]] |[[Македонец|Македонци]] |- |99 |[[Борис Дамјаноски|Борис Билбилов Дамјаноски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=153}} |[[1914]] |[[Карбуница|Карбуница, Кичевско]] |{{Околу}} [[февруари]] [[1944]] |[[Богомила|Богомила, Велешко]] |[[Февруарски поход]] |[[Македонец|Македонци]] |- |100 |Петре Страшев Дебарлиев{{Sfn|Малковски|1985|p=135}} |[[5 февруари]] [[1932]] |[[Велес]] |[[7 април]] [[1941]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |101 |Славко Ончев Делов{{Sfn|Малковски|1985|p=80}} |[[31 јануари]] [[1914]] |[[Подлес|Подлес, Велешко]] |[[18 септември]] [[1944]] |[[Прилеп]] |[[Ослободување на Прилеп]] |[[Македонец|Македонци]] |- |102 |Тодор Јованов Делов{{Sfn|Малковски|1985|p=80}} |[[14 февруари]] [[1925]] |[[Подлес|Подлес, Велешко]] |[[18 септември]] [[1944]] |[[Прилеп]] |[[Ослободување на Прилеп]] |[[Македонец|Македонци]] |- |103 |Александар Дениќ{{Sfn|Малковски|1985|p=135}} |[[1888]] |[[Алексинац|Алексинац, Србија]] |[[14 април]] [[1941]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонски Срби|Срби]] |- |104 |Живка Дениќ{{Sfn|Малковски|1985|p=135}} |[[1902]] |[[Алексинац|Алексинац, Србија]] |[[14 април]] [[1941]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонски Срби|Срби]] |- |105 |Миле Александров Дениќ{{Sfn|Малковски|1985|p=135}} |[[1925]] |[[Алексинац|Алексинац, Србија]] |[[14 април]] [[1941]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонски Срби|Срби]] |- |106 |Мирјана Александрова Дениќ{{Sfn|Малковски|1985|p=135}} |[[28 декември]] [[1927]] |[[Велес]] |[[14 април]] [[1941]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонски Срби|Срби]] |- |107 |Светлана Александрова Дениќ{{Sfn|Малковски|1985|p=136}} |[[21 јануари]] [[1932]] |[[Велес]] |[[14 април]] [[1941]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонски Срби|Срби]] |- |108 |Сута Јорданова Демниева{{Sfn|Малковски|1985|p=136}} |[[1925]] |[[Велес]] |[[7 април]] [[1941]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |109 |Душан Тодоров Димитриев{{Sfn|Малковски|1985|p=114}} |[[19 април]] [[1914]] |[[Рудник (Велешко)|Рудник, Велешко]] |[[14 септември]] [[1942]] |[[Рудник (Велешко)|Рудник, Велешко]] |[[Масакр кај Пуста Кула]] |[[Македонец|Македонци]] |- |110 |[[Миле Димитриев|Миле Дамев Димитриев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=97}} |[[8 февруари]] [[1926]] |[[Долно Чичево|Долно Чичево, Велешко]] |[[18 април]] [[1944]] |[[Пожега (Хрватска)|Пожега, Хрватска]] |[[Сремски фронт]] |[[Македонец|Македонци]] |- |111 |Тоде Спиров Димитриев{{Sfn|Малковски|1985|p=114}} |[[1904]] |[[Богомила|Богомила, Велешко]] |[[17 октомври]] [[1942]] |[[Богомила|Богомила, Велешко]] |[[Бабунска акција]] |[[Македонец|Македонци]] |- |112 |Драгољуб С. Димитриевски{{Sfn|Малковски|1985|p=153}} |[[1927]] |[[Куманово]] |[[4 септември]] [[1944]] |[[Новачани|Новачани, Велешко]] |[[Единаесетта македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |113 |Димитрија Димитриевски{{Sfn|Малковски|1985|p=153}} |''н/п'' |[[Прилеп]] |{{Околу}} [[февруари]] [[1944]] |''н/п'' |[[Февруарски поход]] |[[Македонец|Македонци]] |- |114 |Предраг Димитријевиќ{{Sfn|Малковски|1985|p=97}} |[[1910]] |[[Србија]] |{{Околу}} [[јануари]] [[1945]] |[[Лозница (град во Србија)|Лозница, Србија]] |[[Сремски фронт]] |[[Македонски Срби|Срби]] |- |115 |Драгаш Петков Димковски{{Sfn|Малковски|1985|p=153}} |[[1919]] |[[Челопек (Кумановско)|Челопек, Кумановско]] |''н/п'' |[[Бузалково|Бузалково, Велешко]] |[[Трета македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |116 |Ѓоше Димов Димов{{Sfn|Малковски|1985|p=147}} |[[1911]] |[[Велес]] |[[6 април]] [[1941]] |[[Струмица]] |[[Априлска војна]] |[[Македонец|Македонци]] |- |117 |[[Ѓошо Димов|Ѓошо Габров Димов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=81}} |[[23 мај]] [[1920]] |[[Долно Чичево|Долно Чичево, Велешко]] |[[15 ноември]] [[1944]] |[[Папрадиште (Кичевско)|Папрадиште, Кичевско]] |[[Четириесет и прва македонска дивизија]] |[[Македонец|Македонци]] |- |118 |Илија Јорданов Димов{{Sfn|Малковски|1985|p=147}} |''н/п'' |[[Отиштино|Отиштино, Велешко]] |[[6 април]] [[1941]] |[[Струмица]] |[[Априлска војна]] |[[Македонец|Македонци]] |- |119 |[[Костадин Димов|Костадин Танев Димов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=115}} |[[21 мај]] [[1920]] |[[Велес]] |[[18 јули]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Комунистичка партија на Македонија]] |[[Македонец|Македонци]] |- |120 |Крсте Николов Димов{{Sfn|Малковски|1985|p=81}} |[[2 септември]] [[1920]] |[[Извор (Велешко)|Извор, Велешко]] |[[18 септември]] [[1944]] |[[Прилеп]] |[[Ослободување на Прилеп]] |[[Македонец|Македонци]] |- |121 |Крсте Трајков Димов{{Sfn|Малковски|1985|p=81}} |[[1915]] |[[Владиловци|Владиловци, Велешко]] |[[7 ноември]] [[1944]] |[[Кукуричани|Кукуричани, Неготинско]] |[[Втора македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |122 |[[Никола Димов|Никола Панов Димов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=98}} |[[1918]] |[[Велес]] |[[26 април]] [[1945]] |[[Бјеловарско-билогорска Жупанија|Гарешница, Хрватска]] |[[Сремски фронт]] |[[Македонец|Македонци]] |- |123 |Петре Дончев Димов{{Sfn|Малковски|1985|p=115}} |[[9 февруари]] [[1914]] |[[Богомила|Богомила, Велешко]] |[[17 октомври]] [[1942]] |[[Богомила|Богомила, Велешко]] |[[Бабунска акција]] |[[Македонец|Македонци]] |- |124 |Стефан Димов Димов{{Sfn|Малковски|1985|p=136}} |[[1904]] |[[Поменово|Поменово, Велешко]] |[[30 октомври]] [[1944]] |[[Извор (Велешко)|Извор, Велешко]] |[[Бомбардирање на Извор (Велешко)|Бомбардирање на Извор]] |[[Македонец|Македонци]] |- |125 |Мара Димовска{{Sfn|Малковски|1985|p=154}} |''н/п'' |[[Прилеп]] |{{Околу}} [[февруари]] [[1944]] |[[Богомила|Богомила, Велешко]] |[[Февруарски поход]] |[[Македонец|Македонци]] |- |126 |Димко Филипов Димовски{{Sfn|Малковски|1985|p=154}} |[[1923]] |[[Прилеп]] |{{Околу}} [[октомври]] [[1944]] |[[Горно Врановци|Горно Врановци, Велешко]] |[[Комунистичка партија на Југославија]] |[[Македонец|Македонци]] |- |127 |Димо Димовски{{Sfn|Малковски|1985|p=154}} |''н/п'' |[[Прилеп]] |{{Околу}} [[февруари]] [[1944]] |[[Богомила|Богомила, Велешко]] |[[Февруарски поход]] |[[Македонец|Македонци]] |- |128 |[[Петре Димовски (партизан)|Петре Миланов Димовски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=56}} |[[1 февруари]] [[1920]] |[[Крива Круша|Крива Круша, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- |129 |Стефан Ставрев Димовски{{Sfn|Малковски|1985|p=154}} |[[1920]] |[[Горно Село|Горно Село, Прилепско]] |{{Околу}} [[август]] [[1944]] |[[Смиловци|Смиловци, Велешко]] |[[Петта македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |130 |Александар Савов Додевски{{Sfn|Малковски|1985|p=154}} |[[1924]] |[[Канарево|Канарево, Кумановско]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |131 |Атанас Панов Домазетов{{Sfn|Малковски|1985|p=116}} |[[1880]] |[[Рудник (Велешко)|Рудник, Велешко]] |[[14 септември]] [[1942]] |[[Рудник (Велешко)|Рудник, Велешко]] |[[Масакр кај Пуста Кула]] |[[Македонец|Македонци]] |- |132 |Дано Атанасов Донев{{Sfn|Малковски|1985|p=154}} |[[3 јануари]] [[1921]] |[[Барово (Демиркаписко)|Барово, Демиркаписко]] |[[6 септември]] [[1944]] |[[Смиловци|Смиловци, Велешко]] |[[Втора македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |133 |Глигор Методиев Досев{{Sfn|Малковски|1985|p=154}} |[[1923]] |[[Кавадарци]] |{{Околу}} [[септември]] [[1944]] |[[Попадија|Попадија, Велешко]] |[[Втора македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |134 |Никола Андреев Дрнков{{Sfn|Малковски|1985|p=56-57}} |[[1926]] |[[Велес]] |[[8 декември]] [[1944]] |[[Скопско]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |135 |Илија Ставрев Дудановски{{Sfn|Малковски|1985|p=154}} |[[1926]] |[[Охридско]] |{{Околу}} [[февруари]] [[1944]] |[[Богомила|Богомила, Велешко]] |[[Февруарски поход]] |[[Македонец|Македонци]] |- |136 |[[Андо Ѓорѓиев|Андо Трајков Ѓорѓиев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=57}} |[[1920]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- |137 |Димитрија Ристов Ѓорѓиев{{Sfn|Малковски|1985|p=82}} |[[20 февруари]] [[1921]] |[[Богомила|Богомила, Велешко]] |[[12 септември]] [[1944]] |[[Неготино]] |[[Втора македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |138 |Димче Петров Ѓорѓиев{{Sfn|Малковски|1985|p=57}} |[[25 јули]] [[1920]] |[[Еловец|Еловец, Велешко]] |[[17 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- |139 |Ѓорѓи Славков Ѓорѓиев{{Sfn|Малковски|1985|p=98}} |[[27 август]] [[1921]] |[['Рлевци|'Рлевци, Велешко]] |{{Околу}} [[мај]] [[1945]] |[[Бихаќ|Бихаќ, Босна и Херцеговина]] |[[Сремски фронт]] |[[Македонец|Македонци]] |- |140 |Перо Ѓорѓиев{{Sfn|Малковски|1985|p=154}} |[[1923]] |[[Шешково|Шешково, Кавадаречко]] |{{Околу}} [[септември]] [[1944]] |[[Смиловци|Смиловци, Велешко]] |[[Втора македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |141 |Тане Ристов Ѓорѓиев{{Sfn|Малковски|1985|p=116}} |[[1908]] |[[Габровник|Габровник, Велешко]] |[[16 октомври]] [[1942]] |[[Ораов Дол|Ораов Дол, Велешко]] |[[Комунистичка партија на Југославија]] |[[Македонец|Македонци]] |- |142 |Темелко Ризов Ѓорѓиев{{Sfn|Малковски|1985|p=116}} |''н/п'' |[[Габровник|Габровник, Велешко]] |[[16 октомври]] [[1942]] |[[Оморани|Оморани, Велешко]] |[[Комунистичка партија на Југославија]] |[[Македонец|Македонци]] |- |143 |Тодор Игнов Ѓорѓиев{{Sfn|Малковски|1985|p=136}} |[[1866]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[7 април]] [[1941]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |144 |[[Маца Овчарова|Марија Ангелова Ѓорѓиева]]{{Sfn|Малковски|1985|p=28}} |[[19 март]] [[1922]] |[[Сливник|Сливник, Велешко]] |[[7 јануари]] [[1943]] |[[’Рлевци|'Рлевци, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- |145 |[[Благој Ѓорев|Благој Димев Ѓорев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=29}} |[[8 февруари]] [[1922]] |[[Велес]] |[[1 ноември]] [[1942]] |[[Ново Село (Општина Велес)|Ново Село, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- |146 |Благојка Петрова Ѓорчева{{Sfn|Малковски|1985|p=136}} |[[8 декември]] [[1920]] |[[Велес]] |[[7 април]] [[1941]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |147 |Љупка Петрова Ѓорчева{{Sfn|Малковски|1985|p=136}} |[[26 февруари]] [[1938]] |[[Велес]] |[[7 април]] [[1941]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |148 |Илија Стојчев Ѓошев{{Sfn|Малковски|1985|p=99}} |[[15 јули]] [[1921]] |[[Уланци|Уланци, Велешко]] |[[12 мај]] [[1945]] |[[Горњи Лакош|Горњи Лакош, Словенија]] |[[Сремски фронт]] |[[Македонец|Македонци]] |- |149 |[[Јован Ѓошев|Јован Димов Ѓошев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=57-58}} |[[1916]] |[[Крива Круша|Крива Круша, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- |150 |Радица Ѓурѓевиќ{{Sfn|Малковски|1985|p=136}} |[[1902]] |[[Рашки Управен Округ|Обрва, Србија]] |[[7 април]] [[1941]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонски Срби|Срби]] |- |151 |Емин Ќазимов Ебишов{{Sfn|Малковски|1985|p=147}} |[[1918]] |[[Иванковци|Иванковци, Велешко]] |[[7 април]] [[1941]] |[[Штип]] |[[Априлска војна]] |[[Македонски Турци|Турци]] |- |152 |[[Славе Евтов|Славе Игнов Евтов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=82}} |[[1 април]] [[1914]] |[[Долно Чичево|Долно Чичево, Велешко]] |[[7 ноември]] [[1944]] |[[Стоби|Стоби, Велешко]] |[[Трета македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |153 |Стојан Ристов Евтов{{Sfn|Малковски|1985|p=99}} |[[21 август]] [[1925]] |[[Горно Чичево|Горно Чичево, Велешко]] |{{Околу}} [[април]] [[1945]] |[[Вуковар|Вуковар, Хрватска]] |[[Сремски фронт]] |[[Македонец|Македонци]] |- |154 |Шукри Фазлиов Елмазов{{Sfn|Малковски|1985|p=116}} |[[1900]] |[[Долно Јаболчиште|Долно Јаболчиште, Велешко]] |[[24 октомври]] [[1942]] |[[Долно Јаболчиште|Долно Јаболчиште, Велешко]] |[[Масакр во Долно Јаболчиште]] |[[Македонски Албанци|Албанци]] |- |155 |Јован Димов Есмеров{{Sfn|Малковски|1985|p=147}} |[[1911]] |[[Велес]] |[[6 април]] [[1941]] |[[Струмица]] |[[Априлска војна]] |[[Македонец|Македонци]] |- |156 |Стефан Иванов Заборчанев{{Sfn|Малковски|1985|p=154}} |[[15 март]] [[1925]] |[[Варош|Варош, Прилепско]] |[[25 октомври]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Комунистичка партија на Југославија]] |[[Македонец|Македонци]] |- |157 |Борис Атанасов Зафиров{{Sfn|Малковски|1985|p=82}} |[[1915]] |[[С'лп|С'лп, Велешко]] |[[24 октомври]] [[1944]] |[[Сува Гора]] |[[Трета македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |158 |Киро Тодоров Зафиров{{Sfn|Малковски|1985|p=58}} |[[20 мај]] [[1925]] |[[Велес]] |[[26 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- |159 |[[Милан Зафиров|Милан Панов Зафиров]]{{Sfn|Малковски|1985|p=58}} |[[1918]] |[[Ново Село (Општина Чашка)|Ново Село, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- |160 |Петре Трајков Зафиров{{Sfn|Малковски|1985|p=59}} |[[1917]] |[[Кочани]] |[[18 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- |161 |Стојан Темелков Зафиров{{Sfn|Малковски|1985|p=82}} |[[24 август]] [[1924]] |[[Бистрица (Велешко)|Бистрица, Велешко]] |{{Околу}} [[октомври]] [[1944]] |[[Страцин|Страцин, Кратовско]] |[[Бригада „Гоце Делчев“]] |[[Македонец|Македонци]] |- |162 |Тоде Панов Зафиров{{Sfn|Малковски|1985|p=59}} |[[18 јануари]] [[1916]] |[[Ново Село (Општина Чашка)|Ново Село, Велешко]] |[[17 октомври]] [[1944]] |[[Здуње (Порече)|Здуње, Порече]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |163 |[[Љубе Здравковски|Љубомир Спасев Здравков]]{{Sfn|Малковски|1985|p=29-30}} |[[1915]] |[[Куманово]] |{{Околу}} [[февруари]] [[1943]] |[[Бинач|Бинач, Србија]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- |164 |Илија Јанушев Здравковски{{Sfn|Малковски|1985|p=82-83}} |[[1923]] |[['Рлевци|'Рлевци, Велешко]] |[[13 ноември]] [[1944]] |[[Скопје]] |[[Ослободување на Скопје]] |[[Македонец|Македонци]] |- |165 |Мирче Стојанов Здравковски{{Sfn|Малковски|1985|p=136}} |[[1890]] |[[Поменово|Поменово, Велешко]] |[[30 октомври]] [[1944]] |[[Извор (Велешко)|Извор, Велешко]] |[[Бомбардирање на Извор (Велешко)|Бомбардирање на Извор]] |[[Македонец|Македонци]] |- |166 |Бошко Јорданов Златанов{{Sfn|Малковски|1985|p=59-60}} |[[27 декември]] [[1916]] |[[Велес]] |[[1 ноември]] [[1944]] |[[Растеш|Растеш, Порече]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |167 |Али Ќазимов Ибраимов{{Sfn|Малковски|1985|p=147}} |''н/п'' |[[Долно Каласлари|Долно Каласлари, Велешко]] |[[7 април]] [[1941]] |[[Струмица]] |[[Априлска војна]] |[[Македонски Турци|Турци]] |- |168 |Малик Есадов Ибраимов{{Sfn|Малковски|1985|p=60}} |[[1922]] |[[Долно Јаболчиште|Долно Јаболчиште, Велешко]] |{{Околу}} [[декември]] [[1944]] |[[Гнилане|Гнилане, Србија]] |[[Битка кај Гнилане]] |[[Македонски Албанци|Албанци]] |- |169 |Усеин Аџиев Ибраимов{{Sfn|Малковски|1985|p=147}} |[[1914]] |[[Црквино|Црквино, Велешко]] |{{Околу}} [[1941]] |[[Германија]] |[[Априлска војна]] |[[Македонски Турци|Турци]] |- |170 |Фазлија Мемедов Ибраимов{{Sfn|Малковски|1985|p=136}} |[[1884]] |[[Горно Врановци|Горно Врановци, Велешко]] |{{Околу}} [[есента]] [[1942]] |[[Отиштино|Отиштино, Велешко]] |Цивилни жртви |[[Торбеши]] |- |171 |[[Анифе Кадриова|Анифа Нафија Ибраимова]]{{Sfn|Малковски|1985|p=116}} |[[1870]] |[[Долно Јаболчиште|Долно Јаболчиште, Велешко]] |[[24 октомври]] [[1942]] |[[Долно Јаболчиште|Долно Јаболчиште, Велешко]] |[[Масакр во Долно Јаболчиште]] |[[Македонски Албанци|Албанци]] |- |172 |Ленче Рајкова Иванова{{Sfn|Малковски|1985|p=154}} |[[1924]] |[[Штипско]] |[[7 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Трета македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |173 |[[Родна Ивева|Благородна Лозова Ивева]]{{Sfn|Малковски|1985|p=30}} |[[12 февруари]] [[1922]] |[[Велес]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- |174 |Никола Андреев Игнатов{{Sfn|Малковски|1985|p=83}} |[[16 мај]] [[1924]] |[[Белештевица|Белештевица, Велешко]] |[[21 ноември]] [[1944]] |[[Гостивар]] |[[Трета македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |175 |Тодор Андреев Игнатов{{Sfn|Малковски|1985|p=83}} |[[2 февруари]] [[1923]] |[[Белештевица|Белештевица, Велешко]] |[[5 декември]] [[1944]] |[[Дебар]] |[[Единаесетта македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |176 |[[Борис Игнов|Борис Орданов Игнов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=147}} |''н/п'' |[[Грнчиште|Грнчиште, Велешко]] |[[7 април]] [[1941]] |[[Штип]] |[[Априлска војна]] |[[Македонец|Македонци]] |- |177 |Ивче Јованов Илиев{{Sfn|Малковски|1985|p=147}} |[[1913]] |[[Крива Круша|Крива Круша, Велешко]] |[[10 април]] [[1941]] |[[Калиманци|Калиманци, Пијанец]] |[[Априлска војна]] |[[Македонец|Македонци]] |- |178 |Ристо Димитров Илиевски{{Sfn|Малковски|1985|p=148}} |[[1909]] |[[Чашка|Чашка, Велешко]] |[[6 април]] [[1941]] |[[Струмица]] |[[Априлска војна]] |[[Македонец|Македонци]] |- |179 |[[Стојан Илиоски|Стојан Јакимов Илиоски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=154}} |[[1927]] |[[Србјани|Србјани, Кичевско]] |{{Околу}} [[април]] [[1945]] |[[Пожега (Хрватска)|Пожега, Хрватска]] |[[Сремски фронт]]{{БелешкаОзнака|Во книгата на [[Ѓорѓи Малковски|Малковски]], грешно е наведен како жртва во [[Февруарскиот поход|Февруарски поход]].}} |[[Македонец|Македонци]] |- |180 |Димко Јорданов Ингилизов{{Sfn|Малковски|1985|p=136}} |[[1896]] |[[Велес]] |[[7 април]] [[1941]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |181 |Сава Димкова Ингилизова{{Sfn|Малковски|1985|p=136}} |[[1881]] |[[Велес]] |[[7 април]] [[1941]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |182 |Благој Стојанов Инов{{Sfn|Малковски|1985|p=100}} |[[29 март]] [[1924]] |[[Свеќани|Свеќани, Велешко]] |{{Околу}} [[април]] [[1945]] |[[Славонија|Врпоље, Хрватска]] |[[Сремски фронт]] |[[Македонец|Македонци]] |- |183 |Борис Петров Инов{{Sfn|Малковски|1985|p=60}} |[[5 февруари]] [[1918]] |[[Свеќани|Свеќани, Велешко]] |[[24 октомври]] [[1944]] |[[Гургурница|Гургурница, Тетовско]] |[[Битка кај Гургурница]] |[[Македонец|Македонци]] |- |184 |Славејко Илиев{{Sfn|Малковски|1985|p=137}} |[[1881]] |[[Велес]] |[[14 април]] [[1941]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |185 |Тодор Андов Илиев{{Sfn|Малковски|1985|p=60}} |[[12 ноември]] [[1921]] |[[Велес]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |186 |Драган Костов Илиевски{{Sfn|Малковски|1985|p=100}} |[[15 ноември]] [[1924]] |[[Ореше|Ореше, Велешко]] |[[13 април]] [[1945]] |[[Вуковарско-сремска Жупанија|Берак, Хрватска]] |[[Сремски фронт]] |[[Македонец|Македонци]] |- |187 |Трајче Ѓорѓиев Илков{{Sfn|Малковски|1985|p=100}} |[[1921]] |[[Лисиче (Велешко)|Лисиче, Велешко]] |[[21 април]] [[1945]] |[[Пожега (Хрватска)|Пожега, Хрватска]] |[[Сремски фронт]] |[[Македонец|Македонци]] |- |188 |Сакип Муртезанов Имеров{{Sfn|Малковски|1985|p=101}} |[[16 април]] [[1923]] |[[Долно Јаболчиште|Долно Јаболчиште, Велешко]] |[[21 април]] [[1945]] |[[Пожега (Хрватска)|Пожега, Хрватска]] |[[Сремски фронт]] |[[Македонски Албанци|Албанци]] |- |189 |[[Шаип Имеров|Шаип Алиов Имеров]]{{Sfn|Малковски|1985|p=61}} |[[13 февруари]] [[1921]] |[[Долно Јаболчиште|Долно Јаболчиште, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонски Албанци|Албанци]] |- |190 |Деар Џемаилов Исаков{{Sfn|Малковски|1985|p=117}} |[[1875]] |[[Долно Јаболчиште|Долно Јаболчиште, Велешко]] |[[24 октомври]] [[1942]] |[[Долно Јаболчиште|Долно Јаболчиште, Велешко]] |[[Масакр во Долно Јаболчиште]] |[[Македонски Албанци|Албанци]] |- |191 |[[Видан Јанаќиевски|Видан Тодоров Јанаќиевски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=61}} |[[23 ноември]] [[1922]] |[[Горно Српци|Горно Српци, Битолско]] |[[8 октомври]] [[1944]] |[[Света Петка (Скопско)|Света Петка, Скопско]] |[[Битка кај Света Петка]] |[[Македонец|Македонци]] |- |192 |Борис Велев Јанев{{Sfn|Малковски|1985|p=117}} |[[1908]] |[[Ораов Дол|Ораов Дол, Велешко]] |[[16 октомври]] [[1942]] |[[Оморани|Оморани, Велешко]] |[[Комунистичка партија на Југославија]] |[[Македонец|Македонци]] |- |193 |Веле Петрушев Јанев{{Sfn|Малковски|1985|p=117}} |[[14 септември]] [[1900]] |[[Мокрени|Мокрени, Велешко]] |[[17 октомври]] [[1942]] |[[Богомила|Богомила, Велешко]] |[[Бабунска акција]] |[[Македонец|Македонци]] |- |194 |Тоде Петрушев Јанев{{Sfn|Малковски|1985|p=117}} |[[26 мај]] [[1902]] |[[Мокрени|Мокрени, Велешко]] |[[17 октомври]] [[1942]] |[[Богомила|Богомила, Велешко]] |[[Бабунска акција]] |[[Македонец|Македонци]] |- |195 |[[Тодор Јанев|Тодор Ристов Јанев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=30-31}} |[[1912]] |[[Мартолци|Мартолци, Велешко]] |[[7 ноември]] [[1942]] |[[Лисиче (Велешко)|Лисиче, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- |196 |Ризо Велев Јанев{{Sfn|Малковски|1985|p=117}} |[[1912]] |[[Ораов Дол|Ораов Дол, Велешко]] |[[16 октомври]] [[1942]] |[[Оморани|Оморани, Велешко]] |[[Комунистичка партија на Југославија]] |[[Македонец|Македонци]] |- |197 |Коцка Ристова Јанева{{Sfn|Малковски|1985|p=137}} |[[1922]] |[[Велес]] |[[7 април]] [[1941]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |198 |Душан Стефанов Јаневски{{Sfn|Малковски|1985|p=154}} |[[1926]] |[[Куманово]] |{{Околу}} [[септември]] [[1944]] |[[Отиштино|Отиштино, Велешко]] |[[Трета македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |199 |Алексо Петрев Јанков{{Sfn|Малковски|1985|p=137}} |[[1880]] |[[Свеќани|Свеќани, Велешко]] |[[7 април]] [[1941]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |200 |Јанкула Ѓорѓиев Јанков{{Sfn|Малковски|1985|p=118}} |[[1876]] |[[Теово|Теово, Велешко]] |[[3 април]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Комунистичка партија на Македонија]] |[[Македонец|Македонци]] |- |201 |Славко Александров Јанковски{{Sfn|Малковски|1985|p=61}} |[[16 декември]] [[1926]] |[[Нежилово (Велешко)|Нежилово, Велешко]] |[[7 јануари]] [[1945]] |[[Скопје]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |202 |[[Благој Јанушев|Благој Ристов Јанушев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=31-32}} |[[1920]] |[[Прждево|Прждево, Неготинско]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- |203 |Алексо Борисов Јашевски{{Sfn|Малковски|1985|p=154}} |''н/п'' |[[Тројкрсти|Тројкрсти, Прилепско]] |[[12 септември]] [[1942]] |[[Бабуна (планина)|Мукос]] |[[Битка кај Мукос]] |[[Македонец|Македонци]] |- |204 |Геле Недев Јованов{{Sfn|Малковски|1985|p=137}} |[[10 септември]] [[1927]] |[[Владиловци|Владиловци, Велешко]] |[[30 октомври]] [[1944]] |[[Извор (Велешко)|Извор, Велешко]] |[[Бомбардирање на Извор (Велешко)|Бомбардирање на Извор]] |[[Македонец|Македонци]] |- |205 |[[Ивче Јованов|Ивче Орданов Јованов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=61}} |[[21 октомври]] [[1918]] |[[Крива Круша|Крива Круша, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- |206 |Трајко Р. Јованов{{Sfn|Малковски|1985|p=155}} |[[26 март]] [[1922]] |[[Дебриште|Дебриште, Кавадаречко]] |[[23 септември]] [[1944]] |[[Попадија|Попадија, Велешко]] |[[Втора македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |207 |[[Николија Јовановиќ|Николај Ранков Јовановиќ]]{{Sfn|Малковски|1985|p=155}} |[[1926]] |[[Брзак|Брзак, Кумановско]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонски Срби|Срби]] |- |208 |Борислав Михајлов Јовановски{{Sfn|Малковски|1985|p=155}} |[[16 февруари]] [[1925]] |[[Куново (Гостиварско)|Куново, Гостиварско]] |{{Околу}} [[февруари]] [[1944]] |[[Богомила|Богомила, Велешко]] |[[Февруарски поход]] |[[Македонец|Македонци]] |- |209 |Милош Тодоров Јовановски{{Sfn|Малковски|1985|p=83}} |[[8 август]] [[1926]] |[[Степанци (Велешко)|Степанци, Велешко]] |[[8 ноември]] [[1944]] |[[Кукуричани|Кукуричани, Неготинско]] |[[Дванаесетта македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |210 |Павле Зафиров Јовановски{{Sfn|Малковски|1985|p=101}} |[[6 јули]] [[1924]] |[[Степанци (Велешко)|Степанци, Велешко]] |[[12 април]] [[1945]] |[[Вуковарско-сремска Жупанија|Бановци, Хрватска]] |[[Сремски фронт]] |[[Македонец|Македонци]] |- |211 |Стојан Јовановски{{Sfn|Малковски|1985|p=155}} |[[1926]] |[[Старо Нагоричане|Старо Нагоричане, Кумановско]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |212 |Благој Димчев Јовев{{Sfn|Малковски|1985|p=101}} |[[12 март]] [[1924]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[10 април]] [[1945]] |[[Вуковарско-сремска Жупанија|Товарник, Хрватска]] |[[Сремски фронт]] |[[Македонец|Македонци]] |- |213 |Благој Јорданов Јовчевски{{Sfn|Малковски|1985|p=155}} |[[28 октомври]] [[1924]] |[[Варош|Варош, Прилепско]] |{{Околу}} [[август]] [[1944]] |[[Капиново|Капиново, Велешко]] |[[Петта македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |214 |Панче Ѓошев Јолдашев{{Sfn|Малковски|1985|p=84}} |[[1915]] |[[Велес]] |{{Околу}} [[октомври]] [[1944]] |[[Говрлево|Говрлево, Скопско]] |[[Трета македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |215 |Димче Николов Јорданов{{Sfn|Малковски|1985|p=61-62}} |[[13 март]] [[1922]] |[[Велес]] |[[2 мај]] [[1945]] |[[Скопје]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |216 |[[Јордан Јорданов|Јордан Петров Јорданов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=32}} |[[22 декември]] [[1920]] |[[Велес]] |[[6 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[Битка кај Речани]] |[[Македонец|Македонци]] |- |217 |Кирил Петров Јорданов{{Sfn|Малковски|1985|p=137}} |[[4 април]] [[1907]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |218 |Ристо Цанев Јорданов{{Sfn|Малковски|1985|p=148}} |[[1919]] |[[Новачани|Новачани, Велешко]] |{{Околу}} [[1942]] |[[Германија]] |[[Априлска војна]] |[[Македонец|Македонци]] |- |219 |Благој Димов Јосмов{{Sfn|Малковски|1985|p=33}} |[[8 февруари]] [[1920]] |[[Велес]] |[[7 ноември]] [[1942]] |[[Лисиче (Велешко)|Лисиче, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- |220 |[[Марија Камишова - Нонча|Марија Владова Камишова]]{{Sfn|Малковски|1985|p=34}} |[[20 јануари]] [[1924]] |[[Велес]] |[[6 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[Битка кај Речани]] |[[Македонец|Македонци]] |- |221 |[[Трајко Капчев|Трајко Орданов Капчев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=34-35}} |[[1910]] |[[Велес]] |[[10 декември]] [[1942]] |[[Велес]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- |222 |Илија Орданов Капчев{{Sfn|Малковски|1985|p=35-36}} |[[1 февруари]] [[1921]] |[[Велес]] |[[10 декември]] [[1942]] |[[Велес]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- |223 |[[Ката Капчева|Ката Јорданова Капчева]]{{Sfn|Малковски|1985|p=118}} |[[1883]] |[[Велес]] |[[10 декември]] [[1942]] |[[Велес]] |[[Комунистичка партија на Југославија]] |[[Македонец|Македонци]] |- |224 |Богдан Трајков Каракостев{{Sfn|Малковски|1985|p=36}} |[[1910]] |[[Велес]] |[[27 декември]] [[1942]] |[[Велес]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- |225 |Димче Карески{{Sfn|Малковски|1985|p=155}} |''н/п'' |[[Прилеп]] |{{Околу}} [[декември]] [[1942]] |[[Мукос]] |[[Битка кај Мукос Планина]] |[[Македонец|Македонци]] |- |226 |Борис Карпузов{{Sfn|Малковски|1985|p=118}} |[[1919]] |[[Велес]] |{{Околу}} [[пролетта]] [[1944]] |[[Негорци|Негорци, Гевгелиско]] |[[Комунистичка партија на Македонија]] |[[Македонец|Македонци]] |- |227 |[[Трајче Кимов|Трајче Илиев Кимов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=84}} |[[24 октомври]] [[1925]] |[[Долно Чичево|Долно Чичево, Велешко]] |{{Околу}} [[ноември]] [[1944]] |[[Кичево]] |[[Втора македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |228 |[[Благој Кирков|Благој Ангелов Кирков]]{{Sfn|Малковски|1985|p=37}} |[[23 март]] [[1923]] |[[Велес]] |[[9 јануари]] [[1943]] |[[Горно Оризари|Горно Оризари, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- |229 |[[Трајко Китанов|Трајко Коцев Китанов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=119}} |[[1910]] |[[Грнчиште|Грнчиште, Велешко]] |[[2 октомври]] [[1942]] |[[Оморани|Оморани, Велешко]] |[[Комунистичка партија на Југославија]] |[[Македонец|Македонци]] |- |230 |Мите Миланов Китановски{{Sfn|Малковски|1985|p=101}} |[[14 април]] [[1925]] |[[Ореше|Ореше, Велешко]] |[[12 април]] [[1945]] |[[Вуковарско-сремска Жупанија|Бановци, Хрватска]] |[[Сремски фронт]] |[[Македонец|Македонци]] |- |231 |[[Серафим Китаноски|Серафим Блажев Китановски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=155}} |[[1916]] |[[Издеглавје|Издеглавје, Охридско]] |{{Околу}} [[февруари]] [[1944]] |[[Барбарос|Барбарос, Порече]]{{БелешкаОзнака|Во книгата, грешно е наведено дека загинал во [[Богомила|с. Богомила]].}} |[[Февруарски поход]] |[[Македонец|Македонци]] |- |232 |Илија Петров Климкаров{{Sfn|Малковски|1985|p=37-38}} |[[3 декември]] [[1913]] |[[Велес]] |{{Околу}} [[март]] [[1943]] |[[Кавадарци]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- |233 |Буна Аврамова Ково{{Sfn|Малковски|1985|p=137}} |[[1912]] |''н/п'' |{{Околу}} [[1943]] |[[Треблинка|Треблинка, Полска]] |[[Холокауст]] |[[Македонски Евреи|Евреи]] |- |234 |[[Илија Ково|Илија Аврамов Ково]]{{Sfn|Малковски|1985|p=137}} |[[1904]] |''н/п'' |{{Околу}} [[1943]] |[[Треблинка|Треблинка, Полска]] |[[Холокауст]] |[[Македонски Евреи|Евреи]] |- |235 |[[Исак Ково|Исак Аврамов Ково]]{{Sfn|Малковски|1985|p=137}} |[[1901]] |''н/п'' |{{Околу}} [[1943]] |[[Треблинка|Треблинка, Полска]] |[[Холокауст]] |[[Македонски Евреи|Евреи]] |- |236 |Солча Илиева Ково{{Sfn|Малковски|1985|p=137}} |[[1938]] |[[Велес]] |{{Околу}} [[1943]] |[[Треблинка|Треблинка, Полска]] |[[Холокауст]] |[[Македонски Евреи|Евреи]] |- |237 |[[Мице Козароски|Мицко Лазов Козаровски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=38-39}} |[[24 септември]] [[1910]] |[[Прилеп]] |[[19 декември]] [[1942]] |[[Нежилово (Велешко)|Нежилово, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- |238 |Ѓоше Димчев Кожаров{{Sfn|Малковски|1985|p=137}} |[[1934]] |[[Велес]] |[[14 април]] [[1941]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |239 |Анастас Димов Костов{{Sfn|Малковски|1985|p=137}} |[[31 декември]] [[1903]] |[[С'лп|С'лп, Велешко]] |{{Околу}} [[ноември]] [[1944]] |[[С'лп|С'лп, Велешко]] |Цивилни жртви |[[Македонец|Македонци]] |- |240 |Јован Николов Костов{{Sfn|Малковски|1985|p=84}} |[[1911]] |[[Извор (Велешко)|Извор, Велешко]] |[[18 септември]] [[1944]] |[[Прилеп]] |[[Ослободување на Прилеп]] |[[Македонец|Македонци]] |- |241 |Петре Миланов Костов{{Sfn|Малковски|1985|p=84}} |[[1913]] |[[Владиловци|Владиловци, Велешко]] |[[7 ноември]] [[1944]] |[[Кукуричани|Кукуричани, Неготинско]] |[[Втора македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |242 |Стојан Миланов Костов{{Sfn|Малковски|1985|p=102}} |[[4 јануари]] [[1924]] |[[Долно Врановци|Долно Врановци, Велешко]] |[[12 април]] [[1945]] |[[Винковци|Винковци, Хрватска]] |[[Сремски фронт]] |[[Македонец|Македонци]] |- |243 |Коста Костовски{{Sfn|Малковски|1985|p=155}} |''н/п'' |''н/п'' |{{Околу}} [[февруари]] [[1944]] |''н/п'' |[[Февруарски поход]] |[[Македонец|Македонци]] |- |244 |Благој Јованов Коцев{{Sfn|Малковски|1985|p=85}} |[[19 април]] [[1925]] |[[Свеќани|Свеќани, Велешко]] |[[15 ноември]] [[1944]] |[[Туин|Туин, Кичевско]] |[[Втора македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |245 |Никола Панов Коцев{{Sfn|Малковски|1985|p=102}} |[[1 јануари]] [[1927]] |[[Мартолци|Мартолци, Велешко]] |[[9 мај]] [[1945]] |[[Загреб|Загреб, Хрватска]] |[[Сремски фронт]] |[[Македонец|Македонци]] |- |246 |Никола Трајков Коцев{{Sfn|Малковски|1985|p=85}} |[[1915]] |[[Мартолци|Мартолци, Велешко]] |[[25 октомври]] [[1944]] |[[Матка (село)|Матка, Скопско]] |[[Дванаесетта македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |247 |[[Нада Бутникошарева|Нада Николова Коцева]]{{Sfn|Малковски|1985|p=39-40}} |[[27 јануари]] [[1919]] |[[Велес]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- |248 |[[Анде Кошулчев|Анде Ристов Кошулчев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=40}} |[[23 јануари]] [[1923]] |[[Велес]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- |249 |[[Владо Кошулчев|Владо Ристов Кошулчев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=41}} |[[18 март]] [[1912]] |[[Велес]] |[[7 јануари]] [[1943]] |[[Дејковец|Дејковец, Скопско]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- |250 |[[Никола Кошулчев|Никола Ристов Кошулчев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=119}} |[[19 ноември]] [[1919]] |[[Велес]] |[[6 ноември]] [[1944]] |[[Свети Николе]] |[[Комунистичка партија на Македонија]] |[[Македонец|Македонци]] |- |251 |Киро Јованов Крстески{{Sfn|Малковски|1985|p=155}} |[[1923]] |[[Прилеп]] |{{Околу}} [[октомври]] [[1944]] |[[Смиловци|Смиловци, Велешко]] |[[Петта македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |252 |Пецо Костадинов Крстевски{{Sfn|Малковски|1985|p=41}} |[[20 април]] [[1916]] |[[Долнени|Долнени, Прилепско]] |{{Околу}} [[октомври]] [[1942]] |[[Габровник|Габровник, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- |253 |Петре Филипов Кулев{{Sfn|Малковски|1985|p=85}} |[[1926]] |[[Попадија|Попадија, Велешко]] |{{Околу}} [[март]] [[1945]] |[[Тетово]] |[[Втора македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |254 |Владо Куновски{{Sfn|Малковски|1985|p=155}} |''н/п'' |''н/п'' |{{Околу}} [[февруари]] [[1944]] |''н/п'' |[[Февруарски поход]] |[[Македонец|Македонци]] |- |255 |Славе Миланов Лазаров{{Sfn|Малковски|1985|p=86}} |[[1923]] |[[Велес]] |[[16 октомври]] [[1944]] |[[Дреновска Клисура|Дреновска Клисура, Кавадаречко]] |[[Втора македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |256 |Лазар Кочов Лазов{{Sfn|Малковски|1985|p=86}} |[[1923]] |[[Велес]] |[[25 октомври]] [[1944]] |[[Глишиќ|Глишиќ, Кавадаречко]] |[[Десетта македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |257 |Борка Лапачо{{Sfn|Малковски|1985|p=155}} |[[1922]] |[[Варош|Варош, Прилепско]] |{{Околу}} [[октомври]] [[1942]] |[[Мукос]] |[[Битка кај Мукос Планина]] |[[Македонец|Македонци]] |- |258 |Благој Панов Леов{{Sfn|Малковски|1985|p=102}} |[[23 јануари]] [[1923]] |[[Велес]] |[[7 мај]] [[1945]] |[[Винковци|Винковци, Хрватска]] |[[Сремски фронт]] |[[Македонец|Македонци]] |- |259 |Елмаз Сулејманов Лиманов{{Sfn|Малковски|1985|p=138}} |[[1901]] |[[Иванковци|Иванковци, Велешко]] |[[6 ноември]] [[1944]] |[[Иванковци|Иванковци, Велешко]] |Цивилни жртви |[[Македонски Турци|Турци]] |- |260 |Амед Амедов Лојков{{Sfn|Малковски|1985|p=120}} |[[1903]] |[[Иванковци|Иванковци, Велешко]] |[[24 октомври]] [[1942]] |[[Долно Јаболчиште|Долно Јаболчиште, Велешко]] |[[Масакр во Долно Јаболчиште]] |[[Македонски Турци|Турци]] |- |261 |Бошко Димитриев Манев{{Sfn|Малковски|1985|p=120}} |[[1931]] |[[С'лп|С'лп, Велешко]] |[[14 ноември]] [[1944]] |[[С'лп|С'лп, Велешко]] |Цивилни жртви |[[Македонец|Македонци]] |- |262 |Игно Димитриев Манев{{Sfn|Малковски|1985|p=120}} |[[1931]] |[[С'лп|С'лп, Велешко]] |[[14 ноември]] [[1944]] |[[С'лп|С'лп, Велешко]] |Цивилни жртви |[[Македонец|Македонци]] |- |263 |Јован Димев Манев{{Sfn|Малковски|1985|p=138}} |[[1880]] |[[Чашка|Чашка, Велешко]] |[[14 април]] [[1941]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |264 |Трајко Јорданов Манев{{Sfn|Малковски|1985|p=62}} |[[1922]] |[[Белештевица|Белештевица, Велешко]] |[[2 ноември]] [[1944]] |[[Сува Гора]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |265 |Трајко Орданов Манев{{Sfn|Малковски|1985|p=86}} |[[1924]] |[[Белештевица|Белештевица, Велешко]] |[[24 октомври]] [[1944]] |[[Сарај (населба)|Сарај, Скопско]] |[[Трета македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |266 |Јусуф Абазов Мамудов{{Sfn|Малковски|1985|p=120}} |[[1910]] |[[Долно Јаболчиште|Долно Јаболчиште, Велешко]] |[[24 октомври]] [[1942]] |[[Долно Јаболчиште|Долно Јаболчиште, Велешко]] |[[Масакр во Долно Јаболчиште]] |[[Македонски Албанци|Албанци]] |- |267 |Рамадан Ибраимов Макотов{{Sfn|Малковски|1985|p=121}} |[[1908]] |[[Горно Врановци|Горно Врановци, Велешко]] |{{Околу}} [[септември]] [[1944]] |[[Штипско]] |Цивилни жртви |[[Торбеши]] |- |268 |Цвета Марковиќ{{Sfn|Малковски|1985|p=138}} |[[1912]] |[[Куманово]] |[[7 април]] [[1941]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонски Срби|Срби]] |- |269 |[[Владимир Мацанов|Владимир Петров Мацанов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=155}} |[[1920]] |[[Скопје]] |{{Околу}} [[септември]] [[1944]] |[[Отиштино|Отиштино, Велешко]] |[[Трета македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |270 |[[Богдан Маџаров|Богдан Илиев Маџаров]]{{Sfn|Малковски|1985|p=148}} |[[1909]] |[[Велес]] |[[24 мај]] [[1944]] |[[Виена|Виена, Австрија]] |[[Априлска војна]] |[[Македонец|Македонци]] |- |271 |Мемед Исмаилов Мечев{{Sfn|Малковски|1985|p=138}} |[[1923]] |[[Велес]] |{{Околу}} [[јули]] [[1941]] |[[Велес]] |Цивилни жртви |[[Торбеши]] |- |272 |Исмаил Алиев Мемедов{{Sfn|Малковски|1985|p=102}} |[[1925]] |[[Горно Каласлари|Горно Каласлари, Велешко]] |[[20 април]] [[1945]] |[[Пожега (Хрватска)|Пожега, Хрватска]] |[[Сремски фронт]] |[[Македонски Турци|Турци]] |- |273 |Џемаил Сулејманов Мемедов{{Sfn|Малковски|1985|p=102}} |[[1925]] |[[Долно Каласлари|Долно Каласлари, Велешко]] |[[20 април]] [[1945]] |[[Пожега (Хрватска)|Пожега, Хрватска]] |[[Сремски фронт]] |[[Македонски Турци|Турци]] |- |274 |Дуда Реџепов Мемедова{{Sfn|Малковски|1985|p=121}} |[[1885]] |[[Крушје (Велешко)|Крушје, Велешко]] |{{Околу}} [[1944]] |[[Крушје (Велешко)|Крушје, Велешко]] |Цивилни жртви |[[Македонски Турци|Турци]] |- |275 |Мустафа Реџепов Мемедовски{{Sfn|Малковски|1985|p=155}} |[[февруари]] [[1923]] |[[Десово|Десово, Прилепско]] |{{Околу}} [[октомври]] [[1944]] |[[Смиловци|Смиловци, Велешко]] |[[Петта македонска ударна бригада]] |[[Македонски Албанци|Албанци]] |- |276 |[[Миле Милев|Миле Алексов Милев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=42}} |[[15 август]] [[1921]] |[[Велес]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- |277 |Рампо Борисов Милевски{{Sfn|Малковски|1985|p=62}} |[[25 јули]] [[1926]] |[[Плетвар|Плетвар, Прилепско]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |278 |Ангеле Миловски{{Sfn|Малковски|1985|p=155}} |[[1921]] |[[Галичник|Галичник, Мијачија]] |{{Околу}} [[август]] [[1942]] |[[Мукос]] |[[Битка кај Мукос Планина]] |[[Македонец|Македонци]] |- |279 |[[Стојан Миливоески|Стојан Глигоров Милоевски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=155}} |[[10 август]] [[1924]] |[[Прилеп]] |[[10 февруари]] [[1944]] |[[Богомила|Богомила, Велешко]] |[[Февруарски поход]] |[[Македонец|Македонци]] |- |280 |[[Димче Милошевски|Димче Ставров Милошевски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=156}} |[[1924]] |[[Скопје]] |[[5 октомври]] [[1944]] |[[Бузалково|Бузалково, Велешко]] |[[Трета македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |281 |Нове Панчев Милошевски{{Sfn|Малковски|1985|p=155}} |''н/п'' |[[Јагол|Јагол, Кичевско]] |[[10 февруари]] [[1944]] |[[Богомила|Богомила, Велешко]] |[[Февруарски поход]] |[[Македонец|Македонци]] |- |282 |Петар Димов Мимовски{{Sfn|Малковски|1985|p=86}} |[[1912]] |[[Велес]] |[[9 септември]] [[1944]] |[[Неготино]] |[[Деветта македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |283 |Анде Петров Минов{{Sfn|Малковски|1985|p=138}} |[[1920]] |[[Велес]] |[[14 април]] [[1941]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |284 |Султана Петрова Минова{{Sfn|Малковски|1985|p=138}} |[[16 јуни]] [[1924]] |[[Велес]] |[[14 април]] [[1941]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |285 |Ристо Димитров Миов{{Sfn|Малковски|1985|p=63}} |[[1906]] |[[Голем Радобил|Радобил, Прилепско]] |{{Околу}} [[декември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |286 |Диме Јованов Мирчев{{Sfn|Малковски|1985|p=121}} |[[1879]] |[[Оморани|Оморани, Велешко]] |{{Околу}} [[март]] [[1943]] |[[Скопје]] |Цивилни жртви |[[Македонец|Македонци]] |- |287 |[[Димче Мирчев|Димче Ѓошев Мирчев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=15-16}} |[[13 ноември]] [[1913]] |[[Велес]] |[[7 април]] [[1944]] |[[Кавадарци]] |[[Народен херој на Македонија]] |[[Македонец|Македонци]] |- |288 |Иван Котев Мирчев{{Sfn|Малковски|1985|p=63}} |[[1921]] |[[Велес]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |289 |[[Ивче Мирчев|Ивче Камев Мирчев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=63}} |[[1917]] |[[Крива Круша|Крива Круша, Велешко]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- |290 |Лазо Андреев Мирчев{{Sfn|Малковски|1985|p=121}} |[[1882]] |[[Бистрица (Велешко)|Бистрица, Велешко]] |[[17 март]] [[1943]] |[[Бистрица (Велешко)|Бистрица, Велешко]] |[[Комунистичка партија на Југославија]] |[[Македонец|Македонци]] |- |291 |Петре Јованов Мирчев{{Sfn|Малковски|1985|p=121}} |[[12 мај]] [[1911]] |[[Богомила|Богомила, Велешко]] |[[17 октомври]] [[1942]] |[[Богомила|Богомила, Велешко]] |[[Бабунска акција]] |[[Македонец|Македонци]] |- |292 |Ристо Војчинов Мирчевски{{Sfn|Малковски|1985|p=156}} |[[1921]] |[[Требеништа|Требеништа, Охридско]] |[[21 февруари]] [[1944]] |[[Ореше|Ореше, Велешко]] |[[Февруарски поход]] |[[Македонец|Македонци]] |- |293 |Панче Јованов Митев{{Sfn|Малковски|1985|p=138}} |[[1901]] |[[Велес]] |[[7 април]] [[1941]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |294 |Витомир Досев Митевски{{Sfn|Малковски|1985|p=156}} |[[1907]] |[[Клечевце|Клечевце, Кумановско]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |295 |[[Димко Митрев|Димко Трајков Митрев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=42-43}} |[[1919]] |[[Велес]] |[[10 декември]] [[1942]] |[[Велес]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- |296 |Јован Илиев Митрев{{Sfn|Малковски|1985|p=123}} |[[1900]] |[[Велес]] |{{Околу}} [[јули]] [[1943]] |[[Велес]] |[[Комунистичка партија на Југославија]] |[[Македонец|Македонци]] |- |297 |[[Тоде Митрев|Тоде Трајков Митрев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=123}} |[[1916]] |[[Велес]] |{{Околу}} [[јули]] [[1943]] |[[Велес]] |[[Комунистичка партија на Југославија]] |[[Македонец|Македонци]] |- |298 |Васа Стојанова Митрева{{Sfn|Малковски|1985|p=122}} |[[1918]] |[[Велес]] |[[10 декември]] [[1942]] |[[Велес]] |[[Комунистичка партија на Југославија]] |[[Македонец|Македонци]] |- |299 |Љуба Николова Митрева{{Sfn|Малковски|1985|p=122}} |[[1897]] |[[Бусилци|Бусилци, Велешко]] |[[10 декември]] [[1942]] |[[Велес]] |[[Комунистичка партија на Југославија]] |[[Македонец|Македонци]] |- |300 |Круме Јорданов Митреќески{{Sfn|Малковски|1985|p=156}} |[[21 септември]] [[1921]] |[[Галичник|Галичник, Мијачија]] |{{Околу}} [[август]] [[1942]] |[[Мукос]] |[[Битка кај Мукос Планина]] |[[Македонец|Македонци]] |- |301 |[[Тодор Мицев|Тодор Стефанов Мицев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=138}} |[[16 јануари]] [[1941]] |[[Велес]] |[[7 април]] [[1941]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |302 |Аница Стефанова Мицева{{Sfn|Малковски|1985|p=138}} |[[17 јули]] [[1937]] |[[Велес]] |[[7 април]] [[1941]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |303 |Ката Стефанова Мицева{{Sfn|Малковски|1985|p=138}} |[[1907]] |[[Велес]] |[[7 април]] [[1941]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |304 |Трајче Петров Мишков{{Sfn|Малковски|1985|p=63-64}} |[[12 мај]] [[1924]] |[[Ораовец|Ораовец, Велешко]] |[[17 октомври]] [[1944]] |[[Здуње (Порече)|Здуње, Порече]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |305 |Серафим Николов Младеновски{{Sfn|Малковски|1985|p=156}} |[[1912]] |[[Рамне (Охридско)|Рамне, Охридско]] |[[11 септември]] [[1944]] |[[Горно Оризари (Велешко)|Горно Оризари, Велешко]] |[[Трета македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |306 |Абаз Мамудов Муратов{{Sfn|Малковски|1985|p=123}} |[[1881]] |[[Долно Јаболчиште|Долно Јаболчиште, Велешко]] |[[24 октомври]] [[1942]] |[[Долно Јаболчиште|Долно Јаболчиште, Велешко]] |[[Масакр во Долно Јаболчиште]] |[[Албанци]] |- |307 |Шефки Исмаилов Муратов{{Sfn|Малковски|1985|p=123}} |[[1907]] |[[Согле|Согле, Велешко]] |[[17 октомври]] [[1942]] |[[Богомила|Богомила, Велешко]] |[[Бабунска акција]] |[[Албанци]] |- |308 |Бејтула Шабанов Мусов{{Sfn|Малковски|1985|p=123}} |[[12 мај]] [[1914]] |[[Долно Јаболчиште|Долно Јаболчиште, Велешко]] |[[24 октомври]] [[1942]] |[[Долно Јаболчиште|Долно Јаболчиште, Велешко]] |[[Масакр во Долно Јаболчиште]] |[[Албанци]] |- |309 |Исмаил Алитов Мусовски{{Sfn|Малковски|1985|p=156}} |[[10 март]] [[1920]] |[[Десово|Десово, Прилепско]] |{{Околу}} [[октомври]] [[1944]] |[[Смиловци|Смиловци, Велешко]] |[[Петта македонска ударна бригада]] |[[Македонски Албанци|Албанци]] |- |310 |Беџет Џаферов Мустафов{{Sfn|Малковски|1985|p=123}} |[[30 јули]] [[1908]] |[[Долно Јаболчиште|Долно Јаболчиште, Велешко]] |[[24 октомври]] [[1942]] |[[Долно Јаболчиште|Долно Јаболчиште, Велешко]] |[[Масакр во Долно Јаболчиште]] |[[Албанци]] |- |311 |[[Димко Најдов|Димко Анев Најдов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=64}} |[[1 август]] [[1919]] |[[Велес]] |[[14 октомври]] [[1944]] |[[Сува Гора]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |312 |Ристо Петрев Најдов{{Sfn|Малковски|1985|p=43}} |[[1920]] |[[Велес]] |[[7 јануари]] [[1943]] |[[Папрадиште (Велешко)|Папрадиште, Велешко]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- |313 |Павлина Грацковалиева Најдова{{Sfn|Малковски|1985|p=139}} |[[1889]] |[[Велес]] |[[7 април]] [[1941]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |314 |Крсте Орданов Наков{{Sfn|Малковски|1985|p=139}} |[[1935]] |[[Велес]] |[[14 април]] [[1941]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |315 |Ордан Петров Наков{{Sfn|Малковски|1985|p=138}} |[[1890]] |[[Велес]] |[[14 април]] [[1941]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |316 |Тодор Орданов Наков{{Sfn|Малковски|1985|p=139}} |[[1940]] |[[Велес]] |[[14 април]] [[1941]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |317 |Томче Орданов Наков{{Sfn|Малковски|1985|p=139}} |[[1939]] |[[Велес]] |[[14 април]] [[1941]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |318 |Марија Орданова Накова{{Sfn|Малковски|1985|p=139}} |[[1893]] |[[Велес]] |[[14 април]] [[1941]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |319 |Мариче Орданова Накова{{Sfn|Малковски|1985|p=139}} |[[1938]] |[[Велес]] |[[14 април]] [[1941]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |320 |Павлина Орданова Накова{{Sfn|Малковски|1985|p=139}} |[[1936]] |[[Велес]] |[[14 април]] [[1941]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |321 |Елизабета Петрова Наскоска{{Sfn|Малковски|1985|p=156}} |[[1926]] |[[Куманово]] |{{Околу}} [[септември]] [[1944]] |[[Вардар]] |[[Единаесетта македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |322 |Трајче Митов Настев{{Sfn|Малковски|1985|p=87}} |[[1920]] |[[Велес]] |[[19 октомври]] [[1944]] |[[Бигор Доленци|Бигор Доленци, Кичевско]] |[[Единаесетта македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |323 |Благој Петров Настов{{Sfn|Малковски|1985|p=87}} |[[24 февруари]] [[1921]] |[[Велес]] |[[17 октомври]] [[1944]] |[[Берово]] |[[Бригада „Гоце Делчев“]] |[[Македонец|Македонци]] |- |324 |Андреја Јованов Настовски{{Sfn|Малковски|1985|p=124}} |[[1899]] |[[Оморани|Оморани, Велешко]] |{{Околу}} [[октомври]] [[1942]] |''н/п'' |[[Комунистичка партија на Југославија]] |[[Македонец|Македонци]] |- |325 |Тоде Коцев Наумов{{Sfn|Малковски|1985|p=64}} |[[1909]] |[[Дреново (Велешко)|Дреново, Велешко]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |326 |Димче Нацев{{Sfn|Малковски|1985|p=139}} |[[1920]] |[[Смиловци|Смиловци, Велешко]] |[[30 октомври]] [[1944]] |[[Извор (Велешко)|Извор, Велешко]] |[[Бомбардирање на Извор (Велешко)|Бомбардирање на Извор]] |[[Македонец|Македонци]] |- |327 |Дончо Стефанов Недев{{Sfn|Малковски|1985|p=125}} |[[1878]] |[[Оморани|Оморани, Велешко]] |{{Околу}} [[октомври]] [[1942]] |[[Софија|Софија, Бугарија]] |[[Комунистичка партија на Југославија]] |[[Македонец|Македонци]] |- |328 |[[Коле Неделковски|Никола Крстев Неделков]]{{Sfn|Малковски|1985|p=125}} |[[16 декември]] [[1912]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[2 септември]] [[1941]] |[[Софија|Софија, Бугарија]] |[[Комунистичка партија на Бугарија]] |[[Македонец|Македонци]] |- |329 |Марко Тасев Несторовски{{Sfn|Малковски|1985|p=156}} |[[1914]] |[[Пешкопеја|Пешкопеја, Албанија]] |{{Околу}} [[февруари]] [[1944]] |''н/п'' |[[Февруарски поход]] |[[Македонец|Македонци]] |- |330 |[[Благој Нечев|Благој Драганов Нечев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=65}} |[[24 февруари]] [[1923]] |[[Велес]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- |331 |Ѓорѓи Јорданов Нечев{{Sfn|Малковски|1985|p=148}} |[[1892]] |[[Велес]] |[[26 мај]] [[1941]] |[[Солунски Залив]] |[[Априлска војна]] |[[Македонец|Македонци]] |- |332 |Ангел Нацев Николов{{Sfn|Малковски|1985|p=139}} |[[1921]] |[[Велес]] |[[7 април]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |333 |Коце Темелков Николов{{Sfn|Малковски|1985|p=125}} |[[1913]] |[[Габровник|Габровник, Велешко]] |[[17 октомври]] [[1942]] |[[Богомила|Богомила, Велешко]] |[[Бабунска акција]] |[[Македонец|Македонци]] |- |334 |Панта Ѓорѓиев Николов{{Sfn|Малковски|1985|p=103}} |[[21 јули]] [[1925]] |[['Рлевци|'Рлевци, Велешко]] |{{Околу}} [[април]] [[1945]] |''н/п'' |[[Сремски фронт]] |[[Македонец|Македонци]] |- |335 |[[Божин Николов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=156}} |[[1923]] |[[Бродец (Скопско)|Бродец, Скопско]] |{{Околу}} [[септември]] [[1944]] |[[Вардар]] |[[Втора македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |336 |Тодор Игнов Николов{{Sfn|Малковски|1985|p=104}} |[[1 февруари]] [[1917]] |[[Богомила|Богомила, Велешко]] |[[24 април]] [[1945]] |[[Бјеловарско-билогорска Жупанија|Гарешница, Хрватска]] |[[Сремски фронт]] |[[Македонец|Македонци]] |- |337 |Божана Димова Николова{{Sfn|Малковски|1985|p=139}} |[[1923]] |[[Велес]] |[[7 април]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |338 |Димче Зафиров Николовски{{Sfn|Малковски|1985|p=156}} |[[1925]] |[[Клечевце|Клечевце, Кумановско]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |339 |[[Павле Николовски|Славе Петров Николовски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=156}} |[[1922]] |[[Ајватовци|Ајватовци, Скопско]] |{{Околу}} [[октомври]] [[1944]] |[[Горно Врановци|Горно Врановци, Велешко]] |[[Единаесетта македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |340 |Трајко Василев Николовски{{Sfn|Малковски|1985|p=156}} |[[1915]] |[[Рамне (Охридско)|Рамне, Охридско]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |341 |Боге Миланов Николоски{{Sfn|Малковски|1985|p=88}} |[[1912]] |[[Прилеп]] |[[3 ноември]] [[1944]] |[[Свети Николе]] |[[Петнаесетта македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |342 |Ислам Муслиов Нурчев{{Sfn|Малковски|1985|p=104}} |[[1923]] |[[Мелница (Велешко)|Мелница, Велешко]] |[[20 април]] [[1945]] |[[Пожега (Хрватска)|Пожега, Хрватска]] |[[Сремски фронт]] |[[Торбеши]] |- |343 |Јован Василев Ончев{{Sfn|Малковски|1985|p=88}} |[[20 јули]] [[1926]] |[[Извор (Велешко)|Извор, Велешко]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |344 |[[Ѓошо Органџиев|Ѓошо Димков Органџиев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=65}} |[[5 март]] [[1926]] |[[Велес]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- |345 |Амед Асанов Османов{{Sfn|Малковски|1985|p=126}} |[[1891]] |[[Иванковци|Иванковци, Велешко]] |[[6 ноември]] [[1944]] |[[Свети Николе]] |[[Комунистичка партија на Македонија]] |[[Македонски Турци|Турци]] |- |346 |Амед Ибраимов Османов{{Sfn|Малковски|1985|p=139}} |[[1917]] |[[Горно Врановци|Горно Врановци, Велешко]] |{{Околу}} [[септември]] [[1944]] |[[Уларци|Уларци, Кочанско]] |Цивилни жртви |[[Торбеши]] |- |347 |Лазар Миланов Осмаков{{Sfn|Малковски|1985|p=66}} |[[1918]] |[[Велес]] |[[1 ноември]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- |348 |Благој Николов Павлов{{Sfn|Малковски|1985|p=126}} |[[15 јули]] [[1922]] |[[Скачинци|Скачинци, Велешко]] |{{Околу}} [[есента]] [[1943]] |[[Плевенска област|Гиген, Бугарија]] |[[Комунистичка партија на Македонија]] |[[Македонец|Македонци]] |- |349 |Павле Саздов Павлов{{Sfn|Малковски|1985|p=148}} |[[1919]] |[[Ногаевци|Ногаевци, Велешко]] |[[15 јуни]] [[1942]] |[[Скопско]] |[[Априлска војна]] |[[Македонец|Македонци]] |- |350 |Коста Владимиров Павловиќ{{Sfn|Малковски|1985|p=156}} |[[1924]] |[[Батање|Батање, Штипско]] |{{Околу}} [[септември]] [[1944]] |[[Вардар]] |[[Единаесетта македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |351 |Аспар Алексов Палашев{{Sfn|Малковски|1985|p=139}} |[[1899]] |[[Велес]] |[[7 април]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |352 |[[Никола Панов (партизан)|Никола Илиев Панов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=88}} |[[18 ноември]] [[1924]] |[[Долно Чичево|Долно Чичево, Велешко]] |[[5 март]] [[1945]] |[[Битола]] |[[Трета македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |353 |Ордан Дончов Панов{{Sfn|Малковски|1985|p=140}} |[[1918]] |[[Велес]] |{{Околу}} [[1943]] |[[Велес]] |Цивилни жртви |[[Македонец|Македонци]] |- |354 |Славејко Костов Панов{{Sfn|Малковски|1985|p=140}} |[[1944]] |[[Велес]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |355 |Тодор Ончев Панов{{Sfn|Малковски|1985|p=104}} |[[22 септември]] [[1924]] |[[Подлес|Подлес, Велешко]] |[[16 април]] [[1945]] |[[Славонија|Врпоље, Хрватска]] |[[Сремски фронт]] |[[Македонец|Македонци]] |- |356 |[[Трајче Панов|Трајче Драганов Панов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=44}} |[[14 ноември]] [[1921]] |[[Двориште (Велешко)|Двориште, Велешко]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- |357 |Донка Костова Панова{{Sfn|Малковски|1985|p=139}} |[[1909]] |[[Велес]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |358 |Живко Пантиќ{{Sfn|Малковски|1985|p=156}} |''н/п'' |[[Мостар|Потоци, Босна и Херцеговина]] |{{Околу}} [[февруари]] [[1944]] |[[Ораов Дол|Ораов Дол, Велешко]] |[[Февруарски поход]] |[[Македонски Срби|Срби]] |- |359 |Јован Трајков Панчев{{Sfn|Малковски|1985|p=66-67}} |[[6 февруари]] [[1917]] |[[Велес]] |[[6 ноември]] [[1944]] |[[Свети Николе]] |[[Ослободување на Македонија во Втората светска војна|Ослободување на Свети Николе]] |[[Македонец|Македонци]] |- |360 |Никола Поп Панчев{{Sfn|Малковски|1985|p=140}} |[[1888]] |[[Велес]] |[[7 април]] [[1941]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |361 |Магда Николова Поп Панчева{{Sfn|Малковски|1985|p=140}} |[[1920]] |[[Велес]] |[[7 април]] [[1941]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |362 |Ристо Петров Папазов{{Sfn|Малковски|1985|p=140}} |[[11 април]] [[1930]] |[[Башино Село|Башино Село, Велешко]] |[[20 март]] [[1944]] |[[Башино Село|Башино Село, Велешко]] |Цивилни жртви |[[Македонец|Македонци]] |- |363 |Диме Цветанов Пауновски{{Sfn|Малковски|1985|p=156}} |[[1925]] |[[Куратица|Куратица, Охридско]] |{{Околу}} [[февруари]] [[1944]] |[[Богомила|Богомила, Велешко]] |[[Февруарски поход]] |[[Македонец|Македонци]] |- |364 |Благој Илиев Перчинков{{Sfn|Малковски|1985|p=148}} |[[1918]] |[[Башино Село|Башино Село, Велешко]] |[[7 април]] [[1941]] |[[Страцин|Страцин, Кратовско]] |[[Априлска војна]] |[[Македонец|Македонци]] |- |365 |Славе Димов Петков{{Sfn|Малковски|1985|p=44-45}} |[[1911]] |[[Ораовец|Ораовец, Велешко]] |[[13 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- |366 |Благој Трајков Петров{{Sfn|Малковски|1985|p=148}} |[[1917]] |[[Велес]] |[[7 април]] [[1941]] |[[Радовиш]] |[[Априлска војна]] |[[Македонец|Македонци]] |- |367 |[[Киро Петров|Киро Николов Петров]]{{Sfn|Малковски|1985|p=45}} |[[1912]] |[[Бусилци|Бусулци, Велешко]] |[[6 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[Битка кај Речани]] |[[Македонец|Македонци]] |- |368 |Ладе Јованов Петров{{Sfn|Малковски|1985|p=88}} |[[11 август]] [[1922]] |[[Подлес|Подлес, Велешко]] |[[18 септември]] [[1944]] |[[Прилеп]] |[[Ослободување на Прилеп]] |[[Македонец|Македонци]] |- |369 |Ангелина Николова Петрова{{Sfn|Малковски|1985|p=140}} |[[2 ноември]] [[1926]] |[[Извор (Велешко)|Извор, Велешко]] |[[30 октомври]] [[1944]] |[[Извор (Велешко)|Извор, Велешко]] |[[Бомбардирање на Извор (Велешко)|Бомбардирање на Извор]] |[[Македонец|Македонци]] |- |370 |Борче Миланов Петрушев{{Sfn|Малковски|1985|p=140}} |[[19 јануари]] [[1929]] |[[Велес]] |[[7 април]] [[1941]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |371 |Диме Петрушев{{Sfn|Малковски|1985|p=140}} |[[1860]] |[[Долно Врановци|Долно Врановци, Велешко]] |[[7 април]] [[1941]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |372 |Ефка Панова Петрушева{{Sfn|Малковски|1985|p=140}} |[[1896]] |[[Велес]] |[[7 април]] [[1941]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |373 |[[Боро Петрушевски|Боро Апостолов Петрушевски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=16-17}} |[[1920]] |[[Куманово]] |[[21 април]] [[1943]] |[[Горанце (Генерал Јанковиќ)|Горанце, Србија]] |[[Народен херој на Македонија]] |[[Македонец|Македонци]] |- |374 |Владо Петрушевски{{Sfn|Малковски|1985|p=157}} |[[1921]] |[[Старо Нагоричане|Старо Нагоричане, Кумановско]] |{{Околу}} [[октомври]] [[1944]] |[[Велешко]] |[[Комунистичка партија на Југославија]] |[[Македонец|Македонци]] |- |375 |Илија Бошков Петрушевски{{Sfn|Малковски|1985|p=157}} |[[15 февруари]] [[1924]] |[[Скачковце|Скачковце, Кумановско]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |376 |[[Панче Пешев|Панче Николов Пешев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=45-46}} |[[1915]] |[[Куманово]] |[[5 јуни]] [[1944]] |[[Огражден]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- |377 |Трајче Ѓошев Пингов{{Sfn|Малковски|1985|p=140}} |[[1912]] |[[Велес]] |[[6 септември]] [[1942]] |[[Рудник (Велешко)|Рудник, Велешко]] |Цивилни жртви |[[Македонец|Македонци]] |- |378 |Атанас Велимиров Попов{{Sfn|Малковски|1985|p=148}} |[[1913]] |[[Богомила|Богомила, Велешко]] |[[6 април]] [[1941]] |[[Штип]] |[[Априлска војна]] |[[Македонец|Македонци]] |- |379 |Димитрија Стојанов Попов{{Sfn|Малковски|1985|p=148}} |[[1902]] |[[Богомила|Богомила, Велешко]] |[[6 април]] [[1941]] |[[Страцин|Страцин, Кратовско]] |[[Априлска војна]] |[[Македонец|Македонци]] |- |380 |Ристо Велимиров Попов{{Sfn|Малковски|1985|p=126}} |[[17 мај]] [[1911]] |[[Богомила|Богомила, Велешко]] |[[17 октомври]] [[1942]] |[[Богомила|Богомила, Велешко]] |[[Бабунска акција]] |[[Македонец|Македонци]] |- |381 |Трајко Ангелов Попов{{Sfn|Малковски|1985|p=148}} |[[1914]] |[[Башино Село|Башино Село, Велешко]] |[[7 април]] [[1941]] |[[Радовиш]] |[[Априлска војна]] |[[Македонец|Македонци]] |- |382 |Александар Попоски{{Sfn|Малковски|1985|p=157}} |''н/п'' |[[Тополчани|Тополчани, Прилепско]] |[[14 февруари]] [[1944]] |[[Богомила|Богомила, Велешко]] |[[Февруарски поход]] |[[Македонец|Македонци]] |- |383 |Драгољуб Попоски{{Sfn|Малковски|1985|p=157}} |''н/п'' |[[Тополчани|Тополчани, Прилепско]] |[[14 февруари]] [[1944]] |[[Богомила|Богомила, Велешко]] |[[Февруарски поход]] |[[Македонец|Македонци]] |- |384 |[[Киро Пракицов|Киро Ѓошев Пракицов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=89}} |[[6 мај]] [[1917]] |[[Велес]] |[[2 октомври]] [[1944]] |[[Берово]] |[[Ослободување на Македонија во Втората светска војна|Ослободување на Берово]] |[[Македонец|Македонци]] |- |385 |[[Петар Припорски|Петар Андов Припорски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=67}} |[[24 август]] [[1924]] |[[Долно Чичево|Долно Чичево, Велешко]] |[[24 декември]] [[1944]] |[[Гнилане|Гнилане, Србија]] |[[Битка кај Гнилане]] |[[Македонец|Македонци]] |- |386 |[[Богдан Прличков|Богдан Миланов Прличков]]{{Sfn|Малковски|1985|p=67-68}} |[[9 октомври]] [[1918]] |[[Велес]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- |387 |Миле Пропиќ{{Sfn|Малковски|1985|p=141}} |[[1904]] |[[Србија]] |[[20 јули]] [[1944]] |[[Чепигово|Чепигово, Прилепско]] |Цивилни жртви |[[Македонски Срби|Срби]] |- |388 |Борис Миланов Пупулиев{{Sfn|Малковски|1985|p=141}} |[[29 јануари]] [[1920]] |[[Велес]] |[[7 април]] [[1941]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |389 |Ѓорѓи Радиновиќ{{Sfn|Малковски|1985|p=157}} |''н/п'' |[[Вевчани|Вевчани, Струшко]] |[[8 февруари]] [[1944]] |[[Богомила|Богомила, Велешко]] |[[Февруарски поход]] |[[Македонец|Македонци]] |- |390 |Коста Радиновиќ{{Sfn|Малковски|1985|p=157}} |''н/п'' |[[Вевчани|Вевчани, Струшко]] |[[8 февруари]] [[1944]] |[[Богомила|Богомила, Велешко]] |[[Февруарски поход]] |[[Македонец|Македонци]] |- |391 |Марица Радуловиќ{{Sfn|Малковски|1985|p=141}} |[[1905]] |[[Расински Управен Округ|Ѓунис, Србија]] |[[14 април]] [[1941]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонски Срби|Срби]] |- |392 |Радомир Радуловиќ{{Sfn|Малковски|1985|p=141}} |[[1909]] |[[Расински Управен Округ|Ѓунис, Србија]] |[[14 април]] [[1941]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонски Срби|Срби]] |- |393 |Ќерим Реџепов Ренгалов{{Sfn|Малковски|1985|p=141}} |[[1895]] |[[Виничани|Виничани, Велешко]] |{{Околу}} [[август]] [[1944]] |[[Виничани|Виничани, Велешко]] |Цивилни жртви |[[Македонски Турци|Турци]] |- |394 |Азиб Јашаров Реџепов{{Sfn|Малковски|1985|p=148}} |[[1919]] |[[Црквино|Црквино, Велешко]] |[[7 април]] [[1941]] |[[Ново Село (Струмичко)|Ново Село, Струмичко]] |[[Априлска војна]] |[[Македонски Турци|Турци]] |- |395 |Ордан Димов Ржаров{{Sfn|Малковски|1985|p=141}} |[[1906]] |[[Велес]] |[[7 април]] [[1941]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |396 |Милка Димова Ржарова{{Sfn|Малковски|1985|p=141}} |[[1923]] |[[Велес]] |[[7 април]] [[1941]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |397 |Сава Димова Ржарова{{Sfn|Малковски|1985|p=141}} |[[1883]] |[[Велес]] |[[7 април]] [[1941]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |398 |[[Атанас Ристов|Атанас Галабов Ристов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=105}} |[[24 јануари]] [[1925]] |[[Долно Чичево|Долно Чичево, Велешко]] |{{Околу}} [[мај]] [[1945]] |[[Трст|Трст, Словенија]] |[[Сремски фронт]] |[[Македонец|Македонци]] |- |399 |[[Илија Ристов|Илија Панов Ристов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=68}} |[[14 март]] [[1909]] |[[Велес]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- |400 |Илија Ристов Ристов{{Sfn|Малковски|1985|p=141}} |[[1886]] |[[Велес]] |[[7 април]] [[1941]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |401 |Лазо Донев Ристов{{Sfn|Малковски|1985|p=105}} |[[20 јули]] [[1924]] |[[Подлес|Подлес, Велешко]] |[[10 април]] [[1945]] |[[Вуковарско-сремска Жупанија|Товарник, Хрватска]] |[[Сремски фронт]] |[[Македонец|Македонци]] |- |402 |Пандора Панчева Ристова{{Sfn|Малковски|1985|p=141}} |[[1890]] |[[Велес]] |[[7 април]] [[1941]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |403 |Баже Бошев Ристески{{Sfn|Малковски|1985|p=157}} |[[1926]] |[[Прилеп]] |{{Околу}} [[октомври]] [[1944]] |[[Смиловци|Смиловци, Велешко]] |[[Петта македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |404 |Вељан Перов Ристовски{{Sfn|Малковски|1985|p=157}} |[[6 април]] [[1905]] |[[Секирци|Секирци, Прилепско]] |{{Околу}} [[октомври]] [[1944]] |[[Смиловци|Смиловци, Велешко]] |[[Десетта македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |405 |Коста Јованов Ристовски{{Sfn|Малковски|1985|p=105}} |[[25 септември]] [[1922]] |[[Ореше|Ореше, Велешко]] |[[16 април]] [[1945]] |[[Славонија|Врпоље, Хрватска]] |[[Сремски фронт]] |[[Македонец|Македонци]] |- |406 |Ристо Колчев Ристовски{{Sfn|Малковски|1985|p=157}} |[[1914]] |[[Речица (Охридско)|Речица, Охридско]] |{{Околу}} [[септември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Втора македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |407 |[[Киро Рогужаров|Киро Јованов Рогужаров]]{{Sfn|Малковски|1985|p=68}} |[[6 мај]] [[1923]] |[[Велес]] |[[4 октомври]] [[1944]] |[[Света Петка (Скопско)|Света Петка, Скопско]] |[[Битка кај Света Петка]] |[[Македонец|Македонци]] |- |408 |Исмаил Рустемов{{Sfn|Малковски|1985|p=141}} |[[1896]] |[[Кочилари|Кочилари, Велешко]] |[[8 април]] [[1944]] |[[Кочилари|Кочилари, Велешко]] |Цивилни жртви |[[Македонски Турци|Турци]] |- |409 |Али Мамудов Саидов{{Sfn|Малковски|1985|p=148}} |[[1900]] |[[Кочилари|Кочилари, Велешко]] |[[6 април]] [[1941]] |[[Радовиш]] |[[Априлска војна]] |[[Македонски Турци|Турци]] |- |410 |Саво Здравев Саздов{{Sfn|Малковски|1985|p=68-69}} |[[18 декември]] [[1924]] |[[Мокрени|Мокрени, Велешко]] |[[3 октомври]] [[1944]] |[[Крушопек|Крушопек, Скопско]] |[[Битка кај Света Петка]] |[[Македонец|Македонци]] |- |411 |Тодор Камев Саздов{{Sfn|Малковски|1985|p=69}} |[[21 јануари]] [[1925]] |[[Велес]] |[[10 октомври]] [[1944]] |[[Говрлево|Говрлево, Скопско]] |[[Битка кај Света Петка]] |[[Македонец|Македонци]] |- |412 |[[Шефки Сали|Шефки Алиов Сали]]{{Sfn|Малковски|1985|p=72}} |[[1914]] |[[Велес]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонски Турци|Турци]] |- |413 |Фазим Иљазов Салков{{Sfn|Малковски|1985|p=142}} |[[1890]] |[[Бузалково|Бузалково, Велешко]] |{{Околу}} [[1942]] |[[Бузалково|Бузалково, Велешко]] |Цивилни жртви |[[Македонски Албанци|Албанци]] |- |414 |Душан Илиев Светозаревски{{Sfn|Малковски|1985|p=157}} |[[15 ноември]] [[1924]] |[[Прилеп]] |{{Околу}} [[октомври]] [[1944]] |[[Капиново|Капиново, Велешко]] |[[Петта македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |415 |Дејан Аврамов Сејковски{{Sfn|Малковски|1985|p=127}} |[[1919]] |[[Горно Врановци|Горно Врановци, Велешко]] |[[1 ноември]] [[1944]] |[[Раец|Раец, Кавадаречко]] |[[Комунистичка партија на Македонија]] |[[Торбеши]] |- |416 |Благој Трајков Секов{{Sfn|Малковски|1985|p=69}} |[[23 декември]] [[1924]] |[[Горно Чичево|Горно Чичево, Велешко]] |{{Околу}} [[ноември]] [[1944]] |[[Ново Село (Општина Велес)|Ново Село, Велешко]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |417 |[[Ваит Селимов|Ваит Љатифов Селимов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=89}} |[[1923]] |[[Долно Јаболчиште|Долно Јаболчиште, Велешко]] |[[27 октомври]] [[1944]] |[[Говрлево|Говрлево, Скопско]] |[[Битка кај Света Петка]] |[[Македонски Албанци|Албанци]] |- |418 |Веап Рамаданов Селимов{{Sfn|Малковски|1985|p=142}} |[[1918]] |[[Долно Јаболчиште|Долно Јаболчиште, Велешко]] |{{Околу}} [[летото]] [[1941]] |[[Јамбол|Јамбол, Бугарија]] |Цивилни жртви |[[Македонски Албанци|Албанци]] |- |419 |Расим Итрафилов Селимов{{Sfn|Малковски|1985|p=142}} |[[1910]] |[[Кочилари|Кочилари, Велешко]] |[[8 август]] [[1944]] |[[Кочилари|Кочилари, Велешко]] |Цивилни жртви |[[Македонски Турци|Турци]] |- |420 |[[Сергеј (македонски партизан)|Сергеј]] |''н/п'' |[[Советски Сојуз]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Руси]] |- |421 |Јован Симоновски{{Sfn|Малковски|1985|p=157}} |''н/п'' |[[Рајчица|Рајчица, Кичевско]] |[[25 февруари]] [[1944]] |[[Богомила|Богомила, Велешко]] |[[Февруарски поход]] |[[Македонец|Македонци]] |- |422 |Павлина Јованова Скубарова{{Sfn|Малковски|1985|p=142}} |[[1890]] |[[Стари Град|Стари Град, Велешко]] |[[7 април]] [[1941]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |423 |Стојан Соколов{{Sfn|Малковски|1985|p=157}} |[[1910]] |[[Шешково|Шешково, Кавадаречко]] |{{Околу}} [[октомври]] [[1944]] |[[Смиловци|Смиловци, Велешко]] |[[Втора македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |424 |Цане Тодоров Соколовски{{Sfn|Малковски|1985|p=157}} |[[1921]] |[[Прилеп]] |{{Околу}} [[1942]] |[[Мукос]] |[[Битка кај Мукос Планина]] |[[Македонец|Македонци]] |- |425 |[[Кочо Рацин|Коста Апостолов Солев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=7-11}} |[[22 декември]] [[1908]] |[[Велес]] |[[13 јуни]] [[1943]] |[[Лопушник]] |[[Убиството на Кочо Рацин|Убиство на Кочо Рацин]] |[[Македонец|Македонци]] |- |426 |Ленка Николова Софијанова{{Sfn|Малковски|1985|p=142}} |[[1870]] |[[Велес]] |[[7 април]] [[1941]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |427 |Јосе Здравев Спасев{{Sfn|Малковски|1985|p=148}} |[[1910]] |[[Велес]] |[[6 април]] [[1941]] |[[Радовиш]] |[[Априлска војна]] |[[Македонец|Македонци]] |- |428 |Ефто Апостолов Спасовски{{Sfn|Малковски|1985|p=157}} |[[1918]] |[[Куманово]] |{{Околу}} [[октомври]] [[1944]] |[[Белештевица|Белештевица, Велешко]] |[[Трета македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |429 |Илија Димов Спиров{{Sfn|Малковски|1985|p=90}} |[[1923]] |[[Извор (Велешко)|Извор, Велешко]] |[[18 септември]] [[1944]] |[[Прилеп]] |[[Ослободување на Прилеп]] |[[Македонец|Македонци]] |- |430 |Спиро Петров Спиров{{Sfn|Малковски|1985|p=142}} |[[1925]] |[[Велес]] |[[20 јули]] [[1944]] |[[Чепигово|Чепигово, Прилепско]] |Цивилни жртви |[[Македонец|Македонци]] |- |431 |Круме Тодоров Србов{{Sfn|Малковски|1985|p=142}} |[[1901]] |[[Велес]] |[[7 април]] [[1941]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |432 |Стојан Јованов Станков{{Sfn|Малковски|1985|p=142}} |[[1917]] |[[Велес]] |[[7 април]] [[1941]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |433 |Сента Петков Станковски{{Sfn|Малковски|1985|p=157}} |[[1910]] |[[Челопек (Кумановско)|Челопек, Кумановско]] |{{Околу}} [[септември]] [[1944]] |[[Отиштино|Отиштино, Велешко]] |[[Трета македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |434 |[[Томе Стефановски|Томе Мирчев Стефанов]]{{Sfn|Малковски|1985|p=70}} |[[1919]] |[[Црешево|Црешево, Скопско]] |[[10 септември]] [[1944]] |[[Раштански Колиби|Раштански Колиби, Велешко]] |[[Битка кај Раштански Колиби]] |[[Македонец|Македонци]] |- |435 |Ацо Митров Стефановски{{Sfn|Малковски|1985|p=157}} |[[1923]] |[[Прилеп]] |[[23 септември]] [[1944]] |[[Смиловци|Смиловци, Велешко]] |[[Петта македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |436 |Петре Андонов Стефанов{{Sfn|Малковски|1985|p=127}} |[[10 април]] [[1913]] |[[Богомила]] |[[17 октомври]] [[1942]] |[[Богомила|Богомила, Велешко]] |[[Бабунска акција]] |[[Македонец|Македонци]] |- |437 |Владо Гинов Стефановски{{Sfn|Малковски|1985|p=46}} |''н/п'' |[[Прилеп]] |{{Околу}} [[декември]] [[1943]] |[[Прилепско]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- |438 |Стојан Андреев Стојанов{{Sfn|Малковски|1985|p=90}} |[[20 јуни]] [[1923]] |[[С'лп|С'лп, Велешко]] |[[12 декември]] [[1944]] |[[С'лп|С'лп, Велешко]] |[[Дванаесетта македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |439 |Цветко Орданов Стојанов{{Sfn|Малковски|1985|p=70}} |[[16 март]] [[1924]] |[[Ораов Дол|Ораов Дол, Велешко]] |[[20 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- |440 |Миле Петрушев Стојановски{{Sfn|Малковски|1985|p=158}} |[[1912]] |[[Дејловце|Дејловце, Кумановско]] |{{Околу}} [[септември]] [[1944]] |[[Вардар]] |[[Трета македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |441 |Перо Манасиев Стојановски{{Sfn|Малковски|1985|p=158}} |[[1914]] |[[Крушево]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |442 |[[Стојан Стојаноски (Попоец)|Стојан Ванчов Стојановски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=158}} |[[1925]] |[[Попоец|Попоец, Кичевско]] |{{Околу}} [[февруари]] [[1944]] |[[Богомила|Богомила, Велешко]] |[[Февруарски поход]] |[[Македонец|Македонци]] |- |443 |[[Левче Стојкоски|Левче Зорев Стојковски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=157}} |[[1922]] |[[Бигор Доленци|Бигор Доленци, Кичевско]] |[[10 февруари]] [[1944]] |[[Богомила|Богомила, Велешко]] |[[Февруарски поход]] |[[Македонец|Македонци]] |- |444 |[[Милан Страчков|Милан Лазов Страчков]]{{Sfn|Малковски|1985|p=127}} |[[1880]] |[[Велес]] |{{Околу}} [[декември]] [[1942]] |[[Велес]] |[[Комунистичка партија на Југославија]] |[[Македонец|Македонци]] |- |445 |[[Благој Страчковски|Благој Миланов Страчковски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=17-18}} |[[29 февруари]] [[1920]] |[[Велес]] |[[13 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[Народен херој на Македонија]] |[[Македонец|Македонци]] |- |446 |[[Трајче Стреоски|Трајче Миланов Стреоски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=157}} |''н/п'' |[[Орланци (Кичевско)|Орланци, Кичевско]] |{{Околу}} [[февруари]] [[1944]] |[[Десово|Десово, Прилепско]]{{БелешкаОзнака|Во книгата на [[Ѓорѓи Малковски|Малковски]], грешно е наведено дека починал во [[Богомила|с. Богомила]] при [[Февруарски поход|Февруарскиот поход]]}} |[[Народен херој на Македонија]] |[[Македонец|Македонци]] |- |447 |Демуша Таирова{{Sfn|Малковски|1985|p=142}} |[[1900]] |[[Мамутчево|Мамутчево, Велешко]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонски Турци|Турци]] |- |448 |Владимир Петров Талески{{Sfn|Малковски|1985|p=158}} |[[1923]] |[[Прилеп]] |{{Околу}} [[септември]] [[1944]] |[[Смиловци|Смиловци, Велешко]] |[[Трета македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |449 |Божин Киров Танчевски{{Sfn|Малковски|1985|p=158}} |[[29 октомври]] [[1925]] |[[Гулинци (Кривопаланечко)|Гулинци, Кривопаланечко]] |{{Околу}} [[септември]] [[1944]] |[[Вардар]] |[[Единаесетта македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |450 |Јордан Јорданов Тасков{{Sfn|Малковски|1985|p=142}} |[[1864]] |[[Велес]] |{{Околу}} [[октомври]] [[1943]] |[[Велес]] |Цивилни жртви |[[Македонец|Македонци]] |- |451 |Исмаил Елмазов Тахиров{{Sfn|Малковски|1985|p=148}} |[[1900]] |[[Горно Врановци|Горно Врановци, Велешко]] |[[10 април]] [[1941]] |[[Шумадиски Управен Округ|Лапово, Србија]] |[[Априлска војна]] |[[Торбеши]] |- |452 |Милутин Бонев Ташевски{{Sfn|Малковски|1985|p=158}} |[[1926]] |[[Старо Нагоричане|Старо Нагоричане, Кумановско]] |{{Околу}} [[септември]] [[1944]] |[[Отиштино|Отиштино, Велешко]] |[[Трета македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |453 |Милан Колев Тевчев{{Sfn|Малковски|1985|p=106}} |[[1922]] |[[Крнино|Крнино, Велешко]] |[[12 април]] [[1945]] |[[Вуковарско-сремска Жупанија|Товарник, Хрватска]] |[[Сремски фронт]] |[[Македонец|Македонци]] |- |454 |Трајче Петров Темелковски{{Sfn|Малковски|1985|p=90}} |[[3 декември]] [[1927]] |[[Степанци (Велешко)|Степанци, Велешко]] |[[8 ноември]] [[1944]] |[[Стоби|Стоби, Велешко]] |[[Втора македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |455 |Трајко Ристов Темелков{{Sfn|Малковски|1985|p=91}} |[[1912]] |[[Попадија|Попадија, Велешко]] |[[14 ноември]] [[1944]] |[[Кичево]] |[[Кичево и Кичевско во НОВ|Ослободување на Кичево]] |[[Македонец|Македонци]] |- |456 |Благоја Темелкоски{{Sfn|Малковски|1985|p=158}} |''н/п'' |[[Прилеп]] |[[10 февруари]] [[1944]] |[[Богомила|Богомила, Велешко]] |[[Февруарски поход]] |[[Македонец|Македонци]] |- |457 |Јован Ангелов Теов{{Sfn|Малковски|1985|p=91}} |[[1924]] |[[Богомила|Богомила, Велешко]] |[[18 септември]] [[1944]] |[[Прилеп]] |[[Ослободување на Прилеп]] |[[Македонец|Македонци]] |- |458 |Трајче Панчев Теов{{Sfn|Малковски|1985|p=106}} |[[19 март]] [[1922]] |[[Бистрица (Велешко)|Бистрица, Велешко]] |[[28 април]] [[1945]] |[[Бјеловарско-билогорска Жупанија|Гарешница, Хрватска]] |[[Сремски фронт]] |[[Македонец|Македонци]] |- |459 |Драган Миланов Теодосиев{{Sfn|Малковски|1985|p=142}} |[[1923]] |[[Чалошево|Чалошево, Велешко]] |{{Околу}} [[ноември]] [[1942]] |[[Стари Град|Стари Град, Велешко]] |Цивилни жртви |[[Македонец|Македонци]] |- |460 |[[Борис Терзиев|Борис Николов Терзиев]]{{Sfn|Малковски|1985|p=91}} |[[20 февруари]] [[1918]] |[[Долно Чичево|Долно Чичево, Велешко]] |{{Околу}} [[ноември]] [[1944]] |[[Кичевско]] |[[Втора македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |461 |[[Јовче Тесличков|Јованче Димов Тесличков]]{{Sfn|Малковски|1985|p=70-71}} |[[17 октомври]] [[1925]] |[[Велес]] |[[24 октомври]] [[1944]] |[[Седларево|Седларево, Полог]] |[[Битка кај Седларево]] |[[Македонец|Македонци]] |- |462 |[[Јован Тикваров|Јован Борисов Тикваров]]{{Sfn|Малковски|1985|p=128}} |[[7 јануари]] [[1924]] |[[Велес]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |463 |Киро Андреев Тодоров{{Sfn|Малковски|1985|p=143}} |[[1911]] |[[Велес]] |[[14 април]] [[1941]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |464 |Тодор Андреев Тодоров{{Sfn|Малковски|1985|p=143}} |[[5 февруари]] [[1921]] |[[Велес]] |[[14 април]] [[1941]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |465 |[[Коце Тодороски|Коце Јорданов Тодоровски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=71}} |[[1921]] |[[Кичево]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |466 |Славко Благоев Тодоровски{{Sfn|Малковски|1985|p=158}} |[[1924]] |[[Прилеп]] |[[29 октомври]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Втора македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |467 |Љубе Лазов Томчевски{{Sfn|Малковски|1985|p=158}} |[[1926]] |[[Ропотово|Ропотово, Прилепско]] |[[25 септември]] [[1944]] |[[Смиловци|Смиловци, Велешко]] |[[Петта македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |468 |Розалија Тотх{{Sfn|Малковски|1985|p=143}} |[[1894]] |[[Сегед|Сегед, Унгарија]] |[[7 април]] [[1941]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Унгарци]] |- |469 |Камка Миланова Тоцинова{{Sfn|Малковски|1985|p=129}} |[[1909]] |[[Рудник (Велешко)|Рудник, Велешко]] |[[14 септември]] [[1942]] |[[Рудник (Велешко)|Рудник, Велешко]] |[[Масакр кај Пуста Кула]] |[[Македонец|Македонци]] |- |470 |Ганчо Ѓошов Трајков{{Sfn|Малковски|1985|p=148}} |[[1914]] |[[Велес]] |{{Околу}} [[1943]] |[[Маутхаузен|Маутхаузен, Германија]] |[[Априлска војна]] |[[Македонец|Македонци]] |- |471 |Иван Арсов Трајков{{Sfn|Малковски|1985|p=106}} |[[1921]] |[[Поменово|Поменово, Велешко]] |[[20 април]] [[1945]] |[[Пожега (Хрватска)|Пожега, Хрватска]] |[[Сремски фронт]] |[[Македонец|Македонци]] |- |472 |Петре Тодоров Трајков{{Sfn|Малковски|1985|p=71}} |[[1926]] |[[Велес]] |[[12 октомври]] [[1944]] |[[Говрлево|Говрлево, Скопско]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |473 |Стоилко Арсов Трајков{{Sfn|Малковски|1985|p=91}} |[[20 август]] [[1912]] |[[Поменово|Поменово, Велешко]] |[[17 септември]] [[1944]] |[[Прилеп]] |[[Ослободување на Прилеп]] |[[Македонец|Македонци]] |- |474 |[[Стојан Трајков|Стојан Андреев Трајков]]{{Sfn|Малковски|1985|p=46}} |[[1910]] |[[Чашка (Велешко)|Чашка, Велешко]] |[[16 декември]] [[1942]] |[[Војница|Војница, Велешко]] |[[Битка кај Војничка Пештера]] |[[Македонец|Македонци]] |- |475 |Трајко Димов Трајков{{Sfn|Малковски|1985|p=143}} |[[1907]] |[[С'лп|С'лп, Велешко]] |[[8 ноември]] [[1944]] |[[С'лп|С'лп, Велешко]] |Цивилни жртви |[[Македонец|Македонци]] |- |476 |Илија Димков Трајковски{{Sfn|Малковски|1985|p=158}} |[[10 февруари]] [[1920]] |[[Магарево|Магарево, Прилепско]] |{{Околу}} [[септември]] [[1944]] |[[Смиловци|Смиловци, Велешко]] |[[Петта македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |477 |Алексо Ангелов Трчков{{Sfn|Малковски|1985|p=143}} |[[1888]] |[[Велес]] |[[8 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |Цивилни жртви |[[Македонец|Македонци]] |- |478 |Андреја Ќорозов{{Sfn|Малковски|1985|p=143}} |[[1903]] |[[Босна]] |{{Околу}} [[ноември]] [[1943]] |[[Германија]] |Цивилни жртви |[[Македонец|Македонци]] |- |479 |Димо Ристов Ќулавков{{Sfn|Малковски|1985|p=143}} |[[1890]] |[[Папрадиште (Велешко)|Папрадиште, Велешко]] |[[19 октомври]] [[1944]] |[[Белград|Белград, Србија]] |Цивилни жртви |[[Македонец|Македонци]] |- |480 |Коста Димитриев Ќулавков{{Sfn|Малковски|1985|p=148}} |[[1 октомври]] [[1919]] |[[Папрадиште (Велешко)|Папрадиште, Велешко]] |[[8 април]] [[1941]] |[[Шабац|Шабац, Србија]] |[[Априлска војна]] |[[Македонец|Македонци]] |- |481 |[[Јовче Ќучук|Јовче Петров Ќучуков]]{{Sfn|Малковски|1985|p=129}} |[[9 август]] [[1911]] |[[Велес]] |[[9 ноември]] [[1944]] |[[Велес]] |[[Ослободување на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |482 |[[Киро Чучуков-Себура|Киро Димов Ќучуков]]{{Sfn|Малковски|1985|p=47-48}} |[[25 март]] [[1919]] |[[Велес]] |[[6 јануари]] [[1943]] |[[Велес]] |[[Битка кај Речани]] |[[Македонец|Македонци]] |- |483 |Спасе Велјанов Убавков{{Sfn|Малковски|1985|p=107}} |[[1918]] |[[Теово|Теово, Велешко]] |[[17 април]] [[1945]] |[[Винковци|Винковци, Хрватска]] |[[Сремски фронт]] |[[Македонец|Македонци]] |- |484 |Усеин Шаќиров Усеинов{{Sfn|Малковски|1985|p=143}} |[[1901]] |[[Горно Врановци|Горно Врановци, Велешко]] |[[30 октомври]] [[1944]] |[[Извор (Велешко)|Извор, Велешко]] |[[Бомбардирање на Извор (Велешко)|Бомбардирање на Извор]] |[[Торбеши]] |- |485 |Муарем Бајрам Усеиновски{{Sfn|Малковски|1985|p=158}} |[[1922]] |[[Мусинци|Мусинци, Прилепско]] |{{Околу}} [[септември]] [[1944]] |[[Вардар]] |[[Единаесетта македонска ударна бригада]] |[[Македонски Турци|Турци]] |- |486 |Реџеп Ибраимов Фазлиов{{Sfn|Малковски|1985|p=143}} |[[1918]] |[[Горно Врановци|Горно Врановци, Велешко]] |[[9 август]] [[1943]] |[[Горно Врановци|Горно Врановци, Велешко]] |Цивилни жртви |[[Торбеши]] |- |487 |Ибраим Османов Фазлиов{{Sfn|Малковски|1985|p=143}} |[[1870]] |[[Горно Врановци|Горно Врановци, Велешко]] |[[9 август]] [[1943]] |[[Горно Врановци|Горно Врановци, Велешко]] |Цивилни жртви |[[Торбеши]] |- |488 |Изет Љатифов Фејзов{{Sfn|Малковски|1985|p=129}} |[[1880]] |[[Долно Јаболчиште|Долно Јаболчиште, Велешко]] |[[24 октомври]] [[1942]] |[[Долно Јаболчиште|Долно Јаболчиште, Велешко]] |[[Масакр во Долно Јаболчиште]] |[[Албанци]] |- |489 |Заре Фидановски{{Sfn|Малковски|1985|p=158}} |''н/п'' |[[Добреноец|Добреноец, Кичевско]] |{{Околу}} [[февруари]] [[1944]] |[[Богомила|Богомила, Велешко]] |[[Февруарски поход]] |[[Македонец|Македонци]] |- |490 |Коста Војов Филиповски{{Sfn|Малковски|1985|p=158}} |[[1925]] |[[Челопек (Кумановско)|Челопек, Кумановско]] |{{Околу}} [[септември]] [[1944]] |[[Отиштино|Отиштино, Велешко]] |[[Трета македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |491 |Ѓорѓи Илиев Цветановски{{Sfn|Малковски|1985|p=158}} |[[1924]] |[[Прилеп]] |[[10 февруари]] [[1944]] |[[Богомила|Богомила, Велешко]] |[[Февруарски поход]] |[[Македонец|Македонци]] |- |492 |[[Санде Цветаноски|Санде Штериов Цветаноски]]{{Sfn|Малковски|1985|p=158}} |[[1915]] |[[Кичево]] |[[15 февруари]] [[1944]] |[[Богомила|Богомила, Велешко]] |[[Февруарски поход]] |[[Македонец|Македонци]] |- |493 |Никола Миланов Цветков{{Sfn|Малковски|1985|p=47}} |[[14 април]] [[1918]] |[[Ораовец|Ораовец, Велешко]] |{{Околу}} [[јануари]] [[1943]] |[[Скопско]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- |494 |Здравко Цуцковски{{Sfn|Малковски|1985|p=158}} |''н/п'' |[[Дебар]] |{{Околу}} [[февруари]] [[1944]] |[[Богомила|Богомила, Велешко]] |[[Февруарски поход]] |[[Македонец|Македонци]] |- |495 |Васе Петрев Чингарлиев{{Sfn|Малковски|1985|p=144}} |[[1906]] |[[Велес]] |[[7 април]] [[1941]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |496 |Веселинка Петрова Чорева{{Sfn|Малковски|1985|p=143}} |[[1914]] |[[Велес]] |[[7 април]] [[1941]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |497 |Мица Панова Чорева{{Sfn|Малковски|1985|p=143}} |[[1888]] |[[Велес]] |[[7 април]] [[1941]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |498 |Тоше Илиев Чупчев{{Sfn|Малковски|1985|p=144}} |[[19 февруари]] [[1935]] |[[Велес]] |[[7 април]] [[1941]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |499 |Десанка Илиева Чупчева{{Sfn|Малковски|1985|p=144}} |[[21 февруари]] [[1931]] |[[Велес]] |[[7 април]] [[1941]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |500 |Лила Илиева Чупчева{{Sfn|Малковски|1985|p=144}} |[[10 март]] [[1925]] |[[Велес]] |[[7 април]] [[1941]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |501 |Павлина Цанинова Чупчева{{Sfn|Малковски|1985|p=144}} |[[1892]] |[[Новачани|Новачани, Велешко]] |[[7 април]] [[1941]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |502 |Никола Гигов Џампалов{{Sfn|Малковски|1985|p=144}} |[[1886]] |[[Велес]] |[[7 април]] [[1941]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |503 |Рафис Синанов Џемаилов{{Sfn|Малковски|1985|p=144}} |[[1928]] |[[Бузалково|Бузалково, Велешко]] |{{Околу}} [[ноември]] [[1944]] |[[Бузалково|Бузалково, Велешко]] |Цивилни жртви |[[Македонски Албанци|Албанци]] |- |504 |Андира Синанова Џемаилова{{Sfn|Малковски|1985|p=144}} |[[1926]] |[[Бузалково|Бузалково, Велешко]] |{{Околу}} [[ноември]] [[1944]] |[[Бузалково|Бузалково, Велешко]] |Цивилни жртви |[[Македонски Албанци|Албанци]] |- |505 |Исмаил Сулејманов Џелков{{Sfn|Малковски|1985|p=107}} |[[1920]] |[[Мелница (Велешко)|Мелница, Велешко]] |[[20 април]] [[1945]] |[[Пожега (Хрватска)|Пожега, Хрватска]] |[[Сремски фронт]] |[[Торбеши]] |- |506 |Шабан Даутов Џуклев{{Sfn|Малковски|1985|p=148}} |[[1918]] |[[Горно Врановци|Горно Врановци, Велешко]] |[[7 април]] [[1941]] |[[Велес]] |[[Бомбардирање на Велес (1941)|Бомбардирање на Велес]] |[[Македонец|Македонци]] |- |507 |Јордан Илиев Џурнов{{Sfn|Малковски|1985|p=48-49}} |[[14 мај]] [[1921]] |[[Велес]] |{{Околу}} [[март]] [[1943]] |[[Кавадарци]] |[[НОПО „Димитар Влахов“]] |[[Македонец|Македонци]] |- |508 |Усеин Шаќиров{{Sfn|Малковски|1985|p=144}} |[[1905]] |[[Велес]] |[[30 октомври]] [[1944]] |[[Извор (Велешко)|Извор, Велешко]] |[[Бомбардирање на Извор (Велешко)|Бомбардирање на Извор]] |[[Македонски Турци|Турци]] |- |509 |Веле Димев Шојлев{{Sfn|Малковски|1985|p=72-73}} |[[23 мај]] [[1923]] |[[Велес]] |[[21 ноември]] [[1944]] |[[Тетово]] |[[Осма македонска ударна бригада]] |[[Македонец|Македонци]] |- |510 |Јордан Георгиев Шутев{{Sfn|Малковски|1985|p=49-50}} |[[22 ноември]] [[1922]] |[[Велес]] |[[10 октомври]] [[1944]] |[[Кочани]] |[[Ослободување на Македонија во Втората светска војна|Ослободување на Кочани]] |[[Македонец|Македонци]] |} == Забелешки == {{БелешкаПодножје|Забелешка}} == Наводи == {{Наводи}} === Библиографија === * {{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/data/cobib/13045057|title=Велес и Велешко во Народноослободителната војна (1941-1945): Спомен книга на загинатите борци во НОВ и жртви на фашистичкиот терор од Велес и Велешко|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Просвета|year=1985|isbn=|location=[[Куманово]]|author-link=Ѓорѓи Малковски}} [[Категорија:Историја на Велес]] [[Категорија:Велес во НОБ]] [[Категорија:Македонија во Втората светска војна]] qs32m4ap90coijysn60lb2pyoddk6xu 4 1403701 5641497 5640907 2026-10-06T19:57:31Z Lili Arsova 86688 5641497 wikitext text/x-wiki {{:ВП:УНЗ|Lili Arsova}} {{:ВП:УНС|Енкаустика||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Пастел||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Адамов стил||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Летризам||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Тенебризам||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Хартиени занаети||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Боење по број||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Боја за сликање со прсти||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Подсликање||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Боја за сликање со прсти||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Пребојување||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Имприматура||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Арте Повера||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Мека скулптура||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Наби (уметност)||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Маргинална уметност||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Шок уметност||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Пастелско друштво||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Маслени пастели||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Хартија Ингрес||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Наивна уметност||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Мат сликарство||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Северна ренесанса||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Историцизам (уметност)||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Старогрчка уметност||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Сликање со мастило||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Стрие||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Панорама Бурбаки||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Мермеризирање||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Лажно сликање||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Фротаж||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Сликање со капки||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Шамплеве||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Лиена хартија||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Пресликување на месингани плочи||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Пресликување на месингани плочи||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Отисок од камен||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Енкончадо||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Сликање врз кадифе||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Маскирање (уметност)||||нова статија}} {{:ВП:УНС|||||нова статија}} {{:ВП:УНК}} [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/Сликарски правци и техники|Lili Arsova]] dwlgwps13hab7wtik1frow6rq6jtz9b 4 1404405 5641314 5640685 2026-10-06T13:13:10Z ForestShutter 126802 /* Список на учесници */ 5641314 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Уредувачки денови.svg|150п]] |} {{Кратенка|ВП:УД}} Во текот на месец октомври 2026 година е планирано да се одржат 9 (девет) уредувачки денови, кои се изведуваат во текот на 24 часа од дадениот ден, со почеток во 00:00&nbsp;ч. и крај во 23:59&nbsp;ч. истиот ден. Предвид се земаат сите создадени или подобрени статии на зададената тема од корисници на Википедија на македонски јазик кои ги пријавиле во уредувачкиот ден. <b>Важно</b>: Наградите за овој предизвик се вредносни купони во вредност <b>од 2.500 денари</b>. Наградите ќе бидат купени по завршувањето на секој месец во вид на ваучери од продавница со седиште во Македонија. Одбраните корисници на наградите ќе бидат контактирани како да си ги подигнат наградите. За да се освои награда, потребно е да се исполнат следните критериуми: * Да се учествува во најмалку 10 изданија на уредувачките денови и/или викенди во текот на еден месец, и * Да се создадат или подобрат најмалку 25 статии <b>од тековниот месец</b>. Збирниот резултат претставува број на додадени зборови на Википедија преку уредените статии, за што е користена посебна википедијанска алатка за пребројување на зборови. Победник на натпреварот ќе биде учесникот кој ќе освои најмногу бодови вкупно од двата предизвика (уредувачки денови и уредувачки викенди) и ги задоволува останатите критериуми за доделување награда. Резултатите за секој месец ќе бидат објавени на [[Википедија:Уредувачки_денови_2026#Уредувачки_денови_по_месеци|проектната страница]]. == Изминати денови == === Видови на врбa во Македонија === [[Податотека:Salix alba Morton.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Видови на врбa во Македонија“]] На 1 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Видови на врбa во Македонија“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за видовите на врба во Македонија може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Видови врби во Македонија|Видови на врба во Македонија]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]] | {{подреден список|[[Salix pentandra]] (Н)|[[Salix triandra]] (Н)|[[Salix purpurea]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:MartovskiSS|MartovskiSS]] | {{подреден список|[[Salix alpina]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник: Dangelovskibroz| Dangelovskibroz]] | {{подреден список|[[Salix retusa]] (Н)|[[Salix caprea]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:Кирил Јовановски|Кирил Јовановски]] | {{подреден список|[[Salix herbacea]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:МихаилБРОЗ|МихаилБРОЗ]] | {{подреден список|[[Salix reticulata]] (Н)|[[Salix waldsteiniana]] (Н)}} |- | 6 | [[Корисник:JanaBroz|JanaBroz]] | {{подреден список|[[Salix cinerea]] (Н)}} |- | 7 | [[Корисник:Сараброз|Сараброз]] | {{подреден список|[[Salix eleagnos]] (Н)}} |- | 8 | [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] | {{подреден список|[[Salix silesiaca]] (Н)|[[Salix appendiculata]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Претстојни денови == === Реки во Нов Зеланд === [[Податотека:AS-rzeka-icon.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Реки во Нов Зеланд“]] На 6 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Реки во Нов Зеланд“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за реките во Нов Зеланд може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на реки во Нов Зеланд|Список на реки во Нов Зеланд]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:ForestShutter|ForestShutter]] | {{подреден список|[[Клута]] (Н)}} |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Значајни американски ботанички илустратори === [[Податотека:Botanical_illustration_of_Lilium_superbum.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Значајни американски ботанички илустратори“]] На 8 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Значајни американски ботанички илустратори“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за значајните американски ботанички илустратори може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на американски ботанички илустратори|Список на американски ботанички илустратори]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Книжевноста во 1840-ти и 1850-ти години === [[Податотека:Book3.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Книжевноста во 1840-ти и 1850-ти години“]] На 13 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Книжевноста во 1840-ти и 1850-ти години“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за книжевноста во 1840-ти и 1850-ти години може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Книжевноста_во_1840-ти години|autocollapse}}{{Книжевноста_во_1850-ти години|autocollapse}} <b>Пример подобрена страница од ваков тип:</b> [[1900 во книжевноста]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (П) — подобрена статија === Драми на Тенеси Вилијамс === [[Податотека:Tennessee_Williams_NYWTS_(cropped).jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Драми на Тенеси Вилијамс“]] На 15 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Драми на Тенеси Вилијамс“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за драмите на Тенеси Вилијамс може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Тенеси Вилијамс|Драми на Тенеси Вилијамс]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Уметноста во 1860-ти и 1870-ти години === [[Податотека:Art-1300258.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Уметноста во 1860-ти и 1870-ти години“]] На 20 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Уметноста во 1860-ти и 1870-ти години“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за уметноста во 1860-ти и 1870-ти години може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Уметноста_во_1860-ти години|autocollapse}}{{Уметноста_во_1870-ти години|autocollapse}} ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (П) — подобрена статија === Управни области во Шкотска === [[Податотека:Flag of Scotland.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Управни области во Шкотска“]] На 22 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Управни области во Шкотска“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за управните области во Шкотска може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Управни области во Шкотска|Управни области во Шкотска]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Претседатели на УНЕСКО === [[Податотека:Flag of UNESCO.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Претседатели на УНЕСКО“]] На 27 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Претседатели на УНЕСКО“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за претседателите на УНЕСКО може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Претседатели на УНЕСКО|Претседатели на УНЕСКО]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Позначајни кратери на Месечината === [[Податотека:Location of lunar crater humboldt.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Позначајни кратери на Месечината“]] На 29 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Позначајни кратери на Месечината“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за позначајните кратери на Месечианта може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на кратери на Месечината#Позначајни кратери|Список на кратери на Месечината]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Поврзано == * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Статистика]] * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Известувања]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки денови 2026|10]] r3bah7196igs0nmlii993mi1mt8fs65 5641372 5641314 2026-10-06T15:34:37Z P.Nedelkovski 47736 /* Список на учесници */ 5641372 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Уредувачки денови.svg|150п]] |} {{Кратенка|ВП:УД}} Во текот на месец октомври 2026 година е планирано да се одржат 9 (девет) уредувачки денови, кои се изведуваат во текот на 24 часа од дадениот ден, со почеток во 00:00&nbsp;ч. и крај во 23:59&nbsp;ч. истиот ден. Предвид се земаат сите создадени или подобрени статии на зададената тема од корисници на Википедија на македонски јазик кои ги пријавиле во уредувачкиот ден. <b>Важно</b>: Наградите за овој предизвик се вредносни купони во вредност <b>од 2.500 денари</b>. Наградите ќе бидат купени по завршувањето на секој месец во вид на ваучери од продавница со седиште во Македонија. Одбраните корисници на наградите ќе бидат контактирани како да си ги подигнат наградите. За да се освои награда, потребно е да се исполнат следните критериуми: * Да се учествува во најмалку 10 изданија на уредувачките денови и/или викенди во текот на еден месец, и * Да се создадат или подобрат најмалку 25 статии <b>од тековниот месец</b>. Збирниот резултат претставува број на додадени зборови на Википедија преку уредените статии, за што е користена посебна википедијанска алатка за пребројување на зборови. Победник на натпреварот ќе биде учесникот кој ќе освои најмногу бодови вкупно од двата предизвика (уредувачки денови и уредувачки викенди) и ги задоволува останатите критериуми за доделување награда. Резултатите за секој месец ќе бидат објавени на [[Википедија:Уредувачки_денови_2026#Уредувачки_денови_по_месеци|проектната страница]]. == Изминати денови == === Видови на врбa во Македонија === [[Податотека:Salix alba Morton.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Видови на врбa во Македонија“]] На 1 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Видови на врбa во Македонија“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за видовите на врба во Македонија може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Видови врби во Македонија|Видови на врба во Македонија]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]] | {{подреден список|[[Salix pentandra]] (Н)|[[Salix triandra]] (Н)|[[Salix purpurea]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:MartovskiSS|MartovskiSS]] | {{подреден список|[[Salix alpina]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник: Dangelovskibroz| Dangelovskibroz]] | {{подреден список|[[Salix retusa]] (Н)|[[Salix caprea]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:Кирил Јовановски|Кирил Јовановски]] | {{подреден список|[[Salix herbacea]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:МихаилБРОЗ|МихаилБРОЗ]] | {{подреден список|[[Salix reticulata]] (Н)|[[Salix waldsteiniana]] (Н)}} |- | 6 | [[Корисник:JanaBroz|JanaBroz]] | {{подреден список|[[Salix cinerea]] (Н)}} |- | 7 | [[Корисник:Сараброз|Сараброз]] | {{подреден список|[[Salix eleagnos]] (Н)}} |- | 8 | [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] | {{подреден список|[[Salix silesiaca]] (Н)|[[Salix appendiculata]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Претстојни денови == === Реки во Нов Зеланд === [[Податотека:AS-rzeka-icon.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Реки во Нов Зеланд“]] На 6 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Реки во Нов Зеланд“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за реките во Нов Зеланд може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на реки во Нов Зеланд|Список на реки во Нов Зеланд]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:ForestShutter|ForestShutter]] | {{подреден список|[[Клута]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Орети (река)]] (Н)}} |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Значајни американски ботанички илустратори === [[Податотека:Botanical_illustration_of_Lilium_superbum.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Значајни американски ботанички илустратори“]] На 8 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Значајни американски ботанички илустратори“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за значајните американски ботанички илустратори може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на американски ботанички илустратори|Список на американски ботанички илустратори]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Книжевноста во 1840-ти и 1850-ти години === [[Податотека:Book3.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Книжевноста во 1840-ти и 1850-ти години“]] На 13 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Книжевноста во 1840-ти и 1850-ти години“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за книжевноста во 1840-ти и 1850-ти години може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Книжевноста_во_1840-ти години|autocollapse}}{{Книжевноста_во_1850-ти години|autocollapse}} <b>Пример подобрена страница од ваков тип:</b> [[1900 во книжевноста]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (П) — подобрена статија === Драми на Тенеси Вилијамс === [[Податотека:Tennessee_Williams_NYWTS_(cropped).jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Драми на Тенеси Вилијамс“]] На 15 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Драми на Тенеси Вилијамс“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за драмите на Тенеси Вилијамс може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Тенеси Вилијамс|Драми на Тенеси Вилијамс]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Уметноста во 1860-ти и 1870-ти години === [[Податотека:Art-1300258.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Уметноста во 1860-ти и 1870-ти години“]] На 20 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Уметноста во 1860-ти и 1870-ти години“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за уметноста во 1860-ти и 1870-ти години може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Уметноста_во_1860-ти години|autocollapse}}{{Уметноста_во_1870-ти години|autocollapse}} ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (П) — подобрена статија === Управни области во Шкотска === [[Податотека:Flag of Scotland.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Управни области во Шкотска“]] На 22 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Управни области во Шкотска“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за управните области во Шкотска може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Управни области во Шкотска|Управни области во Шкотска]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Претседатели на УНЕСКО === [[Податотека:Flag of UNESCO.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Претседатели на УНЕСКО“]] На 27 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Претседатели на УНЕСКО“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за претседателите на УНЕСКО може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Претседатели на УНЕСКО|Претседатели на УНЕСКО]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Позначајни кратери на Месечината === [[Податотека:Location of lunar crater humboldt.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Позначајни кратери на Месечината“]] На 29 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Позначајни кратери на Месечината“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за позначајните кратери на Месечианта може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на кратери на Месечината#Позначајни кратери|Список на кратери на Месечината]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Поврзано == * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Статистика]] * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Известувања]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки денови 2026|10]] gz0erfs28fkdxse9cj0o1vyd0t1yzis 5641391 5641372 2026-10-06T16:04:16Z Lili Arsova 86688 /* Список на учесници */ 5641391 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Уредувачки денови.svg|150п]] |} {{Кратенка|ВП:УД}} Во текот на месец октомври 2026 година е планирано да се одржат 9 (девет) уредувачки денови, кои се изведуваат во текот на 24 часа од дадениот ден, со почеток во 00:00&nbsp;ч. и крај во 23:59&nbsp;ч. истиот ден. Предвид се земаат сите создадени или подобрени статии на зададената тема од корисници на Википедија на македонски јазик кои ги пријавиле во уредувачкиот ден. <b>Важно</b>: Наградите за овој предизвик се вредносни купони во вредност <b>од 2.500 денари</b>. Наградите ќе бидат купени по завршувањето на секој месец во вид на ваучери од продавница со седиште во Македонија. Одбраните корисници на наградите ќе бидат контактирани како да си ги подигнат наградите. За да се освои награда, потребно е да се исполнат следните критериуми: * Да се учествува во најмалку 10 изданија на уредувачките денови и/или викенди во текот на еден месец, и * Да се создадат или подобрат најмалку 25 статии <b>од тековниот месец</b>. Збирниот резултат претставува број на додадени зборови на Википедија преку уредените статии, за што е користена посебна википедијанска алатка за пребројување на зборови. Победник на натпреварот ќе биде учесникот кој ќе освои најмногу бодови вкупно од двата предизвика (уредувачки денови и уредувачки викенди) и ги задоволува останатите критериуми за доделување награда. Резултатите за секој месец ќе бидат објавени на [[Википедија:Уредувачки_денови_2026#Уредувачки_денови_по_месеци|проектната страница]]. == Изминати денови == === Видови на врбa во Македонија === [[Податотека:Salix alba Morton.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Видови на врбa во Македонија“]] На 1 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Видови на врбa во Македонија“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за видовите на врба во Македонија може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Видови врби во Македонија|Видови на врба во Македонија]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]] | {{подреден список|[[Salix pentandra]] (Н)|[[Salix triandra]] (Н)|[[Salix purpurea]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:MartovskiSS|MartovskiSS]] | {{подреден список|[[Salix alpina]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник: Dangelovskibroz| Dangelovskibroz]] | {{подреден список|[[Salix retusa]] (Н)|[[Salix caprea]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:Кирил Јовановски|Кирил Јовановски]] | {{подреден список|[[Salix herbacea]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:МихаилБРОЗ|МихаилБРОЗ]] | {{подреден список|[[Salix reticulata]] (Н)|[[Salix waldsteiniana]] (Н)}} |- | 6 | [[Корисник:JanaBroz|JanaBroz]] | {{подреден список|[[Salix cinerea]] (Н)}} |- | 7 | [[Корисник:Сараброз|Сараброз]] | {{подреден список|[[Salix eleagnos]] (Н)}} |- | 8 | [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] | {{подреден список|[[Salix silesiaca]] (Н)|[[Salix appendiculata]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Претстојни денови == === Реки во Нов Зеланд === [[Податотека:AS-rzeka-icon.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Реки во Нов Зеланд“]] На 6 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Реки во Нов Зеланд“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за реките во Нов Зеланд може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на реки во Нов Зеланд|Список на реки во Нов Зеланд]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:ForestShutter|ForestShutter]] | {{подреден список|[[Клута]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Орети (река)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]] | {{подреден список|[[Матаура (река)]] (Н)}} |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Значајни американски ботанички илустратори === [[Податотека:Botanical_illustration_of_Lilium_superbum.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Значајни американски ботанички илустратори“]] На 8 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Значајни американски ботанички илустратори“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за значајните американски ботанички илустратори може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на американски ботанички илустратори|Список на американски ботанички илустратори]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Книжевноста во 1840-ти и 1850-ти години === [[Податотека:Book3.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Книжевноста во 1840-ти и 1850-ти години“]] На 13 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Книжевноста во 1840-ти и 1850-ти години“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за книжевноста во 1840-ти и 1850-ти години може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Книжевноста_во_1840-ти години|autocollapse}}{{Книжевноста_во_1850-ти години|autocollapse}} <b>Пример подобрена страница од ваков тип:</b> [[1900 во книжевноста]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (П) — подобрена статија === Драми на Тенеси Вилијамс === [[Податотека:Tennessee_Williams_NYWTS_(cropped).jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Драми на Тенеси Вилијамс“]] На 15 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Драми на Тенеси Вилијамс“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за драмите на Тенеси Вилијамс може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Тенеси Вилијамс|Драми на Тенеси Вилијамс]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Уметноста во 1860-ти и 1870-ти години === [[Податотека:Art-1300258.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Уметноста во 1860-ти и 1870-ти години“]] На 20 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Уметноста во 1860-ти и 1870-ти години“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за уметноста во 1860-ти и 1870-ти години може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Уметноста_во_1860-ти години|autocollapse}}{{Уметноста_во_1870-ти години|autocollapse}} ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (П) — подобрена статија === Управни области во Шкотска === [[Податотека:Flag of Scotland.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Управни области во Шкотска“]] На 22 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Управни области во Шкотска“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за управните области во Шкотска може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Управни области во Шкотска|Управни области во Шкотска]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Претседатели на УНЕСКО === [[Податотека:Flag of UNESCO.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Претседатели на УНЕСКО“]] На 27 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Претседатели на УНЕСКО“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за претседателите на УНЕСКО може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Претседатели на УНЕСКО|Претседатели на УНЕСКО]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Позначајни кратери на Месечината === [[Податотека:Location of lunar crater humboldt.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Позначајни кратери на Месечината“]] На 29 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Позначајни кратери на Месечината“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за позначајните кратери на Месечианта може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на кратери на Месечината#Позначајни кратери|Список на кратери на Месечината]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Поврзано == * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Статистика]] * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Известувања]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки денови 2026|10]] f6botuaq91rgbg2mgeyc4l4euxmm2qd 5641423 5641391 2026-10-06T17:23:37Z ForestShutter 126802 /* Список на учесници */ 5641423 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Уредувачки денови.svg|150п]] |} {{Кратенка|ВП:УД}} Во текот на месец октомври 2026 година е планирано да се одржат 9 (девет) уредувачки денови, кои се изведуваат во текот на 24 часа од дадениот ден, со почеток во 00:00&nbsp;ч. и крај во 23:59&nbsp;ч. истиот ден. Предвид се земаат сите создадени или подобрени статии на зададената тема од корисници на Википедија на македонски јазик кои ги пријавиле во уредувачкиот ден. <b>Важно</b>: Наградите за овој предизвик се вредносни купони во вредност <b>од 2.500 денари</b>. Наградите ќе бидат купени по завршувањето на секој месец во вид на ваучери од продавница со седиште во Македонија. Одбраните корисници на наградите ќе бидат контактирани како да си ги подигнат наградите. За да се освои награда, потребно е да се исполнат следните критериуми: * Да се учествува во најмалку 10 изданија на уредувачките денови и/или викенди во текот на еден месец, и * Да се создадат или подобрат најмалку 25 статии <b>од тековниот месец</b>. Збирниот резултат претставува број на додадени зборови на Википедија преку уредените статии, за што е користена посебна википедијанска алатка за пребројување на зборови. Победник на натпреварот ќе биде учесникот кој ќе освои најмногу бодови вкупно од двата предизвика (уредувачки денови и уредувачки викенди) и ги задоволува останатите критериуми за доделување награда. Резултатите за секој месец ќе бидат објавени на [[Википедија:Уредувачки_денови_2026#Уредувачки_денови_по_месеци|проектната страница]]. == Изминати денови == === Видови на врбa во Македонија === [[Податотека:Salix alba Morton.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Видови на врбa во Македонија“]] На 1 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Видови на врбa во Македонија“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за видовите на врба во Македонија може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Видови врби во Македонија|Видови на врба во Македонија]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]] | {{подреден список|[[Salix pentandra]] (Н)|[[Salix triandra]] (Н)|[[Salix purpurea]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:MartovskiSS|MartovskiSS]] | {{подреден список|[[Salix alpina]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник: Dangelovskibroz| Dangelovskibroz]] | {{подреден список|[[Salix retusa]] (Н)|[[Salix caprea]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:Кирил Јовановски|Кирил Јовановски]] | {{подреден список|[[Salix herbacea]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:МихаилБРОЗ|МихаилБРОЗ]] | {{подреден список|[[Salix reticulata]] (Н)|[[Salix waldsteiniana]] (Н)}} |- | 6 | [[Корисник:JanaBroz|JanaBroz]] | {{подреден список|[[Salix cinerea]] (Н)}} |- | 7 | [[Корисник:Сараброз|Сараброз]] | {{подреден список|[[Salix eleagnos]] (Н)}} |- | 8 | [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] | {{подреден список|[[Salix silesiaca]] (Н)|[[Salix appendiculata]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Претстојни денови == === Реки во Нов Зеланд === [[Податотека:AS-rzeka-icon.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Реки во Нов Зеланд“]] На 6 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Реки во Нов Зеланд“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за реките во Нов Зеланд може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на реки во Нов Зеланд|Список на реки во Нов Зеланд]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:ForestShutter|ForestShutter]] | {{подреден список|[[Клута (река)]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Орети (река)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]] | {{подреден список|[[Матаура (река)]] (Н)}} |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Значајни американски ботанички илустратори === [[Податотека:Botanical_illustration_of_Lilium_superbum.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Значајни американски ботанички илустратори“]] На 8 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Значајни американски ботанички илустратори“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за значајните американски ботанички илустратори може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на американски ботанички илустратори|Список на американски ботанички илустратори]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Книжевноста во 1840-ти и 1850-ти години === [[Податотека:Book3.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Книжевноста во 1840-ти и 1850-ти години“]] На 13 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Книжевноста во 1840-ти и 1850-ти години“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за книжевноста во 1840-ти и 1850-ти години може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Книжевноста_во_1840-ти години|autocollapse}}{{Книжевноста_во_1850-ти години|autocollapse}} <b>Пример подобрена страница од ваков тип:</b> [[1900 во книжевноста]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (П) — подобрена статија === Драми на Тенеси Вилијамс === [[Податотека:Tennessee_Williams_NYWTS_(cropped).jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Драми на Тенеси Вилијамс“]] На 15 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Драми на Тенеси Вилијамс“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за драмите на Тенеси Вилијамс може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Тенеси Вилијамс|Драми на Тенеси Вилијамс]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Уметноста во 1860-ти и 1870-ти години === [[Податотека:Art-1300258.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Уметноста во 1860-ти и 1870-ти години“]] На 20 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Уметноста во 1860-ти и 1870-ти години“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за уметноста во 1860-ти и 1870-ти години може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Уметноста_во_1860-ти години|autocollapse}}{{Уметноста_во_1870-ти години|autocollapse}} ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (П) — подобрена статија === Управни области во Шкотска === [[Податотека:Flag of Scotland.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Управни области во Шкотска“]] На 22 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Управни области во Шкотска“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за управните области во Шкотска може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Управни области во Шкотска|Управни области во Шкотска]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Претседатели на УНЕСКО === [[Податотека:Flag of UNESCO.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Претседатели на УНЕСКО“]] На 27 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Претседатели на УНЕСКО“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за претседателите на УНЕСКО може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Претседатели на УНЕСКО|Претседатели на УНЕСКО]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Позначајни кратери на Месечината === [[Податотека:Location of lunar crater humboldt.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Позначајни кратери на Месечината“]] На 29 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Позначајни кратери на Месечината“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за позначајните кратери на Месечианта може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на кратери на Месечината#Позначајни кратери|Список на кратери на Месечината]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Поврзано == * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Статистика]] * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Известувања]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки денови 2026|10]] nd9czxwgocmde3ga5kyyp2rqgikpf00 5641424 5641423 2026-10-06T17:25:00Z ForestShutter 126802 /* Список на учесници */ 5641424 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Уредувачки денови.svg|150п]] |} {{Кратенка|ВП:УД}} Во текот на месец октомври 2026 година е планирано да се одржат 9 (девет) уредувачки денови, кои се изведуваат во текот на 24 часа од дадениот ден, со почеток во 00:00&nbsp;ч. и крај во 23:59&nbsp;ч. истиот ден. Предвид се земаат сите создадени или подобрени статии на зададената тема од корисници на Википедија на македонски јазик кои ги пријавиле во уредувачкиот ден. <b>Важно</b>: Наградите за овој предизвик се вредносни купони во вредност <b>од 2.500 денари</b>. Наградите ќе бидат купени по завршувањето на секој месец во вид на ваучери од продавница со седиште во Македонија. Одбраните корисници на наградите ќе бидат контактирани како да си ги подигнат наградите. За да се освои награда, потребно е да се исполнат следните критериуми: * Да се учествува во најмалку 10 изданија на уредувачките денови и/или викенди во текот на еден месец, и * Да се создадат или подобрат најмалку 25 статии <b>од тековниот месец</b>. Збирниот резултат претставува број на додадени зборови на Википедија преку уредените статии, за што е користена посебна википедијанска алатка за пребројување на зборови. Победник на натпреварот ќе биде учесникот кој ќе освои најмногу бодови вкупно од двата предизвика (уредувачки денови и уредувачки викенди) и ги задоволува останатите критериуми за доделување награда. Резултатите за секој месец ќе бидат објавени на [[Википедија:Уредувачки_денови_2026#Уредувачки_денови_по_месеци|проектната страница]]. == Изминати денови == === Видови на врбa во Македонија === [[Податотека:Salix alba Morton.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Видови на врбa во Македонија“]] На 1 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Видови на врбa во Македонија“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за видовите на врба во Македонија може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Видови врби во Македонија|Видови на врба во Македонија]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]] | {{подреден список|[[Salix pentandra]] (Н)|[[Salix triandra]] (Н)|[[Salix purpurea]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:MartovskiSS|MartovskiSS]] | {{подреден список|[[Salix alpina]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник: Dangelovskibroz| Dangelovskibroz]] | {{подреден список|[[Salix retusa]] (Н)|[[Salix caprea]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:Кирил Јовановски|Кирил Јовановски]] | {{подреден список|[[Salix herbacea]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:МихаилБРОЗ|МихаилБРОЗ]] | {{подреден список|[[Salix reticulata]] (Н)|[[Salix waldsteiniana]] (Н)}} |- | 6 | [[Корисник:JanaBroz|JanaBroz]] | {{подреден список|[[Salix cinerea]] (Н)}} |- | 7 | [[Корисник:Сараброз|Сараброз]] | {{подреден список|[[Salix eleagnos]] (Н)}} |- | 8 | [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] | {{подреден список|[[Salix silesiaca]] (Н)|[[Salix appendiculata]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Претстојни денови == === Реки во Нов Зеланд === [[Податотека:AS-rzeka-icon.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Реки во Нов Зеланд“]] На 6 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Реки во Нов Зеланд“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за реките во Нов Зеланд може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на реки во Нов Зеланд|Список на реки во Нов Зеланд]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:ForestShutter|ForestShutter]] | {{подреден список|[[Клута]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Орети (река)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]] | {{подреден список|[[Матаура (река)]] (Н)}} |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Значајни американски ботанички илустратори === [[Податотека:Botanical_illustration_of_Lilium_superbum.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Значајни американски ботанички илустратори“]] На 8 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Значајни американски ботанички илустратори“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за значајните американски ботанички илустратори може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на американски ботанички илустратори|Список на американски ботанички илустратори]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Книжевноста во 1840-ти и 1850-ти години === [[Податотека:Book3.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Книжевноста во 1840-ти и 1850-ти години“]] На 13 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Книжевноста во 1840-ти и 1850-ти години“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за книжевноста во 1840-ти и 1850-ти години може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Книжевноста_во_1840-ти години|autocollapse}}{{Книжевноста_во_1850-ти години|autocollapse}} <b>Пример подобрена страница од ваков тип:</b> [[1900 во книжевноста]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (П) — подобрена статија === Драми на Тенеси Вилијамс === [[Податотека:Tennessee_Williams_NYWTS_(cropped).jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Драми на Тенеси Вилијамс“]] На 15 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Драми на Тенеси Вилијамс“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за драмите на Тенеси Вилијамс може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Тенеси Вилијамс|Драми на Тенеси Вилијамс]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Уметноста во 1860-ти и 1870-ти години === [[Податотека:Art-1300258.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Уметноста во 1860-ти и 1870-ти години“]] На 20 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Уметноста во 1860-ти и 1870-ти години“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за уметноста во 1860-ти и 1870-ти години може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Уметноста_во_1860-ти години|autocollapse}}{{Уметноста_во_1870-ти години|autocollapse}} ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (П) — подобрена статија === Управни области во Шкотска === [[Податотека:Flag of Scotland.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Управни области во Шкотска“]] На 22 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Управни области во Шкотска“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за управните области во Шкотска може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Управни области во Шкотска|Управни области во Шкотска]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Претседатели на УНЕСКО === [[Податотека:Flag of UNESCO.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Претседатели на УНЕСКО“]] На 27 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Претседатели на УНЕСКО“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за претседателите на УНЕСКО може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Претседатели на УНЕСКО|Претседатели на УНЕСКО]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Позначајни кратери на Месечината === [[Податотека:Location of lunar crater humboldt.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Позначајни кратери на Месечината“]] На 29 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Позначајни кратери на Месечината“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за позначајните кратери на Месечианта може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на кратери на Месечината#Позначајни кратери|Список на кратери на Месечината]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Поврзано == * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Статистика]] * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Известувања]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки денови 2026|10]] f6botuaq91rgbg2mgeyc4l4euxmm2qd 5641431 5641424 2026-10-06T17:39:29Z ForestShutter 126802 /* Список на учесници */ 5641431 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Уредувачки денови.svg|150п]] |} {{Кратенка|ВП:УД}} Во текот на месец октомври 2026 година е планирано да се одржат 9 (девет) уредувачки денови, кои се изведуваат во текот на 24 часа од дадениот ден, со почеток во 00:00&nbsp;ч. и крај во 23:59&nbsp;ч. истиот ден. Предвид се земаат сите создадени или подобрени статии на зададената тема од корисници на Википедија на македонски јазик кои ги пријавиле во уредувачкиот ден. <b>Важно</b>: Наградите за овој предизвик се вредносни купони во вредност <b>од 2.500 денари</b>. Наградите ќе бидат купени по завршувањето на секој месец во вид на ваучери од продавница со седиште во Македонија. Одбраните корисници на наградите ќе бидат контактирани како да си ги подигнат наградите. За да се освои награда, потребно е да се исполнат следните критериуми: * Да се учествува во најмалку 10 изданија на уредувачките денови и/или викенди во текот на еден месец, и * Да се создадат или подобрат најмалку 25 статии <b>од тековниот месец</b>. Збирниот резултат претставува број на додадени зборови на Википедија преку уредените статии, за што е користена посебна википедијанска алатка за пребројување на зборови. Победник на натпреварот ќе биде учесникот кој ќе освои најмногу бодови вкупно од двата предизвика (уредувачки денови и уредувачки викенди) и ги задоволува останатите критериуми за доделување награда. Резултатите за секој месец ќе бидат објавени на [[Википедија:Уредувачки_денови_2026#Уредувачки_денови_по_месеци|проектната страница]]. == Изминати денови == === Видови на врбa во Македонија === [[Податотека:Salix alba Morton.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Видови на врбa во Македонија“]] На 1 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Видови на врбa во Македонија“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за видовите на врба во Македонија може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Видови врби во Македонија|Видови на врба во Македонија]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]] | {{подреден список|[[Salix pentandra]] (Н)|[[Salix triandra]] (Н)|[[Salix purpurea]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:MartovskiSS|MartovskiSS]] | {{подреден список|[[Salix alpina]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник: Dangelovskibroz| Dangelovskibroz]] | {{подреден список|[[Salix retusa]] (Н)|[[Salix caprea]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:Кирил Јовановски|Кирил Јовановски]] | {{подреден список|[[Salix herbacea]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:МихаилБРОЗ|МихаилБРОЗ]] | {{подреден список|[[Salix reticulata]] (Н)|[[Salix waldsteiniana]] (Н)}} |- | 6 | [[Корисник:JanaBroz|JanaBroz]] | {{подреден список|[[Salix cinerea]] (Н)}} |- | 7 | [[Корисник:Сараброз|Сараброз]] | {{подреден список|[[Salix eleagnos]] (Н)}} |- | 8 | [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] | {{подреден список|[[Salix silesiaca]] (Н)|[[Salix appendiculata]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Претстојни денови == === Реки во Нов Зеланд === [[Податотека:AS-rzeka-icon.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Реки во Нов Зеланд“]] На 6 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Реки во Нов Зеланд“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за реките во Нов Зеланд може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на реки во Нов Зеланд|Список на реки во Нов Зеланд]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:ForestShutter|ForestShutter]] | {{подреден список|[[Клута (река)]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Орети (река)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]] | {{подреден список|[[Матаура (река)]] (Н)}} |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Значајни американски ботанички илустратори === [[Податотека:Botanical_illustration_of_Lilium_superbum.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Значајни американски ботанички илустратори“]] На 8 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Значајни американски ботанички илустратори“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за значајните американски ботанички илустратори може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на американски ботанички илустратори|Список на американски ботанички илустратори]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Книжевноста во 1840-ти и 1850-ти години === [[Податотека:Book3.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Книжевноста во 1840-ти и 1850-ти години“]] На 13 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Книжевноста во 1840-ти и 1850-ти години“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за книжевноста во 1840-ти и 1850-ти години може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Книжевноста_во_1840-ти години|autocollapse}}{{Книжевноста_во_1850-ти години|autocollapse}} <b>Пример подобрена страница од ваков тип:</b> [[1900 во книжевноста]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (П) — подобрена статија === Драми на Тенеси Вилијамс === [[Податотека:Tennessee_Williams_NYWTS_(cropped).jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Драми на Тенеси Вилијамс“]] На 15 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Драми на Тенеси Вилијамс“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за драмите на Тенеси Вилијамс може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Тенеси Вилијамс|Драми на Тенеси Вилијамс]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Уметноста во 1860-ти и 1870-ти години === [[Податотека:Art-1300258.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Уметноста во 1860-ти и 1870-ти години“]] На 20 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Уметноста во 1860-ти и 1870-ти години“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за уметноста во 1860-ти и 1870-ти години може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Уметноста_во_1860-ти години|autocollapse}}{{Уметноста_во_1870-ти години|autocollapse}} ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (П) — подобрена статија === Управни области во Шкотска === [[Податотека:Flag of Scotland.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Управни области во Шкотска“]] На 22 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Управни области во Шкотска“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за управните области во Шкотска може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Управни области во Шкотска|Управни области во Шкотска]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Претседатели на УНЕСКО === [[Податотека:Flag of UNESCO.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Претседатели на УНЕСКО“]] На 27 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Претседатели на УНЕСКО“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за претседателите на УНЕСКО може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Претседатели на УНЕСКО|Претседатели на УНЕСКО]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Позначајни кратери на Месечината === [[Податотека:Location of lunar crater humboldt.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Позначајни кратери на Месечината“]] На 29 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Позначајни кратери на Месечината“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за позначајните кратери на Месечианта може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на кратери на Месечината#Позначајни кратери|Список на кратери на Месечината]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Поврзано == * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Статистика]] * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Известувања]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки денови 2026|10]] nd9czxwgocmde3ga5kyyp2rqgikpf00 5641473 5641431 2026-10-06T18:56:23Z P.Nedelkovski 47736 /* Список на учесници */ 5641473 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Уредувачки денови.svg|150п]] |} {{Кратенка|ВП:УД}} Во текот на месец октомври 2026 година е планирано да се одржат 9 (девет) уредувачки денови, кои се изведуваат во текот на 24 часа од дадениот ден, со почеток во 00:00&nbsp;ч. и крај во 23:59&nbsp;ч. истиот ден. Предвид се земаат сите создадени или подобрени статии на зададената тема од корисници на Википедија на македонски јазик кои ги пријавиле во уредувачкиот ден. <b>Важно</b>: Наградите за овој предизвик се вредносни купони во вредност <b>од 2.500 денари</b>. Наградите ќе бидат купени по завршувањето на секој месец во вид на ваучери од продавница со седиште во Македонија. Одбраните корисници на наградите ќе бидат контактирани како да си ги подигнат наградите. За да се освои награда, потребно е да се исполнат следните критериуми: * Да се учествува во најмалку 10 изданија на уредувачките денови и/или викенди во текот на еден месец, и * Да се создадат или подобрат најмалку 25 статии <b>од тековниот месец</b>. Збирниот резултат претставува број на додадени зборови на Википедија преку уредените статии, за што е користена посебна википедијанска алатка за пребројување на зборови. Победник на натпреварот ќе биде учесникот кој ќе освои најмногу бодови вкупно од двата предизвика (уредувачки денови и уредувачки викенди) и ги задоволува останатите критериуми за доделување награда. Резултатите за секој месец ќе бидат објавени на [[Википедија:Уредувачки_денови_2026#Уредувачки_денови_по_месеци|проектната страница]]. == Изминати денови == === Видови на врбa во Македонија === [[Податотека:Salix alba Morton.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Видови на врбa во Македонија“]] На 1 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Видови на врбa во Македонија“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за видовите на врба во Македонија може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Видови врби во Македонија|Видови на врба во Македонија]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]] | {{подреден список|[[Salix pentandra]] (Н)|[[Salix triandra]] (Н)|[[Salix purpurea]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:MartovskiSS|MartovskiSS]] | {{подреден список|[[Salix alpina]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник: Dangelovskibroz| Dangelovskibroz]] | {{подреден список|[[Salix retusa]] (Н)|[[Salix caprea]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:Кирил Јовановски|Кирил Јовановски]] | {{подреден список|[[Salix herbacea]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:МихаилБРОЗ|МихаилБРОЗ]] | {{подреден список|[[Salix reticulata]] (Н)|[[Salix waldsteiniana]] (Н)}} |- | 6 | [[Корисник:JanaBroz|JanaBroz]] | {{подреден список|[[Salix cinerea]] (Н)}} |- | 7 | [[Корисник:Сараброз|Сараброз]] | {{подреден список|[[Salix eleagnos]] (Н)}} |- | 8 | [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] | {{подреден список|[[Salix silesiaca]] (Н)|[[Salix appendiculata]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Претстојни денови == === Реки во Нов Зеланд === [[Податотека:AS-rzeka-icon.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Реки во Нов Зеланд“]] На 6 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Реки во Нов Зеланд“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за реките во Нов Зеланд може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на реки во Нов Зеланд|Список на реки во Нов Зеланд]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:ForestShutter|ForestShutter]] | {{подреден список|[[Клута (река)]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Орети (река)]] (Н)|[[Ваитаки (река)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]] | {{подреден список|[[Матаура (река)]] (Н)}} |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Значајни американски ботанички илустратори === [[Податотека:Botanical_illustration_of_Lilium_superbum.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Значајни американски ботанички илустратори“]] На 8 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Значајни американски ботанички илустратори“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за значајните американски ботанички илустратори може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на американски ботанички илустратори|Список на американски ботанички илустратори]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Книжевноста во 1840-ти и 1850-ти години === [[Податотека:Book3.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Книжевноста во 1840-ти и 1850-ти години“]] На 13 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Книжевноста во 1840-ти и 1850-ти години“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за книжевноста во 1840-ти и 1850-ти години може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Книжевноста_во_1840-ти години|autocollapse}}{{Книжевноста_во_1850-ти години|autocollapse}} <b>Пример подобрена страница од ваков тип:</b> [[1900 во книжевноста]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (П) — подобрена статија === Драми на Тенеси Вилијамс === [[Податотека:Tennessee_Williams_NYWTS_(cropped).jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Драми на Тенеси Вилијамс“]] На 15 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Драми на Тенеси Вилијамс“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за драмите на Тенеси Вилијамс може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Тенеси Вилијамс|Драми на Тенеси Вилијамс]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Уметноста во 1860-ти и 1870-ти години === [[Податотека:Art-1300258.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Уметноста во 1860-ти и 1870-ти години“]] На 20 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Уметноста во 1860-ти и 1870-ти години“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за уметноста во 1860-ти и 1870-ти години може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Уметноста_во_1860-ти години|autocollapse}}{{Уметноста_во_1870-ти години|autocollapse}} ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (П) — подобрена статија === Управни области во Шкотска === [[Податотека:Flag of Scotland.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Управни области во Шкотска“]] На 22 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Управни области во Шкотска“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за управните области во Шкотска може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Управни области во Шкотска|Управни области во Шкотска]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Претседатели на УНЕСКО === [[Податотека:Flag of UNESCO.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Претседатели на УНЕСКО“]] На 27 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Претседатели на УНЕСКО“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за претседателите на УНЕСКО може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Претседатели на УНЕСКО|Претседатели на УНЕСКО]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Позначајни кратери на Месечината === [[Податотека:Location of lunar crater humboldt.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Позначајни кратери на Месечината“]] На 29 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Позначајни кратери на Месечината“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за позначајните кратери на Месечианта може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на кратери на Месечината#Позначајни кратери|Список на кратери на Месечината]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Поврзано == * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Статистика]] * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Известувања]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки денови 2026|10]] 3w21wpo30x66udi7r2t4frdnddrn7xg 5641492 5641473 2026-10-06T19:47:40Z ForestShutter 126802 /* Список на учесници */ 5641492 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Уредувачки денови.svg|150п]] |} {{Кратенка|ВП:УД}} Во текот на месец октомври 2026 година е планирано да се одржат 9 (девет) уредувачки денови, кои се изведуваат во текот на 24 часа од дадениот ден, со почеток во 00:00&nbsp;ч. и крај во 23:59&nbsp;ч. истиот ден. Предвид се земаат сите создадени или подобрени статии на зададената тема од корисници на Википедија на македонски јазик кои ги пријавиле во уредувачкиот ден. <b>Важно</b>: Наградите за овој предизвик се вредносни купони во вредност <b>од 2.500 денари</b>. Наградите ќе бидат купени по завршувањето на секој месец во вид на ваучери од продавница со седиште во Македонија. Одбраните корисници на наградите ќе бидат контактирани како да си ги подигнат наградите. За да се освои награда, потребно е да се исполнат следните критериуми: * Да се учествува во најмалку 10 изданија на уредувачките денови и/или викенди во текот на еден месец, и * Да се создадат или подобрат најмалку 25 статии <b>од тековниот месец</b>. Збирниот резултат претставува број на додадени зборови на Википедија преку уредените статии, за што е користена посебна википедијанска алатка за пребројување на зборови. Победник на натпреварот ќе биде учесникот кој ќе освои најмногу бодови вкупно од двата предизвика (уредувачки денови и уредувачки викенди) и ги задоволува останатите критериуми за доделување награда. Резултатите за секој месец ќе бидат објавени на [[Википедија:Уредувачки_денови_2026#Уредувачки_денови_по_месеци|проектната страница]]. == Изминати денови == === Видови на врбa во Македонија === [[Податотека:Salix alba Morton.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Видови на врбa во Македонија“]] На 1 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Видови на врбa во Македонија“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за видовите на врба во Македонија може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Видови врби во Македонија|Видови на врба во Македонија]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]] | {{подреден список|[[Salix pentandra]] (Н)|[[Salix triandra]] (Н)|[[Salix purpurea]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:MartovskiSS|MartovskiSS]] | {{подреден список|[[Salix alpina]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник: Dangelovskibroz| Dangelovskibroz]] | {{подреден список|[[Salix retusa]] (Н)|[[Salix caprea]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:Кирил Јовановски|Кирил Јовановски]] | {{подреден список|[[Salix herbacea]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:МихаилБРОЗ|МихаилБРОЗ]] | {{подреден список|[[Salix reticulata]] (Н)|[[Salix waldsteiniana]] (Н)}} |- | 6 | [[Корисник:JanaBroz|JanaBroz]] | {{подреден список|[[Salix cinerea]] (Н)}} |- | 7 | [[Корисник:Сараброз|Сараброз]] | {{подреден список|[[Salix eleagnos]] (Н)}} |- | 8 | [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] | {{подреден список|[[Salix silesiaca]] (Н)|[[Salix appendiculata]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Претстојни денови == === Реки во Нов Зеланд === [[Податотека:AS-rzeka-icon.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Реки во Нов Зеланд“]] На 6 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Реки во Нов Зеланд“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за реките во Нов Зеланд може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на реки во Нов Зеланд|Список на реки во Нов Зеланд]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:ForestShutter|ForestShutter]] | {{подреден список|[[Клута (река)]] (Н)|[[Фангануи (река)]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Орети (река)]] (Н)|[[Ваитаки (река)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]] | {{подреден список|[[Матаура (река)]] (Н)}} |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Значајни американски ботанички илустратори === [[Податотека:Botanical_illustration_of_Lilium_superbum.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Значајни американски ботанички илустратори“]] На 8 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Значајни американски ботанички илустратори“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за значајните американски ботанички илустратори може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на американски ботанички илустратори|Список на американски ботанички илустратори]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Книжевноста во 1840-ти и 1850-ти години === [[Податотека:Book3.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Книжевноста во 1840-ти и 1850-ти години“]] На 13 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Книжевноста во 1840-ти и 1850-ти години“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за книжевноста во 1840-ти и 1850-ти години може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Книжевноста_во_1840-ти години|autocollapse}}{{Книжевноста_во_1850-ти години|autocollapse}} <b>Пример подобрена страница од ваков тип:</b> [[1900 во книжевноста]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (П) — подобрена статија === Драми на Тенеси Вилијамс === [[Податотека:Tennessee_Williams_NYWTS_(cropped).jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Драми на Тенеси Вилијамс“]] На 15 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Драми на Тенеси Вилијамс“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за драмите на Тенеси Вилијамс може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Тенеси Вилијамс|Драми на Тенеси Вилијамс]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Уметноста во 1860-ти и 1870-ти години === [[Податотека:Art-1300258.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Уметноста во 1860-ти и 1870-ти години“]] На 20 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Уметноста во 1860-ти и 1870-ти години“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за уметноста во 1860-ти и 1870-ти години може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Уметноста_во_1860-ти години|autocollapse}}{{Уметноста_во_1870-ти години|autocollapse}} ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (П) — подобрена статија === Управни области во Шкотска === [[Податотека:Flag of Scotland.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Управни области во Шкотска“]] На 22 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Управни области во Шкотска“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за управните области во Шкотска може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Управни области во Шкотска|Управни области во Шкотска]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Претседатели на УНЕСКО === [[Податотека:Flag of UNESCO.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Претседатели на УНЕСКО“]] На 27 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Претседатели на УНЕСКО“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за претседателите на УНЕСКО може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Претседатели на УНЕСКО|Претседатели на УНЕСКО]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Позначајни кратери на Месечината === [[Податотека:Location of lunar crater humboldt.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Позначајни кратери на Месечината“]] На 29 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Позначајни кратери на Месечината“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за позначајните кратери на Месечианта може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на кратери на Месечината#Позначајни кратери|Список на кратери на Месечината]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Поврзано == * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Статистика]] * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Известувања]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки денови 2026|10]] tncw4lfncy6guyl1llasrintm1matwr 5641542 5641492 2026-10-06T23:03:12Z Jtasevski123 69538 /* Список на учесници */ 5641542 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Уредувачки денови.svg|150п]] |} {{Кратенка|ВП:УД}} Во текот на месец октомври 2026 година е планирано да се одржат 9 (девет) уредувачки денови, кои се изведуваат во текот на 24 часа од дадениот ден, со почеток во 00:00&nbsp;ч. и крај во 23:59&nbsp;ч. истиот ден. Предвид се земаат сите создадени или подобрени статии на зададената тема од корисници на Википедија на македонски јазик кои ги пријавиле во уредувачкиот ден. <b>Важно</b>: Наградите за овој предизвик се вредносни купони во вредност <b>од 2.500 денари</b>. Наградите ќе бидат купени по завршувањето на секој месец во вид на ваучери од продавница со седиште во Македонија. Одбраните корисници на наградите ќе бидат контактирани како да си ги подигнат наградите. За да се освои награда, потребно е да се исполнат следните критериуми: * Да се учествува во најмалку 10 изданија на уредувачките денови и/или викенди во текот на еден месец, и * Да се создадат или подобрат најмалку 25 статии <b>од тековниот месец</b>. Збирниот резултат претставува број на додадени зборови на Википедија преку уредените статии, за што е користена посебна википедијанска алатка за пребројување на зборови. Победник на натпреварот ќе биде учесникот кој ќе освои најмногу бодови вкупно од двата предизвика (уредувачки денови и уредувачки викенди) и ги задоволува останатите критериуми за доделување награда. Резултатите за секој месец ќе бидат објавени на [[Википедија:Уредувачки_денови_2026#Уредувачки_денови_по_месеци|проектната страница]]. == Изминати денови == === Видови на врбa во Македонија === [[Податотека:Salix alba Morton.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Видови на врбa во Македонија“]] На 1 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Видови на врбa во Македонија“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за видовите на врба во Македонија може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Видови врби во Македонија|Видови на врба во Македонија]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]] | {{подреден список|[[Salix pentandra]] (Н)|[[Salix triandra]] (Н)|[[Salix purpurea]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:MartovskiSS|MartovskiSS]] | {{подреден список|[[Salix alpina]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник: Dangelovskibroz| Dangelovskibroz]] | {{подреден список|[[Salix retusa]] (Н)|[[Salix caprea]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:Кирил Јовановски|Кирил Јовановски]] | {{подреден список|[[Salix herbacea]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:МихаилБРОЗ|МихаилБРОЗ]] | {{подреден список|[[Salix reticulata]] (Н)|[[Salix waldsteiniana]] (Н)}} |- | 6 | [[Корисник:JanaBroz|JanaBroz]] | {{подреден список|[[Salix cinerea]] (Н)}} |- | 7 | [[Корисник:Сараброз|Сараброз]] | {{подреден список|[[Salix eleagnos]] (Н)}} |- | 8 | [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] | {{подреден список|[[Salix silesiaca]] (Н)|[[Salix appendiculata]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Претстојни денови == === Реки во Нов Зеланд === [[Податотека:AS-rzeka-icon.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Реки во Нов Зеланд“]] На 6 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Реки во Нов Зеланд“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за реките во Нов Зеланд може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на реки во Нов Зеланд|Список на реки во Нов Зеланд]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:ForestShutter|ForestShutter]] | {{подреден список|[[Клута (река)]] (Н)|[[Фангануи (река)]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Орети (река)]] (Н)|[[Ваитаки (река)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]] | {{подреден список|[[Матаура (река)]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:Erikatrpeska|Erikatrpeska]] | {{подреден список|[[Река Еглинтон]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Значајни американски ботанички илустратори === [[Податотека:Botanical_illustration_of_Lilium_superbum.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Значајни американски ботанички илустратори“]] На 8 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Значајни американски ботанички илустратори“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за значајните американски ботанички илустратори може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на американски ботанички илустратори|Список на американски ботанички илустратори]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Книжевноста во 1840-ти и 1850-ти години === [[Податотека:Book3.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Книжевноста во 1840-ти и 1850-ти години“]] На 13 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Книжевноста во 1840-ти и 1850-ти години“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за книжевноста во 1840-ти и 1850-ти години може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Книжевноста_во_1840-ти години|autocollapse}}{{Книжевноста_во_1850-ти години|autocollapse}} <b>Пример подобрена страница од ваков тип:</b> [[1900 во книжевноста]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (П) — подобрена статија === Драми на Тенеси Вилијамс === [[Податотека:Tennessee_Williams_NYWTS_(cropped).jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Драми на Тенеси Вилијамс“]] На 15 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Драми на Тенеси Вилијамс“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за драмите на Тенеси Вилијамс може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Тенеси Вилијамс|Драми на Тенеси Вилијамс]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Уметноста во 1860-ти и 1870-ти години === [[Податотека:Art-1300258.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Уметноста во 1860-ти и 1870-ти години“]] На 20 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Уметноста во 1860-ти и 1870-ти години“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за уметноста во 1860-ти и 1870-ти години може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Уметноста_во_1860-ти години|autocollapse}}{{Уметноста_во_1870-ти години|autocollapse}} ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (П) — подобрена статија === Управни области во Шкотска === [[Податотека:Flag of Scotland.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Управни области во Шкотска“]] На 22 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Управни области во Шкотска“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за управните области во Шкотска може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Управни области во Шкотска|Управни области во Шкотска]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Претседатели на УНЕСКО === [[Податотека:Flag of UNESCO.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Претседатели на УНЕСКО“]] На 27 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Претседатели на УНЕСКО“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за претседателите на УНЕСКО може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Претседатели на УНЕСКО|Претседатели на УНЕСКО]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Позначајни кратери на Месечината === [[Податотека:Location of lunar crater humboldt.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Позначајни кратери на Месечината“]] На 29 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Позначајни кратери на Месечината“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за позначајните кратери на Месечианта може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на кратери на Месечината#Позначајни кратери|Список на кратери на Месечината]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Поврзано == * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Статистика]] * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Известувања]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки денови 2026|10]] ost9pmcpt1rri9wanpp88n1b765r518 5641543 5641542 2026-10-06T23:03:22Z Jtasevski123 69538 /* Претстојни денови */ 5641543 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Уредувачки денови.svg|150п]] |} {{Кратенка|ВП:УД}} Во текот на месец октомври 2026 година е планирано да се одржат 9 (девет) уредувачки денови, кои се изведуваат во текот на 24 часа од дадениот ден, со почеток во 00:00&nbsp;ч. и крај во 23:59&nbsp;ч. истиот ден. Предвид се земаат сите создадени или подобрени статии на зададената тема од корисници на Википедија на македонски јазик кои ги пријавиле во уредувачкиот ден. <b>Важно</b>: Наградите за овој предизвик се вредносни купони во вредност <b>од 2.500 денари</b>. Наградите ќе бидат купени по завршувањето на секој месец во вид на ваучери од продавница со седиште во Македонија. Одбраните корисници на наградите ќе бидат контактирани како да си ги подигнат наградите. За да се освои награда, потребно е да се исполнат следните критериуми: * Да се учествува во најмалку 10 изданија на уредувачките денови и/или викенди во текот на еден месец, и * Да се создадат или подобрат најмалку 25 статии <b>од тековниот месец</b>. Збирниот резултат претставува број на додадени зборови на Википедија преку уредените статии, за што е користена посебна википедијанска алатка за пребројување на зборови. Победник на натпреварот ќе биде учесникот кој ќе освои најмногу бодови вкупно од двата предизвика (уредувачки денови и уредувачки викенди) и ги задоволува останатите критериуми за доделување награда. Резултатите за секој месец ќе бидат објавени на [[Википедија:Уредувачки_денови_2026#Уредувачки_денови_по_месеци|проектната страница]]. == Изминати денови == === Видови на врбa во Македонија === [[Податотека:Salix alba Morton.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Видови на врбa во Македонија“]] На 1 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Видови на врбa во Македонија“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за видовите на врба во Македонија може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Видови врби во Македонија|Видови на врба во Македонија]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]] | {{подреден список|[[Salix pentandra]] (Н)|[[Salix triandra]] (Н)|[[Salix purpurea]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:MartovskiSS|MartovskiSS]] | {{подреден список|[[Salix alpina]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник: Dangelovskibroz| Dangelovskibroz]] | {{подреден список|[[Salix retusa]] (Н)|[[Salix caprea]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:Кирил Јовановски|Кирил Јовановски]] | {{подреден список|[[Salix herbacea]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:МихаилБРОЗ|МихаилБРОЗ]] | {{подреден список|[[Salix reticulata]] (Н)|[[Salix waldsteiniana]] (Н)}} |- | 6 | [[Корисник:JanaBroz|JanaBroz]] | {{подреден список|[[Salix cinerea]] (Н)}} |- | 7 | [[Корисник:Сараброз|Сараброз]] | {{подреден список|[[Salix eleagnos]] (Н)}} |- | 8 | [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] | {{подреден список|[[Salix silesiaca]] (Н)|[[Salix appendiculata]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Реки во Нов Зеланд === [[Податотека:AS-rzeka-icon.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Реки во Нов Зеланд“]] На 6 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Реки во Нов Зеланд“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за реките во Нов Зеланд може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на реки во Нов Зеланд|Список на реки во Нов Зеланд]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:ForestShutter|ForestShutter]] | {{подреден список|[[Клута (река)]] (Н)|[[Фангануи (река)]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Орети (река)]] (Н)|[[Ваитаки (река)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]] | {{подреден список|[[Матаура (река)]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:Erikatrpeska|Erikatrpeska]] | {{подреден список|[[Река Еглинтон]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Претстојни денови == === Значајни американски ботанички илустратори === [[Податотека:Botanical_illustration_of_Lilium_superbum.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Значајни американски ботанички илустратори“]] На 8 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Значајни американски ботанички илустратори“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за значајните американски ботанички илустратори може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на американски ботанички илустратори|Список на американски ботанички илустратори]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Книжевноста во 1840-ти и 1850-ти години === [[Податотека:Book3.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Книжевноста во 1840-ти и 1850-ти години“]] На 13 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Книжевноста во 1840-ти и 1850-ти години“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за книжевноста во 1840-ти и 1850-ти години може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Книжевноста_во_1840-ти години|autocollapse}}{{Книжевноста_во_1850-ти години|autocollapse}} <b>Пример подобрена страница од ваков тип:</b> [[1900 во книжевноста]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (П) — подобрена статија === Драми на Тенеси Вилијамс === [[Податотека:Tennessee_Williams_NYWTS_(cropped).jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Драми на Тенеси Вилијамс“]] На 15 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Драми на Тенеси Вилијамс“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за драмите на Тенеси Вилијамс може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Тенеси Вилијамс|Драми на Тенеси Вилијамс]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Уметноста во 1860-ти и 1870-ти години === [[Податотека:Art-1300258.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Уметноста во 1860-ти и 1870-ти години“]] На 20 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Уметноста во 1860-ти и 1870-ти години“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за уметноста во 1860-ти и 1870-ти години може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Уметноста_во_1860-ти години|autocollapse}}{{Уметноста_во_1870-ти години|autocollapse}} ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (П) — подобрена статија === Управни области во Шкотска === [[Податотека:Flag of Scotland.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Управни области во Шкотска“]] На 22 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Управни области во Шкотска“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за управните области во Шкотска може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Управни области во Шкотска|Управни области во Шкотска]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Претседатели на УНЕСКО === [[Податотека:Flag of UNESCO.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Претседатели на УНЕСКО“]] На 27 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Претседатели на УНЕСКО“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за претседателите на УНЕСКО може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Претседатели на УНЕСКО|Претседатели на УНЕСКО]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Позначајни кратери на Месечината === [[Податотека:Location of lunar crater humboldt.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Позначајни кратери на Месечината“]] На 29 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Позначајни кратери на Месечината“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за позначајните кратери на Месечианта може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на кратери на Месечината#Позначајни кратери|Список на кратери на Месечината]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Поврзано == * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Статистика]] * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Известувања]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки денови 2026|10]] 54stmezei0ojuwo2zt6fcmdkyvfv3q2 4 1404565 5641324 5640717 2026-10-06T13:39:25Z Виолетова 1975 /* Список на учесници */ 5641324 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Уредувачки денови.svg|150п]] |} {{Кратенка|ВП:УД}} Во текот на 2026 година во октомври е планирано да се одржат 5 (пет) '''[[Википедија:Уредувачки викенди|уредувачки викенди]]''', кои се изведуваат во текот на еден викенд, со почеток во 00:00 ч. во сабота и крај во 23:59 ч. во недела. Предвид се земаат сите создадени или подобрени статии на зададената тема од корисници на Википедија на македонски јазик кои ги пријавиле во уредувачкиот викенд. '''Напомена:''' Заради избегнување на спротивставени уредувања и пишување на иста статија од двајца или повеќе корисници на Википедија на македонски јазик, секој заинтересиран учесник е пожелно да го пријави своето учество и да избере кои статии ќе ги уредува! == Награди и рангирање == <b>Важно</b>: Наградите за овој предизвик се вредносни купони во вредност <b>од 2.500 денари</b>. Наградите ќе бидат купени по завршувањето на секој месец во вид на ваучери од продавница со седиште во Македонија. Одбраните корисници на наградите ќе бидат контактирани како да си ги подигнат наградите. За да се освои награда, потребно е да се исполнат следните критериуми: * Да се учествува во најмалку 10 изданија на уредувачките викенди и/или денови во текот на еден месец, и * Да се создадат или подобрат најмалку 25 статии <b>од тековниот месец</b>. Збирниот резултат претставува број на додадени зборови на Википедија преку уредените статии, за што е користена посебна википедијанска алатка за пребројување на зборови. Победник на натпреварот ќе биде учесникот кој ќе освои најмногу бодови вкупно од двата предизвика (уредувачки денови и уредувачки викенди) и ги задоволува останатите критериуми за доделување награда. Резултатите за секој месец ќе бидат објавени на [[Википедија:Уредувачки_викенди_2026#Уредувачки_викенди_по_месеци|проектната страница]] == Изминати викенди == === Видови на граор во Македонија === [[Податотека:Grass_vetchling_close_800.jpg|десно|250п|Уредувачки ден „Видови на граор во Македонија“]] Во периодот 3-4 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Видови на граор во Македонија“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за видовите на граор во Македонија може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Видови граор во Македонија|Видови на граор во Македонија]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]] | {{подреден список|[[Lathyrus annuus]] (Н)|[[Lathyrus aureus]] (Н)|[[Lathyrus sativus]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Erikatrpeska|Erikatrpeska]] | {{подреден список|[[Lathyrus inconspicuus]] (Н)|[[Lathyrus hirsutus]] (Н)|[[Lathyrus setifolius]] (Н)|[[Lathyrus nissolia]] (Н)|[[Lathyrus palustris]] (Н)|[[Lathyrus sylvestris]] (Н)|[[Lathyrus pratensis]] (Н)|[[Lathyrus linifolius]] (Н)|[[Lathyrus latifolius]] (Н)|[[Lathyrus grandiflorus]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] | {{подреден список|[[Граор]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:ForestShutter|ForestShutter]] | {{подреден список|[[Lathyrus aphaca]] (Н)|[[Lathyrus tuberosus]] (Н)|[[Lathyrus sphaericus]] (Н)|[[Lathyrus cicera]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Пролетен граор]] (Н)|[[Алпски граор]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Претстојни викенди == === Претседатели на Американската академија на уметностите и науките === [[Податотека:American_Academy_of_Arts_and_Sciences_(ancient_logo).png|десно|250п|Уредувачки ден „Претседатели на Американската академија на уметностите и науките“]] Во периодот 10-11 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Претседатели на Американската академија на уметностите и науките“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за претседателите на Американската академија на уметностите и науките може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:Presidents of the American Academy of Arts and Sciences]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Поранешни палати === [[Податотека:Renaissance Castle Icon-fr.svg|десно|220п|Уредувачки ден „Поранешни палати“]] Во периодот 17-18 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Поранешни палати“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за поранешните палати може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:Former palaces]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Фантастични романи === [[Податотека:Book SVG.svg|десно|220п|Уредувачки ден „Фантастични романи“]] Во периодот 24-25 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Фантастични романи“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за фантастичните романи може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:Speculative fiction novels]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Научни организации во САД === [[Податотека:Nuclear scientist.svg|десно|200п|Уредувачки ден „Научни организации во САД“]] Во периодот 31 октомври - 1 ноември 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Научни организации во САД“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за научните организации во САД може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:Scientific organizations based in the United States]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Поврзано == * [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/Статистика]] * [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/Известувања]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки викенди 2026|10]] 9jvkit4nvbmerfzdrdiev4jnpbkidgi 10 1404595 5641275 5640898 2026-10-06T12:17:11Z Jtasevski123 69538 5641275 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Видови граор во Македонија |title = Видови на [[граор]] ([[научен назив|науч]]. <i>Lathyrus</i>) во Македонија |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |basestyle = background: pink; |image = [[File:Lathyrus sativus.png|80px]] |group1 = Видови |list1 = * ''[[Lathyrus vernus]]'' * ''[[Lathyrus venetus]]'' * ''[[Lathyrus niger]]'' * ''[[Lathyrus aureus]]'' * ''[[Lathyrus digitatus]]'' * ''[[Lathyrus pannonicus]]'' * ''[[Lathyrus alpestris]]'' * ''[[Lathyrus linifolius]]'' * ''[[Ливадски граор]]'' * ''[[Lathyrus palustris]]'' * ''[[Lathyrus laxiflorus]]'' * ''[[Lathyrus tuberosus]]'' * ''[[Lathyrus grandifloras]]'' * ''[[Lathyrus sylvestris]]'' * ''[[Lathyrus latifolius]]'' * ''[[Lathyrus saxatilis]]'' * ''[[Lathyrus sphaericus]]'' * ''[[Lathyrus inconspicuus]]'' * ''[[Lathyrus setifolius]]'' * ''[[Lathyrus cicera]]'' * ''[[Lathyrus annuus]]'' * ''[[Lathyrus hirsutus]]'' * ''[[Lathyrus nissolia]]'' * ''[[Lathyrus aphaca]]'' * ''[[Lathyrus sativus ]]'' }} [[Категорија:Предлошки за ботаника]] [[Категорија:Предлошки за земјоделство]] 80j1sj2r6ckxtfrxx03aowsa3ij6fm3 5641317 5641275 2026-10-06T13:32:57Z Виолетова 1975 5641317 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Видови граор во Македонија |title = Видови на [[граор]] ([[научен назив|науч]]. <i>Lathyrus</i>) во Македонија |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |basestyle = background: pink; |image = [[File:Lathyrus sativus.png|80px]] |group1 = Видови |list1 = * ''[[Lathyrus vernus]]'' * ''[[Lathyrus venetus]]'' * ''[[Lathyrus niger]]'' * ''[[Lathyrus aureus]]'' * ''[[Lathyrus digitatus]]'' * ''[[Lathyrus pannonicus]]'' * ''[[Lathyrus alpestris]]'' * ''[[Lathyrus linifolius]]'' * ''[[Ливадски граор]]'' * ''[[Lathyrus palustris]]'' * ''[[Lathyrus laxiflorus]]'' * ''[[Lathyrus tuberosus]]'' * ''[[Lathyrus grandiflorus]]'' * ''[[Lathyrus sylvestris]]'' * ''[[Lathyrus latifolius]]'' * ''[[Lathyrus saxatilis]]'' * ''[[Lathyrus sphaericus]]'' * ''[[Lathyrus inconspicuus]]'' * ''[[Lathyrus setifolius]]'' * ''[[Lathyrus cicera]]'' * ''[[Lathyrus annuus]]'' * ''[[Lathyrus hirsutus]]'' * ''[[Lathyrus nissolia]]'' * ''[[Lathyrus aphaca]]'' * ''[[Lathyrus sativus ]]'' }} [[Категорија:Предлошки за ботаника]] [[Категорија:Предлошки за земјоделство]] eb096t0oqwzv4hrfwukb3qbq1m81f7p 5641364 5641317 2026-10-06T15:14:25Z Jtasevski123 69538 5641364 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Видови граор во Македонија |title = Видови на [[граор]] ([[научен назив|науч]]. <i>Lathyrus</i>) во Македонија |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |basestyle = background: pink; |image = [[File:Lathyrus sativus.png|80px]] |group1 = Видови |list1 = * [[Пролетен граор]] * [[Момин граор]] * [[Црн граор]] * ''[[Lathyrus aureus]]'' * ''[[Lathyrus digitatus]]'' * [[Панонски граор]] * [[Алпски граор]] * ''[[Lathyrus linifolius]]'' * [[Ливадски граор]] * ''[[Lathyrus palustris]]'' * ''[[Lathyrus laxiflorus]]'' * ''[[Lathyrus tuberosus]]'' * ''[[Lathyrus grandiflorus]]'' * ''[[Lathyrus sylvestris]]'' * ''[[Lathyrus latifolius]]'' * ''[[Lathyrus saxatilis]]'' * ''[[Lathyrus sphaericus]]'' * ''[[Lathyrus inconspicuus]]'' * ''[[Lathyrus setifolius]]'' * ''[[Lathyrus cicera]]'' * ''[[Lathyrus annuus]]'' * ''[[Lathyrus hirsutus]]'' * ''[[Lathyrus nissolia]]'' * ''[[Lathyrus aphaca]]'' * ''[[Lathyrus sativus ]]'' }} [[Категорија:Предлошки за ботаника]] [[Категорија:Предлошки за земјоделство]] funwbt87wnrimpce35we8o4a37htekf 5641642 5641364 2026-10-07T09:02:49Z Jtasevski123 69538 Отповикано уредување на [[Special:Contributions/Jtasevski123|Jtasevski123]] ([[User talk:Jtasevski123|разговор]]), враќајќи на последната преработка на [[User:Виолетова|Виолетова]] 5641317 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Видови граор во Македонија |title = Видови на [[граор]] ([[научен назив|науч]]. <i>Lathyrus</i>) во Македонија |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |basestyle = background: pink; |image = [[File:Lathyrus sativus.png|80px]] |group1 = Видови |list1 = * ''[[Lathyrus vernus]]'' * ''[[Lathyrus venetus]]'' * ''[[Lathyrus niger]]'' * ''[[Lathyrus aureus]]'' * ''[[Lathyrus digitatus]]'' * ''[[Lathyrus pannonicus]]'' * ''[[Lathyrus alpestris]]'' * ''[[Lathyrus linifolius]]'' * ''[[Ливадски граор]]'' * ''[[Lathyrus palustris]]'' * ''[[Lathyrus laxiflorus]]'' * ''[[Lathyrus tuberosus]]'' * ''[[Lathyrus grandiflorus]]'' * ''[[Lathyrus sylvestris]]'' * ''[[Lathyrus latifolius]]'' * ''[[Lathyrus saxatilis]]'' * ''[[Lathyrus sphaericus]]'' * ''[[Lathyrus inconspicuus]]'' * ''[[Lathyrus setifolius]]'' * ''[[Lathyrus cicera]]'' * ''[[Lathyrus annuus]]'' * ''[[Lathyrus hirsutus]]'' * ''[[Lathyrus nissolia]]'' * ''[[Lathyrus aphaca]]'' * ''[[Lathyrus sativus ]]'' }} [[Категорија:Предлошки за ботаника]] [[Категорија:Предлошки за земјоделство]] eb096t0oqwzv4hrfwukb3qbq1m81f7p 5641643 5641642 2026-10-07T09:03:05Z Jtasevski123 69538 5641643 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Видови граор во Македонија |title = Видови на [[граор]] ([[научен назив|науч]]. <i>Lathyrus</i>) во Македонија |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |basestyle = background: pink; |image = [[File:Lathyrus sativus.png|80px]] |group1 = Видови |list1 = * ''[[Lathyrus vernus]]'' * ''[[Lathyrus venetus]]'' * ''[[Lathyrus niger]]'' * ''[[Lathyrus aureus]]'' * ''[[Lathyrus digitatus]]'' * ''[[Lathyrus pannonicus]]'' * ''[[Lathyrus alpestris]]'' * ''[[Lathyrus linifolius]]'' * ''[[Lathyrus pratensis]]'' * ''[[Lathyrus palustris]]'' * ''[[Lathyrus laxiflorus]]'' * ''[[Lathyrus tuberosus]]'' * ''[[Lathyrus grandiflorus]]'' * ''[[Lathyrus sylvestris]]'' * ''[[Lathyrus latifolius]]'' * ''[[Lathyrus saxatilis]]'' * ''[[Lathyrus sphaericus]]'' * ''[[Lathyrus inconspicuus]]'' * ''[[Lathyrus setifolius]]'' * ''[[Lathyrus cicera]]'' * ''[[Lathyrus annuus]]'' * ''[[Lathyrus hirsutus]]'' * ''[[Lathyrus nissolia]]'' * ''[[Lathyrus aphaca]]'' * ''[[Lathyrus sativus ]]'' }} [[Категорија:Предлошки за ботаника]] [[Категорија:Предлошки за земјоделство]] 8fangk6yc6m1lvr3zix0obulo38g330 0 1404836 5641452 5640897 2026-10-06T18:29:13Z Виолетова 1975 5641452 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Lathyrus sp. 01.jpg|image caption=Цвет, Турција.|authority=[[Карл Линеј]]}} '''''Lathyrus annuus''''' (народно име: '''едногодишен граор''') ― [[Вид (биологија)|вид]] растение [[Едногодишно растение|едногодишна]] билка од семејството [[Fabaceae|бобови]]. Тие се искачувачки растенија и се поврзани со слатководни живеалишта. Имаат широки листови. Видот е диплоиден и има 14 хромозоми (2n=14).<ref>{{Наведено списание|last=Gunes|first=Fatma|last2=Ali|first2=Cirpici|date=2008|title=Karyotype analysis of some Lathyrus L. species (Fabaceae) from the Thrace region (Turkey-in-Europe)|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00087114.2008.10589639|journal=Caryologia|language=en|volume=61|issue=3|pages=269–282|doi=10.1080/00087114.2008.10589639|issn=0008-7114|doi-access=free}}</ref> == Опис == Ова е едногодишно растение, високо 40-100 см, полегнато, се искачува по други растенија. Стеблото е крилесто. Листовите се со еден пар ливчиња и со разгранета мустачка на врвот, лисната дршка е долга 2-3 см, крилеста. Соцветието е со 1-3 цвета, дршката на соцветието е долга колку половина на пазувниот лист, а може да ја достигне и неговата должина. Чашката е долга 5-7 мм, ѕвонеста, зелена, венчето е жолто или портокалово-жолто, долго 12-15 мм. Мешунката е долгнавеста долга 50-70 мм, а широка 8-10 мм, светлокафеава, со 6-8 семки. Младата мешунка по површината е со многу ситни жлезди кои подоцна отпаѓаат. Семките се со брадавичеста или папилозна површина. <ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1251-1252}}</ref> == Во Македонија == Во [[Македонија]] расте по ливади, градини, овоштарници и меѓи. Видот е познат за Скопје, село Орешани, Куманово, Дебар, Демир Капија, Валандово, Струмица и Гевгелија.<ref name=":0" /> == Наводи == {{Наводи}}{{Предлошка:Видови граор во Македонија}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Малта]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 8ck0l91jdq63o9go67wlg40c89mcxwo 0 1404837 5641348 5640900 2026-10-06T14:36:08Z Виолетова 1975 5641348 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Speciesbox|image=Vicia lutea (yellow) Lathyrus inconspicuus (red) Lake Medina near Cadiz (37047790234).jpg|genus=Lathyrus|species=inconspicuus|authority=[[Карл Линеј]]|synonyms=''Lathyrus erectus''}}'''''Lathyrus inconspicuus''''' — [[Вид (биологија)|вид]] на [[Едногодишно растение|едногодишна]] билка од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[бобови]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eol.org/pages/703170|title=Lathyrus inconspicuus L. - Encyclopedia of Life|work=eol.org|accessdate=2022-02-04}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.maltawildplants.com/FABC/Lathyrus_inconspicuus.php|title=Lathyrus inconspicuus (Inconspicuous Pea) : MaltaWildPlants.com - the online Flora of the Maltese Islands.|last=Mifsud|first=Stephen|date=2002-08-23|work=www.maltawildplants.com|language=en-us|accessdate=2022-03-05}}</ref> Во [[Македонија]] расте по .<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1249}}</ref> == Наводи == {{Наводи}}{{Предлошка:Видови граор во Македонија}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Малта]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора на Македонија]] rktrrc5kkh1t31eitd3ds8y2y9xm76b 5641354 5641348 2026-10-06T14:57:30Z Виолетова 1975 5641354 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Speciesbox|image=Vicia lutea (yellow) Lathyrus inconspicuus (red) Lake Medina near Cadiz (37047790234).jpg|genus=Lathyrus|species=inconspicuus|authority=[[Карл Линеј]]|synonyms=''Lathyrus erectus''}}'''''Lathyrus inconspicuus''''' — [[Вид (биологија)|вид]] на [[Едногодишно растение|едногодишна]] билка од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[бобови]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eol.org/pages/703170|title=Lathyrus inconspicuus L. - Encyclopedia of Life|work=eol.org|accessdate=2022-02-04}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.maltawildplants.com/FABC/Lathyrus_inconspicuus.php|title=Lathyrus inconspicuus (Inconspicuous Pea) : MaltaWildPlants.com - the online Flora of the Maltese Islands.|last=Mifsud|first=Stephen|date=2002-08-23|work=www.maltawildplants.com|language=en-us|accessdate=2022-03-05}}</ref> == Опис == Ова е едногодишно голо или влакнесто растение, 10-30 см високо, во основата разгрането. Стебленцата се тенки, круглесто-четириаглести, без крила, вертикални, во долниот дел со ретки лачно искривени и насечени нагоре влакна, кои во горниот дел ги нема. Листовите се со еден пар ливчиња, а на врвот завршуваат со нерагранета мустачка со куса осилка. Цветовите се поединечни во пазувите на листовите, мали. Цветната дршка е долга колку лисната дршка, но покуса од чашката. Чашката е околу 4-5 мм долга, гола, запците на чашката се со еднаква должина. Венчето е 4-9 мм долго, бледо до темновиолетово. Мешунката е линејна, 35-50 мм долга, исправена нагоре, гола или со расперени влакна, со испакната мрежа од жили и со испакнати семки. Во мешунката има 7-11 мазни семки.<ref name=":0" /> == Во Македонија == Во [[Македонија]] расте по тревести места и ниви. Забележани се две варијанти: var. ''inconspicuus'' - познат за Скопје, Гази Баба, Орешани, Куманово, Плачковица, Охрид кон Пештани; var. ''stans'' - познат за Велес, Галичица, Охрид.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1249}}</ref> == Наводи == {{Наводи}}{{Предлошка:Видови граор во Македонија}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Малта]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора на Македонија]] dc222hqu2tyoilz9sxt540fjernqta1 0 1404844 5641454 5640905 2026-10-06T18:31:32Z Виолетова 1975 5641454 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Speciesbox|image=Vicia 01 bgiu.jpg|genus=Lathyrus|species=hirsutus|authority=[[Карл Линеј]]|synonyms=*''Lastila hirsuta'' (L.) Alef. *''Lathyrus cicer'' Hablitz *''Lathyrus coerulescens'' Boiss. & Reut. *''Lathyrus hirtus'' Lam. *''Lathyrus leptophyllus'' K.Koch ex Boiss. *''Lathyrus variegatus'' Host *''Orobus glabratus'' Nyman *''Orobus lathyroides'' Hablitz *''Pisum hirsutum'' (L.) E.H.L.Krause|synonyms_ref=<ref>{{cite POWO |id=501755-1 |title=''Lathyrus hirsutus'' L. |accessdate=16 May 2022}}</ref>|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref name="iucn">{{Cite iucn |title=''Lathyrus hirsutus'' |author=Rowe, J. |author2=Shehadeh, A. |author3=Maxted, N. |name-list-style=amp |article-number=e.T176501A120108293 |date=2019 |access-date=16 May 2022}}</ref>}}'''''Lathyrus hirsutus''''' — [[Едногодишно растение|едногодишен]] [[Вид (биологија)|вид]] на див [[граор]], што е домородно во Европа, Северна Африка и поголемиот дел од Азија, а е познат и од други континенти, вклучувајќи ја и Северна Америка, како доведен вид. Растението има крилесто [[стебло]] и [[Лист|листовите]] се составени од еден пар ливчиња, а [[Лисна дршка|лисната дршка]] завршува со разгранета, завиткана [[Витица (ботаника)|витица]]. [[Соцветие|Соцветието]] е гроздесто и содржи еден до два цвета. [[Цвет|Цветовите]] се розови, сини или двобојни и се со ширина од 1 до 1,5 см. [[Плод|Плодот]] е мешунка која при созревањето се отвора и е покриена со влакна. Влакната израснуваат од ситни луковидно задебелени основи. Останатиот дел од растението е главно гол. Во [[Македонија]] расте по ниви, меѓи, покрај блата и канали и по песокливи места. Видот е познат за Скопје, Катлановско Блато, Прилеп, Битола, Мариово, Ресен, Кочани, Плачковица и Струмица, Моноспитовско Блато.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1252}}</ref> [[File:Winter_Field_Peas,_Lathyrus_hirsutus.JPG|лево|мини| ''Lathyrus hirsutus'' посеан во септември 2014 година во ботаничката градина на кампусот на универзитетот Британска Колумбија ]] {{clear left}} == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Lathyrus+delnorticus Фото галерија] {{Предлошка:Видови граор во Македонија}}{{таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Флора на Египет]] [[Категорија:Флора на Србија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Незагрозени видови според МСЗП]] [[Категорија:Флора на Македонија]] s4ay0n66l7rqx3sdwvbe3gwcel0kwzx 0 1404857 5641320 5640081 2026-10-06T13:38:01Z Jtasevski123 69538 поп 5641320 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Lathyrus sativus sl25 (cropped).jpg|мини|''Цвет на Lathyrus sativus'']] '''''Lathyrus sativus'''''<ref name="KewGardens">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.kew.org/science-conservation/plants-fungi/lathyrus-sativus-grass-pea|title=''Lathyrus sativus'' (grass pea)|publisher=[[Kew Gardens]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160130062436/http://www.kew.org/science-conservation/plants-fungi/lathyrus-sativus-grass-pea|archive-date=30 January 2016}}</ref> — [[Вид (биологија)|вид]] на [[скриеносеменици]] од фамилијата [[бобови]], кој најчесто се одгледува за човечка исхрана и како храна за добиток во Азија и источна Африка. Тоа е особено важна култура во областите склони кон [[суша]] и подрачја сиромашни со храна, се смета за „сигурна култура“ бидејќи дава сигурни приноси кога сите други култури ќе пропаднат. [[Семе|Семето]] содржи невротоксин кој предизвикува латиризам, невродегенеративно заболување, ако се користи во исхраната како примарен извор на протеини во подолг период.<ref>{{Наведено списание|last=Singh|first=Surya S|last2=Rao|first2=SLN|date=July 2013|title=Lessons from neurolathyrism: A disease of the past & the future of ''Lathyrus sativus'' (Khesari dal)|journal=The Indian Journal of Medical Research|language=en|volume=138|issue=1|pages=32–37|pmc=3767245|pmid=24056554}}</ref> == Одгледување == Точното потекло на ''Lathyrus sativus'' е предмет на дебата, најверојатно вил доведен во [[Балкански Полуостров|балканскиот]] регион околу 6000 година пр. н. е.<ref name="KewGardens" /> ''Lathyrus sativus'' најдобро расте на места каде што просечната температура е 10–25 степени.°C, а просечните врнежи од дожд се 450 до 650 мм годишно. Како и другите мешунки, го подобрува количеството на азот во почвата. Културата може да преживее [[суша]] или [[Поплава|поплави]],<ref name="KewGardens" /> но најдобро расте во влажни почви. Толерира различни типови почва, од лесно песокливи, ретко глинести до тешки глинести почви, како и кисели, неутрални или алкални почви. Растението не толерира сенка.<ref name="PlantsForAFuture">''[[Plants for a Future]]'' [http://www.pfaf.org/user/Plant.aspx?LatinName=Lathyrus+sativus ''Lathyrus sativus''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160131120334/http://www.pfaf.org/user/Plant.aspx?LatinName=Lathyrus+sativus}}</ref> == Употреба == [[Податотека:GachasAlmorta.jpg|лево|мини|187x187пкс| ''Gachas manchegas'', со брашно од грашок]] Семето од овој вид се продава на пазарите во [[Фиренца]] за човечка исхрана. Потрошувачката на овој мешункаст зеленчук во Италија е ограничена на некои области во централниот дел на земјата и постојано опаѓа. [[Брашно|Брашното]] направено од ''Lathyrus sativus'' (шпански: ''almorta'') е главната состојка за ''Gachas manchegas'' или ''gachas de almorta''.<ref>[https://es.wikibooks.org/wiki/Gachas_manchegas Gachas manchegas recipe] {{Семарх|date=4 March 2009}} {{In lang|es}}</ref> Придружните јадења се разликуваат низ цела [[Кастиља-Ла Манча|Кастиња-Ла Манча]]. Ова е основен намирник во древна [[манчешка кујна]], која највеќе се консумира во текот на студените зимски месеци. Јадењето најчесто се јаде директно од тавата во која е приготвено, користејќи лажица или само парче леб. Поради неговата токсичност, било забрането за човечка конзумација во Шпанија од 1967 година<ref name="AECOSAN">{{Наведен извештај|access-date=8 July 2023}}</ref> до 2018 година.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.aesan.gob.es/AECOSAN/docs/documentos/seguridad_alimentaria/evaluacion_riesgos/informes_comite/HARINA_ALMORTAS.pdf|title=Informe del Comité Científico de la Agencia Española de Consumo, Seguridad Alimentaria y Nutrición (AECOSAN) sobre la seguridad del consumo de harina de almortas.|date=23 December 2018|language=es-ES|access-date=20 September 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231202053643/https://www.aesan.gob.es/AECOSAN/docs/documentos/seguridad_alimentaria/evaluacion_riesgos/informes_comite/HARINA_ALMORTAS.pdf|archive-date=2 December 2023}}</ref> Сепак, тоа било широко продавано како храна за животни, но изложено заедно со брашно за човечка потрошувачка.<ref name="Mulet">{{Наведена книга|title=Comer sin miedo|url=https://archive.org/details/comersinmiedomit0000unse|last=Mulet|first=J. M.|date=2011|publisher=Booket|isbn=9788423348862|edition=6th reprint|location=Barcelona|page=[https://archive.org/details/comersinmiedomit0000unse/page/55 55]|language=es-ES|quote=Esto ha motivado que la harina de almorta se siga vendiendo en los supermercados a pesar de la prohibición, etiquetada como "pienso para animales" (en letra pequeña). Curiosamente, no la tienen en la sección de mascotas, sino en la de harinas.}}</ref> Градот [[Алвајазаре]] во Португалија посветува фестивал што трае неколку дена на јадења што ја содржат мешунката. Алвајазере се нарекува себеси престолнина на чичарото (''Chícharo''), што е португалскиот назив за оваа мешунка. Lathyrus sativus може да се користи во исхраната како зелен грашок. Зрелите семиња треба да се натопуваат и темелно да се готват за да се намалат токсините кои ги содржи.<ref name="PlantsForAFuture" /> Листовите и стеблото се готват и јадат како ''чана сага'' (одија:ଚଣା ଶାଗ) во делови од сојузната држава [[Одиша]] во Индија. == Невротоксични својства == [[File:Lathyrus_sativus_seeds.JPG|мини| Сушени семиња ''од Lathyrus sativus'', ]] Како и другите мешунки, ''L. sativus'' произведува семе со висока содржина [[Белковина|на протеини]]. Семето содржи и варијабилни количини на невротоксична [[аминокиселина]] наречена оксалилдиаминопропионска киселина (ODAP).<ref>{{Наведено списание|last=Rao|first=S. L. N.|last2=Adiga|first2=P. R.|last3=Sarma|first3=P. S.|date=1 March 1964|title=The Isolation and Characterization of β-N-Oxalyl-L-α,β-Diaminopropionic Acid: A Neurotoxin from the Seeds of ''Lathyrus sativus''*|journal=Biochemistry|volume=3|issue=3|pages=432–436|doi=10.1021/bi00891a022|issn=0006-2960|pmid=14155110}}</ref> Се смета како причинител за болеста [[невролатиризам]], [[Невродегенерација|невродегенеративно]] заболување кое предизвикува [[парализа]] на долниот дел од телото: исцрпеност на глутеалниот мускул (задникот).<ref name="KewGardens" /> Болеста историски се јавувала по [[Масовен глад|глад]] во Европа (Франција, Шпанија, Германија), Северна Африка и Јужна Азија, а сè уште е распространета во Еритреја, Етиопија и Авганистан, кога семето од видот е главен извор на хранливи материи подолг период. Концентрацијата на ODAP се зголемува кај растенијата одгледувани под стресни услови. Некои автори тврдат дека оваа токсичност е преценета, а ''L. sativus'' е безопасен како дел од нормалната исхрана.<ref>{{Наведено списание|last=Rao|first=S. L. N.|date=1 March 2011|title=A look at the brighter facets of β-N-oxalyl-l-α,β-diaminopropionic acid, homoarginine and the grass pea|url=https://www.researchgate.net/publication/45285616|journal=Food and Chemical Toxicology|volume=49|issue=3|pages=620–622|doi=10.1016/j.fct.2010.06.054|pmid=20654679}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Singh|first=Surya S.|last2=Rao|first2=S. L. N.|date=1 July 2013|title=Lessons from neurolathyrism: A disease of the past & the future of ''Lathyrus sativus'' (Khesari dal)|journal=The Indian Journal of Medical Research|volume=138|issue=1|pages=32–37|issn=0971-5916|pmc=3767245|pmid=24056554}}</ref> [[File:Gracias_á_la_almorta,_Francisco_de_Goya.jpg|десно|мини|350x350пкс| ''Gracias á la almorta'', графика на Гоја]] Во својот графички серијал „Ужасите на војната“ (''The Disasters of War'') од 1810–1815 година, [[Франсиско Гоја]] ги илустрира штетните последици од прекумерната консумација на овој грашок во време на глад преку неговата графика ''„Благодарение на грашокот“ (Gracias á la almorta)''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://fundaciongoyaenaragon.es/eng/obra/gracias-a-la-almorta-1/805|title=Thanks to the grass pea (Gracias á la almorta)|date=16 December 2010|publisher=Fundación Goya en Aragón|archive-url=https://web.archive.org/web/20230708164938/https://fundaciongoyaenaragon.es/eng/obra/gracias-a-la-almorta-1/805|archive-date=8 July 2023|accessdate=8 July 2023}}</ref> која се однесува на Наполеоновата опсада на Мадрид. На сликата е прикажана жена која повеќе не може да оди поради латиризам, опкружена со гладни луѓе кои чекаат за чинија храна подготвена од овој грашок.<ref name="mckie">{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/science/2023/jul/08/uk-scientists-could-make-poisonous-grass-pea-a-valuable-food-crop|title=UK scientists could make poison pea a crucial crop|last=McKie|first=Robin|date=8 July 2023|work=The Guardian}}</ref> Производите од грашок биле забранети за продажба за човечка потрошувачка во Шпанија од 1967 до 2018 година, поради токсичност. == Програми за размножување == [[File:Grasspea_pre-breeding_at_ICARDA.jpg|лево|мини|240x240пкс| Одгледувач на ''Lathyrus sativus'' во објектите на Меѓународниот центар за земјоделски истражувања во сувите подрачја (ICARDA) во станицата Маршуш, Мароко. Фотографија: Мајкл Мејџор/''Кроп траст'']] Во тек се програми за размножување за производство на линии на ''Lathyrus sativus'' кои содржат нивоа на ODAP премногу ниски за да бидат опасни, а воедно одржуваат отпорност на болести и инсекти, како и отпорност и толеранција на суша, топлина и соленост.<ref name="patient">{{Наведена мрежна страница|url=http://patient.info/doctor/lathyrism|title=Lathyrism|last=Borton|first=Chloe|date=22 March 2010|work=Patient|publisher=EMIS Group|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20160818034246/http://patient.info/doctor/lathyrism|archive-date=18 August 2016|accessdate=14 September 2016}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Edwards|first=Anne|last2=Njaci|first2=Isaac|last3=Sarkar|first3=Abhimanyu|last4=Jiang|first4=Zhouqian|last5=Kaithakottil|first5=Gemy George|last6=Moore|first6=Christopher|last7=Cheema|first7=Jitender|last8=Stevenson|first8=Clare E. M.|last9=Rejzek|first9=Martin|date=16 February 2023|title=Genomics and biochemical analyses reveal a metabolon key to β-L-ODAP biosynthesis in ''Lathyrus sativus''|journal=Nature Communications|language=en|volume=14|issue=1|pages=876|bibcode=2023NatCo..14..876E|doi=10.1038/s41467-023-36503-2|issn=2041-1723|pmc=9935904|pmid=36797319|doi-access=free}}</ref><ref name="mckie" /> Дивите сродници на растението претставуваат значаен извор на генетски материјал за подобрување на одгледуваните сорти.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cwrdiversity.org/partnership/grasspea-pre-breeding-project/|title=Grasspea Pre-breeding Project|date=10 May 2019<!--Last modifed, from page source-->|work=Crop Wild Relatives|archive-url=https://web.archive.org/web/20180803163452/https://www.cwrdiversity.org/partnership/grasspea-pre-breeding-project/|archive-date=3 August 2018|accessdate=3 August 2018}}</ref> Во периодот од 2016 до 2018 година, Меѓународниот центар за земјоделски истражувања во сувите подрачја (ICARDA) ги проучувал дивите сродници со цел да се идентификуваат гени поврзани со ниска концентрација или целосно отсуство на ODAP, како и со отпорност или толерантност кон биотички и абиотички стресови. Идентификуваните особини биле наменети за нивно пренесување во одгледуваниот граор.<ref>{{Наведено списание|last=Abdallah|first=Fadoua|last2=Kumar|first2=Shiv|last3=Amri|first3=Ahmed|last4=Mentag|first4=Rachid|last5=Kehel|first5=Zakaria|last6=Mejri|first6=Rajia Kchaou|last7=Triqui|first7=Zine El Abidine|last8=Hejjaoui|first8=Kamal|last9=Baum|first9=Michael|date=2021|title=Wild ''Lathyrus'' species as a great source of resistance for introgression into cultivated grass pea (''Lathyrus sativus'' L.) against broomrape weeds (''Orobanche crenata'' Forsk. and ''Orobanche foetida'' Poir.)|journal=Crop Science|language=en|volume=61|issue=1|pages=263–276|doi=10.1002/csc2.20399|issn=1435-0653|doi-access=free}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.clima.uwa.edu.au/publications/lathyrus Билтен ''на Lathyrus''] * [https://lambeinfund.org/ ''Што е ново околу '']''[http://www.clima.uwa.edu.au/publications/lathyrus Lathyrus]?'' [https://lambeinfund.org/ билтен] {{Таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Лековити растенија]] [[Категорија:Мешункасти култури]] [[Категорија:Флора на Азија]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 1cvy7v430t1k5t4fuxjjpgng6yfgwij 5641321 5641320 2026-10-06T13:38:37Z Jtasevski123 69538 5641321 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}[[Податотека:Lathyrus sativus sl25 (cropped).jpg|мини|''Цвет на Lathyrus sativus'']] '''''Lathyrus sativus'''''<ref name="KewGardens">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.kew.org/science-conservation/plants-fungi/lathyrus-sativus-grass-pea|title=''Lathyrus sativus'' (grass pea)|publisher=[[Kew Gardens]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160130062436/http://www.kew.org/science-conservation/plants-fungi/lathyrus-sativus-grass-pea|archive-date=30 January 2016}}</ref> — [[Вид (биологија)|вид]] на [[скриеносеменици]] од фамилијата [[бобови]], кој најчесто се одгледува за човечка исхрана и како храна за добиток во Азија и источна Африка. Тоа е особено важна култура во областите склони кон [[суша]] и подрачја сиромашни со храна, се смета за „сигурна култура“ бидејќи дава сигурни приноси кога сите други култури ќе пропаднат. [[Семе|Семето]] содржи невротоксин кој предизвикува латиризам, невродегенеративно заболување, ако се користи во исхраната како примарен извор на протеини во подолг период.<ref>{{Наведено списание|last=Singh|first=Surya S|last2=Rao|first2=SLN|date=July 2013|title=Lessons from neurolathyrism: A disease of the past & the future of ''Lathyrus sativus'' (Khesari dal)|journal=The Indian Journal of Medical Research|language=en|volume=138|issue=1|pages=32–37|pmc=3767245|pmid=24056554}}</ref> == Одгледување == Точното потекло на ''Lathyrus sativus'' е предмет на дебата, најверојатно вил доведен во [[Балкански Полуостров|балканскиот]] регион околу 6000 година пр. н. е.<ref name="KewGardens" /> ''Lathyrus sativus'' најдобро расте на места каде што просечната температура е 10–25 степени.°C, а просечните врнежи од дожд се 450 до 650 мм годишно. Како и другите мешунки, го подобрува количеството на азот во почвата. Културата може да преживее [[суша]] или [[Поплава|поплави]],<ref name="KewGardens" /> но најдобро расте во влажни почви. Толерира различни типови почва, од лесно песокливи, ретко глинести до тешки глинести почви, како и кисели, неутрални или алкални почви. Растението не толерира сенка.<ref name="PlantsForAFuture">''[[Plants for a Future]]'' [http://www.pfaf.org/user/Plant.aspx?LatinName=Lathyrus+sativus ''Lathyrus sativus''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160131120334/http://www.pfaf.org/user/Plant.aspx?LatinName=Lathyrus+sativus}}</ref> == Употреба == [[Податотека:GachasAlmorta.jpg|лево|мини|187x187пкс| ''Gachas manchegas'', со брашно од грашок]] Семето од овој вид се продава на пазарите во [[Фиренца]] за човечка исхрана. Потрошувачката на овој мешункаст зеленчук во Италија е ограничена на некои области во централниот дел на земјата и постојано опаѓа. [[Брашно|Брашното]] направено од ''Lathyrus sativus'' (шпански: ''almorta'') е главната состојка за ''Gachas manchegas'' или ''gachas de almorta''.<ref>[https://es.wikibooks.org/wiki/Gachas_manchegas Gachas manchegas recipe] {{Семарх|date=4 March 2009}} {{In lang|es}}</ref> Придружните јадења се разликуваат низ цела [[Кастиља-Ла Манча|Кастиња-Ла Манча]]. Ова е основен намирник во древна [[манчешка кујна]], која највеќе се консумира во текот на студените зимски месеци. Јадењето најчесто се јаде директно од тавата во која е приготвено, користејќи лажица или само парче леб. Поради неговата токсичност, било забрането за човечка конзумација во Шпанија од 1967 година<ref name="AECOSAN">{{Наведен извештај|access-date=8 July 2023}}</ref> до 2018 година.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.aesan.gob.es/AECOSAN/docs/documentos/seguridad_alimentaria/evaluacion_riesgos/informes_comite/HARINA_ALMORTAS.pdf|title=Informe del Comité Científico de la Agencia Española de Consumo, Seguridad Alimentaria y Nutrición (AECOSAN) sobre la seguridad del consumo de harina de almortas.|date=23 December 2018|language=es-ES|access-date=20 September 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231202053643/https://www.aesan.gob.es/AECOSAN/docs/documentos/seguridad_alimentaria/evaluacion_riesgos/informes_comite/HARINA_ALMORTAS.pdf|archive-date=2 December 2023}}</ref> Сепак, тоа било широко продавано како храна за животни, но изложено заедно со брашно за човечка потрошувачка.<ref name="Mulet">{{Наведена книга|title=Comer sin miedo|url=https://archive.org/details/comersinmiedomit0000unse|last=Mulet|first=J. M.|date=2011|publisher=Booket|isbn=9788423348862|edition=6th reprint|location=Barcelona|page=[https://archive.org/details/comersinmiedomit0000unse/page/55 55]|language=es-ES|quote=Esto ha motivado que la harina de almorta se siga vendiendo en los supermercados a pesar de la prohibición, etiquetada como "pienso para animales" (en letra pequeña). Curiosamente, no la tienen en la sección de mascotas, sino en la de harinas.}}</ref> Градот [[Алвајазаре]] во Португалија посветува фестивал што трае неколку дена на јадења што ја содржат мешунката. Алвајазере се нарекува себеси престолнина на чичарото (''Chícharo''), што е португалскиот назив за оваа мешунка. Lathyrus sativus може да се користи во исхраната како зелен грашок. Зрелите семиња треба да се натопуваат и темелно да се готват за да се намалат токсините кои ги содржи.<ref name="PlantsForAFuture" /> Листовите и стеблото се готват и јадат како ''чана сага'' (одија:ଚଣା ଶାଗ) во делови од сојузната држава [[Одиша]] во Индија. == Невротоксични својства == [[File:Lathyrus_sativus_seeds.JPG|мини| Сушени семиња ''од Lathyrus sativus'', ]] Како и другите мешунки, ''L. sativus'' произведува семе со висока содржина [[Белковина|на протеини]]. Семето содржи и варијабилни количини на невротоксична [[аминокиселина]] наречена оксалилдиаминопропионска киселина (ODAP).<ref>{{Наведено списание|last=Rao|first=S. L. N.|last2=Adiga|first2=P. R.|last3=Sarma|first3=P. S.|date=1 March 1964|title=The Isolation and Characterization of β-N-Oxalyl-L-α,β-Diaminopropionic Acid: A Neurotoxin from the Seeds of ''Lathyrus sativus''*|journal=Biochemistry|volume=3|issue=3|pages=432–436|doi=10.1021/bi00891a022|issn=0006-2960|pmid=14155110}}</ref> Се смета како причинител за болеста [[невролатиризам]], [[Невродегенерација|невродегенеративно]] заболување кое предизвикува [[парализа]] на долниот дел од телото: исцрпеност на глутеалниот мускул (задникот).<ref name="KewGardens" /> Болеста историски се јавувала по [[Масовен глад|глад]] во Европа (Франција, Шпанија, Германија), Северна Африка и Јужна Азија, а сè уште е распространета во Еритреја, Етиопија и Авганистан, кога семето од видот е главен извор на хранливи материи подолг период. Концентрацијата на ODAP се зголемува кај растенијата одгледувани под стресни услови. Некои автори тврдат дека оваа токсичност е преценета, а ''L. sativus'' е безопасен како дел од нормалната исхрана.<ref>{{Наведено списание|last=Rao|first=S. L. N.|date=1 March 2011|title=A look at the brighter facets of β-N-oxalyl-l-α,β-diaminopropionic acid, homoarginine and the grass pea|url=https://www.researchgate.net/publication/45285616|journal=Food and Chemical Toxicology|volume=49|issue=3|pages=620–622|doi=10.1016/j.fct.2010.06.054|pmid=20654679}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Singh|first=Surya S.|last2=Rao|first2=S. L. N.|date=1 July 2013|title=Lessons from neurolathyrism: A disease of the past & the future of ''Lathyrus sativus'' (Khesari dal)|journal=The Indian Journal of Medical Research|volume=138|issue=1|pages=32–37|issn=0971-5916|pmc=3767245|pmid=24056554}}</ref> [[File:Gracias_á_la_almorta,_Francisco_de_Goya.jpg|десно|мини|350x350пкс| ''Gracias á la almorta'', графика на Гоја]] Во својот графички серијал „Ужасите на војната“ (''The Disasters of War'') од 1810–1815 година, [[Франсиско Гоја]] ги илустрира штетните последици од прекумерната консумација на овој грашок во време на глад преку неговата графика ''„Благодарение на грашокот“ (Gracias á la almorta)''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://fundaciongoyaenaragon.es/eng/obra/gracias-a-la-almorta-1/805|title=Thanks to the grass pea (Gracias á la almorta)|date=16 December 2010|publisher=Fundación Goya en Aragón|archive-url=https://web.archive.org/web/20230708164938/https://fundaciongoyaenaragon.es/eng/obra/gracias-a-la-almorta-1/805|archive-date=8 July 2023|accessdate=8 July 2023}}</ref> која се однесува на Наполеоновата опсада на Мадрид. На сликата е прикажана жена која повеќе не може да оди поради латиризам, опкружена со гладни луѓе кои чекаат за чинија храна подготвена од овој грашок.<ref name="mckie">{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/science/2023/jul/08/uk-scientists-could-make-poisonous-grass-pea-a-valuable-food-crop|title=UK scientists could make poison pea a crucial crop|last=McKie|first=Robin|date=8 July 2023|work=The Guardian}}</ref> Производите од грашок биле забранети за продажба за човечка потрошувачка во Шпанија од 1967 до 2018 година, поради токсичност. == Програми за размножување == [[File:Grasspea_pre-breeding_at_ICARDA.jpg|лево|мини|240x240пкс| Одгледувач на ''Lathyrus sativus'' во објектите на Меѓународниот центар за земјоделски истражувања во сувите подрачја (ICARDA) во станицата Маршуш, Мароко. Фотографија: Мајкл Мејџор/''Кроп траст'']] Во тек се програми за размножување за производство на линии на ''Lathyrus sativus'' кои содржат нивоа на ODAP премногу ниски за да бидат опасни, а воедно одржуваат отпорност на болести и инсекти, како и отпорност и толеранција на суша, топлина и соленост.<ref name="patient">{{Наведена мрежна страница|url=http://patient.info/doctor/lathyrism|title=Lathyrism|last=Borton|first=Chloe|date=22 March 2010|work=Patient|publisher=EMIS Group|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20160818034246/http://patient.info/doctor/lathyrism|archive-date=18 August 2016|accessdate=14 September 2016}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Edwards|first=Anne|last2=Njaci|first2=Isaac|last3=Sarkar|first3=Abhimanyu|last4=Jiang|first4=Zhouqian|last5=Kaithakottil|first5=Gemy George|last6=Moore|first6=Christopher|last7=Cheema|first7=Jitender|last8=Stevenson|first8=Clare E. M.|last9=Rejzek|first9=Martin|date=16 February 2023|title=Genomics and biochemical analyses reveal a metabolon key to β-L-ODAP biosynthesis in ''Lathyrus sativus''|journal=Nature Communications|language=en|volume=14|issue=1|pages=876|bibcode=2023NatCo..14..876E|doi=10.1038/s41467-023-36503-2|issn=2041-1723|pmc=9935904|pmid=36797319|doi-access=free}}</ref><ref name="mckie" /> Дивите сродници на растението претставуваат значаен извор на генетски материјал за подобрување на одгледуваните сорти.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cwrdiversity.org/partnership/grasspea-pre-breeding-project/|title=Grasspea Pre-breeding Project|date=10 May 2019<!--Last modifed, from page source-->|work=Crop Wild Relatives|archive-url=https://web.archive.org/web/20180803163452/https://www.cwrdiversity.org/partnership/grasspea-pre-breeding-project/|archive-date=3 August 2018|accessdate=3 August 2018}}</ref> Во периодот од 2016 до 2018 година, Меѓународниот центар за земјоделски истражувања во сувите подрачја (ICARDA) ги проучувал дивите сродници со цел да се идентификуваат гени поврзани со ниска концентрација или целосно отсуство на ODAP, како и со отпорност или толерантност кон биотички и абиотички стресови. Идентификуваните особини биле наменети за нивно пренесување во одгледуваниот граор.<ref>{{Наведено списание|last=Abdallah|first=Fadoua|last2=Kumar|first2=Shiv|last3=Amri|first3=Ahmed|last4=Mentag|first4=Rachid|last5=Kehel|first5=Zakaria|last6=Mejri|first6=Rajia Kchaou|last7=Triqui|first7=Zine El Abidine|last8=Hejjaoui|first8=Kamal|last9=Baum|first9=Michael|date=2021|title=Wild ''Lathyrus'' species as a great source of resistance for introgression into cultivated grass pea (''Lathyrus sativus'' L.) against broomrape weeds (''Orobanche crenata'' Forsk. and ''Orobanche foetida'' Poir.)|journal=Crop Science|language=en|volume=61|issue=1|pages=263–276|doi=10.1002/csc2.20399|issn=1435-0653|doi-access=free}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.clima.uwa.edu.au/publications/lathyrus Билтен ''на Lathyrus''] * [https://lambeinfund.org/ ''Што е ново околу '']''[http://www.clima.uwa.edu.au/publications/lathyrus Lathyrus]?'' [https://lambeinfund.org/ билтен] {{Предлошка:Видови граор во Македонија}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Лековити растенија]] [[Категорија:Мешункасти култури]] [[Категорија:Флора на Азија]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора]] [[Категорија:Флора на Македонија]] ki33fcz50fs8ijez71aog9hu3vl39hl 5641459 5641321 2026-10-06T18:40:11Z Виолетова 1975 5641459 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}[[Податотека:Lathyrus sativus sl25 (cropped).jpg|мини|''Цвет на Lathyrus sativus'']] '''''Lathyrus sativus'''''<ref name="KewGardens">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.kew.org/science-conservation/plants-fungi/lathyrus-sativus-grass-pea|title=''Lathyrus sativus'' (grass pea)|publisher=[[Kew Gardens]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160130062436/http://www.kew.org/science-conservation/plants-fungi/lathyrus-sativus-grass-pea|archive-date=30 January 2016}}</ref> — [[Вид (биологија)|вид]] на [[скриеносеменици]] од фамилијата [[бобови]], кој најчесто се одгледува за човечка исхрана и како храна за добиток во Азија и источна Африка. Тоа е особено важна култура во областите склони кон [[суша]] и подрачја сиромашни со храна, се смета за „сигурна култура“ бидејќи дава сигурни приноси кога сите други култури ќе пропаднат. [[Семе|Семето]] содржи невротоксин кој предизвикува латиризам, невродегенеративно заболување, ако се користи во исхраната како примарен извор на протеини во подолг период.<ref>{{Наведено списание|last=Singh|first=Surya S|last2=Rao|first2=SLN|date=July 2013|title=Lessons from neurolathyrism: A disease of the past & the future of ''Lathyrus sativus'' (Khesari dal)|journal=The Indian Journal of Medical Research|language=en|volume=138|issue=1|pages=32–37|pmc=3767245|pmid=24056554}}</ref> Во [[Македонија]] е посочен од неколку автори како, Јуришиќ во 1923 година, Рудски во 1943 година и Групче во 1958 година, но денес видот не е сретнат.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1254-1255}}</ref> == Одгледување == Точното потекло на ''Lathyrus sativus'' е предмет на дебата, најверојатно вил доведен во [[Балкански Полуостров|балканскиот]] регион околу 6000 година пр. н. е.<ref name="KewGardens" /> ''Lathyrus sativus'' најдобро расте на места каде што просечната температура е 10–25 степени.°C, а просечните врнежи од дожд се 450 до 650 мм годишно. Како и другите мешунки, го подобрува количеството на азот во почвата. Културата може да преживее [[суша]] или [[Поплава|поплави]],<ref name="KewGardens" /> но најдобро расте во влажни почви. Толерира различни типови почва, од лесно песокливи, ретко глинести до тешки глинести почви, како и кисели, неутрални или алкални почви. Растението не толерира сенка.<ref name="PlantsForAFuture">''[[Plants for a Future]]'' [http://www.pfaf.org/user/Plant.aspx?LatinName=Lathyrus+sativus ''Lathyrus sativus''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160131120334/http://www.pfaf.org/user/Plant.aspx?LatinName=Lathyrus+sativus}}</ref> == Употреба == [[Податотека:GachasAlmorta.jpg|лево|мини|187x187пкс| ''Gachas manchegas'', со брашно од грашок]] Семето од овој вид се продава на пазарите во [[Фиренца]] за човечка исхрана. Потрошувачката на овој мешункаст зеленчук во Италија е ограничена на некои области во централниот дел на земјата и постојано опаѓа. [[Брашно|Брашното]] направено од ''Lathyrus sativus'' (шпански: ''almorta'') е главната состојка за ''Gachas manchegas'' или ''gachas de almorta''.<ref>[https://es.wikibooks.org/wiki/Gachas_manchegas Gachas manchegas recipe] {{Семарх|date=4 March 2009}} {{In lang|es}}</ref> Придружните јадења се разликуваат низ цела [[Кастиља-Ла Манча|Кастиња-Ла Манча]]. Ова е основен намирник во древна [[манчешка кујна]], која највеќе се консумира во текот на студените зимски месеци. Јадењето најчесто се јаде директно од тавата во која е приготвено, користејќи лажица или само парче леб. Поради неговата токсичност, било забрането за човечка конзумација во Шпанија од 1967 година<ref name="AECOSAN">{{Наведен извештај|access-date=8 July 2023}}</ref> до 2018 година.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.aesan.gob.es/AECOSAN/docs/documentos/seguridad_alimentaria/evaluacion_riesgos/informes_comite/HARINA_ALMORTAS.pdf|title=Informe del Comité Científico de la Agencia Española de Consumo, Seguridad Alimentaria y Nutrición (AECOSAN) sobre la seguridad del consumo de harina de almortas.|date=23 December 2018|language=es-ES|access-date=20 September 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231202053643/https://www.aesan.gob.es/AECOSAN/docs/documentos/seguridad_alimentaria/evaluacion_riesgos/informes_comite/HARINA_ALMORTAS.pdf|archive-date=2 December 2023}}</ref> Сепак, тоа било широко продавано како храна за животни, но изложено заедно со брашно за човечка потрошувачка.<ref name="Mulet">{{Наведена книга|title=Comer sin miedo|url=https://archive.org/details/comersinmiedomit0000unse|last=Mulet|first=J. M.|date=2011|publisher=Booket|isbn=9788423348862|edition=6th reprint|location=Barcelona|page=[https://archive.org/details/comersinmiedomit0000unse/page/55 55]|language=es-ES|quote=Esto ha motivado que la harina de almorta se siga vendiendo en los supermercados a pesar de la prohibición, etiquetada como "pienso para animales" (en letra pequeña). Curiosamente, no la tienen en la sección de mascotas, sino en la de harinas.}}</ref> Градот [[Алвајазаре]] во Португалија посветува фестивал што трае неколку дена на јадења што ја содржат мешунката. Алвајазере се нарекува себеси престолнина на чичарото (''Chícharo''), што е португалскиот назив за оваа мешунка. Lathyrus sativus може да се користи во исхраната како зелен грашок. Зрелите семиња треба да се натопуваат и темелно да се готват за да се намалат токсините кои ги содржи.<ref name="PlantsForAFuture" /> Листовите и стеблото се готват и јадат како ''чана сага'' (одија:ଚଣା ଶାଗ) во делови од сојузната држава [[Одиша]] во Индија. == Невротоксични својства == [[File:Lathyrus_sativus_seeds.JPG|мини| Сушени семиња ''од Lathyrus sativus'', ]] Како и другите мешунки, ''L. sativus'' произведува семе со висока содржина [[Белковина|на протеини]]. Семето содржи и варијабилни количини на невротоксична [[аминокиселина]] наречена оксалилдиаминопропионска киселина (ODAP).<ref>{{Наведено списание|last=Rao|first=S. L. N.|last2=Adiga|first2=P. R.|last3=Sarma|first3=P. S.|date=1 March 1964|title=The Isolation and Characterization of β-N-Oxalyl-L-α,β-Diaminopropionic Acid: A Neurotoxin from the Seeds of ''Lathyrus sativus''*|journal=Biochemistry|volume=3|issue=3|pages=432–436|doi=10.1021/bi00891a022|issn=0006-2960|pmid=14155110}}</ref> Се смета како причинител за болеста [[невролатиризам]], [[Невродегенерација|невродегенеративно]] заболување кое предизвикува [[парализа]] на долниот дел од телото: исцрпеност на глутеалниот мускул (задникот).<ref name="KewGardens" /> Болеста историски се јавувала по [[Масовен глад|глад]] во Европа (Франција, Шпанија, Германија), Северна Африка и Јужна Азија, а сè уште е распространета во Еритреја, Етиопија и Авганистан, кога семето од видот е главен извор на хранливи материи подолг период. Концентрацијата на ODAP се зголемува кај растенијата одгледувани под стресни услови. Некои автори тврдат дека оваа токсичност е преценета, а ''L. sativus'' е безопасен како дел од нормалната исхрана.<ref>{{Наведено списание|last=Rao|first=S. L. N.|date=1 March 2011|title=A look at the brighter facets of β-N-oxalyl-l-α,β-diaminopropionic acid, homoarginine and the grass pea|url=https://www.researchgate.net/publication/45285616|journal=Food and Chemical Toxicology|volume=49|issue=3|pages=620–622|doi=10.1016/j.fct.2010.06.054|pmid=20654679}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Singh|first=Surya S.|last2=Rao|first2=S. L. N.|date=1 July 2013|title=Lessons from neurolathyrism: A disease of the past & the future of ''Lathyrus sativus'' (Khesari dal)|journal=The Indian Journal of Medical Research|volume=138|issue=1|pages=32–37|issn=0971-5916|pmc=3767245|pmid=24056554}}</ref> [[File:Gracias_á_la_almorta,_Francisco_de_Goya.jpg|десно|мини|350x350пкс| ''Gracias á la almorta'', графика на Гоја]] Во својот графички серијал „Ужасите на војната“ (''The Disasters of War'') од 1810–1815 година, [[Франсиско Гоја]] ги илустрира штетните последици од прекумерната консумација на овој грашок во време на глад преку неговата графика ''„Благодарение на грашокот“ (Gracias á la almorta)''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://fundaciongoyaenaragon.es/eng/obra/gracias-a-la-almorta-1/805|title=Thanks to the grass pea (Gracias á la almorta)|date=16 December 2010|publisher=Fundación Goya en Aragón|archive-url=https://web.archive.org/web/20230708164938/https://fundaciongoyaenaragon.es/eng/obra/gracias-a-la-almorta-1/805|archive-date=8 July 2023|accessdate=8 July 2023}}</ref> која се однесува на Наполеоновата опсада на Мадрид. На сликата е прикажана жена која повеќе не може да оди поради латиризам, опкружена со гладни луѓе кои чекаат за чинија храна подготвена од овој грашок.<ref name="mckie">{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/science/2023/jul/08/uk-scientists-could-make-poisonous-grass-pea-a-valuable-food-crop|title=UK scientists could make poison pea a crucial crop|last=McKie|first=Robin|date=8 July 2023|work=The Guardian}}</ref> Производите од грашок биле забранети за продажба за човечка потрошувачка во Шпанија од 1967 до 2018 година, поради токсичност. == Програми за размножување == [[File:Grasspea_pre-breeding_at_ICARDA.jpg|лево|мини|240x240пкс| Одгледувач на ''Lathyrus sativus'' во објектите на Меѓународниот центар за земјоделски истражувања во сувите подрачја (ICARDA) во станицата Маршуш, Мароко. Фотографија: Мајкл Мејџор/''Кроп траст'']] Во тек се програми за размножување за производство на линии на ''Lathyrus sativus'' кои содржат нивоа на ODAP премногу ниски за да бидат опасни, а воедно одржуваат отпорност на болести и инсекти, како и отпорност и толеранција на суша, топлина и соленост.<ref name="patient">{{Наведена мрежна страница|url=http://patient.info/doctor/lathyrism|title=Lathyrism|last=Borton|first=Chloe|date=22 March 2010|work=Patient|publisher=EMIS Group|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20160818034246/http://patient.info/doctor/lathyrism|archive-date=18 August 2016|accessdate=14 September 2016}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Edwards|first=Anne|last2=Njaci|first2=Isaac|last3=Sarkar|first3=Abhimanyu|last4=Jiang|first4=Zhouqian|last5=Kaithakottil|first5=Gemy George|last6=Moore|first6=Christopher|last7=Cheema|first7=Jitender|last8=Stevenson|first8=Clare E. M.|last9=Rejzek|first9=Martin|date=16 February 2023|title=Genomics and biochemical analyses reveal a metabolon key to β-L-ODAP biosynthesis in ''Lathyrus sativus''|journal=Nature Communications|language=en|volume=14|issue=1|pages=876|bibcode=2023NatCo..14..876E|doi=10.1038/s41467-023-36503-2|issn=2041-1723|pmc=9935904|pmid=36797319|doi-access=free}}</ref><ref name="mckie" /> Дивите сродници на растението претставуваат значаен извор на генетски материјал за подобрување на одгледуваните сорти.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cwrdiversity.org/partnership/grasspea-pre-breeding-project/|title=Grasspea Pre-breeding Project|date=10 May 2019<!--Last modifed, from page source-->|work=Crop Wild Relatives|archive-url=https://web.archive.org/web/20180803163452/https://www.cwrdiversity.org/partnership/grasspea-pre-breeding-project/|archive-date=3 August 2018|accessdate=3 August 2018}}</ref> Во периодот од 2016 до 2018 година, Меѓународниот центар за земјоделски истражувања во сувите подрачја (ICARDA) ги проучувал дивите сродници со цел да се идентификуваат гени поврзани со ниска концентрација или целосно отсуство на ODAP, како и со отпорност или толерантност кон биотички и абиотички стресови. Идентификуваните особини биле наменети за нивно пренесување во одгледуваниот граор.<ref>{{Наведено списание|last=Abdallah|first=Fadoua|last2=Kumar|first2=Shiv|last3=Amri|first3=Ahmed|last4=Mentag|first4=Rachid|last5=Kehel|first5=Zakaria|last6=Mejri|first6=Rajia Kchaou|last7=Triqui|first7=Zine El Abidine|last8=Hejjaoui|first8=Kamal|last9=Baum|first9=Michael|date=2021|title=Wild ''Lathyrus'' species as a great source of resistance for introgression into cultivated grass pea (''Lathyrus sativus'' L.) against broomrape weeds (''Orobanche crenata'' Forsk. and ''Orobanche foetida'' Poir.)|journal=Crop Science|language=en|volume=61|issue=1|pages=263–276|doi=10.1002/csc2.20399|issn=1435-0653|doi-access=free}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.clima.uwa.edu.au/publications/lathyrus Билтен ''на Lathyrus''] * [https://lambeinfund.org/ ''Што е ново околу '']''[http://www.clima.uwa.edu.au/publications/lathyrus Lathyrus]?'' [https://lambeinfund.org/ билтен] {{Предлошка:Видови граор во Македонија}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Лековити растенија]] [[Категорија:Мешункасти култури]] [[Категорија:Флора на Азија]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 10neamps2bsay5x1pvdpildiz7m95s1 5641460 5641459 2026-10-06T18:40:46Z Виолетова 1975 5641460 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}} {{Speciesbox |image = Lathyrus sativus flowers Bangladesh cropped.JPG |image_caption = |genus = Lathyrus |species = sativus |authority = [[L.]] |synonyms = {{collapsible list | *''Cicercula alata'' <small>Moench</small> *''Cicercula alba'' <small>Medik.</small> *''Cicercula caerulea'' <small>Medik.</small> *''Cicercula sativa'' <small>([[Carl Linnaeus|L.]]) Medik.</small> *''Lathyrus asiaticus'' <small>(Zalkind) Kudrj.</small> *''Lathyrus azureus'' <small>Dean</small> *''Lathyrus sativus'' subsp. ''albus'' <small>Smekalova</small> *''Lathyrus sativus'' f. ''chlorospermus'' <small>Smekalova</small> *''Lathyrus sativus'' var. ''comitans'' <small>Smekalova</small> *''Lathyrus sativus'' var. ''depressus'' <small>Smekalova</small> *''Lathyrus sativus'' var. ''orbiculatus'' <small>Smekalova</small> *''Lathyrus sativus'' var. ''parviflorus'' <small>Smekalova</small> *''Lathyrus sativus'' var. ''pisiformis'' <small>Smekalova</small> *''Lathyrus sativus'' var. ''platyspermus'' <small>Smekalova</small> *''Lathyrus sativus'' var. ''pulchrus'' <small>Smekalova</small> *''Lathyrus sativus'' var. ''variegatus'' <small>Smekalova</small> *''Lathyrus sativus'' var. ''violascens'' <small>Smekalova</small> *''Orobus bimarginatus'' <small>Stokes</small> *''Pisum lathyrus'' <small>E.H.L.Krause</small> }} |synonyms_ref = <ref>{{cite web |url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:501990-1#synonyms |title=''Lathyrus sativus'' L. |author=<!--Not stated--> |date=2017 |website=Plants of the World Online |publisher=Board of Trustees of the Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=20 July 2020 |archive-date=20 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200720081455/http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:501990-1#synonyms |url-status=live }}</ref> }} [[Податотека:Lathyrus sativus sl25 (cropped).jpg|мини|''Цвет на Lathyrus sativus'']] '''''Lathyrus sativus'''''<ref name="KewGardens">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.kew.org/science-conservation/plants-fungi/lathyrus-sativus-grass-pea|title=''Lathyrus sativus'' (grass pea)|publisher=[[Kew Gardens]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160130062436/http://www.kew.org/science-conservation/plants-fungi/lathyrus-sativus-grass-pea|archive-date=30 January 2016}}</ref> — [[Вид (биологија)|вид]] на [[скриеносеменици]] од фамилијата [[бобови]], кој најчесто се одгледува за човечка исхрана и како храна за добиток во Азија и источна Африка. Тоа е особено важна култура во областите склони кон [[суша]] и подрачја сиромашни со храна, се смета за „сигурна култура“ бидејќи дава сигурни приноси кога сите други култури ќе пропаднат. [[Семе|Семето]] содржи невротоксин кој предизвикува латиризам, невродегенеративно заболување, ако се користи во исхраната како примарен извор на протеини во подолг период.<ref>{{Наведено списание|last=Singh|first=Surya S|last2=Rao|first2=SLN|date=July 2013|title=Lessons from neurolathyrism: A disease of the past & the future of ''Lathyrus sativus'' (Khesari dal)|journal=The Indian Journal of Medical Research|language=en|volume=138|issue=1|pages=32–37|pmc=3767245|pmid=24056554}}</ref> Во [[Македонија]] е посочен од неколку автори како, Јуришиќ во 1923 година, Рудски во 1943 година и Групче во 1958 година, но денес видот не е сретнат.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1254-1255}}</ref> == Одгледување == Точното потекло на ''Lathyrus sativus'' е предмет на дебата, најверојатно вил доведен во [[Балкански Полуостров|балканскиот]] регион околу 6000 година пр. н. е.<ref name="KewGardens" /> ''Lathyrus sativus'' најдобро расте на места каде што просечната температура е 10–25 степени.°C, а просечните врнежи од дожд се 450 до 650 мм годишно. Како и другите мешунки, го подобрува количеството на азот во почвата. Културата може да преживее [[суша]] или [[Поплава|поплави]],<ref name="KewGardens" /> но најдобро расте во влажни почви. Толерира различни типови почва, од лесно песокливи, ретко глинести до тешки глинести почви, како и кисели, неутрални или алкални почви. Растението не толерира сенка.<ref name="PlantsForAFuture">''[[Plants for a Future]]'' [http://www.pfaf.org/user/Plant.aspx?LatinName=Lathyrus+sativus ''Lathyrus sativus''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160131120334/http://www.pfaf.org/user/Plant.aspx?LatinName=Lathyrus+sativus}}</ref> == Употреба == [[Податотека:GachasAlmorta.jpg|лево|мини|187x187пкс| ''Gachas manchegas'', со брашно од грашок]] Семето од овој вид се продава на пазарите во [[Фиренца]] за човечка исхрана. Потрошувачката на овој мешункаст зеленчук во Италија е ограничена на некои области во централниот дел на земјата и постојано опаѓа. [[Брашно|Брашното]] направено од ''Lathyrus sativus'' (шпански: ''almorta'') е главната состојка за ''Gachas manchegas'' или ''gachas de almorta''.<ref>[https://es.wikibooks.org/wiki/Gachas_manchegas Gachas manchegas recipe] {{Семарх|date=4 March 2009}} {{In lang|es}}</ref> Придружните јадења се разликуваат низ цела [[Кастиља-Ла Манча|Кастиња-Ла Манча]]. Ова е основен намирник во древна [[манчешка кујна]], која највеќе се консумира во текот на студените зимски месеци. Јадењето најчесто се јаде директно од тавата во која е приготвено, користејќи лажица или само парче леб. Поради неговата токсичност, било забрането за човечка конзумација во Шпанија од 1967 година<ref name="AECOSAN">{{Наведен извештај|access-date=8 July 2023}}</ref> до 2018 година.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.aesan.gob.es/AECOSAN/docs/documentos/seguridad_alimentaria/evaluacion_riesgos/informes_comite/HARINA_ALMORTAS.pdf|title=Informe del Comité Científico de la Agencia Española de Consumo, Seguridad Alimentaria y Nutrición (AECOSAN) sobre la seguridad del consumo de harina de almortas.|date=23 December 2018|language=es-ES|access-date=20 September 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231202053643/https://www.aesan.gob.es/AECOSAN/docs/documentos/seguridad_alimentaria/evaluacion_riesgos/informes_comite/HARINA_ALMORTAS.pdf|archive-date=2 December 2023}}</ref> Сепак, тоа било широко продавано како храна за животни, но изложено заедно со брашно за човечка потрошувачка.<ref name="Mulet">{{Наведена книга|title=Comer sin miedo|url=https://archive.org/details/comersinmiedomit0000unse|last=Mulet|first=J. M.|date=2011|publisher=Booket|isbn=9788423348862|edition=6th reprint|location=Barcelona|page=[https://archive.org/details/comersinmiedomit0000unse/page/55 55]|language=es-ES|quote=Esto ha motivado que la harina de almorta se siga vendiendo en los supermercados a pesar de la prohibición, etiquetada como "pienso para animales" (en letra pequeña). Curiosamente, no la tienen en la sección de mascotas, sino en la de harinas.}}</ref> Градот [[Алвајазаре]] во Португалија посветува фестивал што трае неколку дена на јадења што ја содржат мешунката. Алвајазере се нарекува себеси престолнина на чичарото (''Chícharo''), што е португалскиот назив за оваа мешунка. Lathyrus sativus може да се користи во исхраната како зелен грашок. Зрелите семиња треба да се натопуваат и темелно да се готват за да се намалат токсините кои ги содржи.<ref name="PlantsForAFuture" /> Листовите и стеблото се готват и јадат како ''чана сага'' (одија:ଚଣା ଶାଗ) во делови од сојузната држава [[Одиша]] во Индија. == Невротоксични својства == [[File:Lathyrus_sativus_seeds.JPG|мини| Сушени семиња ''од Lathyrus sativus'', ]] Како и другите мешунки, ''L. sativus'' произведува семе со висока содржина [[Белковина|на протеини]]. Семето содржи и варијабилни количини на невротоксична [[аминокиселина]] наречена оксалилдиаминопропионска киселина (ODAP).<ref>{{Наведено списание|last=Rao|first=S. L. N.|last2=Adiga|first2=P. R.|last3=Sarma|first3=P. S.|date=1 March 1964|title=The Isolation and Characterization of β-N-Oxalyl-L-α,β-Diaminopropionic Acid: A Neurotoxin from the Seeds of ''Lathyrus sativus''*|journal=Biochemistry|volume=3|issue=3|pages=432–436|doi=10.1021/bi00891a022|issn=0006-2960|pmid=14155110}}</ref> Се смета како причинител за болеста [[невролатиризам]], [[Невродегенерација|невродегенеративно]] заболување кое предизвикува [[парализа]] на долниот дел од телото: исцрпеност на глутеалниот мускул (задникот).<ref name="KewGardens" /> Болеста историски се јавувала по [[Масовен глад|глад]] во Европа (Франција, Шпанија, Германија), Северна Африка и Јужна Азија, а сè уште е распространета во Еритреја, Етиопија и Авганистан, кога семето од видот е главен извор на хранливи материи подолг период. Концентрацијата на ODAP се зголемува кај растенијата одгледувани под стресни услови. Некои автори тврдат дека оваа токсичност е преценета, а ''L. sativus'' е безопасен како дел од нормалната исхрана.<ref>{{Наведено списание|last=Rao|first=S. L. N.|date=1 March 2011|title=A look at the brighter facets of β-N-oxalyl-l-α,β-diaminopropionic acid, homoarginine and the grass pea|url=https://www.researchgate.net/publication/45285616|journal=Food and Chemical Toxicology|volume=49|issue=3|pages=620–622|doi=10.1016/j.fct.2010.06.054|pmid=20654679}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Singh|first=Surya S.|last2=Rao|first2=S. L. N.|date=1 July 2013|title=Lessons from neurolathyrism: A disease of the past & the future of ''Lathyrus sativus'' (Khesari dal)|journal=The Indian Journal of Medical Research|volume=138|issue=1|pages=32–37|issn=0971-5916|pmc=3767245|pmid=24056554}}</ref> [[File:Gracias_á_la_almorta,_Francisco_de_Goya.jpg|десно|мини|350x350пкс| ''Gracias á la almorta'', графика на Гоја]] Во својот графички серијал „Ужасите на војната“ (''The Disasters of War'') од 1810–1815 година, [[Франсиско Гоја]] ги илустрира штетните последици од прекумерната консумација на овој грашок во време на глад преку неговата графика ''„Благодарение на грашокот“ (Gracias á la almorta)''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://fundaciongoyaenaragon.es/eng/obra/gracias-a-la-almorta-1/805|title=Thanks to the grass pea (Gracias á la almorta)|date=16 December 2010|publisher=Fundación Goya en Aragón|archive-url=https://web.archive.org/web/20230708164938/https://fundaciongoyaenaragon.es/eng/obra/gracias-a-la-almorta-1/805|archive-date=8 July 2023|accessdate=8 July 2023}}</ref> која се однесува на Наполеоновата опсада на Мадрид. На сликата е прикажана жена која повеќе не може да оди поради латиризам, опкружена со гладни луѓе кои чекаат за чинија храна подготвена од овој грашок.<ref name="mckie">{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/science/2023/jul/08/uk-scientists-could-make-poisonous-grass-pea-a-valuable-food-crop|title=UK scientists could make poison pea a crucial crop|last=McKie|first=Robin|date=8 July 2023|work=The Guardian}}</ref> Производите од грашок биле забранети за продажба за човечка потрошувачка во Шпанија од 1967 до 2018 година, поради токсичност. == Програми за размножување == [[File:Grasspea_pre-breeding_at_ICARDA.jpg|лево|мини|240x240пкс| Одгледувач на ''Lathyrus sativus'' во објектите на Меѓународниот центар за земјоделски истражувања во сувите подрачја (ICARDA) во станицата Маршуш, Мароко. Фотографија: Мајкл Мејџор/''Кроп траст'']] Во тек се програми за размножување за производство на линии на ''Lathyrus sativus'' кои содржат нивоа на ODAP премногу ниски за да бидат опасни, а воедно одржуваат отпорност на болести и инсекти, како и отпорност и толеранција на суша, топлина и соленост.<ref name="patient">{{Наведена мрежна страница|url=http://patient.info/doctor/lathyrism|title=Lathyrism|last=Borton|first=Chloe|date=22 March 2010|work=Patient|publisher=EMIS Group|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20160818034246/http://patient.info/doctor/lathyrism|archive-date=18 August 2016|accessdate=14 September 2016}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Edwards|first=Anne|last2=Njaci|first2=Isaac|last3=Sarkar|first3=Abhimanyu|last4=Jiang|first4=Zhouqian|last5=Kaithakottil|first5=Gemy George|last6=Moore|first6=Christopher|last7=Cheema|first7=Jitender|last8=Stevenson|first8=Clare E. M.|last9=Rejzek|first9=Martin|date=16 February 2023|title=Genomics and biochemical analyses reveal a metabolon key to β-L-ODAP biosynthesis in ''Lathyrus sativus''|journal=Nature Communications|language=en|volume=14|issue=1|pages=876|bibcode=2023NatCo..14..876E|doi=10.1038/s41467-023-36503-2|issn=2041-1723|pmc=9935904|pmid=36797319|doi-access=free}}</ref><ref name="mckie" /> Дивите сродници на растението претставуваат значаен извор на генетски материјал за подобрување на одгледуваните сорти.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cwrdiversity.org/partnership/grasspea-pre-breeding-project/|title=Grasspea Pre-breeding Project|date=10 May 2019<!--Last modifed, from page source-->|work=Crop Wild Relatives|archive-url=https://web.archive.org/web/20180803163452/https://www.cwrdiversity.org/partnership/grasspea-pre-breeding-project/|archive-date=3 August 2018|accessdate=3 August 2018}}</ref> Во периодот од 2016 до 2018 година, Меѓународниот центар за земјоделски истражувања во сувите подрачја (ICARDA) ги проучувал дивите сродници со цел да се идентификуваат гени поврзани со ниска концентрација или целосно отсуство на ODAP, како и со отпорност или толерантност кон биотички и абиотички стресови. Идентификуваните особини биле наменети за нивно пренесување во одгледуваниот граор.<ref>{{Наведено списание|last=Abdallah|first=Fadoua|last2=Kumar|first2=Shiv|last3=Amri|first3=Ahmed|last4=Mentag|first4=Rachid|last5=Kehel|first5=Zakaria|last6=Mejri|first6=Rajia Kchaou|last7=Triqui|first7=Zine El Abidine|last8=Hejjaoui|first8=Kamal|last9=Baum|first9=Michael|date=2021|title=Wild ''Lathyrus'' species as a great source of resistance for introgression into cultivated grass pea (''Lathyrus sativus'' L.) against broomrape weeds (''Orobanche crenata'' Forsk. and ''Orobanche foetida'' Poir.)|journal=Crop Science|language=en|volume=61|issue=1|pages=263–276|doi=10.1002/csc2.20399|issn=1435-0653|doi-access=free}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.clima.uwa.edu.au/publications/lathyrus Билтен ''на Lathyrus''] * [https://lambeinfund.org/ ''Што е ново околу '']''[http://www.clima.uwa.edu.au/publications/lathyrus Lathyrus]?'' [https://lambeinfund.org/ билтен] {{Предлошка:Видови граор во Македонија}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Лековити растенија]] [[Категорија:Мешункасти култури]] [[Категорија:Флора на Азија]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора]] [[Категорија:Флора на Македонија]] gviobj7xdn2hgaubn4iuuus2zvi8ifk 5641461 5641460 2026-10-06T18:41:11Z Виолетова 1975 /* Програми за размножување */ 5641461 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}} {{Speciesbox |image = Lathyrus sativus flowers Bangladesh cropped.JPG |image_caption = |genus = Lathyrus |species = sativus |authority = [[L.]] |synonyms = {{collapsible list | *''Cicercula alata'' <small>Moench</small> *''Cicercula alba'' <small>Medik.</small> *''Cicercula caerulea'' <small>Medik.</small> *''Cicercula sativa'' <small>([[Carl Linnaeus|L.]]) Medik.</small> *''Lathyrus asiaticus'' <small>(Zalkind) Kudrj.</small> *''Lathyrus azureus'' <small>Dean</small> *''Lathyrus sativus'' subsp. ''albus'' <small>Smekalova</small> *''Lathyrus sativus'' f. ''chlorospermus'' <small>Smekalova</small> *''Lathyrus sativus'' var. ''comitans'' <small>Smekalova</small> *''Lathyrus sativus'' var. ''depressus'' <small>Smekalova</small> *''Lathyrus sativus'' var. ''orbiculatus'' <small>Smekalova</small> *''Lathyrus sativus'' var. ''parviflorus'' <small>Smekalova</small> *''Lathyrus sativus'' var. ''pisiformis'' <small>Smekalova</small> *''Lathyrus sativus'' var. ''platyspermus'' <small>Smekalova</small> *''Lathyrus sativus'' var. ''pulchrus'' <small>Smekalova</small> *''Lathyrus sativus'' var. ''variegatus'' <small>Smekalova</small> *''Lathyrus sativus'' var. ''violascens'' <small>Smekalova</small> *''Orobus bimarginatus'' <small>Stokes</small> *''Pisum lathyrus'' <small>E.H.L.Krause</small> }} |synonyms_ref = <ref>{{cite web |url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:501990-1#synonyms |title=''Lathyrus sativus'' L. |author=<!--Not stated--> |date=2017 |website=Plants of the World Online |publisher=Board of Trustees of the Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=20 July 2020 |archive-date=20 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200720081455/http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:501990-1#synonyms |url-status=live }}</ref> }} [[Податотека:Lathyrus sativus sl25 (cropped).jpg|мини|''Цвет на Lathyrus sativus'']] '''''Lathyrus sativus'''''<ref name="KewGardens">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.kew.org/science-conservation/plants-fungi/lathyrus-sativus-grass-pea|title=''Lathyrus sativus'' (grass pea)|publisher=[[Kew Gardens]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160130062436/http://www.kew.org/science-conservation/plants-fungi/lathyrus-sativus-grass-pea|archive-date=30 January 2016}}</ref> — [[Вид (биологија)|вид]] на [[скриеносеменици]] од фамилијата [[бобови]], кој најчесто се одгледува за човечка исхрана и како храна за добиток во Азија и источна Африка. Тоа е особено важна култура во областите склони кон [[суша]] и подрачја сиромашни со храна, се смета за „сигурна култура“ бидејќи дава сигурни приноси кога сите други култури ќе пропаднат. [[Семе|Семето]] содржи невротоксин кој предизвикува латиризам, невродегенеративно заболување, ако се користи во исхраната како примарен извор на протеини во подолг период.<ref>{{Наведено списание|last=Singh|first=Surya S|last2=Rao|first2=SLN|date=July 2013|title=Lessons from neurolathyrism: A disease of the past & the future of ''Lathyrus sativus'' (Khesari dal)|journal=The Indian Journal of Medical Research|language=en|volume=138|issue=1|pages=32–37|pmc=3767245|pmid=24056554}}</ref> Во [[Македонија]] е посочен од неколку автори како, Јуришиќ во 1923 година, Рудски во 1943 година и Групче во 1958 година, но денес видот не е сретнат.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1254-1255}}</ref> == Одгледување == Точното потекло на ''Lathyrus sativus'' е предмет на дебата, најверојатно вил доведен во [[Балкански Полуостров|балканскиот]] регион околу 6000 година пр. н. е.<ref name="KewGardens" /> ''Lathyrus sativus'' најдобро расте на места каде што просечната температура е 10–25 степени.°C, а просечните врнежи од дожд се 450 до 650 мм годишно. Како и другите мешунки, го подобрува количеството на азот во почвата. Културата може да преживее [[суша]] или [[Поплава|поплави]],<ref name="KewGardens" /> но најдобро расте во влажни почви. Толерира различни типови почва, од лесно песокливи, ретко глинести до тешки глинести почви, како и кисели, неутрални или алкални почви. Растението не толерира сенка.<ref name="PlantsForAFuture">''[[Plants for a Future]]'' [http://www.pfaf.org/user/Plant.aspx?LatinName=Lathyrus+sativus ''Lathyrus sativus''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160131120334/http://www.pfaf.org/user/Plant.aspx?LatinName=Lathyrus+sativus}}</ref> == Употреба == [[Податотека:GachasAlmorta.jpg|лево|мини|187x187пкс| ''Gachas manchegas'', со брашно од грашок]] Семето од овој вид се продава на пазарите во [[Фиренца]] за човечка исхрана. Потрошувачката на овој мешункаст зеленчук во Италија е ограничена на некои области во централниот дел на земјата и постојано опаѓа. [[Брашно|Брашното]] направено од ''Lathyrus sativus'' (шпански: ''almorta'') е главната состојка за ''Gachas manchegas'' или ''gachas de almorta''.<ref>[https://es.wikibooks.org/wiki/Gachas_manchegas Gachas manchegas recipe] {{Семарх|date=4 March 2009}} {{In lang|es}}</ref> Придружните јадења се разликуваат низ цела [[Кастиља-Ла Манча|Кастиња-Ла Манча]]. Ова е основен намирник во древна [[манчешка кујна]], која највеќе се консумира во текот на студените зимски месеци. Јадењето најчесто се јаде директно од тавата во која е приготвено, користејќи лажица или само парче леб. Поради неговата токсичност, било забрането за човечка конзумација во Шпанија од 1967 година<ref name="AECOSAN">{{Наведен извештај|access-date=8 July 2023}}</ref> до 2018 година.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.aesan.gob.es/AECOSAN/docs/documentos/seguridad_alimentaria/evaluacion_riesgos/informes_comite/HARINA_ALMORTAS.pdf|title=Informe del Comité Científico de la Agencia Española de Consumo, Seguridad Alimentaria y Nutrición (AECOSAN) sobre la seguridad del consumo de harina de almortas.|date=23 December 2018|language=es-ES|access-date=20 September 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231202053643/https://www.aesan.gob.es/AECOSAN/docs/documentos/seguridad_alimentaria/evaluacion_riesgos/informes_comite/HARINA_ALMORTAS.pdf|archive-date=2 December 2023}}</ref> Сепак, тоа било широко продавано како храна за животни, но изложено заедно со брашно за човечка потрошувачка.<ref name="Mulet">{{Наведена книга|title=Comer sin miedo|url=https://archive.org/details/comersinmiedomit0000unse|last=Mulet|first=J. M.|date=2011|publisher=Booket|isbn=9788423348862|edition=6th reprint|location=Barcelona|page=[https://archive.org/details/comersinmiedomit0000unse/page/55 55]|language=es-ES|quote=Esto ha motivado que la harina de almorta se siga vendiendo en los supermercados a pesar de la prohibición, etiquetada como "pienso para animales" (en letra pequeña). Curiosamente, no la tienen en la sección de mascotas, sino en la de harinas.}}</ref> Градот [[Алвајазаре]] во Португалија посветува фестивал што трае неколку дена на јадења што ја содржат мешунката. Алвајазере се нарекува себеси престолнина на чичарото (''Chícharo''), што е португалскиот назив за оваа мешунка. Lathyrus sativus може да се користи во исхраната како зелен грашок. Зрелите семиња треба да се натопуваат и темелно да се готват за да се намалат токсините кои ги содржи.<ref name="PlantsForAFuture" /> Листовите и стеблото се готват и јадат како ''чана сага'' (одија:ଚଣା ଶାଗ) во делови од сојузната држава [[Одиша]] во Индија. == Невротоксични својства == [[File:Lathyrus_sativus_seeds.JPG|мини| Сушени семиња ''од Lathyrus sativus'', ]] Како и другите мешунки, ''L. sativus'' произведува семе со висока содржина [[Белковина|на протеини]]. Семето содржи и варијабилни количини на невротоксична [[аминокиселина]] наречена оксалилдиаминопропионска киселина (ODAP).<ref>{{Наведено списание|last=Rao|first=S. L. N.|last2=Adiga|first2=P. R.|last3=Sarma|first3=P. S.|date=1 March 1964|title=The Isolation and Characterization of β-N-Oxalyl-L-α,β-Diaminopropionic Acid: A Neurotoxin from the Seeds of ''Lathyrus sativus''*|journal=Biochemistry|volume=3|issue=3|pages=432–436|doi=10.1021/bi00891a022|issn=0006-2960|pmid=14155110}}</ref> Се смета како причинител за болеста [[невролатиризам]], [[Невродегенерација|невродегенеративно]] заболување кое предизвикува [[парализа]] на долниот дел од телото: исцрпеност на глутеалниот мускул (задникот).<ref name="KewGardens" /> Болеста историски се јавувала по [[Масовен глад|глад]] во Европа (Франција, Шпанија, Германија), Северна Африка и Јужна Азија, а сè уште е распространета во Еритреја, Етиопија и Авганистан, кога семето од видот е главен извор на хранливи материи подолг период. Концентрацијата на ODAP се зголемува кај растенијата одгледувани под стресни услови. Некои автори тврдат дека оваа токсичност е преценета, а ''L. sativus'' е безопасен како дел од нормалната исхрана.<ref>{{Наведено списание|last=Rao|first=S. L. N.|date=1 March 2011|title=A look at the brighter facets of β-N-oxalyl-l-α,β-diaminopropionic acid, homoarginine and the grass pea|url=https://www.researchgate.net/publication/45285616|journal=Food and Chemical Toxicology|volume=49|issue=3|pages=620–622|doi=10.1016/j.fct.2010.06.054|pmid=20654679}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Singh|first=Surya S.|last2=Rao|first2=S. L. N.|date=1 July 2013|title=Lessons from neurolathyrism: A disease of the past & the future of ''Lathyrus sativus'' (Khesari dal)|journal=The Indian Journal of Medical Research|volume=138|issue=1|pages=32–37|issn=0971-5916|pmc=3767245|pmid=24056554}}</ref> [[File:Gracias_á_la_almorta,_Francisco_de_Goya.jpg|десно|мини|251x251px| ''Gracias á la almorta'', графика на Гоја]] Во својот графички серијал „Ужасите на војната“ (''The Disasters of War'') од 1810–1815 година, [[Франсиско Гоја]] ги илустрира штетните последици од прекумерната консумација на овој грашок во време на глад преку неговата графика ''„Благодарение на грашокот“ (Gracias á la almorta)''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://fundaciongoyaenaragon.es/eng/obra/gracias-a-la-almorta-1/805|title=Thanks to the grass pea (Gracias á la almorta)|date=16 December 2010|publisher=Fundación Goya en Aragón|archive-url=https://web.archive.org/web/20230708164938/https://fundaciongoyaenaragon.es/eng/obra/gracias-a-la-almorta-1/805|archive-date=8 July 2023|accessdate=8 July 2023}}</ref> која се однесува на Наполеоновата опсада на Мадрид. На сликата е прикажана жена која повеќе не може да оди поради латиризам, опкружена со гладни луѓе кои чекаат за чинија храна подготвена од овој грашок.<ref name="mckie">{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/science/2023/jul/08/uk-scientists-could-make-poisonous-grass-pea-a-valuable-food-crop|title=UK scientists could make poison pea a crucial crop|last=McKie|first=Robin|date=8 July 2023|work=The Guardian}}</ref> Производите од грашок биле забранети за продажба за човечка потрошувачка во Шпанија од 1967 до 2018 година, поради токсичност. == Програми за размножување == [[File:Grasspea_pre-breeding_at_ICARDA.jpg|лево|мини|240x240пкс| Одгледувач на ''Lathyrus sativus'' во објектите на Меѓународниот центар за земјоделски истражувања во сувите подрачја (ICARDA) во станицата Маршуш, Мароко. Фотографија: Мајкл Мејџор/''Кроп траст'']] Во тек се програми за размножување за производство на линии на ''Lathyrus sativus'' кои содржат нивоа на ODAP премногу ниски за да бидат опасни, а воедно одржуваат отпорност на болести и инсекти, како и отпорност и толеранција на суша, топлина и соленост.<ref name="patient">{{Наведена мрежна страница|url=http://patient.info/doctor/lathyrism|title=Lathyrism|last=Borton|first=Chloe|date=22 March 2010|work=Patient|publisher=EMIS Group|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20160818034246/http://patient.info/doctor/lathyrism|archive-date=18 August 2016|accessdate=14 September 2016}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Edwards|first=Anne|last2=Njaci|first2=Isaac|last3=Sarkar|first3=Abhimanyu|last4=Jiang|first4=Zhouqian|last5=Kaithakottil|first5=Gemy George|last6=Moore|first6=Christopher|last7=Cheema|first7=Jitender|last8=Stevenson|first8=Clare E. M.|last9=Rejzek|first9=Martin|date=16 February 2023|title=Genomics and biochemical analyses reveal a metabolon key to β-L-ODAP biosynthesis in ''Lathyrus sativus''|journal=Nature Communications|language=en|volume=14|issue=1|pages=876|bibcode=2023NatCo..14..876E|doi=10.1038/s41467-023-36503-2|issn=2041-1723|pmc=9935904|pmid=36797319|doi-access=free}}</ref><ref name="mckie" /> Дивите сродници на растението претставуваат значаен извор на генетски материјал за подобрување на одгледуваните сорти.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cwrdiversity.org/partnership/grasspea-pre-breeding-project/|title=Grasspea Pre-breeding Project|date=10 May 2019<!--Last modifed, from page source-->|work=Crop Wild Relatives|archive-url=https://web.archive.org/web/20180803163452/https://www.cwrdiversity.org/partnership/grasspea-pre-breeding-project/|archive-date=3 August 2018|accessdate=3 August 2018}}</ref> Во периодот од 2016 до 2018 година, Меѓународниот центар за земјоделски истражувања во сувите подрачја (ICARDA) ги проучувал дивите сродници со цел да се идентификуваат гени поврзани со ниска концентрација или целосно отсуство на ODAP, како и со отпорност или толерантност кон биотички и абиотички стресови. Идентификуваните особини биле наменети за нивно пренесување во одгледуваниот граор.<ref>{{Наведено списание|last=Abdallah|first=Fadoua|last2=Kumar|first2=Shiv|last3=Amri|first3=Ahmed|last4=Mentag|first4=Rachid|last5=Kehel|first5=Zakaria|last6=Mejri|first6=Rajia Kchaou|last7=Triqui|first7=Zine El Abidine|last8=Hejjaoui|first8=Kamal|last9=Baum|first9=Michael|date=2021|title=Wild ''Lathyrus'' species as a great source of resistance for introgression into cultivated grass pea (''Lathyrus sativus'' L.) against broomrape weeds (''Orobanche crenata'' Forsk. and ''Orobanche foetida'' Poir.)|journal=Crop Science|language=en|volume=61|issue=1|pages=263–276|doi=10.1002/csc2.20399|issn=1435-0653|doi-access=free}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.clima.uwa.edu.au/publications/lathyrus Билтен ''на Lathyrus''] * [https://lambeinfund.org/ ''Што е ново околу '']''[http://www.clima.uwa.edu.au/publications/lathyrus Lathyrus]?'' [https://lambeinfund.org/ билтен] {{Предлошка:Видови граор во Македонија}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Лековити растенија]] [[Категорија:Мешункасти култури]] [[Категорија:Флора на Азија]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 9078qfasopt6emkekus19uym42i4n81 5641464 5641461 2026-10-06T18:46:11Z Виолетова 1975 /* Програми за размножување */ 5641464 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}} {{Speciesbox |image = Lathyrus sativus flowers Bangladesh cropped.JPG |image_caption = |genus = Lathyrus |species = sativus |authority = [[L.]] |synonyms = {{collapsible list | *''Cicercula alata'' <small>Moench</small> *''Cicercula alba'' <small>Medik.</small> *''Cicercula caerulea'' <small>Medik.</small> *''Cicercula sativa'' <small>([[Carl Linnaeus|L.]]) Medik.</small> *''Lathyrus asiaticus'' <small>(Zalkind) Kudrj.</small> *''Lathyrus azureus'' <small>Dean</small> *''Lathyrus sativus'' subsp. ''albus'' <small>Smekalova</small> *''Lathyrus sativus'' f. ''chlorospermus'' <small>Smekalova</small> *''Lathyrus sativus'' var. ''comitans'' <small>Smekalova</small> *''Lathyrus sativus'' var. ''depressus'' <small>Smekalova</small> *''Lathyrus sativus'' var. ''orbiculatus'' <small>Smekalova</small> *''Lathyrus sativus'' var. ''parviflorus'' <small>Smekalova</small> *''Lathyrus sativus'' var. ''pisiformis'' <small>Smekalova</small> *''Lathyrus sativus'' var. ''platyspermus'' <small>Smekalova</small> *''Lathyrus sativus'' var. ''pulchrus'' <small>Smekalova</small> *''Lathyrus sativus'' var. ''variegatus'' <small>Smekalova</small> *''Lathyrus sativus'' var. ''violascens'' <small>Smekalova</small> *''Orobus bimarginatus'' <small>Stokes</small> *''Pisum lathyrus'' <small>E.H.L.Krause</small> }} |synonyms_ref = <ref>{{cite web |url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:501990-1#synonyms |title=''Lathyrus sativus'' L. |author=<!--Not stated--> |date=2017 |website=Plants of the World Online |publisher=Board of Trustees of the Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=20 July 2020 |archive-date=20 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200720081455/http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:501990-1#synonyms |url-status=live }}</ref> }} [[Податотека:Lathyrus sativus sl25 (cropped).jpg|мини|''Цвет на Lathyrus sativus'']] '''''Lathyrus sativus'''''<ref name="KewGardens">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.kew.org/science-conservation/plants-fungi/lathyrus-sativus-grass-pea|title=''Lathyrus sativus'' (grass pea)|publisher=[[Kew Gardens]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160130062436/http://www.kew.org/science-conservation/plants-fungi/lathyrus-sativus-grass-pea|archive-date=30 January 2016}}</ref> — [[Вид (биологија)|вид]] на [[скриеносеменици]] од фамилијата [[бобови]], кој најчесто се одгледува за човечка исхрана и како храна за добиток во Азија и источна Африка. Тоа е особено важна култура во областите склони кон [[суша]] и подрачја сиромашни со храна, се смета за „сигурна култура“ бидејќи дава сигурни приноси кога сите други култури ќе пропаднат. [[Семе|Семето]] содржи невротоксин кој предизвикува латиризам, невродегенеративно заболување, ако се користи во исхраната како примарен извор на протеини во подолг период.<ref>{{Наведено списание|last=Singh|first=Surya S|last2=Rao|first2=SLN|date=July 2013|title=Lessons from neurolathyrism: A disease of the past & the future of ''Lathyrus sativus'' (Khesari dal)|journal=The Indian Journal of Medical Research|language=en|volume=138|issue=1|pages=32–37|pmc=3767245|pmid=24056554}}</ref> Во [[Македонија]] е посочен од неколку автори како, Јуришиќ во 1923 година, Рудски во 1943 година и Групче во 1958 година, но денес видот не е сретнат.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1254-1255}}</ref> == Одгледување == Точното потекло на ''Lathyrus sativus'' е предмет на дебата, најверојатно вил доведен во [[Балкански Полуостров|балканскиот]] регион околу 6000 година пр. н. е.<ref name="KewGardens" /> ''Lathyrus sativus'' најдобро расте на места каде што просечната температура е 10–25 степени.°C, а просечните врнежи од дожд се 450 до 650 мм годишно. Како и другите мешунки, го подобрува количеството на азот во почвата. Културата може да преживее [[суша]] или [[Поплава|поплави]],<ref name="KewGardens" /> но најдобро расте во влажни почви. Толерира различни типови почва, од лесно песокливи, ретко глинести до тешки глинести почви, како и кисели, неутрални или алкални почви. Растението не толерира сенка.<ref name="PlantsForAFuture">''[[Plants for a Future]]'' [http://www.pfaf.org/user/Plant.aspx?LatinName=Lathyrus+sativus ''Lathyrus sativus''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160131120334/http://www.pfaf.org/user/Plant.aspx?LatinName=Lathyrus+sativus}}</ref> == Употреба == [[Податотека:GachasAlmorta.jpg|лево|мини|187x187пкс| ''Gachas manchegas'', со брашно од грашок]] Семето од овој вид се продава на пазарите во [[Фиренца]] за човечка исхрана. Потрошувачката на овој мешункаст зеленчук во Италија е ограничена на некои области во централниот дел на земјата и постојано опаѓа. [[Брашно|Брашното]] направено од ''Lathyrus sativus'' (шпански: ''almorta'') е главната состојка за ''Gachas manchegas'' или ''gachas de almorta''.<ref>[https://es.wikibooks.org/wiki/Gachas_manchegas Gachas manchegas recipe] {{Семарх|date=4 March 2009}} {{In lang|es}}</ref> Придружните јадења се разликуваат низ цела [[Кастиља-Ла Манча|Кастиња-Ла Манча]]. Ова е основен намирник во древна [[манчешка кујна]], која највеќе се консумира во текот на студените зимски месеци. Јадењето најчесто се јаде директно од тавата во која е приготвено, користејќи лажица или само парче леб. Поради неговата токсичност, било забрането за човечка конзумација во Шпанија од 1967 година<ref name="AECOSAN">{{Наведен извештај|access-date=8 July 2023}}</ref> до 2018 година.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.aesan.gob.es/AECOSAN/docs/documentos/seguridad_alimentaria/evaluacion_riesgos/informes_comite/HARINA_ALMORTAS.pdf|title=Informe del Comité Científico de la Agencia Española de Consumo, Seguridad Alimentaria y Nutrición (AECOSAN) sobre la seguridad del consumo de harina de almortas.|date=23 December 2018|language=es-ES|access-date=20 September 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231202053643/https://www.aesan.gob.es/AECOSAN/docs/documentos/seguridad_alimentaria/evaluacion_riesgos/informes_comite/HARINA_ALMORTAS.pdf|archive-date=2 December 2023}}</ref> Сепак, тоа било широко продавано како храна за животни, но изложено заедно со брашно за човечка потрошувачка.<ref name="Mulet">{{Наведена книга|title=Comer sin miedo|url=https://archive.org/details/comersinmiedomit0000unse|last=Mulet|first=J. M.|date=2011|publisher=Booket|isbn=9788423348862|edition=6th reprint|location=Barcelona|page=[https://archive.org/details/comersinmiedomit0000unse/page/55 55]|language=es-ES|quote=Esto ha motivado que la harina de almorta se siga vendiendo en los supermercados a pesar de la prohibición, etiquetada como "pienso para animales" (en letra pequeña). Curiosamente, no la tienen en la sección de mascotas, sino en la de harinas.}}</ref> Градот [[Алвајазаре]] во Португалија посветува фестивал што трае неколку дена на јадења што ја содржат мешунката. Алвајазере се нарекува себеси престолнина на чичарото (''Chícharo''), што е португалскиот назив за оваа мешунка. Lathyrus sativus може да се користи во исхраната како зелен грашок. Зрелите семиња треба да се натопуваат и темелно да се готват за да се намалат токсините кои ги содржи.<ref name="PlantsForAFuture" /> Листовите и стеблото се готват и јадат како ''чана сага'' (одија:ଚଣା ଶାଗ) во делови од сојузната држава [[Одиша]] во Индија. == Невротоксични својства == [[File:Lathyrus_sativus_seeds.JPG|мини| Сушени семиња ''од Lathyrus sativus'', ]] Како и другите мешунки, ''L. sativus'' произведува семе со висока содржина [[Белковина|на протеини]]. Семето содржи и варијабилни количини на невротоксична [[аминокиселина]] наречена оксалилдиаминопропионска киселина (ODAP).<ref>{{Наведено списание|last=Rao|first=S. L. N.|last2=Adiga|first2=P. R.|last3=Sarma|first3=P. S.|date=1 March 1964|title=The Isolation and Characterization of β-N-Oxalyl-L-α,β-Diaminopropionic Acid: A Neurotoxin from the Seeds of ''Lathyrus sativus''*|journal=Biochemistry|volume=3|issue=3|pages=432–436|doi=10.1021/bi00891a022|issn=0006-2960|pmid=14155110}}</ref> Се смета како причинител за болеста [[невролатиризам]], [[Невродегенерација|невродегенеративно]] заболување кое предизвикува [[парализа]] на долниот дел од телото: исцрпеност на глутеалниот мускул (задникот).<ref name="KewGardens" /> Болеста историски се јавувала по [[Масовен глад|глад]] во Европа (Франција, Шпанија, Германија), Северна Африка и Јужна Азија, а сè уште е распространета во Еритреја, Етиопија и Авганистан, кога семето од видот е главен извор на хранливи материи подолг период. Концентрацијата на ODAP се зголемува кај растенијата одгледувани под стресни услови. Некои автори тврдат дека оваа токсичност е преценета, а ''L. sativus'' е безопасен како дел од нормалната исхрана.<ref>{{Наведено списание|last=Rao|first=S. L. N.|date=1 March 2011|title=A look at the brighter facets of β-N-oxalyl-l-α,β-diaminopropionic acid, homoarginine and the grass pea|url=https://www.researchgate.net/publication/45285616|journal=Food and Chemical Toxicology|volume=49|issue=3|pages=620–622|doi=10.1016/j.fct.2010.06.054|pmid=20654679}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Singh|first=Surya S.|last2=Rao|first2=S. L. N.|date=1 July 2013|title=Lessons from neurolathyrism: A disease of the past & the future of ''Lathyrus sativus'' (Khesari dal)|journal=The Indian Journal of Medical Research|volume=138|issue=1|pages=32–37|issn=0971-5916|pmc=3767245|pmid=24056554}}</ref> [[File:Gracias_á_la_almorta,_Francisco_de_Goya.jpg|десно|мини|251x251px| ''Gracias á la almorta'', графика на Гоја]] Во својот графички серијал „Ужасите на војната“ (''The Disasters of War'') од 1810–1815 година, [[Франсиско Гоја]] ги илустрира штетните последици од прекумерната консумација на овој грашок во време на глад преку неговата графика ''„Благодарение на грашокот“ (Gracias á la almorta)''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://fundaciongoyaenaragon.es/eng/obra/gracias-a-la-almorta-1/805|title=Thanks to the grass pea (Gracias á la almorta)|date=16 December 2010|publisher=Fundación Goya en Aragón|archive-url=https://web.archive.org/web/20230708164938/https://fundaciongoyaenaragon.es/eng/obra/gracias-a-la-almorta-1/805|archive-date=8 July 2023|accessdate=8 July 2023}}</ref> која се однесува на Наполеоновата опсада на Мадрид. На сликата е прикажана жена која повеќе не може да оди поради латиризам, опкружена со гладни луѓе кои чекаат за чинија храна подготвена од овој грашок.<ref name="mckie">{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/science/2023/jul/08/uk-scientists-could-make-poisonous-grass-pea-a-valuable-food-crop|title=UK scientists could make poison pea a crucial crop|last=McKie|first=Robin|date=8 July 2023|work=The Guardian}}</ref> Производите од грашок биле забранети за продажба за човечка потрошувачка во Шпанија од 1967 до 2018 година, поради токсичност. == Програми за размножување == [[File:Grasspea_pre-breeding_at_ICARDA.jpg|лево|мини|155x155px| Одгледувач на ''Lathyrus sativus'' во објектите на Меѓународниот центар за земјоделски истражувања во сувите подрачја (ICARDA) во станицата Маршуш, Мароко.]] Во тек се програми за размножување за производство на линии на ''Lathyrus sativus'' кои содржат нивоа на ODAP премногу ниски за да бидат опасни, а воедно одржуваат отпорност на болести и инсекти, како и отпорност и толеранција на суша, топлина и соленост.<ref name="patient">{{Наведена мрежна страница|url=http://patient.info/doctor/lathyrism|title=Lathyrism|last=Borton|first=Chloe|date=22 March 2010|work=Patient|publisher=EMIS Group|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20160818034246/http://patient.info/doctor/lathyrism|archive-date=18 August 2016|accessdate=14 September 2016}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Edwards|first=Anne|last2=Njaci|first2=Isaac|last3=Sarkar|first3=Abhimanyu|last4=Jiang|first4=Zhouqian|last5=Kaithakottil|first5=Gemy George|last6=Moore|first6=Christopher|last7=Cheema|first7=Jitender|last8=Stevenson|first8=Clare E. M.|last9=Rejzek|first9=Martin|date=16 February 2023|title=Genomics and biochemical analyses reveal a metabolon key to β-L-ODAP biosynthesis in ''Lathyrus sativus''|journal=Nature Communications|language=en|volume=14|issue=1|pages=876|bibcode=2023NatCo..14..876E|doi=10.1038/s41467-023-36503-2|issn=2041-1723|pmc=9935904|pmid=36797319|doi-access=free}}</ref><ref name="mckie" /> Дивите сродници на растението претставуваат значаен извор на генетски материјал за подобрување на одгледуваните сорти.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cwrdiversity.org/partnership/grasspea-pre-breeding-project/|title=Grasspea Pre-breeding Project|date=10 May 2019<!--Last modifed, from page source-->|work=Crop Wild Relatives|archive-url=https://web.archive.org/web/20180803163452/https://www.cwrdiversity.org/partnership/grasspea-pre-breeding-project/|archive-date=3 August 2018|accessdate=3 August 2018}}</ref> Во периодот од 2016 до 2018 година, Меѓународниот центар за земјоделски истражувања во сувите подрачја (ICARDA) ги проучувал дивите сродници со цел да се идентификуваат гени поврзани со ниска концентрација или целосно отсуство на ODAP, како и со отпорност или толерантност кон биотички и абиотички стресови. Идентификуваните особини биле наменети за нивно пренесување во одгледуваниот граор.<ref>{{Наведено списание|last=Abdallah|first=Fadoua|last2=Kumar|first2=Shiv|last3=Amri|first3=Ahmed|last4=Mentag|first4=Rachid|last5=Kehel|first5=Zakaria|last6=Mejri|first6=Rajia Kchaou|last7=Triqui|first7=Zine El Abidine|last8=Hejjaoui|first8=Kamal|last9=Baum|first9=Michael|date=2021|title=Wild ''Lathyrus'' species as a great source of resistance for introgression into cultivated grass pea (''Lathyrus sativus'' L.) against broomrape weeds (''Orobanche crenata'' Forsk. and ''Orobanche foetida'' Poir.)|journal=Crop Science|language=en|volume=61|issue=1|pages=263–276|doi=10.1002/csc2.20399|issn=1435-0653|doi-access=free}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.clima.uwa.edu.au/publications/lathyrus Билтен ''на Lathyrus''] * [https://lambeinfund.org/ ''Што е ново околу '']''[http://www.clima.uwa.edu.au/publications/lathyrus Lathyrus]?'' [https://lambeinfund.org/ билтен] {{Предлошка:Видови граор во Македонија}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Лековити растенија]] [[Категорија:Мешункасти култури]] [[Категорија:Флора на Азија]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора]] [[Категорија:Флора на Македонија]] qlqnwe750d7anrt7rt9lxqjqo7uu0tx 0 1404860 5641355 5641108 2026-10-06T15:05:38Z Виолетова 1975 5641355 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Speciesbox|image=Lathyrus setifolius-Gesse à feuille fines-20160417.jpg|genus=Lathyrus|species=setifolius|authority=[[Карл Линеј]]|synonyms=}}'''''Lathyrus setifolius''''' — [[Вид (биологија)|вид]] на [[Едногодишно растение|едногодишна]] билка од семејството [[бобови]]. Растенијата имаат самостоен раст и сложени, широки листови.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eol.org/pages/703185|title=Lathyrus setifolius L. - Encyclopedia of Life|work=eol.org|accessdate=2022-02-04}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.maltawildplants.com/FABC/Lathyrus_setifolius.php|title=Lathyrus setifolius (Red Pea) : MaltaWildPlants.com - the online Flora of the Maltese Islands.|last=Mifsud|first=Stephen|date=2002-08-23|work=www.maltawildplants.com|language=en-us|accessdate=2022-03-05}}</ref> == Опис == Ова е едногодишно голо растение, 20-80 см високо, обично полегнато, но се искачува по други растенија, од основата или во долната половина обично е разгрането. Стеблото е тенко, со тесни крила. Листовите се со еден пар ливчиња. Цветовите се поединечни во пазувите на листовите, дршката на соцветието е тенка, речиси кончеста. Чашката е 4-5 мм долга, гола, ѕвонеста. Венчето е 8-11 мм долго, портокалово-црвено до циглесто-црвено. Мешунката е 15-30 мм долга, 7-10 мм широка, светлокафеава, со 2-3 семки, кои се брадавичести по површината. Младата мешунка е со мали ситни влакненца кои подоцна обично опаѓаат.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1250}}</ref> == Во Македонија == Во [[Македонија]] расте по варовнички камењари и по работ на дабовите шуми, на надморска височина до 1500 метри. Видот е познат за Скопје, Жеден, Жеденска Клисура, клисурата на реката Треска, Матка, Таорска Клисура, клисурата на реката Бабуна, Галичица, Ресен, Отешево, Валандово, Гевгелија, Нов Дојран.<ref name=":0" /> == Наводи == {{Наводи}}{{Предлошка:Видови граор во Македонија}}{{таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Либан]] [[Категорија:Флора на Малта]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора на Македонија]] i6u39izxl3e2q4ket072xx053ns0l4r 0 1404861 5641455 5641123 2026-10-06T18:34:54Z Виолетова 1975 5641455 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Speciesbox|image=Grass Vetchling (Lathyrus nissolia) (3552393290).jpg|image_caption=Растението во цут во Источен Сасекс, Англија|genus=Lathyrus|species=nissolia|authority=[[L.]]}}'''''Lathyrus nissolia''''' — [[Едногодишно растение|едногодишен]] [[Вид (биологија)|вид]] [[Скриеносеменици|цветно растение]] од [[Семејство (биологија)|фамилијата]] [[бобови]] опишано од [[Карл Линеј]] во 1753 година.<ref name="BSBI_Atlas2020">{{Наведена мрежна страница|url=https://plantatlas2020.org/atlas/2cd4p9h.5az|title=Grass Vetchling ''Lathyrus nissolia'' L.|date=2020|editor2-last=T. A. Humphrey|work=BSBI Online Plant Atlas 2020|publisher=Botanical Society of Britain and Ireland|accessdate=2 July 2024|editor3-last=R.J. Burkmar|editor4-last=O.L. Pescott|editor5-last=D.B. Roy|editor6-last=K.J. Walker}}</ref><ref name="Streeter">Streeter D, Hart-Davies C, Hardcastle A, Cole F, Harper L. 2009. ''Collins Flower Guide''. Harper Collins {{ISBN|9-78-000718389-0}}</ref> == Опис == ''Lathyrus nissolia'' е едногодишно растение, со исправено [[стебло]] што се разгранува од основата и расте до висина до околу 90 см. Растението нема развиени вистински [[Лист|листови]], листенки или [[Витица (ботаника)|ластари]]. Наместо листови, има сплескани и проширени [[Лисна дршка|лисни дршки]], односно филодии, кои достигнуваат должина до околу 15 см и завршуваат со заострен врв, а во неговата основа се наоѓаат [[Прилисник|прилисници]], кои придонесуваат за изгледот налик на лист.<ref name="Streeter" /><ref name="Stokoe">{{Наведена книга|title=The Observer's Book of Wild Flowers|url=https://archive.org/details/bwb_KV-542-541|last=Stokoe|first=W.J.|publisher=Frederick Warne & Co. Ltd.|edition=1965|page=[https://archive.org/details/bwb_KV-542-541/page/88 88]}}</ref> [[Цвет|Цветовите]] се појавуваат во јуни и јули. Тие се црвени, долги од 8 до 18 мм и се развиваат поединечно или во парови на долги [[Цветна дршка|цветни дршки]].<ref name="Streeter" /> Цветовите се способни за [[самоопрашување]].<ref name="Stokoe" /> По цветањето се развиваат долги, тенки и исправени мешунки. Во почетокот тие се сплескани, но со целосниот развој на семките стануваат цилиндрични.<ref name="Stokoe" /> == Живеалиште == Растението расте по тревни површини, брегови и рабови на ниви на неутрална до кисела почва. == Распространетост == ''Lathyrus nissolia'' е домородно во поголемиот дел на [[Европа]], [[Магреб]], [[Левант]] и [[Кавказ]]. Во Обединетото Кралство, каде што моментално се шири, е широко распространет во јужна и централна [[Англија]] и [[Велс]], но поретко во северна Англија и локализиран во [[Шкотска]] каде што е ограничен на Централниот појас.<ref name="BSBI_Atlas2020" /> Во 2012 година не бил регистриран од [[Ирска (остров)|Ирска]],<ref>Parnell, J. and Curtis, T. 2012. ''Webb's An Irish Flora''. Cork University Press {{ISBN|978-185918-4783}}</ref> но се етаблирал таму како [[Неофит (ботаника)|неофит]] до 2020 година.<ref name="BSBI_Atlas2020" /> Во [[Македонија]] расте по варовнички и серпентински камењари, по работ на шумите, по ливадите и брдските пасишта на надморска височина до 1700 метри. Видот е познат за Тетово, Мавровско, Маврови Анови, Бистра, клисурата на Мавровска Река, клисурата на Пчиња, Крива Паланка, Плачковица, Галичица, Мариово.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1253}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Ризница-врска|Lathyrus nissolia}} * {{Викивидови-ред}} {{Предлошка:Видови граор во Македонија}}{{таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Флора на Србија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Флора на Либан]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора на Македонија]] sre37qzjgw6nf23waz348eez16uppxz 0 1404862 5641349 5639902 2026-10-06T14:41:53Z Jtasevski123 69538 поп 5641349 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Speciesbox | image = Lathyrus aphaca var. aphaca1LEST.jpg | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |last1=Rowe |first1=J. |last2=Shehadeh |first2=A. |last3=Maxted |first3=N. |year=2019 |title=''Lathyrus aphaca'' |volume=2019 |article-number=e.T19379015A120105648 |doi=10.2305/IUCN.UK.2019-2.RLTS.T19379015A120105648.en |access-date=16 May 2026}}</ref> | taxon = Lathyrus aphaca | authority = [[Карл Линеј]] | synonyms = {{Plainlist | style = margin-left: 1em; text-indent: -1em; | *''Orobus aphaca'' <small>(L.) Doll</small> }} | synonyms_ref = <ref>{{cite web |url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/ild-7745 |title=The Plant List: A Working List of All Plant Species |access-date=7 March 2015}}</ref> }}'''''Lathyrus aphaca''''' — [[Едногодишно растение|едногодишен]] [[Вид (биологија)|вид]] на [[граор]] од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[бобови]], кое се одликува со жолти цветови и единечни плодови слични на грашок. Потекнува од [[Среден Исток|Блискиот Исток]] и се проширило низ [[Европа]] и пошироко како [[плевел]] на обработливи полиња и покрај патишта. Плодовите се јадат како додаток во исхраната во некои делови од [[Јужна Азија]], но се наркотични и потенцијално токсични во големи количини. == Опис == ''Lathyrus aphaca'' е едногодишно растение, кое расте до височина од околу 100 цм. [[Стебло|Стеблата]] се бледозелени до сивозелени, голи и аглести, но без крилца. [[Лист|Листовите]] се сведени на едноставни (неразгранети) [[Витица (ботаника)|ластари]], а она што изгледа како лисја всушност се стипули, кои се јајцевидно-хестатични по форма и долги до 50&nbsp;мм. [[Цвет|Цветовите]] се обично единечни и жолти (честопати со виолетови пруги), 10–13&nbsp;мм во должина, и се наоѓаат на долги (до 50 мм) дршки кои се гранат од пазувите на листовите. Цветовите, кои се двополови, имаат 10 [[Прашник|прашници]] и 1 [[толчник]]. ''Lathyrus aphaca'' е диплоиден вид, со 14 хромозоми. <ref>{{Наведена книга|title=New Flora of the British Isles|last=Stace|first=C.A.|date=2019|isbn=978-1-5272-2630-2|location=Suffolk}}</ref> <ref>{{Наведена книга|title=Flora of Great Britain and Ireland, vol 3|last=Sell|first=Peter|date=2009|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-55337-7}}</ref> == Распространетост и живеалиште == Се верува дека еволуирал на [[Среден Исток|Блискиот Исток]], околу [[Сирија]] и [[Јордан]], заедно со други мешункасти видови кои имаат центар на разновидност во тој регион.<ref>{{Наведено списание|last=Lie|first=T.A.|date=1987|title=Co-evolution of the legume-Rhizobium association|journal=Plant Soil|volume=100|issue=1–3|pages=171–181|bibcode=1987PlSoi.100..171L|doi=10.1007/BF02370940}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Smýkal|first=Petr|date=2015|title=Legume Crops Phylogeny and Genetic Diversity for Science and Breeding|url=https://research.birmingham.ac.uk/portal/en/publications/legume-crops-phylogeny-and-genetic-diversity-for-science-and-breeding(a8d2c243-59cd-4e6c-ad21-175d55497152).html|journal=Critical Reviews in Plant Sciences|volume=34|issue=1–3|pages=43–104|bibcode=2015CRvPS..34...43S|doi=10.1080/07352689.2014.897904}}</ref> Јадливите видови граор првпат биле одгледувани во [[Плодна Полумесечина|Плодната Полумесечина]], додека се верува дека плевелите како ''L. aphaca'' се адаптирале природно на обработливо или слично живеалиште нарушено од човекот пред околу 23.000 и 11.000 години.<ref>{{Наведено списание|last=Snir|first=A.|date=2015|title=The Origin of Cultivation and Proto-Weeds, Long Before Neolithic Farming|journal=PLOS ONE|volume=10|issue=7|bibcode=2015PLoSO..1031422S|doi=10.1371/journal.pone.0131422|pmc=4511808|pmid=26200895|doi-access=free}}</ref> Самиот ''Lathyrus aphaca'' има некои предности како плевел на земјоделски површини, бидејќи е способен да [[Врзување на азотот|го врзува азотот]] и на тој начин да помага во ѓубрењето на почвата, како и да е јадлив во мали количини ако е присутен при жетвата на жито,<ref>{{Наведено списание|last=Dubey|first=C.|date=2008|title=Nutritional and antinutritional evaluation of forest and hybrid legume seeds|url=https://www.researchgate.net/publication/228346135|journal=Electronic Journal of Environmental, Agricultural and Food Chemistry|volume=7|pages=2900–2905}}</ref> иако е [[Наркоманија|наркотичен]] доколку се консумира во поголеми количини. Природното живеалиште на ''L. aphaca'' најверојатно е сувата, варовничка грмушеста земја на Блискиот Исток, понекогаш позната како фригана или гарига. Во овие земји се среќава и во диви и во култивирани живеалишта.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://flora.org.il|title=2010|last=Danin|first=A.|work=Flora of Israel Online|accessdate=8 January 2022}}</ref> Може да биде агресивен земјоделски плевел, кој главно ја напаѓа пченицата,<ref>{{Наведено списание|last=Aamir|first=M.|date=2019|title=Germination Ecology of Lathyrus aphaca, a Problematic Weed of Wheat Crop under Semi-Arid Conditions of Pakistan|journal=Planta Daninha|volume=37|doi=10.1590/S0100-83582019370100048|doi-access=free}}</ref> но и други култури, како што е шеќерната трска во [[Пакистан]].<ref>{{Наведено списание|last=Khan|first=R.U.|date=2012|title=Weed flora of sugarcane in district Bannu, Khyber Pakhtunkhawa, Pakistan|url=https://www.cabi.org/ISC/abstract/20133131786|journal=Pakistan Journal of Weed Science Research|volume=18|pages=541–552|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108190006/https://www.cabi.org/ISC/abstract/20133131786|archive-date=2022-01-08|access-date=2022-01-08}}</ref> Експанзијата на земјоделството во последните 10.000 години ѝ овозможил ''на L. aphaca'' да го зголеми својот опсег до јужна Азија, сè до [[Бангладеш]], и јужна Европа сè до [[Португалија]], па дури и до [[Азори|Азорските Острови]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:501579-1|title=Plants of the World Online|last=RBG Kew|publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|accessdate=8 January 2022}}</ref> Во овие региони често се смета за автохтон, но поверојатно е дека е древен доведен вид, односно археофит, кој пронашол природен или полуприроден аналог на своето живеалиште од типот на фригана, каде што може да опстојува во дивината. Во Португалија се смета за автохтон само во биомот на Калкерозниот Западен Центар,<ref>{{Наведена книга|title=Proceedings of the VII Flora Europaea Symposium, Coimbra, 22-31 May, 1972|last=Anon.|date=1973}}</ref> и покрај тоа што е присутен низ целата земја како земјоделски плевел. Поверојатно е дека станува збор за добро воспоставен археофит таму. Во северна Европа, ''L. aphaca'' генерално нема пронајдено полуприроден аналог на своето изворно суво грмушесто живеалиште. Во [[Полска]] е опишано дека се јавува „во различен тип живеалишта, на пр. во вегетацијата на шумските рабови што ја претставува класата ''Trifolio-Geranietea sanguinei'', на суви тревници, рабови на транспортни патишта (особено по железничките пруги), во овоштарници, обработливи полиња и необработени површини“.<ref>{{Наведено списание|last=Nobis|first=A.|date=2011|title=Lathyrus aphaca L.: the distribution, habitats and remarks on the status of the species in Poland|journal=Acta Soc. Bot. Pol.|volume=80|issue=3|pages=237–244|doi=10.5586/asbp.2011.012|doi-access=free}}</ref> Од почетокот на 20 век, тој е во опаѓање низ цела Европа поради подобрените техники за чистење на семето, а во голема мера е искоренет и од житните култури. Во [[Холандија]], се намалил за 75-100% од 1950 година, <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nationalredlist.org/rode-lijst-vaatplanten-2012-volgens-nederlandse-en-iucn-criteria-red-list-of-vascular-plants-2012-according-to-dutch-and-iucn-criteria/|title=Rode Lijst Vaatplanten 2012 volgens Nederlandse en IUCN-criteria|last=Sparrius|first=L.|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108190007/https://www.nationalredlist.org/rode-lijst-vaatplanten-2012-volgens-nederlandse-en-iucn-criteria-red-list-of-vascular-plants-2012-according-to-dutch-and-iucn-criteria/|archive-date=8 January 2022|accessdate=8 January 2022}}</ref> а слична е ситуацијата и во Германија и Полска. Во меѓувреме, сепак, се воспостави како земјоделски плевел подалеку од својот ареал, во Соединетите Американски Држави, Јужна Африка и Австралија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gbif.org/species/5356649|title=Lathyrus aphaca L.|last=GBIF}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Ризница-ред|Lathyrus aphaca|''Lathyrus aphaca''}} * [https://plants.usda.gov/java/profile?symbol=LAAP2 Профил на растенија на ''USDA''] * {{GRIN}} {{Видови граор во Македонија}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Флора на Либан]] [[Категорија:Флора на Србија]] [[Категорија:Флора на Полска]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Мешункасти култури]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Незагрозени видови според МСЗП]] [[Категорија:Флора]] [[Категорија:Флора на Македонија]] m09zvoc9771p6ur8boylpo5u875c74n 5641351 5641349 2026-10-06T14:42:51Z Jtasevski123 69538 отстранета [[Категорија:Флора]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5641351 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Speciesbox | image = Lathyrus aphaca var. aphaca1LEST.jpg | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |last1=Rowe |first1=J. |last2=Shehadeh |first2=A. |last3=Maxted |first3=N. |year=2019 |title=''Lathyrus aphaca'' |volume=2019 |article-number=e.T19379015A120105648 |doi=10.2305/IUCN.UK.2019-2.RLTS.T19379015A120105648.en |access-date=16 May 2026}}</ref> | taxon = Lathyrus aphaca | authority = [[Карл Линеј]] | synonyms = {{Plainlist | style = margin-left: 1em; text-indent: -1em; | *''Orobus aphaca'' <small>(L.) Doll</small> }} | synonyms_ref = <ref>{{cite web |url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/ild-7745 |title=The Plant List: A Working List of All Plant Species |access-date=7 March 2015}}</ref> }}'''''Lathyrus aphaca''''' — [[Едногодишно растение|едногодишен]] [[Вид (биологија)|вид]] на [[граор]] од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[бобови]], кое се одликува со жолти цветови и единечни плодови слични на грашок. Потекнува од [[Среден Исток|Блискиот Исток]] и се проширило низ [[Европа]] и пошироко како [[плевел]] на обработливи полиња и покрај патишта. Плодовите се јадат како додаток во исхраната во некои делови од [[Јужна Азија]], но се наркотични и потенцијално токсични во големи количини. == Опис == ''Lathyrus aphaca'' е едногодишно растение, кое расте до височина од околу 100 цм. [[Стебло|Стеблата]] се бледозелени до сивозелени, голи и аглести, но без крилца. [[Лист|Листовите]] се сведени на едноставни (неразгранети) [[Витица (ботаника)|ластари]], а она што изгледа како лисја всушност се стипули, кои се јајцевидно-хестатични по форма и долги до 50&nbsp;мм. [[Цвет|Цветовите]] се обично единечни и жолти (честопати со виолетови пруги), 10–13&nbsp;мм во должина, и се наоѓаат на долги (до 50 мм) дршки кои се гранат од пазувите на листовите. Цветовите, кои се двополови, имаат 10 [[Прашник|прашници]] и 1 [[толчник]]. ''Lathyrus aphaca'' е диплоиден вид, со 14 хромозоми. <ref>{{Наведена книга|title=New Flora of the British Isles|last=Stace|first=C.A.|date=2019|isbn=978-1-5272-2630-2|location=Suffolk}}</ref> <ref>{{Наведена книга|title=Flora of Great Britain and Ireland, vol 3|last=Sell|first=Peter|date=2009|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-55337-7}}</ref> == Распространетост и живеалиште == Се верува дека еволуирал на [[Среден Исток|Блискиот Исток]], околу [[Сирија]] и [[Јордан]], заедно со други мешункасти видови кои имаат центар на разновидност во тој регион.<ref>{{Наведено списание|last=Lie|first=T.A.|date=1987|title=Co-evolution of the legume-Rhizobium association|journal=Plant Soil|volume=100|issue=1–3|pages=171–181|bibcode=1987PlSoi.100..171L|doi=10.1007/BF02370940}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Smýkal|first=Petr|date=2015|title=Legume Crops Phylogeny and Genetic Diversity for Science and Breeding|url=https://research.birmingham.ac.uk/portal/en/publications/legume-crops-phylogeny-and-genetic-diversity-for-science-and-breeding(a8d2c243-59cd-4e6c-ad21-175d55497152).html|journal=Critical Reviews in Plant Sciences|volume=34|issue=1–3|pages=43–104|bibcode=2015CRvPS..34...43S|doi=10.1080/07352689.2014.897904}}</ref> Јадливите видови граор првпат биле одгледувани во [[Плодна Полумесечина|Плодната Полумесечина]], додека се верува дека плевелите како ''L. aphaca'' се адаптирале природно на обработливо или слично живеалиште нарушено од човекот пред околу 23.000 и 11.000 години.<ref>{{Наведено списание|last=Snir|first=A.|date=2015|title=The Origin of Cultivation and Proto-Weeds, Long Before Neolithic Farming|journal=PLOS ONE|volume=10|issue=7|bibcode=2015PLoSO..1031422S|doi=10.1371/journal.pone.0131422|pmc=4511808|pmid=26200895|doi-access=free}}</ref> Самиот ''Lathyrus aphaca'' има некои предности како плевел на земјоделски површини, бидејќи е способен да [[Врзување на азотот|го врзува азотот]] и на тој начин да помага во ѓубрењето на почвата, како и да е јадлив во мали количини ако е присутен при жетвата на жито,<ref>{{Наведено списание|last=Dubey|first=C.|date=2008|title=Nutritional and antinutritional evaluation of forest and hybrid legume seeds|url=https://www.researchgate.net/publication/228346135|journal=Electronic Journal of Environmental, Agricultural and Food Chemistry|volume=7|pages=2900–2905}}</ref> иако е [[Наркоманија|наркотичен]] доколку се консумира во поголеми количини. Природното живеалиште на ''L. aphaca'' најверојатно е сувата, варовничка грмушеста земја на Блискиот Исток, понекогаш позната како фригана или гарига. Во овие земји се среќава и во диви и во култивирани живеалишта.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://flora.org.il|title=2010|last=Danin|first=A.|work=Flora of Israel Online|accessdate=8 January 2022}}</ref> Може да биде агресивен земјоделски плевел, кој главно ја напаѓа пченицата,<ref>{{Наведено списание|last=Aamir|first=M.|date=2019|title=Germination Ecology of Lathyrus aphaca, a Problematic Weed of Wheat Crop under Semi-Arid Conditions of Pakistan|journal=Planta Daninha|volume=37|doi=10.1590/S0100-83582019370100048|doi-access=free}}</ref> но и други култури, како што е шеќерната трска во [[Пакистан]].<ref>{{Наведено списание|last=Khan|first=R.U.|date=2012|title=Weed flora of sugarcane in district Bannu, Khyber Pakhtunkhawa, Pakistan|url=https://www.cabi.org/ISC/abstract/20133131786|journal=Pakistan Journal of Weed Science Research|volume=18|pages=541–552|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108190006/https://www.cabi.org/ISC/abstract/20133131786|archive-date=2022-01-08|access-date=2022-01-08}}</ref> Експанзијата на земјоделството во последните 10.000 години ѝ овозможил ''на L. aphaca'' да го зголеми својот опсег до јужна Азија, сè до [[Бангладеш]], и јужна Европа сè до [[Португалија]], па дури и до [[Азори|Азорските Острови]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:501579-1|title=Plants of the World Online|last=RBG Kew|publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|accessdate=8 January 2022}}</ref> Во овие региони често се смета за автохтон, но поверојатно е дека е древен доведен вид, односно археофит, кој пронашол природен или полуприроден аналог на своето живеалиште од типот на фригана, каде што може да опстојува во дивината. Во Португалија се смета за автохтон само во биомот на Калкерозниот Западен Центар,<ref>{{Наведена книга|title=Proceedings of the VII Flora Europaea Symposium, Coimbra, 22-31 May, 1972|last=Anon.|date=1973}}</ref> и покрај тоа што е присутен низ целата земја како земјоделски плевел. Поверојатно е дека станува збор за добро воспоставен археофит таму. Во северна Европа, ''L. aphaca'' генерално нема пронајдено полуприроден аналог на своето изворно суво грмушесто живеалиште. Во [[Полска]] е опишано дека се јавува „во различен тип живеалишта, на пр. во вегетацијата на шумските рабови што ја претставува класата ''Trifolio-Geranietea sanguinei'', на суви тревници, рабови на транспортни патишта (особено по железничките пруги), во овоштарници, обработливи полиња и необработени површини“.<ref>{{Наведено списание|last=Nobis|first=A.|date=2011|title=Lathyrus aphaca L.: the distribution, habitats and remarks on the status of the species in Poland|journal=Acta Soc. Bot. Pol.|volume=80|issue=3|pages=237–244|doi=10.5586/asbp.2011.012|doi-access=free}}</ref> Од почетокот на 20 век, тој е во опаѓање низ цела Европа поради подобрените техники за чистење на семето, а во голема мера е искоренет и од житните култури. Во [[Холандија]], се намалил за 75-100% од 1950 година, <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nationalredlist.org/rode-lijst-vaatplanten-2012-volgens-nederlandse-en-iucn-criteria-red-list-of-vascular-plants-2012-according-to-dutch-and-iucn-criteria/|title=Rode Lijst Vaatplanten 2012 volgens Nederlandse en IUCN-criteria|last=Sparrius|first=L.|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108190007/https://www.nationalredlist.org/rode-lijst-vaatplanten-2012-volgens-nederlandse-en-iucn-criteria-red-list-of-vascular-plants-2012-according-to-dutch-and-iucn-criteria/|archive-date=8 January 2022|accessdate=8 January 2022}}</ref> а слична е ситуацијата и во Германија и Полска. Во меѓувреме, сепак, се воспостави како земјоделски плевел подалеку од својот ареал, во Соединетите Американски Држави, Јужна Африка и Австралија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gbif.org/species/5356649|title=Lathyrus aphaca L.|last=GBIF}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Ризница-ред|Lathyrus aphaca|''Lathyrus aphaca''}} * [https://plants.usda.gov/java/profile?symbol=LAAP2 Профил на растенија на ''USDA''] * {{GRIN}} {{Видови граор во Македонија}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Флора на Либан]] [[Категорија:Флора на Србија]] [[Категорија:Флора на Полска]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Мешункасти култури]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Незагрозени видови според МСЗП]] [[Категорија:Флора на Македонија]] hfocp37xu6pnbrsg9efastnq6t89yfm 5641457 5641351 2026-10-06T18:37:29Z Виолетова 1975 5641457 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Speciesbox | image = Lathyrus aphaca var. aphaca1LEST.jpg | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |last1=Rowe |first1=J. |last2=Shehadeh |first2=A. |last3=Maxted |first3=N. |year=2019 |title=''Lathyrus aphaca'' |volume=2019 |article-number=e.T19379015A120105648 |doi=10.2305/IUCN.UK.2019-2.RLTS.T19379015A120105648.en |access-date=16 May 2026}}</ref> | taxon = Lathyrus aphaca | authority = [[L.]] | synonyms = {{Plainlist | style = margin-left: 1em; text-indent: -1em; | *''Orobus aphaca'' <small>(L.) Doll</small> }} | synonyms_ref = <ref>{{cite web |url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/ild-7745 |title=The Plant List: A Working List of All Plant Species |access-date=7 March 2015}}</ref> }}'''''Lathyrus aphaca''''' — [[Едногодишно растение|едногодишен]] [[Вид (биологија)|вид]] на [[граор]] од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[бобови]], кое се одликува со жолти цветови и единечни плодови слични на грашок. Потекнува од [[Среден Исток|Блискиот Исток]] и се проширило низ [[Европа]] и пошироко како [[плевел]] на обработливи полиња и покрај патишта. Плодовите се јадат како додаток во исхраната во некои делови од [[Јужна Азија]], но се наркотични и потенцијално токсични во големи количини. == Опис == ''Lathyrus aphaca'' е едногодишно растение, кое расте до височина од околу 100 цм. [[Стебло|Стеблата]] се бледозелени до сивозелени, голи и аглести, но без крилца. [[Лист|Листовите]] се сведени на едноставни (неразгранети) [[Витица (ботаника)|ластари]], а она што изгледа како лисја всушност се стипули, кои се јајцевидно-хестатични по форма и долги до 50&nbsp;мм. [[Цвет|Цветовите]] се обично единечни и жолти (честопати со виолетови пруги), 10–13&nbsp;мм во должина, и се наоѓаат на долги (до 50 мм) дршки кои се гранат од пазувите на листовите. Цветовите, кои се двополови, имаат 10 [[Прашник|прашници]] и 1 [[толчник]]. ''Lathyrus aphaca'' е диплоиден вид, со 14 хромозоми. <ref>{{Наведена книга|title=New Flora of the British Isles|last=Stace|first=C.A.|date=2019|isbn=978-1-5272-2630-2|location=Suffolk}}</ref> <ref>{{Наведена книга|title=Flora of Great Britain and Ireland, vol 3|last=Sell|first=Peter|date=2009|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-55337-7}}</ref> == Распространетост и живеалиште == Се верува дека еволуирал на [[Среден Исток|Блискиот Исток]], околу [[Сирија]] и [[Јордан]], заедно со други мешункасти видови кои имаат центар на разновидност во тој регион.<ref>{{Наведено списание|last=Lie|first=T.A.|date=1987|title=Co-evolution of the legume-Rhizobium association|journal=Plant Soil|volume=100|issue=1–3|pages=171–181|bibcode=1987PlSoi.100..171L|doi=10.1007/BF02370940}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Smýkal|first=Petr|date=2015|title=Legume Crops Phylogeny and Genetic Diversity for Science and Breeding|url=https://research.birmingham.ac.uk/portal/en/publications/legume-crops-phylogeny-and-genetic-diversity-for-science-and-breeding(a8d2c243-59cd-4e6c-ad21-175d55497152).html|journal=Critical Reviews in Plant Sciences|volume=34|issue=1–3|pages=43–104|bibcode=2015CRvPS..34...43S|doi=10.1080/07352689.2014.897904}}</ref> Јадливите видови граор првпат биле одгледувани во [[Плодна Полумесечина|Плодната Полумесечина]], додека се верува дека плевелите како ''L. aphaca'' се адаптирале природно на обработливо или слично живеалиште нарушено од човекот пред околу 23.000 и 11.000 години.<ref>{{Наведено списание|last=Snir|first=A.|date=2015|title=The Origin of Cultivation and Proto-Weeds, Long Before Neolithic Farming|journal=PLOS ONE|volume=10|issue=7|bibcode=2015PLoSO..1031422S|doi=10.1371/journal.pone.0131422|pmc=4511808|pmid=26200895|doi-access=free}}</ref> Самиот ''Lathyrus aphaca'' има некои предности како плевел на земјоделски површини, бидејќи е способен да [[Врзување на азотот|го врзува азотот]] и на тој начин да помага во ѓубрењето на почвата, како и да е јадлив во мали количини ако е присутен при жетвата на жито,<ref>{{Наведено списание|last=Dubey|first=C.|date=2008|title=Nutritional and antinutritional evaluation of forest and hybrid legume seeds|url=https://www.researchgate.net/publication/228346135|journal=Electronic Journal of Environmental, Agricultural and Food Chemistry|volume=7|pages=2900–2905}}</ref> иако е [[Наркоманија|наркотичен]] доколку се консумира во поголеми количини. Природното живеалиште на ''L. aphaca'' најверојатно е сувата, варовничка грмушеста земја на Блискиот Исток, понекогаш позната како фригана или гарига. Во овие земји се среќава и во диви и во култивирани живеалишта.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://flora.org.il|title=2010|last=Danin|first=A.|work=Flora of Israel Online|accessdate=8 January 2022}}</ref> Може да биде агресивен земјоделски плевел, кој главно ја напаѓа пченицата,<ref>{{Наведено списание|last=Aamir|first=M.|date=2019|title=Germination Ecology of Lathyrus aphaca, a Problematic Weed of Wheat Crop under Semi-Arid Conditions of Pakistan|journal=Planta Daninha|volume=37|doi=10.1590/S0100-83582019370100048|doi-access=free}}</ref> но и други култури, како што е шеќерната трска во [[Пакистан]].<ref>{{Наведено списание|last=Khan|first=R.U.|date=2012|title=Weed flora of sugarcane in district Bannu, Khyber Pakhtunkhawa, Pakistan|url=https://www.cabi.org/ISC/abstract/20133131786|journal=Pakistan Journal of Weed Science Research|volume=18|pages=541–552|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108190006/https://www.cabi.org/ISC/abstract/20133131786|archive-date=2022-01-08|access-date=2022-01-08}}</ref> Експанзијата на земјоделството во последните 10.000 години ѝ овозможил ''на L. aphaca'' да го зголеми својот опсег до јужна Азија, сè до [[Бангладеш]], и јужна Европа сè до [[Португалија]], па дури и до [[Азори|Азорските Острови]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:501579-1|title=Plants of the World Online|last=RBG Kew|publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|accessdate=8 January 2022}}</ref> Во овие региони често се смета за автохтон, но поверојатно е дека е древен доведен вид, односно археофит, кој пронашол природен или полуприроден аналог на своето живеалиште од типот на фригана, каде што може да опстојува во дивината. Во Португалија се смета за автохтон само во биомот на Калкерозниот Западен Центар,<ref>{{Наведена книга|title=Proceedings of the VII Flora Europaea Symposium, Coimbra, 22-31 May, 1972|last=Anon.|date=1973}}</ref> и покрај тоа што е присутен низ целата земја како земјоделски плевел. Поверојатно е дека станува збор за добро воспоставен археофит таму. Во северна Европа, ''L. aphaca'' генерално нема пронајдено полуприроден аналог на своето изворно суво грмушесто живеалиште. Во [[Полска]] е опишано дека се јавува „во различен тип живеалишта, на пр. во вегетацијата на шумските рабови што ја претставува класата ''Trifolio-Geranietea sanguinei'', на суви тревници, рабови на транспортни патишта (особено по железничките пруги), во овоштарници, обработливи полиња и необработени површини“.<ref>{{Наведено списание|last=Nobis|first=A.|date=2011|title=Lathyrus aphaca L.: the distribution, habitats and remarks on the status of the species in Poland|journal=Acta Soc. Bot. Pol.|volume=80|issue=3|pages=237–244|doi=10.5586/asbp.2011.012|doi-access=free}}</ref> Од почетокот на 20 век, тој е во опаѓање низ цела Европа поради подобрените техники за чистење на семето, а во голема мера е искоренет и од житните култури. Во [[Холандија]], се намалил за 75-100% од 1950 година, <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nationalredlist.org/rode-lijst-vaatplanten-2012-volgens-nederlandse-en-iucn-criteria-red-list-of-vascular-plants-2012-according-to-dutch-and-iucn-criteria/|title=Rode Lijst Vaatplanten 2012 volgens Nederlandse en IUCN-criteria|last=Sparrius|first=L.|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108190007/https://www.nationalredlist.org/rode-lijst-vaatplanten-2012-volgens-nederlandse-en-iucn-criteria-red-list-of-vascular-plants-2012-according-to-dutch-and-iucn-criteria/|archive-date=8 January 2022|accessdate=8 January 2022}}</ref> а слична е ситуацијата и во Германија и Полска. Во меѓувреме, сепак, се воспостави како земјоделски плевел подалеку од својот ареал, во Соединетите Американски Држави, Јужна Африка и Австралија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gbif.org/species/5356649|title=Lathyrus aphaca L.|last=GBIF}}</ref> Во [[Македонија]] расте по влажни ливади, ниви, меѓи и грмушести состоини. ВИдот е широко распространет на територија на Македонија.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1254}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Ризница-ред|Lathyrus aphaca|''Lathyrus aphaca''}} * [https://plants.usda.gov/java/profile?symbol=LAAP2 Профил на растенија на ''USDA''] * {{GRIN}} {{Видови граор во Македонија}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Флора на Либан]] [[Категорија:Флора на Србија]] [[Категорија:Флора на Полска]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Мешункасти култури]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Незагрозени видови според МСЗП]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 5ejwxst6uu04n9pylh2ptp4g9v86zdr 0 1404864 5641270 5641235 2026-10-06T12:13:34Z Jtasevski123 69538 Отповикани уредувања на [[Special:Contributions/Виолетова|Виолетова]] ([[User talk:Виолетова|разговор]]), враќајќи на последната преработка на [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] 5641150 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Speciesbox|image=Lathyrus palustris flowers - Kulna.jpg|genus=Lathyrus|species=palustris|authority=[[Карл Линеј]]|synonyms=''Lathyrus myrtifolius''<br>''Orobus myrtifolius''}}'''''Lathyrus palustris''''' — [[Повеќегодишно растение|повеќегодишен]] [[Вид (биологија)|вид]] на [[граор]] опишан од [[Карл Линеј]] во 1753 година'''.''' Потекнува од Европа, Азија и Северна Америка. Растението е [[билка]], а [[Лист|листовите]] се сложени и се состојат од овални до издолжени листенки, долги неколку сантиметри. На врвот на листовите се развиваат разгранети, завиткани [[Витица (ботаника)|витици]]. [[Соцветие|Соцветието]] содржи од два до осум розово-виолетови [[Цвет|цветови]], со типична градба на цветовите кај [[Род (биологија)|родот]] граор. Цветовите се широки до 2 см. [[Плод|Плодот]] е мешунка која при созревањето се отвора по шевовите и ги ослободува семките. == Опис == ''Lathyrus linifolius'' е повеќегодишно растение со полегнато или искачувачко стебло кое расте од 25 до 80 сантиметри. [[Стебло|Стеблото]] е слабо крилесто и речиси голо. [[Лист|Листовите]] се наизменично распоредени, со кратки, крилести лисни дршки и долги, тесни [[Прилисник|прилисници]]. Листовите се перести, со два до четири пара тесни, копјести листенки, а на врвот завршуваат со разгранета [[Витица (ботаника)|витица]]. [[Соцветие|Соцветието]] е на долга [[цветна дршка]] и содржи од два до осум виолетови [[Цвет|цветови]], долги од 12 до 20 мм. Цветовите се неправилни и имаат пет чашелистчиња и пет венечни ливчиња. Најгорното венечно ливче го образува едрењето, двете странични го образуваат крилото, а двете долни се споени и ја образуваат [[Чунче|чунчицата]]. Цветот има десет [[Прашник|прашници]] и еден [[Плодник|толчник]]. [[Плод|Плодот]] е рамна кафеава мешунка што содржи до дванаесет семки. Ова растение цвета во јули и август.<ref name="NatureGate" /> == Распространетост и живеалиште == ''Lathyrus linifolius'' најчесто го има во Европа, делови од Азија и Северна Америка. Негово типично живеалиште е плодна почва, а ова растение се среќава на влажни ливади, речни брегови, барски рабови, покрај езера и во близина на морето, а повремено и во крајбрежните живи огради. Често расте меѓу трски (''[[Phragmites australis]]'').<ref name="NatureGate">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.luontoportti.com/suomi/en/kukkakasvit/marsh-pea|title=Marsh pea: ''Lathyrus palustris''|publisher=NatureGate|accessdate=2013-12-31}}</ref> [[Епитет|Епитетот за]] видот ''palustris'' потекнува од латинскиот јазик и значи „од мочуриштето“ и го означува неговото заедничко живеалиште.<ref> Archibald William Smith {{Google books|ahNMkgoNJ7IC|A Gardener's Handbook of Plant Names: Their Meanings and Origins}}</ref> ''Lathyrus palustris'' расте од долги [[Ризом|ризоми]] што му овозможува на растението да се шири вегетативно. Растението исто така им овозможува на другите растенија да се качуваат на него.<ref> {{Наведена мрежна страница|url=https://www.friendsofthewildflowergarden.org/pages/plants/marshpea.html|title=Marsh Pea, Lathyrus palustris L.|publisher=Friends of the Wild Flower Garden|accessdate=2019-10-13}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Lathyrus+palustris Фото галерија] * {{commons|Lathyrus palustris}} {{Предлошка:Видови граор во Македонија}}{{таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Флора на Северна Америка]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Флора на Азија]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора на Македонија]] qpnck6a0wpha0llhj4v9emfeowcfsfw 5641273 5641270 2026-10-06T12:14:24Z Jtasevski123 69538 5641273 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Speciesbox|image=Lathyrus palustris flowers - Kulna.jpg|genus=Lathyrus|species=palustris|authority=[[Карл Линеј]]|synonyms=''Lathyrus myrtifolius''<br>''Orobus myrtifolius''}}'''''Lathyrus palustris''''' — [[Повеќегодишно растение|повеќегодишен]] [[Вид (биологија)|вид]] на [[граор]] опишан од [[Карл Линеј]] во 1753 година'''.''' Потекнува од Европа, Азија и Северна Америка. Растението е [[билка]], а [[Лист|листовите]] се сложени и се состојат од овални до издолжени листенки, долги неколку сантиметри. На врвот на листовите се развиваат разгранети, завиткани [[Витица (ботаника)|витици]]. [[Соцветие|Соцветието]] содржи од два до осум розово-виолетови [[Цвет|цветови]], со типична градба на цветовите кај [[Род (биологија)|родот]] граор. Цветовите се широки до 2 см. [[Плод|Плодот]] е мешунка која при созревањето се отвора по шевовите и ги ослободува семките. == Опис == ''Lathyrus palustris'' е повеќегодишно растение со полегнато или искачувачко стебло кое расте од 25 до 80 сантиметри. [[Стебло|Стеблото]] е слабо крилесто и речиси голо. [[Лист|Листовите]] се наизменично распоредени, со кратки, крилести лисни дршки и долги, тесни [[Прилисник|прилисници]]. Листовите се перести, со два до четири пара тесни, копјести листенки, а на врвот завршуваат со разгранета [[Витица (ботаника)|витица]]. [[Соцветие|Соцветието]] е на долга [[цветна дршка]] и содржи од два до осум виолетови [[Цвет|цветови]], долги од 12 до 20 мм. Цветовите се неправилни и имаат пет чашелистчиња и пет венечни ливчиња. Најгорното венечно ливче го образува едрењето, двете странични го образуваат крилото, а двете долни се споени и ја образуваат [[Чунче|чунчицата]]. Цветот има десет [[Прашник|прашници]] и еден [[Плодник|толчник]]. [[Плод|Плодот]] е рамна кафеава мешунка што содржи до дванаесет семки. Ова растение цвета во јули и август.<ref name="NatureGate" /> == Распространетост и живеалиште == ''Lathyrus palustris'' најчесто го има во Европа, делови од Азија и Северна Америка. Негово типично живеалиште е плодна почва, а ова растение се среќава на влажни ливади, речни брегови, барски рабови, покрај езера и во близина на морето, а повремено и во крајбрежните живи огради. Често расте меѓу трски (''[[Phragmites australis]]'').<ref name="NatureGate">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.luontoportti.com/suomi/en/kukkakasvit/marsh-pea|title=Marsh pea: ''Lathyrus palustris''|publisher=NatureGate|accessdate=2013-12-31}}</ref> [[Епитет|Епитетот за]] видот ''palustris'' потекнува од латинскиот јазик и значи „од мочуриштето“ и го означува неговото заедничко живеалиште.<ref> Archibald William Smith {{Google books|ahNMkgoNJ7IC|A Gardener's Handbook of Plant Names: Their Meanings and Origins}}</ref> ''Lathyrus palustris'' расте од долги [[Ризом|ризоми]] што му овозможува на растението да се шири вегетативно. Растението исто така им овозможува на другите растенија да се качуваат на него.<ref> {{Наведена мрежна страница|url=https://www.friendsofthewildflowergarden.org/pages/plants/marshpea.html|title=Marsh Pea, Lathyrus palustris L.|publisher=Friends of the Wild Flower Garden|accessdate=2019-10-13}}</ref> Во [[Македонија]] расте по мочуришта и блата. Видот е познат единствено за некогашното [[Струшко Блато]].<ref name=":0" /> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Lathyrus+palustris Фото галерија] * {{commons|Lathyrus palustris}} {{Предлошка:Видови граор во Македонија}}{{таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Флора на Северна Америка]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Флора на Азија]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора на Македонија]] jl0sw0xlm0s8601u3ccz7jric7fzkt1 5641274 5641273 2026-10-06T12:15:54Z Jtasevski123 69538 5641274 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Speciesbox|image=Lathyrus palustris flowers - Kulna.jpg|genus=Lathyrus|species=palustris|authority=[[Карл Линеј]]|synonyms=''Lathyrus myrtifolius''<br>''Orobus myrtifolius''}}'''''Lathyrus palustris''''' — [[Повеќегодишно растение|повеќегодишен]] [[Вид (биологија)|вид]] на [[граор]] опишан од [[Карл Линеј]] во 1753 година'''.''' Потекнува од Европа, Азија и Северна Америка. Растението е [[билка]], а [[Лист|листовите]] се сложени и се состојат од овални до издолжени листенки, долги неколку сантиметри. На врвот на листовите се развиваат разгранети, завиткани [[Витица (ботаника)|витици]]. [[Соцветие|Соцветието]] содржи од два до осум розово-виолетови [[Цвет|цветови]], со типична градба на цветовите кај [[Род (биологија)|родот]] граор. Цветовите се широки до 2 см. [[Плод|Плодот]] е мешунка која при созревањето се отвора по шевовите и ги ослободува семките. == Опис == ''Lathyrus palustris'' е повеќегодишно растение со полегнато или искачувачко стебло кое расте од 25 до 80 сантиметри. [[Стебло|Стеблото]] е слабо крилесто и речиси голо. [[Лист|Листовите]] се наизменично распоредени, со кратки, крилести лисни дршки и долги, тесни [[Прилисник|прилисници]]. Листовите се перести, со два до четири пара тесни, копјести листенки, а на врвот завршуваат со разгранета [[Витица (ботаника)|витица]]. [[Соцветие|Соцветието]] е на долга [[цветна дршка]] и содржи од два до осум виолетови [[Цвет|цветови]], долги од 12 до 20 мм. Цветовите се неправилни и имаат пет чашелистчиња и пет венечни ливчиња. Најгорното венечно ливче го образува едрењето, двете странични го образуваат крилото, а двете долни се споени и ја образуваат [[Чунче|чунчицата]]. Цветот има десет [[Прашник|прашници]] и еден [[Плодник|толчник]]. [[Плод|Плодот]] е рамна кафеава мешунка што содржи до дванаесет семки. Ова растение цвета во јули и август.<ref name="NatureGate" /> == Распространетост и живеалиште == ''Lathyrus palustris'' најчесто го има во Европа, делови од Азија и Северна Америка. Негово типично живеалиште е плодна почва, а ова растение се среќава на влажни ливади, речни брегови, барски рабови, покрај езера и во близина на морето, а повремено и во крајбрежните живи огради. Често расте меѓу трски (''[[Phragmites australis]]'').<ref name="NatureGate">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.luontoportti.com/suomi/en/kukkakasvit/marsh-pea|title=Marsh pea: ''Lathyrus palustris''|publisher=NatureGate|accessdate=2013-12-31}}</ref> [[Епитет|Епитетот за]] видот ''palustris'' потекнува од латинскиот јазик и значи „од мочуриштето“ и го означува неговото заедничко живеалиште.<ref> Archibald William Smith {{Google books|ahNMkgoNJ7IC|A Gardener's Handbook of Plant Names: Their Meanings and Origins}}</ref> ''Lathyrus palustris'' расте од долги [[Ризом|ризоми]] што му овозможува на растението да се шири вегетативно. Растението исто така им овозможува на другите растенија да се качуваат на него.<ref> {{Наведена мрежна страница|url=https://www.friendsofthewildflowergarden.org/pages/plants/marshpea.html|title=Marsh Pea, Lathyrus palustris L.|publisher=Friends of the Wild Flower Garden|accessdate=2019-10-13}}</ref> Во [[Македонија]] расте по мочуришта и блата. Видот е познат единствено за некогашното [[Струшко Блато]].<ref>{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|pages=1242–1243.}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Lathyrus+palustris Фото галерија] * {{commons|Lathyrus palustris}} {{Предлошка:Видови граор во Македонија}}{{таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Флора на Северна Америка]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Флора на Азија]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора на Македонија]] gjmfea032kh2m2i9x640jfkwzain77i 0 1404865 5641326 5641261 2026-10-06T13:46:39Z Виолетова 1975 5641326 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Speciesbox|image=Lathyrus_sylvestris1.jpg|image_caption=|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref name=iucn>{{Cite iucn |title=''Lathyrus sylvestris'' |author=Rowe, J., Shehadeh, A. & Maxted, N. |name-list-style=amp |article-number= e.T176568A19405519 |date=2019 |doi=10.2305/IUCN.UK.2019-2.RLTS.T176568A19405519.en |access-date=17 January 2024}}</ref>|genus=Lathyrus|species=sylvestris|authority=[[L.]]|synonyms_ref=<ref name="POWO">{{cite POWO |id=502035-1 |title=''Lathyrus sylvestris'' L. |access-date=5 July 2024}}</ref>|synonyms={{Collapsible list | {{Species list | Lathyrus angustifolius | Medik. (1787) | Lathyrus grandiflorus | Láng (1824) | Lathyrus heterophyllus | Lapeyr. (1813) | Lathyrus intermedius | Wallr. (1822) | Lathyrus noeanus | Alef. (1861) | Lathyrus platyphyllos | (Retz.) W.D.J.Koch (1843) | Lathyrus pyrenaicus | Jord. (1848) | Lathyrus variegatus | Gilib. (1782) }} }}}} '''''Lathyrus sylvestris''''' — [[Повеќегодишно растение|повеќегодишен]] [[Вид (биологија)|вид]] [[Скриеносеменици|цветно растение]] од [[Семејство (биологија)|фамилијата]] [[бобови]] опишан од [[Карл Линеј]] во 1753 година. Домородно е на контитентите Африка, Европа и Азија. == Опис == [[File:Eucera_longicornis_-_Lathyrus_sylvestris_-_Keila.jpg|десно|мини| Опрашување од пчела со долги рогови]] ''Lathyrus sylvestris'' е повеќегодишно тревесто растение кое со помош на своите [[Витица (ботаника)|витици]] може да достигне височина до околу 2 метри. Без потпора расте до околу 75 см. [[Стебло|Стеблото]] е меко, сплескано и широко крилесто. [[Лист|Листовите]] се наизменично распоредени и имаат кратки, крилести [[Лисна дршка|лисни дршки]] и [[Прилисник|прилисници]]. Тие се перести и се состојат од еден пар тесни, копјести листенки со цел раб, а на врвот завршуваат со три витици. [[Соцветие|Соцветието]] е на долга [[цветна дршка]] и содржи од три до десет розовоцрвени цветови. [[Цвет|Цветовите]] се неправилни и имаат пет чашести листчиња и пет венечни ливчиња. Најгорното венечно ливче го образува едрењето, двете странични го образуваат крилото, а двете долни се споени и ја образуваат чунчицата. Цветот има десет [[Прашник|прашници]] и еден [[Толчник (ботаника)|плодник]]. [[Плод|Плодот]] е долга мешунка која содржи од пет до петнаесет семки.<ref name="NatureGate" /> == Распространетост и живеалиште == ''Lathyrus sylvestris'' домородно на Африка, Европа и Азија. Нејзиното природно живеалиште се шумските рабови, ретките широколисни шуми на ридовите, сувите ливади на ридовите, живите огради, насипите и пустелијата. Ги користи своите витици за да се искачува по растенија, грмушки и пониските гранки на дрвјата.<ref name="NatureGate">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.luontoportti.com/suomi/en/kukkakasvit/narrow-leaved-everlasting-pea|title=Narrow-leaved Everlasting Pea: ''Lathyrus sylvestris''|publisher=NatureGate|accessdate=2013-12-30}}</ref> Во [[Македонија]] расте покрај реки, блата и по грмушести состоини на надморска височина до 1200 метри. Познати се две варијанти: var. ''sylvestris'' - се посочува за [[Битола]], село [[Буково]]; var. ''platyphyllus'' - се посочува за [[Демир Капија]] и за [[Галичица]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1246}}</ref> == Употреба == Ова растение понекогаш се користи за контрола на [[ерозија]]та и за таа цел генерално се сади заедно со некој вид трева. Може добро да се снајде во многу нарушено живеалиште. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Ризница-ред|Lathyrus sylvestris|''Lathyrus sylvestris''}} {{Предлошка:Видови граор во Македонија}}{{таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Флора на Азија]] [[Категорија:Флора на Африка]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:CS1-одржување: повеќе имиња: список на автори]] [[Категорија:Незагрозени видови според МСЗП]] [[Категорија:Флора на Македонија]] nbwtw7bwgxhdhw25wj7q0q2ffdv7und 5641327 5641326 2026-10-06T13:47:08Z Виолетова 1975 /* Опис */ 5641327 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Speciesbox|image=Lathyrus_sylvestris1.jpg|image_caption=|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref name=iucn>{{Cite iucn |title=''Lathyrus sylvestris'' |author=Rowe, J., Shehadeh, A. & Maxted, N. |name-list-style=amp |article-number= e.T176568A19405519 |date=2019 |doi=10.2305/IUCN.UK.2019-2.RLTS.T176568A19405519.en |access-date=17 January 2024}}</ref>|genus=Lathyrus|species=sylvestris|authority=[[L.]]|synonyms_ref=<ref name="POWO">{{cite POWO |id=502035-1 |title=''Lathyrus sylvestris'' L. |access-date=5 July 2024}}</ref>|synonyms={{Collapsible list | {{Species list | Lathyrus angustifolius | Medik. (1787) | Lathyrus grandiflorus | Láng (1824) | Lathyrus heterophyllus | Lapeyr. (1813) | Lathyrus intermedius | Wallr. (1822) | Lathyrus noeanus | Alef. (1861) | Lathyrus platyphyllos | (Retz.) W.D.J.Koch (1843) | Lathyrus pyrenaicus | Jord. (1848) | Lathyrus variegatus | Gilib. (1782) }} }}}} '''''Lathyrus sylvestris''''' — [[Повеќегодишно растение|повеќегодишен]] [[Вид (биологија)|вид]] [[Скриеносеменици|цветно растение]] од [[Семејство (биологија)|фамилијата]] [[бобови]] опишан од [[Карл Линеј]] во 1753 година. Домородно е на контитентите Африка, Европа и Азија. == Опис == [[File:Eucera_longicornis_-_Lathyrus_sylvestris_-_Keila.jpg|десно|мини| Опрашување од пчела со долги рогови]] ''Lathyrus sylvestris'' е повеќегодишно тревесто растение кое со помош на своите [[Витица (ботаника)|витици]] може да достигне височина до околу 2 метри. Без потпора расте до околу 75 см. [[Стебло|Стеблото]] е меко, сплескано и широко крилесто. [[Лист|Листовите]] се наизменично распоредени и имаат кратки, крилести [[Лисна дршка|лисни дршки]] и [[Прилисник|прилисници]]. Тие се перести и се состојат од еден пар тесни, копјести листенки со цел раб, а на врвот завршуваат со три витици. [[Соцветие|Соцветието]] е на долга [[цветна дршка]] и содржи од три до десет розовоцрвени цветови. [[Цвет|Цветовите]] се неправилни и имаат пет чашести листчиња и пет венечни ливчиња. Цветот има десет [[Прашник|прашници]] и еден [[Толчник (ботаника)|плодник]]. [[Плод|Плодот]] е долга мешунка која содржи од пет до петнаесет семки.<ref name="NatureGate" /> == Распространетост и живеалиште == ''Lathyrus sylvestris'' домородно на Африка, Европа и Азија. Нејзиното природно живеалиште се шумските рабови, ретките широколисни шуми на ридовите, сувите ливади на ридовите, живите огради, насипите и пустелијата. Ги користи своите витици за да се искачува по растенија, грмушки и пониските гранки на дрвјата.<ref name="NatureGate">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.luontoportti.com/suomi/en/kukkakasvit/narrow-leaved-everlasting-pea|title=Narrow-leaved Everlasting Pea: ''Lathyrus sylvestris''|publisher=NatureGate|accessdate=2013-12-30}}</ref> Во [[Македонија]] расте покрај реки, блата и по грмушести состоини на надморска височина до 1200 метри. Познати се две варијанти: var. ''sylvestris'' - се посочува за [[Битола]], село [[Буково]]; var. ''platyphyllus'' - се посочува за [[Демир Капија]] и за [[Галичица]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1246}}</ref> == Употреба == Ова растение понекогаш се користи за контрола на [[ерозија]]та и за таа цел генерално се сади заедно со некој вид трева. Може добро да се снајде во многу нарушено живеалиште. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Ризница-ред|Lathyrus sylvestris|''Lathyrus sylvestris''}} {{Предлошка:Видови граор во Македонија}}{{таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Флора на Азија]] [[Категорија:Флора на Африка]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:CS1-одржување: повеќе имиња: список на автори]] [[Категорија:Незагрозени видови според МСЗП]] [[Категорија:Флора на Македонија]] tskzb3b3tnf8b92hr3udn9sdwom5rj3 0 1404866 5641285 5639914 2026-10-06T12:28:13Z Виолетова 1975 5641285 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Lathyrus tuberosus plant.jpg|image_caption=Цветови, цветни пупки и листови од Lathyrus tuberosus|genus=Lathyrus|species=tuberosus|authority=[[Carl Linnaeus|L.]]}} [[File:Lathyrus_tuberosus_MHNT.BOT.2017.12.5.jpg|мини| ''Lathyrus tuberosus'' - MHNT]] '''''Lathyrus tuberosus''''' ― мало, ползаво [[повеќегодишно растение]], автохтоно во влажните умерени предели на [[Европа]] и [[Југозападна Азија|Западна Азија]]. Растението е ползавец или слабо качувачко растение, потпрено на [[Витица (ботаника)|ластари]], кое достигнува височина до 1,2&nbsp;м. [[Лист|Листовите]] се перести, со две ливчиња и разгранета виткана ластарка на врвот од лисната дршка. Неговите [[Цвет|цветови]] се хермафродитни, опрашувани од [[пчели]]. Растенијата исто така можат да се шират и вегетативно преку кореновиот систем. == Опис == ''Lathyrus tuberosus'' е повеќегодишно растение со јадливи [[Кртола|кртоли]] долги од 3 до 5 cm, прицврстени за неговите корења. Стеблото достигнува должина од 30 до 80 cm, и е полегнато, некрилесто и речиси голо (без влакненца). Листовите се наизменични, со кратки дршки и тесни [[Прилисник|прилисници]]. [[Соцветие|Соцветието]] има долга дршка и содржи од две до седум розеникаво-црвени цветови, секој со должина од 12 до 20 mm. Тие имаат пет чашкини и пет крунични ливчиња и се неправилни, со знаменце, две крилца и сраснато коритце. Имаат десет прашници и еден плодник. Плодот е кафеава мешунка која содржи до шест семиња. Кртолите се наоѓаат на длабочина од 14 cm под површината на почвата. Прилично неразгранетите корени можат да достигнат длабочина и до 70 cm.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Wurzelatlas mitteleuropäischer Ackerunkräuter und Kulturpflanzen|last=Kutschera|first=Lore|date=2010|publisher=DLG-Verl|others=Lichtenegger, Erwin|isbn=9783769007589|edition=Reprint [der Ausg.], Frankfurt am Main, DLG-Verl., 1960|location=Frankfurt, M.|oclc=696637061}}</ref> Ова растение цвета од крајот на мај до август.<ref name="NatureGate">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.luontoportti.com/suomi/en/kukkakasvit/tuberous-pea|title=Tuberous pea: ''Lathyrus tuberosus''|publisher=NatureGate|accessdate=2013-12-31}}</ref> == Размножување == ''Lathyrus tuberosus'' може да се размножува вегетативно со делба (делeње) на кртолите, или полово преку семе. Цветот е хермафродитен (двополов) и се опрашува од пчели.<ref name=":3" /> Зрелите семенски мешунки на ''Lathyrus tuberosus'' може да носат само мал број живоспособни семиња. Зрелите семиња понекогаш се нападнати од бубачката ''[[Bruchus affinis]]'' и претставници на редот ципокрилци, ''[[Hymenoptera]]''.<ref name=":1" /> Стапката на 'ртење на семето на 20°C по 50 дена е многу ниска, но значително се зголемува поради скарификација, односно оштетување на семената обвивка. По 'ртењето, ''Lathyrus tuberosus'' расте многу брзо, па мешунките и малите кртоли се формираат уште во првата година.<ref name=":1" /> Кртолите на растението формираат столони и нови корени за време на развојот на растението. Кртолите можат да формираат нови стебла и да пораснат како посебно растение. Делбата на кртолите е можна кога растението е во фаза на мирување во есен.<ref name=":3" /> Вегетативното размножување на ''Lathyrus tuberosus'' е многу успешно, а половото размножување може да се случува само за генетска диверзификација или за колонизирање на различни живеалишта.<ref name=":1" /> [[Плоидност|Диплоидното]] растение има 14 [[Хромозом|хромозоми]]. Постои голема варијација во процентот на конститутивен хетерохроматин помеѓу различни единки од видот ''Lathyrus tuberosus''.<ref name=":1" /> За време на формирањето на ендоспермот и развојот на ембрионот кај ''Lathyrus tuberosus'', се формираат протеински тела. Сите клетки од органите на ембрионот учествуваат во акумулирањето на резервните протеини. Нивото на плоидност на јадрата е поврзано со вкупниот волумен на протеинските тела во семето. Со селективно одгледување би можело да се зголеми нивото на протеини во семето преку зголемување на нивото на плоидност.<ref>{{Наведена книга|title=Cellular accumulation of protein bodies and changes in DNA ploidy level during seed development of Lathyrus tuberosus L|last=Knake-Sobkowicz|first=Sławomira|date=2005|oclc=1008686187}}</ref> == Распространетост и живеалиште == Местото на потекло на ''Lathyrus tuberosus'' е во Западна Азија и Источна Европа. Се претпоставува дека се проширило истовремено со одгледувањето на житните култури низ Централна Европа. Било внесено во Северна Америка, а може да се најде дури и во Северна Африка.<ref name=":0" /> Денес се вбројува меѓу загрозените видови во [[Швајцарија]] и [[Австрија]].<ref>{{Наведена книга|title=Enzyklopädie Essbare Wildpflanzen : 2000 Pflanzen Mitteleuropas. Bestimmung, Sammeltipps, Inhaltsstoffe, Heilwirkung, Verwendung in der Küche|last=Guthmann|first=Jürgen|date=2013|publisher=AT Verlag AZ Fachverlage|others=Fleischhauer, Steffen Guido., Spiegelberger, Roland.|isbn=978-3038007524|location=Aarau|oclc=844026735}}</ref> Негово типично живеалиште се суви тревни места, широколисни шуми, шумски рабови, живи огради и брегови.<ref name="NatureGate" /> ''Lathyrus tuberosus'' претпочита алкални, варовнички, глинести почви кои се богати со ситни честички. Сепак, се среќава и на каменести терени. Поради морфологијата на неговиот корен, во потоплите и посувите региони зависи од влагата во површинскиот слој на почвата.<ref name=":0" /> ''Lathyrus tuberosus'' може да достигне живеалишта на надморска височина до 2000 метри.<ref name=":1" /> Во [[Македонија]] расте по ливадите, грмушестите состоини, покрај шумите и шумските патишта на надморска височина со 1200 метри. Ова е шриоко распространето растение во Македонија.<ref name=":02">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1244-1245}}</ref> == Одгледување и употреба == [[File:Lathyrus_tuberosus_sl22.jpg|мини|Кртоли од ''Lathyrus tuberosus'']] Денес, низ парцелите во средна Европа, ''Lathyrus tuberosus'' повремено се одгледува поради својот мирис, изглед и јадливите кртоли.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.templiner-kraeutergarten.de/Lathyrus-tuberosus-Knollige-Platterbse-Saatgut|title=Lathyrus tuberosus - Knollige Platterbse (Saatgut), 1,80 €|work=www.templiner-kraeutergarten.de|language=de|accessdate=2018-11-17}}</ref> Во 16 век, цветовите од растението се дестилирале за производство на парфеми. Во 18 век, во долината на [[Долна Рајна (река)|Долна Рајна]] во [[Германија]] и во [[Холандија]] тоа се одгледувало во поголеми размери. По жетвата, кртолите се готвеле или се печеле за исхрана на луѓето.<ref name=":2">{{Наведена книга|title=Mansfeld's encyclopedia of agricultural and horticultural crops (except ornamentals)|date=2001|publisher=Springer|others=Hanelt, Peter., Büttner, R. (Rolf), 1932-, Mansfeld, Rudolf., Institut für Pflanzengenetik und Kulturpflanzenforschung Gatersleben, Germany.|isbn=3540410171|edition=1st English|location=Berlin|oclc=46419902}}</ref> Во исто време, овој коренски мешункаст плод со „нежен вкус на јаткасти плодови“ бил доста баран на француските пазари. Производството на ферментирани пијалоци или леб биле други повремени намени за кртолата, додека од семињата се цедело масло.<ref name=":1" /> Во 20 век биле спроведени ветувачки експерименти со ''L. tuberosus'' како сточна храна. <ref name=":2" /> Неодамнешните студии од [[Турција]] покажуваат дека надземното ткиво на ''L. tuberosus'' сè уште се консумира како диво растение од страна на делови од руралното население. ''Lathyrus tuberosus'' успева на почви каде што другите култури не можат да растат, поради тоа што е прилагоден на широк опсег на услови. Утврдено е дека [[Кртола|туберозната култура]] е отпорна на висока соленост на почвата . Беше забележано дека растенијата со поголема толеранција на сол имаат дури и повисоки стапки на фотосинтеза. Оваа мешунка покажува силна негативна реакција на азотно ѓубриво од амониум нитрат. <ref name=":1" /> Иако е вкусна и хранлива, културата ''L. tuberosus'' е попречена од ниските приноси, бидејќи треба да се одгледува две до три години за да формира кртоли со разумна големина. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.luontoportti.com/suomi/en/kukkakasvit/tuberous-pea|title=Tuberous Pea, Lathyrus tuberosus - Flowers - NatureGate|work=www.luontoportti.com|language=en|accessdate=2018-11-17}}</ref> Првиот обид за зголемување на приносот беше направен во 1968 година со подобри техники на одгледување и хибридизација . Овој тест го откри високиот потенцијал за размножување на растението, што доведе до шесткратно зголемување на приносот на кртолите. <ref name=":1" /> Во 2026 година, холандскиот стартап Aardaia собра 5 милиони евра за да се фокусира на оптимизирање на агрономската сигурност на ''L. tuberosus'' користејќи на модерна технологија за селекција.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eu-startups.com/2026/07/dutch-startup-aardaia-raises-e5m-to-turn-wild-plants-into-new-crops-and-develop-its-protein-potato/|title=Dutch startup Aardaia raises €5 million to turn wild plants into new crops and develop its “protein potato”|last=Raj|first=Rahul|date=2026-07-08|work=EU-Startups|language=en-US|accessdate=2026-09-27}}</ref> Растението е привлечно и подложно на напади од голи полжави. Се смета за штетен плевел во [[Онтарио]]. Комерцијалните хербициди на европскиот пазар се насочени кон ''L tuberosus''. == Нутритивна вредност == За вкусниот вкус на кртолите широко се известува во литературата.<ref>{{Наведено списание|last=Dénes|first=Andrea|last2=Papp|first2=Nóra|last3=Babai|first3=Dániel|last4=Czúcz|first4=Bálint|last5=Molnár|first5=Zsolt|date=2012-12-31|title=Wild plants used for food by Hungarian ethnic groups living in the Carpathian Basin|journal=Acta Societatis Botanicorum Poloniae|language=en|volume=81|issue=4|pages=381–396|doi=10.5586/asbp.2012.040|issn=2083-9480|doi-access=free}}</ref><ref name="NatureGate" /> Кртолата содржи 16–20% скроб, 5% шеќер и 10–12% протеини.<ref>{{Наведена книга|title=Kohlenhydrate in Samen von Getreide und Pseudogetreide sowie in Knollen, Wurzeln und Ganzpflanzen verschiedener Arten|last=Schuster, Walter H.|date=2005|publisher=Giessener Elektronische Bibliothek|oclc=179743533}}</ref> Протеините се составени од аминокиселините глутамин, аргинин и аспарагин. Понатаму, во растението беа пронајдени α-амино-8-оксалил-амино-бутерна киселина и латирогени супстанции.<ref name=":1">{{Наведено списание|last=Hossaert-Palauqui|first=M.|last2=Delbos|first2=M.|date=1983|title=Lathyrus tuberosus L. Biologie et perspectives d'amélioration|url=https://hal.science/hal-04454449/file/jatba_0183-5173_1983_num_30_1_3887-1.pdf|journal=Journal d'Agriculture Traditionnelle et de Botanique Appliquée|language=fr-FR|volume=30|issue=1|pages=49–58|doi=10.3406/jatba.1983.3887|issn=0183-5173}}</ref> Забележана е содржина на [[витамин Ц]] од 161.25&nbsp;мг/100 г во надземната биомаса. Таа количина на [[Хемија на аскорбинска киселина|аскорбинска киселина]] е приближно двојно повисока од препорачаниот дневен внес и трипати повисока од содржината на витамин Ц во [[Лимон|лимоните]]. Количините на калциум се речиси двојно повисоки отколку во кравјото [[млеко]]. {| class="wikitable" |+Концентрации на минерали во стеблата и листовите ! Минерали ! мг/100 г |- | Фосфор | 66 |- | Калиум | 1544 година |- | Магнезиум | 43 |- | Калциум | 228 |- | Натриум | 2 |- | Железо | 2,5 |- | Цинк | 0,6 |- | Манган | 0,78 |- | Бакар | 0,07 |} == Диверзификација на агроекосистемите == ''Lathyrus tuberosus'' е повеќенаменско растение. Листовите и клудестите задебелувања се јадливи и богати со витамини. Припаѓа на растителното семејство ''[[Бобови|Leguminosae]]'', растенија кои вршат биолошка фиксација на азот. Оттука, ''L tuberosus'' ја зголемува плодноста на почвата. Освен тоа, неговите цветови ги опрашуваат пчели. <ref name=":3">{{Наведена мрежна страница|url=https://pfaf.org/user/plant.aspx?LatinName=Lathyrus+tuberosus|title=Lathyrus tuberosus Earthnut Pea, Tuberous sweetpea PFAF Plant Database|work=pfaf.org|accessdate=2018-11-17}}</ref> Поради овие растителни одлики, ''L tuberosus'' може да се користи за зголемување на биолошката разновидност во агроекосистемите. Бидејќи за развојот на кртолите се потребни неколку години, растението би било многу погодно за [[пермакултура]] . == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.pfaf.org/database/plants.php?Lathyrus+tuberosus База на податоци за растенија за иднината] * [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Коренест зеленчук]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] 3k4r5slhloh3hdkvvuc46jx42urbuuw 5641291 5641285 2026-10-06T12:33:53Z Виолетова 1975 /* Одгледување и употреба */ 5641291 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Lathyrus tuberosus plant.jpg|image_caption=Цветови, цветни пупки и листови од Lathyrus tuberosus|genus=Lathyrus|species=tuberosus|authority=[[Carl Linnaeus|L.]]}} [[File:Lathyrus_tuberosus_MHNT.BOT.2017.12.5.jpg|мини| ''Lathyrus tuberosus'' - MHNT]] '''''Lathyrus tuberosus''''' ― мало, ползаво [[повеќегодишно растение]], автохтоно во влажните умерени предели на [[Европа]] и [[Југозападна Азија|Западна Азија]]. Растението е ползавец или слабо качувачко растение, потпрено на [[Витица (ботаника)|ластари]], кое достигнува височина до 1,2&nbsp;м. [[Лист|Листовите]] се перести, со две ливчиња и разгранета виткана ластарка на врвот од лисната дршка. Неговите [[Цвет|цветови]] се хермафродитни, опрашувани од [[пчели]]. Растенијата исто така можат да се шират и вегетативно преку кореновиот систем. == Опис == ''Lathyrus tuberosus'' е повеќегодишно растение со јадливи [[Кртола|кртоли]] долги од 3 до 5 cm, прицврстени за неговите корења. Стеблото достигнува должина од 30 до 80 cm, и е полегнато, некрилесто и речиси голо (без влакненца). Листовите се наизменични, со кратки дршки и тесни [[Прилисник|прилисници]]. [[Соцветие|Соцветието]] има долга дршка и содржи од две до седум розеникаво-црвени цветови, секој со должина од 12 до 20 mm. Тие имаат пет чашкини и пет крунични ливчиња и се неправилни, со знаменце, две крилца и сраснато коритце. Имаат десет прашници и еден плодник. Плодот е кафеава мешунка која содржи до шест семиња. Кртолите се наоѓаат на длабочина од 14 cm под површината на почвата. Прилично неразгранетите корени можат да достигнат длабочина и до 70 cm.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Wurzelatlas mitteleuropäischer Ackerunkräuter und Kulturpflanzen|last=Kutschera|first=Lore|date=2010|publisher=DLG-Verl|others=Lichtenegger, Erwin|isbn=9783769007589|edition=Reprint [der Ausg.], Frankfurt am Main, DLG-Verl., 1960|location=Frankfurt, M.|oclc=696637061}}</ref> Ова растение цвета од крајот на мај до август.<ref name="NatureGate">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.luontoportti.com/suomi/en/kukkakasvit/tuberous-pea|title=Tuberous pea: ''Lathyrus tuberosus''|publisher=NatureGate|accessdate=2013-12-31}}</ref> == Размножување == ''Lathyrus tuberosus'' може да се размножува вегетативно со делба (делeње) на кртолите, или полово преку семе. Цветот е хермафродитен (двополов) и се опрашува од пчели.<ref name=":3" /> Зрелите семенски мешунки на ''Lathyrus tuberosus'' може да носат само мал број живоспособни семиња. Зрелите семиња понекогаш се нападнати од бубачката ''[[Bruchus affinis]]'' и претставници на редот ципокрилци, ''[[Hymenoptera]]''.<ref name=":1" /> Стапката на 'ртење на семето на 20°C по 50 дена е многу ниска, но значително се зголемува поради скарификација, односно оштетување на семената обвивка. По 'ртењето, ''Lathyrus tuberosus'' расте многу брзо, па мешунките и малите кртоли се формираат уште во првата година.<ref name=":1" /> Кртолите на растението формираат столони и нови корени за време на развојот на растението. Кртолите можат да формираат нови стебла и да пораснат како посебно растение. Делбата на кртолите е можна кога растението е во фаза на мирување во есен.<ref name=":3" /> Вегетативното размножување на ''Lathyrus tuberosus'' е многу успешно, а половото размножување може да се случува само за генетска диверзификација или за колонизирање на различни живеалишта.<ref name=":1" /> [[Плоидност|Диплоидното]] растение има 14 [[Хромозом|хромозоми]]. Постои голема варијација во процентот на конститутивен хетерохроматин помеѓу различни единки од видот ''Lathyrus tuberosus''.<ref name=":1" /> За време на формирањето на ендоспермот и развојот на ембрионот кај ''Lathyrus tuberosus'', се формираат протеински тела. Сите клетки од органите на ембрионот учествуваат во акумулирањето на резервните протеини. Нивото на плоидност на јадрата е поврзано со вкупниот волумен на протеинските тела во семето. Со селективно одгледување би можело да се зголеми нивото на протеини во семето преку зголемување на нивото на плоидност.<ref>{{Наведена книга|title=Cellular accumulation of protein bodies and changes in DNA ploidy level during seed development of Lathyrus tuberosus L|last=Knake-Sobkowicz|first=Sławomira|date=2005|oclc=1008686187}}</ref> == Распространетост и живеалиште == Местото на потекло на ''Lathyrus tuberosus'' е во Западна Азија и Источна Европа. Се претпоставува дека се проширило истовремено со одгледувањето на житните култури низ Централна Европа. Било внесено во Северна Америка, а може да се најде дури и во Северна Африка.<ref name=":0" /> Денес се вбројува меѓу загрозените видови во [[Швајцарија]] и [[Австрија]].<ref>{{Наведена книга|title=Enzyklopädie Essbare Wildpflanzen : 2000 Pflanzen Mitteleuropas. Bestimmung, Sammeltipps, Inhaltsstoffe, Heilwirkung, Verwendung in der Küche|last=Guthmann|first=Jürgen|date=2013|publisher=AT Verlag AZ Fachverlage|others=Fleischhauer, Steffen Guido., Spiegelberger, Roland.|isbn=978-3038007524|location=Aarau|oclc=844026735}}</ref> Негово типично живеалиште се суви тревни места, широколисни шуми, шумски рабови, живи огради и брегови.<ref name="NatureGate" /> ''Lathyrus tuberosus'' претпочита алкални, варовнички, глинести почви кои се богати со ситни честички. Сепак, се среќава и на каменести терени. Поради морфологијата на неговиот корен, во потоплите и посувите региони зависи од влагата во површинскиот слој на почвата.<ref name=":0" /> ''Lathyrus tuberosus'' може да достигне живеалишта на надморска височина до 2000 метри.<ref name=":1" /> Во [[Македонија]] расте по ливадите, грмушестите состоини, покрај шумите и шумските патишта на надморска височина со 1200 метри. Ова е шриоко распространето растение во Македонија.<ref name=":02">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1244-1245}}</ref> == Одгледување и употреба == [[File:Lathyrus_tuberosus_sl22.jpg|мини|Кртоли од ''Lathyrus tuberosus'']] Денес, низ парцелите во средна Европа, ''Lathyrus tuberosus'' повремено се одгледува поради својот мирис, изглед и јадливите кртоли.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.templiner-kraeutergarten.de/Lathyrus-tuberosus-Knollige-Platterbse-Saatgut|title=Lathyrus tuberosus - Knollige Platterbse (Saatgut), 1,80 €|work=www.templiner-kraeutergarten.de|language=de|accessdate=2018-11-17}}</ref> Во 16 век, цветовите од растението се дестилирале за производство на парфеми. Во 18 век, во долината на [[Долна Рајна (река)|Долна Рајна]] во [[Германија]] и во [[Холандија]] тоа се одгледувало во поголеми размери. По жетвата, кртолите се готвеле или се печеле за исхрана на луѓето.<ref name=":2">{{Наведена книга|title=Mansfeld's encyclopedia of agricultural and horticultural crops (except ornamentals)|date=2001|publisher=Springer|others=Hanelt, Peter., Büttner, R. (Rolf), 1932-, Mansfeld, Rudolf., Institut für Pflanzengenetik und Kulturpflanzenforschung Gatersleben, Germany.|isbn=3540410171|edition=1st English|location=Berlin|oclc=46419902}}</ref> Во исто време, овој коренест и мешункаст плод со „нежен вкус на јаткасти плодови“ бил доста баран на француските пазари. Производството на ферментирани пијалаци или леб биле други повремени намени за кртолата, додека од семињата се цедело масло.<ref name=":1" /> Во 20 век биле спроведени ветувачки експерименти со ''L. tuberosus'' како сточна храна.<ref name=":2" /> Неодамнешните студии од [[Турција]] покажуваат дека надземното ткиво на ''L. tuberosus'' сè уште се консумира како диво растение од страна на делови од руралното население. ''Lathyrus tuberosus'' успева на почви каде што другите култури не можат да растат, поради тоа што е прилагоден на широк опсег на услови. Утврдено е дека [[Кртола|кртолата]] е отпорна на висока соленост на почвата. Било забележано дека растенијата со поголема толеранција на сол имаат дури и повисоки стапки на фотосинтеза. Оваа мешунка покажува силна негативна реакција на азотно ѓубриво од амониум нитрат.<ref name=":1" /> Иако е вкусна и хранлива, културата ''L. tuberosus'' е попречена од ниските приноси, бидејќи треба да се одгледува две до три години за да формира кртоли со разумна големина.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.luontoportti.com/suomi/en/kukkakasvit/tuberous-pea|title=Tuberous Pea, Lathyrus tuberosus - Flowers - NatureGate|work=www.luontoportti.com|language=en|accessdate=2018-11-17}}</ref> Првиот обид за зголемување на приносот бил направен во 1968 година со подобри техники на одгледување и хибридизација. Овој тест го откри високиот потенцијал за размножување на растението, што довел до шесткратно зголемување на приносот на кртолите.<ref name=":1" /> Во 2026 година, холандскиот стартап „Аардаија“ собрал 5 милиони евра за да се фокусира на оптимизирање на агрономската сигурност на ''L. tuberosus'' со користење на модерна технологија за селекција.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eu-startups.com/2026/07/dutch-startup-aardaia-raises-e5m-to-turn-wild-plants-into-new-crops-and-develop-its-protein-potato/|title=Dutch startup Aardaia raises €5 million to turn wild plants into new crops and develop its “protein potato”|last=Raj|first=Rahul|date=2026-07-08|work=EU-Startups|language=en-US|accessdate=2026-09-27}}</ref> Растението е привлечно и подложно на напади од голи полжави. Се смета за штетен плевел во [[Онтарио]]. Комерцијалните хербициди на европскиот пазар се насочени кон ''L tuberosus''. == Нутритивна вредност == За вкусот на кртолите широко се известува во литературата.<ref>{{Наведено списание|last=Dénes|first=Andrea|last2=Papp|first2=Nóra|last3=Babai|first3=Dániel|last4=Czúcz|first4=Bálint|last5=Molnár|first5=Zsolt|date=2012-12-31|title=Wild plants used for food by Hungarian ethnic groups living in the Carpathian Basin|journal=Acta Societatis Botanicorum Poloniae|language=en|volume=81|issue=4|pages=381–396|doi=10.5586/asbp.2012.040|issn=2083-9480|doi-access=free}}</ref><ref name="NatureGate" /> Кртолата содржи 16–20% скроб, 5% шеќер и 10–12% протеини.<ref>{{Наведена книга|title=Kohlenhydrate in Samen von Getreide und Pseudogetreide sowie in Knollen, Wurzeln und Ganzpflanzen verschiedener Arten|last=Schuster, Walter H.|date=2005|publisher=Giessener Elektronische Bibliothek|oclc=179743533}}</ref> Протеините се составени од аминокиселините глутамин, аргинин и аспарагин. Понатаму, во растението пронајдени се α-амино-8-оксалил-амино-бутерна киселина и латирогени супстанции.<ref name=":1">{{Наведено списание|last=Hossaert-Palauqui|first=M.|last2=Delbos|first2=M.|date=1983|title=Lathyrus tuberosus L. Biologie et perspectives d'amélioration|url=https://hal.science/hal-04454449/file/jatba_0183-5173_1983_num_30_1_3887-1.pdf|journal=Journal d'Agriculture Traditionnelle et de Botanique Appliquée|language=fr-FR|volume=30|issue=1|pages=49–58|doi=10.3406/jatba.1983.3887|issn=0183-5173}}</ref> Забележана е содржина на [[витамин Ц]] од 161,25&nbsp;мг/100 г во надземната биомаса. Тоа количество на [[Хемија на аскорбинска киселина|аскорбинска киселина]] е приближно двојно повисока од препорачаниот дневен внес и трипати повисока од содржината на витамин Ц во [[Лимон|лимоните]]. Количеството на калциум е речиси двојно повисоко отколку во кравјото [[млеко]]. {| class="wikitable" |+Концентрации на минерали во стеблата и листовите ! Минерали ! мг/100 г |- | Фосфор | 66 |- | Калиум | 1544 |- | Магнезиум | 43 |- | Калциум | 228 |- | Натриум | 2 |- | Железо | 2,5 |- | Цинк | 0,6 |- | Манган | 0,78 |- | Бакар | 0,07 |} == Диверзификација на агроекосистемите == ''Lathyrus tuberosus'' е повеќенаменско растение. Листовите и кртолите се јадливи и богати со витамини. Припаѓа на растителното семејство бобови, ''[[Leguminosae]]'', растенија кои вршат биолошка фиксација на азот. Оттука, ''Lathyrus tuberosus'' ја зголемува плодноста на почвата. Освен тоа, неговите цветови ги опрашуваат пчели.<ref name=":3">{{Наведена мрежна страница|url=https://pfaf.org/user/plant.aspx?LatinName=Lathyrus+tuberosus|title=Lathyrus tuberosus Earthnut Pea, Tuberous sweetpea PFAF Plant Database|work=pfaf.org|accessdate=2018-11-17}}</ref> Поради овие растителни одлики, ''Lathyrus tuberosus'' може да се користи за зголемување на биолошката разновидност во агроекосистемите. Бидејќи за развојот на кртолите се потребни неколку години, растението би било многу погодно како [[пермакултура]]. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.pfaf.org/database/plants.php?Lathyrus+tuberosus База на податоци за растенија за иднината] * [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Коренест зеленчук]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора на Македонија]] lozzb24obe7y7n5klznlik0j43qtesr 5641292 5641291 2026-10-06T12:34:11Z Виолетова 1975 /* Надворешни врски */ 5641292 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Lathyrus tuberosus plant.jpg|image_caption=Цветови, цветни пупки и листови од Lathyrus tuberosus|genus=Lathyrus|species=tuberosus|authority=[[Carl Linnaeus|L.]]}} [[File:Lathyrus_tuberosus_MHNT.BOT.2017.12.5.jpg|мини| ''Lathyrus tuberosus'' - MHNT]] '''''Lathyrus tuberosus''''' ― мало, ползаво [[повеќегодишно растение]], автохтоно во влажните умерени предели на [[Европа]] и [[Југозападна Азија|Западна Азија]]. Растението е ползавец или слабо качувачко растение, потпрено на [[Витица (ботаника)|ластари]], кое достигнува височина до 1,2&nbsp;м. [[Лист|Листовите]] се перести, со две ливчиња и разгранета виткана ластарка на врвот од лисната дршка. Неговите [[Цвет|цветови]] се хермафродитни, опрашувани од [[пчели]]. Растенијата исто така можат да се шират и вегетативно преку кореновиот систем. == Опис == ''Lathyrus tuberosus'' е повеќегодишно растение со јадливи [[Кртола|кртоли]] долги од 3 до 5 cm, прицврстени за неговите корења. Стеблото достигнува должина од 30 до 80 cm, и е полегнато, некрилесто и речиси голо (без влакненца). Листовите се наизменични, со кратки дршки и тесни [[Прилисник|прилисници]]. [[Соцветие|Соцветието]] има долга дршка и содржи од две до седум розеникаво-црвени цветови, секој со должина од 12 до 20 mm. Тие имаат пет чашкини и пет крунични ливчиња и се неправилни, со знаменце, две крилца и сраснато коритце. Имаат десет прашници и еден плодник. Плодот е кафеава мешунка која содржи до шест семиња. Кртолите се наоѓаат на длабочина од 14 cm под површината на почвата. Прилично неразгранетите корени можат да достигнат длабочина и до 70 cm.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Wurzelatlas mitteleuropäischer Ackerunkräuter und Kulturpflanzen|last=Kutschera|first=Lore|date=2010|publisher=DLG-Verl|others=Lichtenegger, Erwin|isbn=9783769007589|edition=Reprint [der Ausg.], Frankfurt am Main, DLG-Verl., 1960|location=Frankfurt, M.|oclc=696637061}}</ref> Ова растение цвета од крајот на мај до август.<ref name="NatureGate">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.luontoportti.com/suomi/en/kukkakasvit/tuberous-pea|title=Tuberous pea: ''Lathyrus tuberosus''|publisher=NatureGate|accessdate=2013-12-31}}</ref> == Размножување == ''Lathyrus tuberosus'' може да се размножува вегетативно со делба (делeње) на кртолите, или полово преку семе. Цветот е хермафродитен (двополов) и се опрашува од пчели.<ref name=":3" /> Зрелите семенски мешунки на ''Lathyrus tuberosus'' може да носат само мал број живоспособни семиња. Зрелите семиња понекогаш се нападнати од бубачката ''[[Bruchus affinis]]'' и претставници на редот ципокрилци, ''[[Hymenoptera]]''.<ref name=":1" /> Стапката на 'ртење на семето на 20°C по 50 дена е многу ниска, но значително се зголемува поради скарификација, односно оштетување на семената обвивка. По 'ртењето, ''Lathyrus tuberosus'' расте многу брзо, па мешунките и малите кртоли се формираат уште во првата година.<ref name=":1" /> Кртолите на растението формираат столони и нови корени за време на развојот на растението. Кртолите можат да формираат нови стебла и да пораснат како посебно растение. Делбата на кртолите е можна кога растението е во фаза на мирување во есен.<ref name=":3" /> Вегетативното размножување на ''Lathyrus tuberosus'' е многу успешно, а половото размножување може да се случува само за генетска диверзификација или за колонизирање на различни живеалишта.<ref name=":1" /> [[Плоидност|Диплоидното]] растение има 14 [[Хромозом|хромозоми]]. Постои голема варијација во процентот на конститутивен хетерохроматин помеѓу различни единки од видот ''Lathyrus tuberosus''.<ref name=":1" /> За време на формирањето на ендоспермот и развојот на ембрионот кај ''Lathyrus tuberosus'', се формираат протеински тела. Сите клетки од органите на ембрионот учествуваат во акумулирањето на резервните протеини. Нивото на плоидност на јадрата е поврзано со вкупниот волумен на протеинските тела во семето. Со селективно одгледување би можело да се зголеми нивото на протеини во семето преку зголемување на нивото на плоидност.<ref>{{Наведена книга|title=Cellular accumulation of protein bodies and changes in DNA ploidy level during seed development of Lathyrus tuberosus L|last=Knake-Sobkowicz|first=Sławomira|date=2005|oclc=1008686187}}</ref> == Распространетост и живеалиште == Местото на потекло на ''Lathyrus tuberosus'' е во Западна Азија и Источна Европа. Се претпоставува дека се проширило истовремено со одгледувањето на житните култури низ Централна Европа. Било внесено во Северна Америка, а може да се најде дури и во Северна Африка.<ref name=":0" /> Денес се вбројува меѓу загрозените видови во [[Швајцарија]] и [[Австрија]].<ref>{{Наведена книга|title=Enzyklopädie Essbare Wildpflanzen : 2000 Pflanzen Mitteleuropas. Bestimmung, Sammeltipps, Inhaltsstoffe, Heilwirkung, Verwendung in der Küche|last=Guthmann|first=Jürgen|date=2013|publisher=AT Verlag AZ Fachverlage|others=Fleischhauer, Steffen Guido., Spiegelberger, Roland.|isbn=978-3038007524|location=Aarau|oclc=844026735}}</ref> Негово типично живеалиште се суви тревни места, широколисни шуми, шумски рабови, живи огради и брегови.<ref name="NatureGate" /> ''Lathyrus tuberosus'' претпочита алкални, варовнички, глинести почви кои се богати со ситни честички. Сепак, се среќава и на каменести терени. Поради морфологијата на неговиот корен, во потоплите и посувите региони зависи од влагата во површинскиот слој на почвата.<ref name=":0" /> ''Lathyrus tuberosus'' може да достигне живеалишта на надморска височина до 2000 метри.<ref name=":1" /> Во [[Македонија]] расте по ливадите, грмушестите состоини, покрај шумите и шумските патишта на надморска височина со 1200 метри. Ова е шриоко распространето растение во Македонија.<ref name=":02">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1244-1245}}</ref> == Одгледување и употреба == [[File:Lathyrus_tuberosus_sl22.jpg|мини|Кртоли од ''Lathyrus tuberosus'']] Денес, низ парцелите во средна Европа, ''Lathyrus tuberosus'' повремено се одгледува поради својот мирис, изглед и јадливите кртоли.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.templiner-kraeutergarten.de/Lathyrus-tuberosus-Knollige-Platterbse-Saatgut|title=Lathyrus tuberosus - Knollige Platterbse (Saatgut), 1,80 €|work=www.templiner-kraeutergarten.de|language=de|accessdate=2018-11-17}}</ref> Во 16 век, цветовите од растението се дестилирале за производство на парфеми. Во 18 век, во долината на [[Долна Рајна (река)|Долна Рајна]] во [[Германија]] и во [[Холандија]] тоа се одгледувало во поголеми размери. По жетвата, кртолите се готвеле или се печеле за исхрана на луѓето.<ref name=":2">{{Наведена книга|title=Mansfeld's encyclopedia of agricultural and horticultural crops (except ornamentals)|date=2001|publisher=Springer|others=Hanelt, Peter., Büttner, R. (Rolf), 1932-, Mansfeld, Rudolf., Institut für Pflanzengenetik und Kulturpflanzenforschung Gatersleben, Germany.|isbn=3540410171|edition=1st English|location=Berlin|oclc=46419902}}</ref> Во исто време, овој коренест и мешункаст плод со „нежен вкус на јаткасти плодови“ бил доста баран на француските пазари. Производството на ферментирани пијалаци или леб биле други повремени намени за кртолата, додека од семињата се цедело масло.<ref name=":1" /> Во 20 век биле спроведени ветувачки експерименти со ''L. tuberosus'' како сточна храна.<ref name=":2" /> Неодамнешните студии од [[Турција]] покажуваат дека надземното ткиво на ''L. tuberosus'' сè уште се консумира како диво растение од страна на делови од руралното население. ''Lathyrus tuberosus'' успева на почви каде што другите култури не можат да растат, поради тоа што е прилагоден на широк опсег на услови. Утврдено е дека [[Кртола|кртолата]] е отпорна на висока соленост на почвата. Било забележано дека растенијата со поголема толеранција на сол имаат дури и повисоки стапки на фотосинтеза. Оваа мешунка покажува силна негативна реакција на азотно ѓубриво од амониум нитрат.<ref name=":1" /> Иако е вкусна и хранлива, културата ''L. tuberosus'' е попречена од ниските приноси, бидејќи треба да се одгледува две до три години за да формира кртоли со разумна големина.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.luontoportti.com/suomi/en/kukkakasvit/tuberous-pea|title=Tuberous Pea, Lathyrus tuberosus - Flowers - NatureGate|work=www.luontoportti.com|language=en|accessdate=2018-11-17}}</ref> Првиот обид за зголемување на приносот бил направен во 1968 година со подобри техники на одгледување и хибридизација. Овој тест го откри високиот потенцијал за размножување на растението, што довел до шесткратно зголемување на приносот на кртолите.<ref name=":1" /> Во 2026 година, холандскиот стартап „Аардаија“ собрал 5 милиони евра за да се фокусира на оптимизирање на агрономската сигурност на ''L. tuberosus'' со користење на модерна технологија за селекција.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eu-startups.com/2026/07/dutch-startup-aardaia-raises-e5m-to-turn-wild-plants-into-new-crops-and-develop-its-protein-potato/|title=Dutch startup Aardaia raises €5 million to turn wild plants into new crops and develop its “protein potato”|last=Raj|first=Rahul|date=2026-07-08|work=EU-Startups|language=en-US|accessdate=2026-09-27}}</ref> Растението е привлечно и подложно на напади од голи полжави. Се смета за штетен плевел во [[Онтарио]]. Комерцијалните хербициди на европскиот пазар се насочени кон ''L tuberosus''. == Нутритивна вредност == За вкусот на кртолите широко се известува во литературата.<ref>{{Наведено списание|last=Dénes|first=Andrea|last2=Papp|first2=Nóra|last3=Babai|first3=Dániel|last4=Czúcz|first4=Bálint|last5=Molnár|first5=Zsolt|date=2012-12-31|title=Wild plants used for food by Hungarian ethnic groups living in the Carpathian Basin|journal=Acta Societatis Botanicorum Poloniae|language=en|volume=81|issue=4|pages=381–396|doi=10.5586/asbp.2012.040|issn=2083-9480|doi-access=free}}</ref><ref name="NatureGate" /> Кртолата содржи 16–20% скроб, 5% шеќер и 10–12% протеини.<ref>{{Наведена книга|title=Kohlenhydrate in Samen von Getreide und Pseudogetreide sowie in Knollen, Wurzeln und Ganzpflanzen verschiedener Arten|last=Schuster, Walter H.|date=2005|publisher=Giessener Elektronische Bibliothek|oclc=179743533}}</ref> Протеините се составени од аминокиселините глутамин, аргинин и аспарагин. Понатаму, во растението пронајдени се α-амино-8-оксалил-амино-бутерна киселина и латирогени супстанции.<ref name=":1">{{Наведено списание|last=Hossaert-Palauqui|first=M.|last2=Delbos|first2=M.|date=1983|title=Lathyrus tuberosus L. Biologie et perspectives d'amélioration|url=https://hal.science/hal-04454449/file/jatba_0183-5173_1983_num_30_1_3887-1.pdf|journal=Journal d'Agriculture Traditionnelle et de Botanique Appliquée|language=fr-FR|volume=30|issue=1|pages=49–58|doi=10.3406/jatba.1983.3887|issn=0183-5173}}</ref> Забележана е содржина на [[витамин Ц]] од 161,25&nbsp;мг/100 г во надземната биомаса. Тоа количество на [[Хемија на аскорбинска киселина|аскорбинска киселина]] е приближно двојно повисока од препорачаниот дневен внес и трипати повисока од содржината на витамин Ц во [[Лимон|лимоните]]. Количеството на калциум е речиси двојно повисоко отколку во кравјото [[млеко]]. {| class="wikitable" |+Концентрации на минерали во стеблата и листовите ! Минерали ! мг/100 г |- | Фосфор | 66 |- | Калиум | 1544 |- | Магнезиум | 43 |- | Калциум | 228 |- | Натриум | 2 |- | Железо | 2,5 |- | Цинк | 0,6 |- | Манган | 0,78 |- | Бакар | 0,07 |} == Диверзификација на агроекосистемите == ''Lathyrus tuberosus'' е повеќенаменско растение. Листовите и кртолите се јадливи и богати со витамини. Припаѓа на растителното семејство бобови, ''[[Leguminosae]]'', растенија кои вршат биолошка фиксација на азот. Оттука, ''Lathyrus tuberosus'' ја зголемува плодноста на почвата. Освен тоа, неговите цветови ги опрашуваат пчели.<ref name=":3">{{Наведена мрежна страница|url=https://pfaf.org/user/plant.aspx?LatinName=Lathyrus+tuberosus|title=Lathyrus tuberosus Earthnut Pea, Tuberous sweetpea PFAF Plant Database|work=pfaf.org|accessdate=2018-11-17}}</ref> Поради овие растителни одлики, ''Lathyrus tuberosus'' може да се користи за зголемување на биолошката разновидност во агроекосистемите. Бидејќи за развојот на кртолите се потребни неколку години, растението би било многу погодно како [[пермакултура]]. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.pfaf.org/database/plants.php?Lathyrus+tuberosus База на податоци за растенија за иднината] {{Таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Коренест зеленчук]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора на Македонија]] eoegxhsy2pnbg6znkitvrmscquvyf5x 5641333 5641292 2026-10-06T14:08:14Z Jtasevski123 69538 5641333 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Lathyrus tuberosus plant.jpg|image_caption=Цветови, цветни пупки и листови од Lathyrus tuberosus|genus=Lathyrus|species=tuberosus|authority=[[Carl Linnaeus|L.]]}} [[File:Lathyrus_tuberosus_MHNT.BOT.2017.12.5.jpg|мини| ''Lathyrus tuberosus'' - MHNT]] '''''Lathyrus tuberosus''''' ― мало, ползаво [[повеќегодишно растение]], автохтоно во влажните умерени предели на [[Европа]] и [[Југозападна Азија|Западна Азија]]. Растението е ползавец или слабо качувачко растение, потпрено на [[Витица (ботаника)|ластари]], кое достигнува височина до 1,2&nbsp;м. [[Лист|Листовите]] се перести, со две ливчиња и разгранета виткана ластарка на врвот од лисната дршка. Неговите [[Цвет|цветови]] се хермафродитни, опрашувани од [[пчели]]. Растенијата исто така можат да се шират и вегетативно преку кореновиот систем. == Опис == ''Lathyrus tuberosus'' е повеќегодишно растение со јадливи [[Кртола|кртоли]] долги од 3 до 5 cm, прицврстени за неговите корења. Стеблото достигнува должина од 30 до 80 cm, и е полегнато, некрилесто и речиси голо (без влакненца). Листовите се наизменични, со кратки дршки и тесни [[Прилисник|прилисници]]. [[Соцветие|Соцветието]] има долга дршка и содржи од две до седум розеникаво-црвени цветови, секој со должина од 12 до 20 mm. Тие имаат пет чашкини и пет крунични ливчиња и се неправилни, со знаменце, две крилца и сраснато коритце. Имаат десет прашници и еден плодник. Плодот е кафеава мешунка која содржи до шест семиња. Кртолите се наоѓаат на длабочина од 14 cm под површината на почвата. Прилично неразгранетите корени можат да достигнат длабочина и до 70 cm.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Wurzelatlas mitteleuropäischer Ackerunkräuter und Kulturpflanzen|last=Kutschera|first=Lore|date=2010|publisher=DLG-Verl|others=Lichtenegger, Erwin|isbn=9783769007589|edition=Reprint [der Ausg.], Frankfurt am Main, DLG-Verl., 1960|location=Frankfurt, M.|oclc=696637061}}</ref> Ова растение цвета од крајот на мај до август.<ref name="NatureGate">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.luontoportti.com/suomi/en/kukkakasvit/tuberous-pea|title=Tuberous pea: ''Lathyrus tuberosus''|publisher=NatureGate|accessdate=2013-12-31}}</ref> == Размножување == ''Lathyrus tuberosus'' може да се размножува вегетативно со делба (делeње) на кртолите, или полово преку семе. Цветот е хермафродитен (двополов) и се опрашува од пчели.<ref name=":3" /> Зрелите семенски мешунки на ''Lathyrus tuberosus'' може да носат само мал број живоспособни семиња. Зрелите семиња понекогаш се нападнати од бубачката ''[[Bruchus affinis]]'' и претставници на редот ципокрилци, ''[[Hymenoptera]]''.<ref name=":1" /> Стапката на 'ртење на семето на 20°C по 50 дена е многу ниска, но значително се зголемува поради скарификација, односно оштетување на семената обвивка. По 'ртењето, ''Lathyrus tuberosus'' расте многу брзо, па мешунките и малите кртоли се формираат уште во првата година.<ref name=":1" /> Кртолите на растението формираат столони и нови корени за време на развојот на растението. Кртолите можат да формираат нови стебла и да пораснат како посебно растение. Делбата на кртолите е можна кога растението е во фаза на мирување во есен.<ref name=":3" /> Вегетативното размножување на ''Lathyrus tuberosus'' е многу успешно, а половото размножување може да се случува само за генетска диверзификација или за колонизирање на различни живеалишта.<ref name=":1" /> [[Плоидност|Диплоидното]] растение има 14 [[Хромозом|хромозоми]]. Постои голема варијација во процентот на конститутивен хетерохроматин помеѓу различни единки од видот ''Lathyrus tuberosus''.<ref name=":1" /> За време на формирањето на ендоспермот и развојот на ембрионот кај ''Lathyrus tuberosus'', се формираат протеински тела. Сите клетки од органите на ембрионот учествуваат во акумулирањето на резервните протеини. Нивото на плоидност на јадрата е поврзано со вкупниот волумен на протеинските тела во семето. Со селективно одгледување би можело да се зголеми нивото на протеини во семето преку зголемување на нивото на плоидност.<ref>{{Наведена книга|title=Cellular accumulation of protein bodies and changes in DNA ploidy level during seed development of Lathyrus tuberosus L|last=Knake-Sobkowicz|first=Sławomira|date=2005|oclc=1008686187}}</ref> == Распространетост и живеалиште == Местото на потекло на ''Lathyrus tuberosus'' е во Западна Азија и Источна Европа. Се претпоставува дека се проширило истовремено со одгледувањето на житните култури низ Централна Европа. Било внесено во Северна Америка, а може да се најде дури и во Северна Африка.<ref name=":0" /> Денес се вбројува меѓу загрозените видови во [[Швајцарија]] и [[Австрија]].<ref>{{Наведена книга|title=Enzyklopädie Essbare Wildpflanzen : 2000 Pflanzen Mitteleuropas. Bestimmung, Sammeltipps, Inhaltsstoffe, Heilwirkung, Verwendung in der Küche|last=Guthmann|first=Jürgen|date=2013|publisher=AT Verlag AZ Fachverlage|others=Fleischhauer, Steffen Guido., Spiegelberger, Roland.|isbn=978-3038007524|location=Aarau|oclc=844026735}}</ref> Негово типично живеалиште се суви тревни места, широколисни шуми, шумски рабови, живи огради и брегови.<ref name="NatureGate" /> ''Lathyrus tuberosus'' претпочита алкални, варовнички, глинести почви кои се богати со ситни честички. Сепак, се среќава и на каменести терени. Поради морфологијата на неговиот корен, во потоплите и посувите региони зависи од влагата во површинскиот слој на почвата.<ref name=":0" /> ''Lathyrus tuberosus'' може да достигне живеалишта на надморска височина до 2000 метри.<ref name=":1" /> Во [[Македонија]] расте по ливадите, грмушестите состоини, покрај шумите и шумските патишта на надморска височина со 1200 метри. Ова е шриоко распространето растение во Македонија.<ref name=":02">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1244-1245}}</ref> == Одгледување и употреба == [[File:Lathyrus_tuberosus_sl22.jpg|мини|Кртоли од ''Lathyrus tuberosus'']] Денес, низ парцелите во средна Европа, ''Lathyrus tuberosus'' повремено се одгледува поради својот мирис, изглед и јадливите кртоли.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.templiner-kraeutergarten.de/Lathyrus-tuberosus-Knollige-Platterbse-Saatgut|title=Lathyrus tuberosus - Knollige Platterbse (Saatgut), 1,80 €|work=www.templiner-kraeutergarten.de|language=de|accessdate=2018-11-17}}</ref> Во 16 век, цветовите од растението се дестилирале за производство на парфеми. Во 18 век, во долината на [[Долна Рајна (река)|Долна Рајна]] во [[Германија]] и во [[Холандија]] тоа се одгледувало во поголеми размери. По жетвата, кртолите се готвеле или се печеле за исхрана на луѓето.<ref name=":2">{{Наведена книга|title=Mansfeld's encyclopedia of agricultural and horticultural crops (except ornamentals)|date=2001|publisher=Springer|others=Hanelt, Peter., Büttner, R. (Rolf), 1932-, Mansfeld, Rudolf., Institut für Pflanzengenetik und Kulturpflanzenforschung Gatersleben, Germany.|isbn=3540410171|edition=1st English|location=Berlin|oclc=46419902}}</ref> Во исто време, овој коренест и мешункаст плод со „нежен вкус на јаткасти плодови“ бил доста баран на француските пазари. Производството на ферментирани пијалаци или леб биле други повремени намени за кртолата, додека од семињата се цедело масло.<ref name=":1" /> Во 20 век биле спроведени ветувачки експерименти со ''L. tuberosus'' како сточна храна.<ref name=":2" /> Неодамнешните студии од [[Турција]] покажуваат дека надземното ткиво на ''L. tuberosus'' сè уште се консумира како диво растение од страна на делови од руралното население. ''Lathyrus tuberosus'' успева на почви каде што другите култури не можат да растат, поради тоа што е прилагоден на широк опсег на услови. Утврдено е дека [[Кртола|кртолата]] е отпорна на висока соленост на почвата. Било забележано дека растенијата со поголема толеранција на сол имаат дури и повисоки стапки на фотосинтеза. Оваа мешунка покажува силна негативна реакција на азотно ѓубриво од амониум нитрат.<ref name=":1" /> Иако е вкусна и хранлива, културата ''L. tuberosus'' е попречена од ниските приноси, бидејќи треба да се одгледува две до три години за да формира кртоли со разумна големина.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.luontoportti.com/suomi/en/kukkakasvit/tuberous-pea|title=Tuberous Pea, Lathyrus tuberosus - Flowers - NatureGate|work=www.luontoportti.com|language=en|accessdate=2018-11-17}}</ref> Првиот обид за зголемување на приносот бил направен во 1968 година со подобри техники на одгледување и хибридизација. Овој тест го откри високиот потенцијал за размножување на растението, што довел до шесткратно зголемување на приносот на кртолите.<ref name=":1" /> Во 2026 година, холандскиот стартап „Аардаија“ собрал 5 милиони евра за да се фокусира на оптимизирање на агрономската сигурност на ''L. tuberosus'' со користење на модерна технологија за селекција.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eu-startups.com/2026/07/dutch-startup-aardaia-raises-e5m-to-turn-wild-plants-into-new-crops-and-develop-its-protein-potato/|title=Dutch startup Aardaia raises €5 million to turn wild plants into new crops and develop its “protein potato”|last=Raj|first=Rahul|date=2026-07-08|work=EU-Startups|language=en-US|accessdate=2026-09-27}}</ref> Растението е привлечно и подложно на напади од голи полжави. Се смета за штетен плевел во [[Онтарио]]. Комерцијалните хербициди на европскиот пазар се насочени кон ''L tuberosus''. == Нутритивна вредност == За вкусот на кртолите широко се известува во литературата.<ref>{{Наведено списание|last=Dénes|first=Andrea|last2=Papp|first2=Nóra|last3=Babai|first3=Dániel|last4=Czúcz|first4=Bálint|last5=Molnár|first5=Zsolt|date=2012-12-31|title=Wild plants used for food by Hungarian ethnic groups living in the Carpathian Basin|journal=Acta Societatis Botanicorum Poloniae|language=en|volume=81|issue=4|pages=381–396|doi=10.5586/asbp.2012.040|issn=2083-9480|doi-access=free}}</ref><ref name="NatureGate" /> Кртолата содржи 16–20% скроб, 5% шеќер и 10–12% протеини.<ref>{{Наведена книга|title=Kohlenhydrate in Samen von Getreide und Pseudogetreide sowie in Knollen, Wurzeln und Ganzpflanzen verschiedener Arten|last=Schuster, Walter H.|date=2005|publisher=Giessener Elektronische Bibliothek|oclc=179743533}}</ref> Протеините се составени од аминокиселините глутамин, аргинин и аспарагин. Понатаму, во растението пронајдени се α-амино-8-оксалил-амино-бутерна киселина и латирогени супстанции.<ref name=":1">{{Наведено списание|last=Hossaert-Palauqui|first=M.|last2=Delbos|first2=M.|date=1983|title=Lathyrus tuberosus L. Biologie et perspectives d'amélioration|url=https://hal.science/hal-04454449/file/jatba_0183-5173_1983_num_30_1_3887-1.pdf|journal=Journal d'Agriculture Traditionnelle et de Botanique Appliquée|language=fr-FR|volume=30|issue=1|pages=49–58|doi=10.3406/jatba.1983.3887|issn=0183-5173}}</ref> Забележана е содржина на [[витамин Ц]] од 161,25&nbsp;мг/100 г во надземната биомаса. Тоа количество на [[Хемија на аскорбинска киселина|аскорбинска киселина]] е приближно двојно повисока од препорачаниот дневен внес и трипати повисока од содржината на витамин Ц во [[Лимон|лимоните]]. Количеството на калциум е речиси двојно повисоко отколку во кравјото [[млеко]]. {| class="wikitable" |+Концентрации на минерали во стеблата и листовите ! Минерали ! мг/100 г |- | Фосфор | 66 |- | Калиум | 1544 |- | Магнезиум | 43 |- | Калциум | 228 |- | Натриум | 2 |- | Железо | 2,5 |- | Цинк | 0,6 |- | Манган | 0,78 |- | Бакар | 0,07 |} == Диверзификација на агроекосистемите == ''Lathyrus tuberosus'' е повеќенаменско растение. Листовите и кртолите се јадливи и богати со витамини. Припаѓа на растителното семејство бобови, ''[[Leguminosae]]'', растенија кои вршат биолошка фиксација на азот. Оттука, ''Lathyrus tuberosus'' ја зголемува плодноста на почвата. Освен тоа, неговите цветови ги опрашуваат пчели.<ref name=":3">{{Наведена мрежна страница|url=https://pfaf.org/user/plant.aspx?LatinName=Lathyrus+tuberosus|title=Lathyrus tuberosus Earthnut Pea, Tuberous sweetpea PFAF Plant Database|work=pfaf.org|accessdate=2018-11-17}}</ref> Поради овие растителни одлики, ''Lathyrus tuberosus'' може да се користи за зголемување на биолошката разновидност во агроекосистемите. Бидејќи за развојот на кртолите се потребни неколку години, растението би било многу погодно како [[пермакултура]]. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.pfaf.org/database/plants.php?Lathyrus+tuberosus База на податоци за растенија за иднината] {{Видови граор во Македонија}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Коренест зеленчук]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 5rhdvuvv60odcyhtisjr19xrtgex4es 5641335 5641333 2026-10-06T14:12:57Z Jtasevski123 69538 5641335 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Speciesbox|image=Lathyrus tuberosus plant.jpg|image_caption=Цветови, цветни пупки и листови од Lathyrus tuberosus|genus=Lathyrus|species=tuberosus|authority=[[Carl Linnaeus|L.]]}} [[File:Lathyrus_tuberosus_MHNT.BOT.2017.12.5.jpg|мини| ''Lathyrus tuberosus'' - MHNT]] '''''Lathyrus tuberosus''''' ― мало, ползаво [[повеќегодишно растение]], автохтоно во влажните умерени предели на [[Европа]] и [[Југозападна Азија|Западна Азија]]. Растението е ползавец или слабо качувачко растение, потпрено на [[Витица (ботаника)|ластари]], кое достигнува височина до 1,2&nbsp;м. [[Лист|Листовите]] се перести, со две ливчиња и разгранета виткана ластарка на врвот од лисната дршка. Неговите [[Цвет|цветови]] се хермафродитни, опрашувани од [[пчели]]. Растенијата исто така можат да се шират и вегетативно преку кореновиот систем. == Опис == ''Lathyrus tuberosus'' е повеќегодишно растение со јадливи [[Кртола|кртоли]] долги од 3 до 5 cm, прицврстени за неговите корења. Стеблото достигнува должина од 30 до 80 cm, и е полегнато, некрилесто и речиси голо (без влакненца). Листовите се наизменични, со кратки дршки и тесни [[Прилисник|прилисници]]. [[Соцветие|Соцветието]] има долга дршка и содржи од две до седум розеникаво-црвени цветови, секој со должина од 12 до 20 mm. Тие имаат пет чашкини и пет крунични ливчиња и се неправилни, со знаменце, две крилца и сраснато коритце. Имаат десет прашници и еден плодник. Плодот е кафеава мешунка која содржи до шест семиња. Кртолите се наоѓаат на длабочина од 14 cm под површината на почвата. Прилично неразгранетите корени можат да достигнат длабочина и до 70 cm.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Wurzelatlas mitteleuropäischer Ackerunkräuter und Kulturpflanzen|last=Kutschera|first=Lore|date=2010|publisher=DLG-Verl|others=Lichtenegger, Erwin|isbn=9783769007589|edition=Reprint [der Ausg.], Frankfurt am Main, DLG-Verl., 1960|location=Frankfurt, M.|oclc=696637061}}</ref> Ова растение цвета од крајот на мај до август.<ref name="NatureGate">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.luontoportti.com/suomi/en/kukkakasvit/tuberous-pea|title=Tuberous pea: ''Lathyrus tuberosus''|publisher=NatureGate|accessdate=2013-12-31}}</ref> == Размножување == ''Lathyrus tuberosus'' може да се размножува вегетативно со делба (делeње) на кртолите, или полово преку семе. Цветот е хермафродитен (двополов) и се опрашува од пчели.<ref name=":3" /> Зрелите семенски мешунки на ''Lathyrus tuberosus'' може да носат само мал број живоспособни семиња. Зрелите семиња понекогаш се нападнати од бубачката ''[[Bruchus affinis]]'' и претставници на редот ципокрилци, ''[[Hymenoptera]]''.<ref name=":1" /> Стапката на 'ртење на семето на 20°C по 50 дена е многу ниска, но значително се зголемува поради скарификација, односно оштетување на семената обвивка. По 'ртењето, ''Lathyrus tuberosus'' расте многу брзо, па мешунките и малите кртоли се формираат уште во првата година.<ref name=":1" /> Кртолите на растението формираат столони и нови корени за време на развојот на растението. Кртолите можат да формираат нови стебла и да пораснат како посебно растение. Делбата на кртолите е можна кога растението е во фаза на мирување во есен.<ref name=":3" /> Вегетативното размножување на ''Lathyrus tuberosus'' е многу успешно, а половото размножување може да се случува само за генетска диверзификација или за колонизирање на различни живеалишта.<ref name=":1" /> [[Плоидност|Диплоидното]] растение има 14 [[Хромозом|хромозоми]]. Постои голема варијација во процентот на конститутивен хетерохроматин помеѓу различни единки од видот ''Lathyrus tuberosus''.<ref name=":1" /> За време на формирањето на ендоспермот и развојот на ембрионот кај ''Lathyrus tuberosus'', се формираат протеински тела. Сите клетки од органите на ембрионот учествуваат во акумулирањето на резервните протеини. Нивото на плоидност на јадрата е поврзано со вкупниот волумен на протеинските тела во семето. Со селективно одгледување би можело да се зголеми нивото на протеини во семето преку зголемување на нивото на плоидност.<ref>{{Наведена книга|title=Cellular accumulation of protein bodies and changes in DNA ploidy level during seed development of Lathyrus tuberosus L|last=Knake-Sobkowicz|first=Sławomira|date=2005|oclc=1008686187}}</ref> == Распространетост и живеалиште == Местото на потекло на ''Lathyrus tuberosus'' е во Западна Азија и Источна Европа. Се претпоставува дека се проширило истовремено со одгледувањето на житните култури низ Централна Европа. Било внесено во Северна Америка, а може да се најде дури и во Северна Африка.<ref name=":0" /> Денес се вбројува меѓу загрозените видови во [[Швајцарија]] и [[Австрија]].<ref>{{Наведена книга|title=Enzyklopädie Essbare Wildpflanzen : 2000 Pflanzen Mitteleuropas. Bestimmung, Sammeltipps, Inhaltsstoffe, Heilwirkung, Verwendung in der Küche|last=Guthmann|first=Jürgen|date=2013|publisher=AT Verlag AZ Fachverlage|others=Fleischhauer, Steffen Guido., Spiegelberger, Roland.|isbn=978-3038007524|location=Aarau|oclc=844026735}}</ref> Негово типично живеалиште се суви тревни места, широколисни шуми, шумски рабови, живи огради и брегови.<ref name="NatureGate" /> ''Lathyrus tuberosus'' претпочита алкални, варовнички, глинести почви кои се богати со ситни честички. Сепак, се среќава и на каменести терени. Поради морфологијата на неговиот корен, во потоплите и посувите региони зависи од влагата во површинскиот слој на почвата.<ref name=":0" /> ''Lathyrus tuberosus'' може да достигне живеалишта на надморска височина до 2000 метри.<ref name=":1" /> Во [[Македонија]] расте по ливадите, грмушестите состоини, покрај шумите и шумските патишта на надморска височина со 1200 метри. Ова е шриоко распространето растение во Македонија.<ref name=":02">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1244-1245}}</ref> == Одгледување и употреба == [[File:Lathyrus_tuberosus_sl22.jpg|мини|Кртоли од ''Lathyrus tuberosus'']] Денес, низ парцелите во средна Европа, ''Lathyrus tuberosus'' повремено се одгледува поради својот мирис, изглед и јадливите кртоли.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.templiner-kraeutergarten.de/Lathyrus-tuberosus-Knollige-Platterbse-Saatgut|title=Lathyrus tuberosus - Knollige Platterbse (Saatgut), 1,80 €|work=www.templiner-kraeutergarten.de|language=de|accessdate=2018-11-17}}</ref> Во 16 век, цветовите од растението се дестилирале за производство на парфеми. Во 18 век, во долината на [[Долна Рајна (река)|Долна Рајна]] во [[Германија]] и во [[Холандија]] тоа се одгледувало во поголеми размери. По жетвата, кртолите се готвеле или се печеле за исхрана на луѓето.<ref name=":2">{{Наведена книга|title=Mansfeld's encyclopedia of agricultural and horticultural crops (except ornamentals)|date=2001|publisher=Springer|others=Hanelt, Peter., Büttner, R. (Rolf), 1932-, Mansfeld, Rudolf., Institut für Pflanzengenetik und Kulturpflanzenforschung Gatersleben, Germany.|isbn=3540410171|edition=1st English|location=Berlin|oclc=46419902}}</ref> Во исто време, овој коренест и мешункаст плод со „нежен вкус на јаткасти плодови“ бил доста баран на француските пазари. Производството на ферментирани пијалаци или леб биле други повремени намени за кртолата, додека од семињата се цедело масло.<ref name=":1" /> Во 20 век биле спроведени ветувачки експерименти со ''L. tuberosus'' како сточна храна.<ref name=":2" /> Неодамнешните студии од [[Турција]] покажуваат дека надземното ткиво на ''L. tuberosus'' сè уште се консумира како диво растение од страна на делови од руралното население. ''Lathyrus tuberosus'' успева на почви каде што другите култури не можат да растат, поради тоа што е прилагоден на широк опсег на услови. Утврдено е дека [[Кртола|кртолата]] е отпорна на висока соленост на почвата. Било забележано дека растенијата со поголема толеранција на сол имаат дури и повисоки стапки на фотосинтеза. Оваа мешунка покажува силна негативна реакција на азотно ѓубриво од амониум нитрат.<ref name=":1" /> Иако е вкусна и хранлива, културата ''L. tuberosus'' е попречена од ниските приноси, бидејќи треба да се одгледува две до три години за да формира кртоли со разумна големина.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.luontoportti.com/suomi/en/kukkakasvit/tuberous-pea|title=Tuberous Pea, Lathyrus tuberosus - Flowers - NatureGate|work=www.luontoportti.com|language=en|accessdate=2018-11-17}}</ref> Првиот обид за зголемување на приносот бил направен во 1968 година со подобри техники на одгледување и хибридизација. Овој тест го откри високиот потенцијал за размножување на растението, што довел до шесткратно зголемување на приносот на кртолите.<ref name=":1" /> Во 2026 година, холандскиот стартап „Аардаија“ собрал 5 милиони евра за да се фокусира на оптимизирање на агрономската сигурност на ''L. tuberosus'' со користење на модерна технологија за селекција.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eu-startups.com/2026/07/dutch-startup-aardaia-raises-e5m-to-turn-wild-plants-into-new-crops-and-develop-its-protein-potato/|title=Dutch startup Aardaia raises €5 million to turn wild plants into new crops and develop its “protein potato”|last=Raj|first=Rahul|date=2026-07-08|work=EU-Startups|language=en-US|accessdate=2026-09-27}}</ref> Растението е привлечно и подложно на напади од голи полжави. Се смета за штетен плевел во [[Онтарио]]. Комерцијалните хербициди на европскиот пазар се насочени кон ''L tuberosus''. == Нутритивна вредност == За вкусот на кртолите широко се известува во литературата.<ref>{{Наведено списание|last=Dénes|first=Andrea|last2=Papp|first2=Nóra|last3=Babai|first3=Dániel|last4=Czúcz|first4=Bálint|last5=Molnár|first5=Zsolt|date=2012-12-31|title=Wild plants used for food by Hungarian ethnic groups living in the Carpathian Basin|journal=Acta Societatis Botanicorum Poloniae|language=en|volume=81|issue=4|pages=381–396|doi=10.5586/asbp.2012.040|issn=2083-9480|doi-access=free}}</ref><ref name="NatureGate" /> Кртолата содржи 16–20% скроб, 5% шеќер и 10–12% протеини.<ref>{{Наведена книга|title=Kohlenhydrate in Samen von Getreide und Pseudogetreide sowie in Knollen, Wurzeln und Ganzpflanzen verschiedener Arten|last=Schuster, Walter H.|date=2005|publisher=Giessener Elektronische Bibliothek|oclc=179743533}}</ref> Протеините се составени од аминокиселините глутамин, аргинин и аспарагин. Понатаму, во растението пронајдени се α-амино-8-оксалил-амино-бутерна киселина и латирогени супстанции.<ref name=":1">{{Наведено списание|last=Hossaert-Palauqui|first=M.|last2=Delbos|first2=M.|date=1983|title=Lathyrus tuberosus L. Biologie et perspectives d'amélioration|url=https://hal.science/hal-04454449/file/jatba_0183-5173_1983_num_30_1_3887-1.pdf|journal=Journal d'Agriculture Traditionnelle et de Botanique Appliquée|language=fr-FR|volume=30|issue=1|pages=49–58|doi=10.3406/jatba.1983.3887|issn=0183-5173}}</ref> Забележана е содржина на [[витамин Ц]] од 161,25&nbsp;мг/100 г во надземната биомаса. Тоа количество на [[Хемија на аскорбинска киселина|аскорбинска киселина]] е приближно двојно повисока од препорачаниот дневен внес и трипати повисока од содржината на витамин Ц во [[Лимон|лимоните]]. Количеството на калциум е речиси двојно повисоко отколку во кравјото [[млеко]]. {| class="wikitable" |+Концентрации на минерали во стеблата и листовите ! Минерали ! мг/100 г |- | Фосфор | 66 |- | Калиум | 1544 |- | Магнезиум | 43 |- | Калциум | 228 |- | Натриум | 2 |- | Железо | 2,5 |- | Цинк | 0,6 |- | Манган | 0,78 |- | Бакар | 0,07 |} == Диверзификација на агроекосистемите == ''Lathyrus tuberosus'' е повеќенаменско растение. Листовите и кртолите се јадливи и богати со витамини. Припаѓа на растителното семејство бобови, ''[[Leguminosae]]'', растенија кои вршат биолошка фиксација на азот. Оттука, ''Lathyrus tuberosus'' ја зголемува плодноста на почвата. Освен тоа, неговите цветови ги опрашуваат пчели.<ref name=":3">{{Наведена мрежна страница|url=https://pfaf.org/user/plant.aspx?LatinName=Lathyrus+tuberosus|title=Lathyrus tuberosus Earthnut Pea, Tuberous sweetpea PFAF Plant Database|work=pfaf.org|accessdate=2018-11-17}}</ref> Поради овие растителни одлики, ''Lathyrus tuberosus'' може да се користи за зголемување на биолошката разновидност во агроекосистемите. Бидејќи за развојот на кртолите се потребни неколку години, растението би било многу погодно како [[пермакултура]]. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.pfaf.org/database/plants.php?Lathyrus+tuberosus База на податоци за растенија за иднината] {{Видови граор во Македонија}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Коренест зеленчук]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора на Македонија]] i8g4useial3t9bp8gr30h70m5q1zmbo 0 1404874 5641337 5639976 2026-10-06T14:21:32Z Jtasevski123 69538 поп 5641337 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Speciesbox | image = Lathyrus sphaericus Follateres.jpg | taxon = Lathyrus sphaericus | authority = [[Retz.]] }}'''''Lathyrus sphaericus''''' — [[Едногодишно растение|едногодишен]] [[Вид (биологија)|вид]] [[Скриеносеменици|цветно растение]] од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[бобови]]. Обично расте во висина од 15 до 30 сантиметри и носи карактеристични цветови со ќерамидесто-црвена боја. Видот е автохтон главно во медитеранските и субмедитеранските региони, со широка распространетост од јужна Европа и Северна Африка до Западна Азија. Претпочита суви почви богати со хранливи материи и најчесто се наоѓа во нарушени живеалишта, вклучувајќи покрај патишта, [[Лозје|лозја]], ниви и [[Пасиште|пасишта]]. Неодамна е повторно откриен во Словачка по долго отсуство, таму се смета за критично загрозен вид, што ги одразува тековните промени во неговата распространетост, веројатно под влијание на [[Климатски промени|затоплувањето на климата]].<ref name="Olejková et al. 2022" /> == Опис == ''Lathyrus sphaericus'' е [[Едногодишно растение|едногодишно]] зелјесто растение кое обично достигнува височина од 15–30 см. Неговите [[Стебло|стебла]] растат исправено или повремено се искачуваат, а и стеблата и лисните дршки ([[Лисна дршка|петелките]]) имаат малку или никакви крилести израстоци. Листовите се состојат од еден пар листенца, при што секое ливче е со должина помеѓу 2 и 8 см и без влакна. Овие ливчиња се линеарни до копјести, со паралелни вени кои се протегаат по нивната должина. Долните листови генерално завршуваат со остар, четинест врв, додека горните листови завршуваат со едноставен, неподелен [[Витица (ботаника)|ластар]] кој помага при искачувањето. Присутни се мали, тесни [[Прилисник|прилисници]] (лиснати додатоци во основата на лисната дршка), со форма што наликува на врв на стрелка (''sagittate''). Секое цветно стебло (педункул) носи само еден цвет и е изразито издолжено, при што изгледа како да продолжува зад самиот цвет поради присуството на мал [[прицветник]] ([[Прицветник|брактеол]]). [[Чашкино ливче|Чашката]] е без влакненца, а нејзините запци — кратки, зашилени структури на врвот — се со речиси еднаква должина и се само малку подолги од цевчестата основа. Цветовите се со боја на ќерамида (ќерамидесто-црвени) и се со должина од околу 10 mm. По цутењето, растението произведува сплескани, мазни мешунки со големина помеѓу 4 и 6 mm. Овие мешунки содржат сферични, мазни семиња со пречник од околу 4–5 mm, од кои видот го добил и своето име (''sphaericus''). Цутењето обично се случува во мај. Растението има број на [[Хромозом|хромозоми]] од 2''n'' = 14.<ref name="BSBI07" /><ref name="PLANTS" /> Според надворешниот изглед, ''Lathyrus sphaericus'' наликува на неколку други видови, особено на ''Lathyrus cicera'', кој се разликува по тоа што има чашкини запци кои се од 1,5 до 3 пати подолги од цевката на чашката и поголеми, аглести семиња. Два други слични вида, ''[[Латирус сетифолиус|Lathyrus setifolius]]'' и ''[[Lathyrus angulatus]]'', не се застапени во Швајцарија, што дополнително помага при идентификацијата во рамките на неговиот автохтон опсег на распространетост. == Живеалиште и распространетост == ''Lathyrus sphaericus'' обично расте на топли, умерено сончеви локации. Претпочита [[Глина|глинести]] почви, кои на моменти можат да бидат нестабилни, и кои се или варовнички (содржат [[калциум карбонат]]) или неваровнички, но општо земено суви и богати со хранливи материи. Видот е често кратковечен и опортунистички, најчесто застапен покрај патишта, во нарушени средини, [[Лозје|лозја]], пустелии, ниви, [[Угар|необработени]] површини и на [[Пасиште|пасишта]] за овци со екстензивно пасење. Исто така, може да расте на рабовите од суви [[Даб|дабови]] шуми и грмушести области, како и во суви, расфрлани тревни површини. Во Швајцарија, неговиот висински опсег се протега од околу 380 до 1030 метри надморска височина, додека во Италија се среќава од морското ниво па сè до 1200 метри.<ref name="Käsermann 1999" /> Видот зафаќа широк еколошки опсег. Природните живеалишта ги опфаќаат специфичните тревни заедници како што се ''Festucetalia vallesiacae'' и ''Sedo-Scleranthetalia'', заедно со асоцијации како ''Jasione-Brometum'' и ''Geranion sanguinei''. Исто така, може да се појави на неодамна напуштени житни ниви, [[Степа|степски]] фрагменти во рамките на лозарските подрачја и во различни покрајпатни и рудерални (нарушени) растителни заедници. ''Lathyrus sphaericus'' е главно распространет низ медитеранските и субмедитеранските региони, од [[Пиринејски Полуостров|Иберискиот Полуостров]] на запад до [[Балкански Полуостров|Балканот]] на исток. Северната граница на неговиот ареал приближно ја следи долината на Лоара во Франција, преку јужните рабови на [[Алпи|Алпите]] во Швајцарија и Италија, протегајќи се подалеку на исток до Унгарската Котлина по должината на реката [[Дунав]] и во [[Крим (полуостров)|Крим]]. Дополнителни популации постојат на [[Родос]] (Грција), во регионот на [[Кавказ]], [[Северна Африка]] и [[Мадејра|Мадеира]].<ref name="CoL" /> Повремени, преодни појавувања се забележани понатаму на север во јужна Германија, на данскиот остров [[Борнхолм]], а на север дури до Шведска. Во 2020 година, ''Lathyrus sphaericus'' било повторно откриен во Словачка, откако повеќе од 90 години се сметаше за регионално исчезнат. Популација била пронајдена на сувите, каменести падини на ридот Куса Хора во близина на Козаровце, во јужниот дел на планините Штиавникке Врчи во југозападна Словачка. Овој локалитет се одликува со суви тревни површини богати со видови, типични за топли живеалишта на вулканска матична карпа. Поради ова повторно откривање, статусот на видот во Словачка бил ажуриран од регионално исчезнат во критично загрозен. Неговото неодамнешно појавување во Словачка следи слични забелешки во блиската северна Унгарија, што сугерира дека климатските промени и потоплите услови можат да го олеснат понатамошното ширење на ова средоземноморско растение кон север.<ref name="Olejková et al. 2022" /> == Галерија == <gallery> Податотека:Lathyrus sphaericus sl2.jpg|алт=Habit|Живеалиште Податотека:Lathyrus sphaericus sl6.jpg|алт=Flower|Цвет </gallery> == Наводи == {{Наводи|refs=<ref name="BSBI07">{{BSBI 2007 |accessdate=2014-10-17 }}</ref> <ref name="CoL">{{Catalogue of Life |id=9D78P |title=''Lathyrus sphaericus'' M.Bieb. |access-date=11 April 2025}}</ref> <ref name="Käsermann 1999">{{cite book |last=Käsermann |first=Christoph |year=1999 |chapter=VU ''Lathyrus sphaericus'' RETZ–Gesse à graines sphériques–Fabaceae |title=Fiches pratiques pour la conservation: plantes à fleurs et fougères |publisher=Office fédéral de l'environnement OFEV |location=Berne |language=fr}}</ref> <ref name="Olejková et al. 2022">{{cite journal |last1=Olejková |first1=Dagmar |last2=Košťál |first2=Jaroslav |last3=Ďurišová |first3=Ľuba |last4=Eliáš Jr. |first4=Pavol |title=Yellow vetchling (''Lathyrus aphaca'' L.) and round-seeded vetchling (''Lathyrus sphaericus'' Retz.) – two species rediscovered for the flora of Slovakia |journal=Thaiszia – Journal of Botany |volume=32 |issue=1 |year=2022 |doi=10.33542/TJB2022-1-04 |doi-access=free |pages=55–65 |url=https://www.upjs.sk/app/uploads/sites/15/2022/10/4_Olejkova-et-al-final_055-065.pdf}}</ref> <ref name="PLANTS">{{PLANTS|id=LASP2|taxon=Lathyrus sphaericus|accessdate=23 January 2016}}</ref>}} == Надворешни врски == * [http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Lathyrus+sphaericus Фото галерија] * [http://flowersinisrael.com/Lathyrussphaericus_page.htm ''Lathyrus sphaericus''] Израелски диви цвеќиња {{Видови граор во Македонија}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Србија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Флора на Азија]] [[Категорија:Флора на Африка]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Статии со извори на француски (fr)]] [[Категорија:Флора на Македонија]] j03392tp9abjl383bva3bu9c3ezmizx 5641338 5641337 2026-10-06T14:21:57Z Jtasevski123 69538 5641338 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Speciesbox | image = Lathyrus sphaericus Follateres.jpg | taxon = Lathyrus sphaericus | authority = [[Retz.]] }}'''''Lathyrus sphaericus''''' — [[Едногодишно растение|едногодишен]] [[Вид (биологија)|вид]] [[Скриеносеменици|цветно растение]] од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[бобови]]. Обично расте во висина од 15 до 30 сантиметри и носи карактеристични цветови со ќерамидесто-црвена боја. Видот е автохтон главно во медитеранските и субмедитеранските региони, со широка распространетост од јужна Европа и Северна Африка до Западна Азија. Претпочита суви почви богати со хранливи материи и најчесто се наоѓа во нарушени живеалишта, вклучувајќи покрај патишта, [[Лозје|лозја]], ниви и [[Пасиште|пасишта]]. Неодамна е повторно откриен во Словачка по долго отсуство, таму се смета за критично загрозен вид, што ги одразува тековните промени во неговата распространетост, веројатно под влијание на [[Климатски промени|затоплувањето на климата]].<ref name="Olejková et al. 2022" /> == Опис == ''Lathyrus sphaericus'' е [[Едногодишно растение|едногодишно]] зелјесто растение кое обично достигнува височина од 15–30 см. Неговите [[Стебло|стебла]] растат исправено или повремено се искачуваат, а и стеблата и лисните дршки ([[Лисна дршка|петелките]]) имаат малку или никакви крилести израстоци. Листовите се состојат од еден пар листенца, при што секое ливче е со должина помеѓу 2 и 8 см и без влакна. Овие ливчиња се линеарни до копјести, со паралелни вени кои се протегаат по нивната должина. Долните листови генерално завршуваат со остар, четинест врв, додека горните листови завршуваат со едноставен, неподелен [[Витица (ботаника)|ластар]] кој помага при искачувањето. Присутни се мали, тесни [[Прилисник|прилисници]] (лиснати додатоци во основата на лисната дршка), со форма што наликува на врв на стрелка (''sagittate''). Секое цветно стебло (педункул) носи само еден цвет и е изразито издолжено, при што изгледа како да продолжува зад самиот цвет поради присуството на мал [[прицветник]] ([[Прицветник|брактеол]]). [[Чашкино ливче|Чашката]] е без влакненца, а нејзините запци — кратки, зашилени структури на врвот — се со речиси еднаква должина и се само малку подолги од цевчестата основа. Цветовите се со боја на ќерамида (ќерамидесто-црвени) и се со должина од околу 10 mm. По цутењето, растението произведува сплескани, мазни мешунки со големина помеѓу 4 и 6 mm. Овие мешунки содржат сферични, мазни семиња со пречник од околу 4–5 mm, од кои видот го добил и своето име (''sphaericus''). Цутењето обично се случува во мај. Растението има број на [[Хромозом|хромозоми]] од 2''n'' = 14.<ref name="BSBI07" /><ref name="PLANTS" /> Според надворешниот изглед, ''Lathyrus sphaericus'' наликува на неколку други видови, особено на ''Lathyrus cicera'', кој се разликува по тоа што има чашкини запци кои се од 1,5 до 3 пати подолги од цевката на чашката и поголеми, аглести семиња. Два други слични вида, ''[[Lathyrus setifolius]]'' и ''[[Lathyrus angulatus]]'', не се застапени во Швајцарија, што дополнително помага при идентификацијата во рамките на неговиот автохтон опсег на распространетост. == Живеалиште и распространетост == ''Lathyrus sphaericus'' обично расте на топли, умерено сончеви локации. Претпочита [[Глина|глинести]] почви, кои на моменти можат да бидат нестабилни, и кои се или варовнички (содржат [[калциум карбонат]]) или неваровнички, но општо земено суви и богати со хранливи материи. Видот е често кратковечен и опортунистички, најчесто застапен покрај патишта, во нарушени средини, [[Лозје|лозја]], пустелии, ниви, [[Угар|необработени]] површини и на [[Пасиште|пасишта]] за овци со екстензивно пасење. Исто така, може да расте на рабовите од суви [[Даб|дабови]] шуми и грмушести области, како и во суви, расфрлани тревни површини. Во Швајцарија, неговиот висински опсег се протега од околу 380 до 1030 метри надморска височина, додека во Италија се среќава од морското ниво па сè до 1200 метри.<ref name="Käsermann 1999" /> Видот зафаќа широк еколошки опсег. Природните живеалишта ги опфаќаат специфичните тревни заедници како што се ''Festucetalia vallesiacae'' и ''Sedo-Scleranthetalia'', заедно со асоцијации како ''Jasione-Brometum'' и ''Geranion sanguinei''. Исто така, може да се појави на неодамна напуштени житни ниви, [[Степа|степски]] фрагменти во рамките на лозарските подрачја и во различни покрајпатни и рудерални (нарушени) растителни заедници. ''Lathyrus sphaericus'' е главно распространет низ медитеранските и субмедитеранските региони, од [[Пиринејски Полуостров|Иберискиот Полуостров]] на запад до [[Балкански Полуостров|Балканот]] на исток. Северната граница на неговиот ареал приближно ја следи долината на Лоара во Франција, преку јужните рабови на [[Алпи|Алпите]] во Швајцарија и Италија, протегајќи се подалеку на исток до Унгарската Котлина по должината на реката [[Дунав]] и во [[Крим (полуостров)|Крим]]. Дополнителни популации постојат на [[Родос]] (Грција), во регионот на [[Кавказ]], [[Северна Африка]] и [[Мадејра|Мадеира]].<ref name="CoL" /> Повремени, преодни појавувања се забележани понатаму на север во јужна Германија, на данскиот остров [[Борнхолм]], а на север дури до Шведска. Во 2020 година, ''Lathyrus sphaericus'' било повторно откриен во Словачка, откако повеќе од 90 години се сметаше за регионално исчезнат. Популација била пронајдена на сувите, каменести падини на ридот Куса Хора во близина на Козаровце, во јужниот дел на планините Штиавникке Врчи во југозападна Словачка. Овој локалитет се одликува со суви тревни површини богати со видови, типични за топли живеалишта на вулканска матична карпа. Поради ова повторно откривање, статусот на видот во Словачка бил ажуриран од регионално исчезнат во критично загрозен. Неговото неодамнешно појавување во Словачка следи слични забелешки во блиската северна Унгарија, што сугерира дека климатските промени и потоплите услови можат да го олеснат понатамошното ширење на ова средоземноморско растение кон север.<ref name="Olejková et al. 2022" /> == Галерија == <gallery> Податотека:Lathyrus sphaericus sl2.jpg|алт=Habit|Живеалиште Податотека:Lathyrus sphaericus sl6.jpg|алт=Flower|Цвет </gallery> == Наводи == {{Наводи|refs=<ref name="BSBI07">{{BSBI 2007 |accessdate=2014-10-17 }}</ref> <ref name="CoL">{{Catalogue of Life |id=9D78P |title=''Lathyrus sphaericus'' M.Bieb. |access-date=11 April 2025}}</ref> <ref name="Käsermann 1999">{{cite book |last=Käsermann |first=Christoph |year=1999 |chapter=VU ''Lathyrus sphaericus'' RETZ–Gesse à graines sphériques–Fabaceae |title=Fiches pratiques pour la conservation: plantes à fleurs et fougères |publisher=Office fédéral de l'environnement OFEV |location=Berne |language=fr}}</ref> <ref name="Olejková et al. 2022">{{cite journal |last1=Olejková |first1=Dagmar |last2=Košťál |first2=Jaroslav |last3=Ďurišová |first3=Ľuba |last4=Eliáš Jr. |first4=Pavol |title=Yellow vetchling (''Lathyrus aphaca'' L.) and round-seeded vetchling (''Lathyrus sphaericus'' Retz.) – two species rediscovered for the flora of Slovakia |journal=Thaiszia – Journal of Botany |volume=32 |issue=1 |year=2022 |doi=10.33542/TJB2022-1-04 |doi-access=free |pages=55–65 |url=https://www.upjs.sk/app/uploads/sites/15/2022/10/4_Olejkova-et-al-final_055-065.pdf}}</ref> <ref name="PLANTS">{{PLANTS|id=LASP2|taxon=Lathyrus sphaericus|accessdate=23 January 2016}}</ref>}} == Надворешни врски == * [http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Lathyrus+sphaericus Фото галерија] * [http://flowersinisrael.com/Lathyrussphaericus_page.htm ''Lathyrus sphaericus''] Израелски диви цвеќиња {{Видови граор во Македонија}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Србија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Флора на Азија]] [[Категорија:Флора на Африка]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Статии со извори на француски (fr)]] [[Категорија:Флора на Македонија]] b3z5ca7r2a7sc1h7agxdsy92txiijkf 5641342 5641338 2026-10-06T14:26:17Z Jtasevski123 69538 5641342 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Speciesbox | image = Lathyrus sphaericus Follateres.jpg | taxon = Lathyrus sphaericus | authority = [[Retz.]] }}'''''Lathyrus sphaericus''''' — [[Едногодишно растение|едногодишен]] [[Вид (биологија)|вид]] [[Скриеносеменици|цветно растение]] од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[бобови]]. Обично расте во висина од 15 до 30 сантиметри и носи карактеристични цветови со ќерамидесто-црвена боја. Видот е автохтон главно во медитеранските и субмедитеранските региони, со широка распространетост од јужна Европа и Северна Африка до Западна Азија. Претпочита суви почви богати со хранливи материи и најчесто се наоѓа во нарушени живеалишта, вклучувајќи покрај патишта, [[Лозје|лозја]], ниви и [[Пасиште|пасишта]]. Неодамна е повторно откриен во Словачка по долго отсуство, таму се смета за критично загрозен вид, што ги одразува тековните промени во неговата распространетост, веројатно под влијание на [[Климатски промени|затоплувањето на климата]].<ref name="Olejková et al. 2022" /> == Опис == ''Lathyrus sphaericus'' е [[Едногодишно растение|едногодишно]] зелјесто растение кое обично достигнува височина од 15–30 см. Неговите [[Стебло|стебла]] растат исправено или повремено се искачуваат, а и стеблата и лисните дршки ([[Лисна дршка|петелките]]) имаат малку или никакви крилести израстоци. Листовите се состојат од еден пар листенца, при што секое ливче е со должина помеѓу 2 и 8 см и без влакна. Овие ливчиња се линеарни до копјести, со паралелни вени кои се протегаат по нивната должина. Долните листови генерално завршуваат со остар, четинест врв, додека горните листови завршуваат со едноставен, неподелен [[Витица (ботаника)|ластар]] кој помага при искачувањето. Присутни се мали, тесни [[Прилисник|прилисници]] (лиснати додатоци во основата на лисната дршка), со форма што наликува на врв на стрелка (''sagittate''). Секое цветно стебло (педункул) носи само еден цвет и е изразито издолжено, при што изгледа како да продолжува зад самиот цвет поради присуството на мал [[прицветник]] ([[Прицветник|брактеол]]). [[Чашкино ливче|Чашката]] е без влакненца, а нејзините запци — кратки, зашилени структури на врвот — се со речиси еднаква должина и се само малку подолги од цевчестата основа. Цветовите се со боја на ќерамида (ќерамидесто-црвени) и се со должина од околу 10 mm. По цутењето, растението произведува сплескани, мазни мешунки со големина помеѓу 4 и 6 mm. Овие мешунки содржат сферични, мазни семиња со пречник од околу 4–5 mm, од кои видот го добил и своето име (''sphaericus''). Цутењето обично се случува во мај. Растението има број на [[Хромозом|хромозоми]] од 2''n'' = 14.<ref name="BSBI07" /><ref name="PLANTS" /> Според надворешниот изглед, ''Lathyrus sphaericus'' наликува на неколку други видови, особено на ''Lathyrus cicera'', кој се разликува по тоа што има чашкини запци кои се од 1,5 до 3 пати подолги од цевката на чашката и поголеми, аглести семиња. Два други слични вида, ''[[Lathyrus setifolius]]'' и ''[[Lathyrus angulatus]]'', не се застапени во Швајцарија, што дополнително помага при идентификацијата во рамките на неговиот автохтон опсег на распространетост. == Живеалиште и распространетост == ''Lathyrus sphaericus'' обично расте на топли, умерено сончеви локации. Претпочита [[Глина|глинести]] почви, кои на моменти можат да бидат нестабилни, и кои се или варовнички (содржат [[калциум карбонат]]) или неваровнички, но општо земено суви и богати со хранливи материи. Видот е често кратковечен и опортунистички, најчесто застапен покрај патишта, во нарушени средини, [[Лозје|лозја]], пустелии, ниви, [[Угар|необработени]] површини и на [[Пасиште|пасишта]] за овци со екстензивно пасење. Исто така, може да расте на рабовите од суви [[Даб|дабови]] шуми и грмушести области, како и во суви, расфрлани тревни површини. Во Швајцарија, неговиот висински опсег се протега од околу 380 до 1030 метри надморска височина, додека во Италија се среќава од морското ниво па сè до 1200 метри.<ref name="Käsermann 1999" /> Видот зафаќа широк еколошки опсег. Природните живеалишта ги опфаќаат специфичните тревни заедници како што се ''Festucetalia vallesiacae'' и ''Sedo-Scleranthetalia'', заедно со асоцијации како ''Jasione-Brometum'' и ''Geranion sanguinei''. Исто така, може да се појави на неодамна напуштени житни ниви, [[Степа|степски]] фрагменти во рамките на лозарските подрачја и во различни покрајпатни и рудерални (нарушени) растителни заедници. ''Lathyrus sphaericus'' е главно распространет низ медитеранските и субмедитеранските региони, од [[Пиринејски Полуостров|Иберискиот Полуостров]] на запад до [[Балкански Полуостров|Балканот]] на исток. Северната граница на неговиот ареал приближно ја следи долината на Лоара во Франција, преку јужните рабови на [[Алпи|Алпите]] во Швајцарија и Италија, протегајќи се подалеку на исток до Унгарската Котлина по должината на реката [[Дунав]] и во [[Крим (полуостров)|Крим]]. Дополнителни популации постојат на [[Родос]] (Грција), во регионот на [[Кавказ]], [[Северна Африка]] и [[Мадејра|Мадеира]].<ref name="CoL" /> Повремени, преодни појавувања се забележани понатаму на север во јужна Германија, на данскиот остров [[Борнхолм]], а на север дури до Шведска. Во 2020 година, ''Lathyrus sphaericus'' било повторно откриен во Словачка, откако повеќе од 90 години се сметаше за регионално исчезнат. Популација била пронајдена на сувите, каменести падини на ридот Куса Хора во близина на Козаровце, во јужниот дел на планините Штиавникке Врчи во југозападна Словачка. Овој локалитет се одликува со суви тревни површини богати со видови, типични за топли живеалишта на вулканска матична карпа. Поради ова повторно откривање, статусот на видот во Словачка бил ажуриран од регионално исчезнат во критично загрозен. Неговото неодамнешно појавување во Словачка следи слични забелешки во блиската северна Унгарија, што сугерира дека климатските промени и потоплите услови можат да го олеснат понатамошното ширење на ова средоземноморско растение кон север.<ref name="Olejková et al. 2022" /> == Галерија == <gallery> Податотека:Lathyrus sphaericus sl2.jpg|алт=Habit|Живеалиште Податотека:Lathyrus sphaericus sl6.jpg|алт=Flower|Цвет </gallery> == Наводи == {{Наводи|refs=<ref name="BSBI07">{{BSBI 2007 |accessdate=2014-10-17 }}</ref> <ref name="Käsermann 1999">{{cite book |last=Käsermann |first=Christoph |year=1999 |chapter=VU ''Lathyrus sphaericus'' RETZ–Gesse à graines sphériques–Fabaceae |title=Fiches pratiques pour la conservation: plantes à fleurs et fougères |publisher=Office fédéral de l'environnement OFEV |location=Berne |language=fr}}</ref> <ref name="Olejková et al. 2022">{{cite journal |last1=Olejková |first1=Dagmar |last2=Košťál |first2=Jaroslav |last3=Ďurišová |first3=Ľuba |last4=Eliáš Jr. |first4=Pavol |title=Yellow vetchling (''Lathyrus aphaca'' L.) and round-seeded vetchling (''Lathyrus sphaericus'' Retz.) – two species rediscovered for the flora of Slovakia |journal=Thaiszia – Journal of Botany |volume=32 |issue=1 |year=2022 |doi=10.33542/TJB2022-1-04 |doi-access=free |pages=55–65 |url=https://www.upjs.sk/app/uploads/sites/15/2022/10/4_Olejkova-et-al-final_055-065.pdf}}</ref> <ref name="PLANTS">{{PLANTS|id=LASP2|taxon=Lathyrus sphaericus|accessdate=23 January 2016}}</ref>}} == Надворешни врски == * [http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Lathyrus+sphaericus Фото галерија] * [http://flowersinisrael.com/Lathyrussphaericus_page.htm ''Lathyrus sphaericus''] Израелски диви цвеќиња {{Видови граор во Македонија}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Србија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Флора на Азија]] [[Категорија:Флора на Африка]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Статии со извори на француски (fr)]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 1eosdf53wf8kl3d7yon1sp0vvxeqdlf 5641343 5641342 2026-10-06T14:26:34Z Jtasevski123 69538 5641343 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Speciesbox | image = Lathyrus sphaericus Follateres.jpg | taxon = Lathyrus sphaericus | authority = [[Retz.]] }}'''''Lathyrus sphaericus''''' — [[Едногодишно растение|едногодишен]] [[Вид (биологија)|вид]] [[Скриеносеменици|цветно растение]] од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[бобови]]. Обично расте во висина од 15 до 30 сантиметри и носи карактеристични цветови со ќерамидесто-црвена боја. Видот е автохтон главно во медитеранските и субмедитеранските региони, со широка распространетост од јужна Европа и Северна Африка до Западна Азија. Претпочита суви почви богати со хранливи материи и најчесто се наоѓа во нарушени живеалишта, вклучувајќи покрај патишта, [[Лозје|лозја]], ниви и [[Пасиште|пасишта]]. Неодамна е повторно откриен во Словачка по долго отсуство, таму се смета за критично загрозен вид, што ги одразува тековните промени во неговата распространетост, веројатно под влијание на [[Климатски промени|затоплувањето на климата]].<ref name="Olejková et al. 2022" /> == Опис == ''Lathyrus sphaericus'' е [[Едногодишно растение|едногодишно]] зелјесто растение кое обично достигнува височина од 15–30 см. Неговите [[Стебло|стебла]] растат исправено или повремено се искачуваат, а и стеблата и лисните дршки ([[Лисна дршка|петелките]]) имаат малку или никакви крилести израстоци. Листовите се состојат од еден пар листенца, при што секое ливче е со должина помеѓу 2 и 8 см и без влакна. Овие ливчиња се линеарни до копјести, со паралелни вени кои се протегаат по нивната должина. Долните листови генерално завршуваат со остар, четинест врв, додека горните листови завршуваат со едноставен, неподелен [[Витица (ботаника)|ластар]] кој помага при искачувањето. Присутни се мали, тесни [[Прилисник|прилисници]] (лиснати додатоци во основата на лисната дршка), со форма што наликува на врв на стрелка (''sagittate''). Секое цветно стебло (педункул) носи само еден цвет и е изразито издолжено, при што изгледа како да продолжува зад самиот цвет поради присуството на мал [[прицветник]] ([[Прицветник|брактеол]]). [[Чашкино ливче|Чашката]] е без влакненца, а нејзините запци — кратки, зашилени структури на врвот — се со речиси еднаква должина и се само малку подолги од цевчестата основа. Цветовите се со боја на ќерамида (ќерамидесто-црвени) и се со должина од околу 10 mm. По цутењето, растението произведува сплескани, мазни мешунки со големина помеѓу 4 и 6 mm. Овие мешунки содржат сферични, мазни семиња со пречник од околу 4–5 mm, од кои видот го добил и своето име (''sphaericus''). Цутењето обично се случува во мај. Растението има број на [[Хромозом|хромозоми]] од 2''n'' = 14.<ref name="BSBI07" /><ref name="PLANTS" /> Според надворешниот изглед, ''Lathyrus sphaericus'' наликува на неколку други видови, особено на ''Lathyrus cicera'', кој се разликува по тоа што има чашкини запци кои се од 1,5 до 3 пати подолги од цевката на чашката и поголеми, аглести семиња. Два други слични вида, ''[[Lathyrus setifolius]]'' и ''[[Lathyrus angulatus]]'', не се застапени во Швајцарија, што дополнително помага при идентификацијата во рамките на неговиот автохтон опсег на распространетост. == Живеалиште и распространетост == ''Lathyrus sphaericus'' обично расте на топли, умерено сончеви локации. Претпочита [[Глина|глинести]] почви, кои на моменти можат да бидат нестабилни, и кои се или варовнички (содржат [[калциум карбонат]]) или неваровнички, но општо земено суви и богати со хранливи материи. Видот е често кратковечен и опортунистички, најчесто застапен покрај патишта, во нарушени средини, [[Лозје|лозја]], пустелии, ниви, [[Угар|необработени]] површини и на [[Пасиште|пасишта]] за овци со екстензивно пасење. Исто така, може да расте на рабовите од суви [[Даб|дабови]] шуми и грмушести области, како и во суви, расфрлани тревни површини. Во Швајцарија, неговиот висински опсег се протега од околу 380 до 1030 метри надморска височина, додека во Италија се среќава од морското ниво па сè до 1200 метри.<ref name="Käsermann 1999" /> Видот зафаќа широк еколошки опсег. Природните живеалишта ги опфаќаат специфичните тревни заедници како што се ''Festucetalia vallesiacae'' и ''Sedo-Scleranthetalia'', заедно со асоцијации како ''Jasione-Brometum'' и ''Geranion sanguinei''. Исто така, може да се појави на неодамна напуштени житни ниви, [[Степа|степски]] фрагменти во рамките на лозарските подрачја и во различни покрајпатни и рудерални (нарушени) растителни заедници. ''Lathyrus sphaericus'' е главно распространет низ медитеранските и субмедитеранските региони, од [[Пиринејски Полуостров|Иберискиот Полуостров]] на запад до [[Балкански Полуостров|Балканот]] на исток. Северната граница на неговиот ареал приближно ја следи долината на Лоара во Франција, преку јужните рабови на [[Алпи|Алпите]] во Швајцарија и Италија, протегајќи се подалеку на исток до Унгарската Котлина по должината на реката [[Дунав]] и во [[Крим (полуостров)|Крим]]. Дополнителни популации постојат на [[Родос]] (Грција), во регионот на [[Кавказ]], [[Северна Африка]] и [[Мадејра|Мадеира]].Повремени, преодни појавувања се забележани понатаму на север во јужна Германија, на данскиот остров [[Борнхолм]], а на север дури до Шведска. Во 2020 година, ''Lathyrus sphaericus'' било повторно откриен во Словачка, откако повеќе од 90 години се сметаше за регионално исчезнат. Популација била пронајдена на сувите, каменести падини на ридот Куса Хора во близина на Козаровце, во јужниот дел на планините Штиавникке Врчи во југозападна Словачка. Овој локалитет се одликува со суви тревни површини богати со видови, типични за топли живеалишта на вулканска матична карпа. Поради ова повторно откривање, статусот на видот во Словачка бил ажуриран од регионално исчезнат во критично загрозен. Неговото неодамнешно појавување во Словачка следи слични забелешки во блиската северна Унгарија, што сугерира дека климатските промени и потоплите услови можат да го олеснат понатамошното ширење на ова средоземноморско растение кон север.<ref name="Olejková et al. 2022" /> == Галерија == <gallery> Податотека:Lathyrus sphaericus sl2.jpg|алт=Habit|Живеалиште Податотека:Lathyrus sphaericus sl6.jpg|алт=Flower|Цвет </gallery> == Наводи == {{Наводи|refs=<ref name="BSBI07">{{BSBI 2007 |accessdate=2014-10-17 }}</ref> <ref name="Käsermann 1999">{{cite book |last=Käsermann |first=Christoph |year=1999 |chapter=VU ''Lathyrus sphaericus'' RETZ–Gesse à graines sphériques–Fabaceae |title=Fiches pratiques pour la conservation: plantes à fleurs et fougères |publisher=Office fédéral de l'environnement OFEV |location=Berne |language=fr}}</ref> <ref name="Olejková et al. 2022">{{cite journal |last1=Olejková |first1=Dagmar |last2=Košťál |first2=Jaroslav |last3=Ďurišová |first3=Ľuba |last4=Eliáš Jr. |first4=Pavol |title=Yellow vetchling (''Lathyrus aphaca'' L.) and round-seeded vetchling (''Lathyrus sphaericus'' Retz.) – two species rediscovered for the flora of Slovakia |journal=Thaiszia – Journal of Botany |volume=32 |issue=1 |year=2022 |doi=10.33542/TJB2022-1-04 |doi-access=free |pages=55–65 |url=https://www.upjs.sk/app/uploads/sites/15/2022/10/4_Olejkova-et-al-final_055-065.pdf}}</ref> <ref name="PLANTS">{{PLANTS|id=LASP2|taxon=Lathyrus sphaericus|accessdate=23 January 2016}}</ref>}} == Надворешни врски == * [http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Lathyrus+sphaericus Фото галерија] * [http://flowersinisrael.com/Lathyrussphaericus_page.htm ''Lathyrus sphaericus''] Израелски диви цвеќиња {{Видови граор во Македонија}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Србија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Флора на Азија]] [[Категорија:Флора на Африка]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Статии со извори на француски (fr)]] [[Категорија:Флора на Македонија]] g5dqzzsdae8xiu5jymmixgv1go51ebm 5641347 5641343 2026-10-06T14:35:04Z Виолетова 1975 5641347 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Speciesbox | image = Lathyrus sphaericus Follateres.jpg | taxon = Lathyrus sphaericus | authority = [[Retz.]] }}'''''Lathyrus sphaericus''''' — [[Едногодишно растение|едногодишен]] [[Вид (биологија)|вид]] [[Скриеносеменици|цветно растение]] од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[бобови]]. Обично расте во висина од 15 до 30 сантиметри и носи карактеристични цветови со ќерамидесто-црвена боја. Видот е автохтон главно во медитеранските и субмедитеранските региони, со широка распространетост од јужна Европа и Северна Африка до Западна Азија. Претпочита суви почви богати со хранливи материи и најчесто се наоѓа во нарушени живеалишта, вклучувајќи покрај патишта, [[Лозје|лозја]], ниви и [[Пасиште|пасишта]]. Неодамна е повторно откриен во Словачка по долго отсуство, таму се смета за критично загрозен вид, што ги одразува тековните промени во неговата распространетост, веројатно под влијание на [[Климатски промени|затоплувањето на климата]].<ref name="Olejková et al. 2022" /> == Опис == ''Lathyrus sphaericus'' е [[Едногодишно растение|едногодишно]] зелјесто растение кое обично достигнува височина од 15–30 см. Неговите [[Стебло|стебла]] растат исправено или повремено се искачуваат, а и стеблата и лисните дршки ([[Лисна дршка|петелките]]) имаат малку или никакви крилести израстоци. Листовите се состојат од еден пар листенца, при што секое ливче е со должина помеѓу 2 и 8 см и без влакна. Овие ливчиња се линеарни до копјести, со паралелни вени кои се протегаат по нивната должина. Долните листови генерално завршуваат со остар, четинест врв, додека горните листови завршуваат со едноставен, неподелен [[Витица (ботаника)|ластар]] кој помага при искачувањето. Присутни се мали, тесни [[Прилисник|прилисници]] (лиснати додатоци во основата на лисната дршка), со форма што наликува на врв на стрелка (''sagittate''). Секое цветно стебло (педункул) носи само еден цвет и е изразито издолжено, при што изгледа како да продолжува зад самиот цвет поради присуството на мал [[прицветник]] ([[Прицветник|брактеол]]). [[Чашкино ливче|Чашката]] е без влакненца, а нејзините запци — кратки, зашилени структури на врвот — се со речиси еднаква должина и се само малку подолги од цевчестата основа. Цветовите се со боја на ќерамида (ќерамидесто-црвени) и се со должина од околу 10 mm. По цутењето, растението произведува сплескани, мазни мешунки со големина помеѓу 4 и 6 mm. Овие мешунки содржат сферични, мазни семиња со пречник од околу 4–5 mm, од кои видот го добил и своето име (''sphaericus''). Цутењето обично се случува во мај. Растението има број на [[Хромозом|хромозоми]] од 2''n'' = 14.<ref name="BSBI07" /><ref name="PLANTS" /> Според надворешниот изглед, ''Lathyrus sphaericus'' наликува на неколку други видови, особено на ''[[Lathyrus cicera]]'', кој се разликува по тоа што има чашкини запци кои се од 1,5 до 3 пати подолги од цевката на чашката и поголеми, аглести семиња. Два други слични вида, ''[[Lathyrus setifolius]]'' и ''[[Lathyrus angulatus]]'', не се застапени во Швајцарија, што дополнително помага при идентификацијата во рамките на неговиот автохтон опсег на распространетост. == Живеалиште и распространетост == ''Lathyrus sphaericus'' обично расте на топли, умерено сончеви локации. Претпочита [[Глина|глинести]] почви, кои на моменти можат да бидат нестабилни, и кои се или варовнички (содржат [[калциум карбонат]]) или неваровнички, но општо земено суви и богати со хранливи материи. Видот е често кратковечен и опортунистички, најчесто застапен покрај патишта, во нарушени средини, [[Лозје|лозја]], пустелии, ниви, [[Угар|необработени]] површини и на [[Пасиште|пасишта]] за овци со екстензивно пасење. Исто така, може да расте на рабовите од суви [[Даб|дабови]] шуми и грмушести области, како и во суви, расфрлани тревни површини. Во Швајцарија, неговиот висински опсег се протега од околу 380 до 1030 метри надморска височина, додека во Италија се среќава од морското ниво па сè до 1200 метри.<ref name="Käsermann 1999" /> Видот зафаќа широк еколошки опсег. Природните живеалишта ги опфаќаат специфичните тревни заедници како што се ''[[Festucetalia vallesiacae]]'' и ''[[Sedo-Scleranthetalia]]'', заедно со асоцијации како ''Jasione-Brometum'' и ''[[Geranion sanguinei]]''. Исто така, може да се појави на неодамна напуштени житни ниви, [[Степа|степски]] фрагменти во рамките на лозарските подрачја и во различни покрајпатни и рудерални (нарушени) растителни заедници. ''Lathyrus sphaericus'' е главно распространет низ медитеранските и субмедитеранските региони, од [[Пиринејски Полуостров|Иберискиот Полуостров]] на запад до [[Балкански Полуостров|Балканот]] на исток. Северната граница на неговиот ареал приближно ја следи долината на Лоара во Франција, преку јужните рабови на [[Алпи|Алпите]] во Швајцарија и Италија, протегајќи се подалеку на исток до Унгарската Котлина по должината на реката [[Дунав]] и во [[Крим (полуостров)|Крим]]. Дополнителни популации постојат на [[Родос]] (Грција), во регионот на [[Кавказ]], [[Северна Африка]] и [[Мадејра|Мадеира]].Повремени, преодни појавувања се забележани понатаму на север во јужна Германија, на данскиот остров [[Борнхолм]], а на север дури до Шведска. Во 2020 година, ''Lathyrus sphaericus'' било повторно откриен во [[Словачка]], откако повеќе од 90 години се сметаше за регионално исчезнат. Популација била пронајдена на сувите, каменести падини на ридот Куса Хора во близина на Козаровце, во јужниот дел на планините Штиавнике Врчи во југозападна Словачка. Овој локалитет се одликува со суви тревни површини богати со видови, типични за топли живеалишта на вулканска матична карпа. Поради ова повторно откривање, статусот на видот во Словачка бил ажуриран од регионално исчезнат во критично загрозен. Неговото неодамнешно појавување во Словачка следи слични забелешки во блиската северна Унгарија, што сугерира дека климатските промени и потоплите услови можат да го олеснат понатамошното ширење на ова средоземноморско растение кон север.<ref name="Olejková et al. 2022" /> Во [[Македонија]] расте по брдски пасишта, по меѓите на нивите, покрај елово-букови шуми и други станишта. Видот е познат за Скопје, Катлановска Бања, Скопска Црна Гора, Гостивар, Мавровско, Таорска Клисура, клисурата на реката Пчиња, Битола, Охрид, Галичица, Крива Паланка, Кочани, Струмица, Гевгелија.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1248-1249}}</ref> <gallery> Податотека:Lathyrus sphaericus sl2.jpg|алт=Habit|Живеалиште Податотека:Lathyrus sphaericus sl6.jpg|алт=Flower|Цвет </gallery> == Наводи == {{Наводи|refs=<ref name="BSBI07">{{BSBI 2007 |accessdate=2014-10-17 }}</ref> <ref name="Käsermann 1999">{{cite book |last=Käsermann |first=Christoph |year=1999 |chapter=VU ''Lathyrus sphaericus'' RETZ–Gesse à graines sphériques–Fabaceae |title=Fiches pratiques pour la conservation: plantes à fleurs et fougères |publisher=Office fédéral de l'environnement OFEV |location=Berne |language=fr}}</ref> <ref name="Olejková et al. 2022">{{cite journal |last1=Olejková |first1=Dagmar |last2=Košťál |first2=Jaroslav |last3=Ďurišová |first3=Ľuba |last4=Eliáš Jr. |first4=Pavol |title=Yellow vetchling (''Lathyrus aphaca'' L.) and round-seeded vetchling (''Lathyrus sphaericus'' Retz.) – two species rediscovered for the flora of Slovakia |journal=Thaiszia – Journal of Botany |volume=32 |issue=1 |year=2022 |doi=10.33542/TJB2022-1-04 |doi-access=free |pages=55–65 |url=https://www.upjs.sk/app/uploads/sites/15/2022/10/4_Olejkova-et-al-final_055-065.pdf}}</ref> <ref name="PLANTS">{{PLANTS|id=LASP2|taxon=Lathyrus sphaericus|accessdate=23 January 2016}}</ref>}} == Надворешни врски == * [http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Lathyrus+sphaericus Фото галерија] * [http://flowersinisrael.com/Lathyrussphaericus_page.htm ''Lathyrus sphaericus''] Израелски диви цвеќиња {{Видови граор во Македонија}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Србија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Флора на Азија]] [[Категорија:Флора на Африка]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора на Македонија]] ju04giuz7zu3edpxrugg0o6c804bllt 0 1404875 5641365 5640814 2026-10-06T15:15:14Z Jtasevski123 69538 /* Надворешни врски */ 5641365 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |image = Lathyrus vernus-IMG 7284.JPG |genus = Lathyrus |species = vernus |authority = ([[Карл Линеј|L.]]) [[Bernh.]] |synonyms = {{Plainlist | style = margin-left: 1em; text-indent: -1em; | *''Orobus vernus'' <small>L.</small> }} |synonyms_ref = <ref>{{citation |url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/ild-8891 |title=The Plant List: A Working List of All Plant Species |accessdate=17 јули 2016}}</ref> }} '''Пролетен граор''' ({{langx|la|Lathyrus vernus}}) — [[Вид (биологија)|вид]] цветно [[Тревесто растение|тревесто]] [[повеќегодишно растение]] од родот ''[[Граор|Lathyrus]]'', [[Домороден вид|по потекло]] од шумите во Европа и Сибир. Напролет образува густа туфа од зашилени листови со виолетови цветови, кои со стареењето преминуваат во зеленикаво-сина боја.<ref>{{Наведена книга|title=RHS A-Z encyclopedia of garden plants|url=https://archive.org/details/azencyclopediaof0000unse|publisher=Dorling Kindersley|year=2008|isbn=978-1405332965|location=United Kingdom|pages=1136}}</ref> Овој вид,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/Plants/9867/Lathyrus-vernus/Details|title=RHS Plant Selector - ''Lathyrus vernus''|publisher=Royal Horticultural Society|accessdate=30 September 2020}}</ref> како и неговата сорта „Alboroseus“,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/Plants/61244/Lathyrus-vernus-Alboroseus/Details|title=RHS Plant Selector - ''Lathyrus vernus'' 'Alboroseus'|publisher=Royal Horticultural Society|accessdate=30 September 2020}}</ref> ја имаат добиено Наградата за градинарски заслуги на [[Кралско хортикултурно друштво|Кралското хортикултурно друштво]]. == Опис == ''Lathyrus vernus'' е повеќегодишно растение со исправено, некрилесто стебло, кое расте од 20 до 40 см и е речиси без влакна. [[Лист|Листовите]] се наизменично распоредени, со кратки [[Лисна дршка|дршки]] и големи, широки [[Прилисник|прилисници]]. Листовите се парно-перјести, со два до четири пара овални и заострени ливчиња со тапи врвови, цели рабови и без мустачиња за качување. [[Соцветие|Соцветието]] има долго стебло со три до десет виолетово-црвени цветови; секој цвет е долг од 13 до 20 мм и добива посина нијанса како што старее. Цветовите се неправилни, составени од пет [[Чашкино ливче|чашкини]] и пет [[Венечно ливче|венечни ливчиња]]. Најгорното венечно ливче е познато како „знаменце“, страничните две како „крилца“, а најниските две се споени и ја образуваат „лаѓичката“. Цветот има десет [[Прашник|прашници]] и една карпела. Плодот е долга, кафеава мешунка со должина до 60 мм, која содржи од осум до четиринаесет отровни семиња. Ова растение цвета рано во годината, во мај и јуни. Може да се разликува од [[Горчлив граор|горчливиот граор]] (''L. linifolius'') и [[Црн граор|црниот граор]] (''L. niger'') по ширината на неговите овални ливчиња. Растението не венее по цветањето, туку продолжува да расте сè до есен.<ref name="NatureGate">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.luontoportti.com/suomi/en/kukkakasvit/spring-vetch|title=Spring vetch: ''Lathyrus vernus''|publisher=NatureGate|accessdate=2013-12-31}}</ref> == Распространетост и живеалиште == Пролетниот граор е природно распространет во Европа и делови од Северна Азија. Негово типично живеалиште се широколисни шуми, шумски рабови, шумски насади и чистини.<ref name="NatureGate" /> Во [[Македонија]] расте по пасишта и камењари на надморска височина до 2000 метри. Се посочува за неколку места, но до денес се семта дека некои податоци треба да бидат прифатени со резерва.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1235-1236}}</ref> == Галерија == <gallery> Податотека:Pink-flowered_cultivar,_Lathyrus_vernus_'Alboroseus'.jpg|алт=Pink-flowered cultivar, Lathyrus vernus 'Alboroseus'| Розовоцветна сорта, ''Lathyrus vernus'' 'Alboroseus' Податотека:Lathyrus_vernus_'Alboroseus'_flower.JPG|алт=Detail of the flower of the pink-flowered cultivar, Lathyrus vernus 'Alboroseus'| Детаљ од цветот на розовоцветната сорта, ''Lathyrus vernus'' „Alboroseus“ Податотека:The_Soviet_Union_1988_CPA_5966_stamp_(Deciduous_forest_flowers._Spring_pea).jpg|алт=Lathyrus vernus on stamp of USSR| ''Lathyrus vernus'' на поштенска марка на СССР Податотека:Bombus_pascuorum_-_Lathyrus_vernus_-_Keila.jpg|алт=Pollination| Опрашување </gallery> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Lathyrus vernus}} {{Викивидови-ред|Lathyrus vernus}} * [https://plants.usda.gov/java/profile?symbol=LAVE7 Профил на USDA PLANTS] {{Предлошка:Видови граор во Македонија}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Флора на Русија]] [[Категорија:Флора на Србија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 0bg0gvk6jofibayz23f1jjif1vwswsq 0 1404890 5641318 5640129 2026-10-06T13:33:25Z Виолетова 1975 Виолетова ја премести страницата [[Латирус грандифлорус]] на [[Lathyrus grandiflorus]] 5640129 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref name=iucn>{{Cite iucn |title=''Lathyrus grandiflorus'' |author=Uzundzhalieva, K., Economou, G., Smekalova, T. & Maxted, N. |name-list-style=amp |article-number= e.T176504A7255034 |date=2011 |doi=10.2305/IUCN.UK.2011-1.RLTS.T176504A7255034.en |access-date=11 April 2024}}</ref>|image=Lathyrus grandiflorus1LEST.jpg|genus=Lathyrus|species=grandiflorus|authority=[[Sibth.]] & [[Sm.]]<ref name = TPL>{{cite web | url= http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/ild-8870 | title= ''Lathyrus grandiflorus'' Sibth. & Sm. | publisher= The Plant List |access-date=19 March 2018}}</ref><ref name = IPNI>{{cite web | url= http://www.ipni.org/ipni/idPlantNameSearch.do?id=501740-1&back_page=%2Fipni%2FeditSimplePlantNameSearch.do%3Ffind_wholeName%3DLathyrus%2Bgrandiflorus%26output_format%3Dnormal | title= Leguminosae ''Lathyrus grandiflorus'' Sm. | publisher = International Plant Names Index | access-date = 19 March 2018}}</ref>}} '''''Lathyrus grandiflorus''''' или познат како '''двоцветен вечен грашок''', е [[Вид (биологија)|вид]] [[Скриеносеменици|цветно растение]] од [[Семејство (биологија)|семејството]] Fabaceae, по потекло е од јужна Европа. Расте и до {{Convert|2|m|ft}} високо, тоа е зрнесто [[Тревесто растение|тревно]] [[повеќегодишно растение]] со сиво-зелени листови и, кон крајот на летото, светло магента-розови цветови, а централната килим е потемно црвена. За разлика од својот братучед, едногодишниот сладок грашок (''Lathyrus odoratus''), тој е без мирис. Откако ќе се вкорени, тоа е робусно растение со способност да се искачува во други грмушки и дрвја.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.telegraph.co.uk/gardening/howtogrow/3303338/How-to-grow-the-everlasting-pea.html|title=How to grow: the everlasting pea|last=Keen, Mary|date=10 August 2002|publisher=The Telegraph|accessdate=19 March 2018}}</ref> Многу е отпорен, до {{Convert|-20|C|F}}, па затоа е способен да преживее услови во повеќето умерени региони во светот. Во [[Обединето Кралство|Велика Британија]] ја доби наградата за градинарски заслуги на [[Кралско хортикултурно друштво|Кралското хортикултурно друштво]].<ref name="RHSPF">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/Plants/9852/i-Lathyrus-grandiflorus-i/Details|title=RHS Plantfinder - ''Lathyrus grandiflorus''|accessdate=19 March 2018}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf|title=AGM Plants - Ornamental|date=July 2017|publisher=Royal Horticultural Society|page=58|accessdate=14 March 2018}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Граор]] [[Категорија:CS1-одржување: повеќе имиња: список на автори]] [[Категорија:Незагрозени видови според МСЗП]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] a70qktxoedw9ctuziyjo0g3hhzeayox 5641322 5641318 2026-10-06T13:38:41Z Виолетова 1975 5641322 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref name=iucn>{{Cite iucn |title=''Lathyrus grandiflorus'' |author=Uzundzhalieva, K., Economou, G., Smekalova, T. & Maxted, N. |name-list-style=amp |article-number= e.T176504A7255034 |date=2011 |doi=10.2305/IUCN.UK.2011-1.RLTS.T176504A7255034.en |access-date=11 April 2024}}</ref>|image=Lathyrus grandiflorus1LEST.jpg|genus=Lathyrus|species=grandiflorus|authority=[[Sibth.]] & [[Sm.]]<ref name = TPL>{{cite web | url= http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/ild-8870 | title= ''Lathyrus grandiflorus'' Sibth. & Sm. | publisher= The Plant List |access-date=19 March 2018}}</ref><ref name = IPNI>{{cite web | url= http://www.ipni.org/ipni/idPlantNameSearch.do?id=501740-1&back_page=%2Fipni%2FeditSimplePlantNameSearch.do%3Ffind_wholeName%3DLathyrus%2Bgrandiflorus%26output_format%3Dnormal | title= Leguminosae ''Lathyrus grandiflorus'' Sm. | publisher = International Plant Names Index | access-date = 19 March 2018}}</ref>}} '''''Lathyrus grandiflorus''''' ― [[Вид (биологија)|вид]] [[Скриеносеменици|цветно растение]] од [[Семејство (биологија)|семејството]] бобови, ''[[Fabaceae]]'', по потекло е од јужна Европа. Расте и до 2 метри високо. Тоа е зрнесто [[Тревесто растение|тревно]] [[повеќегодишно растение]] со сиво-зелени листови и, кон крајот на летото, светло магента-розови цветови. За разлика од својот братучед, едногодишниот сладок граор (''[[Lathyrus odoratus]]''), тој е без мирис. Откако ќе се вкорени, тоа е робусно растение со способност да се искачува по други грмушки и дрвја.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.telegraph.co.uk/gardening/howtogrow/3303338/How-to-grow-the-everlasting-pea.html|title=How to grow: the everlasting pea|last=Keen, Mary|date=10 August 2002|publisher=The Telegraph|accessdate=19 March 2018}}</ref> Многу е отпорен, до -20°C, па затоа е способен да преживее услови во повеќето умерени региони во светот. Во [[Обединето Кралство|Велика Британија]] ја доби наградата за градинарски заслуги на [[Кралско хортикултурно друштво|Кралското хортикултурно друштво]].<ref name="RHSPF">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/Plants/9852/i-Lathyrus-grandiflorus-i/Details|title=RHS Plantfinder - ''Lathyrus grandiflorus''|accessdate=19 March 2018}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf|title=AGM Plants - Ornamental|date=July 2017|publisher=Royal Horticultural Society|page=58|accessdate=14 March 2018}}</ref> Во [[Македонија]] расте по грмушести растенија и покрај шуми, на надморска височина до 1700 метри. Видот е познат за Маврово, Дешат, Кичево, Стража, Пелистер, Копанки, Галичица, Ресен над селото Арвати, Крушево, Кавадарци, Кожуф, и Кратово.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1245-1246}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Граор]] [[Категорија:CS1-одржување: повеќе имиња: список на автори]] [[Категорија:Незагрозени видови според МСЗП]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] 0coxnla6ed8pbkv6yatz9tpux2hr509 5641325 5641322 2026-10-06T13:40:33Z Виолетова 1975 /* Наводи */ 5641325 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref name=iucn>{{Cite iucn |title=''Lathyrus grandiflorus'' |author=Uzundzhalieva, K., Economou, G., Smekalova, T. & Maxted, N. |name-list-style=amp |article-number= e.T176504A7255034 |date=2011 |doi=10.2305/IUCN.UK.2011-1.RLTS.T176504A7255034.en |access-date=11 April 2024}}</ref>|image=Lathyrus grandiflorus1LEST.jpg|genus=Lathyrus|species=grandiflorus|authority=[[Sibth.]] & [[Sm.]]<ref name = TPL>{{cite web | url= http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/ild-8870 | title= ''Lathyrus grandiflorus'' Sibth. & Sm. | publisher= The Plant List |access-date=19 March 2018}}</ref><ref name = IPNI>{{cite web | url= http://www.ipni.org/ipni/idPlantNameSearch.do?id=501740-1&back_page=%2Fipni%2FeditSimplePlantNameSearch.do%3Ffind_wholeName%3DLathyrus%2Bgrandiflorus%26output_format%3Dnormal | title= Leguminosae ''Lathyrus grandiflorus'' Sm. | publisher = International Plant Names Index | access-date = 19 March 2018}}</ref>}} '''''Lathyrus grandiflorus''''' ― [[Вид (биологија)|вид]] [[Скриеносеменици|цветно растение]] од [[Семејство (биологија)|семејството]] бобови, ''[[Fabaceae]]'', по потекло е од јужна Европа. Расте и до 2 метри високо. Тоа е зрнесто [[Тревесто растение|тревно]] [[повеќегодишно растение]] со сиво-зелени листови и, кон крајот на летото, светло магента-розови цветови. За разлика од својот братучед, едногодишниот сладок граор (''[[Lathyrus odoratus]]''), тој е без мирис. Откако ќе се вкорени, тоа е робусно растение со способност да се искачува по други грмушки и дрвја.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.telegraph.co.uk/gardening/howtogrow/3303338/How-to-grow-the-everlasting-pea.html|title=How to grow: the everlasting pea|last=Keen, Mary|date=10 August 2002|publisher=The Telegraph|accessdate=19 March 2018}}</ref> Многу е отпорен, до -20°C, па затоа е способен да преживее услови во повеќето умерени региони во светот. Во [[Обединето Кралство|Велика Британија]] ја доби наградата за градинарски заслуги на [[Кралско хортикултурно друштво|Кралското хортикултурно друштво]].<ref name="RHSPF">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/Plants/9852/i-Lathyrus-grandiflorus-i/Details|title=RHS Plantfinder - ''Lathyrus grandiflorus''|accessdate=19 March 2018}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf|title=AGM Plants - Ornamental|date=July 2017|publisher=Royal Horticultural Society|page=58|accessdate=14 March 2018}}</ref> Во [[Македонија]] расте по грмушести растенија и покрај шуми, на надморска височина до 1700 метри. Видот е познат за Маврово, Дешат, Кичево, Стража, Пелистер, Копанки, Галичица, Ресен над селото Арвати, Крушево, Кавадарци, Кожуф, и Кратово.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1245-1246}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Незагрозени видови според МСЗП]] [[Категорија:Флора на Македонија]] ba3f62p6x0pxzaseecive1wqaxewo8q 5641362 5641325 2026-10-06T15:13:17Z Jtasevski123 69538 /* Наводи */ 5641362 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref name=iucn>{{Cite iucn |title=''Lathyrus grandiflorus'' |author=Uzundzhalieva, K., Economou, G., Smekalova, T. & Maxted, N. |name-list-style=amp |article-number= e.T176504A7255034 |date=2011 |doi=10.2305/IUCN.UK.2011-1.RLTS.T176504A7255034.en |access-date=11 April 2024}}</ref>|image=Lathyrus grandiflorus1LEST.jpg|genus=Lathyrus|species=grandiflorus|authority=[[Sibth.]] & [[Sm.]]<ref name = TPL>{{cite web | url= http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/ild-8870 | title= ''Lathyrus grandiflorus'' Sibth. & Sm. | publisher= The Plant List |access-date=19 March 2018}}</ref><ref name = IPNI>{{cite web | url= http://www.ipni.org/ipni/idPlantNameSearch.do?id=501740-1&back_page=%2Fipni%2FeditSimplePlantNameSearch.do%3Ffind_wholeName%3DLathyrus%2Bgrandiflorus%26output_format%3Dnormal | title= Leguminosae ''Lathyrus grandiflorus'' Sm. | publisher = International Plant Names Index | access-date = 19 March 2018}}</ref>}} '''''Lathyrus grandiflorus''''' ― [[Вид (биологија)|вид]] [[Скриеносеменици|цветно растение]] од [[Семејство (биологија)|семејството]] бобови, ''[[Fabaceae]]'', по потекло е од јужна Европа. Расте и до 2 метри високо. Тоа е зрнесто [[Тревесто растение|тревно]] [[повеќегодишно растение]] со сиво-зелени листови и, кон крајот на летото, светло магента-розови цветови. За разлика од својот братучед, едногодишниот сладок граор (''[[Lathyrus odoratus]]''), тој е без мирис. Откако ќе се вкорени, тоа е робусно растение со способност да се искачува по други грмушки и дрвја.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.telegraph.co.uk/gardening/howtogrow/3303338/How-to-grow-the-everlasting-pea.html|title=How to grow: the everlasting pea|last=Keen, Mary|date=10 August 2002|publisher=The Telegraph|accessdate=19 March 2018}}</ref> Многу е отпорен, до -20°C, па затоа е способен да преживее услови во повеќето умерени региони во светот. Во [[Обединето Кралство|Велика Британија]] ја доби наградата за градинарски заслуги на [[Кралско хортикултурно друштво|Кралското хортикултурно друштво]].<ref name="RHSPF">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/Plants/9852/i-Lathyrus-grandiflorus-i/Details|title=RHS Plantfinder - ''Lathyrus grandiflorus''|accessdate=19 March 2018}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf|title=AGM Plants - Ornamental|date=July 2017|publisher=Royal Horticultural Society|page=58|accessdate=14 March 2018}}</ref> Во [[Македонија]] расте по грмушести растенија и покрај шуми, на надморска височина до 1700 метри. Видот е познат за Маврово, Дешат, Кичево, Стража, Пелистер, Копанки, Галичица, Ресен над селото Арвати, Крушево, Кавадарци, Кожуф, и Кратово.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1245-1246}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} {{Предлошка:Видови граор во Македонија}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Незагрозени видови според МСЗП]] [[Категорија:Флора на Македонија]] acmm78mf1swh8ypdp1fhnchxky1em29 0 1404895 5641328 5640154 2026-10-06T13:55:28Z Jtasevski123 69538 поп 5641328 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Speciesbox|image=Lathyrus cicera.JPG|genus=Lathyrus|species=cicera|authority=[[Карл Линеј]]}}'''''Lathyrus cicera''''' — едногодишен [[Вид (биологија)|вид]] на [[Граор|див граор]], доморороден во Европа, Северна Африка и Блискиот Исток, а на други места е [[доведен вид]]. Растението е едногодишно тревесто растение и е целосно голо. Стеблото е слабо крилесто. [[Лист|Листовите]] се сложени и се состојат од два линеарни ливчиња, долги од 3 до 6 см, а на врвот завршуваат со разгранета, завиткана [[Витица (ботаника)|витица]]. [[Соцветие|Соцветието]] содржи еден цвет, со ширина од 1 до 1,5 см, кој може да биде во различни нијанси на бои. [[Плод|Плодот]] е безвлакнеста дехисцентна (распукувачка) мешунка. Ова е еден од видовите граор за кои е познато дека предизвикуваат [[латиризам]]; сепак, под името ''cicerchia'', бил меѓу храната и специјалитетите во кои уживале жителите на Милано, детално наброени од Бонвезин да ла Рива во неговото дело „Чудесата на Милано“ (1288).<ref>Забележано од John Dickie, ''Delizia! The Epic History of Italians and Their Food'' (Њујорк, 2008), стр. 37.</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?3691,3922,3927 Рачен третман на Џепсон] * {{GRIN}} * [http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Lathyrus+cicera Фото галерија] {{Taxonbar|from=Q627907}} [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 5p7emg7w8ebwu38onppbi75nmxk4gby 5641329 5641328 2026-10-06T13:55:53Z Jtasevski123 69538 5641329 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Speciesbox|image=Lathyrus cicera.JPG|genus=Lathyrus|species=cicera|authority=[[Карл Линеј]]}}'''''Lathyrus cicera''''' — едногодишен [[Вид (биологија)|вид]] на [[Граор|див граор]], доморороден во Европа, Северна Африка и Блискиот Исток, а на други места е [[доведен вид]]. Растението е едногодишно тревесто растение и е целосно голо. Стеблото е слабо крилесто. [[Лист|Листовите]] се сложени и се состојат од два линеарни ливчиња, долги од 3 до 6 см, а на врвот завршуваат со разгранета, завиткана [[Витица (ботаника)|витица]]. [[Соцветие|Соцветието]] содржи еден цвет, со ширина од 1 до 1,5 см, кој може да биде во различни нијанси на бои. [[Плод|Плодот]] е безвлакнеста дехисцентна (распукувачка) мешунка. Ова е еден од видовите граор за кои е познато дека предизвикуваат [[латиризам]]; сепак, под името ''cicerchia'', бил меѓу храната и специјалитетите во кои уживале жителите на Милано, детално наброени од Бонвезин да ла Рива во неговото дело „Чудесата на Милано“ (1288).<ref>Забележано од John Dickie, ''Delizia! The Epic History of Italians and Their Food'' (Њујорк, 2008), стр. 37.</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?3691,3922,3927 Рачен третман на Џепсон] * {{GRIN}} * [http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Lathyrus+cicera Фото галерија] {{Предлошка:Видови граор во Македонија}} {{Taxonbar|from=Q627907}} [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 7p05bfjtrw2n9o457q0c9s7jg36ne9y 5641331 5641329 2026-10-06T13:56:16Z Jtasevski123 69538 5641331 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Speciesbox|image=Lathyrus cicera.JPG|genus=Lathyrus|species=cicera|authority=[[Карл Линеј]]}}'''''Lathyrus cicera''''' — [[Едногодишно растение|едногодишен]] [[Вид (биологија)|вид]] на [[Граор|див граор]], доморороден во Европа, Северна Африка и Блискиот Исток, а на други места е [[доведен вид]]. Растението е едногодишно тревесто растение и е целосно голо. Стеблото е слабо крилесто. [[Лист|Листовите]] се сложени и се состојат од два линеарни ливчиња, долги од 3 до 6 см, а на врвот завршуваат со разгранета, завиткана [[Витица (ботаника)|витица]]. [[Соцветие|Соцветието]] содржи еден цвет, со ширина од 1 до 1,5 см, кој може да биде во различни нијанси на бои. [[Плод|Плодот]] е безвлакнеста дехисцентна (распукувачка) мешунка. Ова е еден од видовите граор за кои е познато дека предизвикуваат [[латиризам]]; сепак, под името ''cicerchia'', бил меѓу храната и специјалитетите во кои уживале жителите на Милано, детално наброени од Бонвезин да ла Рива во неговото дело „Чудесата на Милано“ (1288).<ref>Забележано од John Dickie, ''Delizia! The Epic History of Italians and Their Food'' (Њујорк, 2008), стр. 37.</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?3691,3922,3927 Рачен третман на Џепсон] * {{GRIN}} * [http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Lathyrus+cicera Фото галерија] {{Предлошка:Видови граор во Македонија}} {{Taxonbar|from=Q627907}} [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора на Македонија]] qhe8respzm4uql5950nxovsh34exxdb 5641332 5641331 2026-10-06T13:56:40Z Jtasevski123 69538 мртва врска 5641332 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Speciesbox|image=Lathyrus cicera.JPG|genus=Lathyrus|species=cicera|authority=[[Карл Линеј]]}}'''''Lathyrus cicera''''' — [[Едногодишно растение|едногодишен]] [[Вид (биологија)|вид]] на [[Граор|див граор]], доморороден во Европа, Северна Африка и Блискиот Исток, а на други места е [[доведен вид]]. Растението е едногодишно тревесто растение и е целосно голо. Стеблото е слабо крилесто. [[Лист|Листовите]] се сложени и се состојат од два линеарни ливчиња, долги од 3 до 6 см, а на врвот завршуваат со разгранета, завиткана [[Витица (ботаника)|витица]]. [[Соцветие|Соцветието]] содржи еден цвет, со ширина од 1 до 1,5 см, кој може да биде во различни нијанси на бои. [[Плод|Плодот]] е безвлакнеста дехисцентна (распукувачка) мешунка. Ова е еден од видовите граор за кои е познато дека предизвикуваат [[латиризам]]; сепак, под името ''cicerchia'', бил меѓу храната и специјалитетите во кои уживале жителите на Милано, детално наброени од Бонвезин да ла Рива во неговото дело „Чудесата на Милано“ (1288).<ref>Забележано од John Dickie, ''Delizia! The Epic History of Italians and Their Food'' (Њујорк, 2008), стр. 37.</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{GRIN}} * [http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Lathyrus+cicera Фото галерија] {{Предлошка:Видови граор во Македонија}} {{Taxonbar|from=Q627907}} [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора на Македонија]] r6r0xeuxnku6u6lfotn4xpsjj9rwhbq 5641448 5641332 2026-10-06T18:22:52Z Виолетова 1975 5641448 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Speciesbox|image=Lathyrus cicera.JPG|genus=Lathyrus|species=cicera|authority=[[Карл Линеј]]}}'''''Lathyrus cicera''''' — [[Едногодишно растение|едногодишен]] [[Вид (биологија)|вид]] на [[Граор|див граор]], доморороден во Европа, Северна Африка и Блискиот Исток, а на други места е [[доведен вид]]. Растението е едногодишно тревесто растение и е целосно голо. Стеблото е слабо крилесто. [[Лист|Листовите]] се сложени и се состојат од два линеарни ливчиња, долги од 3 до 6 см, а на врвот завршуваат со разгранета, завиткана [[Витица (ботаника)|витица]]. [[Соцветие|Соцветието]] содржи еден цвет, со ширина од 1 до 1,5 см, кој може да биде во различни нијанси на бои. [[Плод|Плодот]] е безвлакнеста дехисцентна (распукувачка) мешунка. Ова е еден од видовите граор за кои е познато дека предизвикуваат [[латиризам]]; сепак, под името ''cicerchia'', бил меѓу храната и специјалитетите во кои уживале жителите на Милано, детално наброени од Бонвезин да ла Рива во неговото дело „Чудесата на Милано“ (1288).<ref>Забележано од John Dickie, ''Delizia! The Epic History of Italians and Their Food'' (Њујорк, 2008), стр. 37.</ref> Во [[Македонија]] расте по брдски пасишта, грмушести состоини и покрај шумите на надморска височина до 1500 метри. Видот е познат за Скопје, Водно, Скопска Црна Гора, Жеденска Клисура, клисурата на реката Треска, клисурата на реката Пчиња, Таорска Клисура, Куманово, Велес, клисурата на реката Тополка, на реката Бабуна, Прилеп, Дабничка Планина, Козјак, Мариово, Ресен, Отешево, Галичица, Баба, Пелистер, Дебар, Охрид, Штип, Плачковица, Пробиштип, Делчево, Демир Капија, Струмица, и Гевгелија.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1251}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{GRIN}} * [http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Lathyrus+cicera Фото галерија] {{Предлошка:Видови граор во Македонија}} {{Taxonbar|from=Q627907}} [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора на Македонија]] q486hss6zhxhrcrkn87k6rcf8t3p612 0 1404896 5641392 5640923 2026-10-06T16:06:15Z Carshalton 30527 5641392 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | playername = Ренато Бузо | image = [[Податотека:Renato Buso Olympics 1992.webp|200px]] | height = {{height|m=1.83}} | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1969|12|19}} | cityofbirth = {{роден во|Тревизо|}} | countryofbirth = [[Италија]] | nationality = {{flagsport|ITA}} [[Италија]] | currentclub = | position = {{Football/MF}} | retired = 2004 <small>(34 г.)</small> | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Montebelluna}} | years1 = 1984-1985 | caps1 = 25 | goals1 = 2 | clubs1 = {{Fb team Montebelluna}} | years2 = 1985-1989 | caps2 = 55 | goals2 = 10 | clubs2 = {{Fb team Juventus}} | years3 = 1989-1991 | caps3 = 49 | goals3 = 9 | clubs3 = {{Fb team Fiorentina}} | years4 = 1991-1993 | caps4 = 34 | goals4 = 4 | clubs4 = {{Fb team Sampdoria}} | years5 = 1993-1996 | caps5 = 95 | goals5 = 11 | clubs5 = {{Fb team Napoli}} | years6 = 1996-1997 | caps6 = 16 | goals6 = 1 | clubs6 = {{Fb team Lazio}} | years7 = 1997-2000 | caps7 = 61 | goals7 = 4 | clubs7 = {{Fb team Piacenza}} | years8 = 2000-2001 | caps8 = 31 | goals8 = 4 | clubs8 = {{Fb team Cagliari}} | years9 = 2001-2004 | caps9 = 39 | goals9 = 1 | clubs9 = {{Fb team Spezia}} | nationalyears1 = 1986-1987 | nationalcaps1 = 8 | nationalgoals1 = 3 | nationalteam1 = {{flagsport|ITA}} [[Фудбалска репрезентација на Италија под 18 година|Италија 18]] | nationalyears2 = 1987-1992 | nationalcaps2 = 24 | nationalgoals2 = 9 | nationalteam2 = {{flagsport|ITA}} [[Фудбалска репрезентација на Италија под 21 година|Италија 21]] | nationalyears3 = 1992 | nationalcaps3 = 6 | nationalgoals3 = 0 | nationalteam3 = {{flagsport|ITA}} [[Олимписка фудбалска репрезентација на Италија|Италија (олимп.)]] | manageryears1 = 2004-2005 |managerclubs1 = {{Fb team Spezia}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Асистент)</small> | manageryears2 = 2006-2007 |managerclubs2 = {{Fb team Sarzanese}} | manageryears3 = 2007-2008 |managerclubs3 = {{Fb team Spezia}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Примавера)</small> | manageryears4 = 2008-2009 |managerclubs4 = {{Fb team Fiorentina}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Алиеви)</small> | manageryears5 = 2009-2011 |managerclubs5 = {{Fb team Fiorentina}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Примавера)</small> | manageryears6 = 2011-2013 |managerclubs6 = {{Fb team Gavorrano}} | manageryears7 = 2013-2014 |managerclubs7 = {{Fb team Chievo}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Асистент)</small> | manageryears8 = 2018-2019 |managerclubs8 = {{Fb team Sangiovannese}} | manageryears9 = 2020-2021 |managerclubs9 = {{Fb team Fiorentina}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(под 18)</small> }} '''Ренато Бузо''' (роден на [[19 декември]] [[1969]] година, во [[Тревизо]]) — [[Италијанци|италијански]] [[Тренер|фудбалски тренер]] и поранешен [[фудбал]]ер, [[Среден ред (фудбал)|играч од средниот ред]]. ==Биографија== Живее во [[Фиренца]] со својата свршеница [[новинар]]ката, Камила Менкарели,<ref>{{Cite news|author=Lorenzo Mossani|url=https://renatobuso.files.wordpress.com/2012/03/renatobuso_reporter_12_2011.jpg|title=BUSO SALUTA MA SOGNA VIOLA|publisher=Il Reporter|date=декември 2011|page=29}}</ref> синот Даниел (роден 2012 г.)<ref>{{Cite news|url=http://ricerca.gelocal.it/iltirreno/archivio/iltirreno/2012/11/06/LG_27_4.html|title=Fiocco azzurro in casa Buso Daniel, gioia di Renato e Camilla|publisher=Il Tirreno|date=6 ноември 2012|page=27|access-date=25 април 2013|archive-date=11 март 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160311032312/http://ricerca.gelocal.it/iltirreno/archivio/iltirreno/2012/11/06/LG_27_4.html|dead-link=yes}}</ref> и ќерката Џулија, (родена 2015 г.).<ref>{{Cite web|url=http://www.corrierespione.it/gossip-e-sport/la-viola-giulia-finalmente-a-casa-grande-festa-in-casa-buso-944|titolo=La 'viola' Giulia finalmente a casa, grande festa in casa Buso|date=19 јануари 2015}}</ref> Неговиот внук [[Николо Бузо|Николо]], исто така, е фудбалер.<ref>{{Cite web|url=https://www.ilgazzettino.it/nordest/treviso/lecco_promozione_serie_b_nicolo_buso_lecco_promozione_serie_b-7471891.html|title=Favola Lecco: anche il bomber trevigiano Buso brinda alla promozione in Serie B|date=2023-06-20|access-date=2024-08-24}}</ref> ==Клупска кариера== Кариерата ја започнал и дебитирал како професионалец со [[Калчо Монтелбуна|Монтебелуна]], во [[Серија Ц2]], а потоа во 1985 година преминал во [[ФК Јувентус|Јувентус]] во [[Серија А]], за кој настапувал четири сезони и постигнал 10 гола, најчесто користен како замена за [[Алдо Серена]], [[Ијан Раш]] и [[Алесандро Алтобели]] на позицијата централен напаѓач.<ref>{{Cite news|author=Corrado Sannucci|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1986/07/30/tanti-saluti-dalle-signore-del-campionato.html|title=TANTI SALUTI DALLE SIGNORE DEL CAMPIONATO|publisher=La Repubblica|date=30 јули 1986|page=18}}</ref> Во 1989 година, преминал со ко-сопственост во [[ФК Фјорентина|Фјорентина]],<ref>{{Cite news|author=Licia Granello|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1989/08/01/il-divieto-di-annoiarsi.html|title=IL DIVIETO DI ANNOIARSI|publisher=La Repubblica|date=1 август 1989|page=27}}</ref> која следната година го откупила целосно во рамките на трансферот со кој [[Роберто Баџо]] преминува се преселил во Јувентус,<ref>''Per un pugno dì spiccioli'', [[L'Unità]], 21 јули 1990, стр.27</ref> при што Бусо бил проценет на 2 милијарди лири<ref>{{cite book|title=Calciatori ‒ La raccolta completa Panini 1961-2012|publisher=Panini|date=18 јуни 2012|page=10|volume=Vol. 7 (1990-1991)}}</ref>. Во Фиренца играл две сезони, постепено преминувајќи на позицијата втор напаѓач или крило и настапувајќи во нападот со [[Роберто Баџо]] и [[Оскар Дертисија]];<ref>{{Cite news|author=Gianni Mura|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1989/10/18/fiorentina-nuovo-appello-baggio-salvera-giorgi.html|title=FIORENTINA NUOVO APPELLO BAGGIO SALVERA' GIORGI?|publisher=La Repubblica|date=18 октомври 1989|page=25}}</ref> настапил и во финалето на [[Куп на УЕФА 1989-1990|Купот на УЕФА 1989-1990]] загубено од Јувентус, при што постигнал и гол. Во 1991 година бил продаден на тогашниот италијански шампион [[ФК Сампдорија|Сампдорија]] за 4,6 милијарди лири;<ref>{{Cite news|authore=Corrado Sannucci|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1991/08/02/la-generazione-dei-fenomeni.html|title=LA GENERAZIONE DEI FENOMENI|publisher=La Repubblica|date=2 август 1991|page=39}}</ref> во дресот на ''„блучеркатите“'' го заменил [[Марко Бранка]] (кој преминал во Фиорентина) во улогата на резерва за тандемот [[Џанлука Вијали]] и [[Роберто Манчини]],<ref>{{Cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1991/08/14/chi-di-troppo.html|title=CHI È DI TROPPO?|publisher=La Repubblica|date=14 август 1991|page=35}}</ref> поминувајќи две сезони во тимот од Џенова. Во 1993 година, поради несогласувања со [[Свен-Јоран Ериксон]],<ref>{{Cite news|author=Renzo Carboncini|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1993/10/31/samp-made-in-eriksson.html|title=SAMP MADE IN ERIKSSON|publisher=La Repubblica|date=31 октомври 1993|page=24}}</ref> преминал во [[ФК Наполи|Наполи]] за три и пол милијарди лири.<ref>{{Cite news|author=Licia Granello|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1993/08/01/gullit-mancini-nuovi-allegri.html|title=GULLIT, MANCINI E I NUOVI ALLEGRI|publisher=La Repubblica|date=1 август 1993|page=25}}</ref> Таму се задржал три години, постигнувајќи 11 гола и целосно трансформирајќи се во страничен играч од средниот ред.<ref>{{Cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1993/12/06/promosso-notari.html|title=PROMOSSO NOTARI|publisher=La Repubblica|date=6 декември 1993|page=45}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1994/12/12/delvecchio-pecchia-viva-giovani.html|title=DELVECCHIO E PECCHIA VIVA I GIOVANI|publisher=La Repubblica|date=12 декември 1994|page=40}}</ref> Во 1996 година преминал во [[СС Лацио|Лацио]] за 6 милијарди лири<ref>{{cite book|title=Calciatori ‒ La raccolta completa Panini 1961-2012|publisher=Panini|date=30 јули 2012|page=10|volume=Vol. 13 (1996-1997)}}</ref>, на барање на [[Зденек Земан]] како алтернатива во нападот.<ref name="rep2">{{Cite news|author=Andrea Galdi|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1997/03/18/buso-il-jolly-mette-le-ali.html|title=Buso, il jolly mette le ali|publisher=La Repubblica|date=18 март 1997|page=8}}</ref> [[Варичела]]та го спречила да настапува на подготовки<ref name=rep2/>, а потоа добил малку простор за игра кај Земан, додека поголема минутажа добил кај [[Дино Ѕоф]], кој го заменил Чехот во текот на првенството.<ref name=rep2/> Во октомври 1997 година преминал во {{Fb team (N) Piacenza}},<ref name="pc">[http://www.storiapiacenza1919.it/rosa97.htm Rosa 1997-1998] storiapiacenza1919.it</ref> каде што останал три години во [[Серија А]], придонесувајќи како првотимец за две опстанувања ([[Серија А 1997-1998|1997-1998]] и [[Серија А 1998-1999|1998-1999]]), наизменично настапувајќи со [[Џанпјетро Пјовани]] на позицијата десно крило.<ref name=pc/><ref>[http://www.storiapiacenza1919.it/rosa98.htm Rosa 1998-1999] storiapiacenza1919.it</ref> По испаѓањето на Пјаченца во 2000 година, и тој играл во [[Серија Б]], но со екипата на [[ФК Каљари Калчо|Каљари]];<ref>{{Cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2000/07/21/berlusconi-rivaldo-magari.html|title=Berlusconi: Rivaldo? Magari|publisher=La Repubblica|date=21 јули 2000|p=58}}</ref> таму во единствената сезона постигнал 4 гола. На крајот од својата кариера преминал во [[Специја Калчо|Специја]]<ref>{{Cite news|author=Luigi Pastore|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2001/08/06/spezia.html|title=Spezia|publisher=La Repubblica|date=6 август 2001|page=7}}</ref>, во [[Серија Ц1]], каде што играл три години пред конечно да му стави крај на професионалното играње фудбал. ==Репрезентативна кариера== Неговото име останува поврзано со победата на [[Фудбалска репрезентација на Италија под 21 година|италијанската репрезентација под 21 година]], предводена од [[Чезаре Малдини]], на првото [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година 1992|Европско првенство во категоријата]] (1992). Со 3 гола во полуфиналето (против [[Фудбалска репрезентација на Данска под 21 година|Данска]]) и во финалето (против [[Фудбалска репрезентација на Шведска под 21 година|Шведска]]<ref>{{Cite news|author=Gianni Brer|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1992/05/29/due-gol-dopo-la-paura.html|title=DUE GOL DOPO LA PAURA|publisher=La Repubblica|date=29 мај 1992|page=27}}</ref>), тој придонел за триумфот, а истовремено станал и најдобар стрелец на турнирот.<ref>{{Cite news|author=Vittorio Zambardino|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1992/05/29/la-riscossa-di-buso-eterno-supplente.html|title=La riscossa di Buso, l'eterno supplente di tutti|publisher=La Repubblica|date=29 мај 1992|page=27}}</ref> Вкупно одиграл 24 натпревари и постигнал 9 гола за репрезентацијата под 21 година, како и 5 натпревари за [[Олимписка фудбалска репрезентација на Италија|олимписката репрезентација]], со која истата година учествувал на [[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписките игри 1992]] во [[Барселона]].<ref>{{Cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1992/06/23/olimpiadi-un-posto-per-orlando.html|title=OLIMPIADI, UN POSTO PER ORLANDO|publisher=La Repubblica|date=23 јуни 1992|page=28}}</ref> ===Хронологија на репрезентативните настапи=== ; Олимписка репрезентација {{Репрезентативни настапиО|ITA}} {{CronoparO|10-7-1992|Бреша|ITA|1|1|EGY||Пријателска|13={{suboff|76}}}} {{CronoparO|16-7-1992|Марино|ITA|5|0|QAT||Пријателска|13={{suboff|55}}|14=Марино (Италија)}} {{CronoparO|24-7-1992|Барселона|ITA|2|1|USA||[[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписки игри 1992 - <small>Прва фаза</small>]]|13=}} {{CronoparO|27-7-1992|Барселона|ITA|0|3|POL||[[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписки игри 1992 - <small>Прва фаза</small>]]|13={{yel|35}}}} {{CronoparO|29-7-1992|Барселона|ITA|1|0|KUW||[[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписки игри 1992 - <small>Прва фаза</small>]]|13={{Капитен}}}} {{CronoparO|1-8-1992|Валенсија|ESP|1|0|ITA||[[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписки игри 1992 - <small>Четвртфинале</small>]]|13={{Капитен}} {{sent off|89}}}} {{Cronofin|6|0}} ==Тренерска кариера== Започнувајќи со тренерска работа како дел од стручниот штаб на [[Лорис Доминисини]] во Специја,<ref name="sp">[http://www.andreafazi.com/2008/10/il-doppio-ex-renato-buso-presenta.html Il doppio ex Renato Buso presenta Sarzanese-Spezia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304102336/http://www.andreafazi.com/2008/10/il-doppio-ex-renato-buso-presenta.html |date=4 март 2016 }} andreafazi.com</ref> во 2006 година, Бузо го имал првиот самостоен тренерски ангажман водејќи ја екипата на [[УС Сарцанезе 1906|Сарцанезе]] во [[Серија Д]].<ref>{{Cite web|url=https://archivio.tuttomercatoweb.com/2006/renato-buso-nuovo-allenatore-della-sarzanese-31266|title=Renato Buso nuovo allenatore della Sarzanese - TUTTOmercatoWEB.com|website=archivio.tuttomercatoweb.com|language=it|access-date=2023-03-19}}</ref> Во сезоната 2007–2008, го водел „Примавера“ тимот на [[ФК Специја|Специја]]<ref name=sp/>, сè до банкротот на лигурискиот клуб. Од 2008 година, ги тренирал националните кадети (''„Allievi Nazionali“'') во младинскиот сектор на [[ФК Фјорентина|Фиорентина]], со кој ја освоил титулата во категоријата со победата од 3–1 над [[ФК Интер|Интер]]. Во летото 2009 година, промовиран е во тренер на „Примавера“ тимот на Фиорентина.<ref>[http://it.violachannel.tv/dettaglio-ultimora/items/buso-nuovo-allenatore-della-primavera.html Ufficiale: Buso nuovo allenatore della Primavera] violachannel.tv</ref> Екипата стигнала до финалето на [[Турнир Вијареџо 2011|Турнирот во Вијареџо 2011]], каде што загубила во финалето од Интер. На 30 март 2011 година, на [[Олимпико|стадионoт Олимпико]] во [[Рим]], го освоил [[Фудбалски куп на Италија Примавера 2010-2011|Купот на Италија]], совладувајќи ги врсниците од [[ФК Рома|Рома]] со 3–1, по нерешените 1–1 од првиот натпревар одигран на [[Стадион „Артемио Франки“|„Артемио Франки“]] во [[Фиренца]]. На 20 јуни 2011 година ја напуштил функцијата тренер на „Примавера“ тимот на Фјорентина,<ref>[http://it.violachannel.tv/dettaglio-ultimora-settore-giovanile/items/comunicato-stampa.10996.html Comunicato stampa] violachannel.tv</ref> а на 17 ноември истата година бил назначен за тренер на [[УС Гаворано|Гаворано]],<ref>[http://www.radiobrunotoscana.it/lega-pro/3301-gavorrano-esonerato-guido-pagliuca-arriva-renato-buso.html Gavorrano: esonerato Guido Pagliuca; arriva Renato Buso.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170830010227/http://www.radiobrunotoscana.it/lega-pro/3301-gavorrano-esonerato-guido-pagliuca-arriva-renato-buso.html |data=30 agosto 2017 }} Radiobrunotoscana.it</ref> потпишувајќи договор до 2013 година; сепак, на 14 април истата година бил отпуштен од тимот од Марема.<ref>[http://www.calciotoscano.it/us-borgoabuggiano/2013-04-a-gavorrano-poker-esonerato-buso.html A Gavorrano è poker del Borgo a Buggiano: esonerato Buso.] Calciotoscano.it</ref> На 12 ноември 2013 година се приклучил на стручниот штаб на [[Еуџенио Корини]], новиот тренер на [[ФК Кјево Верона|Кјево]], во улогата на технички соработник.<ref>{{cite news|title=Buso catapultato dalla Lega Pro alla serie A|url=http://www.fiorentinanews.com/2013/11/buso-catapultato-dalla-lega-pro-alla-serie-a/|ppublisher=Fiorentinanews.com|date=12 ноември 2013|access-date=13 ноември 2013|dead-link=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131113140047/http://www.fiorentinanews.com/2013/11/buso-catapultato-dalla-lega-pro-alla-serie-a/|archive-date=13 ноември 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://chievocalcio.tv/it/team|title=Organigramma del Chievo Verona|publisher=Chievocalcio.tv|access-date=13 ноември 2013|dead-link=yes|archive-url=https://web.archive.org/web/20101026090051/http://chievocalcio.tv/it/team|archive-date=26 октомври 2010}}</ref> На 23 јуни 2018 година станал нов тренер на [[ФК Санџованезе 1927|Санџованезе]],<ref>{{Cite news|url=http://www.forzasangio.it/news/ufficiale-il-nuovo-allenatore-e-lex-viola-renato-buso/|title=UFFICIALE - Il nuovo allenatore è l’ex viola Renato Buso - Forza Sangio|publisher=Forza Sangio|date=22 јуни 2018|access-date=23 јуни 2018}}</ref> кој го отпуштил на 28 април 2019 година.<ref>{{Cite web|url=http://valdarnopost.it/news/la-sangiovannese-ha-esonerato-renato-buso|title=La Sangiovannese ha esonerato Renato Buso [ValdarnoPost.it]|author=http://valdarnopost.it|website=valdarnopost.it|date=28 април 2019|access-date=28 април 2019}}</ref> На 1 јануари 2020 година повторно започнал да работи како тренер во младинскиот сектор на Фјорентина, во категоријата под 18 години, на местото на [[Алберто Акилани]], кој станал технички соработник во стручниот штаб на новиот тренер на првиот тим, [[Џузепе Јакини]].<ref>{{Cite web|url=http://www.canteraviola.com/ufficiale-under-18-il-nuovo-allenatore-e-renato-buso/|title=UFFICIALE - Under 18, il nuovo allenatore è Renato Buso {{!}} Cantera Viola|website=Cantera Viola {{!}} Fiorentina Primavera {{!}} Giovani Viola|data=2020-01-01|language=it-IT|access-date=2020-05-24}}</ref> Со враќањето на [[Чезаре Прандели]] на клупата на првиот тим, Бузо повторно започнува да работи и со „големите“, но во јуни 2021 година неговиот договор истекол и не бил продолжен. == Клупска статистика == {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:99%;text-align:center;" |- ! rowspan="2" | Сезона ! rowspan="2" | Клуб ! colspan="3" | Првенство ! colspan="3" | Национален куп ! colspan="3" | Континентален куп ! colspan="3" | Останати купови ! colspan="2" | Вкупно |- ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Наст ! Гол |- | [[ФК Јувентус сезона 1985-1986|1985-1986]] || rowspan=4|{{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Juventus}} || [[Серија А 1985-1986|А]] || 0 || 0 || [[Фудбалски куп на Италија 1985-1986|КИ]] || 0 || 0 || [[Куп на шампиони 1985-1986|КШ]] || 0 || 0 || [[Интерконтинентален куп (фудбал) 1985|ИнтК]] || 0 || 0 || 0 || 0 |- | [[ФК Јувентус сезона 1986-1987|1986-1987]] || [[Серија А 1986-1987|А]] || 14 || 1 || [[Фудбалски куп на Италија 1986-1987|КИ]] || 4 || 1 || [[Куп на шампиони 1986-1987|КШ]] || 0 || 0 || - || - || - || 18 || 2 |- || [[ФК Јувентус сезона 1987-1988|1987-1988]] || [[Серија А 1987-1988|А]] || 17+1<ref>Бараж за [[Куп на УЕФА 1988-1989|Куп на УЕФА]] на 23 мај 1988: Јувентус-Торино (0-0 прод., 4-2 пен.).</ref> || 2 || [[Фудбалски куп на Италија 1987-1988|КИ]] || 9 || 1 || [[Куп на УЕФА 1987-1988|КУ]] || 2 || 0 || - || - || - || 29 || 3 |- || [[ФК Јувентус сезона 1988-1989|1988-1989]] || [[Серија А 1988-1989|А]] || 24 || 7 || [[Фудбалски куп на Италија 1988-1989|КИ]] || 4 || 0 || [[Куп на УЕФА 1988-1989|КУ]] || 2 || 0 || - || - || - || 30 || 7 |- !colspan="3"|Вкупно Јувентус || 55+1 || 10 || || 17 || 2 || || 4 || 0 || || 0 || 0 || 77 || 12 |- || [[ФК Фјорентина сезона 1989-1990|1989-1990]] || rowspan=2|{{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Fiorentina}} || [[Серија А 1989-1990|А]] || 29 || 4 || [[Фудбалски куп на Италија 1989-1990|КИ]] || 3 || 0 || [[Куп на УЕФА 1989-1990|КУ]] || 9 || 3 || - || - || - || 41 || 7 |- || [[ФК Фјорентина сезона 1990-1991|1990-1991]] || [[Серија А 1990-1991|А]] || 20 || 5 || [[Фудбалски куп на Италија 1990-1991|КИ]] || 4 || 1 || - || - || - || - || - || - || 24 || 6 |- !colspan="3"|Вкупно Фјорентина|| 49 || 9 || || 7 || 1 || || 9 || 3 || || - || - || 65 || 13 |- | [[ФК Сампдорија сезона 1991-1992|1991-1992]] || rowspan=2|{{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Sampdoria}} || [[Серија А 1991-1992|А]] || 19 || 3 || [[Фудбалски куп на Италија 1991-1992|КИ]] || 7 || 1 || [[Куп на шампиони 1991-1992|КШ]] || 7 || 0 || [[Суперкуп на Италија 1991|СИ]] || 1 || 0 || 34 || 4 |- | [[ФК Сампдорија сезона 1992-1993|1992-1993]] || [[Серија А 1992-1993|А]] || 15 || 1 || [[Фудбалски куп на Италија 1992-1993|КИ]] || 2 || 0 || - || - || - || - || - || - || 17 || 1 |- !colspan="3"|Вкупно Сампдорија || 34 || 4 || || 9 || 1 || || 7 || 0 || || 1 || 0 || 51 || 5 |- | [[ФК Наполи сезона 1993-1994|1993-1994]] || rowspan=3|{{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Napoli}} || [[Серија А 1993-1994|А]] || 31 || 4 || [[Фудбалски куп на Италија 1993-1994|КИ]] || 2 || 0 || - || - || - || - || - || - || 33 || 4 |- | [[ФК Наполи сезона 1994-1995|1994-1995]] || [[Серија А 1994-1995|A]] || 32 || 3 || [[Фудбалски куп на Италија 1994-1995|КИ]] || 5 || 0 || [[Куп на УЕФА 1994-1995|КУ]] || 6 || 1 || - || - || - || 43 || 4 |- | [[ФК Наполи сезона 1995-1996|1995-1996]] || [[Серија А 1995-1996|A]] || 32 || 4 || [[Фудбалски куп на Италија 1995-1996|КИ]] || 0 || 0 || - || - || - || - || - || - || 32 || 4 |- !colspan="3"|Вкупно Наполи || 95 || 11 || || 7 || 0 || || 6 || 1 || || - || - || 108 || 12 |- || [[СС Лацио сезона 1996-1997|1996-1997]] || rowspan=2|{{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Lazio}} || [[Серија А 1996-1997|А]] || 16 || 1 || [[Фудбалски куп на Италија 1996-1997|КИ]] || 2 || 0 || [[Куп на УЕФА 1996-1997|КУ]] || 0 || 0 || - || - || - || 18 || 1 |- | [[СС Лацио сезона 1997-1998|сеп.-окт. 1997]] || [[Серија А 1997-1998|А]] || 0 || 0 || [[Фудбалски куп на Италија 1997-1998|КИ]] || 2 || 0 || [[Куп на УЕФА 1997-1998|КУ]] || 0 || 0 || - || - || - || 2 || 0 |- !colspan="3"|Вкупно Лацио || 16 || 1 || || 4 || 0 || || 0 || 0 || || - || - || 20 || 1 |- | [[ФК Пјаченца сезона 1997-1998|ott. 1997-1998]] || rowspan=3|{{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Piacenza}} || [[Серија А 1997-1998|А]] || 20 || 2 || [[Фудбалски куп на Италија 1997-1998|КИ]] || 2 || 0 || - || - || - || - || - || - || 22 || 2 |- | [[ФК Пјаченца сезона 1998-1999|1998-1999]] || [[Серија А 1998-1999|А]] || 29 || 2 || [[Фудбалски куп на Италија 1998-1999|КИ]] || 2 || 0 || - || - || - || - || - || - || 31 || 2 |- | [[ФК Пјаченца сезона 1999-2000|1999-2000]] || [[Серија А 1999-2000|А]] || 12 || 0 || [[Фудбалски куп на Италија 1999-2000|КИ]] || 2 || 0 || - || - || - || - || - || - || 14 || 0 |- !colspan="3"|Вкупно Пјаченца || 61 || 4 || || 6 || 0 || || - || - || || - || - || 67 || 4 |- || [[Каљари Калчо сезона 2000-2001|2000-2001]] || {{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Cagliari}} || [[Серија Б 2000-2001|Б]] || 32 || 4 || [[Фудбалски куп на Италија 2000-2001|КИ]] || 2 || 0 || - || - || - || - || - || - || 34 || 4 |- | [[Специја Калчо сезона 2001-2002|2001-2002]] || rowspan=3|{{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Spezia}} || [[Серија Ц1 2001-2002|Ц1]] || 20+1<ref name=off>Плејоф.</ref> || 0 || [[Фудбалски куп на Италија Серија Ц 2001-2002|КИ-Ц]] || 0 || 0 || - || - || - || - || - || - || 21 || 0 |- | [[Специја Калчо сезона 2002-2003|2002-2003]] || [[Серија Ц1 2002-2003|Ц1]] || 19 || 1 || [[Фудбалски куп на Италија 2002-2003|КИ]]+[[Фудбалски куп на Италија Серија Ц 2002-2003|КИ-Ц]] || 0 || 0 || - || - || - || - || - || - || 19 || 1 |- | [[Специја Калчо сезона 2003-2004|2003-2004]] || [[Серија Ц1 2003-2004|Ц1]] || 0 || 0 || [[Фудбалски куп на Италија Серија Ц 2003-2004|КИ-Ц]] || 0 || 0 || - || - || - || - || - || - || 0 || 0 |- !colspan="3"|Вкупно Специја || 39+1 || 1 || || 0 || 0 || || - || - || || - || - || 40 || 1 |- ! colspan="3" |Вкупно во кариерата || 383 || 44 || || 52 || 4 || || 26 || 4 || || 1 || 0 || 462 || 52 |} == Тренерска статистика == ''Статистиката е ажурирана на 28 април 2019.'' {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:100%;text-align:center;" |- !rowspan="2"|Сезона !rowspan="2"|Екипа !colspan="5"|Првенство !colspan="5"|Национален куп !colspan="5"|Континентални купови !colspan="5"|Останати купови !colspan="4"|Вкупно !Победи % !rowspan="2"|Пласман |- ! Натп || ОН || П || Н || И || Натп || ОН || П || Н || И || Натп || ОН || П || Н || И || Натп || ОН || П || Н || И || ОН || П || Н || И || % |- || 2006-јан. 2007 || {{flagsport|ITA}} [[УС Сарцанезе 1906|Сарцанезе]] || [[Серија Д 2006-2007|Д]] || 17 || 5 || 5 || 7 || [[Фудбалски куп на Италија Серија Д 2006-2007|КИ-Д]] || 2 || 0 || 1 || 1 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - {{WDL|19|5|6|8}} || ''отп.'' |- || [[УС Гаворано сезона 2011-2012|ное. 2011-2012]] || rowspan=2|{{flagsport|ITA}} [[УС Гаворано|Гаворано]] || [[Лега Про Секонда Дивизионе 2011-2012|2Д]] || 24 || 11 || 9 || 4 || [[Фудбалски куп на Италија Лега Про 2011-2012|КИ-ЛП]] || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - {{WDL|24|11|9|4}} || ''наз. (9.)'', крај 7. место |- || [[УС Гаворано сезона 2012-2013|2012-2013]] || [[Лега Про Секонда Дивизионе 2012-2013|2Д]] || 30 || 8 || 11 || 11 || [[Фудбалски куп на Италија Лега Про 2012-2013|КИ-ЛП]] || 2 || 1 || 0 || 1 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - {{WDL|32|9|11|12}}|| ''отп. (16. место)'' |- !colspan="3"|Вкупно Гаворано || 54 || 19 || 20 || 15 || || 2 || 1 || 0 || 1 || || - || - || - || - || || - || - || - || - {{WDLtot|56|20|20|16}} || |- || 2018-апр. 2019 || {{flagsport|ITA}} [[ФК Санџованезе 1927|Санџованезе]] || [[Серија Д 2018-2019|Д]] || 37 || 11 || 12 || 14 || [[Фудбалски куп на Италија Серија Д 2018-2019|КИ-Д]] || 1 || 0 || 1 || 0 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - {{WDL|38|11|13|14}} || ''наз.'', ''отп. (12. место)'' |- !colspan="3"|Вкупно во кариерата || 108 || 35 || 37 || 36 || || 5 || 1 || 2 || 2 || || - || - || - || - || || - || - || - || - {{WDLtot|113|36|39|38}} || |} ==Титули== ===Клупски=== ; Јувентус *'''{{Трофеј-Скудето}} [[Серија А]]''' : 1 : 1985-1986<ref>Дел од тимот, но без настапи.</ref> *'''{{Трофеј-Интерконтинентален куп}} [[Интерконтинентален куп]]''' : 1<ref>{{Cite web|url=http://www.renatobuso.it/|titolo=www.renatobuso.it|website=www.renatobuso.it|access-date=2024-07-25}}</ref> : 1985 ; Сампдорија *'''{{Трофеј-Суперкуп на Италија}} [[Суперкуп на Италија]]''' : 1 : 1991 ===Репрезентативни=== ; Италија под 21 година *'''{{Трофеј-Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година}} [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година|Европско првенство за играчи под 21 година]]''' : 1 : [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година 1992|1992]] ===Поединечни=== * [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година#Најдобар играч на првенството|Најдобар играч]] на [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година|ЕП за играчи под 21 година]] : 1 : [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година 1992|1992]] * [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година#Златна копачка|Најдобар стрелец]] на [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година|ЕП за играчи под 21 година]] : 1 : [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година 1992|1992]] <small>(3 гола)</small> ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Италија |image3=Flag of Italy.svg }} * [https://www.soccerway.com/player/buso-renato/zJd9mCG0/ Ренато Бузо на soccerway] * [https://www.transfermarkt.com/renato-buso/profil/spieler/120392 Ренато Бузо на transfermarkt] * [https://www.espn.com/soccer/player/_/id/163704/renato-buso Ренато Бузо на espn] * [https://www.tuttocalciatori.net/Buso_Renato Ренато Бузо на tuttocalciatori] {{Состав на Италија на ЛОИ фудбал 1992 (м)}} {{Navboxes |bg = gold |fg = black |bordercolor = solid 1px #000; |title = Награди |list1 = {{Најдобар играч на ЕП фудбал под 21 година}} {{Најдобар стрелец на ЕП фудбал под 21 година}} }} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Бузо, Ренато}} [[Категорија:Италијански фудбалери]] [[Категорија:Италијански фудбалски тренери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Јувентус]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Фјорентина]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Сампдорија]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Наполи]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Лацио]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Пјаченца]] [[Категорија:Фудбалери на Каљари Калчо]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Специја]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1971 година]] 9qhqoi72jw5knocyxeh06qa9cjcwexv 5641393 5641392 2026-10-06T16:09:54Z Carshalton 30527 /* Тренерска кариера */ 5641393 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | playername = Ренато Бузо | image = [[Податотека:Renato Buso Olympics 1992.webp|200px]] | height = {{height|m=1.83}} | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1969|12|19}} | cityofbirth = {{роден во|Тревизо|}} | countryofbirth = [[Италија]] | nationality = {{flagsport|ITA}} [[Италија]] | currentclub = | position = {{Football/MF}} | retired = 2004 <small>(34 г.)</small> | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Montebelluna}} | years1 = 1984-1985 | caps1 = 25 | goals1 = 2 | clubs1 = {{Fb team Montebelluna}} | years2 = 1985-1989 | caps2 = 55 | goals2 = 10 | clubs2 = {{Fb team Juventus}} | years3 = 1989-1991 | caps3 = 49 | goals3 = 9 | clubs3 = {{Fb team Fiorentina}} | years4 = 1991-1993 | caps4 = 34 | goals4 = 4 | clubs4 = {{Fb team Sampdoria}} | years5 = 1993-1996 | caps5 = 95 | goals5 = 11 | clubs5 = {{Fb team Napoli}} | years6 = 1996-1997 | caps6 = 16 | goals6 = 1 | clubs6 = {{Fb team Lazio}} | years7 = 1997-2000 | caps7 = 61 | goals7 = 4 | clubs7 = {{Fb team Piacenza}} | years8 = 2000-2001 | caps8 = 31 | goals8 = 4 | clubs8 = {{Fb team Cagliari}} | years9 = 2001-2004 | caps9 = 39 | goals9 = 1 | clubs9 = {{Fb team Spezia}} | nationalyears1 = 1986-1987 | nationalcaps1 = 8 | nationalgoals1 = 3 | nationalteam1 = {{flagsport|ITA}} [[Фудбалска репрезентација на Италија под 18 година|Италија 18]] | nationalyears2 = 1987-1992 | nationalcaps2 = 24 | nationalgoals2 = 9 | nationalteam2 = {{flagsport|ITA}} [[Фудбалска репрезентација на Италија под 21 година|Италија 21]] | nationalyears3 = 1992 | nationalcaps3 = 6 | nationalgoals3 = 0 | nationalteam3 = {{flagsport|ITA}} [[Олимписка фудбалска репрезентација на Италија|Италија (олимп.)]] | manageryears1 = 2004-2005 |managerclubs1 = {{Fb team Spezia}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Асистент)</small> | manageryears2 = 2006-2007 |managerclubs2 = {{Fb team Sarzanese}} | manageryears3 = 2007-2008 |managerclubs3 = {{Fb team Spezia}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Примавера)</small> | manageryears4 = 2008-2009 |managerclubs4 = {{Fb team Fiorentina}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Алиеви)</small> | manageryears5 = 2009-2011 |managerclubs5 = {{Fb team Fiorentina}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Примавера)</small> | manageryears6 = 2011-2013 |managerclubs6 = {{Fb team Gavorrano}} | manageryears7 = 2013-2014 |managerclubs7 = {{Fb team Chievo}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Асистент)</small> | manageryears8 = 2018-2019 |managerclubs8 = {{Fb team Sangiovannese}} | manageryears9 = 2020-2021 |managerclubs9 = {{Fb team Fiorentina}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(под 18)</small> }} '''Ренато Бузо''' (роден на [[19 декември]] [[1969]] година, во [[Тревизо]]) — [[Италијанци|италијански]] [[Тренер|фудбалски тренер]] и поранешен [[фудбал]]ер, [[Среден ред (фудбал)|играч од средниот ред]]. ==Биографија== Живее во [[Фиренца]] со својата свршеница [[новинар]]ката, Камила Менкарели,<ref>{{Cite news|author=Lorenzo Mossani|url=https://renatobuso.files.wordpress.com/2012/03/renatobuso_reporter_12_2011.jpg|title=BUSO SALUTA MA SOGNA VIOLA|publisher=Il Reporter|date=декември 2011|page=29}}</ref> синот Даниел (роден 2012 г.)<ref>{{Cite news|url=http://ricerca.gelocal.it/iltirreno/archivio/iltirreno/2012/11/06/LG_27_4.html|title=Fiocco azzurro in casa Buso Daniel, gioia di Renato e Camilla|publisher=Il Tirreno|date=6 ноември 2012|page=27|access-date=25 април 2013|archive-date=11 март 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160311032312/http://ricerca.gelocal.it/iltirreno/archivio/iltirreno/2012/11/06/LG_27_4.html|dead-link=yes}}</ref> и ќерката Џулија, (родена 2015 г.).<ref>{{Cite web|url=http://www.corrierespione.it/gossip-e-sport/la-viola-giulia-finalmente-a-casa-grande-festa-in-casa-buso-944|titolo=La 'viola' Giulia finalmente a casa, grande festa in casa Buso|date=19 јануари 2015}}</ref> Неговиот внук [[Николо Бузо|Николо]], исто така, е фудбалер.<ref>{{Cite web|url=https://www.ilgazzettino.it/nordest/treviso/lecco_promozione_serie_b_nicolo_buso_lecco_promozione_serie_b-7471891.html|title=Favola Lecco: anche il bomber trevigiano Buso brinda alla promozione in Serie B|date=2023-06-20|access-date=2024-08-24}}</ref> ==Клупска кариера== Кариерата ја започнал и дебитирал како професионалец со [[Калчо Монтелбуна|Монтебелуна]], во [[Серија Ц2]], а потоа во 1985 година преминал во [[ФК Јувентус|Јувентус]] во [[Серија А]], за кој настапувал четири сезони и постигнал 10 гола, најчесто користен како замена за [[Алдо Серена]], [[Ијан Раш]] и [[Алесандро Алтобели]] на позицијата централен напаѓач.<ref>{{Cite news|author=Corrado Sannucci|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1986/07/30/tanti-saluti-dalle-signore-del-campionato.html|title=TANTI SALUTI DALLE SIGNORE DEL CAMPIONATO|publisher=La Repubblica|date=30 јули 1986|page=18}}</ref> Во 1989 година, преминал со ко-сопственост во [[ФК Фјорентина|Фјорентина]],<ref>{{Cite news|author=Licia Granello|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1989/08/01/il-divieto-di-annoiarsi.html|title=IL DIVIETO DI ANNOIARSI|publisher=La Repubblica|date=1 август 1989|page=27}}</ref> која следната година го откупила целосно во рамките на трансферот со кој [[Роберто Баџо]] преминува се преселил во Јувентус,<ref>''Per un pugno dì spiccioli'', [[L'Unità]], 21 јули 1990, стр.27</ref> при што Бусо бил проценет на 2 милијарди лири<ref>{{cite book|title=Calciatori ‒ La raccolta completa Panini 1961-2012|publisher=Panini|date=18 јуни 2012|page=10|volume=Vol. 7 (1990-1991)}}</ref>. Во Фиренца играл две сезони, постепено преминувајќи на позицијата втор напаѓач или крило и настапувајќи во нападот со [[Роберто Баџо]] и [[Оскар Дертисија]];<ref>{{Cite news|author=Gianni Mura|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1989/10/18/fiorentina-nuovo-appello-baggio-salvera-giorgi.html|title=FIORENTINA NUOVO APPELLO BAGGIO SALVERA' GIORGI?|publisher=La Repubblica|date=18 октомври 1989|page=25}}</ref> настапил и во финалето на [[Куп на УЕФА 1989-1990|Купот на УЕФА 1989-1990]] загубено од Јувентус, при што постигнал и гол. Во 1991 година бил продаден на тогашниот италијански шампион [[ФК Сампдорија|Сампдорија]] за 4,6 милијарди лири;<ref>{{Cite news|authore=Corrado Sannucci|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1991/08/02/la-generazione-dei-fenomeni.html|title=LA GENERAZIONE DEI FENOMENI|publisher=La Repubblica|date=2 август 1991|page=39}}</ref> во дресот на ''„блучеркатите“'' го заменил [[Марко Бранка]] (кој преминал во Фиорентина) во улогата на резерва за тандемот [[Џанлука Вијали]] и [[Роберто Манчини]],<ref>{{Cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1991/08/14/chi-di-troppo.html|title=CHI È DI TROPPO?|publisher=La Repubblica|date=14 август 1991|page=35}}</ref> поминувајќи две сезони во тимот од Џенова. Во 1993 година, поради несогласувања со [[Свен-Јоран Ериксон]],<ref>{{Cite news|author=Renzo Carboncini|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1993/10/31/samp-made-in-eriksson.html|title=SAMP MADE IN ERIKSSON|publisher=La Repubblica|date=31 октомври 1993|page=24}}</ref> преминал во [[ФК Наполи|Наполи]] за три и пол милијарди лири.<ref>{{Cite news|author=Licia Granello|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1993/08/01/gullit-mancini-nuovi-allegri.html|title=GULLIT, MANCINI E I NUOVI ALLEGRI|publisher=La Repubblica|date=1 август 1993|page=25}}</ref> Таму се задржал три години, постигнувајќи 11 гола и целосно трансформирајќи се во страничен играч од средниот ред.<ref>{{Cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1993/12/06/promosso-notari.html|title=PROMOSSO NOTARI|publisher=La Repubblica|date=6 декември 1993|page=45}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1994/12/12/delvecchio-pecchia-viva-giovani.html|title=DELVECCHIO E PECCHIA VIVA I GIOVANI|publisher=La Repubblica|date=12 декември 1994|page=40}}</ref> Во 1996 година преминал во [[СС Лацио|Лацио]] за 6 милијарди лири<ref>{{cite book|title=Calciatori ‒ La raccolta completa Panini 1961-2012|publisher=Panini|date=30 јули 2012|page=10|volume=Vol. 13 (1996-1997)}}</ref>, на барање на [[Зденек Земан]] како алтернатива во нападот.<ref name="rep2">{{Cite news|author=Andrea Galdi|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1997/03/18/buso-il-jolly-mette-le-ali.html|title=Buso, il jolly mette le ali|publisher=La Repubblica|date=18 март 1997|page=8}}</ref> [[Варичела]]та го спречила да настапува на подготовки<ref name=rep2/>, а потоа добил малку простор за игра кај Земан, додека поголема минутажа добил кај [[Дино Ѕоф]], кој го заменил Чехот во текот на првенството.<ref name=rep2/> Во октомври 1997 година преминал во {{Fb team (N) Piacenza}},<ref name="pc">[http://www.storiapiacenza1919.it/rosa97.htm Rosa 1997-1998] storiapiacenza1919.it</ref> каде што останал три години во [[Серија А]], придонесувајќи како првотимец за две опстанувања ([[Серија А 1997-1998|1997-1998]] и [[Серија А 1998-1999|1998-1999]]), наизменично настапувајќи со [[Џанпјетро Пјовани]] на позицијата десно крило.<ref name=pc/><ref>[http://www.storiapiacenza1919.it/rosa98.htm Rosa 1998-1999] storiapiacenza1919.it</ref> По испаѓањето на Пјаченца во 2000 година, и тој играл во [[Серија Б]], но со екипата на [[ФК Каљари Калчо|Каљари]];<ref>{{Cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2000/07/21/berlusconi-rivaldo-magari.html|title=Berlusconi: Rivaldo? Magari|publisher=La Repubblica|date=21 јули 2000|p=58}}</ref> таму во единствената сезона постигнал 4 гола. На крајот од својата кариера преминал во [[Специја Калчо|Специја]]<ref>{{Cite news|author=Luigi Pastore|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2001/08/06/spezia.html|title=Spezia|publisher=La Repubblica|date=6 август 2001|page=7}}</ref>, во [[Серија Ц1]], каде што играл три години пред конечно да му стави крај на професионалното играње фудбал. ==Репрезентативна кариера== Неговото име останува поврзано со победата на [[Фудбалска репрезентација на Италија под 21 година|италијанската репрезентација под 21 година]], предводена од [[Чезаре Малдини]], на првото [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година 1992|Европско првенство во категоријата]] (1992). Со 3 гола во полуфиналето (против [[Фудбалска репрезентација на Данска под 21 година|Данска]]) и во финалето (против [[Фудбалска репрезентација на Шведска под 21 година|Шведска]]<ref>{{Cite news|author=Gianni Brer|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1992/05/29/due-gol-dopo-la-paura.html|title=DUE GOL DOPO LA PAURA|publisher=La Repubblica|date=29 мај 1992|page=27}}</ref>), тој придонел за триумфот, а истовремено станал и најдобар стрелец на турнирот.<ref>{{Cite news|author=Vittorio Zambardino|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1992/05/29/la-riscossa-di-buso-eterno-supplente.html|title=La riscossa di Buso, l'eterno supplente di tutti|publisher=La Repubblica|date=29 мај 1992|page=27}}</ref> Вкупно одиграл 24 натпревари и постигнал 9 гола за репрезентацијата под 21 година, како и 5 натпревари за [[Олимписка фудбалска репрезентација на Италија|олимписката репрезентација]], со која истата година учествувал на [[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписките игри 1992]] во [[Барселона]].<ref>{{Cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1992/06/23/olimpiadi-un-posto-per-orlando.html|title=OLIMPIADI, UN POSTO PER ORLANDO|publisher=La Repubblica|date=23 јуни 1992|page=28}}</ref> ===Хронологија на репрезентативните настапи=== ; Олимписка репрезентација {{Репрезентативни настапиО|ITA}} {{CronoparO|10-7-1992|Бреша|ITA|1|1|EGY||Пријателска|13={{suboff|76}}}} {{CronoparO|16-7-1992|Марино|ITA|5|0|QAT||Пријателска|13={{suboff|55}}|14=Марино (Италија)}} {{CronoparO|24-7-1992|Барселона|ITA|2|1|USA||[[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписки игри 1992 - <small>Прва фаза</small>]]|13=}} {{CronoparO|27-7-1992|Барселона|ITA|0|3|POL||[[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписки игри 1992 - <small>Прва фаза</small>]]|13={{yel|35}}}} {{CronoparO|29-7-1992|Барселона|ITA|1|0|KUW||[[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписки игри 1992 - <small>Прва фаза</small>]]|13={{Капитен}}}} {{CronoparO|1-8-1992|Валенсија|ESP|1|0|ITA||[[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписки игри 1992 - <small>Четвртфинале</small>]]|13={{Капитен}} {{sent off|89}}}} {{Cronofin|6|0}} ==Тренерска кариера== Започнувајќи со тренерска работа како дел од стручниот штаб на [[Лорис Доминисини]] во Специја,<ref name="sp">[http://www.andreafazi.com/2008/10/il-doppio-ex-renato-buso-presenta.html Il doppio ex Renato Buso presenta Sarzanese-Spezia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304102336/http://www.andreafazi.com/2008/10/il-doppio-ex-renato-buso-presenta.html |date=4 март 2016 }} andreafazi.com</ref> во 2006 година, Бузо го имал првиот самостоен тренерски ангажман водејќи ја екипата на [[УС Сарцанезе 1906|Сарцанезе]] во [[Серија Д]].<ref>{{Cite web|url=https://archivio.tuttomercatoweb.com/2006/renato-buso-nuovo-allenatore-della-sarzanese-31266|title=Renato Buso nuovo allenatore della Sarzanese - TUTTOmercatoWEB.com|website=archivio.tuttomercatoweb.com|language=it|access-date=2023-03-19}}</ref> Во сезоната 2007–2008, го водел „Примавера“ тимот на [[ФК Специја|Специја]]<ref name=sp/>, сè до банкротот на лигурискиот клуб. Од 2008 година, ги тренирал националните кадети (''„Allievi Nazionali“'') во младинскиот сектор на [[ФК Фјорентина|Фиорентина]], со кој ја освоил титулата во категоријата со победата од 3–1 над [[ФК Интер|Интер]]. Во летото 2009 година, промовиран е во тренер на „Примавера“ тимот на Фиорентина.<ref>[http://it.violachannel.tv/dettaglio-ultimora/items/buso-nuovo-allenatore-della-primavera.html Ufficiale: Buso nuovo allenatore della Primavera] violachannel.tv</ref> Екипата стигнала до финалето на [[Турнир Вијареџо 2011|Турнирот во Вијареџо 2011]], каде што загубила во финалето од Интер. На 30 март 2011 година, на [[Олимпико|стадионoт Олимпико]] во [[Рим]], го освоил [[Фудбалски куп на Италија Примавера 2010-2011|Купот на Италија]], совладувајќи ги врсниците од [[ФК Рома|Рома]] со 3–1, по нерешените 1–1 од првиот натпревар одигран на [[Стадион „Артемио Франки“|„Артемио Франки“]] во [[Фиренца]]. На 20 јуни 2011 година ја напуштил функцијата тренер на „Примавера“ тимот на Фјорентина,<ref>[http://it.violachannel.tv/dettaglio-ultimora-settore-giovanile/items/comunicato-stampa.10996.html Comunicato stampa] violachannel.tv</ref> а на 17 ноември истата година бил назначен за тренер на [[УС Гаворано|Гаворано]],<ref>[http://www.radiobrunotoscana.it/lega-pro/3301-gavorrano-esonerato-guido-pagliuca-arriva-renato-buso.html Gavorrano: esonerato Guido Pagliuca; arriva Renato Buso.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170830010227/http://www.radiobrunotoscana.it/lega-pro/3301-gavorrano-esonerato-guido-pagliuca-arriva-renato-buso.html |data=30 agosto 2017 }} Radiobrunotoscana.it</ref> потпишувајќи договор до 2013 година; сепак, на 14 април истата година бил отпуштен од тимот од Марема.<ref>[http://www.calciotoscano.it/us-borgoabuggiano/2013-04-a-gavorrano-poker-esonerato-buso.html A Gavorrano è poker del Borgo a Buggiano: esonerato Buso.] Calciotoscano.it</ref> На 12 ноември 2013 година се приклучил на стручниот штаб на [[Еуџенио Корини]], новиот тренер на [[ФК Кјево Верона|Кјево]], во улогата на технички соработник.<ref>{{cite news|title=Buso catapultato dalla Lega Pro alla serie A|url=http://www.fiorentinanews.com/2013/11/buso-catapultato-dalla-lega-pro-alla-serie-a/|ppublisher=Fiorentinanews.com|date=12 ноември 2013|access-date=13 ноември 2013|dead-link=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131113140047/http://www.fiorentinanews.com/2013/11/buso-catapultato-dalla-lega-pro-alla-serie-a/|archive-date=13 ноември 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://chievocalcio.tv/it/team|title=Organigramma del Chievo Verona|publisher=Chievocalcio.tv|access-date=13 ноември 2013|dead-link=yes|archive-url=https://web.archive.org/web/20101026090051/http://chievocalcio.tv/it/team|archive-date=26 октомври 2010}}</ref> На 23 јуни 2018 година станал нов тренер на [[ФК Санџованезе 1927|Санџованезе]],<ref>{{Cite news|url=http://www.forzasangio.it/news/ufficiale-il-nuovo-allenatore-e-lex-viola-renato-buso/|title=UFFICIALE - Il nuovo allenatore è l’ex viola Renato Buso - Forza Sangio|publisher=Forza Sangio|date=22 јуни 2018|access-date=23 јуни 2018}}</ref> кој го отпуштил на 28 април 2019 година.<ref>{{Cite web|url=http://valdarnopost.it/news/la-sangiovannese-ha-esonerato-renato-buso|title=La Sangiovannese ha esonerato Renato Buso [ValdarnoPost.it]|author=http://valdarnopost.it|website=valdarnopost.it|date=28 април 2019|access-date=28 април 2019}}</ref> На 1 јануари 2020 година повторно започнал да работи како тренер во младинскиот сектор на Фјорентина, во категоријата под 18 години, на местото на [[Алберто Аквилани]], кој станал технички соработник во стручниот штаб на новиот тренер на првиот тим, [[Џузепе Јакини]].<ref>{{Cite web|url=http://www.canteraviola.com/ufficiale-under-18-il-nuovo-allenatore-e-renato-buso/|title=UFFICIALE - Under 18, il nuovo allenatore è Renato Buso {{!}} Cantera Viola|website=Cantera Viola {{!}} Fiorentina Primavera {{!}} Giovani Viola|data=2020-01-01|language=it-IT|access-date=2020-05-24}}</ref> Со враќањето на [[Чезаре Прандели]] на клупата на првиот тим, Бузо повторно започнува да работи и со „големите“, но во јуни 2021 година неговиот договор истекол и не бил продолжен. == Клупска статистика == {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:99%;text-align:center;" |- ! rowspan="2" | Сезона ! rowspan="2" | Клуб ! colspan="3" | Првенство ! colspan="3" | Национален куп ! colspan="3" | Континентален куп ! colspan="3" | Останати купови ! colspan="2" | Вкупно |- ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Наст ! Гол |- | [[ФК Јувентус сезона 1985-1986|1985-1986]] || rowspan=4|{{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Juventus}} || [[Серија А 1985-1986|А]] || 0 || 0 || [[Фудбалски куп на Италија 1985-1986|КИ]] || 0 || 0 || [[Куп на шампиони 1985-1986|КШ]] || 0 || 0 || [[Интерконтинентален куп (фудбал) 1985|ИнтК]] || 0 || 0 || 0 || 0 |- | [[ФК Јувентус сезона 1986-1987|1986-1987]] || [[Серија А 1986-1987|А]] || 14 || 1 || [[Фудбалски куп на Италија 1986-1987|КИ]] || 4 || 1 || [[Куп на шампиони 1986-1987|КШ]] || 0 || 0 || - || - || - || 18 || 2 |- || [[ФК Јувентус сезона 1987-1988|1987-1988]] || [[Серија А 1987-1988|А]] || 17+1<ref>Бараж за [[Куп на УЕФА 1988-1989|Куп на УЕФА]] на 23 мај 1988: Јувентус-Торино (0-0 прод., 4-2 пен.).</ref> || 2 || [[Фудбалски куп на Италија 1987-1988|КИ]] || 9 || 1 || [[Куп на УЕФА 1987-1988|КУ]] || 2 || 0 || - || - || - || 29 || 3 |- || [[ФК Јувентус сезона 1988-1989|1988-1989]] || [[Серија А 1988-1989|А]] || 24 || 7 || [[Фудбалски куп на Италија 1988-1989|КИ]] || 4 || 0 || [[Куп на УЕФА 1988-1989|КУ]] || 2 || 0 || - || - || - || 30 || 7 |- !colspan="3"|Вкупно Јувентус || 55+1 || 10 || || 17 || 2 || || 4 || 0 || || 0 || 0 || 77 || 12 |- || [[ФК Фјорентина сезона 1989-1990|1989-1990]] || rowspan=2|{{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Fiorentina}} || [[Серија А 1989-1990|А]] || 29 || 4 || [[Фудбалски куп на Италија 1989-1990|КИ]] || 3 || 0 || [[Куп на УЕФА 1989-1990|КУ]] || 9 || 3 || - || - || - || 41 || 7 |- || [[ФК Фјорентина сезона 1990-1991|1990-1991]] || [[Серија А 1990-1991|А]] || 20 || 5 || [[Фудбалски куп на Италија 1990-1991|КИ]] || 4 || 1 || - || - || - || - || - || - || 24 || 6 |- !colspan="3"|Вкупно Фјорентина|| 49 || 9 || || 7 || 1 || || 9 || 3 || || - || - || 65 || 13 |- | [[ФК Сампдорија сезона 1991-1992|1991-1992]] || rowspan=2|{{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Sampdoria}} || [[Серија А 1991-1992|А]] || 19 || 3 || [[Фудбалски куп на Италија 1991-1992|КИ]] || 7 || 1 || [[Куп на шампиони 1991-1992|КШ]] || 7 || 0 || [[Суперкуп на Италија 1991|СИ]] || 1 || 0 || 34 || 4 |- | [[ФК Сампдорија сезона 1992-1993|1992-1993]] || [[Серија А 1992-1993|А]] || 15 || 1 || [[Фудбалски куп на Италија 1992-1993|КИ]] || 2 || 0 || - || - || - || - || - || - || 17 || 1 |- !colspan="3"|Вкупно Сампдорија || 34 || 4 || || 9 || 1 || || 7 || 0 || || 1 || 0 || 51 || 5 |- | [[ФК Наполи сезона 1993-1994|1993-1994]] || rowspan=3|{{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Napoli}} || [[Серија А 1993-1994|А]] || 31 || 4 || [[Фудбалски куп на Италија 1993-1994|КИ]] || 2 || 0 || - || - || - || - || - || - || 33 || 4 |- | [[ФК Наполи сезона 1994-1995|1994-1995]] || [[Серија А 1994-1995|A]] || 32 || 3 || [[Фудбалски куп на Италија 1994-1995|КИ]] || 5 || 0 || [[Куп на УЕФА 1994-1995|КУ]] || 6 || 1 || - || - || - || 43 || 4 |- | [[ФК Наполи сезона 1995-1996|1995-1996]] || [[Серија А 1995-1996|A]] || 32 || 4 || [[Фудбалски куп на Италија 1995-1996|КИ]] || 0 || 0 || - || - || - || - || - || - || 32 || 4 |- !colspan="3"|Вкупно Наполи || 95 || 11 || || 7 || 0 || || 6 || 1 || || - || - || 108 || 12 |- || [[СС Лацио сезона 1996-1997|1996-1997]] || rowspan=2|{{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Lazio}} || [[Серија А 1996-1997|А]] || 16 || 1 || [[Фудбалски куп на Италија 1996-1997|КИ]] || 2 || 0 || [[Куп на УЕФА 1996-1997|КУ]] || 0 || 0 || - || - || - || 18 || 1 |- | [[СС Лацио сезона 1997-1998|сеп.-окт. 1997]] || [[Серија А 1997-1998|А]] || 0 || 0 || [[Фудбалски куп на Италија 1997-1998|КИ]] || 2 || 0 || [[Куп на УЕФА 1997-1998|КУ]] || 0 || 0 || - || - || - || 2 || 0 |- !colspan="3"|Вкупно Лацио || 16 || 1 || || 4 || 0 || || 0 || 0 || || - || - || 20 || 1 |- | [[ФК Пјаченца сезона 1997-1998|ott. 1997-1998]] || rowspan=3|{{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Piacenza}} || [[Серија А 1997-1998|А]] || 20 || 2 || [[Фудбалски куп на Италија 1997-1998|КИ]] || 2 || 0 || - || - || - || - || - || - || 22 || 2 |- | [[ФК Пјаченца сезона 1998-1999|1998-1999]] || [[Серија А 1998-1999|А]] || 29 || 2 || [[Фудбалски куп на Италија 1998-1999|КИ]] || 2 || 0 || - || - || - || - || - || - || 31 || 2 |- | [[ФК Пјаченца сезона 1999-2000|1999-2000]] || [[Серија А 1999-2000|А]] || 12 || 0 || [[Фудбалски куп на Италија 1999-2000|КИ]] || 2 || 0 || - || - || - || - || - || - || 14 || 0 |- !colspan="3"|Вкупно Пјаченца || 61 || 4 || || 6 || 0 || || - || - || || - || - || 67 || 4 |- || [[Каљари Калчо сезона 2000-2001|2000-2001]] || {{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Cagliari}} || [[Серија Б 2000-2001|Б]] || 32 || 4 || [[Фудбалски куп на Италија 2000-2001|КИ]] || 2 || 0 || - || - || - || - || - || - || 34 || 4 |- | [[Специја Калчо сезона 2001-2002|2001-2002]] || rowspan=3|{{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Spezia}} || [[Серија Ц1 2001-2002|Ц1]] || 20+1<ref name=off>Плејоф.</ref> || 0 || [[Фудбалски куп на Италија Серија Ц 2001-2002|КИ-Ц]] || 0 || 0 || - || - || - || - || - || - || 21 || 0 |- | [[Специја Калчо сезона 2002-2003|2002-2003]] || [[Серија Ц1 2002-2003|Ц1]] || 19 || 1 || [[Фудбалски куп на Италија 2002-2003|КИ]]+[[Фудбалски куп на Италија Серија Ц 2002-2003|КИ-Ц]] || 0 || 0 || - || - || - || - || - || - || 19 || 1 |- | [[Специја Калчо сезона 2003-2004|2003-2004]] || [[Серија Ц1 2003-2004|Ц1]] || 0 || 0 || [[Фудбалски куп на Италија Серија Ц 2003-2004|КИ-Ц]] || 0 || 0 || - || - || - || - || - || - || 0 || 0 |- !colspan="3"|Вкупно Специја || 39+1 || 1 || || 0 || 0 || || - || - || || - || - || 40 || 1 |- ! colspan="3" |Вкупно во кариерата || 383 || 44 || || 52 || 4 || || 26 || 4 || || 1 || 0 || 462 || 52 |} == Тренерска статистика == ''Статистиката е ажурирана на 28 април 2019.'' {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:100%;text-align:center;" |- !rowspan="2"|Сезона !rowspan="2"|Екипа !colspan="5"|Првенство !colspan="5"|Национален куп !colspan="5"|Континентални купови !colspan="5"|Останати купови !colspan="4"|Вкупно !Победи % !rowspan="2"|Пласман |- ! Натп || ОН || П || Н || И || Натп || ОН || П || Н || И || Натп || ОН || П || Н || И || Натп || ОН || П || Н || И || ОН || П || Н || И || % |- || 2006-јан. 2007 || {{flagsport|ITA}} [[УС Сарцанезе 1906|Сарцанезе]] || [[Серија Д 2006-2007|Д]] || 17 || 5 || 5 || 7 || [[Фудбалски куп на Италија Серија Д 2006-2007|КИ-Д]] || 2 || 0 || 1 || 1 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - {{WDL|19|5|6|8}} || ''отп.'' |- || [[УС Гаворано сезона 2011-2012|ное. 2011-2012]] || rowspan=2|{{flagsport|ITA}} [[УС Гаворано|Гаворано]] || [[Лега Про Секонда Дивизионе 2011-2012|2Д]] || 24 || 11 || 9 || 4 || [[Фудбалски куп на Италија Лега Про 2011-2012|КИ-ЛП]] || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - {{WDL|24|11|9|4}} || ''наз. (9.)'', крај 7. место |- || [[УС Гаворано сезона 2012-2013|2012-2013]] || [[Лега Про Секонда Дивизионе 2012-2013|2Д]] || 30 || 8 || 11 || 11 || [[Фудбалски куп на Италија Лега Про 2012-2013|КИ-ЛП]] || 2 || 1 || 0 || 1 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - {{WDL|32|9|11|12}}|| ''отп. (16. место)'' |- !colspan="3"|Вкупно Гаворано || 54 || 19 || 20 || 15 || || 2 || 1 || 0 || 1 || || - || - || - || - || || - || - || - || - {{WDLtot|56|20|20|16}} || |- || 2018-апр. 2019 || {{flagsport|ITA}} [[ФК Санџованезе 1927|Санџованезе]] || [[Серија Д 2018-2019|Д]] || 37 || 11 || 12 || 14 || [[Фудбалски куп на Италија Серија Д 2018-2019|КИ-Д]] || 1 || 0 || 1 || 0 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - {{WDL|38|11|13|14}} || ''наз.'', ''отп. (12. место)'' |- !colspan="3"|Вкупно во кариерата || 108 || 35 || 37 || 36 || || 5 || 1 || 2 || 2 || || - || - || - || - || || - || - || - || - {{WDLtot|113|36|39|38}} || |} ==Титули== ===Клупски=== ; Јувентус *'''{{Трофеј-Скудето}} [[Серија А]]''' : 1 : 1985-1986<ref>Дел од тимот, но без настапи.</ref> *'''{{Трофеј-Интерконтинентален куп}} [[Интерконтинентален куп]]''' : 1<ref>{{Cite web|url=http://www.renatobuso.it/|titolo=www.renatobuso.it|website=www.renatobuso.it|access-date=2024-07-25}}</ref> : 1985 ; Сампдорија *'''{{Трофеј-Суперкуп на Италија}} [[Суперкуп на Италија]]''' : 1 : 1991 ===Репрезентативни=== ; Италија под 21 година *'''{{Трофеј-Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година}} [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година|Европско првенство за играчи под 21 година]]''' : 1 : [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година 1992|1992]] ===Поединечни=== * [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година#Најдобар играч на првенството|Најдобар играч]] на [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година|ЕП за играчи под 21 година]] : 1 : [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година 1992|1992]] * [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година#Златна копачка|Најдобар стрелец]] на [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година|ЕП за играчи под 21 година]] : 1 : [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година 1992|1992]] <small>(3 гола)</small> ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Италија |image3=Flag of Italy.svg }} * [https://www.soccerway.com/player/buso-renato/zJd9mCG0/ Ренато Бузо на soccerway] * [https://www.transfermarkt.com/renato-buso/profil/spieler/120392 Ренато Бузо на transfermarkt] * [https://www.espn.com/soccer/player/_/id/163704/renato-buso Ренато Бузо на espn] * [https://www.tuttocalciatori.net/Buso_Renato Ренато Бузо на tuttocalciatori] {{Состав на Италија на ЛОИ фудбал 1992 (м)}} {{Navboxes |bg = gold |fg = black |bordercolor = solid 1px #000; |title = Награди |list1 = {{Најдобар играч на ЕП фудбал под 21 година}} {{Најдобар стрелец на ЕП фудбал под 21 година}} }} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Бузо, Ренато}} [[Категорија:Италијански фудбалери]] [[Категорија:Италијански фудбалски тренери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Јувентус]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Фјорентина]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Сампдорија]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Наполи]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Лацио]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Пјаченца]] [[Категорија:Фудбалери на Каљари Калчо]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Специја]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1971 година]] ci1xh2fd7twtjbhdbgznkvdvi6rb10q 5641395 5641393 2026-10-06T16:25:33Z Carshalton 30527 /* Клупска статистика */ 5641395 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | playername = Ренато Бузо | image = [[Податотека:Renato Buso Olympics 1992.webp|200px]] | height = {{height|m=1.83}} | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1969|12|19}} | cityofbirth = {{роден во|Тревизо|}} | countryofbirth = [[Италија]] | nationality = {{flagsport|ITA}} [[Италија]] | currentclub = | position = {{Football/MF}} | retired = 2004 <small>(34 г.)</small> | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Montebelluna}} | years1 = 1984-1985 | caps1 = 25 | goals1 = 2 | clubs1 = {{Fb team Montebelluna}} | years2 = 1985-1989 | caps2 = 55 | goals2 = 10 | clubs2 = {{Fb team Juventus}} | years3 = 1989-1991 | caps3 = 49 | goals3 = 9 | clubs3 = {{Fb team Fiorentina}} | years4 = 1991-1993 | caps4 = 34 | goals4 = 4 | clubs4 = {{Fb team Sampdoria}} | years5 = 1993-1996 | caps5 = 95 | goals5 = 11 | clubs5 = {{Fb team Napoli}} | years6 = 1996-1997 | caps6 = 16 | goals6 = 1 | clubs6 = {{Fb team Lazio}} | years7 = 1997-2000 | caps7 = 61 | goals7 = 4 | clubs7 = {{Fb team Piacenza}} | years8 = 2000-2001 | caps8 = 31 | goals8 = 4 | clubs8 = {{Fb team Cagliari}} | years9 = 2001-2004 | caps9 = 39 | goals9 = 1 | clubs9 = {{Fb team Spezia}} | nationalyears1 = 1986-1987 | nationalcaps1 = 8 | nationalgoals1 = 3 | nationalteam1 = {{flagsport|ITA}} [[Фудбалска репрезентација на Италија под 18 година|Италија 18]] | nationalyears2 = 1987-1992 | nationalcaps2 = 24 | nationalgoals2 = 9 | nationalteam2 = {{flagsport|ITA}} [[Фудбалска репрезентација на Италија под 21 година|Италија 21]] | nationalyears3 = 1992 | nationalcaps3 = 6 | nationalgoals3 = 0 | nationalteam3 = {{flagsport|ITA}} [[Олимписка фудбалска репрезентација на Италија|Италија (олимп.)]] | manageryears1 = 2004-2005 |managerclubs1 = {{Fb team Spezia}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Асистент)</small> | manageryears2 = 2006-2007 |managerclubs2 = {{Fb team Sarzanese}} | manageryears3 = 2007-2008 |managerclubs3 = {{Fb team Spezia}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Примавера)</small> | manageryears4 = 2008-2009 |managerclubs4 = {{Fb team Fiorentina}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Алиеви)</small> | manageryears5 = 2009-2011 |managerclubs5 = {{Fb team Fiorentina}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Примавера)</small> | manageryears6 = 2011-2013 |managerclubs6 = {{Fb team Gavorrano}} | manageryears7 = 2013-2014 |managerclubs7 = {{Fb team Chievo}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Асистент)</small> | manageryears8 = 2018-2019 |managerclubs8 = {{Fb team Sangiovannese}} | manageryears9 = 2020-2021 |managerclubs9 = {{Fb team Fiorentina}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(под 18)</small> }} '''Ренато Бузо''' (роден на [[19 декември]] [[1969]] година, во [[Тревизо]]) — [[Италијанци|италијански]] [[Тренер|фудбалски тренер]] и поранешен [[фудбал]]ер, [[Среден ред (фудбал)|играч од средниот ред]]. ==Биографија== Живее во [[Фиренца]] со својата свршеница [[новинар]]ката, Камила Менкарели,<ref>{{Cite news|author=Lorenzo Mossani|url=https://renatobuso.files.wordpress.com/2012/03/renatobuso_reporter_12_2011.jpg|title=BUSO SALUTA MA SOGNA VIOLA|publisher=Il Reporter|date=декември 2011|page=29}}</ref> синот Даниел (роден 2012 г.)<ref>{{Cite news|url=http://ricerca.gelocal.it/iltirreno/archivio/iltirreno/2012/11/06/LG_27_4.html|title=Fiocco azzurro in casa Buso Daniel, gioia di Renato e Camilla|publisher=Il Tirreno|date=6 ноември 2012|page=27|access-date=25 април 2013|archive-date=11 март 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160311032312/http://ricerca.gelocal.it/iltirreno/archivio/iltirreno/2012/11/06/LG_27_4.html|dead-link=yes}}</ref> и ќерката Џулија, (родена 2015 г.).<ref>{{Cite web|url=http://www.corrierespione.it/gossip-e-sport/la-viola-giulia-finalmente-a-casa-grande-festa-in-casa-buso-944|titolo=La 'viola' Giulia finalmente a casa, grande festa in casa Buso|date=19 јануари 2015}}</ref> Неговиот внук [[Николо Бузо|Николо]], исто така, е фудбалер.<ref>{{Cite web|url=https://www.ilgazzettino.it/nordest/treviso/lecco_promozione_serie_b_nicolo_buso_lecco_promozione_serie_b-7471891.html|title=Favola Lecco: anche il bomber trevigiano Buso brinda alla promozione in Serie B|date=2023-06-20|access-date=2024-08-24}}</ref> ==Клупска кариера== Кариерата ја започнал и дебитирал како професионалец со [[Калчо Монтелбуна|Монтебелуна]], во [[Серија Ц2]], а потоа во 1985 година преминал во [[ФК Јувентус|Јувентус]] во [[Серија А]], за кој настапувал четири сезони и постигнал 10 гола, најчесто користен како замена за [[Алдо Серена]], [[Ијан Раш]] и [[Алесандро Алтобели]] на позицијата централен напаѓач.<ref>{{Cite news|author=Corrado Sannucci|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1986/07/30/tanti-saluti-dalle-signore-del-campionato.html|title=TANTI SALUTI DALLE SIGNORE DEL CAMPIONATO|publisher=La Repubblica|date=30 јули 1986|page=18}}</ref> Во 1989 година, преминал со ко-сопственост во [[ФК Фјорентина|Фјорентина]],<ref>{{Cite news|author=Licia Granello|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1989/08/01/il-divieto-di-annoiarsi.html|title=IL DIVIETO DI ANNOIARSI|publisher=La Repubblica|date=1 август 1989|page=27}}</ref> која следната година го откупила целосно во рамките на трансферот со кој [[Роберто Баџо]] преминува се преселил во Јувентус,<ref>''Per un pugno dì spiccioli'', [[L'Unità]], 21 јули 1990, стр.27</ref> при што Бусо бил проценет на 2 милијарди лири<ref>{{cite book|title=Calciatori ‒ La raccolta completa Panini 1961-2012|publisher=Panini|date=18 јуни 2012|page=10|volume=Vol. 7 (1990-1991)}}</ref>. Во Фиренца играл две сезони, постепено преминувајќи на позицијата втор напаѓач или крило и настапувајќи во нападот со [[Роберто Баџо]] и [[Оскар Дертисија]];<ref>{{Cite news|author=Gianni Mura|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1989/10/18/fiorentina-nuovo-appello-baggio-salvera-giorgi.html|title=FIORENTINA NUOVO APPELLO BAGGIO SALVERA' GIORGI?|publisher=La Repubblica|date=18 октомври 1989|page=25}}</ref> настапил и во финалето на [[Куп на УЕФА 1989-1990|Купот на УЕФА 1989-1990]] загубено од Јувентус, при што постигнал и гол. Во 1991 година бил продаден на тогашниот италијански шампион [[ФК Сампдорија|Сампдорија]] за 4,6 милијарди лири;<ref>{{Cite news|authore=Corrado Sannucci|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1991/08/02/la-generazione-dei-fenomeni.html|title=LA GENERAZIONE DEI FENOMENI|publisher=La Repubblica|date=2 август 1991|page=39}}</ref> во дресот на ''„блучеркатите“'' го заменил [[Марко Бранка]] (кој преминал во Фиорентина) во улогата на резерва за тандемот [[Џанлука Вијали]] и [[Роберто Манчини]],<ref>{{Cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1991/08/14/chi-di-troppo.html|title=CHI È DI TROPPO?|publisher=La Repubblica|date=14 август 1991|page=35}}</ref> поминувајќи две сезони во тимот од Џенова. Во 1993 година, поради несогласувања со [[Свен-Јоран Ериксон]],<ref>{{Cite news|author=Renzo Carboncini|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1993/10/31/samp-made-in-eriksson.html|title=SAMP MADE IN ERIKSSON|publisher=La Repubblica|date=31 октомври 1993|page=24}}</ref> преминал во [[ФК Наполи|Наполи]] за три и пол милијарди лири.<ref>{{Cite news|author=Licia Granello|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1993/08/01/gullit-mancini-nuovi-allegri.html|title=GULLIT, MANCINI E I NUOVI ALLEGRI|publisher=La Repubblica|date=1 август 1993|page=25}}</ref> Таму се задржал три години, постигнувајќи 11 гола и целосно трансформирајќи се во страничен играч од средниот ред.<ref>{{Cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1993/12/06/promosso-notari.html|title=PROMOSSO NOTARI|publisher=La Repubblica|date=6 декември 1993|page=45}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1994/12/12/delvecchio-pecchia-viva-giovani.html|title=DELVECCHIO E PECCHIA VIVA I GIOVANI|publisher=La Repubblica|date=12 декември 1994|page=40}}</ref> Во 1996 година преминал во [[СС Лацио|Лацио]] за 6 милијарди лири<ref>{{cite book|title=Calciatori ‒ La raccolta completa Panini 1961-2012|publisher=Panini|date=30 јули 2012|page=10|volume=Vol. 13 (1996-1997)}}</ref>, на барање на [[Зденек Земан]] како алтернатива во нападот.<ref name="rep2">{{Cite news|author=Andrea Galdi|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1997/03/18/buso-il-jolly-mette-le-ali.html|title=Buso, il jolly mette le ali|publisher=La Repubblica|date=18 март 1997|page=8}}</ref> [[Варичела]]та го спречила да настапува на подготовки<ref name=rep2/>, а потоа добил малку простор за игра кај Земан, додека поголема минутажа добил кај [[Дино Ѕоф]], кој го заменил Чехот во текот на првенството.<ref name=rep2/> Во октомври 1997 година преминал во {{Fb team (N) Piacenza}},<ref name="pc">[http://www.storiapiacenza1919.it/rosa97.htm Rosa 1997-1998] storiapiacenza1919.it</ref> каде што останал три години во [[Серија А]], придонесувајќи како првотимец за две опстанувања ([[Серија А 1997-1998|1997-1998]] и [[Серија А 1998-1999|1998-1999]]), наизменично настапувајќи со [[Џанпјетро Пјовани]] на позицијата десно крило.<ref name=pc/><ref>[http://www.storiapiacenza1919.it/rosa98.htm Rosa 1998-1999] storiapiacenza1919.it</ref> По испаѓањето на Пјаченца во 2000 година, и тој играл во [[Серија Б]], но со екипата на [[ФК Каљари Калчо|Каљари]];<ref>{{Cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2000/07/21/berlusconi-rivaldo-magari.html|title=Berlusconi: Rivaldo? Magari|publisher=La Repubblica|date=21 јули 2000|p=58}}</ref> таму во единствената сезона постигнал 4 гола. На крајот од својата кариера преминал во [[Специја Калчо|Специја]]<ref>{{Cite news|author=Luigi Pastore|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2001/08/06/spezia.html|title=Spezia|publisher=La Repubblica|date=6 август 2001|page=7}}</ref>, во [[Серија Ц1]], каде што играл три години пред конечно да му стави крај на професионалното играње фудбал. ==Репрезентативна кариера== Неговото име останува поврзано со победата на [[Фудбалска репрезентација на Италија под 21 година|италијанската репрезентација под 21 година]], предводена од [[Чезаре Малдини]], на првото [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година 1992|Европско првенство во категоријата]] (1992). Со 3 гола во полуфиналето (против [[Фудбалска репрезентација на Данска под 21 година|Данска]]) и во финалето (против [[Фудбалска репрезентација на Шведска под 21 година|Шведска]]<ref>{{Cite news|author=Gianni Brer|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1992/05/29/due-gol-dopo-la-paura.html|title=DUE GOL DOPO LA PAURA|publisher=La Repubblica|date=29 мај 1992|page=27}}</ref>), тој придонел за триумфот, а истовремено станал и најдобар стрелец на турнирот.<ref>{{Cite news|author=Vittorio Zambardino|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1992/05/29/la-riscossa-di-buso-eterno-supplente.html|title=La riscossa di Buso, l'eterno supplente di tutti|publisher=La Repubblica|date=29 мај 1992|page=27}}</ref> Вкупно одиграл 24 натпревари и постигнал 9 гола за репрезентацијата под 21 година, како и 5 натпревари за [[Олимписка фудбалска репрезентација на Италија|олимписката репрезентација]], со која истата година учествувал на [[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписките игри 1992]] во [[Барселона]].<ref>{{Cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1992/06/23/olimpiadi-un-posto-per-orlando.html|title=OLIMPIADI, UN POSTO PER ORLANDO|publisher=La Repubblica|date=23 јуни 1992|page=28}}</ref> ===Хронологија на репрезентативните настапи=== ; Олимписка репрезентација {{Репрезентативни настапиО|ITA}} {{CronoparO|10-7-1992|Бреша|ITA|1|1|EGY||Пријателска|13={{suboff|76}}}} {{CronoparO|16-7-1992|Марино|ITA|5|0|QAT||Пријателска|13={{suboff|55}}|14=Марино (Италија)}} {{CronoparO|24-7-1992|Барселона|ITA|2|1|USA||[[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписки игри 1992 - <small>Прва фаза</small>]]|13=}} {{CronoparO|27-7-1992|Барселона|ITA|0|3|POL||[[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписки игри 1992 - <small>Прва фаза</small>]]|13={{yel|35}}}} {{CronoparO|29-7-1992|Барселона|ITA|1|0|KUW||[[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписки игри 1992 - <small>Прва фаза</small>]]|13={{Капитен}}}} {{CronoparO|1-8-1992|Валенсија|ESP|1|0|ITA||[[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписки игри 1992 - <small>Четвртфинале</small>]]|13={{Капитен}} {{sent off|89}}}} {{Cronofin|6|0}} ==Тренерска кариера== Започнувајќи со тренерска работа како дел од стручниот штаб на [[Лорис Доминисини]] во Специја,<ref name="sp">[http://www.andreafazi.com/2008/10/il-doppio-ex-renato-buso-presenta.html Il doppio ex Renato Buso presenta Sarzanese-Spezia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304102336/http://www.andreafazi.com/2008/10/il-doppio-ex-renato-buso-presenta.html |date=4 март 2016 }} andreafazi.com</ref> во 2006 година, Бузо го имал првиот самостоен тренерски ангажман водејќи ја екипата на [[УС Сарцанезе 1906|Сарцанезе]] во [[Серија Д]].<ref>{{Cite web|url=https://archivio.tuttomercatoweb.com/2006/renato-buso-nuovo-allenatore-della-sarzanese-31266|title=Renato Buso nuovo allenatore della Sarzanese - TUTTOmercatoWEB.com|website=archivio.tuttomercatoweb.com|language=it|access-date=2023-03-19}}</ref> Во сезоната 2007–2008, го водел „Примавера“ тимот на [[ФК Специја|Специја]]<ref name=sp/>, сè до банкротот на лигурискиот клуб. Од 2008 година, ги тренирал националните кадети (''„Allievi Nazionali“'') во младинскиот сектор на [[ФК Фјорентина|Фиорентина]], со кој ја освоил титулата во категоријата со победата од 3–1 над [[ФК Интер|Интер]]. Во летото 2009 година, промовиран е во тренер на „Примавера“ тимот на Фиорентина.<ref>[http://it.violachannel.tv/dettaglio-ultimora/items/buso-nuovo-allenatore-della-primavera.html Ufficiale: Buso nuovo allenatore della Primavera] violachannel.tv</ref> Екипата стигнала до финалето на [[Турнир Вијареџо 2011|Турнирот во Вијареџо 2011]], каде што загубила во финалето од Интер. На 30 март 2011 година, на [[Олимпико|стадионoт Олимпико]] во [[Рим]], го освоил [[Фудбалски куп на Италија Примавера 2010-2011|Купот на Италија]], совладувајќи ги врсниците од [[ФК Рома|Рома]] со 3–1, по нерешените 1–1 од првиот натпревар одигран на [[Стадион „Артемио Франки“|„Артемио Франки“]] во [[Фиренца]]. На 20 јуни 2011 година ја напуштил функцијата тренер на „Примавера“ тимот на Фјорентина,<ref>[http://it.violachannel.tv/dettaglio-ultimora-settore-giovanile/items/comunicato-stampa.10996.html Comunicato stampa] violachannel.tv</ref> а на 17 ноември истата година бил назначен за тренер на [[УС Гаворано|Гаворано]],<ref>[http://www.radiobrunotoscana.it/lega-pro/3301-gavorrano-esonerato-guido-pagliuca-arriva-renato-buso.html Gavorrano: esonerato Guido Pagliuca; arriva Renato Buso.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170830010227/http://www.radiobrunotoscana.it/lega-pro/3301-gavorrano-esonerato-guido-pagliuca-arriva-renato-buso.html |data=30 agosto 2017 }} Radiobrunotoscana.it</ref> потпишувајќи договор до 2013 година; сепак, на 14 април истата година бил отпуштен од тимот од Марема.<ref>[http://www.calciotoscano.it/us-borgoabuggiano/2013-04-a-gavorrano-poker-esonerato-buso.html A Gavorrano è poker del Borgo a Buggiano: esonerato Buso.] Calciotoscano.it</ref> На 12 ноември 2013 година се приклучил на стручниот штаб на [[Еуџенио Корини]], новиот тренер на [[ФК Кјево Верона|Кјево]], во улогата на технички соработник.<ref>{{cite news|title=Buso catapultato dalla Lega Pro alla serie A|url=http://www.fiorentinanews.com/2013/11/buso-catapultato-dalla-lega-pro-alla-serie-a/|ppublisher=Fiorentinanews.com|date=12 ноември 2013|access-date=13 ноември 2013|dead-link=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131113140047/http://www.fiorentinanews.com/2013/11/buso-catapultato-dalla-lega-pro-alla-serie-a/|archive-date=13 ноември 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://chievocalcio.tv/it/team|title=Organigramma del Chievo Verona|publisher=Chievocalcio.tv|access-date=13 ноември 2013|dead-link=yes|archive-url=https://web.archive.org/web/20101026090051/http://chievocalcio.tv/it/team|archive-date=26 октомври 2010}}</ref> На 23 јуни 2018 година станал нов тренер на [[ФК Санџованезе 1927|Санџованезе]],<ref>{{Cite news|url=http://www.forzasangio.it/news/ufficiale-il-nuovo-allenatore-e-lex-viola-renato-buso/|title=UFFICIALE - Il nuovo allenatore è l’ex viola Renato Buso - Forza Sangio|publisher=Forza Sangio|date=22 јуни 2018|access-date=23 јуни 2018}}</ref> кој го отпуштил на 28 април 2019 година.<ref>{{Cite web|url=http://valdarnopost.it/news/la-sangiovannese-ha-esonerato-renato-buso|title=La Sangiovannese ha esonerato Renato Buso [ValdarnoPost.it]|author=http://valdarnopost.it|website=valdarnopost.it|date=28 април 2019|access-date=28 април 2019}}</ref> На 1 јануари 2020 година повторно започнал да работи како тренер во младинскиот сектор на Фјорентина, во категоријата под 18 години, на местото на [[Алберто Аквилани]], кој станал технички соработник во стручниот штаб на новиот тренер на првиот тим, [[Џузепе Јакини]].<ref>{{Cite web|url=http://www.canteraviola.com/ufficiale-under-18-il-nuovo-allenatore-e-renato-buso/|title=UFFICIALE - Under 18, il nuovo allenatore è Renato Buso {{!}} Cantera Viola|website=Cantera Viola {{!}} Fiorentina Primavera {{!}} Giovani Viola|data=2020-01-01|language=it-IT|access-date=2020-05-24}}</ref> Со враќањето на [[Чезаре Прандели]] на клупата на првиот тим, Бузо повторно започнува да работи и со „големите“, но во јуни 2021 година неговиот договор истекол и не бил продолжен. == Клупска статистика == {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:99%;text-align:center;" |- ! rowspan="2" | Сезона ! rowspan="2" | Клуб ! colspan="3" | Првенство ! colspan="3" | Национален куп ! colspan="3" | Континентален куп ! colspan="3" | Останати купови ! colspan="2" | Вкупно |- ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Наст ! Гол |- | [[ФК Јувентус сезона 1985-1986|1985-1986]] || rowspan=4|{{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Juventus}} || [[Серија А 1985-1986|А]] || 0 || 0 || [[Фудбалски куп на Италија 1985-1986|КИ]] || 0 || 0 || [[Куп на шампиони 1985-1986|КШ]] || 0 || 0 || [[Интерконтинентален куп (фудбал) 1985|ИнтК]] || 0 || 0 || 0 || 0 |- | [[ФК Јувентус сезона 1986-1987|1986-1987]] || [[Серија А 1986-1987|А]] || 14 || 1 || [[Фудбалски куп на Италија 1986-1987|КИ]] || 4 || 1 || [[Куп на шампиони 1986-1987|КШ]] || 0 || 0 || - || - || - || 18 || 2 |- || [[ФК Јувентус сезона 1987-1988|1987-1988]] || [[Серија А 1987-1988|А]] || 17+1<ref>Бараж за [[Куп на УЕФА 1988-1989|Куп на УЕФА]] на 23 мај 1988: Јувентус-Торино (0-0 прод., 4-2 пен.).</ref> || 2 || [[Фудбалски куп на Италија 1987-1988|КИ]] || 9 || 1 || [[Куп на УЕФА 1987-1988|КУ]] || 2 || 0 || - || - || - || 29 || 3 |- || [[ФК Јувентус сезона 1988-1989|1988-1989]] || [[Серија А 1988-1989|А]] || 24 || 7 || [[Фудбалски куп на Италија 1988-1989|КИ]] || 4 || 0 || [[Куп на УЕФА 1988-1989|КУ]] || 2 || 0 || - || - || - || 30 || 7 |- !colspan="3"|Вкупно Јувентус || 55+1 || 10 || || 17 || 2 || || 4 || 0 || || 0 || 0 || 77 || 12 |- || [[ФК Фјорентина сезона 1989-1990|1989-1990]] || rowspan=2|{{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Fiorentina}} || [[Серија А 1989-1990|А]] || 29 || 4 || [[Фудбалски куп на Италија 1989-1990|КИ]] || 3 || 0 || [[Куп на УЕФА 1989-1990|КУ]] || 9 || 3 || - || - || - || 41 || 7 |- || [[ФК Фјорентина сезона 1990-1991|1990-1991]] || [[Серија А 1990-1991|А]] || 20 || 5 || [[Фудбалски куп на Италија 1990-1991|КИ]] || 4 || 1 || - || - || - || - || - || - || 24 || 6 |- !colspan="3"|Вкупно Фјорентина|| 49 || 9 || || 7 || 1 || || 9 || 3 || || - || - || 65 || 13 |- | [[ФК Сампдорија сезона 1991-1992|1991-1992]] || rowspan=2|{{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Sampdoria}} || [[Серија А 1991-1992|А]] || 19 || 3 || [[Фудбалски куп на Италија 1991-1992|КИ]] || 7 || 1 || [[Куп на шампиони 1991-1992|КШ]] || 7 || 0 || [[Суперкуп на Италија 1991|СИ]] || 1 || 0 || 34 || 4 |- | [[ФК Сампдорија сезона 1992-1993|1992-1993]] || [[Серија А 1992-1993|А]] || 15 || 1 || [[Фудбалски куп на Италија 1992-1993|КИ]] || 2 || 0 || - || - || - || - || - || - || 17 || 1 |- !colspan="3"|Вкупно Сампдорија || 34 || 4 || || 9 || 1 || || 7 || 0 || || 1 || 0 || 51 || 5 |- | [[ФК Наполи сезона 1993-1994|1993-1994]] || rowspan=3|{{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Napoli}} || [[Серија А 1993-1994|А]] || 31 || 4 || [[Фудбалски куп на Италија 1993-1994|КИ]] || 2 || 0 || - || - || - || - || - || - || 33 || 4 |- | [[ФК Наполи сезона 1994-1995|1994-1995]] || [[Серија А 1994-1995|A]] || 32 || 3 || [[Фудбалски куп на Италија 1994-1995|КИ]] || 5 || 0 || [[Куп на УЕФА 1994-1995|КУ]] || 6 || 1 || - || - || - || 43 || 4 |- | [[ФК Наполи сезона 1995-1996|1995-1996]] || [[Серија А 1995-1996|A]] || 32 || 4 || [[Фудбалски куп на Италија 1995-1996|КИ]] || 0 || 0 || - || - || - || - || - || - || 32 || 4 |- !colspan="3"|Вкупно Наполи || 95 || 11 || || 7 || 0 || || 6 || 1 || || - || - || 108 || 12 |- || [[СС Лацио сезона 1996-1997|1996-1997]] || rowspan=2|{{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Lazio}} || [[Серија А 1996-1997|А]] || 16 || 1 || [[Фудбалски куп на Италија 1996-1997|КИ]] || 2 || 0 || [[Куп на УЕФА 1996-1997|КУ]] || 0 || 0 || - || - || - || 18 || 1 |- | [[СС Лацио сезона 1997-1998|сеп.-окт. 1997]] || [[Серија А 1997-1998|А]] || 0 || 0 || [[Фудбалски куп на Италија 1997-1998|КИ]] || 2 || 0 || [[Куп на УЕФА 1997-1998|КУ]] || 0 || 0 || - || - || - || 2 || 0 |- !colspan="3"|Вкупно Лацио || 16 || 1 || || 4 || 0 || || 0 || 0 || || - || - || 20 || 1 |- | [[ФК Пјаченца сезона 1997-1998|окт. 1997-1998]] || rowspan=3|{{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Piacenza}} || [[Серија А 1997-1998|А]] || 20 || 2 || [[Фудбалски куп на Италија 1997-1998|КИ]] || 2 || 0 || - || - || - || - || - || - || 22 || 2 |- | [[ФК Пјаченца сезона 1998-1999|1998-1999]] || [[Серија А 1998-1999|А]] || 29 || 2 || [[Фудбалски куп на Италија 1998-1999|КИ]] || 2 || 0 || - || - || - || - || - || - || 31 || 2 |- | [[ФК Пјаченца сезона 1999-2000|1999-2000]] || [[Серија А 1999-2000|А]] || 12 || 0 || [[Фудбалски куп на Италија 1999-2000|КИ]] || 2 || 0 || - || - || - || - || - || - || 14 || 0 |- !colspan="3"|Вкупно Пјаченца || 61 || 4 || || 6 || 0 || || - || - || || - || - || 67 || 4 |- || [[Каљари Калчо сезона 2000-2001|2000-2001]] || {{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Cagliari}} || [[Серија Б 2000-2001|Б]] || 32 || 4 || [[Фудбалски куп на Италија 2000-2001|КИ]] || 2 || 0 || - || - || - || - || - || - || 34 || 4 |- | [[Специја Калчо сезона 2001-2002|2001-2002]] || rowspan=3|{{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Spezia}} || [[Серија Ц1 2001-2002|Ц1]] || 20+1<ref name=off>Плејоф.</ref> || 0 || [[Фудбалски куп на Италија Серија Ц 2001-2002|КИ-Ц]] || 0 || 0 || - || - || - || - || - || - || 21 || 0 |- | [[Специја Калчо сезона 2002-2003|2002-2003]] || [[Серија Ц1 2002-2003|Ц1]] || 19 || 1 || [[Фудбалски куп на Италија 2002-2003|КИ]]+[[Фудбалски куп на Италија Серија Ц 2002-2003|КИ-Ц]] || 0 || 0 || - || - || - || - || - || - || 19 || 1 |- | [[Специја Калчо сезона 2003-2004|2003-2004]] || [[Серија Ц1 2003-2004|Ц1]] || 0 || 0 || [[Фудбалски куп на Италија Серија Ц 2003-2004|КИ-Ц]] || 0 || 0 || - || - || - || - || - || - || 0 || 0 |- !colspan="3"|Вкупно Специја || 39+1 || 1 || || 0 || 0 || || - || - || || - || - || 40 || 1 |- ! colspan="3" |Вкупно во кариерата || 383 || 44 || || 52 || 4 || || 26 || 4 || || 1 || 0 || 462 || 52 |} == Тренерска статистика == ''Статистиката е ажурирана на 28 април 2019.'' {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:100%;text-align:center;" |- !rowspan="2"|Сезона !rowspan="2"|Екипа !colspan="5"|Првенство !colspan="5"|Национален куп !colspan="5"|Континентални купови !colspan="5"|Останати купови !colspan="4"|Вкупно !Победи % !rowspan="2"|Пласман |- ! Натп || ОН || П || Н || И || Натп || ОН || П || Н || И || Натп || ОН || П || Н || И || Натп || ОН || П || Н || И || ОН || П || Н || И || % |- || 2006-јан. 2007 || {{flagsport|ITA}} [[УС Сарцанезе 1906|Сарцанезе]] || [[Серија Д 2006-2007|Д]] || 17 || 5 || 5 || 7 || [[Фудбалски куп на Италија Серија Д 2006-2007|КИ-Д]] || 2 || 0 || 1 || 1 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - {{WDL|19|5|6|8}} || ''отп.'' |- || [[УС Гаворано сезона 2011-2012|ное. 2011-2012]] || rowspan=2|{{flagsport|ITA}} [[УС Гаворано|Гаворано]] || [[Лега Про Секонда Дивизионе 2011-2012|2Д]] || 24 || 11 || 9 || 4 || [[Фудбалски куп на Италија Лега Про 2011-2012|КИ-ЛП]] || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - {{WDL|24|11|9|4}} || ''наз. (9.)'', крај 7. место |- || [[УС Гаворано сезона 2012-2013|2012-2013]] || [[Лега Про Секонда Дивизионе 2012-2013|2Д]] || 30 || 8 || 11 || 11 || [[Фудбалски куп на Италија Лега Про 2012-2013|КИ-ЛП]] || 2 || 1 || 0 || 1 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - {{WDL|32|9|11|12}}|| ''отп. (16. место)'' |- !colspan="3"|Вкупно Гаворано || 54 || 19 || 20 || 15 || || 2 || 1 || 0 || 1 || || - || - || - || - || || - || - || - || - {{WDLtot|56|20|20|16}} || |- || 2018-апр. 2019 || {{flagsport|ITA}} [[ФК Санџованезе 1927|Санџованезе]] || [[Серија Д 2018-2019|Д]] || 37 || 11 || 12 || 14 || [[Фудбалски куп на Италија Серија Д 2018-2019|КИ-Д]] || 1 || 0 || 1 || 0 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - {{WDL|38|11|13|14}} || ''наз.'', ''отп. (12. место)'' |- !colspan="3"|Вкупно во кариерата || 108 || 35 || 37 || 36 || || 5 || 1 || 2 || 2 || || - || - || - || - || || - || - || - || - {{WDLtot|113|36|39|38}} || |} ==Титули== ===Клупски=== ; Јувентус *'''{{Трофеј-Скудето}} [[Серија А]]''' : 1 : 1985-1986<ref>Дел од тимот, но без настапи.</ref> *'''{{Трофеј-Интерконтинентален куп}} [[Интерконтинентален куп]]''' : 1<ref>{{Cite web|url=http://www.renatobuso.it/|titolo=www.renatobuso.it|website=www.renatobuso.it|access-date=2024-07-25}}</ref> : 1985 ; Сампдорија *'''{{Трофеј-Суперкуп на Италија}} [[Суперкуп на Италија]]''' : 1 : 1991 ===Репрезентативни=== ; Италија под 21 година *'''{{Трофеј-Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година}} [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година|Европско првенство за играчи под 21 година]]''' : 1 : [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година 1992|1992]] ===Поединечни=== * [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година#Најдобар играч на првенството|Најдобар играч]] на [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година|ЕП за играчи под 21 година]] : 1 : [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година 1992|1992]] * [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година#Златна копачка|Најдобар стрелец]] на [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година|ЕП за играчи под 21 година]] : 1 : [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година 1992|1992]] <small>(3 гола)</small> ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Италија |image3=Flag of Italy.svg }} * [https://www.soccerway.com/player/buso-renato/zJd9mCG0/ Ренато Бузо на soccerway] * [https://www.transfermarkt.com/renato-buso/profil/spieler/120392 Ренато Бузо на transfermarkt] * [https://www.espn.com/soccer/player/_/id/163704/renato-buso Ренато Бузо на espn] * [https://www.tuttocalciatori.net/Buso_Renato Ренато Бузо на tuttocalciatori] {{Состав на Италија на ЛОИ фудбал 1992 (м)}} {{Navboxes |bg = gold |fg = black |bordercolor = solid 1px #000; |title = Награди |list1 = {{Најдобар играч на ЕП фудбал под 21 година}} {{Најдобар стрелец на ЕП фудбал под 21 година}} }} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Бузо, Ренато}} [[Категорија:Италијански фудбалери]] [[Категорија:Италијански фудбалски тренери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Јувентус]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Фјорентина]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Сампдорија]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Наполи]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Лацио]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Пјаченца]] [[Категорија:Фудбалери на Каљари Калчо]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Специја]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1971 година]] d2h1u7rjoi9zu07twi8e13rfaeyi4cc 5641458 5641395 2026-10-06T18:39:55Z Carshalton 30527 /* Клупска кариера */ 5641458 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | playername = Ренато Бузо | image = [[Податотека:Renato Buso Olympics 1992.webp|200px]] | height = {{height|m=1.83}} | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1969|12|19}} | cityofbirth = {{роден во|Тревизо|}} | countryofbirth = [[Италија]] | nationality = {{flagsport|ITA}} [[Италија]] | currentclub = | position = {{Football/MF}} | retired = 2004 <small>(34 г.)</small> | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Montebelluna}} | years1 = 1984-1985 | caps1 = 25 | goals1 = 2 | clubs1 = {{Fb team Montebelluna}} | years2 = 1985-1989 | caps2 = 55 | goals2 = 10 | clubs2 = {{Fb team Juventus}} | years3 = 1989-1991 | caps3 = 49 | goals3 = 9 | clubs3 = {{Fb team Fiorentina}} | years4 = 1991-1993 | caps4 = 34 | goals4 = 4 | clubs4 = {{Fb team Sampdoria}} | years5 = 1993-1996 | caps5 = 95 | goals5 = 11 | clubs5 = {{Fb team Napoli}} | years6 = 1996-1997 | caps6 = 16 | goals6 = 1 | clubs6 = {{Fb team Lazio}} | years7 = 1997-2000 | caps7 = 61 | goals7 = 4 | clubs7 = {{Fb team Piacenza}} | years8 = 2000-2001 | caps8 = 31 | goals8 = 4 | clubs8 = {{Fb team Cagliari}} | years9 = 2001-2004 | caps9 = 39 | goals9 = 1 | clubs9 = {{Fb team Spezia}} | nationalyears1 = 1986-1987 | nationalcaps1 = 8 | nationalgoals1 = 3 | nationalteam1 = {{flagsport|ITA}} [[Фудбалска репрезентација на Италија под 18 година|Италија 18]] | nationalyears2 = 1987-1992 | nationalcaps2 = 24 | nationalgoals2 = 9 | nationalteam2 = {{flagsport|ITA}} [[Фудбалска репрезентација на Италија под 21 година|Италија 21]] | nationalyears3 = 1992 | nationalcaps3 = 6 | nationalgoals3 = 0 | nationalteam3 = {{flagsport|ITA}} [[Олимписка фудбалска репрезентација на Италија|Италија (олимп.)]] | manageryears1 = 2004-2005 |managerclubs1 = {{Fb team Spezia}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Асистент)</small> | manageryears2 = 2006-2007 |managerclubs2 = {{Fb team Sarzanese}} | manageryears3 = 2007-2008 |managerclubs3 = {{Fb team Spezia}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Примавера)</small> | manageryears4 = 2008-2009 |managerclubs4 = {{Fb team Fiorentina}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Алиеви)</small> | manageryears5 = 2009-2011 |managerclubs5 = {{Fb team Fiorentina}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Примавера)</small> | manageryears6 = 2011-2013 |managerclubs6 = {{Fb team Gavorrano}} | manageryears7 = 2013-2014 |managerclubs7 = {{Fb team Chievo}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Асистент)</small> | manageryears8 = 2018-2019 |managerclubs8 = {{Fb team Sangiovannese}} | manageryears9 = 2020-2021 |managerclubs9 = {{Fb team Fiorentina}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(под 18)</small> }} '''Ренато Бузо''' (роден на [[19 декември]] [[1969]] година, во [[Тревизо]]) — [[Италијанци|италијански]] [[Тренер|фудбалски тренер]] и поранешен [[фудбал]]ер, [[Среден ред (фудбал)|играч од средниот ред]]. ==Биографија== Живее во [[Фиренца]] со својата свршеница [[новинар]]ката, Камила Менкарели,<ref>{{Cite news|author=Lorenzo Mossani|url=https://renatobuso.files.wordpress.com/2012/03/renatobuso_reporter_12_2011.jpg|title=BUSO SALUTA MA SOGNA VIOLA|publisher=Il Reporter|date=декември 2011|page=29}}</ref> синот Даниел (роден 2012 г.)<ref>{{Cite news|url=http://ricerca.gelocal.it/iltirreno/archivio/iltirreno/2012/11/06/LG_27_4.html|title=Fiocco azzurro in casa Buso Daniel, gioia di Renato e Camilla|publisher=Il Tirreno|date=6 ноември 2012|page=27|access-date=25 април 2013|archive-date=11 март 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160311032312/http://ricerca.gelocal.it/iltirreno/archivio/iltirreno/2012/11/06/LG_27_4.html|dead-link=yes}}</ref> и ќерката Џулија, (родена 2015 г.).<ref>{{Cite web|url=http://www.corrierespione.it/gossip-e-sport/la-viola-giulia-finalmente-a-casa-grande-festa-in-casa-buso-944|titolo=La 'viola' Giulia finalmente a casa, grande festa in casa Buso|date=19 јануари 2015}}</ref> Неговиот внук [[Николо Бузо|Николо]], исто така, е фудбалер.<ref>{{Cite web|url=https://www.ilgazzettino.it/nordest/treviso/lecco_promozione_serie_b_nicolo_buso_lecco_promozione_serie_b-7471891.html|title=Favola Lecco: anche il bomber trevigiano Buso brinda alla promozione in Serie B|date=2023-06-20|access-date=2024-08-24}}</ref> ==Клупска кариера== Кариерата ја започнал и дебитирал како професионалец со [[Калчо Монтелбуна|Монтебелуна]], во [[Серија Ц2]], а потоа во 1985 година преминал во [[ФК Јувентус|Јувентус]] во [[Серија А]], за кој настапувал четири сезони и постигнал 10 гола, најчесто користен како замена за [[Алдо Серена]], [[Ијан Раш]] и [[Алесандро Алтобели]] на позицијата централен напаѓач.<ref>{{Cite news|author=Corrado Sannucci|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1986/07/30/tanti-saluti-dalle-signore-del-campionato.html|title=TANTI SALUTI DALLE SIGNORE DEL CAMPIONATO|publisher=La Repubblica|date=30 јули 1986|page=18}}</ref> Во 1989 година, преминал со ко-сопственост во [[ФК Фјорентина|Фјорентина]],<ref>{{Cite news|author=Licia Granello|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1989/08/01/il-divieto-di-annoiarsi.html|title=IL DIVIETO DI ANNOIARSI|publisher=La Repubblica|date=1 август 1989|page=27}}</ref> која следната година го откупила целосно во рамките на трансферот со кој [[Роберто Баџо]] преминува се преселил во Јувентус,<ref>''Per un pugno dì spiccioli'', [[L'Unità]], 21 јули 1990, стр.27</ref> при што Бузо бил проценет на 2 милијарди лири<ref>{{cite book|title=Calciatori ‒ La raccolta completa Panini 1961-2012|publisher=Panini|date=18 јуни 2012|page=10|volume=Vol. 7 (1990-1991)}}</ref>. Во Фиренца играл две сезони, постепено преминувајќи на позицијата втор напаѓач или крило и настапувајќи во нападот со [[Роберто Баџо]] и [[Оскар Дертисија]];<ref>{{Cite news|author=Gianni Mura|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1989/10/18/fiorentina-nuovo-appello-baggio-salvera-giorgi.html|title=FIORENTINA NUOVO APPELLO BAGGIO SALVERA' GIORGI?|publisher=La Repubblica|date=18 октомври 1989|page=25}}</ref> настапил и во финалето на [[Куп на УЕФА 1989-1990|Купот на УЕФА 1989-1990]] загубено од Јувентус, при што постигнал и гол. Во 1991 година бил продаден на тогашниот италијански шампион [[ФК Сампдорија|Сампдорија]] за 4,6 милијарди лири;<ref>{{Cite news|authore=Corrado Sannucci|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1991/08/02/la-generazione-dei-fenomeni.html|title=LA GENERAZIONE DEI FENOMENI|publisher=La Repubblica|date=2 август 1991|page=39}}</ref> во дресот на ''„блучеркатите“'' го заменил [[Марко Бранка]] (кој преминал во Фиорентина) во улогата на резерва за тандемот [[Џанлука Вијали]] и [[Роберто Манчини]],<ref>{{Cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1991/08/14/chi-di-troppo.html|title=CHI È DI TROPPO?|publisher=La Repubblica|date=14 август 1991|page=35}}</ref> поминувајќи две сезони во тимот од Џенова. Во 1993 година, поради несогласувања со [[Свен-Јоран Ериксон]],<ref>{{Cite news|author=Renzo Carboncini|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1993/10/31/samp-made-in-eriksson.html|title=SAMP MADE IN ERIKSSON|publisher=La Repubblica|date=31 октомври 1993|page=24}}</ref> преминал во [[ФК Наполи|Наполи]] за три и пол милијарди лири.<ref>{{Cite news|author=Licia Granello|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1993/08/01/gullit-mancini-nuovi-allegri.html|title=GULLIT, MANCINI E I NUOVI ALLEGRI|publisher=La Repubblica|date=1 август 1993|page=25}}</ref> Таму се задржал три години, постигнувајќи 11 гола и целосно трансформирајќи се во страничен играч од средниот ред.<ref>{{Cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1993/12/06/promosso-notari.html|title=PROMOSSO NOTARI|publisher=La Repubblica|date=6 декември 1993|page=45}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1994/12/12/delvecchio-pecchia-viva-giovani.html|title=DELVECCHIO E PECCHIA VIVA I GIOVANI|publisher=La Repubblica|date=12 декември 1994|page=40}}</ref> Во 1996 година преминал во [[СС Лацио|Лацио]] за 6 милијарди лири<ref>{{cite book|title=Calciatori ‒ La raccolta completa Panini 1961-2012|publisher=Panini|date=30 јули 2012|page=10|volume=Vol. 13 (1996-1997)}}</ref>, на барање на [[Зденек Земан]] како алтернатива во нападот.<ref name="rep2">{{Cite news|author=Andrea Galdi|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1997/03/18/buso-il-jolly-mette-le-ali.html|title=Buso, il jolly mette le ali|publisher=La Repubblica|date=18 март 1997|page=8}}</ref> [[Варичела]]та го спречила да настапува на подготовки<ref name=rep2/>, а потоа добил малку простор за игра кај Земан, додека поголема минутажа добил кај [[Дино Ѕоф]], кој го заменил Чехот во текот на првенството.<ref name=rep2/> Во октомври 1997 година преминал во {{Fb team (N) Piacenza}},<ref name="pc">[http://www.storiapiacenza1919.it/rosa97.htm Rosa 1997-1998] storiapiacenza1919.it</ref> каде што останал три години во [[Серија А]], придонесувајќи како првотимец за две опстанувања ([[Серија А 1997-1998|1997-1998]] и [[Серија А 1998-1999|1998-1999]]), наизменично настапувајќи со [[Џанпјетро Пјовани]] на позицијата десно крило.<ref name=pc/><ref>[http://www.storiapiacenza1919.it/rosa98.htm Rosa 1998-1999] storiapiacenza1919.it</ref> По испаѓањето на Пјаченца во 2000 година, и тој играл во [[Серија Б]], но со екипата на [[ФК Каљари Калчо|Каљари]];<ref>{{Cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2000/07/21/berlusconi-rivaldo-magari.html|title=Berlusconi: Rivaldo? Magari|publisher=La Repubblica|date=21 јули 2000|p=58}}</ref> таму во единствената сезона постигнал 4 гола. На крајот од својата кариера преминал во [[Специја Калчо|Специја]]<ref>{{Cite news|author=Luigi Pastore|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2001/08/06/spezia.html|title=Spezia|publisher=La Repubblica|date=6 август 2001|page=7}}</ref>, во [[Серија Ц1]], каде што играл три години пред конечно да му стави крај на професионалното играње фудбал. ==Репрезентативна кариера== Неговото име останува поврзано со победата на [[Фудбалска репрезентација на Италија под 21 година|италијанската репрезентација под 21 година]], предводена од [[Чезаре Малдини]], на првото [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година 1992|Европско првенство во категоријата]] (1992). Со 3 гола во полуфиналето (против [[Фудбалска репрезентација на Данска под 21 година|Данска]]) и во финалето (против [[Фудбалска репрезентација на Шведска под 21 година|Шведска]]<ref>{{Cite news|author=Gianni Brer|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1992/05/29/due-gol-dopo-la-paura.html|title=DUE GOL DOPO LA PAURA|publisher=La Repubblica|date=29 мај 1992|page=27}}</ref>), тој придонел за триумфот, а истовремено станал и најдобар стрелец на турнирот.<ref>{{Cite news|author=Vittorio Zambardino|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1992/05/29/la-riscossa-di-buso-eterno-supplente.html|title=La riscossa di Buso, l'eterno supplente di tutti|publisher=La Repubblica|date=29 мај 1992|page=27}}</ref> Вкупно одиграл 24 натпревари и постигнал 9 гола за репрезентацијата под 21 година, како и 5 натпревари за [[Олимписка фудбалска репрезентација на Италија|олимписката репрезентација]], со која истата година учествувал на [[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписките игри 1992]] во [[Барселона]].<ref>{{Cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1992/06/23/olimpiadi-un-posto-per-orlando.html|title=OLIMPIADI, UN POSTO PER ORLANDO|publisher=La Repubblica|date=23 јуни 1992|page=28}}</ref> ===Хронологија на репрезентативните настапи=== ; Олимписка репрезентација {{Репрезентативни настапиО|ITA}} {{CronoparO|10-7-1992|Бреша|ITA|1|1|EGY||Пријателска|13={{suboff|76}}}} {{CronoparO|16-7-1992|Марино|ITA|5|0|QAT||Пријателска|13={{suboff|55}}|14=Марино (Италија)}} {{CronoparO|24-7-1992|Барселона|ITA|2|1|USA||[[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписки игри 1992 - <small>Прва фаза</small>]]|13=}} {{CronoparO|27-7-1992|Барселона|ITA|0|3|POL||[[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписки игри 1992 - <small>Прва фаза</small>]]|13={{yel|35}}}} {{CronoparO|29-7-1992|Барселона|ITA|1|0|KUW||[[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписки игри 1992 - <small>Прва фаза</small>]]|13={{Капитен}}}} {{CronoparO|1-8-1992|Валенсија|ESP|1|0|ITA||[[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписки игри 1992 - <small>Четвртфинале</small>]]|13={{Капитен}} {{sent off|89}}}} {{Cronofin|6|0}} ==Тренерска кариера== Започнувајќи со тренерска работа како дел од стручниот штаб на [[Лорис Доминисини]] во Специја,<ref name="sp">[http://www.andreafazi.com/2008/10/il-doppio-ex-renato-buso-presenta.html Il doppio ex Renato Buso presenta Sarzanese-Spezia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304102336/http://www.andreafazi.com/2008/10/il-doppio-ex-renato-buso-presenta.html |date=4 март 2016 }} andreafazi.com</ref> во 2006 година, Бузо го имал првиот самостоен тренерски ангажман водејќи ја екипата на [[УС Сарцанезе 1906|Сарцанезе]] во [[Серија Д]].<ref>{{Cite web|url=https://archivio.tuttomercatoweb.com/2006/renato-buso-nuovo-allenatore-della-sarzanese-31266|title=Renato Buso nuovo allenatore della Sarzanese - TUTTOmercatoWEB.com|website=archivio.tuttomercatoweb.com|language=it|access-date=2023-03-19}}</ref> Во сезоната 2007–2008, го водел „Примавера“ тимот на [[ФК Специја|Специја]]<ref name=sp/>, сè до банкротот на лигурискиот клуб. Од 2008 година, ги тренирал националните кадети (''„Allievi Nazionali“'') во младинскиот сектор на [[ФК Фјорентина|Фиорентина]], со кој ја освоил титулата во категоријата со победата од 3–1 над [[ФК Интер|Интер]]. Во летото 2009 година, промовиран е во тренер на „Примавера“ тимот на Фиорентина.<ref>[http://it.violachannel.tv/dettaglio-ultimora/items/buso-nuovo-allenatore-della-primavera.html Ufficiale: Buso nuovo allenatore della Primavera] violachannel.tv</ref> Екипата стигнала до финалето на [[Турнир Вијареџо 2011|Турнирот во Вијареџо 2011]], каде што загубила во финалето од Интер. На 30 март 2011 година, на [[Олимпико|стадионoт Олимпико]] во [[Рим]], го освоил [[Фудбалски куп на Италија Примавера 2010-2011|Купот на Италија]], совладувајќи ги врсниците од [[ФК Рома|Рома]] со 3–1, по нерешените 1–1 од првиот натпревар одигран на [[Стадион „Артемио Франки“|„Артемио Франки“]] во [[Фиренца]]. На 20 јуни 2011 година ја напуштил функцијата тренер на „Примавера“ тимот на Фјорентина,<ref>[http://it.violachannel.tv/dettaglio-ultimora-settore-giovanile/items/comunicato-stampa.10996.html Comunicato stampa] violachannel.tv</ref> а на 17 ноември истата година бил назначен за тренер на [[УС Гаворано|Гаворано]],<ref>[http://www.radiobrunotoscana.it/lega-pro/3301-gavorrano-esonerato-guido-pagliuca-arriva-renato-buso.html Gavorrano: esonerato Guido Pagliuca; arriva Renato Buso.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170830010227/http://www.radiobrunotoscana.it/lega-pro/3301-gavorrano-esonerato-guido-pagliuca-arriva-renato-buso.html |data=30 agosto 2017 }} Radiobrunotoscana.it</ref> потпишувајќи договор до 2013 година; сепак, на 14 април истата година бил отпуштен од тимот од Марема.<ref>[http://www.calciotoscano.it/us-borgoabuggiano/2013-04-a-gavorrano-poker-esonerato-buso.html A Gavorrano è poker del Borgo a Buggiano: esonerato Buso.] Calciotoscano.it</ref> На 12 ноември 2013 година се приклучил на стручниот штаб на [[Еуџенио Корини]], новиот тренер на [[ФК Кјево Верона|Кјево]], во улогата на технички соработник.<ref>{{cite news|title=Buso catapultato dalla Lega Pro alla serie A|url=http://www.fiorentinanews.com/2013/11/buso-catapultato-dalla-lega-pro-alla-serie-a/|ppublisher=Fiorentinanews.com|date=12 ноември 2013|access-date=13 ноември 2013|dead-link=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131113140047/http://www.fiorentinanews.com/2013/11/buso-catapultato-dalla-lega-pro-alla-serie-a/|archive-date=13 ноември 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://chievocalcio.tv/it/team|title=Organigramma del Chievo Verona|publisher=Chievocalcio.tv|access-date=13 ноември 2013|dead-link=yes|archive-url=https://web.archive.org/web/20101026090051/http://chievocalcio.tv/it/team|archive-date=26 октомври 2010}}</ref> На 23 јуни 2018 година станал нов тренер на [[ФК Санџованезе 1927|Санџованезе]],<ref>{{Cite news|url=http://www.forzasangio.it/news/ufficiale-il-nuovo-allenatore-e-lex-viola-renato-buso/|title=UFFICIALE - Il nuovo allenatore è l’ex viola Renato Buso - Forza Sangio|publisher=Forza Sangio|date=22 јуни 2018|access-date=23 јуни 2018}}</ref> кој го отпуштил на 28 април 2019 година.<ref>{{Cite web|url=http://valdarnopost.it/news/la-sangiovannese-ha-esonerato-renato-buso|title=La Sangiovannese ha esonerato Renato Buso [ValdarnoPost.it]|author=http://valdarnopost.it|website=valdarnopost.it|date=28 април 2019|access-date=28 април 2019}}</ref> На 1 јануари 2020 година повторно започнал да работи како тренер во младинскиот сектор на Фјорентина, во категоријата под 18 години, на местото на [[Алберто Аквилани]], кој станал технички соработник во стручниот штаб на новиот тренер на првиот тим, [[Џузепе Јакини]].<ref>{{Cite web|url=http://www.canteraviola.com/ufficiale-under-18-il-nuovo-allenatore-e-renato-buso/|title=UFFICIALE - Under 18, il nuovo allenatore è Renato Buso {{!}} Cantera Viola|website=Cantera Viola {{!}} Fiorentina Primavera {{!}} Giovani Viola|data=2020-01-01|language=it-IT|access-date=2020-05-24}}</ref> Со враќањето на [[Чезаре Прандели]] на клупата на првиот тим, Бузо повторно започнува да работи и со „големите“, но во јуни 2021 година неговиот договор истекол и не бил продолжен. == Клупска статистика == {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:99%;text-align:center;" |- ! rowspan="2" | Сезона ! rowspan="2" | Клуб ! colspan="3" | Првенство ! colspan="3" | Национален куп ! colspan="3" | Континентален куп ! colspan="3" | Останати купови ! colspan="2" | Вкупно |- ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Наст ! Гол |- | [[ФК Јувентус сезона 1985-1986|1985-1986]] || rowspan=4|{{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Juventus}} || [[Серија А 1985-1986|А]] || 0 || 0 || [[Фудбалски куп на Италија 1985-1986|КИ]] || 0 || 0 || [[Куп на шампиони 1985-1986|КШ]] || 0 || 0 || [[Интерконтинентален куп (фудбал) 1985|ИнтК]] || 0 || 0 || 0 || 0 |- | [[ФК Јувентус сезона 1986-1987|1986-1987]] || [[Серија А 1986-1987|А]] || 14 || 1 || [[Фудбалски куп на Италија 1986-1987|КИ]] || 4 || 1 || [[Куп на шампиони 1986-1987|КШ]] || 0 || 0 || - || - || - || 18 || 2 |- || [[ФК Јувентус сезона 1987-1988|1987-1988]] || [[Серија А 1987-1988|А]] || 17+1<ref>Бараж за [[Куп на УЕФА 1988-1989|Куп на УЕФА]] на 23 мај 1988: Јувентус-Торино (0-0 прод., 4-2 пен.).</ref> || 2 || [[Фудбалски куп на Италија 1987-1988|КИ]] || 9 || 1 || [[Куп на УЕФА 1987-1988|КУ]] || 2 || 0 || - || - || - || 29 || 3 |- || [[ФК Јувентус сезона 1988-1989|1988-1989]] || [[Серија А 1988-1989|А]] || 24 || 7 || [[Фудбалски куп на Италија 1988-1989|КИ]] || 4 || 0 || [[Куп на УЕФА 1988-1989|КУ]] || 2 || 0 || - || - || - || 30 || 7 |- !colspan="3"|Вкупно Јувентус || 55+1 || 10 || || 17 || 2 || || 4 || 0 || || 0 || 0 || 77 || 12 |- || [[ФК Фјорентина сезона 1989-1990|1989-1990]] || rowspan=2|{{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Fiorentina}} || [[Серија А 1989-1990|А]] || 29 || 4 || [[Фудбалски куп на Италија 1989-1990|КИ]] || 3 || 0 || [[Куп на УЕФА 1989-1990|КУ]] || 9 || 3 || - || - || - || 41 || 7 |- || [[ФК Фјорентина сезона 1990-1991|1990-1991]] || [[Серија А 1990-1991|А]] || 20 || 5 || [[Фудбалски куп на Италија 1990-1991|КИ]] || 4 || 1 || - || - || - || - || - || - || 24 || 6 |- !colspan="3"|Вкупно Фјорентина|| 49 || 9 || || 7 || 1 || || 9 || 3 || || - || - || 65 || 13 |- | [[ФК Сампдорија сезона 1991-1992|1991-1992]] || rowspan=2|{{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Sampdoria}} || [[Серија А 1991-1992|А]] || 19 || 3 || [[Фудбалски куп на Италија 1991-1992|КИ]] || 7 || 1 || [[Куп на шампиони 1991-1992|КШ]] || 7 || 0 || [[Суперкуп на Италија 1991|СИ]] || 1 || 0 || 34 || 4 |- | [[ФК Сампдорија сезона 1992-1993|1992-1993]] || [[Серија А 1992-1993|А]] || 15 || 1 || [[Фудбалски куп на Италија 1992-1993|КИ]] || 2 || 0 || - || - || - || - || - || - || 17 || 1 |- !colspan="3"|Вкупно Сампдорија || 34 || 4 || || 9 || 1 || || 7 || 0 || || 1 || 0 || 51 || 5 |- | [[ФК Наполи сезона 1993-1994|1993-1994]] || rowspan=3|{{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Napoli}} || [[Серија А 1993-1994|А]] || 31 || 4 || [[Фудбалски куп на Италија 1993-1994|КИ]] || 2 || 0 || - || - || - || - || - || - || 33 || 4 |- | [[ФК Наполи сезона 1994-1995|1994-1995]] || [[Серија А 1994-1995|A]] || 32 || 3 || [[Фудбалски куп на Италија 1994-1995|КИ]] || 5 || 0 || [[Куп на УЕФА 1994-1995|КУ]] || 6 || 1 || - || - || - || 43 || 4 |- | [[ФК Наполи сезона 1995-1996|1995-1996]] || [[Серија А 1995-1996|A]] || 32 || 4 || [[Фудбалски куп на Италија 1995-1996|КИ]] || 0 || 0 || - || - || - || - || - || - || 32 || 4 |- !colspan="3"|Вкупно Наполи || 95 || 11 || || 7 || 0 || || 6 || 1 || || - || - || 108 || 12 |- || [[СС Лацио сезона 1996-1997|1996-1997]] || rowspan=2|{{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Lazio}} || [[Серија А 1996-1997|А]] || 16 || 1 || [[Фудбалски куп на Италија 1996-1997|КИ]] || 2 || 0 || [[Куп на УЕФА 1996-1997|КУ]] || 0 || 0 || - || - || - || 18 || 1 |- | [[СС Лацио сезона 1997-1998|сеп.-окт. 1997]] || [[Серија А 1997-1998|А]] || 0 || 0 || [[Фудбалски куп на Италија 1997-1998|КИ]] || 2 || 0 || [[Куп на УЕФА 1997-1998|КУ]] || 0 || 0 || - || - || - || 2 || 0 |- !colspan="3"|Вкупно Лацио || 16 || 1 || || 4 || 0 || || 0 || 0 || || - || - || 20 || 1 |- | [[ФК Пјаченца сезона 1997-1998|окт. 1997-1998]] || rowspan=3|{{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Piacenza}} || [[Серија А 1997-1998|А]] || 20 || 2 || [[Фудбалски куп на Италија 1997-1998|КИ]] || 2 || 0 || - || - || - || - || - || - || 22 || 2 |- | [[ФК Пјаченца сезона 1998-1999|1998-1999]] || [[Серија А 1998-1999|А]] || 29 || 2 || [[Фудбалски куп на Италија 1998-1999|КИ]] || 2 || 0 || - || - || - || - || - || - || 31 || 2 |- | [[ФК Пјаченца сезона 1999-2000|1999-2000]] || [[Серија А 1999-2000|А]] || 12 || 0 || [[Фудбалски куп на Италија 1999-2000|КИ]] || 2 || 0 || - || - || - || - || - || - || 14 || 0 |- !colspan="3"|Вкупно Пјаченца || 61 || 4 || || 6 || 0 || || - || - || || - || - || 67 || 4 |- || [[Каљари Калчо сезона 2000-2001|2000-2001]] || {{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Cagliari}} || [[Серија Б 2000-2001|Б]] || 32 || 4 || [[Фудбалски куп на Италија 2000-2001|КИ]] || 2 || 0 || - || - || - || - || - || - || 34 || 4 |- | [[Специја Калчо сезона 2001-2002|2001-2002]] || rowspan=3|{{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Spezia}} || [[Серија Ц1 2001-2002|Ц1]] || 20+1<ref name=off>Плејоф.</ref> || 0 || [[Фудбалски куп на Италија Серија Ц 2001-2002|КИ-Ц]] || 0 || 0 || - || - || - || - || - || - || 21 || 0 |- | [[Специја Калчо сезона 2002-2003|2002-2003]] || [[Серија Ц1 2002-2003|Ц1]] || 19 || 1 || [[Фудбалски куп на Италија 2002-2003|КИ]]+[[Фудбалски куп на Италија Серија Ц 2002-2003|КИ-Ц]] || 0 || 0 || - || - || - || - || - || - || 19 || 1 |- | [[Специја Калчо сезона 2003-2004|2003-2004]] || [[Серија Ц1 2003-2004|Ц1]] || 0 || 0 || [[Фудбалски куп на Италија Серија Ц 2003-2004|КИ-Ц]] || 0 || 0 || - || - || - || - || - || - || 0 || 0 |- !colspan="3"|Вкупно Специја || 39+1 || 1 || || 0 || 0 || || - || - || || - || - || 40 || 1 |- ! colspan="3" |Вкупно во кариерата || 383 || 44 || || 52 || 4 || || 26 || 4 || || 1 || 0 || 462 || 52 |} == Тренерска статистика == ''Статистиката е ажурирана на 28 април 2019.'' {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:100%;text-align:center;" |- !rowspan="2"|Сезона !rowspan="2"|Екипа !colspan="5"|Првенство !colspan="5"|Национален куп !colspan="5"|Континентални купови !colspan="5"|Останати купови !colspan="4"|Вкупно !Победи % !rowspan="2"|Пласман |- ! Натп || ОН || П || Н || И || Натп || ОН || П || Н || И || Натп || ОН || П || Н || И || Натп || ОН || П || Н || И || ОН || П || Н || И || % |- || 2006-јан. 2007 || {{flagsport|ITA}} [[УС Сарцанезе 1906|Сарцанезе]] || [[Серија Д 2006-2007|Д]] || 17 || 5 || 5 || 7 || [[Фудбалски куп на Италија Серија Д 2006-2007|КИ-Д]] || 2 || 0 || 1 || 1 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - {{WDL|19|5|6|8}} || ''отп.'' |- || [[УС Гаворано сезона 2011-2012|ное. 2011-2012]] || rowspan=2|{{flagsport|ITA}} [[УС Гаворано|Гаворано]] || [[Лега Про Секонда Дивизионе 2011-2012|2Д]] || 24 || 11 || 9 || 4 || [[Фудбалски куп на Италија Лега Про 2011-2012|КИ-ЛП]] || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - {{WDL|24|11|9|4}} || ''наз. (9.)'', крај 7. место |- || [[УС Гаворано сезона 2012-2013|2012-2013]] || [[Лега Про Секонда Дивизионе 2012-2013|2Д]] || 30 || 8 || 11 || 11 || [[Фудбалски куп на Италија Лега Про 2012-2013|КИ-ЛП]] || 2 || 1 || 0 || 1 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - {{WDL|32|9|11|12}}|| ''отп. (16. место)'' |- !colspan="3"|Вкупно Гаворано || 54 || 19 || 20 || 15 || || 2 || 1 || 0 || 1 || || - || - || - || - || || - || - || - || - {{WDLtot|56|20|20|16}} || |- || 2018-апр. 2019 || {{flagsport|ITA}} [[ФК Санџованезе 1927|Санџованезе]] || [[Серија Д 2018-2019|Д]] || 37 || 11 || 12 || 14 || [[Фудбалски куп на Италија Серија Д 2018-2019|КИ-Д]] || 1 || 0 || 1 || 0 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - {{WDL|38|11|13|14}} || ''наз.'', ''отп. (12. место)'' |- !colspan="3"|Вкупно во кариерата || 108 || 35 || 37 || 36 || || 5 || 1 || 2 || 2 || || - || - || - || - || || - || - || - || - {{WDLtot|113|36|39|38}} || |} ==Титули== ===Клупски=== ; Јувентус *'''{{Трофеј-Скудето}} [[Серија А]]''' : 1 : 1985-1986<ref>Дел од тимот, но без настапи.</ref> *'''{{Трофеј-Интерконтинентален куп}} [[Интерконтинентален куп]]''' : 1<ref>{{Cite web|url=http://www.renatobuso.it/|titolo=www.renatobuso.it|website=www.renatobuso.it|access-date=2024-07-25}}</ref> : 1985 ; Сампдорија *'''{{Трофеј-Суперкуп на Италија}} [[Суперкуп на Италија]]''' : 1 : 1991 ===Репрезентативни=== ; Италија под 21 година *'''{{Трофеј-Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година}} [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година|Европско првенство за играчи под 21 година]]''' : 1 : [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година 1992|1992]] ===Поединечни=== * [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година#Најдобар играч на првенството|Најдобар играч]] на [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година|ЕП за играчи под 21 година]] : 1 : [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година 1992|1992]] * [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година#Златна копачка|Најдобар стрелец]] на [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година|ЕП за играчи под 21 година]] : 1 : [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година 1992|1992]] <small>(3 гола)</small> ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Италија |image3=Flag of Italy.svg }} * [https://www.soccerway.com/player/buso-renato/zJd9mCG0/ Ренато Бузо на soccerway] * [https://www.transfermarkt.com/renato-buso/profil/spieler/120392 Ренато Бузо на transfermarkt] * [https://www.espn.com/soccer/player/_/id/163704/renato-buso Ренато Бузо на espn] * [https://www.tuttocalciatori.net/Buso_Renato Ренато Бузо на tuttocalciatori] {{Состав на Италија на ЛОИ фудбал 1992 (м)}} {{Navboxes |bg = gold |fg = black |bordercolor = solid 1px #000; |title = Награди |list1 = {{Најдобар играч на ЕП фудбал под 21 година}} {{Најдобар стрелец на ЕП фудбал под 21 година}} }} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Бузо, Ренато}} [[Категорија:Италијански фудбалери]] [[Категорија:Италијански фудбалски тренери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Јувентус]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Фјорентина]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Сампдорија]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Наполи]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Лацио]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Пјаченца]] [[Категорија:Фудбалери на Каљари Калчо]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Специја]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1971 година]] 4emlm5zpysdnxsgbp83maf9d0womc0h 0 1404897 5641264 5641180 2026-10-06T12:01:56Z Jtasevski123 69538 5641264 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|name=Meadow vetchling|image=(MHNT) Lathyrus pratensis- Habit.jpg|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref name=IUCN>{{cite iucn |last1=Rowe |first1=J. |last2=Shehadeh |first2=A. |last3=Maxted |first3=N. |year=2019 |title=''Lathyrus pratensis'' |volume=2019 |article-number=e.T120075014A122201991 |doi=10.2305/IUCN.UK.2019-2.RLTS.T120075014A122201991.en |access-date=31 October 2025}}</ref>|genus=Lathyrus|species=pratensis|authority=[[Карл Линеј]]}}'''''Lathyrus pratensis''''' или '''ливадски граор''' ― повеќегодишна мешункаста билка која расте и до 1,2 м во висина. Хермафродитните [[Цвет|цветови]] се опрашуваат од [[пчели]]. Како [[повеќегодишно растение]], ова растение се размножува во текот на повеќе години, ширејќи се од местото каде што е воведено, особено во влажни тревни области. Ова растение во минатото се размножувало како добиточна храна. ''Lathyrus pratensis'' е исто така растение домаќин за овично позиционирање на шумската бела пеперуга (''[[Шумски белец|Leptidea sinapis]]''). == Опис == Ливадскиот граор е повеќегодишно растение со млитаво, некрилесто стебло кое расте од околу 25 - 60 см, исправено и влакнесто. Листовите се наизменично распоредени со кратки дршки и големи [[Прилисник|прилисници]]. Листовите се перутасти со еден пар широки ланцетни ливчиња со тапи врвови, цели рабови и терминален неразгранет ластар. [[Соцветие|Соцветието]] има долго стебло и грозд од пет до дванаесет жолти цветови, секој 10-16 мм долг. Овие имаат пет чашки и пет ливчиња и се неправилни. Има десет прашници и еден карпел. Плодот е долга црна мешунка. Ова растение цвета во периодот од јуни до август.<ref name="NatureGate">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.luontoportti.com/suomi/en/kukkakasvit/meadow-vetchling|title=Meadow vetchling: ''Lathyrus pratentensis''|publisher=NatureGate|accessdate=2013-12-31}}</ref><gallery> File:(MHNT)_Lathyrus_pratensis_-_Inflorescence.jpg|алт=Inflorescence| Инфлоресценција File:Lathyrus_pratensis_flowers_-_Keila.jpg|алт=A close-up of the flowers| Крупен план на цвеќињата File:20130525Lathyrus_latifolius5.jpg|алт=Vigorous green growth| Енергичен зелен раст File:Lathyrus_pratensis_IP0706078.JPG|алт=Young fruit| Младо овошје File:Lapr_002_shp_(Lathyrus_prantensis_seeds).jpg|алт=Seeds| Семиња </gallery> == Распространетост и живеалиште == Ливадскиот граор е пронајден во Европа и Азија, но е воведен и во други делови од светот.<ref>{{Наведување|url=http://www.ildis.org/LegumeWeb?genus=Lathyrus&species=pratensis|title=ILDIS: International Legume Database and Information System|access-date=3 June 2015}}</ref> Во Соединетите Американски Држави, ова растение се наоѓа првенствено во северозападните држави Орегон и Алјаска. Негово типично живеалиште се груби тревни места, широколисни шуми, шумски рабови, живи огради и брегови каде што ги користи своите ластари за да се искачува по друга вегетација.<ref name="NatureGate" /> Во [[Македонија]] расте по влажни ливади, блата, мочуришта, покрај реки, потоци, езера и по влажни брдски и планински пасишта. Претставува широко распространето растение на територијата на цела Македонија.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1242}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Lathyrus pratensis}} * [https://pfaf.org/user/Plant.aspx?LatinName=Lathyrus+pratensis Растенија за иднината: ''Lathyrus pratensis''] * [http://www.floralimages.co.uk/plathyprate.htm Слики] {{Таксонска лента}}{{Видови граор во Македонија}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Флора на Србија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Незагрозени видови според МСЗП]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 9pbey3sfi0nxrwgymi0pegpoicuvz8h 5641266 5641264 2026-10-06T12:02:26Z Jtasevski123 69538 5641266 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|name=Ливадски граор|image=(MHNT) Lathyrus pratensis- Habit.jpg|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref name=IUCN>{{cite iucn |last1=Rowe |first1=J. |last2=Shehadeh |first2=A. |last3=Maxted |first3=N. |year=2019 |title=''Lathyrus pratensis'' |volume=2019 |article-number=e.T120075014A122201991 |doi=10.2305/IUCN.UK.2019-2.RLTS.T120075014A122201991.en |access-date=31 October 2025}}</ref>|genus=Lathyrus|species=pratensis|authority=[[Карл Линеј]]}}'''''Lathyrus pratensis''''' или '''ливадски граор''' ― повеќегодишна мешункаста билка која расте и до 1,2 м во висина. Хермафродитните [[Цвет|цветови]] се опрашуваат од [[пчели]]. Како [[повеќегодишно растение]], ова растение се размножува во текот на повеќе години, ширејќи се од местото каде што е воведено, особено во влажни тревни области. Ова растение во минатото се размножувало како добиточна храна. ''Lathyrus pratensis'' е исто така растение домаќин за овично позиционирање на шумската бела пеперуга (''[[Шумски белец|Leptidea sinapis]]''). == Опис == Ливадскиот граор е повеќегодишно растение со млитаво, некрилесто стебло кое расте од околу 25 - 60 см, исправено и влакнесто. Листовите се наизменично распоредени со кратки дршки и големи [[Прилисник|прилисници]]. Листовите се перутасти со еден пар широки ланцетни ливчиња со тапи врвови, цели рабови и терминален неразгранет ластар. [[Соцветие|Соцветието]] има долго стебло и грозд од пет до дванаесет жолти цветови, секој 10-16 мм долг. Овие имаат пет чашки и пет ливчиња и се неправилни. Има десет прашници и еден карпел. Плодот е долга црна мешунка. Ова растение цвета во периодот од јуни до август.<ref name="NatureGate">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.luontoportti.com/suomi/en/kukkakasvit/meadow-vetchling|title=Meadow vetchling: ''Lathyrus pratentensis''|publisher=NatureGate|accessdate=2013-12-31}}</ref><gallery> File:(MHNT)_Lathyrus_pratensis_-_Inflorescence.jpg|алт=Inflorescence| Инфлоресценција File:Lathyrus_pratensis_flowers_-_Keila.jpg|алт=A close-up of the flowers| Крупен план на цвеќињата File:20130525Lathyrus_latifolius5.jpg|алт=Vigorous green growth| Енергичен зелен раст File:Lathyrus_pratensis_IP0706078.JPG|алт=Young fruit| Младо овошје File:Lapr_002_shp_(Lathyrus_prantensis_seeds).jpg|алт=Seeds| Семиња </gallery> == Распространетост и живеалиште == Ливадскиот граор е пронајден во Европа и Азија, но е воведен и во други делови од светот.<ref>{{Наведување|url=http://www.ildis.org/LegumeWeb?genus=Lathyrus&species=pratensis|title=ILDIS: International Legume Database and Information System|access-date=3 June 2015}}</ref> Во Соединетите Американски Држави, ова растение се наоѓа првенствено во северозападните држави Орегон и Алјаска. Негово типично живеалиште се груби тревни места, широколисни шуми, шумски рабови, живи огради и брегови каде што ги користи своите ластари за да се искачува по друга вегетација.<ref name="NatureGate" /> Во [[Македонија]] расте по влажни ливади, блата, мочуришта, покрај реки, потоци, езера и по влажни брдски и планински пасишта. Претставува широко распространето растение на територијата на цела Македонија.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1242}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Lathyrus pratensis}} * [https://pfaf.org/user/Plant.aspx?LatinName=Lathyrus+pratensis Растенија за иднината: ''Lathyrus pratensis''] * [http://www.floralimages.co.uk/plathyprate.htm Слики] {{Таксонска лента}}{{Видови граор во Македонија}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Флора на Србија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Незагрозени видови според МСЗП]] [[Категорија:Флора на Македонија]] e0iud7ojxqfsxfjay7hs07qfzw546az 0 1404898 5641280 5641153 2026-10-06T12:21:58Z Jtasevski123 69538 5641280 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Speciesbox|image=Lathyrus linifolius RF.jpg|image_caption=|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref name="iucn status 23 November 2021">{{cite iucn |author=Rowe, J. |author2=Sánchez, E. |author3=Maxted, N. |date=2019 |title=''Lathyrus linifolius'' |volume=2019 |article-number=e.T120074556A122201956 |doi=10.2305/IUCN.UK.2019-2.RLTS.T120074556A122201956.en |access-date=23 November 2021}}</ref>|genus=Lathyrus|species=linifolius|authority=([[Reichard]]) [[Bässler]]|synonyms=*''Lathyrus macrorrhizus'' {{Au|[[Wimm.]]}} *''Lathyrus montanus'' {{Au|[[Bernh.]]}} *''Orobus linifolius'' {{Au|Reichard}} *''Orobus tuberosus'' {{Au|"[[L.]], ''p.p.''"}}|synonyms_ref=<ref name=TPL>{{ThePlantList | id = ild-7763 | taxon = Lathyrus linifolius | authority = (Reichard) Bassler | accessdate = 2016-08-02 }}</ref>}}'''''Lathyrus linifolius''''' ― [[Вид (биологија)|вид]] од [[Род (биологија)|родот]] [[граор]]. == Опис == ''Lathyrus linifolius'' е [[Повеќегодишно растение|повеќегодишно]] растение со темно обоени [[Кртола|кртоли]] до 3 см широки, прикачени на корените. Стеблото расте до 50 см и е исправено, и речиси без влакна. [[Лист|Листовите]] се наизменично распоредени со кратки крилести стебленца и големи [[Прилисник|прилисници]]. Листовите се перунисти со два до четири пара тесни ланцетни ливчиња со тапи врвови, цели рабови и без ластари. [[Соцветие|Соцветието]] има долго стебло и од два до шест црвени цветови, секој 10-16 мм долг, стануваат посини како што стареат. Овие имаат пет чашки и пет ливчиња кои се неправилни. Постојат десет прашници. Плодот е долга црвеникаво-кафеава мешунка што содржи до десет семиња. Ова растение цвета во мај и јуни.<ref name="NatureGate">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.luontoportti.com/suomi/en/kukkakasvit/bitter-vetch|title=Bitter vetch: ''Lathyrus linifolius''|publisher=NatureGate|accessdate=2013-12-31}}</ref> == Распространетост и живеалиште == ''Lathyrus linifolius'' се наоѓа најчесто во Европа и делови од Азија. Негово типично живеалиште се груби тревни места, широколисни шуми, шумски рабови, живи огради и брегови.<ref name="NatureGate" /> Во [[Македонија]] расте по високопланинските грмушести состоини, на надморска височина од 1900 до 2000 метри. Се посочува само за планината [[Јакупица]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1241}}</ref> == Употреба == Кртолите може да се јадат сурови, но подобро е да се зготват и да се јадат како [[Костен|костени]].<ref name="tfb2">{{Наведена книга|title=Concise Foraging Guide|last=Francis-Baker|first=Tiffany|date=2021|publisher=[[Bloomsbury Publishing|Bloomsbury]]|isbn=978-1-4729-8474-6|series=[[The Wildlife Trusts]]|location=London|page=96}}</ref> Се смета дека можеби ова било растението што го изеле [[Стар Рим|римските]] војници во битката кај Дирациум во 48 година н.е.<ref name="Scotsman">{{Наведени вести|url=http://www.scotsman.com/news/new-bloom-for-heath-pea-as-a-slimming-aid-1-1412434|title=New bloom for heath pea as a slimming aid|date=3 June 2006|work=[[The Scotsman]]|access-date=2016-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160820064322/http://www.scotsman.com/news/new-bloom-for-heath-pea-as-a-slimming-aid-1-1412434|archive-date=2016-08-20|location=Edinburgh}}</ref> Растението порано било состојка во исхраната на Хајленд кога храната била оскудна сè до 18 век, кога [[Компир|компирот]] станал важна култура во регионот. Малите кртоли се отстрануваат од коренот и се сушат. Откако ќе се изедат, тие спречуваат жед и напади на глад. Одредени средновековни билкари тврделе дека овој ефект може да трае со денови или дури недели. Се претпоставува дека овој ефект произлегува од присуството на [[Transethanol|трансетанол]] во нив.<ref name="Scotsman" /> Се прават обиди за одгледување на растението на комерцијално ниво.<ref name="Scotsman" /> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20090307045452/http://www.heathpea.co.uk/ Веб-страница на Хит Пи за училишта, земјоделци и земјоделци] * [https://www.telegraph.co.uk/gardening/3317528/Country-notebook-the-bitter-pea-thats-a-master-of-disguise.html Горчливиот грашок кој е мајстор за маскирање] {{Видови граор во Македонија}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Незагрозени видови според МСЗП]] [[Категорија:Флора на Македонија]] n7vzebehzso4rvckcq10x4lrql11xbm 0 1404926 5641309 5640709 2026-10-06T13:06:52Z Jtasevski123 69538 5641309 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Speciesbox|image=Lathyrus latifolius flowers.jpg|image_caption=|genus=Lathyrus|species=latifolius|authority=[[Карл Линеј]]|subdivision_ranks=Subspecies|subdivision={{Species list | Lathyrus latifolius subsp. algericus | (Ginzb.) Dobignard | Lathyrus latifolius subsp. latifolius | }}|synonyms_ref=<ref name="POWO" />|synonyms={{Collapsible list | {{Species list | Lathyrus sylvestris var. latifolius | (L.) Fiori (1925) | Lathyrus sylvestris subsp. latifolius | (L.) Arcang. (1882) | Pisum latifolium | (L.) E.H.L.Krause (1901) }} }}}}'''''Lathyrus latifolius''''' — робуснен, раскошен [[Повеќегодишно растение|повеќегодишен]] [[Тревесто растение|тревест]] [[Вид (биологија)|вид]] на [[Скриеносеменици|цветно растение]] од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[бобови]]. Домородно на Европа, но исто така е присутен и на други континенти, како што се Северна Америка и Австралија,<ref name="APNI">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.anbg.gov.au/cgi-bin/apni?TAXON_NAME=Lathyrus+latifolius|title=''Lathyrus latifolius''|work=[[Australian Plant Name Index]] (APNI), IBIS database|publisher=Centre for Plant Biodiversity Research, Australian Government, Canberra|archive-url=https://web.archive.org/web/20220703201932/https://www.anbg.gov.au/cgi-bin/apni?TAXON_NAME=Lathyrus+latifolius|archive-date=3 July 2022|accessdate=20 March 2012}}</ref> каде што најчесто се среќава покрај патиштата. == Морфологија == ''Lathyrus latifolius'' има крилесто и голо стебло. [[Лист|Листовите]] се наизменично распоредени, синкавозелени и сложени, со еден пар ливчиња и крилеста лисна дршка долга околу 5 см. Ливчињата се тесно јајцевидни до издолжено јајцевидни, голи и достигнуваат должина до 76 мм и ширина до 25 мм. Меѓу ливчињата се наоѓа разгранета [[Витица (ботаника)|витица]]. === Семиња === По цветањето се развиваат голи, сплескани мешунки, долги околу 51 мм и широки околу 13 мм, во кои се развиваат повеќе семки. Мешунките во почетокот се зелени, а со созревањето постепено стануваат кафеави. При целосното созревање се отвораат и се разделуваат на свиткани делови, при што ги исфрлаат семките. Семките се темни, издолжени до бубреговидни. == Репродукција == ''Lathyrus latifolius'' може да се размножува [[Вегетативно размножување|вегетативно]] од својот корен и ризоми, или од семе. == Одгледување и навики == ''Lathyrus latifolius'' е повеќегодишно тревесто растение со ползечко или искачувачко стебло. Со помош на завитканите витици може да достигне височина од 1,8 м или повеќе, додека на отворени места најчесто се шири по површината на почвата. Растението е отпорно на мраз, долговечно и постепено се распространува. Кон крајот на летото листовите стануваат пожолтени.<ref>C. Brickell, Encyclopedia of Garden Plants, 1996, Royal Horticultural Society, London, {{ISBN|0-7513-0436-0}}.</ref> ''Lathyrus latifolius'' најдобро успева на места со делумна до целосна сончева осветленост и на глинесто-иловести или иловести почви што се влажни, умерено влажни или малку суви. За разлика од сродниот ''[[Lathyrus odoratus]]'', со кој може да се помеша, нема мирисливи цветови. Иако се одгледува како градинарско растение, може брзо да се распространува и тешко да се отстранува. Поради тоа, ''Lathyrus latifolius'' често се смета за [[плевел]], и покрај неговиот привлечен изглед. Бројни сорти од овој вид биле избрани како градинарски субјекти, од кои следните ја добиле наградата за градинарски заслуги на [[Кралско хортикултурно друштво|Кралското хортикултурно друштво]]: * ''L. latifolius''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/Plants/9853/Lathyrus-latifolius/Details|title=RHS Plant Selector - ''Lathyrus latifolius''|publisher=Royal Horticultural Society|accessdate=30 September 2020}}</ref> (розова) * „Албус“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/Plants/71071/Lathyrus-latifolius-Albus/Details|title=RHS Plant Selector - ''Lathyrus latifolius'' 'Albus'|publisher=Royal Horticultural Society|accessdate=30 September 2020}}</ref> (бела) * 'Роза Перле'<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/Plants/116266/Lathyrus-latifolius-Rosa-Perle/Details|title=RHS Plant Selector - ''Lathyrus latifolius'' 'Rosa Perle'|publisher=Royal Horticultural Society|accessdate=30 September 2020}}</ref> (бледо розова) * „Бел бисер“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/Plants/99223/Lathyrus-latifolius-White-Pearl/Details|title=RHS Plant Selector - ''Lathyrus latifolius'' 'White Pearl'|publisher=Royal Horticultural Society|accessdate=30 September 2020}}</ref> (бел) == Животни == Бумбарите ги опрашуваат цвеќињата, а пеперутките ги посетуваат цвеќињата за нивниот [[нектар]]. ''[[Epicauta fabrici]]<nowiki/>i'', гасениците на ''[[Apantesis phyllira]]'' и некои [[Растителнојадно животно|тревопасни животни]] се хранат со лисјата. Сепак, семето е отровно. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред}} * {{GRIN}} * [http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Lathyrus+latifolius Галерија] {{Предлошка:Видови граор во Македонија}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Флора на Србија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора на Македонија]] a34u5658yzili9qh8shi4eytohree3o 5641311 5641309 2026-10-06T13:07:43Z Jtasevski123 69538 5641311 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Speciesbox|image=Lathyrus latifolius flowers.jpg|image_caption=|genus=Lathyrus|species=latifolius|authority=[[Карл Линеј]]|subdivision_ranks=Subspecies|subdivision={{Species list | Lathyrus latifolius subsp. algericus | (Ginzb.) Dobignard | Lathyrus latifolius subsp. latifolius | }}|synonyms_ref=<ref name="POWO">{{cite POWO |id=501802-1 |title=''Lathyrus latifolius'' L. |access-date=3 July 2024}}</ref>|synonyms={{Collapsible list | {{Species list | Lathyrus sylvestris var. latifolius | (L.) Fiori (1925) | Lathyrus sylvestris subsp. latifolius | (L.) Arcang. (1882) | Pisum latifolium | (L.) E.H.L.Krause (1901) }} }}}}'''''Lathyrus latifolius''''' — робуснен, раскошен [[Повеќегодишно растение|повеќегодишен]] [[Тревесто растение|тревест]] [[Вид (биологија)|вид]] на [[Скриеносеменици|цветно растение]] од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[бобови]]. Домородно на Европа, но исто така е присутен и на други континенти, како што се Северна Америка и Австралија,<ref name="APNI">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.anbg.gov.au/cgi-bin/apni?TAXON_NAME=Lathyrus+latifolius|title=''Lathyrus latifolius''|work=[[Australian Plant Name Index]] (APNI), IBIS database|publisher=Centre for Plant Biodiversity Research, Australian Government, Canberra|archive-url=https://web.archive.org/web/20220703201932/https://www.anbg.gov.au/cgi-bin/apni?TAXON_NAME=Lathyrus+latifolius|archive-date=3 July 2022|accessdate=20 March 2012}}</ref> каде што најчесто се среќава покрај патиштата. == Морфологија == ''Lathyrus latifolius'' има крилесто и голо стебло. [[Лист|Листовите]] се наизменично распоредени, синкавозелени и сложени, со еден пар ливчиња и крилеста лисна дршка долга околу 5 см. Ливчињата се тесно јајцевидни до издолжено јајцевидни, голи и достигнуваат должина до 76 мм и ширина до 25 мм. Меѓу ливчињата се наоѓа разгранета [[Витица (ботаника)|витица]]. === Семиња === По цветањето се развиваат голи, сплескани мешунки, долги околу 51 мм и широки околу 13 мм, во кои се развиваат повеќе семки. Мешунките во почетокот се зелени, а со созревањето постепено стануваат кафеави. При целосното созревање се отвораат и се разделуваат на свиткани делови, при што ги исфрлаат семките. Семките се темни, издолжени до бубреговидни. == Репродукција == ''Lathyrus latifolius'' може да се размножува [[Вегетативно размножување|вегетативно]] од својот корен и ризоми, или од семе. == Одгледување и навики == ''Lathyrus latifolius'' е повеќегодишно тревесто растение со ползечко или искачувачко стебло. Со помош на завитканите витици може да достигне височина од 1,8 м или повеќе, додека на отворени места најчесто се шири по површината на почвата. Растението е отпорно на мраз, долговечно и постепено се распространува. Кон крајот на летото листовите стануваат пожолтени.<ref>C. Brickell, Encyclopedia of Garden Plants, 1996, Royal Horticultural Society, London, {{ISBN|0-7513-0436-0}}.</ref> ''Lathyrus latifolius'' најдобро успева на места со делумна до целосна сончева осветленост и на глинесто-иловести или иловести почви што се влажни, умерено влажни или малку суви. За разлика од сродниот ''[[Lathyrus odoratus]]'', со кој може да се помеша, нема мирисливи цветови. Иако се одгледува како градинарско растение, може брзо да се распространува и тешко да се отстранува. Поради тоа, ''Lathyrus latifolius'' често се смета за [[плевел]], и покрај неговиот привлечен изглед. Бројни сорти од овој вид биле избрани како градинарски субјекти, од кои следните ја добиле наградата за градинарски заслуги на [[Кралско хортикултурно друштво|Кралското хортикултурно друштво]]: * ''L. latifolius''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/Plants/9853/Lathyrus-latifolius/Details|title=RHS Plant Selector - ''Lathyrus latifolius''|publisher=Royal Horticultural Society|accessdate=30 September 2020}}</ref> (розова) * „Албус“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/Plants/71071/Lathyrus-latifolius-Albus/Details|title=RHS Plant Selector - ''Lathyrus latifolius'' 'Albus'|publisher=Royal Horticultural Society|accessdate=30 September 2020}}</ref> (бела) * 'Роза Перле'<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/Plants/116266/Lathyrus-latifolius-Rosa-Perle/Details|title=RHS Plant Selector - ''Lathyrus latifolius'' 'Rosa Perle'|publisher=Royal Horticultural Society|accessdate=30 September 2020}}</ref> (бледо розова) * „Бел бисер“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/Plants/99223/Lathyrus-latifolius-White-Pearl/Details|title=RHS Plant Selector - ''Lathyrus latifolius'' 'White Pearl'|publisher=Royal Horticultural Society|accessdate=30 September 2020}}</ref> (бел) == Животни == Бумбарите ги опрашуваат цвеќињата, а пеперутките ги посетуваат цвеќињата за нивниот [[нектар]]. ''[[Epicauta fabrici]]<nowiki/>i'', гасениците на ''[[Apantesis phyllira]]'' и некои [[Растителнојадно животно|тревопасни животни]] се хранат со лисјата. Сепак, семето е отровно. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред}} * {{GRIN}} * [http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Lathyrus+latifolius Галерија] {{Предлошка:Видови граор во Македонија}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Флора на Србија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора на Македонија]] tes6qfz8usadh8yhq7lgzobejjl97z8 5641336 5641311 2026-10-06T14:20:36Z Виолетова 1975 5641336 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Speciesbox|image=Lathyrus latifolius flowers.jpg|image_caption=|genus=Lathyrus|species=latifolius|authority=[[Карл Линеј]]|subdivision_ranks=Subspecies|subdivision={{Species list | Lathyrus latifolius subsp. algericus | (Ginzb.) Dobignard | Lathyrus latifolius subsp. latifolius | }}|synonyms_ref=<ref name="POWO">{{cite POWO |id=501802-1 |title=''Lathyrus latifolius'' L. |access-date=3 July 2024}}</ref>|synonyms={{Collapsible list | {{Species list | Lathyrus sylvestris var. latifolius | (L.) Fiori (1925) | Lathyrus sylvestris subsp. latifolius | (L.) Arcang. (1882) | Pisum latifolium | (L.) E.H.L.Krause (1901) }} }}}}'''''Lathyrus latifolius''''' — робуснен, раскошен [[Повеќегодишно растение|повеќегодишен]] [[Тревесто растение|тревест]] [[Вид (биологија)|вид]] на [[Скриеносеменици|цветно растение]] од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[бобови]]. Домородно на Европа, но исто така е присутен и на други континенти, како што се Северна Америка и Австралија,<ref name="APNI">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.anbg.gov.au/cgi-bin/apni?TAXON_NAME=Lathyrus+latifolius|title=''Lathyrus latifolius''|work=[[Australian Plant Name Index]] (APNI), IBIS database|publisher=Centre for Plant Biodiversity Research, Australian Government, Canberra|archive-url=https://web.archive.org/web/20220703201932/https://www.anbg.gov.au/cgi-bin/apni?TAXON_NAME=Lathyrus+latifolius|archive-date=3 July 2022|accessdate=20 March 2012}}</ref> каде што најчесто се среќава покрај патиштата. Во [[Македонија]] се посочува за Шар Планина, Маврови Анови, клисурата на Радика, Дебар и Струмица.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1247}}</ref> == Морфологија == ''Lathyrus latifolius'' има крилесто и голо стебло. [[Лист|Листовите]] се наизменично распоредени, синкавозелени и сложени, со еден пар ливчиња и крилеста лисна дршка долга околу 5 см. Ливчињата се тесно јајцевидни до издолжено јајцевидни, голи и достигнуваат должина до 76 мм и ширина до 25 мм. Меѓу ливчињата се наоѓа разгранета [[Витица (ботаника)|витица]]. === Семиња === По цветањето се развиваат голи, сплескани мешунки, долги околу 51 мм и широки околу 13 мм, во кои се развиваат повеќе семки. Мешунките во почетокот се зелени, а со созревањето постепено стануваат кафеави. При целосното созревање се отвораат и се разделуваат на свиткани делови, при што ги исфрлаат семките. Семките се темни, издолжени до бубреговидни. == Репродукција == ''Lathyrus latifolius'' може да се размножува [[Вегетативно размножување|вегетативно]] од својот корен и ризоми, или од семе. == Одгледување и навики == ''Lathyrus latifolius'' е повеќегодишно тревесто растение со ползечко или искачувачко стебло. Со помош на завитканите витици може да достигне височина од 1,8 м или повеќе, додека на отворени места најчесто се шири по површината на почвата. Растението е отпорно на мраз, долговечно и постепено се распространува. Кон крајот на летото листовите стануваат пожолтени.<ref>C. Brickell, Encyclopedia of Garden Plants, 1996, Royal Horticultural Society, London, {{ISBN|0-7513-0436-0}}.</ref> ''Lathyrus latifolius'' најдобро успева на места со делумна до целосна сончева осветленост и на глинесто-иловести или иловести почви што се влажни, умерено влажни или малку суви. За разлика од сродниот ''[[Lathyrus odoratus]]'', со кој може да се помеша, нема мирисливи цветови. Иако се одгледува како градинарско растение, може брзо да се распространува и тешко да се отстранува. Поради тоа, ''Lathyrus latifolius'' често се смета за [[плевел]], и покрај неговиот привлечен изглед. Бројни сорти од овој вид биле избрани како градинарски субјекти, од кои следните ја добиле наградата за градинарски заслуги на [[Кралско хортикултурно друштво|Кралското хортикултурно друштво]]: * ''L. latifolius''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/Plants/9853/Lathyrus-latifolius/Details|title=RHS Plant Selector - ''Lathyrus latifolius''|publisher=Royal Horticultural Society|accessdate=30 September 2020}}</ref> (розова) * „Albus“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/Plants/71071/Lathyrus-latifolius-Albus/Details|title=RHS Plant Selector - ''Lathyrus latifolius'' 'Albus'|publisher=Royal Horticultural Society|accessdate=30 September 2020}}</ref> (бела) * „Rosa Perle“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/Plants/116266/Lathyrus-latifolius-Rosa-Perle/Details|title=RHS Plant Selector - ''Lathyrus latifolius'' 'Rosa Perle'|publisher=Royal Horticultural Society|accessdate=30 September 2020}}</ref> (бледо розова) * „White Pearl“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/Plants/99223/Lathyrus-latifolius-White-Pearl/Details|title=RHS Plant Selector - ''Lathyrus latifolius'' 'White Pearl'|publisher=Royal Horticultural Society|accessdate=30 September 2020}}</ref> (бел) == Животни == Бумбарите ги опрашуваат цвеќињата, а пеперутките ги посетуваат цвеќињата за нивниот [[нектар]]. ''[[Epicauta fabricii]]'', гасениците на ''[[Apantesis phyllira]]'' и некои [[Растителнојадно животно|тревопасни животни]] се хранат со лисјата. Сепак, семето е отровно. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред}} * {{GRIN}} * [http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Lathyrus+latifolius Галерија] {{Предлошка:Видови граор во Македонија}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Флора на Србија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора на Македонија]] hu5plsuq4ar0sw99krtnwmq4bvksn6a 0 1404930 5641360 5640891 2026-10-06T15:12:23Z Jtasevski123 69538 /* Надворешни врски */ 5641360 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ''Lathyrus alpestris'' | status = | image = Lathyrus alpestris 01.jpg | image_caption = | domain = | regnum = [[Plantae]] | divisio = [[Tracheophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | ordo = [[Fabales]] | familia = [[Fabaceae]] | genus = ''[[Lathyrus]]'' | species = '''''Lathyrus alpestris''''' | binomial = ''Lathyrus alpestris'' | binomial_authority = ([[Waldst.]] & [[Kit.]]) [[Čelak.]] }} '''Алпски граор''' ({{langx|la|Lathyrus alpestris}}) — [[Повеќегодишно растение|повеќегодишно]] [[тревесто растение]] од [[Семејство (биологија)|семејството]] на [[Бобови|бобовите]] (''Fabaceae'') од [[Род (биологија)|родот]] [[Граор|граор]] (''Lathyrus''). Растението претставува балкански [[ендемизам|ендемит]]. == Опис == Алпскиот граор е [[повеќегодишно растение]] со корен [[ризом]] и со исправено [[стебло]], кое достигнува висина од 10 до 50 сантиметри.<ref name="ecodb">{{Наведена мрежна страница |url=http://bas.bg |title=Red Data Book of Bulgaria: Lathyrus alpestris |accessdate=4 октомври 2026 |language=англиски}}</ref> Стеблото е без крилца или со многу тесни крилца при самиот врв. [[Лист|Листовите]] се парно перести, завршуваат со кратко шилче (мукронатни), составени од 2 до 4 парови издолжени (ланцелатно-елиптични) ливчиња со должина од 20 до 50 милиметри.<ref name="ecodb"/> [[Цвет|Цветовите]] се групирани по 3 до 6 во ретки гроздовидни [[Соцветие|соцвeтија]]. [[Чашка (ботаника)|Чашката]] има нееднакви запци. [[Венечно ливче|Венечните ливчиња]] имаат карактеристична пурпурно-црвена до сино-виолетова боја.<ref name="bgflora">{{Наведена мрежна страница |url=https://bgflora.net |title=The Bulgarian flora online: Lathyrus alpestris |accessdate=4 октомври 2026 |language=англиски}}</ref> Плодот е линеарна мешунка со темнокафеава боја. Растението цвета од мај до јули, а плодовите созреваат во август и септември.<ref name="ecodb"/> Се размножува преку семе. == Распространетост и живеалиште == Видот е [[Автохтон вид|автохтон]] (природно распространет) и географски ограничен главно на подрачјето на [[Балкански Полуостров|Балканскиот Полуостров]]. Се среќава во [[Македонија]], [[Албанија]], [[Бугарија]], [[Грција]] и во земјите од поранешна Југославија.<ref name="europlusmed">{{Наведена мрежна страница |url=https://europlusmed.org |title=Euro+Med PlantBase: Lathyrus alpestris |accessdate=4 октомври 2026 |language=англиски}}</ref> Вирее на тревести места во планинските и алпските појаси, претежно на високопланински пасишта, алпски ливади и во заедници на ниски грмушки, како што е сибирската смрека (''[[Juniperus sibirica]]''). Во [[Македонија]] расте по високопланиснките пасишта и грмушести состоини.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1239}}</ref> == Статус и заштита == Поради фрагментираноста на неговата популација, во Бугарија овој вид е класифициран како критично загрозен и е вклучен во националните црвени книги за заштита на флората.<ref name="ecodb" /> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Lathyrus alpestris}} {{Викивидови-ред|Lathyrus alpestris}} {{Предлошка:Видови граор во Македонија}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Ендемска флора]] [[Категорија:Флора на Европа]] laqdeyqf3mim4y4gqdg15gt7zsia327 0 1404933 5641770 5640592 2026-10-07T11:45:02Z EmausBot 18240 Бот: Исправка на двојни пренасочувања од [[Надморска височина]] кон [[Надморска висина]] 5641770 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Надморска висина]] o1jre5hfv7g13xq969916e0zhb5cfd1 0 1404999 5641366 5640863 2026-10-06T15:15:35Z Jtasevski123 69538 /* Наводи */ 5641366 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |image = Lathyrus venetus 1.jpg |genus = Lathyrus |species = venetus |authority = [[Rouy]] |synonyms = |synonyms_ref = }} '''Момин граор''' ([[науч.]] ''Lathyrus venetus'') — [[Вид (биологија)|вид]] цветно [[Тревесто растение|тревесто]] [[повеќегодишно растение]] од родот граор, ''[[Lathyrus]]''. == Опис == Ова е повеќегодишно растение, високо 20-40 см, голо или со ретки влакна. Стебленцата се неколку и тие избиваат од подземниот дел на растението, вертикални, обично неразгранети, без крила, со ретки влакна или голи. Листовите со три пара ливчиња, на врвот со куса осилка, а во некои случаи врвот на перестиот лист завршува со ливче. Ливчињата се јајцевидно-круглести или широко јајцевидни. Соцветието е со 10-30 цвета, чашката долга 6-7 мм, долга, гола, со ретки влакна по запците, кои се со различна должина. Венчето е 10-15 мм долго, светлопурпурно, со многу темно барјаче. Мешунката е долгнавеста, долга 40-60 мм, со црвеникаво-кафеави проседнати жлезди, со 12 семки.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1236}}</ref> == Распространетост и живеалиште == Во [[Македонија]] расте по работ на шумите и ретките шумски состоини, на надморска височина до 1800 метри. Видот е познат за Катлановска Бања, Жеден, Скопска Црна Гора, Китка, клисурата на реката Треска, Таорска Клисура, клисурата на реката Пчиња, Маврови Анови, Бистра, Крчин, Дебар, Јабланица, Илинска Планина, Галичица, Битола, Крушево, Кавадарци, Крива Паланка, Плачковица, Беласица, Кожуф.<ref name=":0" /> == Наводи == {{наводи}} {{Предлошка:Видови граор во Македонија}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора на Македонија]] kj5xdal6i15h0u1n5cgug9iwp3xj37e 0 1405009 5641357 5640876 2026-10-06T15:10:59Z Jtasevski123 69538 5641357 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}} {{Speciesbox |image=Lathyrus digitatus in Laspi1.JPG |genus=Lathyrus |species= digitatus |authority= [[B.Fedtsch.]] }} '''''Lathyrus digitatus''''' — [[Вид (биологија)|вид]] цветно растение од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[бобови]]. == Опис == Ова е повеќегодишно тревесто растение, разгрането од основата, голо или со ретки влакна, високо 20-40 см. Стеблото е тенко, вертикално, во основата лачно искривено, голо, не е крилесто, а коренот е грутчесто здебелен. Листовите се со 1-2 пара ливчиња, а на врвот со осилка, со многу куса дршка или приседнати, прилисниците се полустреловидни, линејно-ланцетни, 6-8 мм долги, со зашилени врвови. Соцветијата се со 3-8 цвета, чашката е 6-9 мм долга, гола, запците на чашката се триаглесто ланцетни. Венчето е пурпурно до пурпурно-виолетово, мешунката е долга 40-70 мм, 5-9 мм широка, гола, кафеава, со 5-7 семки.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1238-1239}}</ref> == Во Македонија == Во [[Македонија]] расте по варовничките камењари. Видот е познат за планината [[Серта]], кај село [[Калањево]], [[Валандово]], [[Струга]] над [[Радожда]] и планината [[Галичица]].<ref name=":0" /> == Наводи == {{Наводи}} {{Предлошка:Видови врби во Македонија}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Флора на Македонија]] nupdnc3br8j428vfixgqa6prk21xgyf 5641358 5641357 2026-10-06T15:11:13Z Jtasevski123 69538 5641358 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}} {{Speciesbox |image=Lathyrus digitatus in Laspi1.JPG |genus=Lathyrus |species= digitatus |authority= [[B.Fedtsch.]] }} '''''Lathyrus digitatus''''' — [[Вид (биологија)|вид]] цветно растение од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[бобови]]. == Опис == Ова е повеќегодишно тревесто растение, разгрането од основата, голо или со ретки влакна, високо 20-40 см. Стеблото е тенко, вертикално, во основата лачно искривено, голо, не е крилесто, а коренот е грутчесто здебелен. Листовите се со 1-2 пара ливчиња, а на врвот со осилка, со многу куса дршка или приседнати, прилисниците се полустреловидни, линејно-ланцетни, 6-8 мм долги, со зашилени врвови. Соцветијата се со 3-8 цвета, чашката е 6-9 мм долга, гола, запците на чашката се триаглесто ланцетни. Венчето е пурпурно до пурпурно-виолетово, мешунката е долга 40-70 мм, 5-9 мм широка, гола, кафеава, со 5-7 семки.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1238-1239}}</ref> == Во Македонија == Во [[Македонија]] расте по варовничките камењари. Видот е познат за планината [[Серта]], кај село [[Калањево]], [[Валандово]], [[Струга]] над [[Радожда]] и планината [[Галичица]].<ref name=":0" /> == Наводи == {{Наводи}} {{Предлошка:Видови граор во Македонија}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 6djmzhyh119izs8avcg8a0ti60yeeig 0 1405010 5641359 5640887 2026-10-06T15:11:42Z Jtasevski123 69538 5641359 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |image=LATHYRUS PANNONICUS - MONTSEC - IB-974 (Guixó pannònic).jpg |genus=Lathyrus |species= pannonicus |authority= [[Garcke]] }} '''''Lathyrus pannonicus''''' — [[Вид (биологија)|вид]] цветно растение од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[бобови]]. == Опис == Ова е повеќегодишно тревесто растение високо 15-50 см, голо или со ретки влакна, од основата разгрането, со корења вретеновидно здебелени. Стебленцата се вертикални, без крила, голи, и со надолжни ребра. Листовите се со 1-3 пара ливчиња, а на врвот со осилка. Соцветието е со 3-6 цвета, дршката на соцветието е покуса од должината на пазувниот лист. Чашката е 6 мм долга, гола, во горниот дел во основата торбесто подуена. Венчето е 12-16 мм долго, жолто, проширениот дел на барјачето е вертикално исправен и со свртени рабови наназад. Мешунката е 30-60 мм долга, светлокафеава, гола, со 12-20 семки.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1239}}</ref> == Во Македонија == Во [[Македонија]] се среќаваат две варијанти: subsp. ''pannonicus'' - познат за Жеденска Клисура, Мавровско, Кавадарци и село Рожден.<ref name=":0" /> subsp. ''collinus'' - познат за Куманово.<ref name=":0" /> == Наводи == {{Наводи}} {{Предлошка:Видови граор во Македонија}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 4a7doeevp5o41epf047tgrfufgtsa71 0 1405011 5641278 5641237 2026-10-06T12:19:01Z Виолетова 1975 /* Опис */ 5641278 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}} {{Speciesbox |image=Lathyrus laxiflorus Flower.JPG |genus=Lathyrus |species= laxiflorus |authority= [[Kuntze]] }} '''''Lathyrus laxiflorus''''' — [[Вид (биологија)|вид]] цветно растение од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[бобови]]. == Опис == Ова е повеќегодишно тревесто растение, високо 15-40 см, голо или со расперени влакна, со грутчесто задебелен ризом. Стебленцата се прилегнати, поткренати или вертикални, без крила, четириаглести, со испакнати агли, голи или со расперени влакна. Листовите се со еден пар ливчиња и со куса осилка на врвот. Соцветијата се со 4-6 цвета, дршката на соцветието е речиси двапати подолга од пазувниот лист и со многу ретки влакна по површината. Чашката е 10-13 мм долга, со ретки расперени влакна. Венчето е виолетово, 15-20 мм долго. Мешунката е широко линејна, 30-40 мм долга, со густи долги прилегнати влакна, ретко гола, со околу 6-8 семки.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1243}}</ref> == Во Македонија == Во [[Македонија]] расте покрај дабови шуми, почнувајќи од прнаровите шуми, па сè до буковите шуми, на надморска височина од 1600 метри. Ова е широко распространето растение во Македонија.<ref name=":0" /> == Наводи == {{Наводи}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Флора на Македонија]] ng0dg20exaim8r8qask02nl9ex98puo 5641361 5641278 2026-10-06T15:12:53Z Jtasevski123 69538 /* Наводи */ 5641361 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}} {{Speciesbox |image=Lathyrus laxiflorus Flower.JPG |genus=Lathyrus |species= laxiflorus |authority= [[Kuntze]] }} '''''Lathyrus laxiflorus''''' — [[Вид (биологија)|вид]] цветно растение од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[бобови]]. == Опис == Ова е повеќегодишно тревесто растение, високо 15-40 см, голо или со расперени влакна, со грутчесто задебелен ризом. Стебленцата се прилегнати, поткренати или вертикални, без крила, четириаглести, со испакнати агли, голи или со расперени влакна. Листовите се со еден пар ливчиња и со куса осилка на врвот. Соцветијата се со 4-6 цвета, дршката на соцветието е речиси двапати подолга од пазувниот лист и со многу ретки влакна по површината. Чашката е 10-13 мм долга, со ретки расперени влакна. Венчето е виолетово, 15-20 мм долго. Мешунката е широко линејна, 30-40 мм долга, со густи долги прилегнати влакна, ретко гола, со околу 6-8 семки.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1243}}</ref> == Во Македонија == Во [[Македонија]] расте покрај дабови шуми, почнувајќи од прнаровите шуми, па сè до буковите шуми, на надморска височина од 1600 метри. Ова е широко распространето растение во Македонија.<ref name=":0" /> == Наводи == {{Наводи}} {{Предлошка:Видови граор во Македонија}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Флора на Македонија]] oe73eu6h3f6qe3libu4od9t5465vzms 0 1405013 5641340 5640875 2026-10-06T14:23:37Z Виолетова 1975 5641340 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}} {{Speciesbox |image= |genus=Lathyrus |species= saxatilis |authority= ([[Vent.]])[[Vis.]] | synonyms = ''Vicia saxatilis'' <small>([[Vent.]])Tropea</small><br>''Orobus saxatilis'' <small>[[Vent.]]</small><br>''Lathyrus ciliatus'' <small>[[Guss.]]</small> }} '''''Lathyrus saxatilis''''' — [[Вид (биологија)|вид]] цветно растение од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[бобови]]. == Опис == А <ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1248}}</ref> == Во Македонија == Во [[Македонија]] расте по . == Наводи == {{Наводи}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 0d11xg3we9ajrjvivztdark5uq672ke 5641345 5641340 2026-10-06T14:29:38Z Виолетова 1975 5641345 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}} {{Speciesbox |image= |genus=Lathyrus |species= saxatilis |authority= ([[Vent.]])[[Vis.]] | synonyms = ''Vicia saxatilis'' <small>([[Vent.]])Tropea</small><br>''Orobus saxatilis'' <small>[[Vent.]]</small><br>''Lathyrus ciliatus'' <small>[[Guss.]]</small> }} '''''Lathyrus saxatilis''''' — [[Вид (биологија)|вид]] цветно растение од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[бобови]]. == Опис == Ова е едногодишно растение, 10-30 см високо, од основата разгрането, по површината со расперени влакна. Стебленцето е вертикално, тенко, без крила. Листовите се со 1-3 пара ливчиња, а на врвот со куса осилка. Цветовите се поединечни, мали, во пазувите на листовите, дршката на цветот долга колку трубестиот дел на чашката. Чашката е околу 3 мм долга, гола, зелена, запците на чашката речиси со еднаква должина. Венчето е светлосино до кремаво, 6-9 мм долго, барјачето и крилцата се со иста должина. Мешунката е 15-25 мм долга, гола, светлокафеава, со 3-6 семки.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1248}}</ref> == Во Македонија == Во [[Македонија]] расте по варовнички и серпентински камењари. Видот е познат за Скопје, Рашче и Жеден, Куманово, Велес, клисурата на реката Тополка, на реката Бабуна, и Гевгелија.<ref name=":0" /> == Наводи == {{Наводи}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 4spy9yhqtmup0sq7qixbpm15w89fshs 5641363 5641345 2026-10-06T15:13:41Z Jtasevski123 69538 /* Наводи */ 5641363 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}} {{Speciesbox |image= |genus=Lathyrus |species= saxatilis |authority= ([[Vent.]])[[Vis.]] | synonyms = ''Vicia saxatilis'' <small>([[Vent.]])Tropea</small><br>''Orobus saxatilis'' <small>[[Vent.]]</small><br>''Lathyrus ciliatus'' <small>[[Guss.]]</small> }} '''''Lathyrus saxatilis''''' — [[Вид (биологија)|вид]] цветно растение од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[бобови]]. == Опис == Ова е едногодишно растение, 10-30 см високо, од основата разгрането, по површината со расперени влакна. Стебленцето е вертикално, тенко, без крила. Листовите се со 1-3 пара ливчиња, а на врвот со куса осилка. Цветовите се поединечни, мали, во пазувите на листовите, дршката на цветот долга колку трубестиот дел на чашката. Чашката е околу 3 мм долга, гола, зелена, запците на чашката речиси со еднаква должина. Венчето е светлосино до кремаво, 6-9 мм долго, барјачето и крилцата се со иста должина. Мешунката е 15-25 мм долга, гола, светлокафеава, со 3-6 семки.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1248}}</ref> == Во Македонија == Во [[Македонија]] расте по варовнички и серпентински камењари. Видот е познат за Скопје, Рашче и Жеден, Куманово, Велес, клисурата на реката Тополка, на реката Бабуна, и Гевгелија.<ref name=":0" /> == Наводи == {{Наводи}} {{Предлошка:Видови граор во Македонија}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Флора на Македонија]] kfjl9uzjtyoulnt216n21nztvfvn8pt 0 1405026 5641485 5640999 2026-10-06T19:26:57Z Carshalton 30527 5641485 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | playername = Камил Грабара | image = [[File:Kamil Grabara FC København (cropped).jpg|200px]] | fullname = Камил Мечислав Грабара<ref>{{cite web |url=http://www.thefa.com/-/media/files/thefaportal/governance-docs/registrations/december-2017.ashx |title=List of Players under Written Contract Registered Between 01/12/2017 and 31/12/2017 |publisher=The Football Association |page=2 |access-date=21 October 2019}}</ref> | height = {{height|m=1.95}}<ref name="PremProfile"/> | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1999|1|8}}<ref name="PremProfile">{{cite web |url=https://www.premierleague.com/players/19909/Kamil-Grabara/overview |title=Kamil Grabara: Overview |publisher=Premier League |access-date=21 October 2019}}</ref> | cityofbirth = {{роден во|Руда Шлеска|}} | countryofbirth = [[Полска]] | nationality = {{flagsport|POL}} [[Полска]] | currentclub = {{Fb team Juventus}} | clubnumber = 1 | position = [[Голман (фудбал)|голман]] | youthyears1 = | youthclubs1 = {{симбол2|Bisection vertical White HEX-FF0000.svg}} Вавел Вирек | youthyears2 = | youthclubs2 = {{симбол2|600px Bianco e Verde (Strisce).png}} Стадион Шлонски Хожов | youthyears3 = | youthclubs3 = {{Fb team Ruch Chorzow}} | youthyears4 = | youthclubs4 = {{Fb team Liverpool}} | years1 = 2015-2016 | caps1 = 0 | goals1 = 0 | clubs1 = {{Fb team Ruch Chorzow}} | years2 = 2016-2021 | caps2 = 0 | goals2 = 0 | clubs2 = {{Fb team Liverpool}} | years3 = 2019 | caps3 = 16 | goals3 = 0 | clubs3 = →{{Fb team Aarhus}} | years4 = 2019-2020 | caps4 = 28 | goals4 = 0 | clubs4 = →{{Fb team Huddersfield Town}} | years5 = 2020-2021 | caps5 = 29 | goals5 = 0 | clubs5 = →{{Fb team Aarhus}} | years6 = 2021-2024 | caps6 = 87 | goals6 = 0 | clubs6 = {{Fb team Copenhagen}} | years7 = 2024- | caps7 = 63 | goals7 = 0 | clubs7 = {{Fb team Wolfsburg}} | years8 = 2026- | caps8 = 0 | goals8 = 0 | clubs8 = →{{Fb team Juventus}} | nationalyears1 = 2014-2015 | nationalcaps1 = 5 | nationalgoals1 = 0 | nationalteam1 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 16 години|Полска 16]] | nationalyears2 = 2015-2016 | nationalcaps2 = 9 | nationalgoals2 = 0 | nationalteam2 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 17 години|Полска 17]] | nationalyears3 = 2016 | nationalcaps3 = 3 | nationalgoals3 = 0 | nationalteam3 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 18 години|Полска 18]] | nationalyears4 = 2017-2020 | nationalcaps4 = 19 | nationalgoals4 = 0 | nationalteam4 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 21 година|Полска 21]] | nationalyears5 = 2022- | nationalcaps5 = 6 | nationalgoals5 = 0 | nationalteam5 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска|Полска]] }} '''Камил Грабара''' (роден на [[8 јануари]] [[1999]], во [[Руда Шлеска]]) — [[Полска|полски]] [[фудбал]]ер, [[Голман (фудбал)|голман]] на {{Fb team (N) Juventus}}, на заем од {{Fb team (N) Wolfsburg}}, и на [[Фудбалска репрезентација на Полска|полската репрезентација]]. ==Клупска кариера== Каирерата ја започнал во својата родна [[Полска]] играјќи за неколку клубови, а во 2016 година преминал од {{Fb team (N) Ruch Chorzow}} во {{Fb team (N) Liverpool}} за 250.000 фунти.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/2016/jan/06/kamil-grabara-liverpool-sign-teenage-goalkeeper-ruch-warsaw|title=Liverpool sign teenage Polish keeper Kamil Grabara from Ruch Chorzow|first=Andy|last=Hunter|date=6 January 2016|website=The Guardian|access-date=29 August 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.liverpoolfc.com/team/first-team/player/kamil-grabara|title=Profile|access-date=23 August 2018|publisher=Liverpool F.C.}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.mirror.co.uk/sport/football/news/who-kamil-grabara-liverpool-goalkeeper-12996084|title=Who is Kamil Grabara? Liverpool goalkeeper starts pre-season clash against Manchester United|last=Smith|first=Alex|date=28 July 2018|work=Mirror|access-date=30 October 2018}}</ref> Сепак, со ''„црвените“'' не пронашол простор за игра, па без да направи ниту еден настап бил испратен на позајмица, прво во [[Данска|данскиот]] [[ОГФ Орхус|Орхус]],<ref>{{cite web |url=https://www.liverpoolfc.com/news/academy/333040-kamil-grabara-aarhus-liverpool-loan|title=Kamil Grabara joins AGF Aarhus on loan|publisher=Liverpool F.C.|date=6 January 2019|access-date=6 January 2019}}</ref> а потоа и во {{Fb team (N) Huddersfield Town}} во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип|Чемпионшип]].<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/48997808|title=Liverpool: Kamil Grabara signs new deal then joins Huddersfield on loan|publisher=BBC Sport|date=15 July 2019|access-date=16 July 2019}}</ref> Во септември 2020 година, Грабара се вратил во Орхус на нова позајмица до крајот на сезоната 2020-2021.<ref>[https://www.agf.dk/klubben/nyhedsarkiv/2020/september/kamil-grabara-vender-tilbage-til-agf/?page=0 KAMIL GRABARA VENDER TILBAGE TIL AGF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201014170352/https://www.agf.dk/klubben/nyhedsarkiv/2020/september/kamil-grabara-vender-tilbage-til-agf/?page=0 |date=14 October 2020 }}, agf.dk, 28 September 2020</ref> Откако импресионирал со својте настапи за Орхус, на 5 јули 2021 година, тој бил купен од најтрофејниот клуб во земјата, [[ФК Копенхаген]], со кој потпишал петгодишен договор.<ref>{{cite news |date=3 July 2021 |title=Kamil Grabara completes permanent move to FC Copenhagen |work=Liverpool FC |url=https://www.liverpoolfc.com/news/first-team/437227-kamil-grabara-completes-permanent-move-to-fc-copenhagen}}</ref><ref>{{cite news |title=Kamil Grabara ny FCK-keeper |url=https://www.fck.dk/nyhed/kamil-grabara-ny-fck-keeper |access-date=3 July 2021 |work=F.C. København |date=3 July 2021 |language=da}}</ref> Таму поминал три години како прв голман на клубот, освојувајќи две титули во [[Суперлига на Данска|данското првенство]] (2021-2022, 2022-2023) и една во [[Фудбалски куп на Данска|купот]] (2022-2023). Истакнувајќи се како еден од најдобрите голмани во првенството, тој бил прогласен за [[Златен кафез (фудбалска награда)|"Голман на годината"]] во Данска двапати во 2022 и 2023 година од локалното спортско списание ''[[Tipsbladet]]''.<ref>{{Cite web |date=16 December 2022 |title=Kamil Grabara vinder Det Gyldne Bur |url=https://www.tipsbladet.dk/nyhed/superliga/kamil-grabara-vinder-det-gyldne-bur |access-date=28 January 2023 |website=Tipsbladet.dk}}</ref> Исто така, бил избран и за Играч на годината на ФК Копенхаген за 2023 година. На 6 септември 2023 година, Грабара потпишал долгорочен договор со клубот од германската [[Прва Бундеслига (фудбал)|Бундеслига]], {{Fb team (N) Wolfsburg}}, каде требало да го замени [[Коен Кастелс]], кој го напуштил клубот.<ref>{{Cite web |last=Gjerulff |first=Rune |date=3 September 2023 |title=Report: Grabara to replace Casteels at Wolfsburg |url=https://bulinews.com/news/18615/grabara-replace-casteels-wolfsburg |access-date=3 September 2023 |website=Bulinews |language=en}}</ref> Вредност на трансферот изнесувала 13.5 милиони евра, при што Волфсбург имал опција Грабара да им се приклучи во јануари 2024 година, но таа опција не ја активирале.<ref>{{cite web |title=Wiadomo, ile kosztował Kamil Grabara. Bardzo duże pieniądze za reprezentanta Polski |url=https://www.meczyki.pl/newsy/wiadomo-ile-kosztowal-kamil-grabara-bardzo-duze-pieniadze-za-reprezentanta-polski/220328-n |website=meczyki.pl |access-date=6 September 2023 |language=pl |date=6 September 2023}}</ref><ref>{{Cite web |last=Fallah |first=Af Mads Glenn Wehlast • Daniel Nøjsen |date=3 September 2023 |title=Bombe: Grabara skriver under - skifter næste sommer |url=https://ekstrabladet.dk/sport/fodbold/dansk_fodbold/superligaen/fc_koebenhavn/bombe-grabara-skriver-under-skifter-naeste-sommer/9934991 |access-date=3 September 2023 |website=ekstrabladet.dk |language=da}}</ref> ==Титули== ===Клупски=== ; ФК Копенхаген *'''[[Суперлига на Данска]]''' : 2 : 2021–2022, 2022–2023 *'''[[Фудбалски куп на Данска|Куп на Данска]]''' : 1 : 2022–2023 ===Поединечни=== * [[Златен кафез (фудбалска награда)|Најдобар голман во данското првенство]] : 2022, 2023 : Играч на годината на [[ФК Копенхаген]] : 2023 == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Полска |image3=Flag of Poland.svg }} *[https://www.soccerway.com/player/grabara-kamil/0MhuM4YL/ Камил Грабара на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/kamil-grabara/profil/spieler/346551 Камил Грабара на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/259474/kamil-grabara Камил Грабара на espn] *[https://www.whoscored.com/players/364015/show/kamil-grabara Камил Грабара на whoscored] {{Состав на Јувентус}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Грабара, Камил}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Полски фудбалери]] [[Категорија:Родени во 1999 година]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Ливерпул]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Хадерсфилд Таун]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Копенхаген]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Волфсбург]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Јувентус]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2022]] gjcwd833fun4jxntt9awdi35e7eppyb 5641487 5641485 2026-10-06T19:29:37Z Carshalton 30527 5641487 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | playername = Камил Грабара | image = [[File:Kamil Grabara FC København (cropped).jpg|200px]] | fullname = Камил Мечислав Грабара<ref>{{cite web |url=http://www.thefa.com/-/media/files/thefaportal/governance-docs/registrations/december-2017.ashx |title=List of Players under Written Contract Registered Between 01/12/2017 and 31/12/2017 |publisher=The Football Association |page=2 |access-date=21 October 2019}}</ref> | height = {{height|m=1.95}}<ref name="PremProfile"/> | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1999|1|8}}<ref name="PremProfile">{{cite web |url=https://www.premierleague.com/players/19909/Kamil-Grabara/overview |title=Kamil Grabara: Overview |publisher=Premier League |access-date=21 October 2019}}</ref> | cityofbirth = {{роден во|Руда Шлеска|}} | countryofbirth = [[Полска]] | nationality = {{flagsport|POL}} [[Полска]] | currentclub = {{Fb team Juventus}} | clubnumber = 1 | position = [[Голман (фудбал)|голман]] | youthyears1 = | youthclubs1 = {{симбол2|Bisection vertical White HEX-FF0000.svg}} Вавел Вирек | youthyears2 = | youthclubs2 = {{симбол2|600px Bianco e Verde (Strisce).png}} Стадион Шлонски Хожов | youthyears3 = | youthclubs3 = {{Fb team Ruch Chorzow}} | youthyears4 = | youthclubs4 = {{Fb team Liverpool}} | years1 = 2015-2016 | caps1 = 0 | goals1 = 0 | clubs1 = {{Fb team Ruch Chorzow}} | years2 = 2016-2021 | caps2 = 0 | goals2 = 0 | clubs2 = {{Fb team Liverpool}} | years3 = 2019 | caps3 = 16 | goals3 = 0 | clubs3 = →{{Fb team Aarhus}} | years4 = 2019-2020 | caps4 = 28 | goals4 = 0 | clubs4 = →{{Fb team Huddersfield Town}} | years5 = 2020-2021 | caps5 = 29 | goals5 = 0 | clubs5 = →{{Fb team Aarhus}} | years6 = 2021-2024 | caps6 = 87 | goals6 = 0 | clubs6 = {{Fb team Copenhagen}} | years7 = 2024- | caps7 = 63 | goals7 = 0 | clubs7 = {{Fb team Wolfsburg}} | years8 = 2026- | caps8 = 0 | goals8 = 0 | clubs8 = →{{Fb team Juventus}} | nationalyears1 = 2014-2015 | nationalcaps1 = 5 | nationalgoals1 = 0 | nationalteam1 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 16 години|Полска 16]] | nationalyears2 = 2015-2016 | nationalcaps2 = 9 | nationalgoals2 = 0 | nationalteam2 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 17 години|Полска 17]] | nationalyears3 = 2016 | nationalcaps3 = 3 | nationalgoals3 = 0 | nationalteam3 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 18 години|Полска 18]] | nationalyears4 = 2017-2020 | nationalcaps4 = 19 | nationalgoals4 = 0 | nationalteam4 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 21 година|Полска 21]] | nationalyears5 = 2022- | nationalcaps5 = 6 | nationalgoals5 = 0 | nationalteam5 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска|Полска]] }} '''Камил Грабара''' (роден на [[8 јануари]] [[1999]], во [[Руда Шлеска]]) — [[Полска|полски]] [[фудбал]]ер, [[Голман (фудбал)|голман]] на {{Fb team (N) Juventus}}, на заем од {{Fb team (N) Wolfsburg}}, и на [[Фудбалска репрезентација на Полска|полската репрезентација]]. ==Клупска кариера== Каирерата ја започнал во својата родна [[Полска]] играјќи за неколку клубови, а во 2016 година преминал од {{Fb team (N) Ruch Chorzow}} во {{Fb team (N) Liverpool}} за 250.000 фунти.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/2016/jan/06/kamil-grabara-liverpool-sign-teenage-goalkeeper-ruch-warsaw|title=Liverpool sign teenage Polish keeper Kamil Grabara from Ruch Chorzow|first=Andy|last=Hunter|date=6 January 2016|website=The Guardian|access-date=29 August 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.liverpoolfc.com/team/first-team/player/kamil-grabara|title=Profile|access-date=23 August 2018|publisher=Liverpool F.C.}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.mirror.co.uk/sport/football/news/who-kamil-grabara-liverpool-goalkeeper-12996084|title=Who is Kamil Grabara? Liverpool goalkeeper starts pre-season clash against Manchester United|last=Smith|first=Alex|date=28 July 2018|work=Mirror|access-date=30 October 2018}}</ref> Сепак, со ''„црвените“'' не пронашол простор за игра, па без да направи ниту еден настап бил испратен на позајмица, прво во [[Данска|данскиот]] [[ОГФ Орхус|Орхус]],<ref>{{cite web |url=https://www.liverpoolfc.com/news/academy/333040-kamil-grabara-aarhus-liverpool-loan|title=Kamil Grabara joins AGF Aarhus on loan|publisher=Liverpool F.C.|date=6 January 2019|access-date=6 January 2019}}</ref> а потоа и во {{Fb team (N) Huddersfield Town}} во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип|Чемпионшип]].<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/48997808|title=Liverpool: Kamil Grabara signs new deal then joins Huddersfield on loan|publisher=BBC Sport|date=15 July 2019|access-date=16 July 2019}}</ref> Во септември 2020 година, Грабара се вратил во Орхус на нова позајмица до крајот на сезоната 2020-2021.<ref>[https://www.agf.dk/klubben/nyhedsarkiv/2020/september/kamil-grabara-vender-tilbage-til-agf/?page=0 KAMIL GRABARA VENDER TILBAGE TIL AGF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201014170352/https://www.agf.dk/klubben/nyhedsarkiv/2020/september/kamil-grabara-vender-tilbage-til-agf/?page=0 |date=14 October 2020 }}, agf.dk, 28 September 2020</ref> Откако импресионирал со својте настапи за Орхус, на 5 јули 2021 година, тој бил купен од најтрофејниот клуб во земјата, [[ФК Копенхаген]], со кој потпишал петгодишен договор.<ref>{{cite news |date=3 July 2021 |title=Kamil Grabara completes permanent move to FC Copenhagen |work=Liverpool FC |url=https://www.liverpoolfc.com/news/first-team/437227-kamil-grabara-completes-permanent-move-to-fc-copenhagen}}</ref><ref>{{cite news |title=Kamil Grabara ny FCK-keeper |url=https://www.fck.dk/nyhed/kamil-grabara-ny-fck-keeper |access-date=3 July 2021 |work=F.C. København |date=3 July 2021 |language=da}}</ref> Таму поминал три години како прв голман на клубот, освојувајќи две титули во [[Суперлига на Данска|данското првенство]] (2021-2022, 2022-2023) и една во [[Фудбалски куп на Данска|купот]] (2022-2023). Истакнувајќи се како еден од најдобрите голмани во првенството, тој бил прогласен за [[Златен кафез (фудбалска награда)|"Голман на годината"]] во Данска двапати во 2022 и 2023 година од локалното спортско списание ''[[Tipsbladet]]''.<ref>{{Cite web |date=16 December 2022 |title=Kamil Grabara vinder Det Gyldne Bur |url=https://www.tipsbladet.dk/nyhed/superliga/kamil-grabara-vinder-det-gyldne-bur |access-date=28 January 2023 |website=Tipsbladet.dk}}</ref> Исто така, бил избран и за Играч на годината на ФК Копенхаген за 2023 година. На 6 септември 2023 година, Грабара потпишал долгорочен договор со клубот од германската [[Прва Бундеслига (фудбал)|Бундеслига]], {{Fb team (N) Wolfsburg}}, каде требало да го замени [[Коен Кастелс]], кој го напуштил клубот.<ref>{{Cite web |last=Gjerulff |first=Rune |date=3 September 2023 |title=Report: Grabara to replace Casteels at Wolfsburg |url=https://bulinews.com/news/18615/grabara-replace-casteels-wolfsburg |access-date=3 September 2023 |website=Bulinews |language=en}}</ref> Вредност на трансферот изнесувала 13.5 милиони евра, при што Волфсбург имал опција Грабара да им се приклучи во јануари 2024 година, но таа опција не ја активирале.<ref>{{cite web |title=Wiadomo, ile kosztował Kamil Grabara. Bardzo duże pieniądze za reprezentanta Polski |url=https://www.meczyki.pl/newsy/wiadomo-ile-kosztowal-kamil-grabara-bardzo-duze-pieniadze-za-reprezentanta-polski/220328-n |website=meczyki.pl |access-date=6 September 2023 |language=pl |date=6 September 2023}}</ref><ref>{{Cite web |last=Fallah |first=Af Mads Glenn Wehlast • Daniel Nøjsen |date=3 September 2023 |title=Bombe: Grabara skriver under - skifter næste sommer |url=https://ekstrabladet.dk/sport/fodbold/dansk_fodbold/superligaen/fc_koebenhavn/bombe-grabara-skriver-under-skifter-naeste-sommer/9934991 |access-date=3 September 2023 |website=ekstrabladet.dk |language=da}}</ref> Тој му се приклучил на Волфсбург пред почетокот на сезоната 2024-2025, а своето деби за клубот го направил на 19 август 2024 година, забележувајќи сува мрежа во победата со 0-1 на гостувањето против {{Fb team (N) Koblenz}} во [[Фудбалски куп на Германија 2024-2025|Купот на Германија]]. ==Титули== ===Клупски=== ; ФК Копенхаген *'''[[Суперлига на Данска]]''' : 2 : 2021–2022, 2022–2023 *'''[[Фудбалски куп на Данска|Куп на Данска]]''' : 1 : 2022–2023 ===Поединечни=== * [[Златен кафез (фудбалска награда)|Најдобар голман во данското првенство]] : 2022, 2023 : Играч на годината на [[ФК Копенхаген]] : 2023 == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Полска |image3=Flag of Poland.svg }} *[https://www.soccerway.com/player/grabara-kamil/0MhuM4YL/ Камил Грабара на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/kamil-grabara/profil/spieler/346551 Камил Грабара на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/259474/kamil-grabara Камил Грабара на espn] *[https://www.whoscored.com/players/364015/show/kamil-grabara Камил Грабара на whoscored] {{Состав на Јувентус}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Грабара, Камил}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Полски фудбалери]] [[Категорија:Родени во 1999 година]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Ливерпул]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Хадерсфилд Таун]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Копенхаген]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Волфсбург]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Јувентус]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2022]] bz9qqma9k25gjp6zebd6r3ayhenl3l3 5641488 5641487 2026-10-06T19:30:37Z Carshalton 30527 /* Клупска кариера */ 5641488 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | playername = Камил Грабара | image = [[File:Kamil Grabara FC København (cropped).jpg|200px]] | fullname = Камил Мечислав Грабара<ref>{{cite web |url=http://www.thefa.com/-/media/files/thefaportal/governance-docs/registrations/december-2017.ashx |title=List of Players under Written Contract Registered Between 01/12/2017 and 31/12/2017 |publisher=The Football Association |page=2 |access-date=21 October 2019}}</ref> | height = {{height|m=1.95}}<ref name="PremProfile"/> | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1999|1|8}}<ref name="PremProfile">{{cite web |url=https://www.premierleague.com/players/19909/Kamil-Grabara/overview |title=Kamil Grabara: Overview |publisher=Premier League |access-date=21 October 2019}}</ref> | cityofbirth = {{роден во|Руда Шлеска|}} | countryofbirth = [[Полска]] | nationality = {{flagsport|POL}} [[Полска]] | currentclub = {{Fb team Juventus}} | clubnumber = 1 | position = [[Голман (фудбал)|голман]] | youthyears1 = | youthclubs1 = {{симбол2|Bisection vertical White HEX-FF0000.svg}} Вавел Вирек | youthyears2 = | youthclubs2 = {{симбол2|600px Bianco e Verde (Strisce).png}} Стадион Шлонски Хожов | youthyears3 = | youthclubs3 = {{Fb team Ruch Chorzow}} | youthyears4 = | youthclubs4 = {{Fb team Liverpool}} | years1 = 2015-2016 | caps1 = 0 | goals1 = 0 | clubs1 = {{Fb team Ruch Chorzow}} | years2 = 2016-2021 | caps2 = 0 | goals2 = 0 | clubs2 = {{Fb team Liverpool}} | years3 = 2019 | caps3 = 16 | goals3 = 0 | clubs3 = →{{Fb team Aarhus}} | years4 = 2019-2020 | caps4 = 28 | goals4 = 0 | clubs4 = →{{Fb team Huddersfield Town}} | years5 = 2020-2021 | caps5 = 29 | goals5 = 0 | clubs5 = →{{Fb team Aarhus}} | years6 = 2021-2024 | caps6 = 87 | goals6 = 0 | clubs6 = {{Fb team Copenhagen}} | years7 = 2024- | caps7 = 63 | goals7 = 0 | clubs7 = {{Fb team Wolfsburg}} | years8 = 2026- | caps8 = 0 | goals8 = 0 | clubs8 = →{{Fb team Juventus}} | nationalyears1 = 2014-2015 | nationalcaps1 = 5 | nationalgoals1 = 0 | nationalteam1 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 16 години|Полска 16]] | nationalyears2 = 2015-2016 | nationalcaps2 = 9 | nationalgoals2 = 0 | nationalteam2 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 17 години|Полска 17]] | nationalyears3 = 2016 | nationalcaps3 = 3 | nationalgoals3 = 0 | nationalteam3 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 18 години|Полска 18]] | nationalyears4 = 2017-2020 | nationalcaps4 = 19 | nationalgoals4 = 0 | nationalteam4 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 21 година|Полска 21]] | nationalyears5 = 2022- | nationalcaps5 = 6 | nationalgoals5 = 0 | nationalteam5 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска|Полска]] }} '''Камил Грабара''' (роден на [[8 јануари]] [[1999]], во [[Руда Шлеска]]) — [[Полска|полски]] [[фудбал]]ер, [[Голман (фудбал)|голман]] на {{Fb team (N) Juventus}}, на заем од {{Fb team (N) Wolfsburg}}, и на [[Фудбалска репрезентација на Полска|полската репрезентација]]. ==Клупска кариера== Каирерата ја започнал во својата родна [[Полска]] играјќи за неколку клубови, а во 2016 година преминал од {{Fb team (N) Ruch Chorzow}} во {{Fb team (N) Liverpool}} за 250.000 фунти.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/2016/jan/06/kamil-grabara-liverpool-sign-teenage-goalkeeper-ruch-warsaw|title=Liverpool sign teenage Polish keeper Kamil Grabara from Ruch Chorzow|first=Andy|last=Hunter|date=6 January 2016|website=The Guardian|access-date=29 August 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.liverpoolfc.com/team/first-team/player/kamil-grabara|title=Profile|access-date=23 August 2018|publisher=Liverpool F.C.}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.mirror.co.uk/sport/football/news/who-kamil-grabara-liverpool-goalkeeper-12996084|title=Who is Kamil Grabara? Liverpool goalkeeper starts pre-season clash against Manchester United|last=Smith|first=Alex|date=28 July 2018|work=Mirror|access-date=30 October 2018}}</ref> Сепак, со ''„црвените“'' не пронашол простор за игра, па без да направи ниту еден настап бил испратен на позајмица, прво во [[Данска|данскиот]] [[ОГФ Орхус|Орхус]],<ref>{{cite web |url=https://www.liverpoolfc.com/news/academy/333040-kamil-grabara-aarhus-liverpool-loan|title=Kamil Grabara joins AGF Aarhus on loan|publisher=Liverpool F.C.|date=6 January 2019|access-date=6 January 2019}}</ref> а потоа и во {{Fb team (N) Huddersfield Town}} во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип|Чемпионшип]].<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/48997808|title=Liverpool: Kamil Grabara signs new deal then joins Huddersfield on loan|publisher=BBC Sport|date=15 July 2019|access-date=16 July 2019}}</ref> Во септември 2020 година, Грабара се вратил во Орхус на нова позајмица до крајот на сезоната 2020-2021.<ref>[https://www.agf.dk/klubben/nyhedsarkiv/2020/september/kamil-grabara-vender-tilbage-til-agf/?page=0 KAMIL GRABARA VENDER TILBAGE TIL AGF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201014170352/https://www.agf.dk/klubben/nyhedsarkiv/2020/september/kamil-grabara-vender-tilbage-til-agf/?page=0 |date=14 October 2020 }}, agf.dk, 28 September 2020</ref> Откако импресионирал со својте настапи за Орхус, на 5 јули 2021 година, тој бил купен од најтрофејниот клуб во земјата, [[ФК Копенхаген]], со кој потпишал петгодишен договор.<ref>{{cite news |date=3 July 2021 |title=Kamil Grabara completes permanent move to FC Copenhagen |work=Liverpool FC |url=https://www.liverpoolfc.com/news/first-team/437227-kamil-grabara-completes-permanent-move-to-fc-copenhagen}}</ref><ref>{{cite news |title=Kamil Grabara ny FCK-keeper |url=https://www.fck.dk/nyhed/kamil-grabara-ny-fck-keeper |access-date=3 July 2021 |work=F.C. København |date=3 July 2021 |language=da}}</ref> Таму поминал три години како прв голман на клубот, освојувајќи две титули во [[Суперлига на Данска|данското првенство]] (2021-2022, 2022-2023) и една во [[Фудбалски куп на Данска|купот]] (2022-2023). Истакнувајќи се како еден од најдобрите голмани во првенството, тој бил прогласен за [[Златен кафез (фудбалска награда)|"Голман на годината"]] во Данска двапати во 2022 и 2023 година од локалното спортско списание ''[[Tipsbladet]]''.<ref>{{Cite web |date=16 December 2022 |title=Kamil Grabara vinder Det Gyldne Bur |url=https://www.tipsbladet.dk/nyhed/superliga/kamil-grabara-vinder-det-gyldne-bur |access-date=28 January 2023 |website=Tipsbladet.dk}}</ref> Исто така, бил избран и за Играч на годината на ФК Копенхаген за 2023 година. На 6 септември 2023 година, Грабара потпишал долгорочен договор со клубот од германската [[Прва Бундеслига (фудбал)|Бундеслига]], {{Fb team (N) Wolfsburg}}, каде требало да го замени [[Коен Кастелс]], кој го напуштил клубот.<ref>{{Cite web |last=Gjerulff |first=Rune |date=3 September 2023 |title=Report: Grabara to replace Casteels at Wolfsburg |url=https://bulinews.com/news/18615/grabara-replace-casteels-wolfsburg |access-date=3 September 2023 |website=Bulinews |language=en}}</ref> Вредност на трансферот изнесувала 13.5 милиони евра, при што Волфсбург имал опција Грабара да им се приклучи во јануари 2024 година, но таа опција не ја активирале.<ref>{{cite web |title=Wiadomo, ile kosztował Kamil Grabara. Bardzo duże pieniądze za reprezentanta Polski |url=https://www.meczyki.pl/newsy/wiadomo-ile-kosztowal-kamil-grabara-bardzo-duze-pieniadze-za-reprezentanta-polski/220328-n |website=meczyki.pl |access-date=6 September 2023 |language=pl |date=6 September 2023}}</ref><ref>{{Cite web |last=Fallah |first=Af Mads Glenn Wehlast • Daniel Nøjsen |date=3 September 2023 |title=Bombe: Grabara skriver under - skifter næste sommer |url=https://ekstrabladet.dk/sport/fodbold/dansk_fodbold/superligaen/fc_koebenhavn/bombe-grabara-skriver-under-skifter-naeste-sommer/9934991 |access-date=3 September 2023 |website=ekstrabladet.dk |language=da}}</ref> Тој му се приклучил на Волфсбург пред почетокот на сезоната 2024-2025, а своето деби за клубот го направил на 19 август 2024 година, забележувајќи сува мрежа во победата со 0-1 на гостувањето против [[ФК Кобленц|Кобленц]] во [[Фудбалски куп на Германија 2024-2025|Купот на Германија]]. ==Титули== ===Клупски=== ; ФК Копенхаген *'''[[Суперлига на Данска]]''' : 2 : 2021–2022, 2022–2023 *'''[[Фудбалски куп на Данска|Куп на Данска]]''' : 1 : 2022–2023 ===Поединечни=== * [[Златен кафез (фудбалска награда)|Најдобар голман во данското првенство]] : 2022, 2023 : Играч на годината на [[ФК Копенхаген]] : 2023 == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Полска |image3=Flag of Poland.svg }} *[https://www.soccerway.com/player/grabara-kamil/0MhuM4YL/ Камил Грабара на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/kamil-grabara/profil/spieler/346551 Камил Грабара на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/259474/kamil-grabara Камил Грабара на espn] *[https://www.whoscored.com/players/364015/show/kamil-grabara Камил Грабара на whoscored] {{Состав на Јувентус}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Грабара, Камил}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Полски фудбалери]] [[Категорија:Родени во 1999 година]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Ливерпул]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Хадерсфилд Таун]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Копенхаген]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Волфсбург]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Јувентус]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2022]] 8xzsxjw6ydbsej3hnito9pxmujd1bcm 5641500 5641488 2026-10-06T20:21:52Z Carshalton 30527 /* Клупска кариера */ 5641500 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | playername = Камил Грабара | image = [[File:Kamil Grabara FC København (cropped).jpg|200px]] | fullname = Камил Мечислав Грабара<ref>{{cite web |url=http://www.thefa.com/-/media/files/thefaportal/governance-docs/registrations/december-2017.ashx |title=List of Players under Written Contract Registered Between 01/12/2017 and 31/12/2017 |publisher=The Football Association |page=2 |access-date=21 October 2019}}</ref> | height = {{height|m=1.95}}<ref name="PremProfile"/> | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1999|1|8}}<ref name="PremProfile">{{cite web |url=https://www.premierleague.com/players/19909/Kamil-Grabara/overview |title=Kamil Grabara: Overview |publisher=Premier League |access-date=21 October 2019}}</ref> | cityofbirth = {{роден во|Руда Шлеска|}} | countryofbirth = [[Полска]] | nationality = {{flagsport|POL}} [[Полска]] | currentclub = {{Fb team Juventus}} | clubnumber = 1 | position = [[Голман (фудбал)|голман]] | youthyears1 = | youthclubs1 = {{симбол2|Bisection vertical White HEX-FF0000.svg}} Вавел Вирек | youthyears2 = | youthclubs2 = {{симбол2|600px Bianco e Verde (Strisce).png}} Стадион Шлонски Хожов | youthyears3 = | youthclubs3 = {{Fb team Ruch Chorzow}} | youthyears4 = | youthclubs4 = {{Fb team Liverpool}} | years1 = 2015-2016 | caps1 = 0 | goals1 = 0 | clubs1 = {{Fb team Ruch Chorzow}} | years2 = 2016-2021 | caps2 = 0 | goals2 = 0 | clubs2 = {{Fb team Liverpool}} | years3 = 2019 | caps3 = 16 | goals3 = 0 | clubs3 = →{{Fb team Aarhus}} | years4 = 2019-2020 | caps4 = 28 | goals4 = 0 | clubs4 = →{{Fb team Huddersfield Town}} | years5 = 2020-2021 | caps5 = 29 | goals5 = 0 | clubs5 = →{{Fb team Aarhus}} | years6 = 2021-2024 | caps6 = 87 | goals6 = 0 | clubs6 = {{Fb team Copenhagen}} | years7 = 2024- | caps7 = 63 | goals7 = 0 | clubs7 = {{Fb team Wolfsburg}} | years8 = 2026- | caps8 = 0 | goals8 = 0 | clubs8 = →{{Fb team Juventus}} | nationalyears1 = 2014-2015 | nationalcaps1 = 5 | nationalgoals1 = 0 | nationalteam1 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 16 години|Полска 16]] | nationalyears2 = 2015-2016 | nationalcaps2 = 9 | nationalgoals2 = 0 | nationalteam2 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 17 години|Полска 17]] | nationalyears3 = 2016 | nationalcaps3 = 3 | nationalgoals3 = 0 | nationalteam3 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 18 години|Полска 18]] | nationalyears4 = 2017-2020 | nationalcaps4 = 19 | nationalgoals4 = 0 | nationalteam4 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 21 година|Полска 21]] | nationalyears5 = 2022- | nationalcaps5 = 6 | nationalgoals5 = 0 | nationalteam5 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска|Полска]] }} '''Камил Грабара''' (роден на [[8 јануари]] [[1999]], во [[Руда Шлеска]]) — [[Полска|полски]] [[фудбал]]ер, [[Голман (фудбал)|голман]] на {{Fb team (N) Juventus}}, на заем од {{Fb team (N) Wolfsburg}}, и на [[Фудбалска репрезентација на Полска|полската репрезентација]]. ==Клупска кариера== Каирерата ја започнал во својата родна [[Полска]] играјќи за неколку клубови, а во 2016 година преминал од {{Fb team (N) Ruch Chorzow}} во {{Fb team (N) Liverpool}} за 250.000 фунти.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/2016/jan/06/kamil-grabara-liverpool-sign-teenage-goalkeeper-ruch-warsaw|title=Liverpool sign teenage Polish keeper Kamil Grabara from Ruch Chorzow|first=Andy|last=Hunter|date=6 January 2016|website=The Guardian|access-date=29 August 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.liverpoolfc.com/team/first-team/player/kamil-grabara|title=Profile|access-date=23 August 2018|publisher=Liverpool F.C.}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.mirror.co.uk/sport/football/news/who-kamil-grabara-liverpool-goalkeeper-12996084|title=Who is Kamil Grabara? Liverpool goalkeeper starts pre-season clash against Manchester United|last=Smith|first=Alex|date=28 July 2018|work=Mirror|access-date=30 October 2018}}</ref> Сепак, со ''„црвените“'' не пронашол простор за игра, па без да направи ниту еден настап бил испратен на позајмица, прво во [[Данска|данскиот]] [[ОГФ Орхус|Орхус]],<ref>{{cite web |url=https://www.liverpoolfc.com/news/academy/333040-kamil-grabara-aarhus-liverpool-loan|title=Kamil Grabara joins AGF Aarhus on loan|publisher=Liverpool F.C.|date=6 January 2019|access-date=6 January 2019}}</ref> а потоа и во {{Fb team (N) Huddersfield Town}} во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип|Чемпионшип]].<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/48997808|title=Liverpool: Kamil Grabara signs new deal then joins Huddersfield on loan|publisher=BBC Sport|date=15 July 2019|access-date=16 July 2019}}</ref> Во септември 2020 година, Грабара се вратил во Орхус на нова позајмица до крајот на сезоната 2020-2021.<ref>[https://www.agf.dk/klubben/nyhedsarkiv/2020/september/kamil-grabara-vender-tilbage-til-agf/?page=0 KAMIL GRABARA VENDER TILBAGE TIL AGF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201014170352/https://www.agf.dk/klubben/nyhedsarkiv/2020/september/kamil-grabara-vender-tilbage-til-agf/?page=0 |date=14 October 2020 }}, agf.dk, 28 September 2020</ref> Откако импресионирал со својте настапи за Орхус, на 5 јули 2021 година, тој бил купен од најтрофејниот клуб во земјата, [[ФК Копенхаген]], со кој потпишал петгодишен договор.<ref>{{cite news |date=3 July 2021 |title=Kamil Grabara completes permanent move to FC Copenhagen |work=Liverpool FC |url=https://www.liverpoolfc.com/news/first-team/437227-kamil-grabara-completes-permanent-move-to-fc-copenhagen}}</ref><ref>{{cite news |title=Kamil Grabara ny FCK-keeper |url=https://www.fck.dk/nyhed/kamil-grabara-ny-fck-keeper |access-date=3 July 2021 |work=F.C. København |date=3 July 2021 |language=da}}</ref> Таму поминал три години како прв голман на клубот, освојувајќи две титули во [[Суперлига на Данска|данското првенство]] (2021-2022, 2022-2023) и една во [[Фудбалски куп на Данска|купот]] (2022-2023). Истакнувајќи се како еден од најдобрите голмани во првенството, тој бил прогласен за [[Златен кафез (фудбалска награда)|"Голман на годината"]] во Данска двапати во 2022 и 2023 година од локалното спортско списание ''[[Tipsbladet]]''.<ref>{{Cite web |date=16 December 2022 |title=Kamil Grabara vinder Det Gyldne Bur |url=https://www.tipsbladet.dk/nyhed/superliga/kamil-grabara-vinder-det-gyldne-bur |access-date=28 January 2023 |website=Tipsbladet.dk}}</ref> Исто така, бил избран и за Играч на годината на ФК Копенхаген за 2023 година. На 6 септември 2023 година, Грабара потпишал долгорочен договор со клубот од германската [[Прва Бундеслига (фудбал)|Бундеслига]], {{Fb team (N) Wolfsburg}}, каде требало да го замени [[Коен Кастелс]], кој го напуштил клубот.<ref>{{Cite web |last=Gjerulff |first=Rune |date=3 September 2023 |title=Report: Grabara to replace Casteels at Wolfsburg |url=https://bulinews.com/news/18615/grabara-replace-casteels-wolfsburg |access-date=3 September 2023 |website=Bulinews |language=en}}</ref> Вредност на трансферот изнесувала 13.5 милиони евра, при што Волфсбург имал опција Грабара да им се приклучи во јануари 2024 година, но таа опција не ја активирале.<ref>{{cite web |title=Wiadomo, ile kosztował Kamil Grabara. Bardzo duże pieniądze za reprezentanta Polski |url=https://www.meczyki.pl/newsy/wiadomo-ile-kosztowal-kamil-grabara-bardzo-duze-pieniadze-za-reprezentanta-polski/220328-n |website=meczyki.pl |access-date=6 September 2023 |language=pl |date=6 September 2023}}</ref><ref>{{Cite web |last=Fallah |first=Af Mads Glenn Wehlast • Daniel Nøjsen |date=3 September 2023 |title=Bombe: Grabara skriver under - skifter næste sommer |url=https://ekstrabladet.dk/sport/fodbold/dansk_fodbold/superligaen/fc_koebenhavn/bombe-grabara-skriver-under-skifter-naeste-sommer/9934991 |access-date=3 September 2023 |website=ekstrabladet.dk |language=da}}</ref> Тој му се приклучил на Волфсбург пред почетокот на сезоната 2024-2025, а своето деби за клубот го направил на 19 август 2024 година, забележувајќи сува мрежа во победата со 0-1 на гостувањето против [[ФК Кобленц|Кобленц]] во [[Фудбалски куп на Германија 2024-2025|Купот на Германија]]. Шест дена подоцна, го направил своето деби во Бундеслигата за Волфсбург, во поразот на домашен терен со 2-3 од {{Fb team (N) Bayern Munchen}}. ==Титули== ===Клупски=== ; ФК Копенхаген *'''[[Суперлига на Данска]]''' : 2 : 2021–2022, 2022–2023 *'''[[Фудбалски куп на Данска|Куп на Данска]]''' : 1 : 2022–2023 ===Поединечни=== * [[Златен кафез (фудбалска награда)|Најдобар голман во данското првенство]] : 2022, 2023 : Играч на годината на [[ФК Копенхаген]] : 2023 == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Полска |image3=Flag of Poland.svg }} *[https://www.soccerway.com/player/grabara-kamil/0MhuM4YL/ Камил Грабара на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/kamil-grabara/profil/spieler/346551 Камил Грабара на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/259474/kamil-grabara Камил Грабара на espn] *[https://www.whoscored.com/players/364015/show/kamil-grabara Камил Грабара на whoscored] {{Состав на Јувентус}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Грабара, Камил}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Полски фудбалери]] [[Категорија:Родени во 1999 година]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Ливерпул]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Хадерсфилд Таун]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Копенхаген]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Волфсбург]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Јувентус]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2022]] kwr77hgr3p7cuzcwspggneb865bvp7r 5641501 5641500 2026-10-06T20:33:19Z Carshalton 30527 5641501 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | playername = Камил Грабара | image = [[File:Kamil Grabara FC København (cropped).jpg|200px]] | fullname = Камил Мечислав Грабара<ref>{{cite web |url=http://www.thefa.com/-/media/files/thefaportal/governance-docs/registrations/december-2017.ashx |title=List of Players under Written Contract Registered Between 01/12/2017 and 31/12/2017 |publisher=The Football Association |page=2 |access-date=21 October 2019}}</ref> | height = {{height|m=1.95}}<ref name="PremProfile"/> | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1999|1|8}}<ref name="PremProfile">{{cite web |url=https://www.premierleague.com/players/19909/Kamil-Grabara/overview |title=Kamil Grabara: Overview |publisher=Premier League |access-date=21 October 2019}}</ref> | cityofbirth = {{роден во|Руда Шлеска|}} | countryofbirth = [[Полска]] | nationality = {{flagsport|POL}} [[Полска]] | currentclub = {{Fb team Juventus}} | clubnumber = 1 | position = [[Голман (фудбал)|голман]] | youthyears1 = | youthclubs1 = {{симбол2|Bisection vertical White HEX-FF0000.svg}} Вавел Вирек | youthyears2 = | youthclubs2 = {{симбол2|600px Bianco e Verde (Strisce).png}} Стадион Шлонски Хожов | youthyears3 = | youthclubs3 = {{Fb team Ruch Chorzow}} | youthyears4 = | youthclubs4 = {{Fb team Liverpool}} | years1 = 2015-2016 | caps1 = 0 | goals1 = 0 | clubs1 = {{Fb team Ruch Chorzow}} | years2 = 2016-2021 | caps2 = 0 | goals2 = 0 | clubs2 = {{Fb team Liverpool}} | years3 = 2019 | caps3 = 16 | goals3 = 0 | clubs3 = →{{Fb team Aarhus}} | years4 = 2019-2020 | caps4 = 28 | goals4 = 0 | clubs4 = →{{Fb team Huddersfield Town}} | years5 = 2020-2021 | caps5 = 29 | goals5 = 0 | clubs5 = →{{Fb team Aarhus}} | years6 = 2021-2024 | caps6 = 87 | goals6 = 0 | clubs6 = {{Fb team Copenhagen}} | years7 = 2024- | caps7 = 63 | goals7 = 0 | clubs7 = {{Fb team Wolfsburg}} | years8 = 2026- | caps8 = 0 | goals8 = 0 | clubs8 = →{{Fb team Juventus}} | nationalyears1 = 2014-2015 | nationalcaps1 = 5 | nationalgoals1 = 0 | nationalteam1 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 16 години|Полска 16]] | nationalyears2 = 2015-2016 | nationalcaps2 = 9 | nationalgoals2 = 0 | nationalteam2 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 17 години|Полска 17]] | nationalyears3 = 2016 | nationalcaps3 = 3 | nationalgoals3 = 0 | nationalteam3 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 18 години|Полска 18]] | nationalyears4 = 2017-2020 | nationalcaps4 = 19 | nationalgoals4 = 0 | nationalteam4 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 21 година|Полска 21]] | nationalyears5 = 2022- | nationalcaps5 = 6 | nationalgoals5 = 0 | nationalteam5 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска|Полска]] }} '''Камил Грабара''' (роден на [[8 јануари]] [[1999]], во [[Руда Шлеска]]) — [[Полска|полски]] [[фудбал]]ер, [[Голман (фудбал)|голман]] на {{Fb team (N) Juventus}}, на заем од {{Fb team (N) Wolfsburg}}, и на [[Фудбалска репрезентација на Полска|полската репрезентација]]. ==Клупска кариера== Каирерата ја започнал во својата родна [[Полска]] играјќи за неколку клубови, а во 2016 година преминал од {{Fb team (N) Ruch Chorzow}} во {{Fb team (N) Liverpool}} за 250.000 фунти.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/2016/jan/06/kamil-grabara-liverpool-sign-teenage-goalkeeper-ruch-warsaw|title=Liverpool sign teenage Polish keeper Kamil Grabara from Ruch Chorzow|first=Andy|last=Hunter|date=6 January 2016|website=The Guardian|access-date=29 August 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.liverpoolfc.com/team/first-team/player/kamil-grabara|title=Profile|access-date=23 August 2018|publisher=Liverpool F.C.}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.mirror.co.uk/sport/football/news/who-kamil-grabara-liverpool-goalkeeper-12996084|title=Who is Kamil Grabara? Liverpool goalkeeper starts pre-season clash against Manchester United|last=Smith|first=Alex|date=28 July 2018|work=Mirror|access-date=30 October 2018}}</ref> Сепак, со ''„црвените“'' не пронашол простор за игра, па без да направи ниту еден настап бил испратен на позајмица, прво во [[Данска|данскиот]] [[ОГФ Орхус|Орхус]],<ref>{{cite web |url=https://www.liverpoolfc.com/news/academy/333040-kamil-grabara-aarhus-liverpool-loan|title=Kamil Grabara joins AGF Aarhus on loan|publisher=Liverpool F.C.|date=6 January 2019|access-date=6 January 2019}}</ref> а потоа и во {{Fb team (N) Huddersfield Town}} во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип|Чемпионшип]].<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/48997808|title=Liverpool: Kamil Grabara signs new deal then joins Huddersfield on loan|publisher=BBC Sport|date=15 July 2019|access-date=16 July 2019}}</ref> Во септември 2020 година, Грабара се вратил во Орхус на нова позајмица до крајот на сезоната 2020-2021.<ref>[https://www.agf.dk/klubben/nyhedsarkiv/2020/september/kamil-grabara-vender-tilbage-til-agf/?page=0 KAMIL GRABARA VENDER TILBAGE TIL AGF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201014170352/https://www.agf.dk/klubben/nyhedsarkiv/2020/september/kamil-grabara-vender-tilbage-til-agf/?page=0 |date=14 October 2020 }}, agf.dk, 28 September 2020</ref> Откако импресионирал со својте настапи за Орхус, на 5 јули 2021 година, тој бил купен од најтрофејниот клуб во земјата, [[ФК Копенхаген]], со кој потпишал петгодишен договор.<ref>{{cite news |date=3 July 2021 |title=Kamil Grabara completes permanent move to FC Copenhagen |work=Liverpool FC |url=https://www.liverpoolfc.com/news/first-team/437227-kamil-grabara-completes-permanent-move-to-fc-copenhagen}}</ref><ref>{{cite news |title=Kamil Grabara ny FCK-keeper |url=https://www.fck.dk/nyhed/kamil-grabara-ny-fck-keeper |access-date=3 July 2021 |work=F.C. København |date=3 July 2021 |language=da}}</ref> Таму поминал три години како прв голман на клубот, освојувајќи две титули во [[Суперлига на Данска|данското првенство]] (2021-2022, 2022-2023) и една во [[Фудбалски куп на Данска|купот]] (2022-2023). Истакнувајќи се како еден од најдобрите голмани во првенството, тој бил прогласен за [[Златен кафез (фудбалска награда)|"Голман на годината"]] во Данска двапати во 2022 и 2023 година од локалното спортско списание ''[[Tipsbladet]]''.<ref>{{Cite web |date=16 December 2022 |title=Kamil Grabara vinder Det Gyldne Bur |url=https://www.tipsbladet.dk/nyhed/superliga/kamil-grabara-vinder-det-gyldne-bur |access-date=28 January 2023 |website=Tipsbladet.dk}}</ref> Исто така, бил избран и за Играч на годината на ФК Копенхаген за 2023 година. На 6 септември 2023 година, Грабара потпишал долгорочен договор со клубот од германската [[Прва Бундеслига (фудбал)|Бундеслига]], {{Fb team (N) Wolfsburg}}, каде требало да го замени [[Коен Кастелс]], кој го напуштил клубот.<ref>{{Cite web |last=Gjerulff |first=Rune |date=3 September 2023 |title=Report: Grabara to replace Casteels at Wolfsburg |url=https://bulinews.com/news/18615/grabara-replace-casteels-wolfsburg |access-date=3 September 2023 |website=Bulinews |language=en}}</ref> Вредност на трансферот изнесувала 13.5 милиони евра, при што Волфсбург имал опција Грабара да им се приклучи во јануари 2024 година, но таа опција не ја активирале.<ref>{{cite web |title=Wiadomo, ile kosztował Kamil Grabara. Bardzo duże pieniądze za reprezentanta Polski |url=https://www.meczyki.pl/newsy/wiadomo-ile-kosztowal-kamil-grabara-bardzo-duze-pieniadze-za-reprezentanta-polski/220328-n |website=meczyki.pl |access-date=6 September 2023 |language=pl |date=6 September 2023}}</ref><ref>{{Cite web |last=Fallah |first=Af Mads Glenn Wehlast • Daniel Nøjsen |date=3 September 2023 |title=Bombe: Grabara skriver under - skifter næste sommer |url=https://ekstrabladet.dk/sport/fodbold/dansk_fodbold/superligaen/fc_koebenhavn/bombe-grabara-skriver-under-skifter-naeste-sommer/9934991 |access-date=3 September 2023 |website=ekstrabladet.dk |language=da}}</ref> Тој му се приклучил на Волфсбург пред почетокот на сезоната 2024-2025, а своето деби за клубот го направил на 19 август 2024 година, забележувајќи сува мрежа во победата со 0-1 на гостувањето против [[ФК Кобленц|Кобленц]] во [[Фудбалски куп на Германија 2024-2025|Купот на Германија]]. Шест дена подоцна, го направил своето деби во Бундеслигата за Волфсбург, во поразот на домашен терен со 2-3 од {{Fb team (N) Bayern Munchen}}. На 25 август 2026 година се преселил во [[ФК Јувентус|Јувентус]] на позајмица со право на откуп.<ref>{{Cite web|language=de|url=https://www.vfl-wolfsburg.de/newsdetails/news-detail/detail/news/wechsel-in-die-serie-a|title=Wechsel in die Serie A|date=25 август 2026|access-date=25 август 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.juventus.com/images/image/private/fl_attachment/dev/jgaad6i6x3fsdoxtu3zr.pdf|title=Accordo con il Wolfsburg per l'acquisizione del calciatore Grabara|date=25 август 2026|access-date=25 август 2026}}</ref> На 17 септември го имал своето деби во дресот на Јувентус, започнувајќи како стартер на првиот натпревар од лигашката фаза на [[УЕФА Лига Европа 2026-2027|УЕФА Лигата на Европа]], добиен на домашен терен против [[ФК НЕК Најмеген|НЕK Најмеген]] со 5-0. Во таа прилика, тој бил и автор на додавањето за првиот гол на Јувентус постигнат од [[Николас Гонсалес|Нико Гонсалес]].<ref>{{Cite web|language=it|author=Agenzia ANSA|url=https://www.ansa.it/sito/notizie/sport/calcio/2026/09/17/europa-league-la-juventus-asfalta-5-0-il-nec_6e175d87-1b2f-479a-89bb-cc9982cc094c.html|title=Europa League: riscatto Juve con goleada, Nec travolto 5-0 - Calcio - Ansa.it|website=Agenzia ANSA|date=2026-09-17|access-date=2026-09-17}}</ref> Само два дена подоцна, на тренинг, заработил повреда на [[преден вкрстен лигамент|предниот вкрстен лигамент]] на десното колено, поради што бил принуден на долга пауза, проценета на околу 9 месеци по операцијата, која поминала успешно.<ref>{{Cite web|language=it|url=https://www.juventus.com/it/news/articoli/bollettino-medico-le-condizioni-di-grabara|title=Bollettino medico - Le condizioni di Grabara|website=Juventus.com|access-date=2026-09-19}}</ref><ref>{{Cite web|language=it-IT|url=https://www.gazzetta.it/Calcio/Serie-A/Juventus/19-09-2026/juve-grabara-infortunato-ginocchio-quando-torna.shtml|title=Maledizione Juve, sotto i ferri anche Grabara: crociato ko, sarà operato|website=La Gazzetta dello Sport|access-date=2026-09-19}}</ref> ==Титули== ===Клупски=== ; ФК Копенхаген *'''[[Суперлига на Данска]]''' : 2 : 2021–2022, 2022–2023 *'''[[Фудбалски куп на Данска|Куп на Данска]]''' : 1 : 2022–2023 ===Поединечни=== * [[Златен кафез (фудбалска награда)|Најдобар голман во данското првенство]] : 2022, 2023 : Играч на годината на [[ФК Копенхаген]] : 2023 == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Полска |image3=Flag of Poland.svg }} *[https://www.soccerway.com/player/grabara-kamil/0MhuM4YL/ Камил Грабара на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/kamil-grabara/profil/spieler/346551 Камил Грабара на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/259474/kamil-grabara Камил Грабара на espn] *[https://www.whoscored.com/players/364015/show/kamil-grabara Камил Грабара на whoscored] {{Состав на Јувентус}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Грабара, Камил}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Полски фудбалери]] [[Категорија:Родени во 1999 година]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Ливерпул]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Хадерсфилд Таун]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Копенхаген]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Волфсбург]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Јувентус]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2022]] otk6nkfjermaf1l4gkubr7zi499anap 5641514 5641501 2026-10-06T20:54:02Z Carshalton 30527 5641514 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | playername = Камил Грабара | image = [[File:Kamil Grabara FC København (cropped).jpg|200px]] | fullname = Камил Мечислав Грабара<ref>{{cite web |url=http://www.thefa.com/-/media/files/thefaportal/governance-docs/registrations/december-2017.ashx |title=List of Players under Written Contract Registered Between 01/12/2017 and 31/12/2017 |publisher=The Football Association |page=2 |access-date=21 October 2019}}</ref> | height = {{height|m=1.95}}<ref name="PremProfile"/> | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1999|1|8}}<ref name="PremProfile">{{cite web |url=https://www.premierleague.com/players/19909/Kamil-Grabara/overview |title=Kamil Grabara: Overview |publisher=Premier League |access-date=21 October 2019}}</ref> | cityofbirth = {{роден во|Руда Шлеска|}} | countryofbirth = [[Полска]] | nationality = {{flagsport|POL}} [[Полска]] | currentclub = {{Fb team Juventus}} | clubnumber = 1 | position = [[Голман (фудбал)|голман]] | youthyears1 = | youthclubs1 = {{симбол2|Bisection vertical White HEX-FF0000.svg}} Вавел Вирек | youthyears2 = | youthclubs2 = {{симбол2|600px Bianco e Verde (Strisce).png}} Стадион Шлонски Хожов | youthyears3 = | youthclubs3 = {{Fb team Ruch Chorzow}} | youthyears4 = | youthclubs4 = {{Fb team Liverpool}} | years1 = 2015-2016 | caps1 = 0 | goals1 = 0 | clubs1 = {{Fb team Ruch Chorzow}} | years2 = 2016-2021 | caps2 = 0 | goals2 = 0 | clubs2 = {{Fb team Liverpool}} | years3 = 2019 | caps3 = 16 | goals3 = 0 | clubs3 = →{{Fb team Aarhus}} | years4 = 2019-2020 | caps4 = 28 | goals4 = 0 | clubs4 = →{{Fb team Huddersfield Town}} | years5 = 2020-2021 | caps5 = 29 | goals5 = 0 | clubs5 = →{{Fb team Aarhus}} | years6 = 2021-2024 | caps6 = 87 | goals6 = 0 | clubs6 = {{Fb team Copenhagen}} | years7 = 2024- | caps7 = 63 | goals7 = 0 | clubs7 = {{Fb team Wolfsburg}} | years8 = 2026- | caps8 = 0 | goals8 = 0 | clubs8 = →{{Fb team Juventus}} | nationalyears1 = 2014-2015 | nationalcaps1 = 5 | nationalgoals1 = 0 | nationalteam1 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 16 години|Полска 16]] | nationalyears2 = 2015-2016 | nationalcaps2 = 9 | nationalgoals2 = 0 | nationalteam2 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 17 години|Полска 17]] | nationalyears3 = 2016 | nationalcaps3 = 3 | nationalgoals3 = 0 | nationalteam3 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 18 години|Полска 18]] | nationalyears4 = 2017-2020 | nationalcaps4 = 19 | nationalgoals4 = 0 | nationalteam4 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 21 година|Полска 21]] | nationalyears5 = 2022- | nationalcaps5 = 6 | nationalgoals5 = 0 | nationalteam5 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска|Полска]] }} '''Камил Грабара''' (роден на [[8 јануари]] [[1999]], во [[Руда Шлеска]]) — [[Полска|полски]] [[фудбал]]ер, [[Голман (фудбал)|голман]] на {{Fb team (N) Juventus}}, на заем од {{Fb team (N) Wolfsburg}}, и на [[Фудбалска репрезентација на Полска|полската репрезентација]]. ==Клупска кариера== Каирерата ја започнал во својата родна [[Полска]] играјќи за неколку клубови, а во 2016 година преминал од {{Fb team (N) Ruch Chorzow}} во {{Fb team (N) Liverpool}} за 250.000 фунти.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/2016/jan/06/kamil-grabara-liverpool-sign-teenage-goalkeeper-ruch-warsaw|title=Liverpool sign teenage Polish keeper Kamil Grabara from Ruch Chorzow|first=Andy|last=Hunter|date=6 January 2016|website=The Guardian|access-date=29 August 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.liverpoolfc.com/team/first-team/player/kamil-grabara|title=Profile|access-date=23 August 2018|publisher=Liverpool F.C.}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.mirror.co.uk/sport/football/news/who-kamil-grabara-liverpool-goalkeeper-12996084|title=Who is Kamil Grabara? Liverpool goalkeeper starts pre-season clash against Manchester United|last=Smith|first=Alex|date=28 July 2018|work=Mirror|access-date=30 October 2018}}</ref> Сепак, со ''„црвените“'' не пронашол простор за игра, па без да направи ниту еден настап бил испратен на позајмица, прво во [[Данска|данскиот]] [[ОГФ Орхус|Орхус]],<ref>{{cite web |url=https://www.liverpoolfc.com/news/academy/333040-kamil-grabara-aarhus-liverpool-loan|title=Kamil Grabara joins AGF Aarhus on loan|publisher=Liverpool F.C.|date=6 January 2019|access-date=6 January 2019}}</ref> а потоа и во {{Fb team (N) Huddersfield Town}} во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип|Чемпионшип]].<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/48997808|title=Liverpool: Kamil Grabara signs new deal then joins Huddersfield on loan|publisher=BBC Sport|date=15 July 2019|access-date=16 July 2019}}</ref> Во септември 2020 година, Грабара се вратил во Орхус на нова позајмица до крајот на сезоната 2020-2021.<ref>[https://www.agf.dk/klubben/nyhedsarkiv/2020/september/kamil-grabara-vender-tilbage-til-agf/?page=0 KAMIL GRABARA VENDER TILBAGE TIL AGF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201014170352/https://www.agf.dk/klubben/nyhedsarkiv/2020/september/kamil-grabara-vender-tilbage-til-agf/?page=0 |date=14 October 2020 }}, agf.dk, 28 September 2020</ref> Откако импресионирал со својте настапи за Орхус, на 5 јули 2021 година, тој бил купен од најтрофејниот клуб во земјата, [[ФК Копенхаген]], со кој потпишал петгодишен договор.<ref>{{cite news |date=3 July 2021 |title=Kamil Grabara completes permanent move to FC Copenhagen |work=Liverpool FC |url=https://www.liverpoolfc.com/news/first-team/437227-kamil-grabara-completes-permanent-move-to-fc-copenhagen}}</ref><ref>{{cite news |title=Kamil Grabara ny FCK-keeper |url=https://www.fck.dk/nyhed/kamil-grabara-ny-fck-keeper |access-date=3 July 2021 |work=F.C. København |date=3 July 2021 |language=da}}</ref> Таму поминал три години како прв голман на клубот, освојувајќи две титули во [[Суперлига на Данска|данското првенство]] (2021-2022, 2022-2023) и една во [[Фудбалски куп на Данска|купот]] (2022-2023). Истакнувајќи се како еден од најдобрите голмани во првенството, тој бил прогласен за [[Златен кафез (фудбалска награда)|"Голман на годината"]] во Данска двапати во 2022 и 2023 година од локалното спортско списание ''[[Tipsbladet]]''.<ref>{{Cite web |date=16 December 2022 |title=Kamil Grabara vinder Det Gyldne Bur |url=https://www.tipsbladet.dk/nyhed/superliga/kamil-grabara-vinder-det-gyldne-bur |access-date=28 January 2023 |website=Tipsbladet.dk}}</ref> Исто така, бил избран и за Играч на годината на ФК Копенхаген за 2023 година. На 6 септември 2023 година, Грабара потпишал долгорочен договор со клубот од германската [[Прва Бундеслига (фудбал)|Бундеслига]], {{Fb team (N) Wolfsburg}}, каде требало да го замени [[Коен Кастелс]], кој го напуштил клубот.<ref>{{Cite web |last=Gjerulff |first=Rune |date=3 September 2023 |title=Report: Grabara to replace Casteels at Wolfsburg |url=https://bulinews.com/news/18615/grabara-replace-casteels-wolfsburg |access-date=3 September 2023 |website=Bulinews |language=en}}</ref> Вредност на трансферот изнесувала 13.5 милиони евра, при што Волфсбург имал опција Грабара да им се приклучи во јануари 2024 година, но таа опција не ја активирале.<ref>{{cite web |title=Wiadomo, ile kosztował Kamil Grabara. Bardzo duże pieniądze za reprezentanta Polski |url=https://www.meczyki.pl/newsy/wiadomo-ile-kosztowal-kamil-grabara-bardzo-duze-pieniadze-za-reprezentanta-polski/220328-n |website=meczyki.pl |access-date=6 September 2023 |language=pl |date=6 September 2023}}</ref><ref>{{Cite web |last=Fallah |first=Af Mads Glenn Wehlast • Daniel Nøjsen |date=3 September 2023 |title=Bombe: Grabara skriver under - skifter næste sommer |url=https://ekstrabladet.dk/sport/fodbold/dansk_fodbold/superligaen/fc_koebenhavn/bombe-grabara-skriver-under-skifter-naeste-sommer/9934991 |access-date=3 September 2023 |website=ekstrabladet.dk |language=da}}</ref> Тој му се приклучил на Волфсбург пред почетокот на сезоната 2024-2025, а своето деби за клубот го направил на 19 август 2024 година, забележувајќи сува мрежа во победата со 0-1 на гостувањето против [[ФК Кобленц|Кобленц]] во [[Фудбалски куп на Германија 2024-2025|Купот на Германија]]. Шест дена подоцна, го направил своето деби во Бундеслигата за Волфсбург, во поразот на домашен терен со 2-3 од {{Fb team (N) Bayern Munchen}}. На 25 август 2026 година се преселил во [[ФК Јувентус|Јувентус]] на позајмица со право на откуп.<ref>{{Cite web|language=de|url=https://www.vfl-wolfsburg.de/newsdetails/news-detail/detail/news/wechsel-in-die-serie-a|title=Wechsel in die Serie A|date=25 август 2026|access-date=25 август 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.juventus.com/images/image/private/fl_attachment/dev/jgaad6i6x3fsdoxtu3zr.pdf|title=Accordo con il Wolfsburg per l'acquisizione del calciatore Grabara|date=25 август 2026|access-date=25 август 2026}}</ref> На 17 септември го имал своето деби во дресот на Јувентус, започнувајќи како стартер на првиот натпревар од лигашката фаза на [[УЕФА Лига Европа 2026-2027|УЕФА Лигата на Европа]], добиен на домашен терен против [[ФК НЕК Најмеген|НЕK Најмеген]] со 5-0. Во таа прилика, тој бил и автор на додавањето за првиот гол на Јувентус постигнат од [[Николас Гонсалес|Нико Гонсалес]].<ref>{{Cite web|language=it|author=Agenzia ANSA|url=https://www.ansa.it/sito/notizie/sport/calcio/2026/09/17/europa-league-la-juventus-asfalta-5-0-il-nec_6e175d87-1b2f-479a-89bb-cc9982cc094c.html|title=Europa League: riscatto Juve con goleada, Nec travolto 5-0 - Calcio - Ansa.it|website=Agenzia ANSA|date=2026-09-17|access-date=2026-09-17}}</ref> Само два дена подоцна, на тренинг, заработил повреда на [[преден вкрстен лигамент|предниот вкрстен лигамент]] на десното колено, поради што бил принуден на долга пауза, проценета на околу 9 месеци по операцијата, која поминала успешно.<ref>{{Cite web|language=it|url=https://www.juventus.com/it/news/articoli/bollettino-medico-le-condizioni-di-grabara|title=Bollettino medico - Le condizioni di Grabara|website=Juventus.com|access-date=2026-09-19}}</ref><ref>{{Cite web|language=it-IT|url=https://www.gazzetta.it/Calcio/Serie-A/Juventus/19-09-2026/juve-grabara-infortunato-ginocchio-quando-torna.shtml|title=Maledizione Juve, sotto i ferri anche Grabara: crociato ko, sarà operato|website=La Gazzetta dello Sport|access-date=2026-09-19}}</ref> ==Репрезентативна кариера== Грабара играл за неколку младински репрезентации на Полска како [[Фудбалска репрезентација на Полска под 16 години|под 16]], [[Фудбалска репрезентација на Полска под 17 години|под 17]], [[Фудбалска репрезентација на Полска под 18 години|под 18]] и [[Фудбалска репрезентација на Полска под 21 година|под 21 година]]. На 1 ноември 2021 година, го добил својот прв повик во [[Фудбалска репрезентација на Полска|сениорската репрезентација на Полска]].<ref>{{Cite web|url=https://pzpn.pl/reprezentacje/reprezentacja-a/aktualnosci/2021-11-01/powolania-do-reprezentacji-polski-na-mecze-z-andora-i-wegrami|title=Powołania do reprezentacji Polski na mecze z Andorą i Węgrami|language=pl|access-date=5 ноември 2021}}</ref><ref>{{Citе web|url=https://sport.tvp.pl/56707678/reprezentacja-polski-sebastian-stanbury-tipsbladet-spodziewam-sie-ze-pewnego-dnia-kamil-trafi-do-silnej-ligi|title=Grabara zasłużył na powołanie? "Popełnia zbyt dużo błędów”|date=2 ноември 2021|language=pl|access-date=5 ноември 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://sport.fakt.pl/powolania-reprezentacji-polski-kamil-grabara-wywrze-presje-na-wojciechu-szczesnym/bj4trpz|title=Powołał Grabarę, by wywrzeć presję na Szczęsnym? Chytry plan Paulo Sousy|date=3 ноември 2021|language=pl|access-date=2021-11-05}}</ref> На 1 јуни 2022 година, дебитирал за сениорската репрезентација во натпреварот добиен со 2-1 против {{NazNB|FUrep|WAL}}, во рамките на [[УЕФА Лига на нации 2022-2023|УЕФА Лигата на нациите 2022-2023]].<ref>{{Cite web|url=https://pzpn.pl/reprezentacje/reprezentacja-a/aktualnosci/2022-06-01/polacy-odwrocili-losy-meczu-walia-pokonana-we-wroclawiu|title=Polacy odwrócili losy meczu! Walia pokonana we Wrocławiu|language=pl|access-date=2022-06-02}}</ref> Во ноември истата година, бил вклучен од селекторот [[Чеслав Михневич]] во полскиот состав за [[Светско првенство во фудбал 2022|Светското првенство 2022]] во [[Катар]],<ref>{{Cite web|url=https://www.calciomercato.com/news/dragowski-perde-il-mondiale-la-polonia-annuncia-il-sostituto-72218|title=Dragowski perde il Mondiale: la Polonia annuncia il sostituto|website=calciomercato.com|date=13 ноември 2022|language=ita|access-date=13 ноември 2022}}</ref> по повредата на голманот [[Бартломеј Дронговски]].<ref>{{Cite web|url=https://www.gazzetta.it/Calcio/Serie-A/Spezia/13-11-2022/dragowski-infortunio-shock-verona-spezia-mondiale-polonia-4501095272391.shtml|title=Dragowski, infortunio shock alla caviglia: squadre in lacrime, salterà il Mondiale|website=gazzetta.it|date=13 ноември 2022|language=ita|access-date=13 ноември 2022}}</ref> Сепак, на турнирот не настапил ниту еднаш. Во март 2026 година бил стартер на натпреварите од баражот за [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 2026 (УЕФА)|квалификациите за Светското првенство]] против {{NazNB|FUrep|ALB}} и {{NazNB|FUrep|SWE}}. === Хронологија на репрезентативните настапи === {{Репрезентативни настапи|POL}} {{Cronopar|1-6-2022|Вроцлав|POL|2|1|WAL|-1|УЕФА Лига на нации|2022-2023|Прва фаза}} {{Cronopar|9-10-2025|Хожов|POL|1|0|NZL|-|Пријателска|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|14-11-2025|Варшава|POL|1|1|NLD|-1|Квал. за СП|2026}} {{Cronopar|26-3-2026|Варшава|POL|2|1|ALB|-1|Квал. за СП|2026}} {{Cronopar|31-3-2026|Солна|SWE|3|2|POL|-3|Квал. за СП|2026}} {{Cronopar|3-6-2026|Варшава|POL|2|2|NGA|-2|Пријателска|}} {{Cronofin|6|-8}} ==Титули== ===Клупски=== ; ФК Копенхаген *'''[[Суперлига на Данска]]''' : 2 : 2021–2022, 2022–2023 *'''[[Фудбалски куп на Данска|Куп на Данска]]''' : 1 : 2022–2023 ===Поединечни=== * [[Златен кафез (фудбалска награда)|Најдобар голман во данското првенство]] : 2022, 2023 : Играч на годината на [[ФК Копенхаген]] : 2023 == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Полска |image3=Flag of Poland.svg }} *[https://www.soccerway.com/player/grabara-kamil/0MhuM4YL/ Камил Грабара на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/kamil-grabara/profil/spieler/346551 Камил Грабара на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/259474/kamil-grabara Камил Грабара на espn] *[https://www.whoscored.com/players/364015/show/kamil-grabara Камил Грабара на whoscored] {{Состав на Јувентус}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Грабара, Камил}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Полски фудбалери]] [[Категорија:Родени во 1999 година]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Ливерпул]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Хадерсфилд Таун]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Копенхаген]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Волфсбург]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Јувентус]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2022]] 07srrf5gxzgjwqzz9i5rstdzowq1xd9 5641515 5641514 2026-10-06T20:54:30Z Carshalton 30527 /* Репрезентативна кариера */ 5641515 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | playername = Камил Грабара | image = [[File:Kamil Grabara FC København (cropped).jpg|200px]] | fullname = Камил Мечислав Грабара<ref>{{cite web |url=http://www.thefa.com/-/media/files/thefaportal/governance-docs/registrations/december-2017.ashx |title=List of Players under Written Contract Registered Between 01/12/2017 and 31/12/2017 |publisher=The Football Association |page=2 |access-date=21 October 2019}}</ref> | height = {{height|m=1.95}}<ref name="PremProfile"/> | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1999|1|8}}<ref name="PremProfile">{{cite web |url=https://www.premierleague.com/players/19909/Kamil-Grabara/overview |title=Kamil Grabara: Overview |publisher=Premier League |access-date=21 October 2019}}</ref> | cityofbirth = {{роден во|Руда Шлеска|}} | countryofbirth = [[Полска]] | nationality = {{flagsport|POL}} [[Полска]] | currentclub = {{Fb team Juventus}} | clubnumber = 1 | position = [[Голман (фудбал)|голман]] | youthyears1 = | youthclubs1 = {{симбол2|Bisection vertical White HEX-FF0000.svg}} Вавел Вирек | youthyears2 = | youthclubs2 = {{симбол2|600px Bianco e Verde (Strisce).png}} Стадион Шлонски Хожов | youthyears3 = | youthclubs3 = {{Fb team Ruch Chorzow}} | youthyears4 = | youthclubs4 = {{Fb team Liverpool}} | years1 = 2015-2016 | caps1 = 0 | goals1 = 0 | clubs1 = {{Fb team Ruch Chorzow}} | years2 = 2016-2021 | caps2 = 0 | goals2 = 0 | clubs2 = {{Fb team Liverpool}} | years3 = 2019 | caps3 = 16 | goals3 = 0 | clubs3 = →{{Fb team Aarhus}} | years4 = 2019-2020 | caps4 = 28 | goals4 = 0 | clubs4 = →{{Fb team Huddersfield Town}} | years5 = 2020-2021 | caps5 = 29 | goals5 = 0 | clubs5 = →{{Fb team Aarhus}} | years6 = 2021-2024 | caps6 = 87 | goals6 = 0 | clubs6 = {{Fb team Copenhagen}} | years7 = 2024- | caps7 = 63 | goals7 = 0 | clubs7 = {{Fb team Wolfsburg}} | years8 = 2026- | caps8 = 0 | goals8 = 0 | clubs8 = →{{Fb team Juventus}} | nationalyears1 = 2014-2015 | nationalcaps1 = 5 | nationalgoals1 = 0 | nationalteam1 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 16 години|Полска 16]] | nationalyears2 = 2015-2016 | nationalcaps2 = 9 | nationalgoals2 = 0 | nationalteam2 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 17 години|Полска 17]] | nationalyears3 = 2016 | nationalcaps3 = 3 | nationalgoals3 = 0 | nationalteam3 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 18 години|Полска 18]] | nationalyears4 = 2017-2020 | nationalcaps4 = 19 | nationalgoals4 = 0 | nationalteam4 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 21 година|Полска 21]] | nationalyears5 = 2022- | nationalcaps5 = 6 | nationalgoals5 = 0 | nationalteam5 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска|Полска]] }} '''Камил Грабара''' (роден на [[8 јануари]] [[1999]], во [[Руда Шлеска]]) — [[Полска|полски]] [[фудбал]]ер, [[Голман (фудбал)|голман]] на {{Fb team (N) Juventus}}, на заем од {{Fb team (N) Wolfsburg}}, и на [[Фудбалска репрезентација на Полска|полската репрезентација]]. ==Клупска кариера== Каирерата ја започнал во својата родна [[Полска]] играјќи за неколку клубови, а во 2016 година преминал од {{Fb team (N) Ruch Chorzow}} во {{Fb team (N) Liverpool}} за 250.000 фунти.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/2016/jan/06/kamil-grabara-liverpool-sign-teenage-goalkeeper-ruch-warsaw|title=Liverpool sign teenage Polish keeper Kamil Grabara from Ruch Chorzow|first=Andy|last=Hunter|date=6 January 2016|website=The Guardian|access-date=29 August 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.liverpoolfc.com/team/first-team/player/kamil-grabara|title=Profile|access-date=23 August 2018|publisher=Liverpool F.C.}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.mirror.co.uk/sport/football/news/who-kamil-grabara-liverpool-goalkeeper-12996084|title=Who is Kamil Grabara? Liverpool goalkeeper starts pre-season clash against Manchester United|last=Smith|first=Alex|date=28 July 2018|work=Mirror|access-date=30 October 2018}}</ref> Сепак, со ''„црвените“'' не пронашол простор за игра, па без да направи ниту еден настап бил испратен на позајмица, прво во [[Данска|данскиот]] [[ОГФ Орхус|Орхус]],<ref>{{cite web |url=https://www.liverpoolfc.com/news/academy/333040-kamil-grabara-aarhus-liverpool-loan|title=Kamil Grabara joins AGF Aarhus on loan|publisher=Liverpool F.C.|date=6 January 2019|access-date=6 January 2019}}</ref> а потоа и во {{Fb team (N) Huddersfield Town}} во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип|Чемпионшип]].<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/48997808|title=Liverpool: Kamil Grabara signs new deal then joins Huddersfield on loan|publisher=BBC Sport|date=15 July 2019|access-date=16 July 2019}}</ref> Во септември 2020 година, Грабара се вратил во Орхус на нова позајмица до крајот на сезоната 2020-2021.<ref>[https://www.agf.dk/klubben/nyhedsarkiv/2020/september/kamil-grabara-vender-tilbage-til-agf/?page=0 KAMIL GRABARA VENDER TILBAGE TIL AGF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201014170352/https://www.agf.dk/klubben/nyhedsarkiv/2020/september/kamil-grabara-vender-tilbage-til-agf/?page=0 |date=14 October 2020 }}, agf.dk, 28 September 2020</ref> Откако импресионирал со својте настапи за Орхус, на 5 јули 2021 година, тој бил купен од најтрофејниот клуб во земјата, [[ФК Копенхаген]], со кој потпишал петгодишен договор.<ref>{{cite news |date=3 July 2021 |title=Kamil Grabara completes permanent move to FC Copenhagen |work=Liverpool FC |url=https://www.liverpoolfc.com/news/first-team/437227-kamil-grabara-completes-permanent-move-to-fc-copenhagen}}</ref><ref>{{cite news |title=Kamil Grabara ny FCK-keeper |url=https://www.fck.dk/nyhed/kamil-grabara-ny-fck-keeper |access-date=3 July 2021 |work=F.C. København |date=3 July 2021 |language=da}}</ref> Таму поминал три години како прв голман на клубот, освојувајќи две титули во [[Суперлига на Данска|данското првенство]] (2021-2022, 2022-2023) и една во [[Фудбалски куп на Данска|купот]] (2022-2023). Истакнувајќи се како еден од најдобрите голмани во првенството, тој бил прогласен за [[Златен кафез (фудбалска награда)|"Голман на годината"]] во Данска двапати во 2022 и 2023 година од локалното спортско списание ''[[Tipsbladet]]''.<ref>{{Cite web |date=16 December 2022 |title=Kamil Grabara vinder Det Gyldne Bur |url=https://www.tipsbladet.dk/nyhed/superliga/kamil-grabara-vinder-det-gyldne-bur |access-date=28 January 2023 |website=Tipsbladet.dk}}</ref> Исто така, бил избран и за Играч на годината на ФК Копенхаген за 2023 година. На 6 септември 2023 година, Грабара потпишал долгорочен договор со клубот од германската [[Прва Бундеслига (фудбал)|Бундеслига]], {{Fb team (N) Wolfsburg}}, каде требало да го замени [[Коен Кастелс]], кој го напуштил клубот.<ref>{{Cite web |last=Gjerulff |first=Rune |date=3 September 2023 |title=Report: Grabara to replace Casteels at Wolfsburg |url=https://bulinews.com/news/18615/grabara-replace-casteels-wolfsburg |access-date=3 September 2023 |website=Bulinews |language=en}}</ref> Вредност на трансферот изнесувала 13.5 милиони евра, при што Волфсбург имал опција Грабара да им се приклучи во јануари 2024 година, но таа опција не ја активирале.<ref>{{cite web |title=Wiadomo, ile kosztował Kamil Grabara. Bardzo duże pieniądze za reprezentanta Polski |url=https://www.meczyki.pl/newsy/wiadomo-ile-kosztowal-kamil-grabara-bardzo-duze-pieniadze-za-reprezentanta-polski/220328-n |website=meczyki.pl |access-date=6 September 2023 |language=pl |date=6 September 2023}}</ref><ref>{{Cite web |last=Fallah |first=Af Mads Glenn Wehlast • Daniel Nøjsen |date=3 September 2023 |title=Bombe: Grabara skriver under - skifter næste sommer |url=https://ekstrabladet.dk/sport/fodbold/dansk_fodbold/superligaen/fc_koebenhavn/bombe-grabara-skriver-under-skifter-naeste-sommer/9934991 |access-date=3 September 2023 |website=ekstrabladet.dk |language=da}}</ref> Тој му се приклучил на Волфсбург пред почетокот на сезоната 2024-2025, а своето деби за клубот го направил на 19 август 2024 година, забележувајќи сува мрежа во победата со 0-1 на гостувањето против [[ФК Кобленц|Кобленц]] во [[Фудбалски куп на Германија 2024-2025|Купот на Германија]]. Шест дена подоцна, го направил своето деби во Бундеслигата за Волфсбург, во поразот на домашен терен со 2-3 од {{Fb team (N) Bayern Munchen}}. На 25 август 2026 година се преселил во [[ФК Јувентус|Јувентус]] на позајмица со право на откуп.<ref>{{Cite web|language=de|url=https://www.vfl-wolfsburg.de/newsdetails/news-detail/detail/news/wechsel-in-die-serie-a|title=Wechsel in die Serie A|date=25 август 2026|access-date=25 август 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.juventus.com/images/image/private/fl_attachment/dev/jgaad6i6x3fsdoxtu3zr.pdf|title=Accordo con il Wolfsburg per l'acquisizione del calciatore Grabara|date=25 август 2026|access-date=25 август 2026}}</ref> На 17 септември го имал своето деби во дресот на Јувентус, започнувајќи како стартер на првиот натпревар од лигашката фаза на [[УЕФА Лига Европа 2026-2027|УЕФА Лигата на Европа]], добиен на домашен терен против [[ФК НЕК Најмеген|НЕK Најмеген]] со 5-0. Во таа прилика, тој бил и автор на додавањето за првиот гол на Јувентус постигнат од [[Николас Гонсалес|Нико Гонсалес]].<ref>{{Cite web|language=it|author=Agenzia ANSA|url=https://www.ansa.it/sito/notizie/sport/calcio/2026/09/17/europa-league-la-juventus-asfalta-5-0-il-nec_6e175d87-1b2f-479a-89bb-cc9982cc094c.html|title=Europa League: riscatto Juve con goleada, Nec travolto 5-0 - Calcio - Ansa.it|website=Agenzia ANSA|date=2026-09-17|access-date=2026-09-17}}</ref> Само два дена подоцна, на тренинг, заработил повреда на [[преден вкрстен лигамент|предниот вкрстен лигамент]] на десното колено, поради што бил принуден на долга пауза, проценета на околу 9 месеци по операцијата, која поминала успешно.<ref>{{Cite web|language=it|url=https://www.juventus.com/it/news/articoli/bollettino-medico-le-condizioni-di-grabara|title=Bollettino medico - Le condizioni di Grabara|website=Juventus.com|access-date=2026-09-19}}</ref><ref>{{Cite web|language=it-IT|url=https://www.gazzetta.it/Calcio/Serie-A/Juventus/19-09-2026/juve-grabara-infortunato-ginocchio-quando-torna.shtml|title=Maledizione Juve, sotto i ferri anche Grabara: crociato ko, sarà operato|website=La Gazzetta dello Sport|access-date=2026-09-19}}</ref> ==Репрезентативна кариера== Грабара играл за неколку младински репрезентации на Полска како [[Фудбалска репрезентација на Полска под 16 години|под 16]], [[Фудбалска репрезентација на Полска под 17 години|под 17]], [[Фудбалска репрезентација на Полска под 18 години|под 18]] и [[Фудбалска репрезентација на Полска под 21 година|под 21 година]]. На 1 ноември 2021 година, го добил својот прв повик во [[Фудбалска репрезентација на Полска|сениорската репрезентација на Полска]].<ref>{{Cite web|url=https://pzpn.pl/reprezentacje/reprezentacja-a/aktualnosci/2021-11-01/powolania-do-reprezentacji-polski-na-mecze-z-andora-i-wegrami|title=Powołania do reprezentacji Polski na mecze z Andorą i Węgrami|language=pl|access-date=5 ноември 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://sport.tvp.pl/56707678/reprezentacja-polski-sebastian-stanbury-tipsbladet-spodziewam-sie-ze-pewnego-dnia-kamil-trafi-do-silnej-ligi|title=Grabara zasłużył na powołanie? "Popełnia zbyt dużo błędów”|date=2 ноември 2021|language=pl|access-date=5 ноември 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://sport.fakt.pl/powolania-reprezentacji-polski-kamil-grabara-wywrze-presje-na-wojciechu-szczesnym/bj4trpz|title=Powołał Grabarę, by wywrzeć presję na Szczęsnym? Chytry plan Paulo Sousy|date=3 ноември 2021|language=pl|access-date=2021-11-05}}</ref> На 1 јуни 2022 година, дебитирал за сениорската репрезентација во натпреварот добиен со 2-1 против {{NazNB|FUrep|WAL}}, во рамките на [[УЕФА Лига на нации 2022-2023|УЕФА Лигата на нациите 2022-2023]].<ref>{{Cite web|url=https://pzpn.pl/reprezentacje/reprezentacja-a/aktualnosci/2022-06-01/polacy-odwrocili-losy-meczu-walia-pokonana-we-wroclawiu|title=Polacy odwrócili losy meczu! Walia pokonana we Wrocławiu|language=pl|access-date=2022-06-02}}</ref> Во ноември истата година, бил вклучен од селекторот [[Чеслав Михневич]] во полскиот состав за [[Светско првенство во фудбал 2022|Светското првенство 2022]] во [[Катар]],<ref>{{Cite web|url=https://www.calciomercato.com/news/dragowski-perde-il-mondiale-la-polonia-annuncia-il-sostituto-72218|title=Dragowski perde il Mondiale: la Polonia annuncia il sostituto|website=calciomercato.com|date=13 ноември 2022|language=ita|access-date=13 ноември 2022}}</ref> по повредата на голманот [[Бартломеј Дронговски]].<ref>{{Cite web|url=https://www.gazzetta.it/Calcio/Serie-A/Spezia/13-11-2022/dragowski-infortunio-shock-verona-spezia-mondiale-polonia-4501095272391.shtml|title=Dragowski, infortunio shock alla caviglia: squadre in lacrime, salterà il Mondiale|website=gazzetta.it|date=13 ноември 2022|language=ita|access-date=13 ноември 2022}}</ref> Сепак, на турнирот не настапил ниту еднаш. Во март 2026 година бил стартер на натпреварите од баражот за [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 2026 (УЕФА)|квалификациите за Светското првенство]] против {{NazNB|FUrep|ALB}} и {{NazNB|FUrep|SWE}}. === Хронологија на репрезентативните настапи === {{Репрезентативни настапи|POL}} {{Cronopar|1-6-2022|Вроцлав|POL|2|1|WAL|-1|УЕФА Лига на нации|2022-2023|Прва фаза}} {{Cronopar|9-10-2025|Хожов|POL|1|0|NZL|-|Пријателска|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|14-11-2025|Варшава|POL|1|1|NLD|-1|Квал. за СП|2026}} {{Cronopar|26-3-2026|Варшава|POL|2|1|ALB|-1|Квал. за СП|2026}} {{Cronopar|31-3-2026|Солна|SWE|3|2|POL|-3|Квал. за СП|2026}} {{Cronopar|3-6-2026|Варшава|POL|2|2|NGA|-2|Пријателска|}} {{Cronofin|6|-8}} ==Титули== ===Клупски=== ; ФК Копенхаген *'''[[Суперлига на Данска]]''' : 2 : 2021–2022, 2022–2023 *'''[[Фудбалски куп на Данска|Куп на Данска]]''' : 1 : 2022–2023 ===Поединечни=== * [[Златен кафез (фудбалска награда)|Најдобар голман во данското првенство]] : 2022, 2023 : Играч на годината на [[ФК Копенхаген]] : 2023 == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Полска |image3=Flag of Poland.svg }} *[https://www.soccerway.com/player/grabara-kamil/0MhuM4YL/ Камил Грабара на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/kamil-grabara/profil/spieler/346551 Камил Грабара на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/259474/kamil-grabara Камил Грабара на espn] *[https://www.whoscored.com/players/364015/show/kamil-grabara Камил Грабара на whoscored] {{Состав на Јувентус}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Грабара, Камил}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Полски фудбалери]] [[Категорија:Родени во 1999 година]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Ливерпул]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Хадерсфилд Таун]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Копенхаген]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Волфсбург]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Јувентус]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2022]] fjv85x0p6gm0zzugk3obtdfqoyx1dvx 5641527 5641515 2026-10-06T21:16:28Z Carshalton 30527 5641527 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | playername = Камил Грабара | image = [[File:Kamil Grabara FC København (cropped).jpg|200px]] | fullname = Камил Мечислав Грабара<ref>{{cite web |url=http://www.thefa.com/-/media/files/thefaportal/governance-docs/registrations/december-2017.ashx |title=List of Players under Written Contract Registered Between 01/12/2017 and 31/12/2017 |publisher=The Football Association |page=2 |access-date=21 October 2019}}</ref> | height = {{height|m=1.95}}<ref name="PremProfile"/> | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1999|1|8}}<ref name="PremProfile">{{cite web |url=https://www.premierleague.com/players/19909/Kamil-Grabara/overview |title=Kamil Grabara: Overview |publisher=Premier League |access-date=21 October 2019}}</ref> | cityofbirth = {{роден во|Руда Шлеска|}} | countryofbirth = [[Полска]] | nationality = {{flagsport|POL}} [[Полска]] | currentclub = {{Fb team Juventus}} | clubnumber = 1 | position = [[Голман (фудбал)|голман]] | youthyears1 = | youthclubs1 = {{симбол2|Bisection vertical White HEX-FF0000.svg}} Вавел Вирек | youthyears2 = | youthclubs2 = {{симбол2|600px Bianco e Verde (Strisce).png}} Стадион Шлонски Хожов | youthyears3 = | youthclubs3 = {{Fb team Ruch Chorzow}} | youthyears4 = | youthclubs4 = {{Fb team Liverpool}} | years1 = 2015-2016 | caps1 = 0 | goals1 = 0 | clubs1 = {{Fb team Ruch Chorzow}} | years2 = 2016-2021 | caps2 = 0 | goals2 = 0 | clubs2 = {{Fb team Liverpool}} | years3 = 2019 | caps3 = 16 | goals3 = 0 | clubs3 = →{{Fb team Aarhus}} | years4 = 2019-2020 | caps4 = 28 | goals4 = 0 | clubs4 = →{{Fb team Huddersfield Town}} | years5 = 2020-2021 | caps5 = 29 | goals5 = 0 | clubs5 = →{{Fb team Aarhus}} | years6 = 2021-2024 | caps6 = 87 | goals6 = 0 | clubs6 = {{Fb team Copenhagen}} | years7 = 2024- | caps7 = 63 | goals7 = 0 | clubs7 = {{Fb team Wolfsburg}} | years8 = 2026- | caps8 = 0 | goals8 = 0 | clubs8 = →{{Fb team Juventus}} | nationalyears1 = 2014-2015 | nationalcaps1 = 5 | nationalgoals1 = 0 | nationalteam1 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 16 години|Полска 16]] | nationalyears2 = 2015-2016 | nationalcaps2 = 9 | nationalgoals2 = 0 | nationalteam2 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 17 години|Полска 17]] | nationalyears3 = 2016 | nationalcaps3 = 3 | nationalgoals3 = 0 | nationalteam3 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 18 години|Полска 18]] | nationalyears4 = 2017-2020 | nationalcaps4 = 19 | nationalgoals4 = 0 | nationalteam4 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска под 21 година|Полска 21]] | nationalyears5 = 2022- | nationalcaps5 = 6 | nationalgoals5 = 0 | nationalteam5 = {{flagsport|POL}} [[Фудбалска репрезентација на Полска|Полска]] }} '''Камил Грабара''' (роден на [[8 јануари]] [[1999]], во [[Руда Шлеска]]) — [[Полска|полски]] [[фудбал]]ер, [[Голман (фудбал)|голман]] на {{Fb team (N) Juventus}}, на заем од {{Fb team (N) Wolfsburg}}, и на [[Фудбалска репрезентација на Полска|полската репрезентација]]. ==Клупска кариера== Каирерата ја започнал во својата родна [[Полска]] играјќи за неколку клубови, а во 2016 година преминал од {{Fb team (N) Ruch Chorzow}} во {{Fb team (N) Liverpool}} за 250.000 фунти.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/2016/jan/06/kamil-grabara-liverpool-sign-teenage-goalkeeper-ruch-warsaw|title=Liverpool sign teenage Polish keeper Kamil Grabara from Ruch Chorzow|first=Andy|last=Hunter|date=6 January 2016|website=The Guardian|access-date=29 August 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.liverpoolfc.com/team/first-team/player/kamil-grabara|title=Profile|access-date=23 August 2018|publisher=Liverpool F.C.}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.mirror.co.uk/sport/football/news/who-kamil-grabara-liverpool-goalkeeper-12996084|title=Who is Kamil Grabara? Liverpool goalkeeper starts pre-season clash against Manchester United|last=Smith|first=Alex|date=28 July 2018|work=Mirror|access-date=30 October 2018}}</ref> Сепак, со ''„црвените“'' не пронашол простор за игра, па без да направи ниту еден настап бил испратен на позајмица, прво во [[Данска|данскиот]] [[ОГФ Орхус|Орхус]],<ref>{{cite web |url=https://www.liverpoolfc.com/news/academy/333040-kamil-grabara-aarhus-liverpool-loan|title=Kamil Grabara joins AGF Aarhus on loan|publisher=Liverpool F.C.|date=6 January 2019|access-date=6 January 2019}}</ref> а потоа и во {{Fb team (N) Huddersfield Town}} во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип|Чемпионшип]].<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/48997808|title=Liverpool: Kamil Grabara signs new deal then joins Huddersfield on loan|publisher=BBC Sport|date=15 July 2019|access-date=16 July 2019}}</ref> Во септември 2020 година, Грабара се вратил во Орхус на нова позајмица до крајот на сезоната 2020-2021.<ref>[https://www.agf.dk/klubben/nyhedsarkiv/2020/september/kamil-grabara-vender-tilbage-til-agf/?page=0 KAMIL GRABARA VENDER TILBAGE TIL AGF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201014170352/https://www.agf.dk/klubben/nyhedsarkiv/2020/september/kamil-grabara-vender-tilbage-til-agf/?page=0 |date=14 October 2020 }}, agf.dk, 28 September 2020</ref> Откако импресионирал со својте настапи за Орхус, на 5 јули 2021 година, тој бил купен од најтрофејниот клуб во земјата, [[ФК Копенхаген]], со кој потпишал петгодишен договор.<ref>{{cite news |date=3 July 2021 |title=Kamil Grabara completes permanent move to FC Copenhagen |work=Liverpool FC |url=https://www.liverpoolfc.com/news/first-team/437227-kamil-grabara-completes-permanent-move-to-fc-copenhagen}}</ref><ref>{{cite news |title=Kamil Grabara ny FCK-keeper |url=https://www.fck.dk/nyhed/kamil-grabara-ny-fck-keeper |access-date=3 July 2021 |work=F.C. København |date=3 July 2021 |language=da}}</ref> Таму поминал три години како прв голман на клубот, освојувајќи две титули во [[Суперлига на Данска|данското првенство]] (2021-2022, 2022-2023) и една во [[Фудбалски куп на Данска|купот]] (2022-2023). Истакнувајќи се како еден од најдобрите голмани во првенството, тој бил прогласен за [[Златен кафез (фудбалска награда)|"Голман на годината"]] во Данска двапати во 2022 и 2023 година од локалното спортско списание ''[[Tipsbladet]]''.<ref>{{Cite web |date=16 December 2022 |title=Kamil Grabara vinder Det Gyldne Bur |url=https://www.tipsbladet.dk/nyhed/superliga/kamil-grabara-vinder-det-gyldne-bur |access-date=28 January 2023 |website=Tipsbladet.dk}}</ref> Исто така, бил избран и за Играч на годината на ФК Копенхаген за 2023 година. На 6 септември 2023 година, Грабара потпишал долгорочен договор со клубот од германската [[Прва Бундеслига (фудбал)|Бундеслига]], {{Fb team (N) Wolfsburg}}, каде требало да го замени [[Коен Кастелс]], кој го напуштил клубот.<ref>{{Cite web |last=Gjerulff |first=Rune |date=3 September 2023 |title=Report: Grabara to replace Casteels at Wolfsburg |url=https://bulinews.com/news/18615/grabara-replace-casteels-wolfsburg |access-date=3 September 2023 |website=Bulinews |language=en}}</ref> Вредност на трансферот изнесувала 13.5 милиони евра, при што Волфсбург имал опција Грабара да им се приклучи во јануари 2024 година, но таа опција не ја активирале.<ref>{{cite web |title=Wiadomo, ile kosztował Kamil Grabara. Bardzo duże pieniądze za reprezentanta Polski |url=https://www.meczyki.pl/newsy/wiadomo-ile-kosztowal-kamil-grabara-bardzo-duze-pieniadze-za-reprezentanta-polski/220328-n |website=meczyki.pl |access-date=6 September 2023 |language=pl |date=6 September 2023}}</ref><ref>{{Cite web |last=Fallah |first=Af Mads Glenn Wehlast • Daniel Nøjsen |date=3 September 2023 |title=Bombe: Grabara skriver under - skifter næste sommer |url=https://ekstrabladet.dk/sport/fodbold/dansk_fodbold/superligaen/fc_koebenhavn/bombe-grabara-skriver-under-skifter-naeste-sommer/9934991 |access-date=3 September 2023 |website=ekstrabladet.dk |language=da}}</ref> Тој му се приклучил на Волфсбург пред почетокот на сезоната 2024-2025, а своето деби за клубот го направил на 19 август 2024 година, забележувајќи сува мрежа во победата со 0-1 на гостувањето против [[ФК Кобленц|Кобленц]] во [[Фудбалски куп на Германија 2024-2025|Купот на Германија]]. Шест дена подоцна, го направил своето деби во Бундеслигата за Волфсбург, во поразот на домашен терен со 2-3 од {{Fb team (N) Bayern Munchen}}. На 25 август 2026 година се преселил во [[ФК Јувентус|Јувентус]] на позајмица со право на откуп.<ref>{{Cite web|language=de|url=https://www.vfl-wolfsburg.de/newsdetails/news-detail/detail/news/wechsel-in-die-serie-a|title=Wechsel in die Serie A|date=25 август 2026|access-date=25 август 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.juventus.com/images/image/private/fl_attachment/dev/jgaad6i6x3fsdoxtu3zr.pdf|title=Accordo con il Wolfsburg per l'acquisizione del calciatore Grabara|date=25 август 2026|access-date=25 август 2026}}</ref> На 17 септември го имал своето деби во дресот на Јувентус, започнувајќи како стартер на првиот натпревар од лигашката фаза на [[УЕФА Лига Европа 2026-2027|УЕФА Лигата на Европа]], добиен на домашен терен против [[ФК НЕК Најмеген|НЕK Најмеген]] со 5-0. Во таа прилика, тој бил и автор на додавањето за првиот гол на Јувентус постигнат од [[Николас Гонсалес|Нико Гонсалес]].<ref>{{Cite web|language=it|author=Agenzia ANSA|url=https://www.ansa.it/sito/notizie/sport/calcio/2026/09/17/europa-league-la-juventus-asfalta-5-0-il-nec_6e175d87-1b2f-479a-89bb-cc9982cc094c.html|title=Europa League: riscatto Juve con goleada, Nec travolto 5-0 - Calcio - Ansa.it|website=Agenzia ANSA|date=2026-09-17|access-date=2026-09-17}}</ref> Само два дена подоцна, на тренинг, заработил повреда на [[преден вкрстен лигамент|предниот вкрстен лигамент]] на десното колено, поради што бил принуден на долга пауза, проценета на околу 9 месеци по операцијата, која поминала успешно.<ref>{{Cite web|language=it|url=https://www.juventus.com/it/news/articoli/bollettino-medico-le-condizioni-di-grabara|title=Bollettino medico - Le condizioni di Grabara|website=Juventus.com|access-date=2026-09-19}}</ref><ref>{{Cite web|language=it-IT|url=https://www.gazzetta.it/Calcio/Serie-A/Juventus/19-09-2026/juve-grabara-infortunato-ginocchio-quando-torna.shtml|title=Maledizione Juve, sotto i ferri anche Grabara: crociato ko, sarà operato|website=La Gazzetta dello Sport|access-date=2026-09-19}}</ref> ==Репрезентативна кариера== Грабара играл за неколку младински репрезентации на Полска како [[Фудбалска репрезентација на Полска под 16 години|под 16]], [[Фудбалска репрезентација на Полска под 17 години|под 17]], [[Фудбалска репрезентација на Полска под 18 години|под 18]] и [[Фудбалска репрезентација на Полска под 21 година|под 21 година]]. На 1 ноември 2021 година, го добил својот прв повик во [[Фудбалска репрезентација на Полска|сениорската репрезентација на Полска]].<ref>{{Cite web|url=https://pzpn.pl/reprezentacje/reprezentacja-a/aktualnosci/2021-11-01/powolania-do-reprezentacji-polski-na-mecze-z-andora-i-wegrami|title=Powołania do reprezentacji Polski na mecze z Andorą i Węgrami|language=pl|access-date=5 ноември 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://sport.tvp.pl/56707678/reprezentacja-polski-sebastian-stanbury-tipsbladet-spodziewam-sie-ze-pewnego-dnia-kamil-trafi-do-silnej-ligi|title=Grabara zasłużył na powołanie? "Popełnia zbyt dużo błędów”|date=2 ноември 2021|language=pl|access-date=5 ноември 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://sport.fakt.pl/powolania-reprezentacji-polski-kamil-grabara-wywrze-presje-na-wojciechu-szczesnym/bj4trpz|title=Powołał Grabarę, by wywrzeć presję na Szczęsnym? Chytry plan Paulo Sousy|date=3 ноември 2021|language=pl|access-date=2021-11-05}}</ref> На 1 јуни 2022 година, дебитирал за сениорската репрезентација во натпреварот добиен со 2-1 против {{NazNB|FUrep|WAL}}, во рамките на [[УЕФА Лига на нации 2022-2023|УЕФА Лигата на нациите 2022-2023]].<ref>{{Cite web|url=https://pzpn.pl/reprezentacje/reprezentacja-a/aktualnosci/2022-06-01/polacy-odwrocili-losy-meczu-walia-pokonana-we-wroclawiu|title=Polacy odwrócili losy meczu! Walia pokonana we Wrocławiu|language=pl|access-date=2022-06-02}}</ref> Во ноември истата година, бил вклучен од селекторот [[Чеслав Михневич]] во полскиот состав за [[Светско првенство во фудбал 2022|Светското првенство 2022]] во [[Катар]],<ref>{{Cite web|url=https://www.calciomercato.com/news/dragowski-perde-il-mondiale-la-polonia-annuncia-il-sostituto-72218|title=Dragowski perde il Mondiale: la Polonia annuncia il sostituto|website=calciomercato.com|date=13 ноември 2022|language=ita|access-date=13 ноември 2022}}</ref> по повредата на голманот [[Бартломеј Дронговски]].<ref>{{Cite web|url=https://www.gazzetta.it/Calcio/Serie-A/Spezia/13-11-2022/dragowski-infortunio-shock-verona-spezia-mondiale-polonia-4501095272391.shtml|title=Dragowski, infortunio shock alla caviglia: squadre in lacrime, salterà il Mondiale|website=gazzetta.it|date=13 ноември 2022|language=ita|access-date=13 ноември 2022}}</ref> Сепак, на турнирот не настапил ниту еднаш. Во март 2026 година бил стартер на натпреварите од баражот за [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 2026 (УЕФА)|квалификациите за Светското првенство]] против {{NazNB|FUrep|ALB}} и {{NazNB|FUrep|SWE}}. === Хронологија на репрезентативните настапи === {{Репрезентативни настапи|POL}} {{Cronopar|1-6-2022|Вроцлав|POL|2|1|WAL|-1|УЕФА Лига на нации|2022-2023|Прва фаза}} {{Cronopar|9-10-2025|Хожов|POL|1|0|NZL|-|Пријателска|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|14-11-2025|Варшава|POL|1|1|NLD|-1|Квал. за СП|2026}} {{Cronopar|26-3-2026|Варшава|POL|2|1|ALB|-1|Квал. за СП|2026}} {{Cronopar|31-3-2026|Солна|SWE|3|2|POL|-3|Квал. за СП|2026}} {{Cronopar|3-6-2026|Варшава|POL|2|2|NGA|-2|Пријателска|}} {{Cronofin|6|-8}} ==Титули== ===Клупски=== ; ФК Копенхаген *'''[[Суперлига на Данска]]''' : 2 : 2021–2022, 2022–2023 *'''[[Фудбалски куп на Данска|Куп на Данска]]''' : 1 : 2022–2023 ===Поединечни=== * [[Златен кафез (фудбалска награда)|Најдобар голман во данското првенство]] : 2022, 2023 : Играч на годината на [[ФК Копенхаген]] : 2023 == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Полска |image3=Flag of Poland.svg }} *[https://www.soccerway.com/player/grabara-kamil/0MhuM4YL/ Камил Грабара на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/kamil-grabara/profil/spieler/346551 Камил Грабара на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/259474/kamil-grabara Камил Грабара на espn] *[https://www.whoscored.com/players/364015/show/kamil-grabara Камил Грабара на whoscored] {{Состав на Јувентус}} {{Состав на Полска на СП фудбал 2022}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Грабара, Камил}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Полски фудбалери]] [[Категорија:Родени во 1999 година]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Ливерпул]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Хадерсфилд Таун]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Копенхаген]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Волфсбург]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Јувентус]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2022]] t4bqoy0721ui65o1rv7s164kcikwhts 0 1405032 5641467 5641054 2026-10-06T18:51:08Z Виолетова 1975 /* Опис и распространетост */ 5641467 wikitext text/x-wiki {{Закосен наслов}}{{Taxobox | name = ''Malvella'' | status = | image = Malvellaleprosa.jpg | image_caption = | domain_sv = | domain = | regnum_sv = | regnum = Plantae | divisio_sv = | divisio = Tracheophyta | classis_sv = | classis = Magnoliopsida | ordo_sv = | ordo = [[Слезовидни]] | familia_sv = | familia = [[Слезови]] | genus_sv = | genus = '''Malvella''' | species_sv = | species = | taxon = Malvella | taxon_authority = | range_map = | range_map_caption = | image2 = | image2_caption = | synonyms = }} '''''Malvella''''' ''—'' мал [[Род (биологија)|род]] на [[Скриеносеменици|цветни растенија]] што припаѓаат на [[Семејство (биологија)|семејството]] [[слезови]] (''Malvaceae''). Овој род брои четири [[Вид (биологија)|видови]] — еден со потекло од [[Средоземно Море|Медитеранот]], а преостанатите три од [[Мексико]] и југозападниот регион на [[Соединети Американски Држави|САД]]. Во минатото се сметале за дел од родот ''Sida''. == Опис и распространетост == ''Malvella'' е [[Повеќегодишно растение|повеќегодишно]] (ретко [[Едногодишно растение|едногодишно]]) [[тревесто растение]] со задрвенет подземен дел. [[Цвет|Цветовите]] се поединечни и се развиваат во пазувите на [[Лист|листовите]]. Има три ливчиња на епикаликсот, линејни, слободни до основата. Чашкините ливчиња до половината се сраснати помеѓу себе. Ливчињата на венчето на врвот се округли. Жиговите се линејни. [[Плод|Плодот]] е шизокарпиум (сув распукан плод). Има од 9 до 12 карпели (плодни листови). Тие формираат прстен околу столпчињата и секоја карпела е меуресто подуена и има една [[Семе|семка]].<ref name=":1">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=1998|location=Скопје|pages=825}}</ref> == Видови == Прифатени се четири видови. * ''[[Malvella lepidota]]'' {{Мали|(A.Gray) Fryxell}} * ''Malvella leprosa'' {{Мали|(Ortega) Krapov.}} * ''[[Malvella sagittifolia]]'' {{Мали|(A.Gray) Fryxell}} * ''[[Malvella sherardiana]]'' {{Мали|(L.) Jaub. & Spach}} Во [[Македонија]] е застапен видот ''[[Malvella sherardiana]],'' кој расте по запуштени тревести места и покрај патишта. Се среќава единствено во околината на [[Штип]].<ref name=":1" /> == Наводи == {{Наводи|30em}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Статии со микроформати за вид]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Слезови]] [[Категорија:Слезовидни]] iin5r3161h3z7yp6kx609rrb548h4rp 5641468 5641467 2026-10-06T18:51:27Z Виолетова 1975 /* Видови */ 5641468 wikitext text/x-wiki {{Закосен наслов}}{{Taxobox | name = ''Malvella'' | status = | image = Malvellaleprosa.jpg | image_caption = | domain_sv = | domain = | regnum_sv = | regnum = Plantae | divisio_sv = | divisio = Tracheophyta | classis_sv = | classis = Magnoliopsida | ordo_sv = | ordo = [[Слезовидни]] | familia_sv = | familia = [[Слезови]] | genus_sv = | genus = '''Malvella''' | species_sv = | species = | taxon = Malvella | taxon_authority = | range_map = | range_map_caption = | image2 = | image2_caption = | synonyms = }} '''''Malvella''''' ''—'' мал [[Род (биологија)|род]] на [[Скриеносеменици|цветни растенија]] што припаѓаат на [[Семејство (биологија)|семејството]] [[слезови]] (''Malvaceae''). Овој род брои четири [[Вид (биологија)|видови]] — еден со потекло од [[Средоземно Море|Медитеранот]], а преостанатите три од [[Мексико]] и југозападниот регион на [[Соединети Американски Држави|САД]]. Во минатото се сметале за дел од родот ''Sida''. == Опис и распространетост == ''Malvella'' е [[Повеќегодишно растение|повеќегодишно]] (ретко [[Едногодишно растение|едногодишно]]) [[тревесто растение]] со задрвенет подземен дел. [[Цвет|Цветовите]] се поединечни и се развиваат во пазувите на [[Лист|листовите]]. Има три ливчиња на епикаликсот, линејни, слободни до основата. Чашкините ливчиња до половината се сраснати помеѓу себе. Ливчињата на венчето на врвот се округли. Жиговите се линејни. [[Плод|Плодот]] е шизокарпиум (сув распукан плод). Има од 9 до 12 карпели (плодни листови). Тие формираат прстен околу столпчињата и секоја карпела е меуресто подуена и има една [[Семе|семка]].<ref name=":1">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=1998|location=Скопје|pages=825}}</ref> == Видови == Прифатени се четири видови. * ''[[Malvella lepidota]]'' {{Мали|(A.Gray) Fryxell}} * ''[[Malvella leprosa]]'' {{Мали|(Ortega) Krapov.}} * ''[[Malvella sagittifolia]]'' {{Мали|(A.Gray) Fryxell}} * ''[[Malvella sherardiana]]'' {{Мали|(L.) Jaub. & Spach}} Во [[Македонија]] е застапен видот ''[[Malvella sherardiana]],'' кој расте по запуштени тревести места и покрај патишта. Се среќава единствено во околината на [[Штип]].<ref name=":1" /> == Наводи == {{Наводи|30em}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Статии со микроформати за вид]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Слезови]] [[Категорија:Слезовидни]] 5pt31l0gsikr6zic8amxzelwwhgsqnm 0 1405075 5641627 5641188 2026-10-07T08:06:52Z Виолетова 1975 /* Видови */ 5641627 wikitext text/x-wiki {{Taxobox |image = Malva-sylvestris-20070430-1.jpg |image_caption = ''[[Malva sylvestris]]'' |display_parents = 2 |taxon = Malva |authority = [[Carl Linnaeus|L.]]<ref name=GRIN>{{Cite web |url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?7216 |title=''Malva'' L. |work=Germplasm Resources Information Network |publisher=United States Department of Agriculture |date=2007-03-12 |access-date=2010-02-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090506210831/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?7216 |archive-date=6 May 2009}}</ref> |type_species = ''[[Malva sylvestris]]''<ref name="ing">{{Cite web |url=http://botany.si.edu/ing/INGsearch.cfm?searchword=Malva |title=''Malva'' L. |access-date=2008-05-09 |date=1996-02-09 |work=[[Index Nominum Genericorum]] |publisher=[[International Association for Plant Taxonomy]] }}</ref> |subdivision_ranks = Species |subdivision = [[#Species|See text]] |synonyms = *''Anthema'' <small>Medik.</small> *''Axolopha'' <small>Alef.</small> *''Bismalva'' <small>Medik.</small> *''Dinacrusa'' <small>G.Krebs</small> *''Lavatera'' <small>L.</small> *''Navaea'' <small>Webb & Berthel.</small> *''Olbia'' <small>Medik.</small> *''Saviniona'' <small>Webb & Berthel.</small> *''Stegia'' <small>DC.</small> |synonyms_ref = <ref name="60436984-2" /> }} [[File:Verge_flower_8.JPG|десно|мини|253x253пкс| ''Malva sylvestris'']] '''Слез''' (''Malva'') ''—'' [[Род (биологија)|род]] од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[слезови]] (''Malvaceae''), кој опфаќа [[Тревесто растение|тревести]] и [[Дрвенесто растение|дрвенести]] [[Вид (биологија)|видови]] со [[Едногодишно растение|едногодишен]], [[Двегодишно растение|двогодишен]] или [[Повеќегодишно растение|повеќегодишен]] животен циклус. [[Домороден вид|Природно]] се среќава низ [[Тропски појас|тропските]], [[Суптропски појас|суптропските]] и [[Умерена клима|умерените]] подрачја на [[Европа]], [[Азија]] и [[Африка]].<ref name="60436984-2">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:60436984-2|title=''Malva'' Tourn. ex L.|last=<!--Not stated-->|date=2017|work=Plants of the World Online|publisher=Board of Trustees of the Royal Botanic Gardens, Kew|accessdate=14 June 2021}}</ref> == Опис и распространетост == Овие тревести растенија можат да бидат со мазна површина или прекриени со влакненца. Нивните [[Лист|листови]] се одликуваат со плитки полусферични или пересто разделени лобуси. [[Цвет|Цветовите]] се поединечни или по неколку сместени во пазувите на листовите. Епикаликсот е составен од 3 слободни ливчиња. Чашката има 5 ливчиња, најчесто сраснати до средината. Има пет венечни ливчиња кои додека се во пупка спирално се усукани, на врвот всечени, со два лобуса, во основата клиновидни и сраснати со прашничката трубичка. Има многу [[Прашник|прашници]] кои се собрани во една прашничка трубичка. [[Плод|Плодот]] е шизокарпиум (сув распукан плод), изграден од поголем број плодни листови (карпели), а во секоја карпела има само еден [[Семе|семенов зачеток]]. Има голем број тенки столчиња кои во долниот дел се сраснати. Жиговите се тенки и кончести. Плодот се распаѓа на едносемени делчиња.<ref name=":1">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=1998|location=Скопје|pages=825-826}}</ref> Во [[Македонија]] се застапени четири вида слез: * ''[[Malva moschata]]'' - Стеблените листови насечени на 5-7 дела скоро до основата. Цветовите се поединечни и сместени во пазувите на листовите.<ref name=":1" /> * ''[[Malva sylvestris]]'' - Стеблените листови се насечени најмногу една третина од должината на листот. Цветовите се групирани во пазувите на листовите. Венечните ливчиња се долги 15-30 мм, односно 3-6-пати подолги од чашкините ливчиња. Прашничката трубичка по површината има ѕвездести влакна.<ref name=":1" /> * ''[[Malva neglecta]]'' - Стеблените листови се насечени најмногу една третина од должината на листот. Цветовите се групирани во пазувите на листовите. Венечните ливчиња се долги 6-14 мм, односно најмногу 2-пати подолги од чашката. Прашничката трубичка е гола или со ретки влакна. Карпелите на грбната страна се мазни или со многу слабо изразена мрежеста структура.<ref name=":1" /> * ''[[Malva pusilla]]'' - Стеблените листови се насечени најмногу една третина од должината на листот. Цветовите се групирани во пазувите на листовите. Прашничката трубичка е гола или со ретки влакна. Венечните ливчиња се помали, долги колку чашката или малку подолги од неа. Карпелите на грбната страна имаат многуаглести вдлабнатини.<ref name=":1" /> == Употреба == [[File:دشت_گیاه_پنیرک_یا_توله،_بهبهان_.jpg|алт=Wild Cheeseweed Field, Behbahan|мини| Поле со слез, Бехбахан]] === Декоративно растение === Овие растенија со краток животен век се многу лесни за одгледување и често се користат како [[Украсно растение|украсни растенија]].<ref name="Nyerges">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=RwDHCgAAQBAJ&pg=PA100|title=Foraging Wild Edible Plants of North America: More than 150 Delicious Recipes Using Nature's Edibles|last=Nyerges|first=Christopher|date=2016|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-1-4930-1499-6|page=100}}</ref> === Храна === Листовите од повеќе видови слез се користат во исхраната — во [[Турција]] се користат за сарми и прилози, додека во [[Народна Република Кина|Кина]] видот ''Malva verticillata'' се одгледува за [[чај]] со детоксикациски својства и за контролирање на тежината.  Слезот има широка гастрономска примена во [[Левант|Левантот]] (особено во [[Газа]])<ref name="nytimes">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2024/04/07/world/middleeast/gaza-hunger-food-khobeza.html|title=To Battle Wartime Hunger, Gazans Turn to a Humble Leafy Green|last=Hubbard|first=Ben|date=7 April 2024|work=The New York Times|access-date=8 June 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408082319/https://www.nytimes.com/2024/04/07/world/middleeast/gaza-hunger-food-khobeza.html|archive-date=8 Apr 2024|last2=Bilal|first2=Shbair|language=en}}</ref> и [[Тунис]], каде што се подготвува во варива, полнети јадења и со [[кускус]].<ref>{{Наведени вести|url=https://www.alaraby.co.uk/society/%D8%B9%D8%B4%D8%A8%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AE%D8%A8%D9%8A%D8%B2%D8%A9-%D8%BA%D8%B0%D8%A7%D8%A1-%D9%88%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%A1-%D9%88%D9%85%D9%86%D8%A7%D9%81%D8%B9-%D8%B9%D8%AF%D8%A9-%D9%87%D8%AC%D8%B1%D9%87%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%88%D9%86%D8%B3%D9%8A%D9%88%D9%86|title=عشبة الخبيزة... غذاء ودواء ومنافع عدة هجرها التونسيون|last=يوسف|first=آدم|work=Al-Araby Al-Jadeed|access-date=8 June 2025|language=ar|trans-title=Malva... food, medicine, and numerous benefits that Tunisians have abandoned}}</ref> Младите листови, пупките, цветовите и плодовите се јадат свежи или во салати, додека постарите листови се готват.<ref name="Nyerges" /> Народот Бодо од североисточна [[Индија]] одгледува подвид на ''Malva'' наречен лафа (''lapha)'' и интензивно го користи во традиционалната кујна. Во [[Кашмир]] од листовите слез се прави високо ценето јадење Соачал (''Soachal''). === Медицинска употреба === Во [[Каталонија]], листовите од слез традиционално се употребуваат за ублажување на печењето и трпнењето предизвикани од контакт со [[коприва]]. Листовите од различни видови слез се користат во народната австриска медицина внатрешно како чај или надворешно како бањи за третман на заболувања на кожата, гастроинтестиналниот тракт и респираторниот тракт.<ref>{{Наведено списание|last=Vogl|first=Sylvia|last2=Picker|first2=Paolo|last3=Mihaly-Bison|first3=Judit|last4=Fakhrudin|first4=Nanang|last5=Atanasov|first5=Atanas G.|last6=Heiss|first6=Elke H.|last7=Wawrosch|first7=Christoph|last8=Reznicek|first8=Gottfried|last9=Dirsch|first9=Verena M.|year=2013|title=Ethnopharmacological in vitro studies on Austria's folk medicine—An unexplored lore in vitro anti-inflammatory activities of 71 Austrian traditional herbal drugs|journal=Journal of Ethnopharmacology|volume=149|issue=3|pages=750–71|bibcode=2013JEthn.149..750V|doi=10.1016/j.jep.2013.06.007|pmc=3791396|pmid=23770053}}</ref> Џвакањето на свежите листови делува смирувачки врз респираторниот тракт, намалувајќи ја кашлицата и воспалението на грлото.<ref name="Nyerges" /> == Одгледување == Слезот се одгледува со директно сеење на семето на отворено во раните пролетни денови. Собирањето на семето е едноставно, а тоа често и самото лесно се расејува. Некои видови слез претставуваат [[Инвазивен вид|инвазивни плевели]], особено во [[Америка]] каде што, со исклучок на видовите кои се автохтони во [[Калифорнија]], повеќето биле воведени.<ref name="60436984-2" /> == Историја == Лекарот Дифил од Сифнус од третиот век п.н.е. го опишал сокот од слез како лесна храна што го омекнува и подмачкува душникот.<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/pantropheonorhi00soyegoog|title=The Pantropheon: Or, History of Food and Its Preparation : from the Earliest Ages of the World|last=Soyer|first=Alexis|publisher=Ticknor, Reed, and Fields|year=1853|page=[https://archive.org/details/pantropheonorhi00soyegoog/page/n109 64]|author-link=Alexis Soyer}}</ref> [[Хорациј]] го издвојува слезот како дел од својата едноставна секојдневна исхрана, покрај маслинките и ендивијата. == Видови == Прифатени се следните 61 вид:<ref name="60436984-2" /> *''[[Malva acerifolia]]'' <small>(Cav.) Alef.</small> *''[[Malva × adulterina]]'' <small>Wallr.</small> *''[[Malva aegyptia]]'' <small>L.</small> *''[[Malva aethiopica]]'' <small>C.J.S.Davis</small> *''[[Malva agrigentina]]'' <small>(Tineo) Soldano, Banfi & Galasso</small> *''[[Malva alcea]]'' <small>L.</small> *''[[Malva arborea]]'' <small>(L.) Webb & Berthel.</small> *''[[Malva × arbosii]]'' <small>Sennen</small> *''[[Malva assurgentiflora]]'' <small>(Kellogg) M.F.Ray</small> *''[[Malva bucharica]]'' <small>Iljin</small> *''[[Malva cachemiriana]]'' <small>(Cambess.) Alef.</small> *''[[Malva cavanillesiana]]'' <small>Raizada</small> *''[[Malva × clementii]]'' <small>(Cheek) Stace</small> *''[[Malva × columbretensis]]'' <small>(Juan & M.B.Crespo) Juan & M.B.Crespo</small> *''[[Malva cretica]]'' <small>Cav.</small> *''[[Malva durieui]]'' <small>Spach</small> *''[[Malva × egarensis]]'' <small>Cadevall</small> *''[[Malva flava]]'' <small>(Desf.) Alef.</small> *''[[Malva hispanica]]'' <small>L.</small> *''[[Malva × inodora]]'' <small>Ponert</small> *''[[Malva × intermedia]]'' <small>Boreau</small> *''[[Malva leonardii]]'' <small>I.Riedl</small> *''[[Malva lindsayi]]'' <small>(Moran) M.F.Ray</small> *''[[Malva × litoralis]]'' <small>Dethard. ex Rchb.</small> *''[[Malva longiflora]]'' <small>(Boiss. & Reut.) Soldano, Banfi & Galasso</small> *''[[Malva ludwigii]]'' <small>(L.) Soldano, Banfi & Galasso</small> *''[[Malva lusitanica]]'' <small>(L.) Valdés</small> *''[[Malva maroccana]]'' <small>(Batt. & Trab.) Verloove & Lambinon</small> *''[[Malva microphylla]]'' <small>(Baker f.) Molero & J.M.Monts.</small> *''[[Malva moschata]]'' <small>L.</small> *''[[Malva multiflora]]'' <small>(Cav.) Soldano, Banfi & Galasso</small> *''[[Malva neglecta]]'' <small>Wallr.</small> *''[[Malva nicaeensis]]'' <small>All.</small> *''[[Malva oblongifolia]]'' <small>(Boiss.) Soldano, Banfi & Galasso</small> *''[[Malva occidentalis]]'' <small>(S.Watson) M.F.Ray</small> *''[[Malva olbia]]'' <small>(L.) Alef.</small> *''[[Malva oxyloba]]'' <small>Boiss.</small> *''[[Malva pacifica]]'' <small>M.F.Ray</small> *''[[Malva pamiroalaica]]'' <small>Iljin</small> *''[[Malva parviflora]]'' <small>L.</small> *''[[Malva phoenicea]]'' <small>(Vent.) Alef.</small> *''[[Malva preissiana]]'' <small>Miq.</small> *''[[Malva punctata]]'' <small>(All.) Alef.</small> *''[[Malva pusilla]]'' <small>Sm.</small> *''[[Malva qaiseri]]'' <small>Abedin</small> *''[[Malva setigera]]'' <small>K.F.Schimp. & Spenn.</small> *''[[Malva stenopetala]]'' <small>(Coss. & Durieu ex Batt.) Soldano, Banfi & Galasso</small> *''[[Malva stipulacea]]'' <small>Cav.</small> *''[[Malva subovata]]'' <small>(DC.) Molero & J.M.Monts.</small> *''[[Malva sylvestris]]'' <small>L.</small> *''[[Malva × tetuanensis]]'' <small>Pau</small> *''[[Malva thuringiaca]]'' <small>(L.) Vis.</small> *''[[Malva tournefortiana]]'' <small>L.</small> *''[[Malva trimestris]]'' <small>(L.) Salisb.</small> *''[[Malva unguiculata]]'' <small>(Desf.) Alef.</small> *''[[Malva valdesii]]'' <small>(Molero & J.M.Monts.) Soldano, Banfi & Galasso</small> *''[[Malva verticillata]]'' <small>L.</small> *''[[Malva vidalii]]'' <small>(Pau) Molero & J.M.Monts.</small> *''[[Malva waziristanensis]]'' <small>Blatt.</small> *''[[Malva weinmanniana]]'' <small>(Besser ex Rchb.) Conran</small> *''[[Malva xizangensis]]'' <small>Y.S.Ye, L.Fu & D.X.Duan</small> == Галерија == <gallery> Податотека:پنیرک یا توله، بهبهان.jpg|Слез во Индија Податотека:Portrait of Louise Vernet.png|Портрет на Луиз Верне од Орас Верне од 1830 година, на кој таа е прикажана како во раката држи слез Податотека:Malva neglecta Sturm64.jpg|Илустрација на Malva neglecta Податотека:Malva flowerdiagram.png|Цветен диаграм на слез Податотека:Malva moschata — Flora Batava — Volume v10.jpg|Илустрација на Malva moschata Податотека:Malva acerifolia kz1.jpg|Цвет од Malva acerifolia Податотека:Lavatera assurgentiflora 4.jpg|Цвет од Malva assurgentiflora Податотека:Lavatera maritima 1c.JPG|Malva maritima Податотека:Malva verticillata sl16.jpg|Malva verticillata Податотека:Malvenblüten, groß, 11gr.jpg|Суви цветови од слез </gallery> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Викивидови-ред}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Статии со текст на кинески]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] nhbv895pa02aontiliu08fug8hr3m4k 1 1405096 5641265 2026-10-06T12:02:09Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{сзр}} 5641265 wikitext text/x-wiki {{сзр}} l91fuluhfmxd7xhcgfmssgp4a9mdc30 0 1405097 5641269 2026-10-06T12:13:16Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[Дуан Исели]] на [[Двејн Ајсели]] 5641269 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Двејн Ајсели]] 361peexepeduuto4j4pbrrd56uqw9qb 0 1405098 5641272 2026-10-06T12:13:58Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[Јоланде Далпе]] на [[Јоланд Далпе]] 5641272 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Јоланд Далпе]] fnaiytjwxhq91lkwt57p2skvg6vtkd5 1 1405099 5641279 2026-10-06T12:20:57Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{Сзр}} 5641279 wikitext text/x-wiki {{Сзр}} grwuoyit2h633gvkn6btn064whmp5dc 0 1405100 5641282 2026-10-06T12:25:22Z ForestShutter 126802 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1367393185|Clutha River]]“ 5641282 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Река|name=Clutha River / Mata-Au|native_name={{native name|mi|Mata-Au}}|other_name=Molyneux|etymology=Mata-au: current in the water. Clutha: from ''Cluaidh'', the [[Scots Gaelic]] name for the [[River Clyde]]|nickname=<!---------------------- IMAGE-->|image=Upper Clutha Valley.jpg|image_size=270px|image_caption=Upper Clutha Valley, looking upriver toward the [[Southern Alps]]|image_alt=<!---------------------- MAPS -->|map=Clutha River Basin.jpg|map_size=270|map_caption=Clutha River basin ([https://mghydro.com/watersheds/shared/D4C8C5.html Interactive map])|map_alt=|pushpin_map=|pushpin_map_size=|subdivision_type1=Country|subdivision_name1=[[New Zealand]]|subdivision_type2=Region|subdivision_name2=[[Otago]]|subdivision_type3=Settlements|subdivision_name3=[[Wānaka]], [[Cromwell, New Zealand|Cromwell]], [[Clyde, New Zealand|Clyde]], [[Alexandra, New Zealand|Alexandra]], [[Roxburgh, New Zealand|Roxburgh]], [[Balclutha, New Zealand|Balclutha]]|subdivision_type4=|subdivision_name4=|subdivision_type5=|subdivision_name5=<!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS -->|length={{convert|338|km|mi|abbr=on}}|width_min=|width_avg=|width_max=|depth_min=|depth_avg=|depth_max=|discharge1_location=|discharge1_min=|discharge1_avg={{convert|614|m3/s|cuft/s|abbr=on}}|discharge1_max=<!---------------------- BASIN FEATURES -->|source1=[[Mount Brewster, New Zealand|Mount Brewster]]|source1_location=[[Southern Alps]]|source1_coordinates=<!-- {{Coord|...}} -->|source1_elevation={{convert|1540|m}}|mouth=Pacific Ocean|mouth_location=|mouth_coordinates={{coord|46|21|S|169|48|E|display=inline,title}}|mouth_elevation=[[Sea level]]|progression=[[Makarora River]] → [[Lake Wānaka]] → Clutha River → [[Pacific Ocean]]|river_system=|basin_size={{circa}} {{convert|21000|km2|sqmi|abbr=on}}|basin_landmarks=|basin_population=|tributaries_left=[[Hāwea River]], [[Lindis River]], [[Manuherikia River]], [[Beaumont River]], [[Tuapeka River]]|tributaries_right=[[Cardrona River]], [[Kawarau River]], [[Pomahaka River]], [[Waiwera River, Otago|Waiwera River]]|waterbodies=[[Lake Wānaka]], [[Lake Dunstan]], [[Lake Roxburgh]]|waterfalls=|bridges=|ports=|custom_label=Islands|custom_data=[[Inch Clutha]]|extra=}}'''Реката Клута / Мата-Ау''' е втората најдолга [[река]] во [[Нов Зеланд]] и најдолгата на [[Јужен Остров|Јужниот Остров]] . Таа тече во правец југ-југоисток во должина од 338 километри низ Централен и Јужен Отаго од езерото Ванака во [[Јужни Алпи|Јужните Алпи]] до [[Тихи Океан|Тихиот Океан]], 75 километри југозападно од Данидин . Златото го има во изобилство во реката Клута и нејзините околни области. Ова е река со најголем волумен на вода во Нов Зеланд и има просечен проток од 614 кубни метри во секунда. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mfe.govt.nz/publications/ser/ser1997/html/chapter7.6.html|title=State of New Zealand's Environment 1997 – Chapter 7: Nature of NZ's water environment &#91;Ministry for the Environment&#93;|archive-url=https://web.archive.org/web/20050416222951/http://www.mfe.govt.nz/publications/ser/ser1997/html/chapter7.6.html|archive-date=2005-04-16|accessdate=2005-05-09}}</ref> Реката Клута одиграла истакната улога и во [[Маори|маорската]] и во европската историја на оваа област. Реките и долините биле главниот транспортен систем што го користеле локалните Маори за пристап до внатрешноста на Јужниот Остров. Златната треска во Отаго од 1860-тите довела до производство на приближно 240 тони злато, кое било пронајдено во [[Слив|сливот]] на реката Клута. <ref name="J">{{Наведено списание|last=Upton|first=Phaedra|last2=Walcott|first2=Rachell|last3=Burridge|first3=Chris|last4=Waters|first4=Jonathon|date=2012-09-24|title=Tectonic controls on the evolution of the Clutha River catchment, New Zealand|journal=New Zealand Journal of Geology and Geophysics|location=New Zealand|volume=55|issue=4|pages=345–359|doi=10.1080/00288306.2012.709184|doi-access=free}}</ref> Има најголем слив и одлив во Нов Зеланд. Околу 6% од целата вода на Јужниот Остров се испушта само од реката Клута. Таа има просечен истек од приближно 500 m3/s и сливно подрачје од околу 22.000 km2, што ја прави економски значајна река за земјата. Реката Клута опфаќа две [[Хидроенергија|хидроцентрали]], кои обезбедуваат 14% од вкупниот капацитет за производство на хидроелектрична енергија во земјата. Реката Клута ги одводнува високите планини на [[Јужни Алпи|Јужните Алпи]] на запад и минува низ сложен топографски систем од котлини и планински венци кон исток, пред да се влие во [[Тихи Океан|Тихиот Океан]] . Поголемиот дел од топографските карактеристики на сливното подрачје на реката Клута се директен резултат на доцниот [[кенозоик]] и активните тектонски процеси што се случуваат на јужниот дел од Јужниот Остров поради деформација долж блиската граница на тектонските плочи, дефинирана со Алпскиот расед . <ref name="J" /> Реката е позната по своите пејзажи, историјата на златната треска и брзите тиркизни води. Групата за зачувување на реката Клута Мата-Ау работи на создавање регионален речен парк, со пешачка патека долж целиот речен коридор. == Топономија == [[Маорски јазик|Маорското]] име за реката Клута е Мата-Ау (понекогаш скратено како Матау), што значи „површинска струја“. <ref name="E">{{Наведена енциклопедија|access-date=23 October 2024}}</ref> <ref>{{ReedPlacenames1975}}</ref> Раните доселеници понекогаш го запишувале маорското име како „Матоу“ и „Матуа-а“, а го изговарале како „Мату“. <ref>{{Наведено списание|last=Kelly|first=Jan|year=1999|title=Maori Maps|journal=[[Cartographica]]|location=Canada|publisher=University of Toronto Press|volume=36|issue=2|pages=1–30|doi=10.3138/W126-QW63-N413-816W|issn=0317-7173|id={{ProQuest|89065217}}}}</ref> Маорите исто така ја нарекувале реката Клута како ''Марануку'' . {{Sfn|Waite|1940}} Името Матау денес широко се користи за да се означи една од двете [[Растока|притоки]] на реката Клута близу до нејзиното устие (другата е Коау). Првото појавување на европско име за реката Клута / Матау било '''реката Молине''' {{IPAc-en|m|ɒ|l|ɪ|n|ˌ|ə|ʊ}}, именувана од капетанот [[Џејмс Кук]] по неговиот мајстор за едрење, Роберт Молине. Името исто се користило и за малата населба Порт Молине . {{Sfn|Buckingham|Jones|1985}} Раните карти го прикажуваат пристаништето Мулине во неговиот првобитен правопис, но во подоцнежните карти името на пристаништето било напишано како „Молине“, наместо како „Мулине“. {{Efn|Early maps published by Europeans showed the spelling "Moulineux".<ref>{{Cite map|title=1728–1779 :Map of the coast of the New Zealand discovered in the years 1769 and 1770|last=Cook |first=James |authorlink=James Cook|publisher=1773|publication-place=London|via=National Library of New Zealand}}</ref> By the 1840s, it was spelled "Molyneux".<ref>{{Cite map|title=Map of the Colony of New Zealand|last=Arrowsmith|first=John|authorlink=John Arrowsmith (cartographer)|publisher=1844|publication-place=London}}</ref>}} Реката сега е општо позната како Клута, што доаѓа од ''Клуаид'', [[Шкотски јазик|шкотско-гелското]] име за реката Клајд во [[Шкотска]], која тече низ [[Глазгов]] . <ref>{{Наведени вести|url=https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/NZSCSG18460808.2.4|title=New Zealand Spectator, And Cook's Strait Guardian|date=1864-08-08|work=New Zealand Spectator|access-date=2024-10-23|issue=108|volume=2|via=Papers Past}}</ref> Официјалното име на реката е река Клута / Мата-ау од Законот за населување на побарувања од Нгаи Таху од 1998 година, значајна спогодба од Договорот од Ваитанги, со која се додале двојни имиња на приближно 90 географски одлики низ целиот Јужен Остров за да се признае „еднаквото и посебно значење“ и на англиските и на маорските имиња. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nzlii.org/nz/legis/hist_act/ntcsa19981998n97295|title=Ngāi Tahu Claims Settlement Act 1998}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.linz.govt.nz/regulatory/place-names/find-place-name/find-m%C4%81ori-place-names-dual-names-and-alternative-names|title=Find Māori place names, dual names and alternative names|work=Land Information New Zealand (LINZ)|language=en-NZ|accessdate=2021-04-04}}</ref> == Историја == === Маорска историја === Населувањето на Маорите во регионот [[Отаго]] започнало {{Околу|1250–1300}} година. Маорите се научиле да ги ловат бројните видови птици моа и запалиле голем дел од внатрешните шуми. Првото племе (иви) во Отаго било Ваитаха, потоа Кати Мамое ; подоцна дошло племето Каи Таху . <ref>{{Наведена енциклопедија|access-date=25 October 2024}}</ref> <ref>{{Наведено списание|last=McGlone|first=M. S|last2=Mark|first2=A. F.|last3=Bell|first3=D.|year=1995|title=Late Pleistocene and Holocene vegetation history, Central Otago, South Island, New Zealand|journal=Journal of the Royal Society of New Zealand|publisher=Informa UK Limited|volume=25|issue=1|pages=1–22|doi=10.1080/03014223.1995.9517480|issn=0303-6758|doi-access=free}}</ref> До крајот на четиринаесеттиот век, околината во Отаго и [[Саутленд]] (Мурихуку) започнала да се менува, при што [[Ногоплоди|подокарпните]] шуми се повлекувале, а популацијата на моа опаѓала. Неколку маорски населби во регионот започнале да го губат своето значење, иако сè уште постоеле неколку населби во Централен Отаго . {{Sfn|Olssen|1984}} Неколку локации долж реката Клута ги задржале имињата на поглаварите на Кати Мамое, како што е ''Таумата-о-Те-Хау'', рид на северната страна од реката Клута, над Балклута, именуван по поглаварот кој се искачил таму и го очекувал пристигнувањето на воената единица ''тауа'' за која подготвил стапица. <ref>{{Наведено списание|last=Beattie|first=H.|year=1922|title=Traditions and Legends Collected from the Natives of Murihuku (Southland, New Zealand)|url=https://www.jstor.org/stable/20701884|journal=The Journal of the Polynesian Society|volume=31|issue=3|pages=134–144|jstor=20701884}}</ref> Историски гледано, членовите на Каи Таху патувале спроти течението на реката Клута за да ловат јагули и [[Гусковидни|водни птици]] . Каи Таху патувале во внатрешноста на Јужниот Остров речиси секоја година и имале кампови и гробни места долж реката Клута и нејзините блиски езера. <ref>{{Наведени вести|title=River 'bribe' alleged|last=Weir|first=James|date=2002-10-30|work=[[The Press]]|publication-place=Christchurch, New Zealand|issn=0113-9762|id={{ProQuest|314474336}}}}</ref> Устието на Мата-ау било густо населено, со многу постојани и привремени населби Каи Таху долж долниот тек на реката. Мурикаухака, населба во близина на устието на Мата-ау, во еден период била дом на проценети двесте луѓе. {{Sfn|Waite|1940}} <ref name="nront">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.kahurumanu.co.nz/atlas?find=%7B6cc89b47-4152-e311-8212-005056970030%7D|title=Mata-au|work=Kā Huru Manu|publisher=Nga Rūnanga o Ngāi Tahu|accessdate=10 October 2021}}</ref> Маорските трговски групи ја користеле клисурата Кромвел како главен сообраќаен пат за нивните експедиции за набавка на поунаму(зелен жад) и лов на птици моа во внатрешноста на Отаго. {{Sfn|Laytham|1995}} Во клисурата Кромвел се пронајдени многу рани маорски археолошки локалитети, со фрагменти [[Лушпа од јајце|од лушпи од јајца]] од моа. За разлика од другите локации во Централен Отаго, не се пронајдени изгорени коски. <ref>{{Наведено списание|last=Ritchie|first=Nevill A.|date=1982|title=The prehistoric role of the Cromwell Gorge, New Zealand|url=https://nzarchaeology.org/download/the-prehistoric-role-of-the-cromwell-gorge-new-zealand|journal=New Zealand Journal of Archaeology|volume=4|pages=21–43|access-date=23 October 2024}}</ref> === Европска историја === [[File:Watson_Shennan.png|мини|275x275пкс| Вотсон Шенан, ран доселеник на Централен Отаго (1866)]] За време на раното европско населување на Јужниот Остров, близу до устието на реката Клута во Порт Молине била основана станица [[Китолов|за лов на китови]], и во овој период, речиси целата економија на областа зависела од морето. Градот Порт Молине, сместен на овој залив, бил прометно пристаниште во текот на 19 век. Неговата локација на устието на Клута го направил добра локација за трговија, како од внатрешноста, така и за крајбрежниот и океанскиот превоз. Голема поплава во 1878 година го поместила устието на Клута кон север и го засипала пристаништето, по што градот постепено се намалувал. {{Sfnm|Waite|1940|Joyce|2012}} Првиот Европеец што ја посетил областа Горна Клута и ги видел внатрешните езера Вакатипу, Ванака и Хавеа бил Натанаел Чалмерс, кој бил воден од поглаварите Реко и Каикоура во 1853 година. <ref>{{Наведена енциклопедија|access-date=23 October 2024}}</ref> <ref name="DoC">{{Наведена книга|url=http://www.doc.govt.nz/Documents/science-and-technical/SfC244b.pdf|title=Bannockburn Heritage Landscape Study|last=Janet Stephenson|last2=Heather Bauchop|last3=Peter Petchey|date=2004|page=29|author-link=Janet Stephenson}}</ref> Го вратиле назад по реката на {{Јаз|mi|mōkihi}}, отворен кајак од ленена трска, <ref>{{Наведена енциклопедија|access-date=1 November 2024}}</ref> што го изградиле од [[Лен|ленени]] стебла и раупо од бреговите на езерото Хавеа. {{Sfn|Temple|1985}} <ref>{{Наведени вести|title=Students set to retrace journey of early|last=Grant|first=Michelle|date=2003-12-26|work=[[The Southland Times]]|location=Invercargill, New Zealand|issn=0112-9910|id={{ProQuest|330779331}}}}</ref> Во 1910 година, 57 години по тој настан, Натаниел Чалмерс се присетил на своето патување со чамец низ клисурата Кромвел: „Никогаш нема да ја заборавам 'трката' низ клисурата... срцето буквално ми беше во уста, но на тие двајца старци како да воопшто не им пречеше брзиот тек.“ {{Sfn|Temple|1985}} Европските „овчари“ пристигнале подоцна во доцните 1850-ти, барајќи пасишта во внатрешноста на Отаго. {{Sfn|Laytham|1995}} Александар и Вотсон Шенан тргнале од Милтон (претходно познат како Токомаириро) во декември 1857 година кон Централен Отаго, во потрага по земјиште за одгледување овци. Браќата заминале подалеку од закупците на земјиште кои претходно зазеле територија сè до реката Ваитахуна . Кога се вратиле во Данидин откако поминале неколку дена истражувајќи ја долината Манухерикија, тие поднеле барање до покраинската влада на Отаго за закуп на два блока земјиште од двете страни на реката Манухерикија. Вкупната површина на земјиштето изнесувала 40.000 хектари. Тие ги донеле [[Домашна овца|овците]] во овој округ во 1858 година. Вотсон Шенан ја опишал областа како „богата со трева и вода, вистинска ветена земја“, што привлекло и други луѓе во регионот.{{Sfn|Joyce|2012}} <ref>{{Наведени вести|url=https://www.odt.co.nz/regions/south-otago/take-five-milton|title=Take five: Milton|date=2019-11-30|work=[[Otago Daily Times]]|access-date=2024-10-31}}</ref> Во 1862 година, Кристофер Рајли и Хорацио Хартли откриле карпи и чакал богати со злато за време на нивната зимска експедиција во 1862 година по клисурата Кромвел, низ водите на Клута. Тие пристигнале во Данедин на 15 август 1862 година, депозирале свои 100 унци (2.800 грами) злато и биле наградени со 2.000 фунти. {{Sfn|Olssen|1984}} == Рекреација == Клута обезбедува наводнување за овоштарниците со коскесто овошје и лозјата околу Кромвел, Александра и Роксбург, каде се одгледуваат јаболка, кајсии, нектарини, цреши, праски и грозје. Има повеќе [[Лозарство|лозја]] во горниот тек на реката кај Банокберн, Бендиго, Тарас и Ванака . == Белешки == {{Белешки}} == Наводи == == Цитирани дела ==   == Надворешни врски == * {{Ризница-ред}} [[Категорија:Реки во Нов Зеланд]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] [[Категорија:Статии со текст на маорски]] 07tygslgdymlg6lbvdqueypncku7pgi 5641290 5641282 2026-10-06T12:33:11Z ForestShutter 126802 5641290 wikitext text/x-wiki {{Short description|Река во Нов Зеланд}} {{Инфокутија Река |name = Клута / Мата-Ау |other_name = Молине (Molyneux) |etymology = Мата-Ау: струја во водата. Клута: од ''Cluaidh'', шкотско-гелското име за [[Клајд (река)|реката Клајд]] |image = Upper Clutha Valley.jpg |image_size = 270px |image_caption = Долината на Горна Клута, поглед спроти течението кон [[Јужни Алпи|Јужните Алпи]] |map = Clutha River Basin.jpg |map_size = 270 |map_caption = Сливот на реката Клута ([https://mghydro.com/watersheds/shared/D4C8C5.html интерактивна карта]) |subdivision_type1 = Земја |subdivision_name1 = [[Нов Зеланд]] |subdivision_type2 = Регион |subdivision_name2 = [[Отаго]] |subdivision_type3 = Населби |subdivision_name3 = [[Ванака]], [[Кромвел (Нов Зеланд)|Кромвел]], [[Клајд (Нов Зеланд)|Клајд]], [[Александра (Нов Зеланд)|Александра]], [[Роксбург (Нов Зеланд)|Роксбург]], [[Балклута]] |length = 338 km |discharge1_avg = 614 m³/s |source1 = [[Mount Brewster, New Zealand|Mount Brewster]] |source1_location = [[Јужни Алпи|Јужните Алпи]] |source1_elevation = 1.540 m |mouth = [[Тихи Океан|Тихиот Океан]] |mouth_coordinates = {{coord|46|21|S|169|48|E|display=inline,title}} |mouth_elevation = [[Морско ниво]] |progression = [[Makarora River|Макарора]] → [[Езеро Ванака]] → Клута → [[Тихи Океан|Тихиот Океан]] |basin_size = околу 21.000 km² |tributaries_left = Хавеа, Линдис, Манухерикија, Бомонт, Туапека |tributaries_right = Кардрона, Каварау, Помахака, Ваивера |waterbodies = [[Езеро Ванака]], [[Езеро Дунстан]], [[Езеро Роксбург]] |custom_label = Острови |custom_data = Инч Клута }} '''Реката Клута / Мата-Ау''' е втората најдолга [[река]] во [[Нов Зеланд]] и најдолгата на [[Јужен Остров|Јужниот Остров]]. Таа тече во правец југ-југоисток во должина од 338 километри низ Централен и Јужен Отаго, од езерото Ванака во [[Јужни Алпи|Јужните Алпи]] до [[Тихи Океан|Тихиот Океан]], 75 километри југозападно од Данидин. Во реката Клута и нејзините околни области има многу злато. Ова е реката со најголем проток на вода во Нов Зеланд, со просечен проток од 614 кубни метри во секунда.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mfe.govt.nz/publications/ser/ser1997/html/chapter7.6.html|title=State of New Zealand's Environment 1997 – Chapter 7: Nature of NZ's water environment &#91;Ministry for the Environment&#93;|archive-url=https://web.archive.org/web/20050416222951/http://www.mfe.govt.nz/publications/ser/ser1997/html/chapter7.6.html|archive-date=2005-04-16|accessdate=2005-05-09}}</ref> Реката Клута одиграла истакната улога и во [[Маори|маорската]] и во европската историја на оваа област. Реките и долините биле главниот транспортен систем што го користеле локалните Маори за пристап до внатрешноста на Јужниот Остров. Златната треска во Отаго од 1860-тите довела до производство на приближно 240 тони злато, пронајдено во [[Слив|сливот]] на реката Клута.<ref name="J">{{Наведено списание|last=Upton|first=Phaedra|last2=Walcott|first2=Rachell|last3=Burridge|first3=Chris|last4=Waters|first4=Jonathon|date=2012-09-24|title=Tectonic controls on the evolution of the Clutha River catchment, New Zealand|journal=New Zealand Journal of Geology and Geophysics|location=New Zealand|volume=55|issue=4|pages=345–359|doi=10.1080/00288306.2012.709184|doi-access=free}}</ref> Реката има најголем проток во Нов Зеланд, а околу 6% од целата вода на Јужниот Остров отекува само преку Клута. Таа има просечен проток од приближно 500 m³/s и сливно подрачје од околу 22.000 km², што ја прави економски значајна река за земјата. На реката Клута има две [[Хидроенергија|хидроцентрали]], кои обезбедуваат 14% од вкупниот капацитет за производство на хидроелектрична енергија во земјата. Реката Клута ги одводнува високите планини на [[Јужни Алпи|Јужните Алпи]] на запад и минува низ сложен топографски систем од котлини и планински венци кон исток, пред да се влие во [[Тихи Океан|Тихиот Океан]]. Поголемиот дел од топографските карактеристики на сливното подрачје на реката Клута се директен резултат на доцниот [[кенозоик]] и активните тектонски процеси што се случуваат во јужниот дел од Јужниот Остров поради деформација долж блиската граница на тектонските плочи, дефинирана со Алпскиот расед.<ref name="J" /> Реката е позната по своите пејзажи, историјата на златната треска и брзите тиркизни води. Групата за зачувување на реката Клута / Мата-Ау работи на создавање регионален речен парк, со пешачка патека долж целиот речен коридор. == Топонимија == [[Маорски јазик|Маорското]] име за реката Клута е Мата-Ау (понекогаш скратено како Матау), што значи „површинска струја“.<ref name="E">{{Наведена енциклопедија|access-date=23 October 2024}}</ref><ref>{{ReedPlacenames1975}}</ref> Раните доселеници понекогаш го запишувале маорското име како „Матоу“ и „Матуа-а“, а го изговарале како „Мату“.<ref>{{Наведено списание|last=Kelly|first=Jan|year=1999|title=Maori Maps|journal=[[Cartographica]]|location=Canada|publisher=University of Toronto Press|volume=36|issue=2|pages=1–30|doi=10.3138/W126-QW63-N413-816W|issn=0317-7173|id={{ProQuest|89065217}}}}</ref> Маорите реката ја нарекувале и ''Марануку''.{{Sfn|Waite|1940}} Името Матау денес широко се користи за една од двата [[Растока|ракави]] на реката Клута близу до нејзиното устие (другиот е Коау). Првото европско име за реката Клута / Матау било '''реката Молине''' (''Molyneux''){{IPAc-en|m|ɒ|l|ɪ|n|ˌ|ə|ʊ}}, именувана од капетанот [[Џејмс Кук]] по неговиот мајстор за едрење, Роберт Молине. Името се користело и за малата населба Порт Молине.{{Sfn|Buckingham|Jones|1985}} Раните карти го прикажуваат името со првобитен правопис, а подоцна тоа било напишано како „Molyneux“.{{Efn|Раните карти објавени од Европејци го прикажувале правописот „Moulineux“.<ref>{{Cite map|title=1728–1779 :Map of the coast of the New Zealand discovered in the years 1769 and 1770|last=Cook |first=James |authorlink=James Cook|publisher=1773|publication-place=London|via=National Library of New Zealand}}</ref> До 1840-тите се пишувало „Molyneux“.<ref>{{Cite map|title=Map of the Colony of New Zealand|last=Arrowsmith|first=John|authorlink=John Arrowsmith (cartographer)|publisher=1844|publication-place=London}}</ref>}} Реката сега е општо позната како Клута, што доаѓа од ''Cluaidh'', [[Шкотски јазик|шкотско-гелското]] име за реката Клајд во [[Шкотска]], која тече низ [[Глазгов]].<ref>{{Наведени вести|url=https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/NZSCSG18460808.2.4|title=New Zealand Spectator, And Cook's Strait Guardian|date=1846-08-08|work=New Zealand Spectator|access-date=2024-10-23|issue=108|volume=2|via=Papers Past}}</ref> Официјалното име на реката е „Клута / Мата-Ау“ според Законот за порамнување на побарувањата на Нгаи Таху од 1998 година, значајна спогодба од Договорот од Ваитанги, со која се додале двојни имиња на приближно 90 географски одлики низ целиот Јужен Остров за да се признае „еднаквото и посебно значење“ и на англиските и на маорските имиња.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nzlii.org/nz/legis/hist_act/ntcsa19981998n97295|title=Ngāi Tahu Claims Settlement Act 1998}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.linz.govt.nz/regulatory/place-names/find-place-name/find-m%C4%81ori-place-names-dual-names-and-alternative-names|title=Find Māori place names, dual names and alternative names|work=Land Information New Zealand (LINZ)|language=en-NZ|accessdate=2021-04-04}}</ref> == Историја == === Маорска историја === Населувањето на Маорите во регионот [[Отаго]] започнало околу 1250–1300 година. Маорите се научиле да ги ловат бројните видови птици моа и запалиле голем дел од внатрешните шуми. Првото племе (иви) во Отаго било Ваитаха, потоа Кати Мамое; подоцна дошло племето Каи Таху.<ref>{{Наведена енциклопедија|access-date=25 October 2024}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=McGlone|first=M. S|last2=Mark|first2=A. F.|last3=Bell|first3=D.|year=1995|title=Late Pleistocene and Holocene vegetation history, Central Otago, South Island, New Zealand|journal=Journal of the Royal Society of New Zealand|publisher=Informa UK Limited|volume=25|issue=1|pages=1–22|doi=10.1080/03014223.1995.9517480|issn=0303-6758|doi-access=free}}</ref> До крајот на четиринаесеттиот век, околината во Отаго и [[Саутленд]] (Мурихуку) започнала да се менува, при што подокарпните шуми се повлекувале, а популацијата на моа опаѓала. Неколку маорски населби во регионот започнале да го губат своето значење, иако сè уште постоеле неколку населби во Централен Отаго.{{Sfn|Olssen|1984}} Неколку локации долж реката Клута ги задржале имињата на поглаварите на Кати Мамое, како што е ''Таумата-о-Те-Хау'', рид на северната страна од реката Клута, над Балклута, именуван по поглаварот кој се искачил таму и го очекувал пристигнувањето на воената дружина ''тауа'', за која подготвил стапица.<ref>{{Наведено списание|last=Beattie|first=H.|year=1922|title=Traditions and Legends Collected from the Natives of Murihuku (Southland, New Zealand)|url=https://www.jstor.org/stable/20701884|journal=The Journal of the Polynesian Society|volume=31|issue=3|pages=134–144|jstor=20701884}}</ref> Историски гледано, членовите на Каи Таху патувале спроти течението на реката Клута за да ловат јагули и [[Гусковидни|водни птици]]. Каи Таху патувале во внатрешноста на Јужниот Остров речиси секоја година и имале кампови и гробни места долж реката Клута и нејзините блиски езера.<ref>{{Наведени вести|title=River 'bribe' alleged|last=Weir|first=James|date=2002-10-30|work=[[The Press]]|publication-place=Christchurch, New Zealand|issn=0113-9762|id={{ProQuest|314474336}}}}</ref> Устието на Мата-Ау било густо населено, со многу постојани и привремени населби на Каи Таху долж долниот тек на реката. Мурикаухака, населба во близина на устието на Мата-Ау, во еден период била дом на проценети двесте луѓе.{{Sfn|Waite|1940}}<ref name="nront">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.kahurumanu.co.nz/atlas?find=%7B6cc89b47-4152-e311-8212-005056970030%7D|title=Mata-au|work=Kā Huru Manu|publisher=Nga Rūnanga o Ngāi Tahu|accessdate=10 October 2021}}</ref> Маорските трговски групи ја користеле клисурата Кромвел како главен сообраќаен пат за нивните експедиции за набавка на поунаму (зелен жад) и лов на птици моа во внатрешноста на Отаго.{{Sfn|Laytham|1995}} Во клисурата Кромвел се пронајдени многу рани маорски археолошки локалитети, со фрагменти [[Лушпа од јајце|од лушпи од јајца]] од моа. За разлика од другите локации во Централен Отаго, не се пронајдени изгорени коски.<ref>{{Наведено списание|last=Ritchie|first=Nevill A.|date=1982|title=The prehistoric role of the Cromwell Gorge, New Zealand|url=https://nzarchaeology.org/download/the-prehistoric-role-of-the-cromwell-gorge-new-zealand|journal=New Zealand Journal of Archaeology|volume=4|pages=21–43|access-date=23 October 2024}}</ref> === Европска историја === [[File:Watson_Shennan.png|мини|275x275пкс|Вотсон Шенан, ран доселеник на Централен Отаго (1866)]] За време на раното европско населување на Јужниот Остров, близу до устието на реката Клута во Порт Молине била основана станица [[Китолов|за лов на китови]], и во овој период речиси целата економија на областа зависела од морето. Градот Порт Молине, сместен на овој залив, бил прометно пристаниште во текот на 19 век. Неговата локација на устието на Клута го направила добра локација за трговија, како со внатрешноста, така и за крајбрежниот и океанскиот превоз. Голема поплава во 1878 година го поместила устието на Клута кон север и го засипала пристаништето, по што градот постепено се намалувал.{{Sfnm|Waite|1940|Joyce|2012}} Првиот Европеец што ја посетил областа Горна Клута и ги видел внатрешните езера Вакатипу, Ванака и Хавеа бил Натаниел Чалмерс, кого го воделе поглаварите Реко и Каикоура во 1853 година.<ref>{{Наведена енциклопедија|access-date=23 October 2024}}</ref><ref name="DoC">{{Наведена книга|url=http://www.doc.govt.nz/Documents/science-and-technical/SfC244b.pdf|title=Bannockburn Heritage Landscape Study|last=Janet Stephenson|last2=Heather Bauchop|last3=Peter Petchey|date=2004|page=29|author-link=Janet Stephenson}}</ref> Го вратиле назад по реката на {{Јаз|mi|mōkihi}}, сплав од ленени стебла,<ref>{{Наведена енциклопедија|access-date=1 November 2024}}</ref> што го изградиле од [[Лен|ленени]] стебла и раупо од бреговите на езерото Хавеа.{{Sfn|Temple|1985}}<ref>{{Наведени вести|title=Students set to retrace journey of early|last=Grant|first=Michelle|date=2003-12-26|work=[[The Southland Times]]|location=Invercargill, New Zealand|issn=0112-9910|id={{ProQuest|330779331}}}}</ref> Во 1910 година, 57 години по тој настан, Натаниел Чалмерс се присетил на своето патување со сплавот низ клисурата Кромвел: „Никогаш нема да ја заборавам ‚трката‘ низ клисурата... срцето буквално ми беше во уста, но на тие двајца старци како да воопшто не им пречеше брзиот тек.“{{Sfn|Temple|1985}} Европските „овчари“ пристигнале подоцна, во доцните 1850-ти, барајќи пасишта во внатрешноста на Отаго.{{Sfn|Laytham|1995}} Александар и Вотсон Шенан тргнале од Милтон (претходно познат како Токомаириро) во декември 1857 година кон Централен Отаго, во потрага по земјиште за одгледување овци. Браќата заминале подалеку од закупците на земјиште кои претходно зазеле територија сè до реката Ваитахуна. Кога се вратиле во Данидин, откако поминале неколку дена истражувајќи ја долината Манухерикија, тие поднеле барање до покраинската влада на Отаго за закуп на два блока земјиште од двете страни на реката Манухерикија. Вкупната површина на земјиштето изнесувала 40.000 хектари. Тие ги донеле [[Домашна овца|овците]] во овој округ во 1858 година. Вотсон Шенан ја опишал областа како „богата со трева и вода, вистинска ветена земја“, што привлекло и други луѓе во регионот.{{Sfn|Joyce|2012}}<ref>{{Наведени вести|url=https://www.odt.co.nz/regions/south-otago/take-five-milton|title=Take five: Milton|date=2019-11-30|work=[[Otago Daily Times]]|access-date=2024-10-31}}</ref> Во 1862 година, Кристофер Рајли и Хорацио Хартли откриле карпи и чакал богати со злато за време на нивната зимска експедиција по течението на Клута низ клисурата Кромвел. Тие пристигнале во Данидин на 15 август 1862 година, депозирале 100 унци (2.800 грама) злато и биле наградени со 2.000 фунти.{{Sfn|Olssen|1984}} == Рекреација == Клута обезбедува наводнување за овоштарниците со коскесто овошје и лозјата околу Кромвел, Александра и Роксбург, каде се одгледуваат јаболка, кајсии, нектарини, цреши, праски и грозје. Има повеќе [[Лозарство|лозја]] и во горниот тек на реката, кај Банокберн, Бендиго, Тарас и Ванака. == Белешки == {{Белешки}} == Наводи == {{Наводи}} == Цитирани дела == {{Refbegin}} <!-- Овде вратете ги изворите од англиската статија: Waite 1940, Buckingham & Jones 1985, Laytham 1995, Olssen 1984, Joyce 2012, Temple 1985 --> {{Refend}} == Надворешни врски == * {{Ризница-ред}} [[Категорија:Реки во Нов Зеланд]] maoe92407fnmep044z5sn4pjo17gbzh 5641312 5641290 2026-10-06T13:08:08Z ForestShutter 126802 5641312 wikitext text/x-wiki {{Short description|Река во Нов Зеланд}} {{Инфокутија Река |name = Клута / Мата-Ау |other_name = Молине (Molyneux) |etymology = Мата-Ау: струја во водата. Клута: од ''Cluaidh'', шкотско-гелското име за [[Клајд (река)|реката Клајд]] |image = Upper Clutha Valley.jpg |image_size = 270px |image_caption = Долината на Горна Клута, поглед спроти течението кон [[Јужни Алпи|Јужните Алпи]] |map = Clutha River Basin.jpg |map_size = 270 |map_caption = Сливот на реката Клута ([https://mghydro.com/watersheds/shared/D4C8C5.html интерактивна карта]) |subdivision_type1 = Земја |subdivision_name1 = [[Нов Зеланд]] |subdivision_type2 = Регион |subdivision_name2 = [[Отаго]] |subdivision_type3 = Населби |subdivision_name3 = [[Ванака]], [[Кромвел (Нов Зеланд)|Кромвел]], [[Клајд (Нов Зеланд)|Клајд]], [[Александра (Нов Зеланд)|Александра]], [[Роксбург (Нов Зеланд)|Роксбург]], [[Балклута]] |length = 338 km |discharge1_avg = 614 m³/s |source1 = [[Mount Brewster, New Zealand|Mount Brewster]] |source1_location = [[Јужни Алпи|Јужните Алпи]] |source1_elevation = 1.540 m |mouth = [[Тихи Океан|Тихиот Океан]] |mouth_coordinates = {{coord|46|21|S|169|48|E|display=inline,title}} |mouth_elevation = [[Морско ниво]] |progression = [[Makarora River|Макарора]] → [[Езеро Ванака]] → Клута → [[Тихи Океан|Тихиот Океан]] |basin_size = околу 21.000 km² |tributaries_left = Хавеа, Линдис, Манухерикија, Бомонт, Туапека |tributaries_right = Кардрона, Каварау, Помахака, Ваивера |waterbodies = [[Езеро Ванака]], [[Езеро Дунстан]], [[Езеро Роксбург]] |custom_label = Острови |custom_data = Инч Клута }} '''Реката Клута / Мата-Ау''' е втората најдолга [[река]] во [[Нов Зеланд]] и најдолгата на [[Јужен Остров|Јужниот Остров]]. Таа тече во правец југ-југоисток во должина од 338 километри низ Централен и Јужен Отаго, од езерото Ванака во [[Јужни Алпи|Јужните Алпи]] до [[Тихи Океан|Тихиот Океан]], 75 километри југозападно од Данидин. Во реката Клута и нејзините околни области има многу злато. Ова е реката со најголем проток на вода во Нов Зеланд, со просечен проток од 614 кубни метри во секунда.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mfe.govt.nz/publications/ser/ser1997/html/chapter7.6.html|title=State of New Zealand's Environment 1997 – Chapter 7: Nature of NZ's water environment &#91;Ministry for the Environment&#93;|archive-url=https://web.archive.org/web/20050416222951/http://www.mfe.govt.nz/publications/ser/ser1997/html/chapter7.6.html|archive-date=2005-04-16|accessdate=2005-05-09}}</ref> Реката Клута одиграла истакната улога и во [[Маори|маорската]] и во европската историја на оваа област. Реките и долините биле главниот транспортен систем што го користеле локалните Маори за пристап до внатрешноста на Јужниот Остров. Златната треска во Отаго од 1860-тите довела до производство на приближно 240 тони злато, пронајдено во [[Слив|сливот]] на реката Клута.<ref name="J">{{Наведено списание|last=Upton|first=Phaedra|last2=Walcott|first2=Rachell|last3=Burridge|first3=Chris|last4=Waters|first4=Jonathon|date=2012-09-24|title=Tectonic controls on the evolution of the Clutha River catchment, New Zealand|journal=New Zealand Journal of Geology and Geophysics|location=New Zealand|volume=55|issue=4|pages=345–359|doi=10.1080/00288306.2012.709184|doi-access=free}}</ref> Реката има најголем проток во Нов Зеланд, а околу 6% од целата вода на Јужниот Остров отекува само преку Клута. Таа има просечен проток од приближно 500 m³/s и сливно подрачје од околу 22.000 km², што ја прави економски значајна река за земјата. На реката Клута има две [[Хидроенергија|хидроцентрали]], кои обезбедуваат 14% од вкупниот капацитет за производство на хидроелектрична енергија во земјата. Реката Клута ги одводнува високите планини на [[Јужни Алпи|Јужните Алпи]] на запад и минува низ сложен топографски систем од котлини и планински венци кон исток, пред да се влие во [[Тихи Океан|Тихиот Океан]]. Поголемиот дел од топографските карактеристики на сливното подрачје на реката Клута се директен резултат на доцниот [[кенозоик]] и активните тектонски процеси што се случуваат во јужниот дел од Јужниот Остров поради деформација долж блиската граница на тектонските плочи, дефинирана со Алпскиот расед.<ref name="J" /> Реката е позната по своите пејзажи, историјата на златната треска и брзите тиркизни води. Групата за зачувување на реката Клута / Мата-Ау работи на создавање регионален речен парк, со пешачка патека долж целиот речен коридор. == Топонимија == [[Маорски јазик|Маорското]] име за реката Клута е Мата-Ау (понекогаш скратено како Матау), што значи „површинска струја“.<ref name="E">{{Наведена енциклопедија|access-date=23 October 2024}}</ref><ref>{{ReedPlacenames1975}}</ref> Раните доселеници понекогаш го запишувале маорското име како „Матоу“ и „Матуа-а“, а го изговарале како „Мату“.<ref>{{Наведено списание|last=Kelly|first=Jan|year=1999|title=Maori Maps|journal=[[Cartographica]]|location=Canada|publisher=University of Toronto Press|volume=36|issue=2|pages=1–30|doi=10.3138/W126-QW63-N413-816W|issn=0317-7173|id={{ProQuest|89065217}}}}</ref> Маорите реката ја нарекувале и ''Марануку''.{{Sfn|Waite|1940}} Името Матау денес широко се користи за една од двата [[Растока|ракави]] на реката Клута близу до нејзиното устие (другиот е Коау). Првото европско име за реката Клута / Матау било '''реката Молине''' (''Molyneux''){{IPAc-en|m|ɒ|l|ɪ|n|ˌ|ə|ʊ}}, именувана од капетанот [[Џејмс Кук]] по неговиот мајстор за едрење, Роберт Молине. Името се користело и за малата населба Порт Молине.{{Sfn|Buckingham|Jones|1985}} Раните карти го прикажуваат името со првобитен правопис, а подоцна тоа било напишано како „Molyneux“.{{Efn|Раните карти објавени од Европејци го прикажувале правописот „Moulineux“.<ref>{{Cite map|title=1728–1779 :Map of the coast of the New Zealand discovered in the years 1769 and 1770|last=Cook |first=James |authorlink=James Cook|publisher=1773|publication-place=London|via=National Library of New Zealand}}</ref> До 1840-тите се пишувало „Molyneux“.<ref>{{Cite map|title=Map of the Colony of New Zealand|last=Arrowsmith|first=John|authorlink=John Arrowsmith (cartographer)|publisher=1844|publication-place=London}}</ref>}} Реката сега е општо позната како Клута, што доаѓа од ''Cluaidh'', [[Шкотски јазик|шкотско-гелското]] име за реката Клајд во [[Шкотска]], која тече низ [[Глазгов]].<ref>{{Наведени вести|url=https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/NZSCSG18460808.2.4|title=New Zealand Spectator, And Cook's Strait Guardian|date=1846-08-08|work=New Zealand Spectator|access-date=2024-10-23|issue=108|volume=2|via=Papers Past}}</ref> Официјалното име на реката е „Клута / Мата-Ау“ според Законот за порамнување на побарувањата на Нгаи Таху од 1998 година, значајна спогодба од Договорот од Ваитанги, со која се додале двојни имиња на приближно 90 географски одлики низ целиот Јужен Остров за да се признае „еднаквото и посебно значење“ и на англиските и на маорските имиња.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nzlii.org/nz/legis/hist_act/ntcsa19981998n97295|title=Ngāi Tahu Claims Settlement Act 1998}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.linz.govt.nz/regulatory/place-names/find-place-name/find-m%C4%81ori-place-names-dual-names-and-alternative-names|title=Find Māori place names, dual names and alternative names|work=Land Information New Zealand (LINZ)|language=en-NZ|accessdate=2021-04-04}}</ref> == Историја == === Маорска историја === Населувањето на Маорите во регионот [[Отаго]] започнало околу 1250–1300 година. Маорите се научиле да ги ловат бројните видови птици моа и запалиле голем дел од внатрешните шуми. Првото племе (иви) во Отаго било Ваитаха, потоа Кати Мамое; подоцна дошло племето Каи Таху.<ref>{{Наведена енциклопедија|access-date=25 October 2024}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=McGlone|first=M. S|last2=Mark|first2=A. F.|last3=Bell|first3=D.|year=1995|title=Late Pleistocene and Holocene vegetation history, Central Otago, South Island, New Zealand|journal=Journal of the Royal Society of New Zealand|publisher=Informa UK Limited|volume=25|issue=1|pages=1–22|doi=10.1080/03014223.1995.9517480|issn=0303-6758|doi-access=free}}</ref> До крајот на четиринаесеттиот век, околината во Отаго и [[Саутленд]] (Мурихуку) започнала да се менува, при што подокарпните шуми се повлекувале, а популацијата на моа опаѓала. Неколку маорски населби во регионот започнале да го губат своето значење, иако сè уште постоеле неколку населби во Централен Отаго.{{Sfn|Olssen|1984}} Неколку локации долж реката Клута ги задржале имињата на поглаварите на Кати Мамое, како што е ''Таумата-о-Те-Хау'', рид на северната страна од реката Клута, над Балклута, именуван по поглаварот кој се искачил таму и го очекувал пристигнувањето на воената дружина ''тауа'', за која подготвил стапица.<ref>{{Наведено списание|last=Beattie|first=H.|year=1922|title=Traditions and Legends Collected from the Natives of Murihuku (Southland, New Zealand)|url=https://www.jstor.org/stable/20701884|journal=The Journal of the Polynesian Society|volume=31|issue=3|pages=134–144|jstor=20701884}}</ref> Историски гледано, членовите на Каи Таху патувале спроти течението на реката Клута за да ловат јагули и [[Гусковидни|водни птици]]. Каи Таху патувале во внатрешноста на Јужниот Остров речиси секоја година и имале кампови и гробни места долж реката Клута и нејзините блиски езера.<ref>{{Наведени вести|title=River 'bribe' alleged|last=Weir|first=James|date=2002-10-30|work=[[The Press]]|publication-place=Christchurch, New Zealand|issn=0113-9762|id={{ProQuest|314474336}}}}</ref> Устието на Мата-Ау било густо населено, со многу постојани и привремени населби на Каи Таху долж долниот тек на реката. Мурикаухака, населба во близина на устието на Мата-Ау, во еден период била дом на проценети двесте луѓе.{{Sfn|Waite|1940}}<ref name="nront">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.kahurumanu.co.nz/atlas?find=%7B6cc89b47-4152-e311-8212-005056970030%7D|title=Mata-au|work=Kā Huru Manu|publisher=Nga Rūnanga o Ngāi Tahu|accessdate=10 October 2021}}</ref> Маорските трговски групи ја користеле клисурата Кромвел како главен сообраќаен пат за нивните експедиции за набавка на поунаму (зелен жад) и лов на птици моа во внатрешноста на Отаго.{{Sfn|Laytham|1995}} Во клисурата Кромвел се пронајдени многу рани маорски археолошки локалитети, со фрагменти [[Лушпа од јајце|од лушпи од јајца]] од моа. За разлика од другите локации во Централен Отаго, не се пронајдени изгорени коски.<ref>{{Наведено списание|last=Ritchie|first=Nevill A.|date=1982|title=The prehistoric role of the Cromwell Gorge, New Zealand|url=https://nzarchaeology.org/download/the-prehistoric-role-of-the-cromwell-gorge-new-zealand|journal=New Zealand Journal of Archaeology|volume=4|pages=21–43|access-date=23 October 2024}}</ref> === Европска историја === [[File:Watson_Shennan.png|мини|275x275пкс|Вотсон Шенан, ран доселеник на Централен Отаго (1866)]] За време на раното европско населување на Јужниот Остров, близу до устието на реката Клута во Порт Молине била основана станица [[Китолов|за лов на китови]], и во овој период речиси целата економија на областа зависела од морето. Градот Порт Молине, сместен на овој залив, бил прометно пристаниште во текот на 19 век. Неговата локација на устието на Клута го направила добра локација за трговија, како со внатрешноста, така и за крајбрежниот и океанскиот превоз. Голема поплава во 1878 година го поместила устието на Клута кон север и го засипала пристаништето, по што градот постепено се намалувал.{{Sfnm|Waite|1940|Joyce|2012}} Првиот Европеец што ја посетил областа Горна Клута и ги видел внатрешните езера Вакатипу, Ванака и Хавеа бил Натаниел Чалмерс, кого го воделе поглаварите Реко и Каикоура во 1853 година.<ref>{{Наведена енциклопедија|access-date=23 October 2024}}</ref><ref name="DoC">{{Наведена книга|url=http://www.doc.govt.nz/Documents/science-and-technical/SfC244b.pdf|title=Bannockburn Heritage Landscape Study|last=Janet Stephenson|last2=Heather Bauchop|last3=Peter Petchey|date=2004|page=29|author-link=Janet Stephenson}}</ref> Го вратиле назад по реката на {{Јаз|mi|mōkihi}}, сплав од ленени стебла,<ref>{{Наведена енциклопедија|access-date=1 November 2024}}</ref> што го изградиле од [[Лен|ленени]] стебла и раупо од бреговите на езерото Хавеа.{{Sfn|Temple|1985}}<ref>{{Наведени вести|title=Students set to retrace journey of early|last=Grant|first=Michelle|date=2003-12-26|work=[[The Southland Times]]|location=Invercargill, New Zealand|issn=0112-9910|id={{ProQuest|330779331}}}}</ref> Во 1910 година, 57 години по тој настан, Натаниел Чалмерс се присетил на своето патување со сплавот низ клисурата Кромвел: „Никогаш нема да ја заборавам ‚трката‘ низ клисурата... срцето буквално ми беше во уста, но на тие двајца старци како да воопшто не им пречеше брзиот тек.“{{Sfn|Temple|1985}} Европските „овчари“ пристигнале подоцна, во доцните 1850-ти, барајќи пасишта во внатрешноста на Отаго.{{Sfn|Laytham|1995}} Александар и Вотсон Шенан тргнале од Милтон (претходно познат како Токомаириро) во декември 1857 година кон Централен Отаго, во потрага по земјиште за одгледување овци. Браќата заминале подалеку од закупците на земјиште кои претходно зазеле територија сè до реката Ваитахуна. Кога се вратиле во Данидин, откако поминале неколку дена истражувајќи ја долината Манухерикија, тие поднеле барање до покраинската влада на Отаго за закуп на два блока земјиште од двете страни на реката Манухерикија. Вкупната површина на земјиштето изнесувала 40.000 хектари. Тие ги донеле [[Домашна овца|овците]] во овој округ во 1858 година. Вотсон Шенан ја опишал областа како „богата со трева и вода, вистинска ветена земја“, што привлекло и други луѓе во регионот.{{Sfn|Joyce|2012}}<ref>{{Наведени вести|url=https://www.odt.co.nz/regions/south-otago/take-five-milton|title=Take five: Milton|date=2019-11-30|work=[[Otago Daily Times]]|access-date=2024-10-31}}</ref> Во 1862 година, Кристофер Рајли и Хорацио Хартли откриле карпи и чакал богати со злато за време на нивната зимска експедиција по течението на Клута низ клисурата Кромвел. Тие пристигнале во Данидин на 15 август 1862 година, депозирале 100 унци (2.800 грама) злато и биле наградени со 2.000 фунти.{{Sfn|Olssen|1984}} === Златна треска === {{ill|Златна треска во Отаго|en|Otago gold rush}} [[File:Hartley_and_Reilly_Dredge,_Cromwell_Gorge.jpg|мини|лево|220пкс|Изградба на [[багер]] во [[клисурата Кромвел]] (1890-ти)]] Златната треска започнала во Централен Отаго во 1860-тите. Со неколку населби брзо основани покрај реки богати со злато, како Клута и [[Каварау (река)|Каварау]], „трескањето“ кон Централен Отаго било најголемото во историјата на регионот.{{Sfn|Olssen|1984|p=59}} Во тоа време, долж реката Клута имало и голем број рударски колиби. Најмногу колиби од овој тип имало во клисурата Роксбург, но ги имало и во клисурата Кромвел. Археолошко истражување од 1980 година во клисурата Роксбург покажало дека во областа има 32 колиби и 79 карпести засолништа.<ref>{{Наведени вести|title=Clutha reveals mining huts of past|last=Henderson|first=Simon|date=2019-12-27|url=https://www.odt.co.nz/regions/central-otago/clutha-reveals-mining-huts-past|access-date=2024-10-24|work=[[Otago Daily Times]]}}</ref> Околу 100 [[багер]]и работеле во различни периоди од историјата на областа во речното корито и во околните чакалести наслаги, вклучувајќи ја и денешната клисура источно од [[планинскиот венец Олд Мен]]. Реката Клута и нејзината притока Каварау транспортирале [[алувиј]]ално злато на растојание од 200 km во вид на речен нанос. Предок на реката Клута од средниот [[плеистоцен]] носел ситни златни зрна преку долните делови на денешната долина Манухерикија кај Александра.<ref>{{Наведено списание|title=Evolution of the Taieri River catchment, East Otago, New Zealand|journal=New Zealand Journal of Geology and Geophysics|last1=Craw|first1=D.|volume=59|issue=2|pages=257–273|last2=Craw|first2=L.|last3=Burridge|first3=C. P.|last4=Wallis|first4=G. P.|last5=Waters|first5=J. M.|year=2016|doi=10.1080/00288306.2015.1126621|doi-access=free}}</ref> До Божиќ 1861 година, 14.000 копачи на злато биле активни на рудните полиња Туапека и Ваипори. Златната треска била краткотрајна, а поголемиот дел од алувијалното злато бил исцрпен до 1863 година, но копачите продолжиле да пристигнуваат и нивниот број достигнал максимум од 18.000 во февруари 1864 година.<ref>McKinnon, M. (ed.), Bradley, B. & Kirkpatrick, R. (1997). ''New Zealand Historical Atlas: Ko Papatuanuku e Takoto Nei.'' Auckland: David Bateman Ltd. {{ISBN|1-86953-335-6}}.</ref> Рударењето на реката Клута узводно од Кромвел станало значајно по 1900 година, кога постепено бил увиден потенцијалот на областа. Претходно, главниот фокус бил на реката Каварау и на реката Клута низводно од Кромвел.<ref>{{Наведено списание|title=Uncertain enterprises: the experience of two gold dredging companies on the Clutha River above Cromwell, New Zealand|journal=Journal of Australasian Mining History|last=Barnett|first=Ross|volume=20|pages=50–72|year=2022|id=ASBS12262}}</ref> Маорите знаеле за златото во реката Клута, но не му придавале вредност.{{Sfn|Joyce|2012|p=6}} == Географија == [[File:NZ-Clutha R.png|мини|десно|220пкс|Положба на реката Клута и нејзиниот слив на Јужниот Остров]] Реката Клута е најголемата река на Јужниот Остров и има најголем [[Слив|сливен базен]] и [[Проток (хидрологија)|одлив]] во Нов Зеланд. Околу 6% од целата вода на Јужниот Остров се испушта само преку реката Клута. Таа има среден проток од приближно 500 m³/s, сливно подрачје од околу 22.000 km² и должина од околу 340 km, што ја прави една од најдолгите реки во Нов Зеланд.<ref>{{Наведено списание|title=Regional Hydrology of the Clutha River|journal=Journal of Hydrology (New Zealand)|last=Murray|first=D. L.|url=http://www.jstor.org/stable/43944345|volume=14|issue=2|pages=83–98|year=1975|jstor=43944345|access-date=2024-10-24}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Calvert|first=R. J.|title=History and Background of the Clutha River|journal=Journal of Hydrology (New Zealand)|publisher=New Zealand Hydrological Society|volume=14|issue=2|year=1975|issn=0022-1708|jstor=43944344|pages=76–82|url=http://www.jstor.org/stable/43944344|access-date=27 October 2024}}</ref> Главните [[Растока|притоки]] се [[Арау (река)|Арау]], [[Кардрона (река)|Кардрона]], [[Линдис (река)|Линдис]], [[Манухерикија (река)|Манухерикија]], [[Тевиот (река)|Тевиот]], [[Помахака (река)|Помахака]] и [[Ваитахуна (река)|Ваитахуна]]. Градовите во близина на реката Клута вклучуваат [[Александра (Нов Зеланд)|Александра]], Балклута, Кромвел, [[Роксбург (Нов Зеланд)|Роксбург]] и [[Ванака]].<ref name="E" /><ref name="X">{{Наведено списание|last1=Taylor|first1=Malcolm|last2=Bardsley|first2=Earl|title=A hydrological drought index for the Clutha catchment, New Zealand|journal=Journal of Hydrology (New Zealand)|publisher=New Zealand Hydrological Society|volume=58|issue=1|year=2019|issn=0022-1708|jstor=26832290|pages=47–56|url=https://www.jstor.org/stable/26832290|access-date=26 October 2024}}</ref> === Тек === Реката Клута е долга околу 340 km и тече приближно од север кон југ низ регионот Отаго. Нејзиниот извор се наоѓа во [[Јужни Алпи|Јужните Алпи]], каде годишно паѓаат до 8.000 mm [[врнежи]] од запад и северозапад. Реката Клута и нејзините притоки примаат вода од три езера во Отаго: [[Езеро Хавеа|Хавеа]], [[Езеро Вакатипу|Вакатипу]] и [[Езеро Ванака|Ванака]], како и од помалите притоки Арау, Бомонт, Линдис, Манухерикија, Невис, Шотовер, Тала Барн, Тевиот и Помахака.<ref name="X" /><ref>{{Наведена мрежна страница|title=Clutha River / Mata-Au, Otago|url=https://www.topomap.co.nz/NZTopoMap/nz16595/Clutha-River%2fMata-Au/Otago|access-date=2024-10-27|website=NZ Topo Map}}</ref> Реката Клута можеби го добила сегашниот тек поради напредувањата на мразниците во средниот до доцниот [[плеистоцен]], кои речиси стигнале до Кромвел.<ref>{{Наведено списание|last1=Stephens|first1=S|last2=MacKenzie|first2=D|last3=Barth|first3=N|last4=Craw|first4=D|title=Links between orogenic and placer gold on the Old Man Range, Central Otago, New Zealand|journal=New Zealand Journal of Geology and Geophysics|publisher=Informa UK Limited|volume=58|issue=3|date=3 July 2015|issn=0028-8306|doi=10.1080/00288306.2015.1070181|doi-access=free|pages=296–312}}</ref> Таа е економски значајна река за државата. На реката Клута има две [[хидроцентрала|хидроцентрали]], кои обезбедуваат 14% од капацитетот на земјата за производство на хидроелектрична енергија.<ref name="X" /> === Сливно подрачје === Реката го одводнува најголемото сливно подрачје во Нов Зеланд, големо околу 22.000 km², со нормализиран проток по површина од околу 800 mm. Просечниот годишен проток изнесува 530 m³/s.{{Efn|Големината на сливното подрачје може да се разликува меѓу висококвалитетните извори. {{harvnb|Murray|1975|}} наведува 22.000 km². Меѓутоа, {{harvnb|Redpath|Sirguey|Cullen|2019}} наведува 20.800 km². За сега, оваа статија се потпира на Murray, 1975.}} Поради долгогодишните обврски за хидроенергија и зголемените потреби за градско водоснабдување и наводнување за [[градинарство]] и [[земјоделство]], задоволувањето на брзорастечките потреби за вода во сливот на Клута ќе стане потешко во иднина. Најголемиот дел од водите во изворишниот дел на реката потекнува од топењето на алпскиот снежен покривач и од дождот, а глечерите даваат мал придонес. Изворот се наоѓа на максимална надморска височина од приближно 2.800 m на [[Главна вододелница|Главната вододелница]] на Јужните Алпи.<ref name="G">{{Наведено списание|last1=Redpath|first1=Todd A. N.|last2=Sirguey|first2=Pascal|last3=Cullen|first3=Nicolas J.|title=Characterising spatio-temporal variability in seasonal snow cover at a regional scale from MODIS data: the Clutha Catchment, New Zealand|journal=Hydrology and Earth System Sciences|publisher=Copernicus GmbH|volume=23|issue=8|date=2 August 2019|issn=1607-7938|doi=10.5194/hess-23-3189-2019|doi-access=free|pages=3189–3217}}</ref> Во внатрешните котлини годишните врнежи можат да бидат помали од 400 mm, додека на западниот раб на сливот можат да надминат 4.000 mm. Придонесот на [[топење на снегот|снежната топилница]] во годишниот [[проток]] на реката Клута се проценува на 10% кога ќе стигне до јужниот дел на [[Тихи Океан|Тихиот Океан]]. Овој удел е значително поголем за алпските подсливови и големите внатрешни котлини и достигнува 30% до 50%. Голем број големи притоки потекнуваат од [[полусува клима|полусувите]] котлини на Централен Отаго, каде годишните врнежи можат да бидат помали и од 400 mm, што е за еден ред на величина пониско отколку на Главната вододелница.<ref name="G" /> Просечниот проток на Клута е околу 614 m³/s,<ref name="flow2" /><ref name="Q" /> што е споредливо со многу поголеми реки. Овој силен проток, во комбинација со релативно малата големина на реката во светски рамки, ја прави Клута познато брза река. Таа често се наведува како една од најбрзите реки во светот, заедно со австралиските реки [[Маклеј (река)|Маклеј]] и [[Фицрој (Западна Австралија)|Фицрој]], реките [[Амазон]] и [[Атрато]] во Јужна Америка и реката [[Тиста]] на Хималаите. Највисокиот забележан проток на Клута бил за време на силни бури во 1978 година, кога достигнал врв од 4.581 m³/s.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Clutha River at Balclutha – Flow|url=https://www.orc.govt.nz/managing-our-environment/water/water-monitoring-and-alerts/lower-clutha/clutha-river-at-balclutha-flow|access-date=2023-03-06|website=Otago Regional Council|language=en}}</ref> == Екологија == [[File:Salmo trutta fario - Truite fario - Brown trout.jpg|220пкс|мини|десно|[[Кафеава пастрмка|Кафеавите пастрмки]] се среќаваат низ целата река Клута и нејзините блиски потоци]] Извештај од 2022 година за слатководните риби на Клута низводно од Роксбург, изработен од [[Национален институт за вода и атмосфера|NIWA]], документирал 14 видови домородни риби, од кои 11 се [[диадромни риби|диадромни]] (вклучувајќи ги ''giant kōkopu'' и ''kōaro''), што значи дека имаат морски миграциски фази.<ref name="Q" /> Дополнително, реката Клута има невообичаено голема разновидност на немигрирачки видови риби во нејзините притоки. [[Кафеава пастрмка|Кафеавата пастрмка]] е најчесто сретнуваната риба во реката Клута и се јавува низ главниот тек, потоците и блиските езера.<ref name="CR">{{Cite report|title=Water-based recreation on the lower Clutha River|date=1986-01-01|url=https://docs.niwa.co.nz/library/public/fer61.pdf|last=Whiting|first=R.|access-date=2024-10-29|publisher=Fisheries Research Division N.Z. Ministry of Agriculture and Fisheries|location=Roxburgh, New Zealand|issn=0111-4794}}</ref> [[Калифорниска пастрмка|Калифорниската пастрмка]] исто така се јавува во реката, но во помал број, и почесто се среќава во долниот тек отколку во горните делови.<ref name="CR" /> Најмалку девет видови слатководни ''Galaxias'' се утврдени во реката Клута преку генетика и [[морфологија (биологија)|морфологија]].<ref name="J" /><ref name="Q" /> Меѓу нив има видови со ограничен ареал, [[ендемит|ендемични]] за одредени притоки, како подсливовите на [[Невис (река)|Невис]] и [[Тевиот (река)|Тевиот]], и таксон на ''alpine galaxias'' кој се јавува само во горниот слив на Манухерикија. Вид на ''Galaxias'' со статус [[Класификација на загрозеност на Нов Зеланд|национално критичен]], наречен „Clutha flathead species D“, се јавува во различни делови на сливот.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Clutha Flathead Galaxias|website=Department of Conservation|url=https://www.doc.govt.nz/nature/native-animals/freshwater-fish/non-migratory-galaxiids/clutha-flathead-galaxias/|ref={{sfnref|Department of Conservation}}|access-date=28 October 2024}}</ref> Генетска студија од 2022 година на [[Универзитет во Отаго|Универзитетот во Отаго]], објавена во списанието ''Diversity and Distributions'', открила дека реката е дом на разновидни клади на ''Galaxias vulgaris''; нивната разновидност најверојатно ја одразува сложеноста на геолошките процеси на реката Клута. Студијата ја нагласува важноста на методите на ниво на целиот [[геном]] за препознавање на видовите и разбирање на биодиверзитетот во слатководните екосистеми, како и за зачувувањето на реката Клута.<ref>{{Наведено списание|last1=Campbell|first1=Ciaran S. M.|last2=Dutoit|first2=Ludovic|last3=King|first3=Tania M.|last4=Craw|first4=Dave|last5=Burridge|first5=Christopher P.|last6=Wallis|first6=Graham P.|last7=Waters|first7=Jonathan M.|doi=10.1111/ddi.13629|title=Genome-wide analysis resolves the radiation of New Zealand's freshwater Galaxias vulgaris complex and reveals a candidate species obscured by mitochondrial capture|journal=Diversity and Distributions|publisher=Wiley|volume=28|issue=10|year=2022|issn=1366-9516|jstor=48687116|pages=2255–2267|doi-access=free}}</ref> Пред изградбата на [[Брана Роксбург|браната Роксбург]], [[лосос]]и можеле да се најдат по целата должина на реката Клута и се мрестеле сè до езерата Хавеа и Ванака. Клута е најјужната призната река со лосос; лососите продолжуваат да пристигнуваат секоја пролет и лето, иако нивниот број се намалил откако е изградена браната Роксбург. Во реката исто така се среќаваат и [[Common bully|обична кркушка]], [[New Zealand smelt|гавица]] и [[perch|костреш]].<ref name="Q">{{Cite report|title=Hydrology, water quality and ecology of the lower Clutha|date=2022-07-06|url=https://www.mbie.govt.nz/dmsdocument/28333-hydrology-water-quality-and-ecology-of-the-lower-clutha|last1=Kuczynski|first1=Anika|issue=1|access-date=2024-10-28|last2=Griffiths|first2=James|publisher=National Institute of Water & Atmospheric Research Ltd|location=Christchurch, New Zealand|last3=Jellyman|first3=Don}}</ref> Проценка на реката од 1981 година, изработена од Upper Clutha Valley Development заедно со [[Министерство за работи и развој (Нов Зеланд)|Министерството за работи и развој]], ја нагласила високата квалитет на водите на реката и многу ниските нивоа на биомаса на [[фитопланктон]].<ref>{{Cite report|title=An assessment of the possible effects on the proposed Luggate and Queensberry Hydro-electric impoundments on the water quality of the Upper Clutha River.|date=1981-02-01|last1=B. J.|first1=Biggs|last2=T. T.|first2=Malthus|publisher=Clutha Valley Development Environmental Impact Report|edition=2|page=10}}</ref> == Поплави == [[File:BalcluthaBridgeNov202024 02.jpg|мини|десно|Клута поминува под третиот [[Балклута (мост)|мост во Балклута]]. Првиот мост на ова место бил уништен за време на поплавата од 1878 година.]] На реката Клута се случиле неколку големи [[поплава|поплави]], а најзначајни се „стогодишните поплави“ од октомври 1878 и октомври 1978 година. За време на поплавата од октомври 1878 година, снегот од Јужните Алпи почнал да се топи и реката почнала да се издигнува. Централен Отаго доживеал широки поплави, фармерските згради биле потопени до покривите, а реките биле полни со мртви коњи и овци, [[дрва|граѓа]] од фарми и рудници и стебла со дијаметар од 1 m. Мостот во Клајд се урнал на 29 септември, а неговите остатоци плиснале до Роксбург, каде се удриле во тамошниот мост. Мостовите во Банокберн, Бомонт и Роксбург биле однесени. Како резултат на тоа, била предизвикана значителна штета низводно.<ref name="AA">{{Наведени вести|title=The River Wild|last=Brenstrum|first=Erick|url=https://www.nzgeo.com/stories/the-river-wild/|access-date=2024-10-31|work=New Zealand Geographic|year=2014}}</ref> Над 21.000 грла [[добиток]] биле загубени кога водите ја потопиле површината од над 12.000 ha.{{Sfn|Joyce|2012|pp=11–12}} Мостот во Балклута се урнал на 13 октомври.<ref name="AA" /> Поплавата од 1978 година ги пробила бреговите на реките од [[Орети (река)|Орети]] на југ до [[Токомаироро (река)|Токомаироро]]. Над 12.000 ha земја биле потопени, со загуба на над 21.000 грла добиток. Засегнатите градови и области се протегале од [[Макарора]] на север до [[Инверкаргил]] на југ. Градот [[Виндам (Нов Зеланд)|Виндам]] бил целосно евакуиран, а градовите [[Балклута (Нов Зеланд)|Балклута]], [[Милтон (Нов Зеланд)|Милтон]] и [[Матаура]] биле сериозно погодени и многу жители биле преселени. Малата населба [[Келсо (Нов Зеланд)|Келсо]] на брегот на реката [[Помахака (река)|Помахака]] била целосно напуштена и не била обновена откако водите се повлекле.<ref name="flood1">Lloyd, K. (1978) ''Flood disaster 1978.'' Dunedin.</ref><ref>{{Наведено списание|title=Clutha Flood of October 1978|journal=Journal of Hydrology (New Zealand)|last=Jowett|first=I. G.|url=https://www.jstor.org/stable/43944452|volume=18|issue=2|pages=121–140|year=1979|jstor=43944452}}</ref> На својот врв, на 15 октомври, протокот на Клута бил измерен на нешто повеќе од 4.500 m³/s.<ref name="flood2">Lind, C.A. (1978) ''The 100 year flood – 1978.'' Invercargill: Craig Printing Co.</ref> Голема поплава во ноември 1999 година сериозно ги оштетила речните заедници, особено [[Александра (Нов Зеланд)|Александра]].{{Sfn|Joyce|2012|p=11}} Поплавата во Александра се припишува на издигнувањето на речното корито предизвикано од наталожување тиња во акумулацијата Роксбург зад [[Брана Роксбург|браната Роксбург]], низводно од градот. Поплавата од 1999 година имала значително повисоки нивоа на вода во Александра отколку онаа од 1878 година,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.civildefence.govt.nz/MEMWebsite.nsf/Files/Chapter4/$file/Chapter4.pdf|title=Alexandra: A Practical Solution for Managing Flood Risk|first=Chris|last=Kilby|date=February 2001|page=4|access-date=2013-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20130210085441/http://www.civildefence.govt.nz/MEMWebsite.nsf/Files/Chapter4/$file/Chapter4.pdf|archive-date=2013-02-10|url-status=dead}}</ref> иако имала само 80% од волуменот на втората. == Брани == {{Главни статии|Брана Клајд|Брана Роксбург}} [[File:Controversial (33991926528).jpg|мини|десно|Браната Клајд (2019)]] На реката Клута има две [[хидроелектрична централа|хидроелектрични централи]]: [[Брана Клајд|Клајд]] од 464 MW и [[Брана Роксбург|Роксбург]] од 320 MW, кои заедно обезбедуваат околу 22% од хидроелектричната енергија на Јужниот Остров што се доставува до [[електрична мрежа|електричната мрежа]] на Нов Зеланд.<ref>{{Наведено списание|title=The hydroelectric power potential of New Zealand's largest catchment (Clutha River) under 21st century climate change|journal=New Zealand Hydrological Society|last1=M. Jobst|first1=Andreas|date=2022-12-02|url=https://search.informit.org/doi/10.3316/informit.622223774632649|volume=61|issue=2|last2=J. Cullen|first2=Nicolas|last3=G Kingston|first3=Daniel|pages=113–136|location=Wellington, New Zealand}}</ref> Првата брана на реката Клута била Nil Desperandum во Горната долина на Клута, која постоела од 1864 до 1866 година.<ref>{{Наведено списание|last=Carpenter|first=Lloyd|title=The Clutha's First Dam: The Nil Desperandum Project at Quartz Reef Point, 1864–66|journal=The International Journal for the History of Engineering & Technology|publisher=Informa UK Limited|volume=83|issue=2|year=2013|issn=1758-1206|doi=10.1179/1758120613z.00000000028|pages=253–273}}</ref> Браната Роксбург била првата значајна брана на Јужниот Остров. Изградбата на браната започнала во 1949 година.<ref>{{Наведена енциклопедија|title=Otago places – Clutha River / Mata-Au|encyclopedia=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand|last=McKinnon|first=Malcolm|year=2015|url=http://www.TeAra.govt.nz/en/video/22793/building-the-roxburgh-dam|access-date=30 October 2024}}</ref> Четири [[турбина|турбини]] биле инсталирани во 1956–57 година, а уште четири во 1960–61 година.<ref>{{Наведени вести|title=Five-year refurbishment project starts at Roxburgh station, New Zealand|last=Stocks|first=Carrieann|date=2021-07-08|url=https://www.waterpowermagazine.com/news/five-year-refurbishment-project-starts-at-roxburgh-station-new-zealand-8879305/?cf-view|access-date=2024-10-30|work=International Water Power & Dam Construction Magazine}}</ref> Нејзината инсталирана моќност е 320 MW.<ref name="X" /> Изградбата на браната Клајд започнала во 1982 година и завршила во 1993 година. Тоа бил донекаде спорен проект, со противење и критики од еколози и локални жители. Завршувањето на браната Клајд траело многу подолго од очекуваното, со конечна цена повисока за повеќе од 45% од првичната проценка.<ref>{{Наведено списание|last=Nathan|first=Simon|title=Geology and the Clyde Dam|date=10 February 2021|url=https://www.researchgate.net/publication/349162756|journal=Geoscience Society of New Zealand Journal of the Historical Studies Group|access-date=30 October 2024}}</ref><ref>{{Наведено списание|last1=Premachandra|first1=I. M.|last2=Gonzalez|first2=Liliana|title=A Simulation Model Solved the Problem of Scheduling Drilling Rigs at Clyde Dam|journal=Interfaces|publisher=INFORMS|volume=26|issue=2|year=1996|issn=0092-2102|jstor=25062112|pages=80–91|doi=10.1287/inte.26.2.80|url=http://www.jstor.org/stable/25062112|access-date=30 October 2024|url-access=subscription}}</ref> Браната Клајд била еден од проектите „Think Big“ на [[Роберт Малдун]] и на [[Трета национална влада на Нов Зеланд|Третата национална влада]], интервенционистичка државна економска стратегија.<ref>{{Наведени вести|last=Munro|first=Bruce|title=Some final thoughts from a 'virtually forgotten' political powerhouse|website=[[Otago Daily Times]]|date=25 May 2020|url=https://www.odt.co.nz/lifestyle/magazine/some-final-thoughts-virtually-forgotten-political-powerhouse|access-date=30 October 2024}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|first=Stephen|last=Stewart|title=Fuelled by crisis: Why Think Big still matters today|website=[[Stuff (website)|Stuff]]|url=https://www.stuff.co.nz/national/politics/128757220/fuelled-by-crisis-why-think-big-still-matters-today|ref={{sfnref|Stuff}}|date=28 May 2022|access-date=30 October 2024}}</ref> Неколку локални власти долж реката Клута ја користат како извор за постројки за третман, за да ги снабдат заедниците со питка вода. Предложени се и други проекти за брани на реката, но од 2012 година сите се откажани.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.odt.co.nz/regions/central-otago/207479/contact-pulls-plug-dams|title=Contact pulls plug on dams|last=Ibbotson|first=Lucy|date=1 May 2012|work=[[Otago Daily Times]]|access-date=22 May 2012}}</ref><ref>{{Наведено списание|title=Combined snow- and streamflow modelling to estimate impacts of climate change on water resources in the Clutha River, New Zealand|journal=Journal of Hydrology|last1=Poyck|first1=Suzanne|volume=50|issue=2|pages=293–311|last2=Handrikx|first2=Jordy|last3=McMilan|first3=Hilary|last4=Hreinsson|first4=Einar Örn|last5=Woods|first5=Ross|year=2011|location=Wellington, New Zealand}}</ref> == Рекреација == Клута обезбедува наводнување за овоштарниците со коскесто овошје и лозјата околу Кромвел, Александра и Роксбург, каде се одгледуваат јаболка, кајсии, нектарини, цреши, праски и грозје. Има повеќе [[Лозарство|лозја]] и во горниот тек на реката, кај Банокберн, Бендиго, Тарас и Ванака. == Белешки == {{Белешки}} == Наводи == {{Наводи}} == Цитирани дела == {{Refbegin}} <!-- Овде вратете ги изворите од англиската статија: Waite 1940, Buckingham & Jones 1985, Laytham 1995, Olssen 1984, Joyce 2012, Temple 1985 --> {{Refend}} == Надворешни врски == * {{Ризница-ред}} [[Категорија:Реки во Нов Зеланд]] 62vqt183497ym4aen122a76czrzs7ci 5641387 5641312 2026-10-06T15:52:55Z ForestShutter 126802 /* Цитирани дела */ 5641387 wikitext text/x-wiki {{Short description|Река во Нов Зеланд}} {{Инфокутија Река |name = Клута / Мата-Ау |other_name = Молине (Molyneux) |etymology = Мата-Ау: струја во водата. Клута: од ''Cluaidh'', шкотско-гелското име за [[Клајд (река)|реката Клајд]] |image = Upper Clutha Valley.jpg |image_size = 270px |image_caption = Долината на Горна Клута, поглед спроти течението кон [[Јужни Алпи|Јужните Алпи]] |map = Clutha River Basin.jpg |map_size = 270 |map_caption = Сливот на реката Клута ([https://mghydro.com/watersheds/shared/D4C8C5.html интерактивна карта]) |subdivision_type1 = Земја |subdivision_name1 = [[Нов Зеланд]] |subdivision_type2 = Регион |subdivision_name2 = [[Отаго]] |subdivision_type3 = Населби |subdivision_name3 = [[Ванака]], [[Кромвел (Нов Зеланд)|Кромвел]], [[Клајд (Нов Зеланд)|Клајд]], [[Александра (Нов Зеланд)|Александра]], [[Роксбург (Нов Зеланд)|Роксбург]], [[Балклута]] |length = 338 km |discharge1_avg = 614 m³/s |source1 = [[Mount Brewster, New Zealand|Mount Brewster]] |source1_location = [[Јужни Алпи|Јужните Алпи]] |source1_elevation = 1.540 m |mouth = [[Тихи Океан|Тихиот Океан]] |mouth_coordinates = {{coord|46|21|S|169|48|E|display=inline,title}} |mouth_elevation = [[Морско ниво]] |progression = [[Makarora River|Макарора]] → [[Езеро Ванака]] → Клута → [[Тихи Океан|Тихиот Океан]] |basin_size = околу 21.000 km² |tributaries_left = Хавеа, Линдис, Манухерикија, Бомонт, Туапека |tributaries_right = Кардрона, Каварау, Помахака, Ваивера |waterbodies = [[Езеро Ванака]], [[Езеро Дунстан]], [[Езеро Роксбург]] |custom_label = Острови |custom_data = Инч Клута }} '''Реката Клута / Мата-Ау''' е втората најдолга [[река]] во [[Нов Зеланд]] и најдолгата на [[Јужен Остров|Јужниот Остров]]. Таа тече во правец југ-југоисток во должина од 338 километри низ Централен и Јужен Отаго, од езерото Ванака во [[Јужни Алпи|Јужните Алпи]] до [[Тихи Океан|Тихиот Океан]], 75 километри југозападно од Данидин. Во реката Клута и нејзините околни области има многу злато. Ова е реката со најголем проток на вода во Нов Зеланд, со просечен проток од 614 кубни метри во секунда.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mfe.govt.nz/publications/ser/ser1997/html/chapter7.6.html|title=State of New Zealand's Environment 1997 – Chapter 7: Nature of NZ's water environment &#91;Ministry for the Environment&#93;|archive-url=https://web.archive.org/web/20050416222951/http://www.mfe.govt.nz/publications/ser/ser1997/html/chapter7.6.html|archive-date=2005-04-16|accessdate=2005-05-09}}</ref> Реката Клута одиграла истакната улога и во [[Маори|маорската]] и во европската историја на оваа област. Реките и долините биле главниот транспортен систем што го користеле локалните Маори за пристап до внатрешноста на Јужниот Остров. Златната треска во Отаго од 1860-тите довела до производство на приближно 240 тони злато, пронајдено во [[Слив|сливот]] на реката Клута.<ref name="J">{{Наведено списание|last=Upton|first=Phaedra|last2=Walcott|first2=Rachell|last3=Burridge|first3=Chris|last4=Waters|first4=Jonathon|date=2012-09-24|title=Tectonic controls on the evolution of the Clutha River catchment, New Zealand|journal=New Zealand Journal of Geology and Geophysics|location=New Zealand|volume=55|issue=4|pages=345–359|doi=10.1080/00288306.2012.709184|doi-access=free}}</ref> Реката има најголем проток во Нов Зеланд, а околу 6% од целата вода на Јужниот Остров отекува само преку Клута. Таа има просечен проток од приближно 500 m³/s и сливно подрачје од околу 22.000 km², што ја прави економски значајна река за земјата. На реката Клута има две [[Хидроенергија|хидроцентрали]], кои обезбедуваат 14% од вкупниот капацитет за производство на хидроелектрична енергија во земјата. Реката Клута ги одводнува високите планини на [[Јужни Алпи|Јужните Алпи]] на запад и минува низ сложен топографски систем од котлини и планински венци кон исток, пред да се влие во [[Тихи Океан|Тихиот Океан]]. Поголемиот дел од топографските карактеристики на сливното подрачје на реката Клута се директен резултат на доцниот [[кенозоик]] и активните тектонски процеси што се случуваат во јужниот дел од Јужниот Остров поради деформација долж блиската граница на тектонските плочи, дефинирана со Алпскиот расед.<ref name="J" /> Реката е позната по своите пејзажи, историјата на златната треска и брзите тиркизни води. Групата за зачувување на реката Клута / Мата-Ау работи на создавање регионален речен парк, со пешачка патека долж целиот речен коридор. == Топонимија == [[Маорски јазик|Маорското]] име за реката Клута е Мата-Ау (понекогаш скратено како Матау), што значи „површинска струја“.<ref name="E">{{Наведена енциклопедија|access-date=23 October 2024}}</ref><ref>{{ReedPlacenames1975}}</ref> Раните доселеници понекогаш го запишувале маорското име како „Матоу“ и „Матуа-а“, а го изговарале како „Мату“.<ref>{{Наведено списание|last=Kelly|first=Jan|year=1999|title=Maori Maps|journal=[[Cartographica]]|location=Canada|publisher=University of Toronto Press|volume=36|issue=2|pages=1–30|doi=10.3138/W126-QW63-N413-816W|issn=0317-7173|id={{ProQuest|89065217}}}}</ref> Маорите реката ја нарекувале и ''Марануку''.{{Sfn|Waite|1940}} Името Матау денес широко се користи за една од двата [[Растока|ракави]] на реката Клута близу до нејзиното устие (другиот е Коау). Првото европско име за реката Клута / Матау било '''реката Молине''' (''Molyneux''){{IPAc-en|m|ɒ|l|ɪ|n|ˌ|ə|ʊ}}, именувана од капетанот [[Џејмс Кук]] по неговиот мајстор за едрење, Роберт Молине. Името се користело и за малата населба Порт Молине.{{Sfn|Buckingham|Jones|1985}} Раните карти го прикажуваат името со првобитен правопис, а подоцна тоа било напишано како „Molyneux“.{{Efn|Раните карти објавени од Европејци го прикажувале правописот „Moulineux“.<ref>{{Cite map|title=1728–1779 :Map of the coast of the New Zealand discovered in the years 1769 and 1770|last=Cook |first=James |authorlink=James Cook|publisher=1773|publication-place=London|via=National Library of New Zealand}}</ref> До 1840-тите се пишувало „Molyneux“.<ref>{{Cite map|title=Map of the Colony of New Zealand|last=Arrowsmith|first=John|authorlink=John Arrowsmith (cartographer)|publisher=1844|publication-place=London}}</ref>}} Реката сега е општо позната како Клута, што доаѓа од ''Cluaidh'', [[Шкотски јазик|шкотско-гелското]] име за реката Клајд во [[Шкотска]], која тече низ [[Глазгов]].<ref>{{Наведени вести|url=https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/NZSCSG18460808.2.4|title=New Zealand Spectator, And Cook's Strait Guardian|date=1846-08-08|work=New Zealand Spectator|access-date=2024-10-23|issue=108|volume=2|via=Papers Past}}</ref> Официјалното име на реката е „Клута / Мата-Ау“ според Законот за порамнување на побарувањата на Нгаи Таху од 1998 година, значајна спогодба од Договорот од Ваитанги, со која се додале двојни имиња на приближно 90 географски одлики низ целиот Јужен Остров за да се признае „еднаквото и посебно значење“ и на англиските и на маорските имиња.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nzlii.org/nz/legis/hist_act/ntcsa19981998n97295|title=Ngāi Tahu Claims Settlement Act 1998}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.linz.govt.nz/regulatory/place-names/find-place-name/find-m%C4%81ori-place-names-dual-names-and-alternative-names|title=Find Māori place names, dual names and alternative names|work=Land Information New Zealand (LINZ)|language=en-NZ|accessdate=2021-04-04}}</ref> == Историја == === Маорска историја === Населувањето на Маорите во регионот [[Отаго]] започнало околу 1250–1300 година. Маорите се научиле да ги ловат бројните видови птици моа и запалиле голем дел од внатрешните шуми. Првото племе (иви) во Отаго било Ваитаха, потоа Кати Мамое; подоцна дошло племето Каи Таху.<ref>{{Наведена енциклопедија|access-date=25 October 2024}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=McGlone|first=M. S|last2=Mark|first2=A. F.|last3=Bell|first3=D.|year=1995|title=Late Pleistocene and Holocene vegetation history, Central Otago, South Island, New Zealand|journal=Journal of the Royal Society of New Zealand|publisher=Informa UK Limited|volume=25|issue=1|pages=1–22|doi=10.1080/03014223.1995.9517480|issn=0303-6758|doi-access=free}}</ref> До крајот на четиринаесеттиот век, околината во Отаго и [[Саутленд]] (Мурихуку) започнала да се менува, при што подокарпните шуми се повлекувале, а популацијата на моа опаѓала. Неколку маорски населби во регионот започнале да го губат своето значење, иако сè уште постоеле неколку населби во Централен Отаго.{{Sfn|Olssen|1984}} Неколку локации долж реката Клута ги задржале имињата на поглаварите на Кати Мамое, како што е ''Таумата-о-Те-Хау'', рид на северната страна од реката Клута, над Балклута, именуван по поглаварот кој се искачил таму и го очекувал пристигнувањето на воената дружина ''тауа'', за која подготвил стапица.<ref>{{Наведено списание|last=Beattie|first=H.|year=1922|title=Traditions and Legends Collected from the Natives of Murihuku (Southland, New Zealand)|url=https://www.jstor.org/stable/20701884|journal=The Journal of the Polynesian Society|volume=31|issue=3|pages=134–144|jstor=20701884}}</ref> Историски гледано, членовите на Каи Таху патувале спроти течението на реката Клута за да ловат јагули и [[Гусковидни|водни птици]]. Каи Таху патувале во внатрешноста на Јужниот Остров речиси секоја година и имале кампови и гробни места долж реката Клута и нејзините блиски езера.<ref>{{Наведени вести|title=River 'bribe' alleged|last=Weir|first=James|date=2002-10-30|work=[[The Press]]|publication-place=Christchurch, New Zealand|issn=0113-9762|id={{ProQuest|314474336}}}}</ref> Устието на Мата-Ау било густо населено, со многу постојани и привремени населби на Каи Таху долж долниот тек на реката. Мурикаухака, населба во близина на устието на Мата-Ау, во еден период била дом на проценети двесте луѓе.{{Sfn|Waite|1940}}<ref name="nront">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.kahurumanu.co.nz/atlas?find=%7B6cc89b47-4152-e311-8212-005056970030%7D|title=Mata-au|work=Kā Huru Manu|publisher=Nga Rūnanga o Ngāi Tahu|accessdate=10 October 2021}}</ref> Маорските трговски групи ја користеле клисурата Кромвел како главен сообраќаен пат за нивните експедиции за набавка на поунаму (зелен жад) и лов на птици моа во внатрешноста на Отаго.{{Sfn|Laytham|1995}} Во клисурата Кромвел се пронајдени многу рани маорски археолошки локалитети, со фрагменти [[Лушпа од јајце|од лушпи од јајца]] од моа. За разлика од другите локации во Централен Отаго, не се пронајдени изгорени коски.<ref>{{Наведено списание|last=Ritchie|first=Nevill A.|date=1982|title=The prehistoric role of the Cromwell Gorge, New Zealand|url=https://nzarchaeology.org/download/the-prehistoric-role-of-the-cromwell-gorge-new-zealand|journal=New Zealand Journal of Archaeology|volume=4|pages=21–43|access-date=23 October 2024}}</ref> === Европска историја === [[File:Watson_Shennan.png|мини|275x275пкс|Вотсон Шенан, ран доселеник на Централен Отаго (1866)]] За време на раното европско населување на Јужниот Остров, близу до устието на реката Клута во Порт Молине била основана станица [[Китолов|за лов на китови]], и во овој период речиси целата економија на областа зависела од морето. Градот Порт Молине, сместен на овој залив, бил прометно пристаниште во текот на 19 век. Неговата локација на устието на Клута го направила добра локација за трговија, како со внатрешноста, така и за крајбрежниот и океанскиот превоз. Голема поплава во 1878 година го поместила устието на Клута кон север и го засипала пристаништето, по што градот постепено се намалувал.{{Sfnm|Waite|1940|Joyce|2012}} Првиот Европеец што ја посетил областа Горна Клута и ги видел внатрешните езера Вакатипу, Ванака и Хавеа бил Натаниел Чалмерс, кого го воделе поглаварите Реко и Каикоура во 1853 година.<ref>{{Наведена енциклопедија|access-date=23 October 2024}}</ref><ref name="DoC">{{Наведена книга|url=http://www.doc.govt.nz/Documents/science-and-technical/SfC244b.pdf|title=Bannockburn Heritage Landscape Study|last=Janet Stephenson|last2=Heather Bauchop|last3=Peter Petchey|date=2004|page=29|author-link=Janet Stephenson}}</ref> Го вратиле назад по реката на {{Јаз|mi|mōkihi}}, сплав од ленени стебла,<ref>{{Наведена енциклопедија|access-date=1 November 2024}}</ref> што го изградиле од [[Лен|ленени]] стебла и раупо од бреговите на езерото Хавеа.{{Sfn|Temple|1985}}<ref>{{Наведени вести|title=Students set to retrace journey of early|last=Grant|first=Michelle|date=2003-12-26|work=[[The Southland Times]]|location=Invercargill, New Zealand|issn=0112-9910|id={{ProQuest|330779331}}}}</ref> Во 1910 година, 57 години по тој настан, Натаниел Чалмерс се присетил на своето патување со сплавот низ клисурата Кромвел: „Никогаш нема да ја заборавам ‚трката‘ низ клисурата... срцето буквално ми беше во уста, но на тие двајца старци како да воопшто не им пречеше брзиот тек.“{{Sfn|Temple|1985}} Европските „овчари“ пристигнале подоцна, во доцните 1850-ти, барајќи пасишта во внатрешноста на Отаго.{{Sfn|Laytham|1995}} Александар и Вотсон Шенан тргнале од Милтон (претходно познат како Токомаириро) во декември 1857 година кон Централен Отаго, во потрага по земјиште за одгледување овци. Браќата заминале подалеку од закупците на земјиште кои претходно зазеле територија сè до реката Ваитахуна. Кога се вратиле во Данидин, откако поминале неколку дена истражувајќи ја долината Манухерикија, тие поднеле барање до покраинската влада на Отаго за закуп на два блока земјиште од двете страни на реката Манухерикија. Вкупната површина на земјиштето изнесувала 40.000 хектари. Тие ги донеле [[Домашна овца|овците]] во овој округ во 1858 година. Вотсон Шенан ја опишал областа како „богата со трева и вода, вистинска ветена земја“, што привлекло и други луѓе во регионот.{{Sfn|Joyce|2012}}<ref>{{Наведени вести|url=https://www.odt.co.nz/regions/south-otago/take-five-milton|title=Take five: Milton|date=2019-11-30|work=[[Otago Daily Times]]|access-date=2024-10-31}}</ref> Во 1862 година, Кристофер Рајли и Хорацио Хартли откриле карпи и чакал богати со злато за време на нивната зимска експедиција по течението на Клута низ клисурата Кромвел. Тие пристигнале во Данидин на 15 август 1862 година, депозирале 100 унци (2.800 грама) злато и биле наградени со 2.000 фунти.{{Sfn|Olssen|1984}} === Златна треска === {{ill|Златна треска во Отаго|en|Otago gold rush}} [[File:Hartley_and_Reilly_Dredge,_Cromwell_Gorge.jpg|мини|лево|220пкс|Изградба на [[багер]] во [[клисурата Кромвел]] (1890-ти)]] Златната треска започнала во Централен Отаго во 1860-тите. Со неколку населби брзо основани покрај реки богати со злато, како Клута и [[Каварау (река)|Каварау]], „трескањето“ кон Централен Отаго било најголемото во историјата на регионот.{{Sfn|Olssen|1984|p=59}} Во тоа време, долж реката Клута имало и голем број рударски колиби. Најмногу колиби од овој тип имало во клисурата Роксбург, но ги имало и во клисурата Кромвел. Археолошко истражување од 1980 година во клисурата Роксбург покажало дека во областа има 32 колиби и 79 карпести засолништа.<ref>{{Наведени вести|title=Clutha reveals mining huts of past|last=Henderson|first=Simon|date=2019-12-27|url=https://www.odt.co.nz/regions/central-otago/clutha-reveals-mining-huts-past|access-date=2024-10-24|work=[[Otago Daily Times]]}}</ref> Околу 100 [[багер]]и работеле во различни периоди од историјата на областа во речното корито и во околните чакалести наслаги, вклучувајќи ја и денешната клисура источно од [[планинскиот венец Олд Мен]]. Реката Клута и нејзината притока Каварау транспортирале [[алувиј]]ално злато на растојание од 200 km во вид на речен нанос. Предок на реката Клута од средниот [[плеистоцен]] носел ситни златни зрна преку долните делови на денешната долина Манухерикија кај Александра.<ref>{{Наведено списание|title=Evolution of the Taieri River catchment, East Otago, New Zealand|journal=New Zealand Journal of Geology and Geophysics|last1=Craw|first1=D.|volume=59|issue=2|pages=257–273|last2=Craw|first2=L.|last3=Burridge|first3=C. P.|last4=Wallis|first4=G. P.|last5=Waters|first5=J. M.|year=2016|doi=10.1080/00288306.2015.1126621|doi-access=free}}</ref> До Божиќ 1861 година, 14.000 копачи на злато биле активни на рудните полиња Туапека и Ваипори. Златната треска била краткотрајна, а поголемиот дел од алувијалното злато бил исцрпен до 1863 година, но копачите продолжиле да пристигнуваат и нивниот број достигнал максимум од 18.000 во февруари 1864 година.<ref>McKinnon, M. (ed.), Bradley, B. & Kirkpatrick, R. (1997). ''New Zealand Historical Atlas: Ko Papatuanuku e Takoto Nei.'' Auckland: David Bateman Ltd. {{ISBN|1-86953-335-6}}.</ref> Рударењето на реката Клута узводно од Кромвел станало значајно по 1900 година, кога постепено бил увиден потенцијалот на областа. Претходно, главниот фокус бил на реката Каварау и на реката Клута низводно од Кромвел.<ref>{{Наведено списание|title=Uncertain enterprises: the experience of two gold dredging companies on the Clutha River above Cromwell, New Zealand|journal=Journal of Australasian Mining History|last=Barnett|first=Ross|volume=20|pages=50–72|year=2022|id=ASBS12262}}</ref> Маорите знаеле за златото во реката Клута, но не му придавале вредност.{{Sfn|Joyce|2012|p=6}} == Географија == [[File:NZ-Clutha R.png|мини|десно|220пкс|Положба на реката Клута и нејзиниот слив на Јужниот Остров]] Реката Клута е најголемата река на Јужниот Остров и има најголем [[Слив|сливен базен]] и [[Проток (хидрологија)|одлив]] во Нов Зеланд. Околу 6% од целата вода на Јужниот Остров се испушта само преку реката Клута. Таа има среден проток од приближно 500 m³/s, сливно подрачје од околу 22.000 km² и должина од околу 340 km, што ја прави една од најдолгите реки во Нов Зеланд.<ref>{{Наведено списание|title=Regional Hydrology of the Clutha River|journal=Journal of Hydrology (New Zealand)|last=Murray|first=D. L.|url=http://www.jstor.org/stable/43944345|volume=14|issue=2|pages=83–98|year=1975|jstor=43944345|access-date=2024-10-24}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Calvert|first=R. J.|title=History and Background of the Clutha River|journal=Journal of Hydrology (New Zealand)|publisher=New Zealand Hydrological Society|volume=14|issue=2|year=1975|issn=0022-1708|jstor=43944344|pages=76–82|url=http://www.jstor.org/stable/43944344|access-date=27 October 2024}}</ref> Главните [[Растока|притоки]] се [[Арау (река)|Арау]], [[Кардрона (река)|Кардрона]], [[Линдис (река)|Линдис]], [[Манухерикија (река)|Манухерикија]], [[Тевиот (река)|Тевиот]], [[Помахака (река)|Помахака]] и [[Ваитахуна (река)|Ваитахуна]]. Градовите во близина на реката Клута вклучуваат [[Александра (Нов Зеланд)|Александра]], Балклута, Кромвел, [[Роксбург (Нов Зеланд)|Роксбург]] и [[Ванака]].<ref name="E" /><ref name="X">{{Наведено списание|last1=Taylor|first1=Malcolm|last2=Bardsley|first2=Earl|title=A hydrological drought index for the Clutha catchment, New Zealand|journal=Journal of Hydrology (New Zealand)|publisher=New Zealand Hydrological Society|volume=58|issue=1|year=2019|issn=0022-1708|jstor=26832290|pages=47–56|url=https://www.jstor.org/stable/26832290|access-date=26 October 2024}}</ref> === Тек === Реката Клута е долга околу 340 km и тече приближно од север кон југ низ регионот Отаго. Нејзиниот извор се наоѓа во [[Јужни Алпи|Јужните Алпи]], каде годишно паѓаат до 8.000 mm [[врнежи]] од запад и северозапад. Реката Клута и нејзините притоки примаат вода од три езера во Отаго: [[Езеро Хавеа|Хавеа]], [[Езеро Вакатипу|Вакатипу]] и [[Езеро Ванака|Ванака]], како и од помалите притоки Арау, Бомонт, Линдис, Манухерикија, Невис, Шотовер, Тала Барн, Тевиот и Помахака.<ref name="X" /><ref>{{Наведена мрежна страница|title=Clutha River / Mata-Au, Otago|url=https://www.topomap.co.nz/NZTopoMap/nz16595/Clutha-River%2fMata-Au/Otago|access-date=2024-10-27|website=NZ Topo Map}}</ref> Реката Клута можеби го добила сегашниот тек поради напредувањата на мразниците во средниот до доцниот [[плеистоцен]], кои речиси стигнале до Кромвел.<ref>{{Наведено списание|last1=Stephens|first1=S|last2=MacKenzie|first2=D|last3=Barth|first3=N|last4=Craw|first4=D|title=Links between orogenic and placer gold on the Old Man Range, Central Otago, New Zealand|journal=New Zealand Journal of Geology and Geophysics|publisher=Informa UK Limited|volume=58|issue=3|date=3 July 2015|issn=0028-8306|doi=10.1080/00288306.2015.1070181|doi-access=free|pages=296–312}}</ref> Таа е економски значајна река за државата. На реката Клута има две [[хидроцентрала|хидроцентрали]], кои обезбедуваат 14% од капацитетот на земјата за производство на хидроелектрична енергија.<ref name="X" /> === Сливно подрачје === Реката го одводнува најголемото сливно подрачје во Нов Зеланд, големо околу 22.000 km², со нормализиран проток по површина од околу 800 mm. Просечниот годишен проток изнесува 530 m³/s.{{Efn|Големината на сливното подрачје може да се разликува меѓу висококвалитетните извори. {{harvnb|Murray|1975|}} наведува 22.000 km². Меѓутоа, {{harvnb|Redpath|Sirguey|Cullen|2019}} наведува 20.800 km². За сега, оваа статија се потпира на Murray, 1975.}} Поради долгогодишните обврски за хидроенергија и зголемените потреби за градско водоснабдување и наводнување за [[градинарство]] и [[земјоделство]], задоволувањето на брзорастечките потреби за вода во сливот на Клута ќе стане потешко во иднина. Најголемиот дел од водите во изворишниот дел на реката потекнува од топењето на алпскиот снежен покривач и од дождот, а глечерите даваат мал придонес. Изворот се наоѓа на максимална надморска височина од приближно 2.800 m на [[Главна вододелница|Главната вододелница]] на Јужните Алпи.<ref name="G">{{Наведено списание|last1=Redpath|first1=Todd A. N.|last2=Sirguey|first2=Pascal|last3=Cullen|first3=Nicolas J.|title=Characterising spatio-temporal variability in seasonal snow cover at a regional scale from MODIS data: the Clutha Catchment, New Zealand|journal=Hydrology and Earth System Sciences|publisher=Copernicus GmbH|volume=23|issue=8|date=2 August 2019|issn=1607-7938|doi=10.5194/hess-23-3189-2019|doi-access=free|pages=3189–3217}}</ref> Во внатрешните котлини годишните врнежи можат да бидат помали од 400 mm, додека на западниот раб на сливот можат да надминат 4.000 mm. Придонесот на [[топење на снегот|снежната топилница]] во годишниот [[проток]] на реката Клута се проценува на 10% кога ќе стигне до јужниот дел на [[Тихи Океан|Тихиот Океан]]. Овој удел е значително поголем за алпските подсливови и големите внатрешни котлини и достигнува 30% до 50%. Голем број големи притоки потекнуваат од [[полусува клима|полусувите]] котлини на Централен Отаго, каде годишните врнежи можат да бидат помали и од 400 mm, што е за еден ред на величина пониско отколку на Главната вододелница.<ref name="G" /> Просечниот проток на Клута е околу 614 m³/s,<ref name="flow2" /><ref name="Q" /> што е споредливо со многу поголеми реки. Овој силен проток, во комбинација со релативно малата големина на реката во светски рамки, ја прави Клута познато брза река. Таа често се наведува како една од најбрзите реки во светот, заедно со австралиските реки [[Маклеј (река)|Маклеј]] и [[Фицрој (Западна Австралија)|Фицрој]], реките [[Амазон]] и [[Атрато]] во Јужна Америка и реката [[Тиста]] на Хималаите. Највисокиот забележан проток на Клута бил за време на силни бури во 1978 година, кога достигнал врв од 4.581 m³/s.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Clutha River at Balclutha – Flow|url=https://www.orc.govt.nz/managing-our-environment/water/water-monitoring-and-alerts/lower-clutha/clutha-river-at-balclutha-flow|access-date=2023-03-06|website=Otago Regional Council|language=en}}</ref> == Екологија == [[File:Salmo trutta fario - Truite fario - Brown trout.jpg|220пкс|мини|десно|[[Кафеава пастрмка|Кафеавите пастрмки]] се среќаваат низ целата река Клута и нејзините блиски потоци]] Извештај од 2022 година за слатководните риби на Клута низводно од Роксбург, изработен од [[Национален институт за вода и атмосфера|NIWA]], документирал 14 видови домородни риби, од кои 11 се [[диадромни риби|диадромни]] (вклучувајќи ги ''giant kōkopu'' и ''kōaro''), што значи дека имаат морски миграциски фази.<ref name="Q" /> Дополнително, реката Клута има невообичаено голема разновидност на немигрирачки видови риби во нејзините притоки. [[Кафеава пастрмка|Кафеавата пастрмка]] е најчесто сретнуваната риба во реката Клута и се јавува низ главниот тек, потоците и блиските езера.<ref name="CR">{{Cite report|title=Water-based recreation on the lower Clutha River|date=1986-01-01|url=https://docs.niwa.co.nz/library/public/fer61.pdf|last=Whiting|first=R.|access-date=2024-10-29|publisher=Fisheries Research Division N.Z. Ministry of Agriculture and Fisheries|location=Roxburgh, New Zealand|issn=0111-4794}}</ref> [[Калифорниска пастрмка|Калифорниската пастрмка]] исто така се јавува во реката, но во помал број, и почесто се среќава во долниот тек отколку во горните делови.<ref name="CR" /> Најмалку девет видови слатководни ''Galaxias'' се утврдени во реката Клута преку генетика и [[морфологија (биологија)|морфологија]].<ref name="J" /><ref name="Q" /> Меѓу нив има видови со ограничен ареал, [[ендемит|ендемични]] за одредени притоки, како подсливовите на [[Невис (река)|Невис]] и [[Тевиот (река)|Тевиот]], и таксон на ''alpine galaxias'' кој се јавува само во горниот слив на Манухерикија. Вид на ''Galaxias'' со статус [[Класификација на загрозеност на Нов Зеланд|национално критичен]], наречен „Clutha flathead species D“, се јавува во различни делови на сливот.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Clutha Flathead Galaxias|website=Department of Conservation|url=https://www.doc.govt.nz/nature/native-animals/freshwater-fish/non-migratory-galaxiids/clutha-flathead-galaxias/|ref={{sfnref|Department of Conservation}}|access-date=28 October 2024}}</ref> Генетска студија од 2022 година на [[Универзитет во Отаго|Универзитетот во Отаго]], објавена во списанието ''Diversity and Distributions'', открила дека реката е дом на разновидни клади на ''Galaxias vulgaris''; нивната разновидност најверојатно ја одразува сложеноста на геолошките процеси на реката Клута. Студијата ја нагласува важноста на методите на ниво на целиот [[геном]] за препознавање на видовите и разбирање на биодиверзитетот во слатководните екосистеми, како и за зачувувањето на реката Клута.<ref>{{Наведено списание|last1=Campbell|first1=Ciaran S. M.|last2=Dutoit|first2=Ludovic|last3=King|first3=Tania M.|last4=Craw|first4=Dave|last5=Burridge|first5=Christopher P.|last6=Wallis|first6=Graham P.|last7=Waters|first7=Jonathan M.|doi=10.1111/ddi.13629|title=Genome-wide analysis resolves the radiation of New Zealand's freshwater Galaxias vulgaris complex and reveals a candidate species obscured by mitochondrial capture|journal=Diversity and Distributions|publisher=Wiley|volume=28|issue=10|year=2022|issn=1366-9516|jstor=48687116|pages=2255–2267|doi-access=free}}</ref> Пред изградбата на [[Брана Роксбург|браната Роксбург]], [[лосос]]и можеле да се најдат по целата должина на реката Клута и се мрестеле сè до езерата Хавеа и Ванака. Клута е најјужната призната река со лосос; лососите продолжуваат да пристигнуваат секоја пролет и лето, иако нивниот број се намалил откако е изградена браната Роксбург. Во реката исто така се среќаваат и [[Common bully|обична кркушка]], [[New Zealand smelt|гавица]] и [[perch|костреш]].<ref name="Q">{{Cite report|title=Hydrology, water quality and ecology of the lower Clutha|date=2022-07-06|url=https://www.mbie.govt.nz/dmsdocument/28333-hydrology-water-quality-and-ecology-of-the-lower-clutha|last1=Kuczynski|first1=Anika|issue=1|access-date=2024-10-28|last2=Griffiths|first2=James|publisher=National Institute of Water & Atmospheric Research Ltd|location=Christchurch, New Zealand|last3=Jellyman|first3=Don}}</ref> Проценка на реката од 1981 година, изработена од Upper Clutha Valley Development заедно со [[Министерство за работи и развој (Нов Зеланд)|Министерството за работи и развој]], ја нагласила високата квалитет на водите на реката и многу ниските нивоа на биомаса на [[фитопланктон]].<ref>{{Cite report|title=An assessment of the possible effects on the proposed Luggate and Queensberry Hydro-electric impoundments on the water quality of the Upper Clutha River.|date=1981-02-01|last1=B. J.|first1=Biggs|last2=T. T.|first2=Malthus|publisher=Clutha Valley Development Environmental Impact Report|edition=2|page=10}}</ref> == Поплави == [[File:BalcluthaBridgeNov202024 02.jpg|мини|десно|Клута поминува под третиот [[Балклута (мост)|мост во Балклута]]. Првиот мост на ова место бил уништен за време на поплавата од 1878 година.]] На реката Клута се случиле неколку големи [[поплава|поплави]], а најзначајни се „стогодишните поплави“ од октомври 1878 и октомври 1978 година. За време на поплавата од октомври 1878 година, снегот од Јужните Алпи почнал да се топи и реката почнала да се издигнува. Централен Отаго доживеал широки поплави, фармерските згради биле потопени до покривите, а реките биле полни со мртви коњи и овци, [[дрва|граѓа]] од фарми и рудници и стебла со дијаметар од 1 m. Мостот во Клајд се урнал на 29 септември, а неговите остатоци плиснале до Роксбург, каде се удриле во тамошниот мост. Мостовите во Банокберн, Бомонт и Роксбург биле однесени. Како резултат на тоа, била предизвикана значителна штета низводно.<ref name="AA">{{Наведени вести|title=The River Wild|last=Brenstrum|first=Erick|url=https://www.nzgeo.com/stories/the-river-wild/|access-date=2024-10-31|work=New Zealand Geographic|year=2014}}</ref> Над 21.000 грла [[добиток]] биле загубени кога водите ја потопиле површината од над 12.000 ha.{{Sfn|Joyce|2012|pp=11–12}} Мостот во Балклута се урнал на 13 октомври.<ref name="AA" /> Поплавата од 1978 година ги пробила бреговите на реките од [[Орети (река)|Орети]] на југ до [[Токомаироро (река)|Токомаироро]]. Над 12.000 ha земја биле потопени, со загуба на над 21.000 грла добиток. Засегнатите градови и области се протегале од [[Макарора]] на север до [[Инверкаргил]] на југ. Градот [[Виндам (Нов Зеланд)|Виндам]] бил целосно евакуиран, а градовите [[Балклута (Нов Зеланд)|Балклута]], [[Милтон (Нов Зеланд)|Милтон]] и [[Матаура]] биле сериозно погодени и многу жители биле преселени. Малата населба [[Келсо (Нов Зеланд)|Келсо]] на брегот на реката [[Помахака (река)|Помахака]] била целосно напуштена и не била обновена откако водите се повлекле.<ref name="flood1">Lloyd, K. (1978) ''Flood disaster 1978.'' Dunedin.</ref><ref>{{Наведено списание|title=Clutha Flood of October 1978|journal=Journal of Hydrology (New Zealand)|last=Jowett|first=I. G.|url=https://www.jstor.org/stable/43944452|volume=18|issue=2|pages=121–140|year=1979|jstor=43944452}}</ref> На својот врв, на 15 октомври, протокот на Клута бил измерен на нешто повеќе од 4.500 m³/s.<ref name="flood2">Lind, C.A. (1978) ''The 100 year flood – 1978.'' Invercargill: Craig Printing Co.</ref> Голема поплава во ноември 1999 година сериозно ги оштетила речните заедници, особено [[Александра (Нов Зеланд)|Александра]].{{Sfn|Joyce|2012|p=11}} Поплавата во Александра се припишува на издигнувањето на речното корито предизвикано од наталожување тиња во акумулацијата Роксбург зад [[Брана Роксбург|браната Роксбург]], низводно од градот. Поплавата од 1999 година имала значително повисоки нивоа на вода во Александра отколку онаа од 1878 година,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.civildefence.govt.nz/MEMWebsite.nsf/Files/Chapter4/$file/Chapter4.pdf|title=Alexandra: A Practical Solution for Managing Flood Risk|first=Chris|last=Kilby|date=February 2001|page=4|access-date=2013-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20130210085441/http://www.civildefence.govt.nz/MEMWebsite.nsf/Files/Chapter4/$file/Chapter4.pdf|archive-date=2013-02-10|url-status=dead}}</ref> иако имала само 80% од волуменот на втората. == Брани == {{Главни статии|Брана Клајд|Брана Роксбург}} [[File:Controversial (33991926528).jpg|мини|десно|Браната Клајд (2019)]] На реката Клута има две [[хидроелектрична централа|хидроелектрични централи]]: [[Брана Клајд|Клајд]] од 464 MW и [[Брана Роксбург|Роксбург]] од 320 MW, кои заедно обезбедуваат околу 22% од хидроелектричната енергија на Јужниот Остров што се доставува до [[електрична мрежа|електричната мрежа]] на Нов Зеланд.<ref>{{Наведено списание|title=The hydroelectric power potential of New Zealand's largest catchment (Clutha River) under 21st century climate change|journal=New Zealand Hydrological Society|last1=M. Jobst|first1=Andreas|date=2022-12-02|url=https://search.informit.org/doi/10.3316/informit.622223774632649|volume=61|issue=2|last2=J. Cullen|first2=Nicolas|last3=G Kingston|first3=Daniel|pages=113–136|location=Wellington, New Zealand}}</ref> Првата брана на реката Клута била Nil Desperandum во Горната долина на Клута, која постоела од 1864 до 1866 година.<ref>{{Наведено списание|last=Carpenter|first=Lloyd|title=The Clutha's First Dam: The Nil Desperandum Project at Quartz Reef Point, 1864–66|journal=The International Journal for the History of Engineering & Technology|publisher=Informa UK Limited|volume=83|issue=2|year=2013|issn=1758-1206|doi=10.1179/1758120613z.00000000028|pages=253–273}}</ref> Браната Роксбург била првата значајна брана на Јужниот Остров. Изградбата на браната започнала во 1949 година.<ref>{{Наведена енциклопедија|title=Otago places – Clutha River / Mata-Au|encyclopedia=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand|last=McKinnon|first=Malcolm|year=2015|url=http://www.TeAra.govt.nz/en/video/22793/building-the-roxburgh-dam|access-date=30 October 2024}}</ref> Четири [[турбина|турбини]] биле инсталирани во 1956–57 година, а уште четири во 1960–61 година.<ref>{{Наведени вести|title=Five-year refurbishment project starts at Roxburgh station, New Zealand|last=Stocks|first=Carrieann|date=2021-07-08|url=https://www.waterpowermagazine.com/news/five-year-refurbishment-project-starts-at-roxburgh-station-new-zealand-8879305/?cf-view|access-date=2024-10-30|work=International Water Power & Dam Construction Magazine}}</ref> Нејзината инсталирана моќност е 320 MW.<ref name="X" /> Изградбата на браната Клајд започнала во 1982 година и завршила во 1993 година. Тоа бил донекаде спорен проект, со противење и критики од еколози и локални жители. Завршувањето на браната Клајд траело многу подолго од очекуваното, со конечна цена повисока за повеќе од 45% од првичната проценка.<ref>{{Наведено списание|last=Nathan|first=Simon|title=Geology and the Clyde Dam|date=10 February 2021|url=https://www.researchgate.net/publication/349162756|journal=Geoscience Society of New Zealand Journal of the Historical Studies Group|access-date=30 October 2024}}</ref><ref>{{Наведено списание|last1=Premachandra|first1=I. M.|last2=Gonzalez|first2=Liliana|title=A Simulation Model Solved the Problem of Scheduling Drilling Rigs at Clyde Dam|journal=Interfaces|publisher=INFORMS|volume=26|issue=2|year=1996|issn=0092-2102|jstor=25062112|pages=80–91|doi=10.1287/inte.26.2.80|url=http://www.jstor.org/stable/25062112|access-date=30 October 2024|url-access=subscription}}</ref> Браната Клајд била еден од проектите „Think Big“ на [[Роберт Малдун]] и на [[Трета национална влада на Нов Зеланд|Третата национална влада]], интервенционистичка државна економска стратегија.<ref>{{Наведени вести|last=Munro|first=Bruce|title=Some final thoughts from a 'virtually forgotten' political powerhouse|website=[[Otago Daily Times]]|date=25 May 2020|url=https://www.odt.co.nz/lifestyle/magazine/some-final-thoughts-virtually-forgotten-political-powerhouse|access-date=30 October 2024}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|first=Stephen|last=Stewart|title=Fuelled by crisis: Why Think Big still matters today|website=[[Stuff (website)|Stuff]]|url=https://www.stuff.co.nz/national/politics/128757220/fuelled-by-crisis-why-think-big-still-matters-today|ref={{sfnref|Stuff}}|date=28 May 2022|access-date=30 October 2024}}</ref> Неколку локални власти долж реката Клута ја користат како извор за постројки за третман, за да ги снабдат заедниците со питка вода. Предложени се и други проекти за брани на реката, но од 2012 година сите се откажани.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.odt.co.nz/regions/central-otago/207479/contact-pulls-plug-dams|title=Contact pulls plug on dams|last=Ibbotson|first=Lucy|date=1 May 2012|work=[[Otago Daily Times]]|access-date=22 May 2012}}</ref><ref>{{Наведено списание|title=Combined snow- and streamflow modelling to estimate impacts of climate change on water resources in the Clutha River, New Zealand|journal=Journal of Hydrology|last1=Poyck|first1=Suzanne|volume=50|issue=2|pages=293–311|last2=Handrikx|first2=Jordy|last3=McMilan|first3=Hilary|last4=Hreinsson|first4=Einar Örn|last5=Woods|first5=Ross|year=2011|location=Wellington, New Zealand}}</ref> == Рекреација == Клута обезбедува наводнување за овоштарниците со коскесто овошје и лозјата околу Кромвел, Александра и Роксбург, каде се одгледуваат јаболка, кајсии, нектарини, цреши, праски и грозје. Има повеќе [[Лозарство|лозја]] и во горниот тек на реката, кај Банокберн, Бендиго, Тарас и Ванака. == Белешки == {{Белешки}} == Наводи == {{Наводи}} == Користена литература == {{Refbegin}} * {{Cite book |title=The Catlins |last1=Buckingham |first1=R. |year=1985 |isbn=0477057586 |last2=Jones |first2=John-Hall |publisher=Craig Printing Company |location=Invercargill}} * {{Cite book |title=Port Molyneux: The Story of Maori and Pakeha in South Otago – a Centennial history |last=Waite |first=Fred |year=1940 |publisher=Clutha County Council |url=https://ndhadeliver.natlib.govt.nz/webarchive/20210104000423/http://nzetc.victoria.ac.nz/tm/scholarly/tei-WaiPort-t1-body-d1-d15-d5.html |via=New Zealand Electronic Text Collection}} * {{Cite book |title=Lore and history of the South Island Māori |last=Taylor |first=W.A |year=1952 |location=Christchurch |publisher=Bascands |url=https://ndhadeliver.natlib.govt.nz/webarchive/20210104000423/http://nzetc.victoria.ac.nz/tm/scholarly/tei-TayLore.html |via=New Zealand Electronic Text Collection}} * {{Cite book |title=Maori Lore of Lake, Alp and Fiord |last=Beattie |first=J.H. |publisher=[[Otago Daily Times]] and Witness Newspapers Company Ltd. |year=1945 |location=Dunedin, New Zealand}} * {{Cite book |title=New Zealand Explorers: Great Journeys of Discovery |last=Temple |first=Phillip |publisher=Whitcoulls |year=1985 |isbn=9780723307433 |location=Christchurch, New Zealand}} * {{Cite book |title=A History of Otago |last=Olssen |first=Erik |publisher=J. McIndoe Ltd. |year=1984 |isbn=9780868680583 |location=Dunedin, New Zealand}} * {{Cite book |title=The Cromwell Gorge An Historical Guide |last=Laytham |first=Pamela |publisher=Cromwell and Districts Promotion Group and Rogan McIndoe Print Ltd. |year=1995 |location=Cromwell, New Zealand}} * {{Cite book |title=Gold Rush Central Otago 1862 |last=Joyce |first=Lousie |publisher=Promote Dunstan Inc. |year=2012 |isbn=978-0473201715 |location=Clyde, New Zealand}} {{Refend}} == Надворешни врски == * {{Ризница-ред}} [[Категорија:Реки во Нов Зеланд]] 8unvroj1vafzmjzl955suuu3jenlcsm 5641388 5641387 2026-10-06T15:53:54Z ForestShutter 126802 Цитирани дела 5641388 wikitext text/x-wiki {{Short description|Река во Нов Зеланд}} {{Инфокутија Река |name = Клута / Мата-Ау |other_name = Молине (Molyneux) |etymology = Мата-Ау: струја во водата. Клута: од ''Cluaidh'', шкотско-гелското име за [[Клајд (река)|реката Клајд]] |image = Upper Clutha Valley.jpg |image_size = 270px |image_caption = Долината на Горна Клута, поглед спроти течението кон [[Јужни Алпи|Јужните Алпи]] |map = Clutha River Basin.jpg |map_size = 270 |map_caption = Сливот на реката Клута ([https://mghydro.com/watersheds/shared/D4C8C5.html интерактивна карта]) |subdivision_type1 = Земја |subdivision_name1 = [[Нов Зеланд]] |subdivision_type2 = Регион |subdivision_name2 = [[Отаго]] |subdivision_type3 = Населби |subdivision_name3 = [[Ванака]], [[Кромвел (Нов Зеланд)|Кромвел]], [[Клајд (Нов Зеланд)|Клајд]], [[Александра (Нов Зеланд)|Александра]], [[Роксбург (Нов Зеланд)|Роксбург]], [[Балклута]] |length = 338 km |discharge1_avg = 614 m³/s |source1 = [[Mount Brewster, New Zealand|Mount Brewster]] |source1_location = [[Јужни Алпи|Јужните Алпи]] |source1_elevation = 1.540 m |mouth = [[Тихи Океан|Тихиот Океан]] |mouth_coordinates = {{coord|46|21|S|169|48|E|display=inline,title}} |mouth_elevation = [[Морско ниво]] |progression = [[Makarora River|Макарора]] → [[Езеро Ванака]] → Клута → [[Тихи Океан|Тихиот Океан]] |basin_size = околу 21.000 km² |tributaries_left = Хавеа, Линдис, Манухерикија, Бомонт, Туапека |tributaries_right = Кардрона, Каварау, Помахака, Ваивера |waterbodies = [[Езеро Ванака]], [[Езеро Дунстан]], [[Езеро Роксбург]] |custom_label = Острови |custom_data = Инч Клута }} '''Реката Клута / Мата-Ау''' е втората најдолга [[река]] во [[Нов Зеланд]] и најдолгата на [[Јужен Остров|Јужниот Остров]]. Таа тече во правец југ-југоисток во должина од 338 километри низ Централен и Јужен Отаго, од езерото Ванака во [[Јужни Алпи|Јужните Алпи]] до [[Тихи Океан|Тихиот Океан]], 75 километри југозападно од Данидин. Во реката Клута и нејзините околни области има многу злато. Ова е реката со најголем проток на вода во Нов Зеланд, со просечен проток од 614 кубни метри во секунда.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mfe.govt.nz/publications/ser/ser1997/html/chapter7.6.html|title=State of New Zealand's Environment 1997 – Chapter 7: Nature of NZ's water environment &#91;Ministry for the Environment&#93;|archive-url=https://web.archive.org/web/20050416222951/http://www.mfe.govt.nz/publications/ser/ser1997/html/chapter7.6.html|archive-date=2005-04-16|accessdate=2005-05-09}}</ref> Реката Клута одиграла истакната улога и во [[Маори|маорската]] и во европската историја на оваа област. Реките и долините биле главниот транспортен систем што го користеле локалните Маори за пристап до внатрешноста на Јужниот Остров. Златната треска во Отаго од 1860-тите довела до производство на приближно 240 тони злато, пронајдено во [[Слив|сливот]] на реката Клута.<ref name="J">{{Наведено списание|last=Upton|first=Phaedra|last2=Walcott|first2=Rachell|last3=Burridge|first3=Chris|last4=Waters|first4=Jonathon|date=2012-09-24|title=Tectonic controls on the evolution of the Clutha River catchment, New Zealand|journal=New Zealand Journal of Geology and Geophysics|location=New Zealand|volume=55|issue=4|pages=345–359|doi=10.1080/00288306.2012.709184|doi-access=free}}</ref> Реката има најголем проток во Нов Зеланд, а околу 6% од целата вода на Јужниот Остров отекува само преку Клута. Таа има просечен проток од приближно 500 m³/s и сливно подрачје од околу 22.000 km², што ја прави економски значајна река за земјата. На реката Клута има две [[Хидроенергија|хидроцентрали]], кои обезбедуваат 14% од вкупниот капацитет за производство на хидроелектрична енергија во земјата. Реката Клута ги одводнува високите планини на [[Јужни Алпи|Јужните Алпи]] на запад и минува низ сложен топографски систем од котлини и планински венци кон исток, пред да се влие во [[Тихи Океан|Тихиот Океан]]. Поголемиот дел од топографските карактеристики на сливното подрачје на реката Клута се директен резултат на доцниот [[кенозоик]] и активните тектонски процеси што се случуваат во јужниот дел од Јужниот Остров поради деформација долж блиската граница на тектонските плочи, дефинирана со Алпскиот расед.<ref name="J" /> Реката е позната по своите пејзажи, историјата на златната треска и брзите тиркизни води. Групата за зачувување на реката Клута / Мата-Ау работи на создавање регионален речен парк, со пешачка патека долж целиот речен коридор. == Топонимија == [[Маорски јазик|Маорското]] име за реката Клута е Мата-Ау (понекогаш скратено како Матау), што значи „површинска струја“.<ref name="E">{{Наведена енциклопедија|access-date=23 October 2024}}</ref><ref>{{ReedPlacenames1975}}</ref> Раните доселеници понекогаш го запишувале маорското име како „Матоу“ и „Матуа-а“, а го изговарале како „Мату“.<ref>{{Наведено списание|last=Kelly|first=Jan|year=1999|title=Maori Maps|journal=[[Cartographica]]|location=Canada|publisher=University of Toronto Press|volume=36|issue=2|pages=1–30|doi=10.3138/W126-QW63-N413-816W|issn=0317-7173|id={{ProQuest|89065217}}}}</ref> Маорите реката ја нарекувале и ''Марануку''.{{Sfn|Waite|1940}} Името Матау денес широко се користи за една од двата [[Растока|ракави]] на реката Клута близу до нејзиното устие (другиот е Коау). Првото европско име за реката Клута / Матау било '''реката Молине''' (''Molyneux''){{IPAc-en|m|ɒ|l|ɪ|n|ˌ|ə|ʊ}}, именувана од капетанот [[Џејмс Кук]] по неговиот мајстор за едрење, Роберт Молине. Името се користело и за малата населба Порт Молине.{{Sfn|Buckingham|Jones|1985}} Раните карти го прикажуваат името со првобитен правопис, а подоцна тоа било напишано како „Molyneux“.{{Efn|Раните карти објавени од Европејци го прикажувале правописот „Moulineux“.<ref>{{Cite map|title=1728–1779 :Map of the coast of the New Zealand discovered in the years 1769 and 1770|last=Cook |first=James |authorlink=James Cook|publisher=1773|publication-place=London|via=National Library of New Zealand}}</ref> До 1840-тите се пишувало „Molyneux“.<ref>{{Cite map|title=Map of the Colony of New Zealand|last=Arrowsmith|first=John|authorlink=John Arrowsmith (cartographer)|publisher=1844|publication-place=London}}</ref>}} Реката сега е општо позната како Клута, што доаѓа од ''Cluaidh'', [[Шкотски јазик|шкотско-гелското]] име за реката Клајд во [[Шкотска]], која тече низ [[Глазгов]].<ref>{{Наведени вести|url=https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/NZSCSG18460808.2.4|title=New Zealand Spectator, And Cook's Strait Guardian|date=1846-08-08|work=New Zealand Spectator|access-date=2024-10-23|issue=108|volume=2|via=Papers Past}}</ref> Официјалното име на реката е „Клута / Мата-Ау“ според Законот за порамнување на побарувањата на Нгаи Таху од 1998 година, значајна спогодба од Договорот од Ваитанги, со која се додале двојни имиња на приближно 90 географски одлики низ целиот Јужен Остров за да се признае „еднаквото и посебно значење“ и на англиските и на маорските имиња.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nzlii.org/nz/legis/hist_act/ntcsa19981998n97295|title=Ngāi Tahu Claims Settlement Act 1998}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.linz.govt.nz/regulatory/place-names/find-place-name/find-m%C4%81ori-place-names-dual-names-and-alternative-names|title=Find Māori place names, dual names and alternative names|work=Land Information New Zealand (LINZ)|language=en-NZ|accessdate=2021-04-04}}</ref> == Историја == === Маорска историја === Населувањето на Маорите во регионот [[Отаго]] започнало околу 1250–1300 година. Маорите се научиле да ги ловат бројните видови птици моа и запалиле голем дел од внатрешните шуми. Првото племе (иви) во Отаго било Ваитаха, потоа Кати Мамое; подоцна дошло племето Каи Таху.<ref>{{Наведена енциклопедија|access-date=25 October 2024}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=McGlone|first=M. S|last2=Mark|first2=A. F.|last3=Bell|first3=D.|year=1995|title=Late Pleistocene and Holocene vegetation history, Central Otago, South Island, New Zealand|journal=Journal of the Royal Society of New Zealand|publisher=Informa UK Limited|volume=25|issue=1|pages=1–22|doi=10.1080/03014223.1995.9517480|issn=0303-6758|doi-access=free}}</ref> До крајот на четиринаесеттиот век, околината во Отаго и [[Саутленд]] (Мурихуку) започнала да се менува, при што подокарпните шуми се повлекувале, а популацијата на моа опаѓала. Неколку маорски населби во регионот започнале да го губат своето значење, иако сè уште постоеле неколку населби во Централен Отаго.{{Sfn|Olssen|1984}} Неколку локации долж реката Клута ги задржале имињата на поглаварите на Кати Мамое, како што е ''Таумата-о-Те-Хау'', рид на северната страна од реката Клута, над Балклута, именуван по поглаварот кој се искачил таму и го очекувал пристигнувањето на воената дружина ''тауа'', за која подготвил стапица.<ref>{{Наведено списание|last=Beattie|first=H.|year=1922|title=Traditions and Legends Collected from the Natives of Murihuku (Southland, New Zealand)|url=https://www.jstor.org/stable/20701884|journal=The Journal of the Polynesian Society|volume=31|issue=3|pages=134–144|jstor=20701884}}</ref> Историски гледано, членовите на Каи Таху патувале спроти течението на реката Клута за да ловат јагули и [[Гусковидни|водни птици]]. Каи Таху патувале во внатрешноста на Јужниот Остров речиси секоја година и имале кампови и гробни места долж реката Клута и нејзините блиски езера.<ref>{{Наведени вести|title=River 'bribe' alleged|last=Weir|first=James|date=2002-10-30|work=[[The Press]]|publication-place=Christchurch, New Zealand|issn=0113-9762|id={{ProQuest|314474336}}}}</ref> Устието на Мата-Ау било густо населено, со многу постојани и привремени населби на Каи Таху долж долниот тек на реката. Мурикаухака, населба во близина на устието на Мата-Ау, во еден период била дом на проценети двесте луѓе.{{Sfn|Waite|1940}}<ref name="nront">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.kahurumanu.co.nz/atlas?find=%7B6cc89b47-4152-e311-8212-005056970030%7D|title=Mata-au|work=Kā Huru Manu|publisher=Nga Rūnanga o Ngāi Tahu|accessdate=10 October 2021}}</ref> Маорските трговски групи ја користеле клисурата Кромвел како главен сообраќаен пат за нивните експедиции за набавка на поунаму (зелен жад) и лов на птици моа во внатрешноста на Отаго.{{Sfn|Laytham|1995}} Во клисурата Кромвел се пронајдени многу рани маорски археолошки локалитети, со фрагменти [[Лушпа од јајце|од лушпи од јајца]] од моа. За разлика од другите локации во Централен Отаго, не се пронајдени изгорени коски.<ref>{{Наведено списание|last=Ritchie|first=Nevill A.|date=1982|title=The prehistoric role of the Cromwell Gorge, New Zealand|url=https://nzarchaeology.org/download/the-prehistoric-role-of-the-cromwell-gorge-new-zealand|journal=New Zealand Journal of Archaeology|volume=4|pages=21–43|access-date=23 October 2024}}</ref> === Европска историја === [[File:Watson_Shennan.png|мини|275x275пкс|Вотсон Шенан, ран доселеник на Централен Отаго (1866)]] За време на раното европско населување на Јужниот Остров, близу до устието на реката Клута во Порт Молине била основана станица [[Китолов|за лов на китови]], и во овој период речиси целата економија на областа зависела од морето. Градот Порт Молине, сместен на овој залив, бил прометно пристаниште во текот на 19 век. Неговата локација на устието на Клута го направила добра локација за трговија, како со внатрешноста, така и за крајбрежниот и океанскиот превоз. Голема поплава во 1878 година го поместила устието на Клута кон север и го засипала пристаништето, по што градот постепено се намалувал.{{Sfnm|Waite|1940|Joyce|2012}} Првиот Европеец што ја посетил областа Горна Клута и ги видел внатрешните езера Вакатипу, Ванака и Хавеа бил Натаниел Чалмерс, кого го воделе поглаварите Реко и Каикоура во 1853 година.<ref>{{Наведена енциклопедија|access-date=23 October 2024}}</ref><ref name="DoC">{{Наведена книга|url=http://www.doc.govt.nz/Documents/science-and-technical/SfC244b.pdf|title=Bannockburn Heritage Landscape Study|last=Janet Stephenson|last2=Heather Bauchop|last3=Peter Petchey|date=2004|page=29|author-link=Janet Stephenson}}</ref> Го вратиле назад по реката на {{Јаз|mi|mōkihi}}, сплав од ленени стебла,<ref>{{Наведена енциклопедија|access-date=1 November 2024}}</ref> што го изградиле од [[Лен|ленени]] стебла и раупо од бреговите на езерото Хавеа.{{Sfn|Temple|1985}}<ref>{{Наведени вести|title=Students set to retrace journey of early|last=Grant|first=Michelle|date=2003-12-26|work=[[The Southland Times]]|location=Invercargill, New Zealand|issn=0112-9910|id={{ProQuest|330779331}}}}</ref> Во 1910 година, 57 години по тој настан, Натаниел Чалмерс се присетил на своето патување со сплавот низ клисурата Кромвел: „Никогаш нема да ја заборавам ‚трката‘ низ клисурата... срцето буквално ми беше во уста, но на тие двајца старци како да воопшто не им пречеше брзиот тек.“{{Sfn|Temple|1985}} Европските „овчари“ пристигнале подоцна, во доцните 1850-ти, барајќи пасишта во внатрешноста на Отаго.{{Sfn|Laytham|1995}} Александар и Вотсон Шенан тргнале од Милтон (претходно познат како Токомаириро) во декември 1857 година кон Централен Отаго, во потрага по земјиште за одгледување овци. Браќата заминале подалеку од закупците на земјиште кои претходно зазеле територија сè до реката Ваитахуна. Кога се вратиле во Данидин, откако поминале неколку дена истражувајќи ја долината Манухерикија, тие поднеле барање до покраинската влада на Отаго за закуп на два блока земјиште од двете страни на реката Манухерикија. Вкупната површина на земјиштето изнесувала 40.000 хектари. Тие ги донеле [[Домашна овца|овците]] во овој округ во 1858 година. Вотсон Шенан ја опишал областа како „богата со трева и вода, вистинска ветена земја“, што привлекло и други луѓе во регионот.{{Sfn|Joyce|2012}}<ref>{{Наведени вести|url=https://www.odt.co.nz/regions/south-otago/take-five-milton|title=Take five: Milton|date=2019-11-30|work=[[Otago Daily Times]]|access-date=2024-10-31}}</ref> Во 1862 година, Кристофер Рајли и Хорацио Хартли откриле карпи и чакал богати со злато за време на нивната зимска експедиција по течението на Клута низ клисурата Кромвел. Тие пристигнале во Данидин на 15 август 1862 година, депозирале 100 унци (2.800 грама) злато и биле наградени со 2.000 фунти.{{Sfn|Olssen|1984}} === Златна треска === {{ill|Златна треска во Отаго|en|Otago gold rush}} [[File:Hartley_and_Reilly_Dredge,_Cromwell_Gorge.jpg|мини|лево|220пкс|Изградба на [[багер]] во [[клисурата Кромвел]] (1890-ти)]] Златната треска започнала во Централен Отаго во 1860-тите. Со неколку населби брзо основани покрај реки богати со злато, како Клута и [[Каварау (река)|Каварау]], „трескањето“ кон Централен Отаго било најголемото во историјата на регионот.{{Sfn|Olssen|1984|p=59}} Во тоа време, долж реката Клута имало и голем број рударски колиби. Најмногу колиби од овој тип имало во клисурата Роксбург, но ги имало и во клисурата Кромвел. Археолошко истражување од 1980 година во клисурата Роксбург покажало дека во областа има 32 колиби и 79 карпести засолништа.<ref>{{Наведени вести|title=Clutha reveals mining huts of past|last=Henderson|first=Simon|date=2019-12-27|url=https://www.odt.co.nz/regions/central-otago/clutha-reveals-mining-huts-past|access-date=2024-10-24|work=[[Otago Daily Times]]}}</ref> Околу 100 [[багер]]и работеле во различни периоди од историјата на областа во речното корито и во околните чакалести наслаги, вклучувајќи ја и денешната клисура источно од [[планинскиот венец Олд Мен]]. Реката Клута и нејзината притока Каварау транспортирале [[алувиј]]ално злато на растојание од 200 km во вид на речен нанос. Предок на реката Клута од средниот [[плеистоцен]] носел ситни златни зрна преку долните делови на денешната долина Манухерикија кај Александра.<ref>{{Наведено списание|title=Evolution of the Taieri River catchment, East Otago, New Zealand|journal=New Zealand Journal of Geology and Geophysics|last1=Craw|first1=D.|volume=59|issue=2|pages=257–273|last2=Craw|first2=L.|last3=Burridge|first3=C. P.|last4=Wallis|first4=G. P.|last5=Waters|first5=J. M.|year=2016|doi=10.1080/00288306.2015.1126621|doi-access=free}}</ref> До Божиќ 1861 година, 14.000 копачи на злато биле активни на рудните полиња Туапека и Ваипори. Златната треска била краткотрајна, а поголемиот дел од алувијалното злато бил исцрпен до 1863 година, но копачите продолжиле да пристигнуваат и нивниот број достигнал максимум од 18.000 во февруари 1864 година.<ref>McKinnon, M. (ed.), Bradley, B. & Kirkpatrick, R. (1997). ''New Zealand Historical Atlas: Ko Papatuanuku e Takoto Nei.'' Auckland: David Bateman Ltd. {{ISBN|1-86953-335-6}}.</ref> Рударењето на реката Клута узводно од Кромвел станало значајно по 1900 година, кога постепено бил увиден потенцијалот на областа. Претходно, главниот фокус бил на реката Каварау и на реката Клута низводно од Кромвел.<ref>{{Наведено списание|title=Uncertain enterprises: the experience of two gold dredging companies on the Clutha River above Cromwell, New Zealand|journal=Journal of Australasian Mining History|last=Barnett|first=Ross|volume=20|pages=50–72|year=2022|id=ASBS12262}}</ref> Маорите знаеле за златото во реката Клута, но не му придавале вредност.{{Sfn|Joyce|2012|p=6}} == Географија == [[File:NZ-Clutha R.png|мини|десно|220пкс|Положба на реката Клута и нејзиниот слив на Јужниот Остров]] Реката Клута е најголемата река на Јужниот Остров и има најголем [[Слив|сливен базен]] и [[Проток (хидрологија)|одлив]] во Нов Зеланд. Околу 6% од целата вода на Јужниот Остров се испушта само преку реката Клута. Таа има среден проток од приближно 500 m³/s, сливно подрачје од околу 22.000 km² и должина од околу 340 km, што ја прави една од најдолгите реки во Нов Зеланд.<ref>{{Наведено списание|title=Regional Hydrology of the Clutha River|journal=Journal of Hydrology (New Zealand)|last=Murray|first=D. L.|url=http://www.jstor.org/stable/43944345|volume=14|issue=2|pages=83–98|year=1975|jstor=43944345|access-date=2024-10-24}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Calvert|first=R. J.|title=History and Background of the Clutha River|journal=Journal of Hydrology (New Zealand)|publisher=New Zealand Hydrological Society|volume=14|issue=2|year=1975|issn=0022-1708|jstor=43944344|pages=76–82|url=http://www.jstor.org/stable/43944344|access-date=27 October 2024}}</ref> Главните [[Растока|притоки]] се [[Арау (река)|Арау]], [[Кардрона (река)|Кардрона]], [[Линдис (река)|Линдис]], [[Манухерикија (река)|Манухерикија]], [[Тевиот (река)|Тевиот]], [[Помахака (река)|Помахака]] и [[Ваитахуна (река)|Ваитахуна]]. Градовите во близина на реката Клута вклучуваат [[Александра (Нов Зеланд)|Александра]], Балклута, Кромвел, [[Роксбург (Нов Зеланд)|Роксбург]] и [[Ванака]].<ref name="E" /><ref name="X">{{Наведено списание|last1=Taylor|first1=Malcolm|last2=Bardsley|first2=Earl|title=A hydrological drought index for the Clutha catchment, New Zealand|journal=Journal of Hydrology (New Zealand)|publisher=New Zealand Hydrological Society|volume=58|issue=1|year=2019|issn=0022-1708|jstor=26832290|pages=47–56|url=https://www.jstor.org/stable/26832290|access-date=26 October 2024}}</ref> === Тек === Реката Клута е долга околу 340 km и тече приближно од север кон југ низ регионот Отаго. Нејзиниот извор се наоѓа во [[Јужни Алпи|Јужните Алпи]], каде годишно паѓаат до 8.000 mm [[врнежи]] од запад и северозапад. Реката Клута и нејзините притоки примаат вода од три езера во Отаго: [[Езеро Хавеа|Хавеа]], [[Езеро Вакатипу|Вакатипу]] и [[Езеро Ванака|Ванака]], како и од помалите притоки Арау, Бомонт, Линдис, Манухерикија, Невис, Шотовер, Тала Барн, Тевиот и Помахака.<ref name="X" /><ref>{{Наведена мрежна страница|title=Clutha River / Mata-Au, Otago|url=https://www.topomap.co.nz/NZTopoMap/nz16595/Clutha-River%2fMata-Au/Otago|access-date=2024-10-27|website=NZ Topo Map}}</ref> Реката Клута можеби го добила сегашниот тек поради напредувањата на мразниците во средниот до доцниот [[плеистоцен]], кои речиси стигнале до Кромвел.<ref>{{Наведено списание|last1=Stephens|first1=S|last2=MacKenzie|first2=D|last3=Barth|first3=N|last4=Craw|first4=D|title=Links between orogenic and placer gold on the Old Man Range, Central Otago, New Zealand|journal=New Zealand Journal of Geology and Geophysics|publisher=Informa UK Limited|volume=58|issue=3|date=3 July 2015|issn=0028-8306|doi=10.1080/00288306.2015.1070181|doi-access=free|pages=296–312}}</ref> Таа е економски значајна река за државата. На реката Клута има две [[хидроцентрала|хидроцентрали]], кои обезбедуваат 14% од капацитетот на земјата за производство на хидроелектрична енергија.<ref name="X" /> === Сливно подрачје === Реката го одводнува најголемото сливно подрачје во Нов Зеланд, големо околу 22.000 km², со нормализиран проток по површина од околу 800 mm. Просечниот годишен проток изнесува 530 m³/s.{{Efn|Големината на сливното подрачје може да се разликува меѓу висококвалитетните извори. {{harvnb|Murray|1975|}} наведува 22.000 km². Меѓутоа, {{harvnb|Redpath|Sirguey|Cullen|2019}} наведува 20.800 km². За сега, оваа статија се потпира на Murray, 1975.}} Поради долгогодишните обврски за хидроенергија и зголемените потреби за градско водоснабдување и наводнување за [[градинарство]] и [[земјоделство]], задоволувањето на брзорастечките потреби за вода во сливот на Клута ќе стане потешко во иднина. Најголемиот дел од водите во изворишниот дел на реката потекнува од топењето на алпскиот снежен покривач и од дождот, а глечерите даваат мал придонес. Изворот се наоѓа на максимална надморска височина од приближно 2.800 m на [[Главна вододелница|Главната вододелница]] на Јужните Алпи.<ref name="G">{{Наведено списание|last1=Redpath|first1=Todd A. N.|last2=Sirguey|first2=Pascal|last3=Cullen|first3=Nicolas J.|title=Characterising spatio-temporal variability in seasonal snow cover at a regional scale from MODIS data: the Clutha Catchment, New Zealand|journal=Hydrology and Earth System Sciences|publisher=Copernicus GmbH|volume=23|issue=8|date=2 August 2019|issn=1607-7938|doi=10.5194/hess-23-3189-2019|doi-access=free|pages=3189–3217}}</ref> Во внатрешните котлини годишните врнежи можат да бидат помали од 400 mm, додека на западниот раб на сливот можат да надминат 4.000 mm. Придонесот на [[топење на снегот|снежната топилница]] во годишниот [[проток]] на реката Клута се проценува на 10% кога ќе стигне до јужниот дел на [[Тихи Океан|Тихиот Океан]]. Овој удел е значително поголем за алпските подсливови и големите внатрешни котлини и достигнува 30% до 50%. Голем број големи притоки потекнуваат од [[полусува клима|полусувите]] котлини на Централен Отаго, каде годишните врнежи можат да бидат помали и од 400 mm, што е за еден ред на величина пониско отколку на Главната вододелница.<ref name="G" /> Просечниот проток на Клута е околу 614 m³/s,<ref name="flow2" /><ref name="Q" /> што е споредливо со многу поголеми реки. Овој силен проток, во комбинација со релативно малата големина на реката во светски рамки, ја прави Клута познато брза река. Таа често се наведува како една од најбрзите реки во светот, заедно со австралиските реки [[Маклеј (река)|Маклеј]] и [[Фицрој (Западна Австралија)|Фицрој]], реките [[Амазон]] и [[Атрато]] во Јужна Америка и реката [[Тиста]] на Хималаите. Највисокиот забележан проток на Клута бил за време на силни бури во 1978 година, кога достигнал врв од 4.581 m³/s.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Clutha River at Balclutha – Flow|url=https://www.orc.govt.nz/managing-our-environment/water/water-monitoring-and-alerts/lower-clutha/clutha-river-at-balclutha-flow|access-date=2023-03-06|website=Otago Regional Council|language=en}}</ref> == Екологија == [[File:Salmo trutta fario - Truite fario - Brown trout.jpg|220пкс|мини|десно|[[Кафеава пастрмка|Кафеавите пастрмки]] се среќаваат низ целата река Клута и нејзините блиски потоци]] Извештај од 2022 година за слатководните риби на Клута низводно од Роксбург, изработен од [[Национален институт за вода и атмосфера|NIWA]], документирал 14 видови домородни риби, од кои 11 се [[диадромни риби|диадромни]] (вклучувајќи ги ''giant kōkopu'' и ''kōaro''), што значи дека имаат морски миграциски фази.<ref name="Q" /> Дополнително, реката Клута има невообичаено голема разновидност на немигрирачки видови риби во нејзините притоки. [[Кафеава пастрмка|Кафеавата пастрмка]] е најчесто сретнуваната риба во реката Клута и се јавува низ главниот тек, потоците и блиските езера.<ref name="CR">{{Cite report|title=Water-based recreation on the lower Clutha River|date=1986-01-01|url=https://docs.niwa.co.nz/library/public/fer61.pdf|last=Whiting|first=R.|access-date=2024-10-29|publisher=Fisheries Research Division N.Z. Ministry of Agriculture and Fisheries|location=Roxburgh, New Zealand|issn=0111-4794}}</ref> [[Калифорниска пастрмка|Калифорниската пастрмка]] исто така се јавува во реката, но во помал број, и почесто се среќава во долниот тек отколку во горните делови.<ref name="CR" /> Најмалку девет видови слатководни ''Galaxias'' се утврдени во реката Клута преку генетика и [[морфологија (биологија)|морфологија]].<ref name="J" /><ref name="Q" /> Меѓу нив има видови со ограничен ареал, [[ендемит|ендемични]] за одредени притоки, како подсливовите на [[Невис (река)|Невис]] и [[Тевиот (река)|Тевиот]], и таксон на ''alpine galaxias'' кој се јавува само во горниот слив на Манухерикија. Вид на ''Galaxias'' со статус [[Класификација на загрозеност на Нов Зеланд|национално критичен]], наречен „Clutha flathead species D“, се јавува во различни делови на сливот.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Clutha Flathead Galaxias|website=Department of Conservation|url=https://www.doc.govt.nz/nature/native-animals/freshwater-fish/non-migratory-galaxiids/clutha-flathead-galaxias/|ref={{sfnref|Department of Conservation}}|access-date=28 October 2024}}</ref> Генетска студија од 2022 година на [[Универзитет во Отаго|Универзитетот во Отаго]], објавена во списанието ''Diversity and Distributions'', открила дека реката е дом на разновидни клади на ''Galaxias vulgaris''; нивната разновидност најверојатно ја одразува сложеноста на геолошките процеси на реката Клута. Студијата ја нагласува важноста на методите на ниво на целиот [[геном]] за препознавање на видовите и разбирање на биодиверзитетот во слатководните екосистеми, како и за зачувувањето на реката Клута.<ref>{{Наведено списание|last1=Campbell|first1=Ciaran S. M.|last2=Dutoit|first2=Ludovic|last3=King|first3=Tania M.|last4=Craw|first4=Dave|last5=Burridge|first5=Christopher P.|last6=Wallis|first6=Graham P.|last7=Waters|first7=Jonathan M.|doi=10.1111/ddi.13629|title=Genome-wide analysis resolves the radiation of New Zealand's freshwater Galaxias vulgaris complex and reveals a candidate species obscured by mitochondrial capture|journal=Diversity and Distributions|publisher=Wiley|volume=28|issue=10|year=2022|issn=1366-9516|jstor=48687116|pages=2255–2267|doi-access=free}}</ref> Пред изградбата на [[Брана Роксбург|браната Роксбург]], [[лосос]]и можеле да се најдат по целата должина на реката Клута и се мрестеле сè до езерата Хавеа и Ванака. Клута е најјужната призната река со лосос; лососите продолжуваат да пристигнуваат секоја пролет и лето, иако нивниот број се намалил откако е изградена браната Роксбург. Во реката исто така се среќаваат и [[Common bully|обична кркушка]], [[New Zealand smelt|гавица]] и [[perch|костреш]].<ref name="Q">{{Cite report|title=Hydrology, water quality and ecology of the lower Clutha|date=2022-07-06|url=https://www.mbie.govt.nz/dmsdocument/28333-hydrology-water-quality-and-ecology-of-the-lower-clutha|last1=Kuczynski|first1=Anika|issue=1|access-date=2024-10-28|last2=Griffiths|first2=James|publisher=National Institute of Water & Atmospheric Research Ltd|location=Christchurch, New Zealand|last3=Jellyman|first3=Don}}</ref> Проценка на реката од 1981 година, изработена од Upper Clutha Valley Development заедно со [[Министерство за работи и развој (Нов Зеланд)|Министерството за работи и развој]], ја нагласила високата квалитет на водите на реката и многу ниските нивоа на биомаса на [[фитопланктон]].<ref>{{Cite report|title=An assessment of the possible effects on the proposed Luggate and Queensberry Hydro-electric impoundments on the water quality of the Upper Clutha River.|date=1981-02-01|last1=B. J.|first1=Biggs|last2=T. T.|first2=Malthus|publisher=Clutha Valley Development Environmental Impact Report|edition=2|page=10}}</ref> == Поплави == [[File:BalcluthaBridgeNov202024 02.jpg|мини|десно|Клута поминува под третиот [[Балклута (мост)|мост во Балклута]]. Првиот мост на ова место бил уништен за време на поплавата од 1878 година.]] На реката Клута се случиле неколку големи [[поплава|поплави]], а најзначајни се „стогодишните поплави“ од октомври 1878 и октомври 1978 година. За време на поплавата од октомври 1878 година, снегот од Јужните Алпи почнал да се топи и реката почнала да се издигнува. Централен Отаго доживеал широки поплави, фармерските згради биле потопени до покривите, а реките биле полни со мртви коњи и овци, [[дрва|граѓа]] од фарми и рудници и стебла со дијаметар од 1 m. Мостот во Клајд се урнал на 29 септември, а неговите остатоци плиснале до Роксбург, каде се удриле во тамошниот мост. Мостовите во Банокберн, Бомонт и Роксбург биле однесени. Како резултат на тоа, била предизвикана значителна штета низводно.<ref name="AA">{{Наведени вести|title=The River Wild|last=Brenstrum|first=Erick|url=https://www.nzgeo.com/stories/the-river-wild/|access-date=2024-10-31|work=New Zealand Geographic|year=2014}}</ref> Над 21.000 грла [[добиток]] биле загубени кога водите ја потопиле површината од над 12.000 ha.{{Sfn|Joyce|2012|pp=11–12}} Мостот во Балклута се урнал на 13 октомври.<ref name="AA" /> Поплавата од 1978 година ги пробила бреговите на реките од [[Орети (река)|Орети]] на југ до [[Токомаироро (река)|Токомаироро]]. Над 12.000 ha земја биле потопени, со загуба на над 21.000 грла добиток. Засегнатите градови и области се протегале од [[Макарора]] на север до [[Инверкаргил]] на југ. Градот [[Виндам (Нов Зеланд)|Виндам]] бил целосно евакуиран, а градовите [[Балклута (Нов Зеланд)|Балклута]], [[Милтон (Нов Зеланд)|Милтон]] и [[Матаура]] биле сериозно погодени и многу жители биле преселени. Малата населба [[Келсо (Нов Зеланд)|Келсо]] на брегот на реката [[Помахака (река)|Помахака]] била целосно напуштена и не била обновена откако водите се повлекле.<ref name="flood1">Lloyd, K. (1978) ''Flood disaster 1978.'' Dunedin.</ref><ref>{{Наведено списание|title=Clutha Flood of October 1978|journal=Journal of Hydrology (New Zealand)|last=Jowett|first=I. G.|url=https://www.jstor.org/stable/43944452|volume=18|issue=2|pages=121–140|year=1979|jstor=43944452}}</ref> На својот врв, на 15 октомври, протокот на Клута бил измерен на нешто повеќе од 4.500 m³/s.<ref name="flood2">Lind, C.A. (1978) ''The 100 year flood – 1978.'' Invercargill: Craig Printing Co.</ref> Голема поплава во ноември 1999 година сериозно ги оштетила речните заедници, особено [[Александра (Нов Зеланд)|Александра]].{{Sfn|Joyce|2012|p=11}} Поплавата во Александра се припишува на издигнувањето на речното корито предизвикано од наталожување тиња во акумулацијата Роксбург зад [[Брана Роксбург|браната Роксбург]], низводно од градот. Поплавата од 1999 година имала значително повисоки нивоа на вода во Александра отколку онаа од 1878 година,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.civildefence.govt.nz/MEMWebsite.nsf/Files/Chapter4/$file/Chapter4.pdf|title=Alexandra: A Practical Solution for Managing Flood Risk|first=Chris|last=Kilby|date=February 2001|page=4|access-date=2013-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20130210085441/http://www.civildefence.govt.nz/MEMWebsite.nsf/Files/Chapter4/$file/Chapter4.pdf|archive-date=2013-02-10|url-status=dead}}</ref> иако имала само 80% од волуменот на втората. == Брани == {{Главни статии|Брана Клајд|Брана Роксбург}} [[File:Controversial (33991926528).jpg|мини|десно|Браната Клајд (2019)]] На реката Клута има две [[хидроелектрична централа|хидроелектрични централи]]: [[Брана Клајд|Клајд]] од 464 MW и [[Брана Роксбург|Роксбург]] од 320 MW, кои заедно обезбедуваат околу 22% од хидроелектричната енергија на Јужниот Остров што се доставува до [[електрична мрежа|електричната мрежа]] на Нов Зеланд.<ref>{{Наведено списание|title=The hydroelectric power potential of New Zealand's largest catchment (Clutha River) under 21st century climate change|journal=New Zealand Hydrological Society|last1=M. Jobst|first1=Andreas|date=2022-12-02|url=https://search.informit.org/doi/10.3316/informit.622223774632649|volume=61|issue=2|last2=J. Cullen|first2=Nicolas|last3=G Kingston|first3=Daniel|pages=113–136|location=Wellington, New Zealand}}</ref> Првата брана на реката Клута била Nil Desperandum во Горната долина на Клута, која постоела од 1864 до 1866 година.<ref>{{Наведено списание|last=Carpenter|first=Lloyd|title=The Clutha's First Dam: The Nil Desperandum Project at Quartz Reef Point, 1864–66|journal=The International Journal for the History of Engineering & Technology|publisher=Informa UK Limited|volume=83|issue=2|year=2013|issn=1758-1206|doi=10.1179/1758120613z.00000000028|pages=253–273}}</ref> Браната Роксбург била првата значајна брана на Јужниот Остров. Изградбата на браната започнала во 1949 година.<ref>{{Наведена енциклопедија|title=Otago places – Clutha River / Mata-Au|encyclopedia=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand|last=McKinnon|first=Malcolm|year=2015|url=http://www.TeAra.govt.nz/en/video/22793/building-the-roxburgh-dam|access-date=30 October 2024}}</ref> Четири [[турбина|турбини]] биле инсталирани во 1956–57 година, а уште четири во 1960–61 година.<ref>{{Наведени вести|title=Five-year refurbishment project starts at Roxburgh station, New Zealand|last=Stocks|first=Carrieann|date=2021-07-08|url=https://www.waterpowermagazine.com/news/five-year-refurbishment-project-starts-at-roxburgh-station-new-zealand-8879305/?cf-view|access-date=2024-10-30|work=International Water Power & Dam Construction Magazine}}</ref> Нејзината инсталирана моќност е 320 MW.<ref name="X" /> Изградбата на браната Клајд започнала во 1982 година и завршила во 1993 година. Тоа бил донекаде спорен проект, со противење и критики од еколози и локални жители. Завршувањето на браната Клајд траело многу подолго од очекуваното, со конечна цена повисока за повеќе од 45% од првичната проценка.<ref>{{Наведено списание|last=Nathan|first=Simon|title=Geology and the Clyde Dam|date=10 February 2021|url=https://www.researchgate.net/publication/349162756|journal=Geoscience Society of New Zealand Journal of the Historical Studies Group|access-date=30 October 2024}}</ref><ref>{{Наведено списание|last1=Premachandra|first1=I. M.|last2=Gonzalez|first2=Liliana|title=A Simulation Model Solved the Problem of Scheduling Drilling Rigs at Clyde Dam|journal=Interfaces|publisher=INFORMS|volume=26|issue=2|year=1996|issn=0092-2102|jstor=25062112|pages=80–91|doi=10.1287/inte.26.2.80|url=http://www.jstor.org/stable/25062112|access-date=30 October 2024|url-access=subscription}}</ref> Браната Клајд била еден од проектите „Think Big“ на [[Роберт Малдун]] и на [[Трета национална влада на Нов Зеланд|Третата национална влада]], интервенционистичка државна економска стратегија.<ref>{{Наведени вести|last=Munro|first=Bruce|title=Some final thoughts from a 'virtually forgotten' political powerhouse|website=[[Otago Daily Times]]|date=25 May 2020|url=https://www.odt.co.nz/lifestyle/magazine/some-final-thoughts-virtually-forgotten-political-powerhouse|access-date=30 October 2024}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|first=Stephen|last=Stewart|title=Fuelled by crisis: Why Think Big still matters today|website=[[Stuff (website)|Stuff]]|url=https://www.stuff.co.nz/national/politics/128757220/fuelled-by-crisis-why-think-big-still-matters-today|ref={{sfnref|Stuff}}|date=28 May 2022|access-date=30 October 2024}}</ref> Неколку локални власти долж реката Клута ја користат како извор за постројки за третман, за да ги снабдат заедниците со питка вода. Предложени се и други проекти за брани на реката, но од 2012 година сите се откажани.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.odt.co.nz/regions/central-otago/207479/contact-pulls-plug-dams|title=Contact pulls plug on dams|last=Ibbotson|first=Lucy|date=1 May 2012|work=[[Otago Daily Times]]|access-date=22 May 2012}}</ref><ref>{{Наведено списание|title=Combined snow- and streamflow modelling to estimate impacts of climate change on water resources in the Clutha River, New Zealand|journal=Journal of Hydrology|last1=Poyck|first1=Suzanne|volume=50|issue=2|pages=293–311|last2=Handrikx|first2=Jordy|last3=McMilan|first3=Hilary|last4=Hreinsson|first4=Einar Örn|last5=Woods|first5=Ross|year=2011|location=Wellington, New Zealand}}</ref> == Рекреација == Клута обезбедува наводнување за овоштарниците со коскесто овошје и лозјата околу Кромвел, Александра и Роксбург, каде се одгледуваат јаболка, кајсии, нектарини, цреши, праски и грозје. Има повеќе [[Лозарство|лозја]] и во горниот тек на реката, кај Банокберн, Бендиго, Тарас и Ванака. == Белешки == {{Белешки}} == Наводи == {{Наводи}} == Цитирани дела == {{Refbegin}} * {{Cite book |title=The Catlins |last1=Buckingham |first1=R. |year=1985 |isbn=0477057586 |last2=Jones |first2=John-Hall |publisher=Craig Printing Company |location=Invercargill}} * {{Cite book |title=Port Molyneux: The Story of Maori and Pakeha in South Otago – a Centennial history |last=Waite |first=Fred |year=1940 |publisher=Clutha County Council |url=https://ndhadeliver.natlib.govt.nz/webarchive/20210104000423/http://nzetc.victoria.ac.nz/tm/scholarly/tei-WaiPort-t1-body-d1-d15-d5.html |via=New Zealand Electronic Text Collection}} * {{Cite book |title=Lore and history of the South Island Māori |last=Taylor |first=W.A |year=1952 |location=Christchurch |publisher=Bascands |url=https://ndhadeliver.natlib.govt.nz/webarchive/20210104000423/http://nzetc.victoria.ac.nz/tm/scholarly/tei-TayLore.html |via=New Zealand Electronic Text Collection}} * {{Cite book |title=Maori Lore of Lake, Alp and Fiord |last=Beattie |first=J.H. |publisher=[[Otago Daily Times]] and Witness Newspapers Company Ltd. |year=1945 |location=Dunedin, New Zealand}} * {{Cite book |title=New Zealand Explorers: Great Journeys of Discovery |last=Temple |first=Phillip |publisher=Whitcoulls |year=1985 |isbn=9780723307433 |location=Christchurch, New Zealand}} * {{Cite book |title=A History of Otago |last=Olssen |first=Erik |publisher=J. McIndoe Ltd. |year=1984 |isbn=9780868680583 |location=Dunedin, New Zealand}} * {{Cite book |title=The Cromwell Gorge An Historical Guide |last=Laytham |first=Pamela |publisher=Cromwell and Districts Promotion Group and Rogan McIndoe Print Ltd. |year=1995 |location=Cromwell, New Zealand}} * {{Cite book |title=Gold Rush Central Otago 1862 |last=Joyce |first=Lousie |publisher=Promote Dunstan Inc. |year=2012 |isbn=978-0473201715 |location=Clyde, New Zealand}} {{Refend}} == Надворешни врски == * {{Ризница-ред}} [[Категорија:Реки во Нов Зеланд]] lc3cbwb3hjc4b568ruztpwkjouvee5a 5641429 5641388 2026-10-06T17:39:04Z ForestShutter 126802 ForestShutter ја премести страницата [[Клута]] на [[Клута (река)]]: Погрешно напишан наслов 5641388 wikitext text/x-wiki {{Short description|Река во Нов Зеланд}} {{Инфокутија Река |name = Клута / Мата-Ау |other_name = Молине (Molyneux) |etymology = Мата-Ау: струја во водата. Клута: од ''Cluaidh'', шкотско-гелското име за [[Клајд (река)|реката Клајд]] |image = Upper Clutha Valley.jpg |image_size = 270px |image_caption = Долината на Горна Клута, поглед спроти течението кон [[Јужни Алпи|Јужните Алпи]] |map = Clutha River Basin.jpg |map_size = 270 |map_caption = Сливот на реката Клута ([https://mghydro.com/watersheds/shared/D4C8C5.html интерактивна карта]) |subdivision_type1 = Земја |subdivision_name1 = [[Нов Зеланд]] |subdivision_type2 = Регион |subdivision_name2 = [[Отаго]] |subdivision_type3 = Населби |subdivision_name3 = [[Ванака]], [[Кромвел (Нов Зеланд)|Кромвел]], [[Клајд (Нов Зеланд)|Клајд]], [[Александра (Нов Зеланд)|Александра]], [[Роксбург (Нов Зеланд)|Роксбург]], [[Балклута]] |length = 338 km |discharge1_avg = 614 m³/s |source1 = [[Mount Brewster, New Zealand|Mount Brewster]] |source1_location = [[Јужни Алпи|Јужните Алпи]] |source1_elevation = 1.540 m |mouth = [[Тихи Океан|Тихиот Океан]] |mouth_coordinates = {{coord|46|21|S|169|48|E|display=inline,title}} |mouth_elevation = [[Морско ниво]] |progression = [[Makarora River|Макарора]] → [[Езеро Ванака]] → Клута → [[Тихи Океан|Тихиот Океан]] |basin_size = околу 21.000 km² |tributaries_left = Хавеа, Линдис, Манухерикија, Бомонт, Туапека |tributaries_right = Кардрона, Каварау, Помахака, Ваивера |waterbodies = [[Езеро Ванака]], [[Езеро Дунстан]], [[Езеро Роксбург]] |custom_label = Острови |custom_data = Инч Клута }} '''Реката Клута / Мата-Ау''' е втората најдолга [[река]] во [[Нов Зеланд]] и најдолгата на [[Јужен Остров|Јужниот Остров]]. Таа тече во правец југ-југоисток во должина од 338 километри низ Централен и Јужен Отаго, од езерото Ванака во [[Јужни Алпи|Јужните Алпи]] до [[Тихи Океан|Тихиот Океан]], 75 километри југозападно од Данидин. Во реката Клута и нејзините околни области има многу злато. Ова е реката со најголем проток на вода во Нов Зеланд, со просечен проток од 614 кубни метри во секунда.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mfe.govt.nz/publications/ser/ser1997/html/chapter7.6.html|title=State of New Zealand's Environment 1997 – Chapter 7: Nature of NZ's water environment &#91;Ministry for the Environment&#93;|archive-url=https://web.archive.org/web/20050416222951/http://www.mfe.govt.nz/publications/ser/ser1997/html/chapter7.6.html|archive-date=2005-04-16|accessdate=2005-05-09}}</ref> Реката Клута одиграла истакната улога и во [[Маори|маорската]] и во европската историја на оваа област. Реките и долините биле главниот транспортен систем што го користеле локалните Маори за пристап до внатрешноста на Јужниот Остров. Златната треска во Отаго од 1860-тите довела до производство на приближно 240 тони злато, пронајдено во [[Слив|сливот]] на реката Клута.<ref name="J">{{Наведено списание|last=Upton|first=Phaedra|last2=Walcott|first2=Rachell|last3=Burridge|first3=Chris|last4=Waters|first4=Jonathon|date=2012-09-24|title=Tectonic controls on the evolution of the Clutha River catchment, New Zealand|journal=New Zealand Journal of Geology and Geophysics|location=New Zealand|volume=55|issue=4|pages=345–359|doi=10.1080/00288306.2012.709184|doi-access=free}}</ref> Реката има најголем проток во Нов Зеланд, а околу 6% од целата вода на Јужниот Остров отекува само преку Клута. Таа има просечен проток од приближно 500 m³/s и сливно подрачје од околу 22.000 km², што ја прави економски значајна река за земјата. На реката Клута има две [[Хидроенергија|хидроцентрали]], кои обезбедуваат 14% од вкупниот капацитет за производство на хидроелектрична енергија во земјата. Реката Клута ги одводнува високите планини на [[Јужни Алпи|Јужните Алпи]] на запад и минува низ сложен топографски систем од котлини и планински венци кон исток, пред да се влие во [[Тихи Океан|Тихиот Океан]]. Поголемиот дел од топографските карактеристики на сливното подрачје на реката Клута се директен резултат на доцниот [[кенозоик]] и активните тектонски процеси што се случуваат во јужниот дел од Јужниот Остров поради деформација долж блиската граница на тектонските плочи, дефинирана со Алпскиот расед.<ref name="J" /> Реката е позната по своите пејзажи, историјата на златната треска и брзите тиркизни води. Групата за зачувување на реката Клута / Мата-Ау работи на создавање регионален речен парк, со пешачка патека долж целиот речен коридор. == Топонимија == [[Маорски јазик|Маорското]] име за реката Клута е Мата-Ау (понекогаш скратено како Матау), што значи „површинска струја“.<ref name="E">{{Наведена енциклопедија|access-date=23 October 2024}}</ref><ref>{{ReedPlacenames1975}}</ref> Раните доселеници понекогаш го запишувале маорското име како „Матоу“ и „Матуа-а“, а го изговарале како „Мату“.<ref>{{Наведено списание|last=Kelly|first=Jan|year=1999|title=Maori Maps|journal=[[Cartographica]]|location=Canada|publisher=University of Toronto Press|volume=36|issue=2|pages=1–30|doi=10.3138/W126-QW63-N413-816W|issn=0317-7173|id={{ProQuest|89065217}}}}</ref> Маорите реката ја нарекувале и ''Марануку''.{{Sfn|Waite|1940}} Името Матау денес широко се користи за една од двата [[Растока|ракави]] на реката Клута близу до нејзиното устие (другиот е Коау). Првото европско име за реката Клута / Матау било '''реката Молине''' (''Molyneux''){{IPAc-en|m|ɒ|l|ɪ|n|ˌ|ə|ʊ}}, именувана од капетанот [[Џејмс Кук]] по неговиот мајстор за едрење, Роберт Молине. Името се користело и за малата населба Порт Молине.{{Sfn|Buckingham|Jones|1985}} Раните карти го прикажуваат името со првобитен правопис, а подоцна тоа било напишано како „Molyneux“.{{Efn|Раните карти објавени од Европејци го прикажувале правописот „Moulineux“.<ref>{{Cite map|title=1728–1779 :Map of the coast of the New Zealand discovered in the years 1769 and 1770|last=Cook |first=James |authorlink=James Cook|publisher=1773|publication-place=London|via=National Library of New Zealand}}</ref> До 1840-тите се пишувало „Molyneux“.<ref>{{Cite map|title=Map of the Colony of New Zealand|last=Arrowsmith|first=John|authorlink=John Arrowsmith (cartographer)|publisher=1844|publication-place=London}}</ref>}} Реката сега е општо позната како Клута, што доаѓа од ''Cluaidh'', [[Шкотски јазик|шкотско-гелското]] име за реката Клајд во [[Шкотска]], која тече низ [[Глазгов]].<ref>{{Наведени вести|url=https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/NZSCSG18460808.2.4|title=New Zealand Spectator, And Cook's Strait Guardian|date=1846-08-08|work=New Zealand Spectator|access-date=2024-10-23|issue=108|volume=2|via=Papers Past}}</ref> Официјалното име на реката е „Клута / Мата-Ау“ според Законот за порамнување на побарувањата на Нгаи Таху од 1998 година, значајна спогодба од Договорот од Ваитанги, со која се додале двојни имиња на приближно 90 географски одлики низ целиот Јужен Остров за да се признае „еднаквото и посебно значење“ и на англиските и на маорските имиња.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nzlii.org/nz/legis/hist_act/ntcsa19981998n97295|title=Ngāi Tahu Claims Settlement Act 1998}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.linz.govt.nz/regulatory/place-names/find-place-name/find-m%C4%81ori-place-names-dual-names-and-alternative-names|title=Find Māori place names, dual names and alternative names|work=Land Information New Zealand (LINZ)|language=en-NZ|accessdate=2021-04-04}}</ref> == Историја == === Маорска историја === Населувањето на Маорите во регионот [[Отаго]] започнало околу 1250–1300 година. Маорите се научиле да ги ловат бројните видови птици моа и запалиле голем дел од внатрешните шуми. Првото племе (иви) во Отаго било Ваитаха, потоа Кати Мамое; подоцна дошло племето Каи Таху.<ref>{{Наведена енциклопедија|access-date=25 October 2024}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=McGlone|first=M. S|last2=Mark|first2=A. F.|last3=Bell|first3=D.|year=1995|title=Late Pleistocene and Holocene vegetation history, Central Otago, South Island, New Zealand|journal=Journal of the Royal Society of New Zealand|publisher=Informa UK Limited|volume=25|issue=1|pages=1–22|doi=10.1080/03014223.1995.9517480|issn=0303-6758|doi-access=free}}</ref> До крајот на четиринаесеттиот век, околината во Отаго и [[Саутленд]] (Мурихуку) започнала да се менува, при што подокарпните шуми се повлекувале, а популацијата на моа опаѓала. Неколку маорски населби во регионот започнале да го губат своето значење, иако сè уште постоеле неколку населби во Централен Отаго.{{Sfn|Olssen|1984}} Неколку локации долж реката Клута ги задржале имињата на поглаварите на Кати Мамое, како што е ''Таумата-о-Те-Хау'', рид на северната страна од реката Клута, над Балклута, именуван по поглаварот кој се искачил таму и го очекувал пристигнувањето на воената дружина ''тауа'', за која подготвил стапица.<ref>{{Наведено списание|last=Beattie|first=H.|year=1922|title=Traditions and Legends Collected from the Natives of Murihuku (Southland, New Zealand)|url=https://www.jstor.org/stable/20701884|journal=The Journal of the Polynesian Society|volume=31|issue=3|pages=134–144|jstor=20701884}}</ref> Историски гледано, членовите на Каи Таху патувале спроти течението на реката Клута за да ловат јагули и [[Гусковидни|водни птици]]. Каи Таху патувале во внатрешноста на Јужниот Остров речиси секоја година и имале кампови и гробни места долж реката Клута и нејзините блиски езера.<ref>{{Наведени вести|title=River 'bribe' alleged|last=Weir|first=James|date=2002-10-30|work=[[The Press]]|publication-place=Christchurch, New Zealand|issn=0113-9762|id={{ProQuest|314474336}}}}</ref> Устието на Мата-Ау било густо населено, со многу постојани и привремени населби на Каи Таху долж долниот тек на реката. Мурикаухака, населба во близина на устието на Мата-Ау, во еден период била дом на проценети двесте луѓе.{{Sfn|Waite|1940}}<ref name="nront">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.kahurumanu.co.nz/atlas?find=%7B6cc89b47-4152-e311-8212-005056970030%7D|title=Mata-au|work=Kā Huru Manu|publisher=Nga Rūnanga o Ngāi Tahu|accessdate=10 October 2021}}</ref> Маорските трговски групи ја користеле клисурата Кромвел како главен сообраќаен пат за нивните експедиции за набавка на поунаму (зелен жад) и лов на птици моа во внатрешноста на Отаго.{{Sfn|Laytham|1995}} Во клисурата Кромвел се пронајдени многу рани маорски археолошки локалитети, со фрагменти [[Лушпа од јајце|од лушпи од јајца]] од моа. За разлика од другите локации во Централен Отаго, не се пронајдени изгорени коски.<ref>{{Наведено списание|last=Ritchie|first=Nevill A.|date=1982|title=The prehistoric role of the Cromwell Gorge, New Zealand|url=https://nzarchaeology.org/download/the-prehistoric-role-of-the-cromwell-gorge-new-zealand|journal=New Zealand Journal of Archaeology|volume=4|pages=21–43|access-date=23 October 2024}}</ref> === Европска историја === [[File:Watson_Shennan.png|мини|275x275пкс|Вотсон Шенан, ран доселеник на Централен Отаго (1866)]] За време на раното европско населување на Јужниот Остров, близу до устието на реката Клута во Порт Молине била основана станица [[Китолов|за лов на китови]], и во овој период речиси целата економија на областа зависела од морето. Градот Порт Молине, сместен на овој залив, бил прометно пристаниште во текот на 19 век. Неговата локација на устието на Клута го направила добра локација за трговија, како со внатрешноста, така и за крајбрежниот и океанскиот превоз. Голема поплава во 1878 година го поместила устието на Клута кон север и го засипала пристаништето, по што градот постепено се намалувал.{{Sfnm|Waite|1940|Joyce|2012}} Првиот Европеец што ја посетил областа Горна Клута и ги видел внатрешните езера Вакатипу, Ванака и Хавеа бил Натаниел Чалмерс, кого го воделе поглаварите Реко и Каикоура во 1853 година.<ref>{{Наведена енциклопедија|access-date=23 October 2024}}</ref><ref name="DoC">{{Наведена книга|url=http://www.doc.govt.nz/Documents/science-and-technical/SfC244b.pdf|title=Bannockburn Heritage Landscape Study|last=Janet Stephenson|last2=Heather Bauchop|last3=Peter Petchey|date=2004|page=29|author-link=Janet Stephenson}}</ref> Го вратиле назад по реката на {{Јаз|mi|mōkihi}}, сплав од ленени стебла,<ref>{{Наведена енциклопедија|access-date=1 November 2024}}</ref> што го изградиле од [[Лен|ленени]] стебла и раупо од бреговите на езерото Хавеа.{{Sfn|Temple|1985}}<ref>{{Наведени вести|title=Students set to retrace journey of early|last=Grant|first=Michelle|date=2003-12-26|work=[[The Southland Times]]|location=Invercargill, New Zealand|issn=0112-9910|id={{ProQuest|330779331}}}}</ref> Во 1910 година, 57 години по тој настан, Натаниел Чалмерс се присетил на своето патување со сплавот низ клисурата Кромвел: „Никогаш нема да ја заборавам ‚трката‘ низ клисурата... срцето буквално ми беше во уста, но на тие двајца старци како да воопшто не им пречеше брзиот тек.“{{Sfn|Temple|1985}} Европските „овчари“ пристигнале подоцна, во доцните 1850-ти, барајќи пасишта во внатрешноста на Отаго.{{Sfn|Laytham|1995}} Александар и Вотсон Шенан тргнале од Милтон (претходно познат како Токомаириро) во декември 1857 година кон Централен Отаго, во потрага по земјиште за одгледување овци. Браќата заминале подалеку од закупците на земјиште кои претходно зазеле територија сè до реката Ваитахуна. Кога се вратиле во Данидин, откако поминале неколку дена истражувајќи ја долината Манухерикија, тие поднеле барање до покраинската влада на Отаго за закуп на два блока земјиште од двете страни на реката Манухерикија. Вкупната површина на земјиштето изнесувала 40.000 хектари. Тие ги донеле [[Домашна овца|овците]] во овој округ во 1858 година. Вотсон Шенан ја опишал областа како „богата со трева и вода, вистинска ветена земја“, што привлекло и други луѓе во регионот.{{Sfn|Joyce|2012}}<ref>{{Наведени вести|url=https://www.odt.co.nz/regions/south-otago/take-five-milton|title=Take five: Milton|date=2019-11-30|work=[[Otago Daily Times]]|access-date=2024-10-31}}</ref> Во 1862 година, Кристофер Рајли и Хорацио Хартли откриле карпи и чакал богати со злато за време на нивната зимска експедиција по течението на Клута низ клисурата Кромвел. Тие пристигнале во Данидин на 15 август 1862 година, депозирале 100 унци (2.800 грама) злато и биле наградени со 2.000 фунти.{{Sfn|Olssen|1984}} === Златна треска === {{ill|Златна треска во Отаго|en|Otago gold rush}} [[File:Hartley_and_Reilly_Dredge,_Cromwell_Gorge.jpg|мини|лево|220пкс|Изградба на [[багер]] во [[клисурата Кромвел]] (1890-ти)]] Златната треска започнала во Централен Отаго во 1860-тите. Со неколку населби брзо основани покрај реки богати со злато, како Клута и [[Каварау (река)|Каварау]], „трескањето“ кон Централен Отаго било најголемото во историјата на регионот.{{Sfn|Olssen|1984|p=59}} Во тоа време, долж реката Клута имало и голем број рударски колиби. Најмногу колиби од овој тип имало во клисурата Роксбург, но ги имало и во клисурата Кромвел. Археолошко истражување од 1980 година во клисурата Роксбург покажало дека во областа има 32 колиби и 79 карпести засолништа.<ref>{{Наведени вести|title=Clutha reveals mining huts of past|last=Henderson|first=Simon|date=2019-12-27|url=https://www.odt.co.nz/regions/central-otago/clutha-reveals-mining-huts-past|access-date=2024-10-24|work=[[Otago Daily Times]]}}</ref> Околу 100 [[багер]]и работеле во различни периоди од историјата на областа во речното корито и во околните чакалести наслаги, вклучувајќи ја и денешната клисура источно од [[планинскиот венец Олд Мен]]. Реката Клута и нејзината притока Каварау транспортирале [[алувиј]]ално злато на растојание од 200 km во вид на речен нанос. Предок на реката Клута од средниот [[плеистоцен]] носел ситни златни зрна преку долните делови на денешната долина Манухерикија кај Александра.<ref>{{Наведено списание|title=Evolution of the Taieri River catchment, East Otago, New Zealand|journal=New Zealand Journal of Geology and Geophysics|last1=Craw|first1=D.|volume=59|issue=2|pages=257–273|last2=Craw|first2=L.|last3=Burridge|first3=C. P.|last4=Wallis|first4=G. P.|last5=Waters|first5=J. M.|year=2016|doi=10.1080/00288306.2015.1126621|doi-access=free}}</ref> До Божиќ 1861 година, 14.000 копачи на злато биле активни на рудните полиња Туапека и Ваипори. Златната треска била краткотрајна, а поголемиот дел од алувијалното злато бил исцрпен до 1863 година, но копачите продолжиле да пристигнуваат и нивниот број достигнал максимум од 18.000 во февруари 1864 година.<ref>McKinnon, M. (ed.), Bradley, B. & Kirkpatrick, R. (1997). ''New Zealand Historical Atlas: Ko Papatuanuku e Takoto Nei.'' Auckland: David Bateman Ltd. {{ISBN|1-86953-335-6}}.</ref> Рударењето на реката Клута узводно од Кромвел станало значајно по 1900 година, кога постепено бил увиден потенцијалот на областа. Претходно, главниот фокус бил на реката Каварау и на реката Клута низводно од Кромвел.<ref>{{Наведено списание|title=Uncertain enterprises: the experience of two gold dredging companies on the Clutha River above Cromwell, New Zealand|journal=Journal of Australasian Mining History|last=Barnett|first=Ross|volume=20|pages=50–72|year=2022|id=ASBS12262}}</ref> Маорите знаеле за златото во реката Клута, но не му придавале вредност.{{Sfn|Joyce|2012|p=6}} == Географија == [[File:NZ-Clutha R.png|мини|десно|220пкс|Положба на реката Клута и нејзиниот слив на Јужниот Остров]] Реката Клута е најголемата река на Јужниот Остров и има најголем [[Слив|сливен базен]] и [[Проток (хидрологија)|одлив]] во Нов Зеланд. Околу 6% од целата вода на Јужниот Остров се испушта само преку реката Клута. Таа има среден проток од приближно 500 m³/s, сливно подрачје од околу 22.000 km² и должина од околу 340 km, што ја прави една од најдолгите реки во Нов Зеланд.<ref>{{Наведено списание|title=Regional Hydrology of the Clutha River|journal=Journal of Hydrology (New Zealand)|last=Murray|first=D. L.|url=http://www.jstor.org/stable/43944345|volume=14|issue=2|pages=83–98|year=1975|jstor=43944345|access-date=2024-10-24}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Calvert|first=R. J.|title=History and Background of the Clutha River|journal=Journal of Hydrology (New Zealand)|publisher=New Zealand Hydrological Society|volume=14|issue=2|year=1975|issn=0022-1708|jstor=43944344|pages=76–82|url=http://www.jstor.org/stable/43944344|access-date=27 October 2024}}</ref> Главните [[Растока|притоки]] се [[Арау (река)|Арау]], [[Кардрона (река)|Кардрона]], [[Линдис (река)|Линдис]], [[Манухерикија (река)|Манухерикија]], [[Тевиот (река)|Тевиот]], [[Помахака (река)|Помахака]] и [[Ваитахуна (река)|Ваитахуна]]. Градовите во близина на реката Клута вклучуваат [[Александра (Нов Зеланд)|Александра]], Балклута, Кромвел, [[Роксбург (Нов Зеланд)|Роксбург]] и [[Ванака]].<ref name="E" /><ref name="X">{{Наведено списание|last1=Taylor|first1=Malcolm|last2=Bardsley|first2=Earl|title=A hydrological drought index for the Clutha catchment, New Zealand|journal=Journal of Hydrology (New Zealand)|publisher=New Zealand Hydrological Society|volume=58|issue=1|year=2019|issn=0022-1708|jstor=26832290|pages=47–56|url=https://www.jstor.org/stable/26832290|access-date=26 October 2024}}</ref> === Тек === Реката Клута е долга околу 340 km и тече приближно од север кон југ низ регионот Отаго. Нејзиниот извор се наоѓа во [[Јужни Алпи|Јужните Алпи]], каде годишно паѓаат до 8.000 mm [[врнежи]] од запад и северозапад. Реката Клута и нејзините притоки примаат вода од три езера во Отаго: [[Езеро Хавеа|Хавеа]], [[Езеро Вакатипу|Вакатипу]] и [[Езеро Ванака|Ванака]], како и од помалите притоки Арау, Бомонт, Линдис, Манухерикија, Невис, Шотовер, Тала Барн, Тевиот и Помахака.<ref name="X" /><ref>{{Наведена мрежна страница|title=Clutha River / Mata-Au, Otago|url=https://www.topomap.co.nz/NZTopoMap/nz16595/Clutha-River%2fMata-Au/Otago|access-date=2024-10-27|website=NZ Topo Map}}</ref> Реката Клута можеби го добила сегашниот тек поради напредувањата на мразниците во средниот до доцниот [[плеистоцен]], кои речиси стигнале до Кромвел.<ref>{{Наведено списание|last1=Stephens|first1=S|last2=MacKenzie|first2=D|last3=Barth|first3=N|last4=Craw|first4=D|title=Links between orogenic and placer gold on the Old Man Range, Central Otago, New Zealand|journal=New Zealand Journal of Geology and Geophysics|publisher=Informa UK Limited|volume=58|issue=3|date=3 July 2015|issn=0028-8306|doi=10.1080/00288306.2015.1070181|doi-access=free|pages=296–312}}</ref> Таа е економски значајна река за државата. На реката Клута има две [[хидроцентрала|хидроцентрали]], кои обезбедуваат 14% од капацитетот на земјата за производство на хидроелектрична енергија.<ref name="X" /> === Сливно подрачје === Реката го одводнува најголемото сливно подрачје во Нов Зеланд, големо околу 22.000 km², со нормализиран проток по површина од околу 800 mm. Просечниот годишен проток изнесува 530 m³/s.{{Efn|Големината на сливното подрачје може да се разликува меѓу висококвалитетните извори. {{harvnb|Murray|1975|}} наведува 22.000 km². Меѓутоа, {{harvnb|Redpath|Sirguey|Cullen|2019}} наведува 20.800 km². За сега, оваа статија се потпира на Murray, 1975.}} Поради долгогодишните обврски за хидроенергија и зголемените потреби за градско водоснабдување и наводнување за [[градинарство]] и [[земјоделство]], задоволувањето на брзорастечките потреби за вода во сливот на Клута ќе стане потешко во иднина. Најголемиот дел од водите во изворишниот дел на реката потекнува од топењето на алпскиот снежен покривач и од дождот, а глечерите даваат мал придонес. Изворот се наоѓа на максимална надморска височина од приближно 2.800 m на [[Главна вододелница|Главната вододелница]] на Јужните Алпи.<ref name="G">{{Наведено списание|last1=Redpath|first1=Todd A. N.|last2=Sirguey|first2=Pascal|last3=Cullen|first3=Nicolas J.|title=Characterising spatio-temporal variability in seasonal snow cover at a regional scale from MODIS data: the Clutha Catchment, New Zealand|journal=Hydrology and Earth System Sciences|publisher=Copernicus GmbH|volume=23|issue=8|date=2 August 2019|issn=1607-7938|doi=10.5194/hess-23-3189-2019|doi-access=free|pages=3189–3217}}</ref> Во внатрешните котлини годишните врнежи можат да бидат помали од 400 mm, додека на западниот раб на сливот можат да надминат 4.000 mm. Придонесот на [[топење на снегот|снежната топилница]] во годишниот [[проток]] на реката Клута се проценува на 10% кога ќе стигне до јужниот дел на [[Тихи Океан|Тихиот Океан]]. Овој удел е значително поголем за алпските подсливови и големите внатрешни котлини и достигнува 30% до 50%. Голем број големи притоки потекнуваат од [[полусува клима|полусувите]] котлини на Централен Отаго, каде годишните врнежи можат да бидат помали и од 400 mm, што е за еден ред на величина пониско отколку на Главната вододелница.<ref name="G" /> Просечниот проток на Клута е околу 614 m³/s,<ref name="flow2" /><ref name="Q" /> што е споредливо со многу поголеми реки. Овој силен проток, во комбинација со релативно малата големина на реката во светски рамки, ја прави Клута познато брза река. Таа често се наведува како една од најбрзите реки во светот, заедно со австралиските реки [[Маклеј (река)|Маклеј]] и [[Фицрој (Западна Австралија)|Фицрој]], реките [[Амазон]] и [[Атрато]] во Јужна Америка и реката [[Тиста]] на Хималаите. Највисокиот забележан проток на Клута бил за време на силни бури во 1978 година, кога достигнал врв од 4.581 m³/s.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Clutha River at Balclutha – Flow|url=https://www.orc.govt.nz/managing-our-environment/water/water-monitoring-and-alerts/lower-clutha/clutha-river-at-balclutha-flow|access-date=2023-03-06|website=Otago Regional Council|language=en}}</ref> == Екологија == [[File:Salmo trutta fario - Truite fario - Brown trout.jpg|220пкс|мини|десно|[[Кафеава пастрмка|Кафеавите пастрмки]] се среќаваат низ целата река Клута и нејзините блиски потоци]] Извештај од 2022 година за слатководните риби на Клута низводно од Роксбург, изработен од [[Национален институт за вода и атмосфера|NIWA]], документирал 14 видови домородни риби, од кои 11 се [[диадромни риби|диадромни]] (вклучувајќи ги ''giant kōkopu'' и ''kōaro''), што значи дека имаат морски миграциски фази.<ref name="Q" /> Дополнително, реката Клута има невообичаено голема разновидност на немигрирачки видови риби во нејзините притоки. [[Кафеава пастрмка|Кафеавата пастрмка]] е најчесто сретнуваната риба во реката Клута и се јавува низ главниот тек, потоците и блиските езера.<ref name="CR">{{Cite report|title=Water-based recreation on the lower Clutha River|date=1986-01-01|url=https://docs.niwa.co.nz/library/public/fer61.pdf|last=Whiting|first=R.|access-date=2024-10-29|publisher=Fisheries Research Division N.Z. Ministry of Agriculture and Fisheries|location=Roxburgh, New Zealand|issn=0111-4794}}</ref> [[Калифорниска пастрмка|Калифорниската пастрмка]] исто така се јавува во реката, но во помал број, и почесто се среќава во долниот тек отколку во горните делови.<ref name="CR" /> Најмалку девет видови слатководни ''Galaxias'' се утврдени во реката Клута преку генетика и [[морфологија (биологија)|морфологија]].<ref name="J" /><ref name="Q" /> Меѓу нив има видови со ограничен ареал, [[ендемит|ендемични]] за одредени притоки, како подсливовите на [[Невис (река)|Невис]] и [[Тевиот (река)|Тевиот]], и таксон на ''alpine galaxias'' кој се јавува само во горниот слив на Манухерикија. Вид на ''Galaxias'' со статус [[Класификација на загрозеност на Нов Зеланд|национално критичен]], наречен „Clutha flathead species D“, се јавува во различни делови на сливот.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Clutha Flathead Galaxias|website=Department of Conservation|url=https://www.doc.govt.nz/nature/native-animals/freshwater-fish/non-migratory-galaxiids/clutha-flathead-galaxias/|ref={{sfnref|Department of Conservation}}|access-date=28 October 2024}}</ref> Генетска студија од 2022 година на [[Универзитет во Отаго|Универзитетот во Отаго]], објавена во списанието ''Diversity and Distributions'', открила дека реката е дом на разновидни клади на ''Galaxias vulgaris''; нивната разновидност најверојатно ја одразува сложеноста на геолошките процеси на реката Клута. Студијата ја нагласува важноста на методите на ниво на целиот [[геном]] за препознавање на видовите и разбирање на биодиверзитетот во слатководните екосистеми, како и за зачувувањето на реката Клута.<ref>{{Наведено списание|last1=Campbell|first1=Ciaran S. M.|last2=Dutoit|first2=Ludovic|last3=King|first3=Tania M.|last4=Craw|first4=Dave|last5=Burridge|first5=Christopher P.|last6=Wallis|first6=Graham P.|last7=Waters|first7=Jonathan M.|doi=10.1111/ddi.13629|title=Genome-wide analysis resolves the radiation of New Zealand's freshwater Galaxias vulgaris complex and reveals a candidate species obscured by mitochondrial capture|journal=Diversity and Distributions|publisher=Wiley|volume=28|issue=10|year=2022|issn=1366-9516|jstor=48687116|pages=2255–2267|doi-access=free}}</ref> Пред изградбата на [[Брана Роксбург|браната Роксбург]], [[лосос]]и можеле да се најдат по целата должина на реката Клута и се мрестеле сè до езерата Хавеа и Ванака. Клута е најјужната призната река со лосос; лососите продолжуваат да пристигнуваат секоја пролет и лето, иако нивниот број се намалил откако е изградена браната Роксбург. Во реката исто така се среќаваат и [[Common bully|обична кркушка]], [[New Zealand smelt|гавица]] и [[perch|костреш]].<ref name="Q">{{Cite report|title=Hydrology, water quality and ecology of the lower Clutha|date=2022-07-06|url=https://www.mbie.govt.nz/dmsdocument/28333-hydrology-water-quality-and-ecology-of-the-lower-clutha|last1=Kuczynski|first1=Anika|issue=1|access-date=2024-10-28|last2=Griffiths|first2=James|publisher=National Institute of Water & Atmospheric Research Ltd|location=Christchurch, New Zealand|last3=Jellyman|first3=Don}}</ref> Проценка на реката од 1981 година, изработена од Upper Clutha Valley Development заедно со [[Министерство за работи и развој (Нов Зеланд)|Министерството за работи и развој]], ја нагласила високата квалитет на водите на реката и многу ниските нивоа на биомаса на [[фитопланктон]].<ref>{{Cite report|title=An assessment of the possible effects on the proposed Luggate and Queensberry Hydro-electric impoundments on the water quality of the Upper Clutha River.|date=1981-02-01|last1=B. J.|first1=Biggs|last2=T. T.|first2=Malthus|publisher=Clutha Valley Development Environmental Impact Report|edition=2|page=10}}</ref> == Поплави == [[File:BalcluthaBridgeNov202024 02.jpg|мини|десно|Клута поминува под третиот [[Балклута (мост)|мост во Балклута]]. Првиот мост на ова место бил уништен за време на поплавата од 1878 година.]] На реката Клута се случиле неколку големи [[поплава|поплави]], а најзначајни се „стогодишните поплави“ од октомври 1878 и октомври 1978 година. За време на поплавата од октомври 1878 година, снегот од Јужните Алпи почнал да се топи и реката почнала да се издигнува. Централен Отаго доживеал широки поплави, фармерските згради биле потопени до покривите, а реките биле полни со мртви коњи и овци, [[дрва|граѓа]] од фарми и рудници и стебла со дијаметар од 1 m. Мостот во Клајд се урнал на 29 септември, а неговите остатоци плиснале до Роксбург, каде се удриле во тамошниот мост. Мостовите во Банокберн, Бомонт и Роксбург биле однесени. Како резултат на тоа, била предизвикана значителна штета низводно.<ref name="AA">{{Наведени вести|title=The River Wild|last=Brenstrum|first=Erick|url=https://www.nzgeo.com/stories/the-river-wild/|access-date=2024-10-31|work=New Zealand Geographic|year=2014}}</ref> Над 21.000 грла [[добиток]] биле загубени кога водите ја потопиле површината од над 12.000 ha.{{Sfn|Joyce|2012|pp=11–12}} Мостот во Балклута се урнал на 13 октомври.<ref name="AA" /> Поплавата од 1978 година ги пробила бреговите на реките од [[Орети (река)|Орети]] на југ до [[Токомаироро (река)|Токомаироро]]. Над 12.000 ha земја биле потопени, со загуба на над 21.000 грла добиток. Засегнатите градови и области се протегале од [[Макарора]] на север до [[Инверкаргил]] на југ. Градот [[Виндам (Нов Зеланд)|Виндам]] бил целосно евакуиран, а градовите [[Балклута (Нов Зеланд)|Балклута]], [[Милтон (Нов Зеланд)|Милтон]] и [[Матаура]] биле сериозно погодени и многу жители биле преселени. Малата населба [[Келсо (Нов Зеланд)|Келсо]] на брегот на реката [[Помахака (река)|Помахака]] била целосно напуштена и не била обновена откако водите се повлекле.<ref name="flood1">Lloyd, K. (1978) ''Flood disaster 1978.'' Dunedin.</ref><ref>{{Наведено списание|title=Clutha Flood of October 1978|journal=Journal of Hydrology (New Zealand)|last=Jowett|first=I. G.|url=https://www.jstor.org/stable/43944452|volume=18|issue=2|pages=121–140|year=1979|jstor=43944452}}</ref> На својот врв, на 15 октомври, протокот на Клута бил измерен на нешто повеќе од 4.500 m³/s.<ref name="flood2">Lind, C.A. (1978) ''The 100 year flood – 1978.'' Invercargill: Craig Printing Co.</ref> Голема поплава во ноември 1999 година сериозно ги оштетила речните заедници, особено [[Александра (Нов Зеланд)|Александра]].{{Sfn|Joyce|2012|p=11}} Поплавата во Александра се припишува на издигнувањето на речното корито предизвикано од наталожување тиња во акумулацијата Роксбург зад [[Брана Роксбург|браната Роксбург]], низводно од градот. Поплавата од 1999 година имала значително повисоки нивоа на вода во Александра отколку онаа од 1878 година,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.civildefence.govt.nz/MEMWebsite.nsf/Files/Chapter4/$file/Chapter4.pdf|title=Alexandra: A Practical Solution for Managing Flood Risk|first=Chris|last=Kilby|date=February 2001|page=4|access-date=2013-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20130210085441/http://www.civildefence.govt.nz/MEMWebsite.nsf/Files/Chapter4/$file/Chapter4.pdf|archive-date=2013-02-10|url-status=dead}}</ref> иако имала само 80% од волуменот на втората. == Брани == {{Главни статии|Брана Клајд|Брана Роксбург}} [[File:Controversial (33991926528).jpg|мини|десно|Браната Клајд (2019)]] На реката Клута има две [[хидроелектрична централа|хидроелектрични централи]]: [[Брана Клајд|Клајд]] од 464 MW и [[Брана Роксбург|Роксбург]] од 320 MW, кои заедно обезбедуваат околу 22% од хидроелектричната енергија на Јужниот Остров што се доставува до [[електрична мрежа|електричната мрежа]] на Нов Зеланд.<ref>{{Наведено списание|title=The hydroelectric power potential of New Zealand's largest catchment (Clutha River) under 21st century climate change|journal=New Zealand Hydrological Society|last1=M. Jobst|first1=Andreas|date=2022-12-02|url=https://search.informit.org/doi/10.3316/informit.622223774632649|volume=61|issue=2|last2=J. Cullen|first2=Nicolas|last3=G Kingston|first3=Daniel|pages=113–136|location=Wellington, New Zealand}}</ref> Првата брана на реката Клута била Nil Desperandum во Горната долина на Клута, која постоела од 1864 до 1866 година.<ref>{{Наведено списание|last=Carpenter|first=Lloyd|title=The Clutha's First Dam: The Nil Desperandum Project at Quartz Reef Point, 1864–66|journal=The International Journal for the History of Engineering & Technology|publisher=Informa UK Limited|volume=83|issue=2|year=2013|issn=1758-1206|doi=10.1179/1758120613z.00000000028|pages=253–273}}</ref> Браната Роксбург била првата значајна брана на Јужниот Остров. Изградбата на браната започнала во 1949 година.<ref>{{Наведена енциклопедија|title=Otago places – Clutha River / Mata-Au|encyclopedia=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand|last=McKinnon|first=Malcolm|year=2015|url=http://www.TeAra.govt.nz/en/video/22793/building-the-roxburgh-dam|access-date=30 October 2024}}</ref> Четири [[турбина|турбини]] биле инсталирани во 1956–57 година, а уште четири во 1960–61 година.<ref>{{Наведени вести|title=Five-year refurbishment project starts at Roxburgh station, New Zealand|last=Stocks|first=Carrieann|date=2021-07-08|url=https://www.waterpowermagazine.com/news/five-year-refurbishment-project-starts-at-roxburgh-station-new-zealand-8879305/?cf-view|access-date=2024-10-30|work=International Water Power & Dam Construction Magazine}}</ref> Нејзината инсталирана моќност е 320 MW.<ref name="X" /> Изградбата на браната Клајд започнала во 1982 година и завршила во 1993 година. Тоа бил донекаде спорен проект, со противење и критики од еколози и локални жители. Завршувањето на браната Клајд траело многу подолго од очекуваното, со конечна цена повисока за повеќе од 45% од првичната проценка.<ref>{{Наведено списание|last=Nathan|first=Simon|title=Geology and the Clyde Dam|date=10 February 2021|url=https://www.researchgate.net/publication/349162756|journal=Geoscience Society of New Zealand Journal of the Historical Studies Group|access-date=30 October 2024}}</ref><ref>{{Наведено списание|last1=Premachandra|first1=I. M.|last2=Gonzalez|first2=Liliana|title=A Simulation Model Solved the Problem of Scheduling Drilling Rigs at Clyde Dam|journal=Interfaces|publisher=INFORMS|volume=26|issue=2|year=1996|issn=0092-2102|jstor=25062112|pages=80–91|doi=10.1287/inte.26.2.80|url=http://www.jstor.org/stable/25062112|access-date=30 October 2024|url-access=subscription}}</ref> Браната Клајд била еден од проектите „Think Big“ на [[Роберт Малдун]] и на [[Трета национална влада на Нов Зеланд|Третата национална влада]], интервенционистичка државна економска стратегија.<ref>{{Наведени вести|last=Munro|first=Bruce|title=Some final thoughts from a 'virtually forgotten' political powerhouse|website=[[Otago Daily Times]]|date=25 May 2020|url=https://www.odt.co.nz/lifestyle/magazine/some-final-thoughts-virtually-forgotten-political-powerhouse|access-date=30 October 2024}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|first=Stephen|last=Stewart|title=Fuelled by crisis: Why Think Big still matters today|website=[[Stuff (website)|Stuff]]|url=https://www.stuff.co.nz/national/politics/128757220/fuelled-by-crisis-why-think-big-still-matters-today|ref={{sfnref|Stuff}}|date=28 May 2022|access-date=30 October 2024}}</ref> Неколку локални власти долж реката Клута ја користат како извор за постројки за третман, за да ги снабдат заедниците со питка вода. Предложени се и други проекти за брани на реката, но од 2012 година сите се откажани.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.odt.co.nz/regions/central-otago/207479/contact-pulls-plug-dams|title=Contact pulls plug on dams|last=Ibbotson|first=Lucy|date=1 May 2012|work=[[Otago Daily Times]]|access-date=22 May 2012}}</ref><ref>{{Наведено списание|title=Combined snow- and streamflow modelling to estimate impacts of climate change on water resources in the Clutha River, New Zealand|journal=Journal of Hydrology|last1=Poyck|first1=Suzanne|volume=50|issue=2|pages=293–311|last2=Handrikx|first2=Jordy|last3=McMilan|first3=Hilary|last4=Hreinsson|first4=Einar Örn|last5=Woods|first5=Ross|year=2011|location=Wellington, New Zealand}}</ref> == Рекреација == Клута обезбедува наводнување за овоштарниците со коскесто овошје и лозјата околу Кромвел, Александра и Роксбург, каде се одгледуваат јаболка, кајсии, нектарини, цреши, праски и грозје. Има повеќе [[Лозарство|лозја]] и во горниот тек на реката, кај Банокберн, Бендиго, Тарас и Ванака. == Белешки == {{Белешки}} == Наводи == {{Наводи}} == Цитирани дела == {{Refbegin}} * {{Cite book |title=The Catlins |last1=Buckingham |first1=R. |year=1985 |isbn=0477057586 |last2=Jones |first2=John-Hall |publisher=Craig Printing Company |location=Invercargill}} * {{Cite book |title=Port Molyneux: The Story of Maori and Pakeha in South Otago – a Centennial history |last=Waite |first=Fred |year=1940 |publisher=Clutha County Council |url=https://ndhadeliver.natlib.govt.nz/webarchive/20210104000423/http://nzetc.victoria.ac.nz/tm/scholarly/tei-WaiPort-t1-body-d1-d15-d5.html |via=New Zealand Electronic Text Collection}} * {{Cite book |title=Lore and history of the South Island Māori |last=Taylor |first=W.A |year=1952 |location=Christchurch |publisher=Bascands |url=https://ndhadeliver.natlib.govt.nz/webarchive/20210104000423/http://nzetc.victoria.ac.nz/tm/scholarly/tei-TayLore.html |via=New Zealand Electronic Text Collection}} * {{Cite book |title=Maori Lore of Lake, Alp and Fiord |last=Beattie |first=J.H. |publisher=[[Otago Daily Times]] and Witness Newspapers Company Ltd. |year=1945 |location=Dunedin, New Zealand}} * {{Cite book |title=New Zealand Explorers: Great Journeys of Discovery |last=Temple |first=Phillip |publisher=Whitcoulls |year=1985 |isbn=9780723307433 |location=Christchurch, New Zealand}} * {{Cite book |title=A History of Otago |last=Olssen |first=Erik |publisher=J. McIndoe Ltd. |year=1984 |isbn=9780868680583 |location=Dunedin, New Zealand}} * {{Cite book |title=The Cromwell Gorge An Historical Guide |last=Laytham |first=Pamela |publisher=Cromwell and Districts Promotion Group and Rogan McIndoe Print Ltd. |year=1995 |location=Cromwell, New Zealand}} * {{Cite book |title=Gold Rush Central Otago 1862 |last=Joyce |first=Lousie |publisher=Promote Dunstan Inc. |year=2012 |isbn=978-0473201715 |location=Clyde, New Zealand}} {{Refend}} == Надворешни врски == * {{Ризница-ред}} [[Категорија:Реки во Нов Зеланд]] lc3cbwb3hjc4b568ruztpwkjouvee5a 0 1405101 5641287 2026-10-06T12:28:53Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[Пол Огист Дангај]] на [[Пол Огист Данги]] 5641287 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Пол Огист Данги]] 39dsdmwy6v6ouyus63fz6d1jrom8rzj 0 1405102 5641294 2026-10-06T12:39:56Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Арон Аронсон]] 5641294 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Арон Аронсон]] 3nrcfiy5nb3sjbjxf5tlkwdd3qlxzb2 0 1405103 5641295 2026-10-06T12:40:58Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Карл Фридрих Вилхелм Валрот]] 5641295 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Карл Фридрих Вилхелм Валрот]] 7vvtpfukpa2tx6are2uavxvjkh39zvw 0 1405104 5641296 2026-10-06T12:41:59Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Имануел Лев]] 5641296 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Имануел Лев]] 70fgcnk1sys5f71fjb5dgg9fbrmjyh5 0 1405105 5641297 2026-10-06T12:42:44Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Хју Илтис]] 5641297 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Хју Илтис]] gwujtpbolofcquctcj3nzepfuxu6psi 0 1405106 5641298 2026-10-06T12:42:51Z P.Nedelkovski 47736 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1368126836|Ōreti River]]“ 5641298 wikitext text/x-wiki '''Орети''' - една од главните реки во [[Саутленд|Саутленд, Нов Зеланд]], долга 170 километри. Реката е идентификувана како [[Подрачје од орнитолошка важност|подрачје важно за птици]] од страна на [[BirdLife International]] бидејќи, по поголемиот дел од својата должина, таа поддржува размножување на колонии на црноклуни галеби.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.birdlife.org|title=Ōreti River|date=2012|work=BirdLife data zone: Important Bird Areas|publisher=BirdLife International|accessdate=13 November 2012}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://maps.birdlife.org/marineIBAs/default.html|title=Map|work=Marine IBA e-atlas|publisher=BirdLife International|accessdate=19 March 2019}}</ref> Министерството за култура и наследство на Нов Зеланд дава превод на „место на стапицата“ за {{Јаз|mi|Ōreti}}.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://nzhistory.govt.nz/culture/maori-language-week/1000-maori-place-names|title=1000 Māori place names|date=6 August 2019|publisher=New Zealand Ministry for Culture and Heritage}}</ref> Во ноември 2019 година, името на реката било официјално променето во река Орети.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.linz.govt.nz/regulatory/place-names/recent-place-name-notices-and-place-names-interest/nzgb-notices-november-2019|title=NZGB notices – November 2019 via Archive.org|date=20 November 2019|publisher=Land Information New Zealand|archive-url=https://web.archive.org/web/20191214214232/https://www.linz.govt.nz/regulatory/place-names/recent-place-name-notices-and-place-names-interest/nzgb-notices-november-2019|archive-date=14 December 2019|accessdate=29 March 2024}}</ref> Изворот на реката Орети е близу до [[Мавора (езера)|Маворските Езера,]] помеѓу езерата Те Анау и Вакатипу, и тече на југ низ Саутлендските Рамнини до нејзиниот истек во [[Фовоов Проток|Фовоовиот проток]] на југоисточниот крај од плажата Орети. По пат, тече низ градовите Ламсден и Винтон, пред да помине низ градот Инверкаргил, близу до [[Естуар|естуарот]] на реката. Во последниот дел од должината на реката, околу градот Инверкаргил и естуарот на реката јужно од градот, таа е месно позната како '''Нова Река''', име кое повремено се среќава за да се однесува на целата река. Го дели овој естуар со неколку помали реки, најзначајна е реката Ваихопаи. Естуарот на реката Нова Река, кое се среќава со крајот на реката Орети пред да стигне до морето, е во опаѓање.<ref name="Patrick2014">{{Наведен Q|Q105344866}}</ref> Неодамнешните научни извештаи покажуваат дека регионите на горниот естуар се под стрес и покажуваат еутрофикација. Постои прекумерен раст на макроалги, вклучувајќи опаѓање на квалитетот на седиментот и високи концентрации на хлорофил-а во водниот столб. Хлорофилот-а се користел како показател за еутрофни услови во водниот столб и е пигмент во боја присутен кај многу видови алги што може да е показател за тоа колку алги се присутни во водниот столб.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.es.govt.nz/environment/estuaries/Pages/Estuaries-in-the-Oreti.aspx/|title=New River Estuary|publisher=Environment Southland|accessdate=14 March 2019}}</ref> Веслачкиот клуб Инверкаргил се преселил на реката во 1958 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rowingnz.com/domestic-rowing/club-rowing/southland-region-clubs/invercargill-rowing-club/|title=Invercargill Rowing Club|publisher=Rowing New Zealand|archive-url=https://web.archive.org/web/20130208160052/http://rowingnz.com/domestic-rowing/club-rowing/southland-region-clubs/invercargill-rowing-club/|archive-date=8 February 2013|accessdate=1 November 2013}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.stuff.co.nz/southland-times/sport/2992396/660-000-upgrade-planned-for-rowing-complex|title=$660,000 upgrade planned for rowing complex|last=Savory|first=Logan|date=23 October 2009|work=[[Southland Times]]|publisher=Fairfax|accessdate=1 November 2013}}</ref> == Наводи == [[Категорија:Реки во Нов Зеланд]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] [[Категорија:Статии со текст на маорски]] 1o57w2vcsl1yitrpbpqrul461lrvvpz 5641315 5641298 2026-10-06T13:15:41Z P.Nedelkovski 47736 дополнување 5641315 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = Орети | native_name = {{native name|mi|Ōreti}} | other_name = Нова Река | etymology = [[Маорски јазик|Maori]] meaning "river of canoes" | nickname = <!---------------------- IMAGE--> | image = Oreti River near Lumsden.jpg | image_size = 300 | image_caption = Реката Орети во близина на [[Лумсден]] | image_alt = <!---------------------- MAPS --> | map = Oreti River Watershed.jpg | map_size = 300 | map_caption = Ōreti River watershed ([https://mghydro.com/app/shared/C05295 Interactive map]) | map_alt = | pushpin_map = | pushpin_map_size = | pushpin_caption = | pushpin_alt = <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Држава | subdivision_name1 = [[Нов Зеланд]] | subdivision_type2 = Регион | subdivision_name2 = [[Саутленд]] | subdivision_type3 = Градови | subdivision_name3 = [[Инверкаргили]] | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{convert|170|km|mi}} | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location = | discharge1_min = | discharge1_avg = | discharge1_max = <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = [[Томсонови Планини]] | source1_location = | source1_coordinates = {{coord|45|9|18|S|168|12|43|E|display=inline}} | source1_elevation = | mouth = [[Естуар на Нова Река]] | mouth_location = [[Фовоов Проток]] | mouth_coordinates = {{coord|46|28|S|168|17|E|display=title,inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} | mouth_elevation = [[]] | progression = | river_system = | basin_size = | basin_landmarks = | basin_population = | tributaries_left = [[Макарева (река)|Макарева]], [[Виндли (река)|Виндли]] | tributaries_right = | waterbodies = | waterfalls = | bridges = | ports = | custom_label = | custom_data = | extra = }} '''Орети''' — една од главните реки во [[Саутленд|Саутленд, Нов Зеланд]], долга 170 километри. Реката е идентификувана како [[Подрачје од орнитолошка важност|подрачје важно за птици]] од страна на [[BirdLife International]] бидејќи, по поголемиот дел од својата должина, таа поддржува размножување на колонии на црноклуни галеби.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.birdlife.org|title=Ōreti River|date=2012|work=BirdLife data zone: Important Bird Areas|publisher=BirdLife International|accessdate=13 November 2012}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://maps.birdlife.org/marineIBAs/default.html|title=Map|work=Marine IBA e-atlas|publisher=BirdLife International|accessdate=19 March 2019}}</ref> Министерството за култура и наследство на Нов Зеланд дава превод на „место на стапицата“ за {{Јаз|mi|Ōreti}}.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://nzhistory.govt.nz/culture/maori-language-week/1000-maori-place-names|title=1000 Māori place names|date=6 August 2019|publisher=New Zealand Ministry for Culture and Heritage}}</ref> Во ноември 2019 година, името на реката било официјално променето во река Орети.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.linz.govt.nz/regulatory/place-names/recent-place-name-notices-and-place-names-interest/nzgb-notices-november-2019|title=NZGB notices – November 2019 via Archive.org|date=20 November 2019|publisher=Land Information New Zealand|archive-url=https://web.archive.org/web/20191214214232/https://www.linz.govt.nz/regulatory/place-names/recent-place-name-notices-and-place-names-interest/nzgb-notices-november-2019|archive-date=14 December 2019|accessdate=29 March 2024}}</ref> Изворот на реката Орети е близу до [[Мавора (езера)|Маворските Езера,]] помеѓу езерата Те Анау и Вакатипу, и тече на југ низ Саутлендските Рамнини до нејзиниот истек во [[Фовоов Проток|Фовоовиот проток]] на југоисточниот крај од плажата Орети. По пат, тече низ градовите Ламсден и Винтон, пред да помине низ градот Инверкаргил, близу до [[Естуар|естуарот]] на реката. Во последниот дел од должината на реката, околу градот Инверкаргил и естуарот на реката јужно од градот, таа е месно позната како '''Нова Река''', име кое повремено се среќава за да се однесува на целата река. Го дели овој естуар со неколку помали реки, најзначајна е реката Ваихопаи. Естуарот на реката Нова Река, кое се среќава со крајот на реката Орети пред да стигне до морето, е во опаѓање.<ref name="Patrick2014">{{Наведен Q|Q105344866}}</ref> Неодамнешните научни извештаи покажуваат дека регионите на горниот естуар се под стрес и покажуваат еутрофикација. Постои прекумерен раст на макроалги, вклучувајќи опаѓање на квалитетот на седиментот и високи концентрации на хлорофил-а во водниот столб. Хлорофилот-а се користел како показател за еутрофни услови во водниот столб и е пигмент во боја присутен кај многу видови алги што може да е показател за тоа колку алги се присутни во водниот столб.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.es.govt.nz/environment/estuaries/Pages/Estuaries-in-the-Oreti.aspx/|title=New River Estuary|publisher=Environment Southland|accessdate=14 March 2019}}</ref> Веслачкиот клуб Инверкаргил се преселил на реката во 1958 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rowingnz.com/domestic-rowing/club-rowing/southland-region-clubs/invercargill-rowing-club/|title=Invercargill Rowing Club|publisher=Rowing New Zealand|archive-url=https://web.archive.org/web/20130208160052/http://rowingnz.com/domestic-rowing/club-rowing/southland-region-clubs/invercargill-rowing-club/|archive-date=8 February 2013|accessdate=1 November 2013}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.stuff.co.nz/southland-times/sport/2992396/660-000-upgrade-planned-for-rowing-complex|title=$660,000 upgrade planned for rowing complex|last=Savory|first=Logan|date=23 October 2009|work=[[Southland Times]]|publisher=Fairfax|accessdate=1 November 2013}}</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Реки во Нов Зеланд]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] [[Категорија:Статии со текст на маорски]] gfe9aliudrmqhwb7qcsmf3ow841n8vk 5641368 5641315 2026-10-06T15:27:29Z P.Nedelkovski 47736 поправки 5641368 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = Орети | native_name = | other_name = Нова Река | etymology = На [[Маорски јазик|маорски]] името на реката значи „река на кануа“ | nickname = <!---------------------- IMAGE--> | image = Oreti River near Lumsden.jpg | image_size = 300 | image_caption = Реката Орети во близина на [[Лумсден]] | image_alt = <!---------------------- MAPS --> | map = Oreti River Watershed.jpg | map_size = 300 | map_caption = Водоврат на реката Орети ([https://mghydro.com/app/shared/C05295 Интерактивна карта]) | map_alt = | pushpin_map = | pushpin_map_size = | pushpin_caption = | pushpin_alt = <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Држава | subdivision_name1 = [[Нов Зеланд]] | subdivision_type2 = Регион | subdivision_name2 = [[Саутленд]] | subdivision_type3 = Градови | subdivision_name3 = [[Инверкаргили]] | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = 170 км | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location = | discharge1_min = | discharge1_avg = | discharge1_max = <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = [[Томсонови Планини]] | source1_location = | source1_coordinates = {{coord|45|9|18|S|168|12|43|E|display=inline}} | source1_elevation = | mouth = [[Естуар на Нова Река]] | mouth_location = [[Фовоов Проток]] | mouth_coordinates = {{coord|46|28|S|168|17|E|display=title,inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} | mouth_elevation = [[]] | progression = | river_system = | basin_size = | basin_landmarks = | basin_population = | tributaries_left = [[Макарева (река)|Макарева]], [[Виндли (река)|Виндли]] | tributaries_right = | waterbodies = | waterfalls = | bridges = | ports = | custom_label = | custom_data = | extra = }} '''Орети''' — една од главните реки во [[Саутленд|Саутленд, Нов Зеланд]], долга 170 километри. Реката е идентификувана како [[Подрачје од орнитолошка важност|подрачје важно за птици]] од страна на [[BirdLife International]] бидејќи, по поголемиот дел од својата должина, таа поддржува размножување на колонии на црноклуни галеби.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.birdlife.org|title=Ōreti River|date=2012|work=BirdLife data zone: Important Bird Areas|publisher=BirdLife International|accessdate=13 November 2012}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://maps.birdlife.org/marineIBAs/default.html|title=Map|work=Marine IBA e-atlas|publisher=BirdLife International|accessdate=19 March 2019}}</ref> Министерството за култура и наследство на Нов Зеланд дава превод на „место на стапицата“ за {{Јаз|mi|Ōreti}}.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://nzhistory.govt.nz/culture/maori-language-week/1000-maori-place-names|title=1000 Māori place names|date=6 August 2019|publisher=New Zealand Ministry for Culture and Heritage}}</ref> Во ноември 2019 година, името на реката било официјално променето во река Орети.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.linz.govt.nz/regulatory/place-names/recent-place-name-notices-and-place-names-interest/nzgb-notices-november-2019|title=NZGB notices – November 2019 via Archive.org|date=20 November 2019|publisher=Land Information New Zealand|archive-url=https://web.archive.org/web/20191214214232/https://www.linz.govt.nz/regulatory/place-names/recent-place-name-notices-and-place-names-interest/nzgb-notices-november-2019|archive-date=14 December 2019|accessdate=29 March 2024}}</ref> Изворот на реката Орети е близу до [[Мавора (езера)|Маворските Езера,]] помеѓу езерата Те Анау и Вакатипу, и тече на југ низ Саутлендските Рамнини до нејзиниот истек во [[Фовоов Проток|Фовоовиот проток]] на југоисточниот крај од плажата Орети. По пат, тече низ градовите Ламсден и Винтон, пред да помине низ градот Инверкаргил, близу до [[Естуар|естуарот]] на реката. Во последниот дел од должината на реката, околу градот Инверкаргил и естуарот на реката јужно од градот, таа е месно позната како '''Нова Река''', име кое повремено се среќава за да се однесува на целата река. Го дели овој естуар со неколку помали реки, најзначајна е реката Ваихопаи. Естуарот на реката Нова Река, кое се среќава со крајот на реката Орети пред да стигне до морето, е во опаѓање.<ref name="Patrick2014">{{Наведен Q|Q105344866}}</ref> Неодамнешните научни извештаи покажуваат дека регионите на горниот естуар се под стрес и покажуваат еутрофикација. Постои прекумерен раст на макроалги, вклучувајќи опаѓање на квалитетот на седиментот и високи концентрации на хлорофил-а во водниот столб. Хлорофилот-а се користел како показател за еутрофни услови во водниот столб и е пигмент во боја присутен кај многу видови алги што може да е показател за тоа колку алги се присутни во водниот столб.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.es.govt.nz/environment/estuaries/Pages/Estuaries-in-the-Oreti.aspx/|title=New River Estuary|publisher=Environment Southland|accessdate=14 March 2019}}</ref> Веслачкиот клуб Инверкаргил се преселил на реката во 1958 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rowingnz.com/domestic-rowing/club-rowing/southland-region-clubs/invercargill-rowing-club/|title=Invercargill Rowing Club|publisher=Rowing New Zealand|archive-url=https://web.archive.org/web/20130208160052/http://rowingnz.com/domestic-rowing/club-rowing/southland-region-clubs/invercargill-rowing-club/|archive-date=8 February 2013|accessdate=1 November 2013}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.stuff.co.nz/southland-times/sport/2992396/660-000-upgrade-planned-for-rowing-complex|title=$660,000 upgrade planned for rowing complex|last=Savory|first=Logan|date=23 October 2009|work=[[Southland Times]]|publisher=Fairfax|accessdate=1 November 2013}}</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Реки во Нов Зеланд]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] [[Категорија:Статии со текст на маорски]] rz6ot9ih7jz4nfhm5q4nsom54msy3cb 5641369 5641368 2026-10-06T15:31:09Z P.Nedelkovski 47736 поправки 5641369 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = Орети | native_name = | other_name = Нова Река | etymology = На [[Маорски јазик|маорски]] името на реката значи „река на кануа“ | nickname = <!---------------------- IMAGE--> | image = Oreti River near Lumsden.jpg | image_size = 300 | image_caption = Реката Орети во близина на [[Лумсден]] | image_alt = <!---------------------- MAPS --> | map = Oreti River Watershed.jpg | map_size = 300 | map_caption = Водоврат на реката Орети ([https://mghydro.com/app/shared/C05295 Интерактивна карта]) | map_alt = | pushpin_map = | pushpin_map_size = | pushpin_caption = | pushpin_alt = <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Држава | subdivision_name1 = [[Нов Зеланд]] | subdivision_type2 = Регион | subdivision_name2 = [[Саутленд]] | subdivision_type3 = Градови | subdivision_name3 = [[Инверкаргили]] | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = 170 км | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location = | discharge1_min = | discharge1_avg = | discharge1_max = <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = [[Томсонови Планини]] | source1_location = | source1_coordinates = {{coord|45|9|18|S|168|12|43|E|display=inline}} | source1_elevation = | mouth = [[Естуар на Нова Река]] | mouth_location = [[Фовоов Проток]] | mouth_coordinates = {{coord|46|28|S|168|17|E|display=title,inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} | mouth_elevation = [[]] | progression = | river_system = | basin_size = | basin_landmarks = | basin_population = | tributaries_left = [[Макарева (река)|Макарева]], [[Виндли (река)|Виндли]] | tributaries_right = | waterbodies = | waterfalls = | bridges = | ports = | custom_label = | custom_data = | extra = }} '''Орети''' — една од главните реки во [[Саутленд|Саутленд, Нов Зеланд]], долга 170 километри. Реката е идентификувана како [[Подрачје од орнитолошка важност|подрачје важно за птици]] од страна на [[BirdLife International]] бидејќи, долж поголемиот дел од својот тек, таа овозможува размножување на колонии од црноклуни галеби.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.birdlife.org|title=Ōreti River|date=2012|work=BirdLife data zone: Important Bird Areas|publisher=BirdLife International|accessdate=13 November 2012}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://maps.birdlife.org/marineIBAs/default.html|title=Map|work=Marine IBA e-atlas|publisher=BirdLife International|accessdate=19 March 2019}}</ref> Министерството за култура и наследство на Нов Зеланд дава превод на „место на стапицата“ за {{langx|mi|Ōreti}}.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://nzhistory.govt.nz/culture/maori-language-week/1000-maori-place-names|title=1000 Māori place names|date=6 August 2019|publisher=New Zealand Ministry for Culture and Heritage}}</ref> Во ноември 2019 година, името на реката било официјално променето во нејзинио маорски облик Орети (''Ōreti River'').<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.linz.govt.nz/regulatory/place-names/recent-place-name-notices-and-place-names-interest/nzgb-notices-november-2019|title=NZGB notices – November 2019 via Archive.org|date=20 November 2019|publisher=Land Information New Zealand|archive-url=https://web.archive.org/web/20191214214232/https://www.linz.govt.nz/regulatory/place-names/recent-place-name-notices-and-place-names-interest/nzgb-notices-november-2019|archive-date=14 December 2019|accessdate=29 March 2024}}</ref> Изворот на реката Орети е близу до [[Мавора (езера)|Маворските Езера]], помеѓу езерата Те Анау и Вакатипу. Таа тече на југ низ Саутлендските Рамнини сè до нејзиниот влив во [[Фовоов Проток|Фовоовиот Проток]], на југоисточниот крај од плажата Орети. Патем тече низ градовите Ламсден и Винтон, пред да помине низ градот Инверкаргил, близу до [[Естуар|естуарот]] на реката. Во последниот дел од својот тек, околу градот Инверкаргил и нејзиниот естуар јужно од градот, таа е локално позната како '''Нова Река''' — име кое повремено се користи и за целата река. Таа го дели овој естуар со неколку помали реки, од кои најзначајна е Ваихопаи. Естуарот на Нова Река, кој се спојува со крајот на реката Орети пред таа да стигне до морето, е во лоша состојба.<ref name="Patrick2014">{{Наведен Q|Q105344866}}</ref> Неодамнешните научни извештаи покажуваат дека горните делови на естуарот се под стрес и се соочуваат со еутрофикација. Забележан е прекумерен раст на макроалги, како и опаѓање на квалитетот на седиментот и високи концентрации на хлорофил-а во водниот столб. Хлорофилот-а се користи како показател за еутрофни услови во водниот столб и претставува пигмент присутен кај многу видови алги, кој ја покажува нивната застапеност во водата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.es.govt.nz/environment/estuaries/Pages/Estuaries-in-the-Oreti.aspx/|title=New River Estuary|publisher=Environment Southland|accessdate=14 March 2019}}</ref> Веслачкиот клуб Инверкаргил се преселил на реката во 1958 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rowingnz.com/domestic-rowing/club-rowing/southland-region-clubs/invercargill-rowing-club/|title=Invercargill Rowing Club|publisher=Rowing New Zealand|archive-url=https://web.archive.org/web/20130208160052/http://rowingnz.com/domestic-rowing/club-rowing/southland-region-clubs/invercargill-rowing-club/|archive-date=8 February 2013|accessdate=1 November 2013}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.stuff.co.nz/southland-times/sport/2992396/660-000-upgrade-planned-for-rowing-complex|title=$660,000 upgrade planned for rowing complex|last=Savory|first=Logan|date=23 October 2009|work=[[Southland Times]]|publisher=Fairfax|accessdate=1 November 2013}}</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Реки во Нов Зеланд]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] [[Категорија:Статии со текст на маорски]] pp415epli13onlym1jy4meuhjosccs5 5641370 5641369 2026-10-06T15:33:33Z P.Nedelkovski 47736 ситна поправка 5641370 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = Орети | native_name = | other_name = Нова Река | etymology = На [[Маорски јазик|маорски]] името на реката значи „река на кануа“ | nickname = <!---------------------- IMAGE--> | image = Oreti River near Lumsden.jpg | image_size = 300 | image_caption = Реката Орети во близина на [[Лумсден]] | image_alt = <!---------------------- MAPS --> | map = Oreti River Watershed.jpg | map_size = 300 | map_caption = Водоврат на реката Орети ([https://mghydro.com/app/shared/C05295 Интерактивна карта]) | map_alt = | pushpin_map = | pushpin_map_size = | pushpin_caption = | pushpin_alt = <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Држава | subdivision_name1 = [[Нов Зеланд]] | subdivision_type2 = Регион | subdivision_name2 = [[Саутленд]] | subdivision_type3 = Градови | subdivision_name3 = [[Инверкаргили]] | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = 170 км | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location = | discharge1_min = | discharge1_avg = | discharge1_max = <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = [[Томсонови Планини]] | source1_location = | source1_coordinates = {{coord|45|9|18|S|168|12|43|E|display=inline}} | source1_elevation = | mouth = [[Естуар на Нова Река]] | mouth_location = [[Фовоов Проток]] | mouth_coordinates = {{coord|46|28|S|168|17|E|display=title,inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} | mouth_elevation = [[]] | progression = | river_system = | basin_size = | basin_landmarks = | basin_population = | tributaries_left = [[Макарева (река)|Макарева]], [[Виндли (река)|Виндли]] | tributaries_right = | waterbodies = | waterfalls = | bridges = | ports = | custom_label = | custom_data = | extra = }} '''Орети''' — една од главните реки во [[Саутленд|Саутленд, Нов Зеланд]], долга 170 километри. Реката е идентификувана како [[Подрачје од орнитолошка важност|подрачје важно за птици]] од страна на [[BirdLife International]] бидејќи, долж поголемиот дел од својот тек, таа овозможува размножување на колонии од црноклуни галеби.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.birdlife.org|title=Ōreti River|date=2012|work=BirdLife data zone: Important Bird Areas|publisher=BirdLife International|accessdate=13 November 2012}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://maps.birdlife.org/marineIBAs/default.html|title=Map|work=Marine IBA e-atlas|publisher=BirdLife International|accessdate=19 March 2019}}</ref> Министерството за култура и наследство на Нов Зеланд дава превод на „место на стапицата“ за {{langx|mi|Ōreti}}.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://nzhistory.govt.nz/culture/maori-language-week/1000-maori-place-names|title=1000 Māori place names|date=6 August 2019|publisher=New Zealand Ministry for Culture and Heritage}}</ref> Во ноември 2019 година, името на реката било официјално променето во нејзинио маорски облик Орети (''Ōreti River'').<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.linz.govt.nz/regulatory/place-names/recent-place-name-notices-and-place-names-interest/nzgb-notices-november-2019|title=NZGB notices – November 2019 via Archive.org|date=20 November 2019|publisher=Land Information New Zealand|archive-url=https://web.archive.org/web/20191214214232/https://www.linz.govt.nz/regulatory/place-names/recent-place-name-notices-and-place-names-interest/nzgb-notices-november-2019|archive-date=14 December 2019|accessdate=29 March 2024}}</ref> Изворот на реката Орети е близу до [[Мавора (езера)|Маворските Езера]], помеѓу езерата Те Анау и Вакатипу. Таа тече на југ низ Саутлендските Рамнини сè до нејзиниот влив во [[Фовоов Проток|Фовоовиот Проток]], на југоисточниот крај од плажата Орети. Патем тече низ градовите Ламсден и Винтон, пред да помине низ градот Инверкаргил, близу до [[Естуар|естуарот]] на реката. Во последниот дел од својот тек, околу градот Инверкаргил и нејзиниот естуар јужно од градот, таа е месно позната како '''Нова Река''' — име кое повремено се користи и за целата река. Таа го дели овој естуар со неколку помали реки, од кои најзначајна е Ваихопаи. Естуарот на Нова Река, кој се спојува со крајот на реката Орети пред таа да стигне до морето, е во лоша состојба.<ref name="Patrick2014">{{Наведен Q|Q105344866}}</ref> Неодамнешните научни извештаи покажуваат дека горните делови на естуарот се под стрес и се соочуваат со еутрофикација. Забележан е прекумерен раст на макроалги, како и опаѓање на квалитетот на седиментот и високи концентрации на хлорофил-а во водниот столб. Хлорофилот-а се користи како показател за еутрофни услови во водниот столб и претставува пигмент присутен кај многу видови алги, кој ја покажува нивната застапеност во водата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.es.govt.nz/environment/estuaries/Pages/Estuaries-in-the-Oreti.aspx/|title=New River Estuary|publisher=Environment Southland|accessdate=14 March 2019}}</ref> Веслачкиот клуб Инверкаргил се преселил на реката во 1958 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rowingnz.com/domestic-rowing/club-rowing/southland-region-clubs/invercargill-rowing-club/|title=Invercargill Rowing Club|publisher=Rowing New Zealand|archive-url=https://web.archive.org/web/20130208160052/http://rowingnz.com/domestic-rowing/club-rowing/southland-region-clubs/invercargill-rowing-club/|archive-date=8 February 2013|accessdate=1 November 2013}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.stuff.co.nz/southland-times/sport/2992396/660-000-upgrade-planned-for-rowing-complex|title=$660,000 upgrade planned for rowing complex|last=Savory|first=Logan|date=23 October 2009|work=Southland Times|publisher=Fairfax|accessdate=1 November 2013}}</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Реки во Нов Зеланд]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] [[Категорија:Статии со текст на маорски]] qhmgsv93g6h34uw40lem6rxwarwh5y7 5641377 5641370 2026-10-06T15:39:13Z P.Nedelkovski 47736 поврзница 5641377 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = Орети | native_name = | other_name = Нова Река | etymology = На [[Маорски јазик|маорски]] името на реката значи „река на кануа“ | nickname = <!---------------------- IMAGE--> | image = Oreti River near Lumsden.jpg | image_size = 300 | image_caption = Реката Орети во близина на [[Лумсден]] | image_alt = <!---------------------- MAPS --> | map = Oreti River Watershed.jpg | map_size = 300 | map_caption = [[Водоврат]] на реката Орети ([https://mghydro.com/app/shared/C05295 Интерактивна карта]) | map_alt = | pushpin_map = | pushpin_map_size = | pushpin_caption = | pushpin_alt = <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Држава | subdivision_name1 = [[Нов Зеланд]] | subdivision_type2 = Регион | subdivision_name2 = [[Саутленд]] | subdivision_type3 = Градови | subdivision_name3 = [[Инверкаргили]] | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = 170 км | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location = | discharge1_min = | discharge1_avg = | discharge1_max = <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = [[Томсонови Планини]] | source1_location = | source1_coordinates = {{coord|45|9|18|S|168|12|43|E|display=inline}} | source1_elevation = | mouth = [[Естуар на Нова Река]] | mouth_location = [[Фовоов Проток]] | mouth_coordinates = {{coord|46|28|S|168|17|E|display=title,inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} | mouth_elevation = [[]] | progression = | river_system = | basin_size = | basin_landmarks = | basin_population = | tributaries_left = [[Макарева (река)|Макарева]], [[Виндли (река)|Виндли]] | tributaries_right = | waterbodies = | waterfalls = | bridges = | ports = | custom_label = | custom_data = | extra = }} '''Орети''' — една од главните реки во [[Саутленд|Саутленд, Нов Зеланд]], долга 170 километри. Реката е идентификувана како [[Подрачје од орнитолошка важност|подрачје важно за птици]] од страна на [[BirdLife International]] бидејќи, долж поголемиот дел од својот тек, таа овозможува размножување на колонии од црноклуни галеби.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.birdlife.org|title=Ōreti River|date=2012|work=BirdLife data zone: Important Bird Areas|publisher=BirdLife International|accessdate=13 November 2012}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://maps.birdlife.org/marineIBAs/default.html|title=Map|work=Marine IBA e-atlas|publisher=BirdLife International|accessdate=19 March 2019}}</ref> Министерството за култура и наследство на Нов Зеланд дава превод на „место на стапицата“ за {{langx|mi|Ōreti}}.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://nzhistory.govt.nz/culture/maori-language-week/1000-maori-place-names|title=1000 Māori place names|date=6 August 2019|publisher=New Zealand Ministry for Culture and Heritage}}</ref> Во ноември 2019 година, името на реката било официјално променето во нејзинио маорски облик Орети (''Ōreti River'').<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.linz.govt.nz/regulatory/place-names/recent-place-name-notices-and-place-names-interest/nzgb-notices-november-2019|title=NZGB notices – November 2019 via Archive.org|date=20 November 2019|publisher=Land Information New Zealand|archive-url=https://web.archive.org/web/20191214214232/https://www.linz.govt.nz/regulatory/place-names/recent-place-name-notices-and-place-names-interest/nzgb-notices-november-2019|archive-date=14 December 2019|accessdate=29 March 2024}}</ref> Изворот на реката Орети е близу до [[Мавора (езера)|Маворските Езера]], помеѓу езерата Те Анау и Вакатипу. Таа тече на југ низ Саутлендските Рамнини сè до нејзиниот влив во [[Фовоов Проток|Фовоовиот Проток]], на југоисточниот крај од плажата Орети. Патем тече низ градовите Ламсден и Винтон, пред да помине низ градот Инверкаргил, близу до [[Естуар|естуарот]] на реката. Во последниот дел од својот тек, околу градот Инверкаргил и нејзиниот естуар јужно од градот, таа е месно позната како '''Нова Река''' — име кое повремено се користи и за целата река. Таа го дели овој естуар со неколку помали реки, од кои најзначајна е Ваихопаи. Естуарот на Нова Река, кој се спојува со крајот на реката Орети пред таа да стигне до морето, е во лоша состојба.<ref name="Patrick2014">{{Наведен Q|Q105344866}}</ref> Неодамнешните научни извештаи покажуваат дека горните делови на естуарот се под стрес и се соочуваат со еутрофикација. Забележан е прекумерен раст на макроалги, како и опаѓање на квалитетот на седиментот и високи концентрации на хлорофил-а во водниот столб. Хлорофилот-а се користи како показател за еутрофни услови во водниот столб и претставува пигмент присутен кај многу видови алги, кој ја покажува нивната застапеност во водата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.es.govt.nz/environment/estuaries/Pages/Estuaries-in-the-Oreti.aspx/|title=New River Estuary|publisher=Environment Southland|accessdate=14 March 2019}}</ref> Веслачкиот клуб Инверкаргил се преселил на реката во 1958 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rowingnz.com/domestic-rowing/club-rowing/southland-region-clubs/invercargill-rowing-club/|title=Invercargill Rowing Club|publisher=Rowing New Zealand|archive-url=https://web.archive.org/web/20130208160052/http://rowingnz.com/domestic-rowing/club-rowing/southland-region-clubs/invercargill-rowing-club/|archive-date=8 February 2013|accessdate=1 November 2013}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.stuff.co.nz/southland-times/sport/2992396/660-000-upgrade-planned-for-rowing-complex|title=$660,000 upgrade planned for rowing complex|last=Savory|first=Logan|date=23 October 2009|work=Southland Times|publisher=Fairfax|accessdate=1 November 2013}}</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Реки во Нов Зеланд]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] [[Категорија:Статии со текст на маорски]] if7io23h8g6ggjeq1wmd37h2llmfqzg 5641386 5641377 2026-10-06T15:51:26Z P.Nedelkovski 47736 поврзано 5641386 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = Орети | native_name = | other_name = Нова Река | etymology = На [[Маорски јазик|маорски]] името на реката значи „река на кануа“ | nickname = <!---------------------- IMAGE--> | image = Oreti River near Lumsden.jpg | image_size = 300 | image_caption = Реката Орети во близина на [[Лумсден]] | image_alt = <!---------------------- MAPS --> | map = Oreti River Watershed.jpg | map_size = 300 | map_caption = [[Водоврат]] на реката Орети ([https://mghydro.com/app/shared/C05295 Интерактивна карта]) | map_alt = | pushpin_map = | pushpin_map_size = | pushpin_caption = | pushpin_alt = <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Држава | subdivision_name1 = [[Нов Зеланд]] | subdivision_type2 = Регион | subdivision_name2 = [[Саутленд]] | subdivision_type3 = Градови | subdivision_name3 = [[Инверкаргили]] | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = 170 км | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location = | discharge1_min = | discharge1_avg = | discharge1_max = <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = [[Томсонови Планини]] | source1_location = | source1_coordinates = {{coord|45|9|18|S|168|12|43|E|display=inline}} | source1_elevation = | mouth = [[Естуар на Нова Река]] | mouth_location = [[Фовоов Проток]] | mouth_coordinates = {{coord|46|28|S|168|17|E|display=title,inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} | mouth_elevation = [[]] | progression = | river_system = | basin_size = | basin_landmarks = | basin_population = | tributaries_left = [[Макарева (река)|Макарева]], [[Виндли (река)|Виндли]] | tributaries_right = | waterbodies = | waterfalls = | bridges = | ports = | custom_label = | custom_data = | extra = }} '''Орети''' — една од главните реки во [[Саутленд|Саутленд, Нов Зеланд]], долга 170 километри. Реката е идентификувана како [[Подрачје од орнитолошка важност|подрачје важно за птици]] од страна на [[BirdLife International]] бидејќи, долж поголемиот дел од својот тек, таа овозможува размножување на колонии од црноклуни галеби.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.birdlife.org|title=Ōreti River|date=2012|work=BirdLife data zone: Important Bird Areas|publisher=BirdLife International|accessdate=13 November 2012}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://maps.birdlife.org/marineIBAs/default.html|title=Map|work=Marine IBA e-atlas|publisher=BirdLife International|accessdate=19 March 2019}}</ref> Министерството за култура и наследство на Нов Зеланд дава превод на „место на стапицата“ за {{langx|mi|Ōreti}}.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://nzhistory.govt.nz/culture/maori-language-week/1000-maori-place-names|title=1000 Māori place names|date=6 August 2019|publisher=New Zealand Ministry for Culture and Heritage}}</ref> Во ноември 2019 година, името на реката било официјално променето во нејзинио маорски облик Орети (''Ōreti River'').<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.linz.govt.nz/regulatory/place-names/recent-place-name-notices-and-place-names-interest/nzgb-notices-november-2019|title=NZGB notices – November 2019 via Archive.org|date=20 November 2019|publisher=Land Information New Zealand|archive-url=https://web.archive.org/web/20191214214232/https://www.linz.govt.nz/regulatory/place-names/recent-place-name-notices-and-place-names-interest/nzgb-notices-november-2019|archive-date=14 December 2019|accessdate=29 March 2024}}</ref> Изворот на реката Орети е близу до [[Мавора (езера)|Маворските Езера]], помеѓу езерата Те Анау и Вакатипу. Таа тече на југ низ Саутлендските Рамнини сè до нејзиниот влив во [[Фовоов Проток|Фовоовиот Проток]], на југоисточниот крај од плажата Орети. Патем тече низ градовите Ламсден и Винтон, пред да помине низ градот Инверкаргил, близу до [[Естуар|естуарот]] на реката. Во последниот дел од својот тек, околу градот Инверкаргил и нејзиниот естуар јужно од градот, таа е месно позната како '''Нова Река''' — име кое повремено се користи и за целата река. Таа го дели овој естуар со неколку помали реки, од кои најзначајна е Ваихопаи. Естуарот на Нова Река, кој се спојува со крајот на реката Орети пред таа да стигне до морето, е во лоша состојба.<ref name="Patrick2014">{{Наведен Q|Q105344866}}</ref> Неодамнешните научни извештаи покажуваат дека горните делови на естуарот се под стрес и се соочуваат со еутрофикација. Забележан е прекумерен раст на макроалги, како и опаѓање на квалитетот на седиментот и високи концентрации на хлорофил-а во водниот столб. Хлорофилот-а се користи како показател за еутрофни услови во водниот столб и претставува пигмент присутен кај многу видови алги, кој ја покажува нивната застапеност во водата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.es.govt.nz/environment/estuaries/Pages/Estuaries-in-the-Oreti.aspx/|title=New River Estuary|publisher=Environment Southland|accessdate=14 March 2019}}</ref> Веслачкиот клуб Инверкаргил се преселил на реката во 1958 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rowingnz.com/domestic-rowing/club-rowing/southland-region-clubs/invercargill-rowing-club/|title=Invercargill Rowing Club|publisher=Rowing New Zealand|archive-url=https://web.archive.org/web/20130208160052/http://rowingnz.com/domestic-rowing/club-rowing/southland-region-clubs/invercargill-rowing-club/|archive-date=8 February 2013|accessdate=1 November 2013}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.stuff.co.nz/southland-times/sport/2992396/660-000-upgrade-planned-for-rowing-complex|title=$660,000 upgrade planned for rowing complex|last=Savory|first=Logan|date=23 October 2009|work=Southland Times|publisher=Fairfax|accessdate=1 November 2013}}</ref> ==Поврзано== * [[Список на реки во Нов Зеланд]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Реки во Нов Зеланд]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] [[Категорија:Статии со текст на маорски]] 3u4phb92re2hkm7f11ldm0iq7kh0z2k 0 1405107 5641299 2026-10-06T12:43:19Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Ира Шрајбер Нелсон]] 5641299 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Ира Шрајбер Нелсон]] 1c0eg8cp10rojl2mh2j8ontk4bshijc 0 1405108 5641300 2026-10-06T12:43:56Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Ирвинг Видмер Бејли]] 5641300 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Ирвинг Видмер Бејли]] 9jvujq9x51tkt4gd3v2f2pcy7cez2rb 0 1405109 5641302 2026-10-06T12:45:49Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Двејн Ајсели]] 5641302 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Двејн Ајсели]] rfmyemskch2me3swfdreocoler8yqfr 0 1405110 5641303 2026-10-06T12:46:40Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Јоланд Далпе]] 5641303 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Јоланд Далпе]] 3g4xq3mrt14rqr7sqhbu9lsj7o5tomi 0 1405111 5641304 2026-10-06T12:47:14Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Дејвид А. Кит]] 5641304 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Дејвид А. Кит]] tgaybksh9u8eri91ekzfyzj1o1vo7pd 0 1405112 5641305 2026-10-06T12:48:00Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Џејмс Едгар Денди]] 5641305 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Џејмс Едгар Денди]] quqizth72h6nmfqi06t3dn4akubv02p 0 1405113 5641306 2026-10-06T12:48:34Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Пол Огист Данги]] 5641306 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Пол Огист Данги]] agilc0yl8ws18olxcqk6hke5p172lfx 0 1405114 5641307 2026-10-06T12:49:07Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Вилијам Фримен Даниел]] 5641307 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Вилијам Фримен Даниел]] aech5vok68bfsxcfvebhrt3k1wz1pjw 0 1405115 5641308 2026-10-06T12:49:39Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Пјер Дансеро]] 5641308 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Пјер Дансеро]] hzuuiwqv431dg7xwlpizxhi2cisvm0y 1 1405116 5641310 2026-10-06T13:07:04Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{сзр}} 5641310 wikitext text/x-wiki {{сзр}} l91fuluhfmxd7xhcgfmssgp4a9mdc30 1 1405118 5641323 2026-10-06T13:38:49Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{Сзр}} 5641323 wikitext text/x-wiki {{Сзр}} grwuoyit2h633gvkn6btn064whmp5dc 1 1405119 5641330 2026-10-06T13:56:06Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{Сзр}} 5641330 wikitext text/x-wiki {{Сзр}} grwuoyit2h633gvkn6btn064whmp5dc 1 1405120 5641334 2026-10-06T14:12:40Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{Сзр}} 5641334 wikitext text/x-wiki {{Сзр}} grwuoyit2h633gvkn6btn064whmp5dc 1 1405121 5641339 2026-10-06T14:22:16Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{сзр}} 5641339 wikitext text/x-wiki {{сзр}} l91fuluhfmxd7xhcgfmssgp4a9mdc30 1 1405122 5641341 2026-10-06T14:23:49Z Виолетова 1975 Создадена страница со: {{СЗР}} 5641341 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1405123 5641344 2026-10-06T14:28:36Z 19user99 72391 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1355644222|Hellenistic art]]“ 5641344 wikitext text/x-wiki {{Повеќе слики|right||||}} [[Категорија:Страници со повеќеделни слики во автоматски размер]] 0ps8v6e197v0ttdzraowfuwin6kgrn8 5641353 5641344 2026-10-06T14:57:21Z 19user99 72391 5641353 wikitext text/x-wiki '''Хеленистичката уметност''' — уметност на [[Хеленизам|хеленистичкиот период]], кој општо се смета дека започнува со смртта на [[Александар Македонски]] во 323 п.н.е., а завршува со освојувањето на хеленистичкиот свет од страна на Римјаните, процес кој веќе бил во тек до 146 п.н.е., кога била заземена грчката копнена територија, а во суштина завршува во 30 п.н.е. со освојувањето на Птоломејски Египет по [[Битка кај Акциум|битката кај Акциум]]. Голем број од најпознатите дела на [[Грчка скулптура|грчката скулптура]] припаѓаат на овој период, меѓу кои ''[[Лаокоон и неговите синови]]'', ''[[Умирачкиот Гал]]'', ''[[Венера Милоска]]'' и ''[[Нике од Самотрака]]''. Тој го следи периодот на [[Античка грчка уметност|класичната грчка уметност]], додека следната [[Римска уметност|римска уметност]] во голема мера била продолжување на хеленистичките текови. Терминот ''хеленистички'' се однесува на ширењето на хеленистичкото влијание и распространувањето на неговите идеи по смртта на Александар – „хеленизирањето“ на светот,<ref name="auto">{{Harvnb|Pedley|2012|page=339}}</ref> со [[Коине|коине грчкиот]] како заеднички јазик.<ref>{{Harvnb|Burn|2005|page=16}}</ref> Терминот е модерен изум; [[Хеленизам|хеленистичкиот свет]] не опфаќал само огромна област што го вклучувала целото [[Егејско Море]], наместо [[Класична Грција|класичната Грција]] насочена кон [[Полис|полисите]] [[Атина]] и [[Спарта]], туку и огромен временски распон. Во уметнички поглед тоа значи дека постои огромна разновидност која често, заради погодност, се става под насловот „хеленистичка уметност“. Една од дефинирачките карактеристики на хеленистичкиот период била поделбата на империјата на Александар на помали династички империи основани од [[Дијадоси|дијадосите]] (генералите на Александар кои станале регенти на различни региони): [[Птоломеи|Птоломеите]] во [[Египет]], [[Селевкиди|Селевкидите]] во [[Месопотамија]], [[Персија]] и [[Сирија]], [[Атален|Аталидите]] во [[Пергам]], итн. Секоја од овие династии практикувала кралско покровителство кое се разликувало од она на градовите-држави. Во свитата на Александар биле тројца уметници: скулпторот [[Лисип]], сликарот [[Апел]] и резбарот на скапоцени камења и гравер [[Пирготел]].<ref>{{Harvnb|Pollitt|1986|page=22}}</ref> Периодот по неговата смрт бил период на голем просперитет и значителна екстравагантност за поголемиот дел од грчкиот свет, барем за богатите. Кралевите станале важни покровители на уметноста. Скулптурата, сликарството и архитектурата цветале, но [[Грчко вазно сликарство|вазното сликарство]] престанало да биде од големо значење. Металообработката и широк спектар на луксузни уметности создале многу извонредни уметнички дела. Некои видови популарна уметност станувале сè пософистицирани. Постои тенденција во пишувањето на историјата хеленистичката уметност да се прикажува како декадентен стил, што следи по ''Златното доба'' на [[Класична Грција|класичната Грција]]. Термините [[Барок]] и [[Рококо]] од XVIII век понекогаш се применувале на уметноста на овој сложен и самосвојствен период. Обновениот интерес за [[историографија]]та, како и некои неодамнешни откритија, како што се гробниците во [[Вергина]], може да овозможат подобро ценење на периодот. == Архитектура == {{multiple image|right||perrow=2|total_width=350| |image1=The facade of the the Tomb of the Palmettes, first half of the 3rd century BC, Ancient Mieza (7263674714).jpg|width1=100 |image2=The Tomb of the Palmettes (photography of the pediment), first half of the 3rd century BC, Ancient Mieza (7263729086).jpg|width2=100| |image3=The facade of the the Tomb of the Palmettes, first half of the 3rd century BC, Ancient Mieza (7263705128).jpg|width3=100| |image4=The pediment of the the Tomb of the Palmettes, first half of the 3rd century BC, Ancient Mieza (7263694348).jpg|width4=100| |footer=Фасадата на [[Античка Македонија|античко-македонската]] [[Гробница на палметите]], III век п.н.е., [[Миеза]]; украсена со обоени [[Дорски ред|дорски]] и [[Јонски ред|јонски]] профили, а [[Тимпанон|тимпанонот]] е исто така осликан со сцена на маж и жена кои лежат заедно.<ref>{{harvnb|Bolman|2016|pp=120–121}}</ref>}} Во архитектонската област, династиите по Александар довеле до огромни урбани планови и големи комплекси кои во голема мера исчезнале од градовите-држави до V век п.н.е.<ref>{{Harvnb|Winter|2006|page=42}}</ref> Дорскиот храм бил речиси напуштен.<ref>{{Harvnb|Anderson|1927|page=161}}</ref> Ова градско планирање било сосема иновативно за грчкиот свет; наместо да манипулира со просторот преку исправање на неговите недостатоци, плановите за градба се прилагодувале на природниот амбиент. Се забележува појава на многу места за забава и разонода, особено умножување на [[Театар во античка Грција|театрите]] и парковите. Хеленистичките монархии имале предност во тој поглед затоа што често располагале со огромни простори на кои можеле да градат големи градови: како [[Антиохија|Антиохија]], [[Пергам]] и [[Селевкија на Тигар]]. Тоа било време на гигантизам: така било со вториот храм на [[Аполон]] во [[Дидима]], која се наоѓа на дваесет километри од [[Милет]] во [[Јонија]]. Го проектирале Дафнис од Милет и Пеониј од [[Ефес]] на крајот на IV век п.н.е., но градбата, која никогаш не била завршена, траела до II век од нашата ера. Светилиштето е едно од најголемите некогаш изградени во Средоземниот регион: во рамките на огромен двор (21,7 метри на 53,6 метри), ''[[цела]]''та е опкружена со двоен колонадов од 108 [[Јонски колони|јонски колони]] високи речиси 20 метри, со богато скулптирани бази и [[Капител (архитектура)|капители]].<ref name="auto1">{{Harvnb|Havelock|1968|page=}}</ref><!---Google suggests it was the author's source, but gives no preview --> === Александрија === Хеленистичка [[Александрија]] создала карактеристичен архитектонски јазик на форми кој често се нарекува барокен поради неговата обилна употреба на орнаментика и преиспитувањето на конструктивните елементи како украсни елементи. Можеби делумно инспирирани од [[Архитектура на Египет|традиционалната египетска архитектура]], александриските архитекти развиле нови форми, како што се сегментни, скршени, шупливи и волутни тимпанони, и закривени лачни, вдлабнати и скршени архитрави.<ref name=":8">{{Cite book |last=McKenzie |first=Judith S. |title=The architecture of Alexandria and Egypt 300 c. BC - AD 700 |date=2011 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-17094-8 |edition=Repr. |location=New Haven, Conn. London}}</ref> Изгледа дека овие барокни форми постоеле во Александрија најмалку до II век п.н.е.<ref>{{Cite book |last=Stewart |first=Andrew F. |title=Art in the Hellenistic world: an introduction |date=2014 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-04857-7 |location=New York, NY}}</ref> Многу од нив подоцна биле усвоени низ целата [[Римско Царство|Римска империја]] и значително влијаеле и врз во карпа исклесаните гробници во [[Петра]]. Александриската архитектура исто така во голема мера користела [[Коринтски ред|коринтски капители]], и на надворешните и на внатрешните делови. (Најраниот познат пример за коринтска фасада во Александрија е храмот на [[Птоломеј III Евергет|Птоломеј III]] посветен на [[Сарапис]] во [[Серапеум во Александрија|Сарапеионот]], изграден некогаш помеѓу 246 и 221 п.н.е., иако пропилонот на Светилиштето на великите богови на [[Самотрака]], кое го спонзорирал [[Птоломеј II Филаделф|Птоломеј II]] некогаш помеѓу 285 и 246 п.н.е., исто така веќе имал коринтски колони на една од своите фасади.) Коринтските капители понекогаш се комбинирале со дорски архитрави, комбинација која ретко се среќавала на друго место во хеленистичкиот свет. Александриските коринтски капители покажувале голема разновидност на форми и композиции кои историчарите ги поделиле на четири посебни типа. Други типични одлики на хеленистичката александриска архитектура биле бази на колони со [[Акант (орнамент)|акантови листови]], кои понекогаш се вметнувале помеѓу стандардната атичка база на колона и стеблото на коринтската колона, и [[Корниз|корнизи]] со карактеристични александриски рамни жлебени и/или шупливи квадратни модилјони. Се смета дека римските фрески од [[Помпејски стилови|вториот стил]] биле инспирирани од александриската архитектура.<ref name=":8" /> === Олинт === Античкиот град [[Олинт]] бил еден од архитектонските и уметничките камен-темелници во воспоставувањето на врската помеѓу класичниот и хеленистичкиот свет. На локалитетот на градот Олинт биле пронајдени над 100 домови. Интересно е што домовите и другата архитектура биле неверојатно добро зачувани. Тоа ни овозможува подобро да разбереме кои активности се одвивале во домовите и како бил организиран и искористуван просторот во нив. Домовите во Олинт обично биле поквадратни по форма. Посакуваниот дом не бил нужно голем или екстравагантен, туку удобен и практичен. Тоа била одлика на цивилизација која била исклучително присутна во грчката култура за време на хеленистичкиот период и подоцна. Живеењето цивилизиран живот подразбирало одржување на цврст простор за живеење, па затоа за изградба на домовите биле користени многу материјали слични на тули. Камен, дрво, кал-тула и други материјали најчесто се користеле за градба на овие живеалишта. Друг елемент кој станувал сè попопуларен во хеленистичкиот период бил додавањето на двор кон домот. Дворовите служеле како извор на светлина за домот бидејќи грчките куќи биле затворени кон надворешниот свет за да се одржи одреден степен на приватност. На некои локалитети на домови биле пронајдени прозорци, но тие обично се наоѓаат високо над земјата и се мали. Поради прашањето на приватноста, многу поединци биле принудени да направат компромис со светлината во домот. Добро осветлените простори се користеле за забава или повеќе јавни активности, додека приватните делови од домот биле темни и затворени, што го отежнувало домаќинството. Дворовите обично биле центар на домот бидејќи обезбедувале простор за забава и извор на светлина од самата внатрешност на домот. Најчесто биле поплочени со калдрма или камчиња, но откриени се и мозаични дворови. Мозаиците биле прекрасен начин семејството да ги изрази своите интереси и верувања, како и начин да се додаде декор во домот и да се направи визуелно попривлечен. Овој уметнички допир во домовите во Олинт воведува уште еден елемент на цивилизиран живот во ова хеленистичко општество.<ref>{{Cite book|title=Household and City Organization at Olynthus|last=Cahill|first=Nicholas|publisher=Yale University Press|year=2002|isbn=9780300133004|pages=74–78}}</ref> ===Пергам=== Пергам особено е карактеристичен пример на хеленистичка архитектура. Почнувајќи од една едноставна тврдина сместена на [[Акропол]]от, разните [[Атален|аталидски]] кралеви подигнале колосален архитектонски комплекс. Градбите се распослани околу Акропол за да се земе предвид природата на теренот. [[Агора]]та, сместена на југ на најниската тераса, е оградена со галерии со колонади (колони) или ''стои''. Таа е почеток на улица која го прекинува целиот Акропол: ги одвојува административните, политичките и воените згради на исток и на врвот на карпата од светилиштата на запад, на средна височина, меѓу кои најистакнато е она што го засолнува монументалниот [[Пергамски олтар]], познат како „на дванаесетте богови“ или „на боговите и на џиновите“, едно од ремек-делата на грчката скулптура. Колосален театар, кој може да собере речиси 10.000 гледачи, има клупи вградени во падините на ридот.<ref>{{Harvnb|Burn|2005|page=92}}</ref> == Скулптура == [[File:Alexander Sarcophagus Battle of Issus.jpg|thumb|280px|Сцена од [[Александровиот саркофаг]]]] [[Плиниј Постариот]], откако ја опишал скулптурата од класичниот период, забележува: ''Cessavit deinde ars'' („тогаш уметноста исчезнала“).<ref>[[Плиниј Постариот]], ''[[Природна историја (Плиниј)|Природна историја]]'' (XXXIV, 52)</ref> Според проценката на Плиниј, скулптурата значително опаднала по 121-вата олимпијада (296–293 п.н.е.). Следел период на стагнација, со краток заживувачки период по 156-тата (156–153 п.н.е.), но без ништо што би го достигнало нивото на времињата пред тоа.<ref name=richt233>{{Harvnb|Richter|1970|page=233}}</ref> [[File:1415 - Archaeological Museum, Athens - Bronze portrait - Photo by Giovanni Dall'Orto, Nov 11 2009.jpg|thumb|left|150px|[[Бронзена скулптура|Бронзен портрет]] на непознат човек, со инкрустирани очи, од I век п.н.е., пронајден во езерото Палестра на островот [[Делос]].]] Во овој период скулптурата станала понатуралистичка, а исто така и поекспресивна; постои интерес за прикажување на крајности на емоции. Покрај анатомскиот реализам, хеленистичкиот уметник настојува да го претстави карактерот на својот субјект, вклучувајќи теми како страдање, сон или старост. Жанр-темите на обичните луѓе, жени, деца, животни и домашни сцени станале прифатливи теми за скулптура, која ја нарачувале богатите семејства за украсување на своите домови и градини; ''[[Дете со трн]]'' е еден пример. [[File:Barberini Faun front Glyptothek Munich 218 n2.jpg|thumb|200px|[[Барберинскиот фавн]], хеленистичка скулптура од II век п.н.е. или римска копија од II век од нашата ера направена по претходна бронзена скулптура]] Биле создавани реалистични портрети на мажи и жени од сите возрасти, а скулпторите повеќе не чувствувале обврска да ги прикажуваат луѓето како идеали на убавина или физичко совршенство.<ref>Smith, 33–40, 136–140</ref> Светот на [[Дионис]], пасторална идила населена со [[Сатир|сатири]], [[Менада|менади]], нимфи и [[Силен|силени]], често бил прикажуван во претходното вазно сликарство и фигурини, но ретко во скулптура во природна големина. ''Пијаната старица'' во Минхен без резерви прикажува стара жена, слаба, изнемоштена, која го притиска до себе својот сад со вино.<ref>{{cite web|url=https://issuu.com/lightartist/docs/the_classical_nude_2|page=5|title=The Classical Nude|author=Paul Lawrence|work=Issuu}}</ref> ===Портретирање=== Периодот затоа е забележителен по своите [[Хеленистичко портретирање|портрети]]: еден таков е [[Барберинскиот фавн]] од [[Глиптотека (Минхен)|Минхен]], кој претставува заспан [[сатир]] со опуштена положба и вознемирено лице, можеби плен на соништа. ''Торзото од Белведере'', ''Сатирот во одмор'', ''Центаврите Фуриети'' и ''Заспаниот Хермафродит'' одразуваат слични идеи.<ref>Smith, 127–154</ref> Друг познат хеленистички портрет е оној на [[Демостен]] од Полиевкт, со добро изработено лице и скрстени раце.<ref name=richt233/> ===Приватизација=== Друг феномен на хеленистичкото доба се јавува во неговата скулптура: приватизацијата,<ref>{{Harvnb|Green|1993|pages=39–40}}</ref><ref>{{Harvnb|Boardman|1989|page=179}}</ref> видлива во повторното преземање на постари јавни обрасци во декоративната скулптура.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=-pNIAQAAIAAJ&q=privatization|title=Studies in the History of Art|date=1 January 1999|publisher=National Gallery of Art|isbn=9780300077339|via=Google Books}}</ref> Портретирањето е обоено со натурализам, под влијание на [[Римска уметност|римската уметност]].<ref>{{Harvnb|Winter|2006|page=235}}</ref> Нови хеленистички градови никнувале низ целиот [[Египет]], [[Сирија]] и [[Анадолија]], за кои биле потребни статуи на грчките богови и херои за нивните храмови и јавни места. Тоа ја направило скулптурата, како и грнчарството, индустрија, со последователна стандардизација и извесно намалување на квалитетот. Од овие причини преживеале многу повеќе хеленистички статуи отколку што е случај со класичниот период. ===Втор класицизам=== Хеленистичката скулптура ги повторува иновациите на таканаречениот „втор класицизам“: [[Херојска голотија|голата]] скулптура [[Статуа|во тркалезна пластика]], која овозможува статуата да се восхитува од сите агли; проучување на драперијата и ефектите на проѕирност на облеката, и гипкоста на позите.<ref>{{cite web|url=https://issuu.com/lightartist/docs/the_classical_nude_2|page=4|title=The Classical Nude|author=Paul Lawrence|work=Issuu}}</ref> Така, ''[[Венера Милоска]]'', иако одѕвонува на класичен модел, се одликува со извивањето на колковите. ==="Барок"=== Групата од повеќе фигури била хеленистичка иновација, веројатно од III век, која ги презема епските битки од претходните храмски тимпанонски релјефи, симнувајќи ги од ѕидовите и поставувајќи ги како групи статуи во природна големина. Нивниот стил често се нарекува „[[барок]]“, со екстравагантно извиткани положби на телата и интензивни изрази на лицата. [[Лаокоонова група|Лаокоонова група]], детално опишана подолу, се смета за еден од прототипните примери на хеленистичкиот барок.<ref name="Boardman, 199">{{harvnb|Boardman|1993|p=199}}</ref> ====Пергам==== [[File:10 2023 - Palazzo Altemps, Roma, Lazio, 00186, Italia - Galata suicida (Ludovisi Gaul) - Arte Ellenistica Greca - Copia Romana - Photo Paolo Villa FO232046 ombre gimp bis.jpg|thumb|180px|[[Лудовизискиот Гал]] кој се убива себеси и својата жена, римска копија по хеленистичкиот оригинал, [[Палата Масимо алле Терме]].]] Пергам не се истакнал само со својата архитектура: бил исто така седиште на брилијантна скулпторска школа позната како [[Пергамски барок]].<ref>{{Harvnb|Pollitt|1986|page=110}}</ref> Скулпторите, имитирајќи ги претходните векови, прикажуваат болни моменти претставени експресивно преку тродимензионални композиции, често во форма на V, и анатомски хиперреализам. Барберинскиот фавн е еден пример. =====Гали===== [[Атал I]] (269–197 п.н.е.), за да ја прослави својата победа кај Каик над [[Галати (народ)|Галите]] – кои Грците ги нарекувале Галати – дал да се изработат две серии заветни групи: првата, посветена на Акропол во Пергам, ја вклучува познатата ''[[Лудовизиски Гал|Гал што се убива себеси и својата жена]]'', чиј оригинал е изгубен; втората група, подарена на Атина, е составена од мали бронзени фигури на Грци, Амазонки, богови и џинови, Перзијци и Гали.<ref>{{Harvnb|Richter|1970|page=234}}</ref> Артемида Роспиљози во [[Лувр]] е веројатно копија на една од нив; што се однесува до копиите на ''[[Умирачкиот Гал]]'', тие биле многу бројни во римскиот период. Изразувањето на чувства, силата на деталите&nbsp;– густата коса и мустаќи овде&nbsp;– и насилството на движењата се карактеристични за пергамскиот стил.<ref>{{Harvnb|Singleton|1910|page=165}}</ref> =====Големиот олтар===== Овие карактеристики се доведени до својот врв во фризовите на [[Пергамски олтар|Големиот олтар во Пергам]], украсен по наредба на [[Еумен II]] (197–159 п.н.е.) со [[гигантомахија]] долга 110 метри, која во камен ја илустрира песната составена специјално за дворот. [[Дванаесетте олимписки богови|Олимпијците]] триумфираат во неа, секој на својата страна, над Џиновите – од кои повеќето се претворени во дивјачки ѕверови: змии, грабливи птици, лавови или бикови. Нивната мајка [[Геја]] доаѓа да им помогне, но не може да стори ништо и мора да гледа како тие се превиваат од болка под ударите на боговите.<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=cqMzAQAAMAAJ&pg=PA443|date=1 January 1905|publisher=Munn & Company|via=Google Books|title=Scientific American}}</ref> ====Колос од Родос==== Еден од ретките градови-држави кои успеале да ја зачуваат целосната независност од контролата на кое било хеленистичко кралство бил [[Родос]]. По издржувањето [[Опсада на Родос (305 п.н.е.)|една година под опсада од Деметриј Полиоркет]] (305–304 п.н.е.), Роданите го изградиле [[Колос од Родос|Колосот од Родос]] во знак на сеќавање на својата победа.<ref>{{Harvnb|Burn|2005|page=160}}</ref> Со висина од 32 метри, тој бил едно од [[Седумте чуда на античкиот свет]]. Напредокот во леењето бронза им овозможил на Грците да создаваат големи дела. Многу од големите бронзени статуи се изгубени&nbsp;– при што мнозинството биле претопени за да се врати материјалот. ====Лаокоон==== [[File:Laocoön and his sons group.jpg|thumb|''[[Лаокоон и неговите синови]]'', [[Ватикански музеи]], Рим.]] Откриена во Рим во 1506 година и веднаш видена од [[Микеланџело]],<ref name=ped371>{{Harvnb|Pedley|2012|page=371}}</ref> скулптурата започнала да има огромно влијание врз ренесансната и барокната уметност. [[Лаокоон]], стегнат од змии, очајнички се обидува да ја ослободи нивната зафатнина, без притоа да погледне кон своите синови кои умираат. Оваа група е една од ретките антички скулптури (кои не се дел од архитектура) што можат да се поистоветат со оние споменати од античките писатели. Плиниј Постариот ѝ ја припишува на родоските скулптори [[Агесандар]], [[Атенодор]] и [[Полидор]].<ref name=ped371/> [[File:The Blinding of Polyphemus, cast reconstruction of the group, Sperlonga (14969535228).jpg|thumb|left|Централната група од [[Сперлонга скулптури|скулптурите од Сперлонга]] со приказот на „Ослепувањето на [[Полифем]]“; реконструкција (одлив) на групата, при што десно се гледа оригиналната фигура на „носачот на мев за вино“ пред верзијата од одлив.]] [[Јохан Јоахим Винкелман]], кој прв ја дефинирал разликата помеѓу грчката, грчко-римската и римската уметност, црпел инспирација од „Лаокоон“. [[Готхолд Ефраим Лесинг]] многу од идеите во своето дело „Лаокон“ (1766) ги засновал на сфаќањата на Винкелман за хармонијата и изразот во визуелните уметности.<ref>[https://www.jstor.org/stable/429733?seq=1#page_scan_tab_contents Lessing contra Winckelmann]</ref> ====Сперлонга==== Фрагментарните [[скулптури од Сперлонга]] претставуваат уште една серија „барокни“ скулптури во хеленистички стил, веројатно изработени за царот [[Тибериј]], кој несомнено бил присутен при уривањето на крајбрежната пештера во јужна Италија што тие ја украсувале.<ref name=ped371/> Натписите сугерираат дека тие биле изработени од истите скулптори што ја создале групата „Лаокон“,<ref>{{Harvnb|Richter|1970|page=237}}</ref> или евентуално од нивни роднини. === „Рококо“ === [[File:Dancing satyr-Louvre.jpg|alt=Скулптура на сатир во музејот Лувр|thumb|Сатирот од групата „Повик на танц“, која се смета за извонреден пример на „рококо“ трендот во хеленистичкото вајарство. Денес се наоѓа во Луврот.]] „Барокните“ одлики во хеленистичката уметност, особено во вајарството, се спротивставени на еден современ тренд кој е опишан како „рококо“. Концептот за хеленистичко „рококо“ бил воведен од Вилхелм Клајн во почетокот на 20-тиот век.<ref>{{Cite book|last=Klein|first=Wilhelm|title=Vom antiken Rokoko|publisher=Österreichische Verlagsgesellschaft|year=1921|location=Hölzel|language=German}}</ref> За разлика од драматичните скулптури во стилот на „барокот“, трендот на „рококото“ ставал акцент на разиграни мотиви, како што се [[сатир]]ите и [[нимфа|нимфи]]те. Вилхелм Клајн ја сметал скулптуралната група „Повик на танц“ за извонреден пример на овој тренд.<ref>{{Cite journal|last=Klein|first=Wilhelm|date=1909|title=Die Aufforderung zum Tanz. Eine wiedergewonnene Gruppe des antiken Rokoko|journal=Zeitschrift für bildende Kunst|volume=20|pages=101–108}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Habetzeder|first=Julia|date=2021-11-01|title=The Invitation to the Dance. An intertextual reassessment|url=http://ecsi.se/opathrom-14-19/|journal=Opuscula. Annual of the Swedish Institutes at Athens and Rome|language=en|volume=14|pages=419–463|doi=10.30549/opathrom-14-19| issn=2000-0898|s2cid=239854909|doi-access=free}}</ref> Исто така, типични биле и безгрижните прикази на [[Афродита]], божицата на љубовта, и на [[Ерос]] (како што може да се види, на пример, во т.н. „Група со удирање со папуча“, прикажана подолу). Подоцна се појавиле мислења дека склоноста кон мотиви од типот на „рококо“ во хеленистичката скулптура може да се поврзе со променетата намена на скулптурата воопшто. Приватното собирање скулптури станало почесто во доцниот хеленистички период, а во таквите збирки се чини дека постоела склоност кон мотиви што се карактеризираат како „рококо“.<ref>{{Cite book|last=Junker|first=Klaus|title=Original und Kopie. Formen und Konzepte der Nachahmung in der antiken Kunst|publisher=Reichert Verlag|year=2008|isbn=978-3-89500-629-6|location=Wiesbaden|pages=77–108|language=German}}</ref> ===Неоатички стил=== Почнувајќи од II век, неоатичкиот (или неокласичниот) стил од страна на различни научници се толкува или како реакција на барокните претерувања и враќање кон верзија на класичниот стил, или како продолжение на традиционалниот стил за култни статуи.<ref>Smith, 240–241</ref> Работилниците што го негувале овој стил главно произведувале копии за римскиот пазар, кој повеќе ги претпочитал копиите на класични дела отколку оние од хеленистичкиот период.<ref>Smith, 258–261</ref> {{clear}}<gallery widths="200" heights="200" perrow="4" class="center"> File:0 Monument funéraire - Adonis mourant - Museu Gregoriano Etrusco.JPG|Гробен споменик на умирачкиот [[Адонис]], [[полихромна]] [[теракота]], [[етрурска уметност]] од [[Тоскана]], 250–100 г. п.н.е. File:Fragment of a marble relief depicting a Kore, 3rd century BC, from Panticapaeum, Taurica (Crimea) (12853680765).jpg|Фрагмент од мермерен релјеф што ја прикажува [[Кора (статуа)|Кора]], III век п.н.е., од [[Пантикапеј]], [[Таврика]] ([[Крим]]), [[Боспорско Кралство]] File:Arte greca, pietra tombale di donna con la sua assistente, 100 ac. circa.JPG|Надгробна плоча на жена со нејзината робинка-помошничка, околу 100 г. п.н.е.) File:NAMA Jockey Artémision.jpg|Бронзена скулптура од доцниот хеленизам: [[Џокеј од Артемизион|јавач на коњ]], [[Национален археолошки музеј во Атина]] File:Ptolemy I Soter Louvre Ma849.jpg|Биста на [[Птоломеј I Сотер]] со [[дијадема]] – симбол на хеленистичката кралска власт, [[Лувр]]. File:Group of Aphrodite, Pan and Eros (National Archaeological Museum of Athens, 1-31-2023).jpg|Таканаречената [[Група на Афродита, Пан и Ерос|група „Удар со папуча“]]: [[Афродита]] и [[Ерос]] се бранат од насртливоста на [[Пан (бог)|Пан]]. Мермер, хеленистичко дело од крајот на II век п.н.е. File:The Hellenistic Sculpture (3471629378).jpg|Фрагменти од хеленистички скулптури од Националниот археолошки музеј во Атина File:Statue of Poseidon NAMA 235 (DerHexer), part 2.JPG|[[Посејдон од Мелос]], од Националниот археолошки музеј во Атина. </gallery> ==Сликарство и мозаици== Сликарството и мозаиците биле важни уметнички медиуми, но не се зачувани примери на слики на дрвени табли од периодот пред падот под римска власт. Сепак, одредена претстава за нивниот изглед може да се добие преку сродни медиуми, како и преку дела што изгледаат како копии или слободни варијации на тие слики, изработени во најразлични материјали. === Пејзаж === [[File:Mosaïque nilotique, Praeneste, Italie.jpg|thumb|250px|„Нилскиот мозаик“ од Палестрина, римски и хеленистички подов мозаик што го прикажува Птоломејски Египет, околу 100 г. п.н.е.]] Можеби најупадливиот елемент на хеленистичките слики и мозаици е зголемената употреба на пејзажот.<ref name="ped377" /> Пејзажите во овие уметнички дела претставуваат познати натуралистички фигури, а истовремено покажуваат и митолошки и сакро-идилични елементи.<ref>{{Cite book |date=2016-07-18 |editor-last=Miles |editor-first=Margaret M. |title=A Companion to Greek Architecture |url=http://dx.doi.org/10.1002/9781118327586 |doi=10.1002/9781118327586|isbn=9781444335996 }}</ref> Пејзажните фризови и мозаици најчесто се користеле за прикажување сцени од хеленистичката поезија, како онаа на Херонда и Теокрит. Овие пејзажи, што ги изразувале приказните на хеленистичките писатели, се користеле во домот за да се истакне образованието и познавањето на литературниот свет на тоа семејство.<ref>{{Cite journal|last=Schefold|first=Karl|date=Summer 1960|title=Origins of Roman Landscape Painting|journal=The Art Bulletin|volume=42|issue=2|pages=87–96|jstor=3047888|doi=10.1080/00043079.1960.11409078}}</ref> Сакро-идилично значи дека најистакнатите елементи на уметничкото дело се оние поврзани со сакрални и пастирски теми.<ref>{{Cite journal|last=Ling|first=Roger|date=1977|title=Studius and the Beginnings of Roman Landscape Painting|journal=The Journal of Roman Studies|volume=67|pages=1–16|doi=10.2307/299914|jstor=299914|s2cid=162210545 }}</ref> Овој стил, што се појавил најприсутно во хеленистичката уметност, спојува сакрални и профани елементи и создава сонлива поставеност.<ref>{{Cite web|url=https://www.metmuseum.org/pubs/journals/1/pdf/1512891.pdf.bannered.pdf|title=Wind Towers in Roman Wall Paintings |website=metmuseum.org|access-date=2018-11-16}}</ref> Сакро-идиличните влијанија се пренесени во римскиот мозаик „Нилски мозаик од Палестрина“, кој прикажува фантастични наративи со колорит и секојдневни елементи што го илустрираат Нил на неговиот пат од Етиопија до Средоземното Море. Присуството на хеленистички позадини може да се види и во делата низ [[Помпеја]], Кирена и Александрија. Покрај тоа, особено во јужна Русија, на ѕидовите и таваните се среќаваат цветни мотиви и гранки распоредени на нередовен, но конвенционален начин, што одразува доцногрчки стил.<ref>{{Cite journal|last=Rostovtzeff|first=M.|date=1919|title=Ancient Decorative Wall-Painting|journal=The Journal of Hellenic Studies|volume=39|pages=144–163|doi=10.2307/624878|jstor=624878|s2cid=163721898 |url=https://zenodo.org/record/2377743}}</ref> Дополнително, сликите „Кубикулум“ пронајдени во Вилата Боскореале содржат вегетација и карпест предел во позадината на детални слики со величествена архитектура. [[File:Cubiculum (bedroom) from the Villa of P. Fannius Synistor at Boscoreale MET DP170950.jpg|thumb|272x272px|Римска фреска позната како „Кубикулум“ (спална соба) од Вилата на П. Фаниј Синистор во Боскореале, 50–40 г. п.н.е. Метрополитен музеј на уметноста 03.14.13a–g.]] === Ѕидни слики === [[File:Banquet, tombe d'Agios Athanasios.jpg|thumb|345x345px|Сцена на банкет од гробницата кај Агиос Атанасиос во Солун, 4 век п.н.е.]] [[File:Hellenistic terracotta funerary wall painting.jpg|thumb|upright|Хеленистичка теракотна погребна ѕидна слика, 3 век п.н.е.]]Ѕидните слики почнале да се појавуваат позабележливо во помпејскиот период. Овие ѕидни слики не биле изложувани само во места за богослужба или во гробници.<ref name=":1">{{Cite journal|last=Rostovtzeff|first=M|date=1919|title=Ancient Decorative Wall-Painting|journal=The Journal of Hellenic Studies|volume=39|pages=144–163|jstor=624878|doi=10.2307/624878|s2cid=163721898|url=https://zenodo.org/record/2377743}}</ref> Честопати ѕидните слики се користеле за украсување на домот. Ѕидните слики биле вообичаени во приватните домови во Делос, Приена, Тера, Пантикапеј, Олбија и Александрија.<ref name=":1" /> Сочувани се малку примероци на грчки ѕидни слики. Најимпресивни, во смисла на тоа колку била висококвалитетна грчката уметност на сликарството, се оние во македонските кралски гробници во [[Вергина]]. Иако на грчките сликари им се оддава признание дека на Западниот свет му ги донеле основните начини на претставување преку својата уметност, три главни одлики својствени за хеленистичкиот сликарски стил биле тродимензионалната перспектива, користењето на светлината и сенката за обликување на формата и реализмот на ''тромп-л'ој''.<ref name=":5">Abbe, Mark B. "Painted Funerary Monuments from Hellenistic Alexandria". In ''Heilbrunn Timeline of Art History''. New York: The Metropolitan Museum of Art, 2000–. http://www.metmuseum.org/toah/hd/pfmh/hd_pfmh.htm (April 2007)</ref> Многу малку форми на хеленистичко грчко сликарство се сочувани, освен дрвените панои (пинакес) и сликите изведени на камен. Најпознатите слики на камен се наоѓаат во македонската гробница кај [http://odysseus.culture.gr/h/2/eh251.jsp?obj_id=1428 Агиос Атанасиос].<ref name=":5" /> Истражувачите биле ограничени на проучување на хеленистичките влијанија во римските [[фреска|фрески]], на пример оние од [[Помпеја]] или [[Херкуланум]]. Дополнително, некои од сликите во Вилата Боскореале јасно ги одѕвонуваат изгубените хеленистички, македонски кралски слики.<ref>Hemingway, Colette and Hemingway, Seán. "[http://www.metmuseum.org/toah/hd/haht/hd_haht.htm Art of the Hellenistic Age and the Hellenistic Tradition]". Metropolitan Museum of Art. April 2007.</ref> ==== Медиуми и техника ==== Неодамнешните ископувања од Средоземјето ја открија технологијата што се користела во хеленистичкото сликарство.<ref name=":0">{{Cite journal|last=Kakoulli|first=Ioanna|title=Late Classical and Hellenistic painting techniques and materials: a review of the technical literature|url=https://www.academia.edu/9274317|journal=Studies in Conservation|language=en|volume=47|issue=Supplement-1|pages=56–67|issn=0039-3630|doi=10.1179/sic.2002.47.Supplement-1.56|year=2002|s2cid=191474484}}</ref> Ѕидната уметност од овој период користела две техники: секо техника и [[фреска|фреско]] техника.<ref name=":0" /> Фреско техниката бара слоеви на гипсена малтер богата со вар, на кои потоа се украсувале ѕидовите и каменитите површини.<ref name=":0" /> Од друга страна, за секо техниката не била потребна подлога; во неа се користеле гумиарабика и јајчена темпера за сликање на завршните детали на мермер или друг камен.<ref name=":0" /> Оваа техника е прикажана на масивните фризови пронајдени во Делос.<ref name=":0" /> И двете техники користеле медиуми што биле локално достапни, како што се теракотни агрегати во основните слоеви и природни неоргански пигменти, синтетички неоргански пигменти и органски супстанции како боила.<ref name=":0" /><span lang="EN"></span>[[File:Thueros affresco.jpg|thumb|left|187x187px|Фреска на антички македонски војник (торакит) облечен во верижен оклоп и со штит ''тиреос''.]] ====Неодамнешни откритија==== Неодамнешните откритија ги вклучуваат оние на коморните гробници во [[Вергина]] (1987) во некогашното кралство [[Античка Македонија|Македонија]], каде што биле откриени многу фризови.<ref name=ped377>{{Harvnb|Pedley|2012|page=377}}</ref> На пример, во Гробницата II археолозите нашле фриз во хеленистички стил што прикажува лов на лав.<ref name=":6">{{cite book |last=Palagia |first=Olga |chapter=The royal court in ancient Macedonia: the evidence for royal tombs |chapter-url=https://www.academia.edu/35472734 |editor-last1=Erskine |editor-first1=Andrew |editor-last2=Llewellyn-Jones |editor-first2=Lloyd |editor-last3=Wallace |editor-first3=Shane |title=The Hellenistic Court: Monarchic Power and Elite Society from Alexander to Cleopatra |date=14 December 2017 |publisher=ISD LLC |isbn=978-1-910589-67-0 |url=https://books.google.com/books?id=WjpDDwAAQBAJ |language=en}}</ref> Овој фриз пронајден во гробницата, за која се претпоставува дека е на [[Филип II Македонски|Филип II]], е забележителен по својата композиција, распоредот на фигурите во просторот и реалистичното прикажување на природата.<ref>{{Harvnb|Pollitt|1986|page=40}}</ref> Други фризови одржуваат реалистичен наратив, како симпозиум и банкет или воена придружба, и можеби раскажуваат историски настани.<ref name=":6" /> Тука се и неодамна рестаурираните набатејски таванни фрески од 1 век во Осликаната куќа во Мала Петра во Јордан.<ref name="Guardian art article">{{cite news|last=Alberge|first=Dalya|title=Discovery of ancient cave paintings in Petra stuns art scholars|url=https://www.theguardian.com/science/2010/aug/22/hellenistic-wall-paintings-petra|newspaper=[[The Observer]]|date=21 August 2010|access-date=14 April 2015}}</ref> Бидејќи Набатејците тргувале со Римјаните, Египќаните и Грците, инсектите и другите животни забележани на сликите го одразуваат хеленизмот, додека разните видови лозја се поврзуваат со грчкиот бог [[Дионис]].<ref name="Guardian art article" /> Неодамнешните археолошки откритија на гробиштата во Пагаси (во близина на современиот [[Волос]]), на работ на Пагасетскиот Залив, донеле на видело некои оригинални дела. Ископувањата на ова наоѓалиште, предводени од д-р Арванитопулос, може да се поврзат со различни грчки сликари од 3 и 4 век и прикажуваат сцени што алудираат на владеењето на [[Александар III Македонски|Александар Велики]].<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=mr_iiuv86Y4C&q=cemetery+of+Pagasae+painting&pg=PA34|title=A Handbook of Greek Archaeology|last1=Fowler|first1=Harold North|last2=Wheeler|first2=James Rignall|last3=Stevens|first3=Gorham Phillips|date=1909|publisher=Biblo & Tannen Publishers|isbn=9780819620095|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VlBNAAAAMAAJ&q=cemetery+of+Pagasae+painting&pg=PA280|title=The Britannica Year Book|last=Chisholm|first=Hugh|date=1913|publisher=Encyclopœdia Britannica Company, Limited|language=en}}</ref> Во 1960-те години, на [[Делос]] била пронајдена група ѕидни слики.<ref>{{Harvnb|Bruno|1985|page=1}}</ref> Очигледно е дека пронајдените фрагменти од фризови биле создадени од заедница на сликари што живееле во доцниот хеленистички период.<ref name=":7">{{harvnb|Bruno|1985|p=7}}</ref> Муралите нагласувале домашно украсување, пренесувајќи го уверувањето на овие луѓе дека делиската установа ќе остане доволно стабилна и безбедна за домовладелите да уживаат во оваа уметност многу години.<ref name=":7" /> ===Мозаици=== [[File:Alexander the Great mosaic.jpg|thumb|235x235px|Детал од Александровиот мозаик, на кој е прикажан [[Александар III Македонски|Александар Велики]], римска копија од околу 100 г. п.н.е. од Куќата на Фавнот во [[Помпеја]], според оригинална хеленистичка слика од 3 век п.н.е., можеби дело на [[Филоксен од Еретрија]].]] Одредени [[мозаик]]ови, сепак, даваат прилично добра претстава за „големото сликарство“ на периодот: тоа се копии на фрески. Оваа уметничка форма се користела претежно за украсување на ѕидови, подови и столбови.<ref name=":4" /> ==== Медиуми и техника ==== Развојот на мозаичката уметност во [[Хеленистичка уметност|хеленистичкиот период]] започнал со мозаиците од камчиња, најдобро претставени на наоѓалиштето [[Олинт]] од 5 век п.н.е. Техниката на мозаиците од камчиња се состоела во поставување мали бели и црни камчиња без одредена форма, во кружен или правоаголен панел, за да се илустрираат сцени од митологијата. Белите камчиња — во малку различни нијанси — се поставувале на црна или сина подлога за да се создаде сликата. Црните камчиња служеле за обележување на контурите на сликата.<ref name=":4">{{Cite book |url=http://www.oxfordartonline.com/view/10.1093/gao/9781884446054.001.0001/oao-9781884446054-e-7000059763|title=Mosaic {{!}} Grove Art|volume=1|language=en|doi=10.1093/gao/9781884446054.article.t059763|access-date=2018-11-28|year=2003|last1=Harding|first1=Catherine|isbn=978-1-884446-05-4}}</ref> Во мозаиците од наоѓалиштето [[Пела]], од 4 век п.н.е., може да се види понапредна форма на уметноста. Мозаиците од ова наоѓалиште покажуваат употреба на камчиња засенчени во поширок опсег на бои и тонови. Тие покажуваат и рана употреба на теракота и оловна жица за создавање поголема дефинираност на контурите и деталите на сликите во мозаиците.<ref name=":4" /> Следејќи го овој пример, постепено биле додавани повеќе материјали. Примери за ова проширено користење на материјали во мозаиците од 3 век п.н.е. вклучуваат фино сечени камења, кршени камчиња, стакло и печена глина, познати како тесери. Ова ја подобрило техниката на мозаиците помагајќи им на уметниците да создадат поголема дефинираност, повеќе детали, подобро прилегнување и уште поширок опсег на бои и тонови.<ref name=":4" /> [[File:6 large tesserae (FindID 246594).jpg|left|thumb|162x162px|Пример за тесери што се користеле во мозаиците.]] И покрај хронолошкиот редослед на појавување на овие техники, нема вистински доказ што би сугерирал дека тесерираниот мозаик нужно се развил од мозаиците од камчиња.<ref>{{Cite journal|last=Dunbabin|first=Katherine M. D.|date=1979|title=Technique and Materials of Hellenistic Mosaics|journal=American Journal of Archaeology|volume=83|issue=3|pages=265–277|doi=10.2307/505057|jstor=505057|s2cid=193097937}}</ref> ''Opus vermiculatum'' и ''opus tessellatum'' биле две различни техники што се користеле во овој период на изработка на мозаици. ''Opus tessellatum'' се однесува на намалена големина на тесерата (''мал блок од камен, плочка, стакло или друг материјал што се користи при конструирање на мозаик)'', по што следува зголемено разнообразие во обликот, бојата и материјалот, како и ''андаменто'' — или шемата според која биле поставувани тесерите. ''Opus vermiculatum'' често се комбинира со оваа техника, но се разликува по сложеноста и е познат по тоа што има највисок визуелен ефект.<ref name=":4" /> Мнозинството од мозаиците биле изработувани и поставувани на самото место. Сепак, голем број подни мозаици покажуваат употреба на техниката ''емблемата'', при која панелите на сликата се создаваат надвор од местото, во послужавници од теракота или камен. Овие послужавници подоцна се поставувале во подлогата на самото место.<ref name=":4" /> Во Делос, на мозаиците од типот opus vermiculatum биле користени обоени фуги, но во другите региони тоа не е вообичаено. Постои еден пример за обоена фуга употребена во Александрија на мозаикот „Куче и аскос“. Во Самос, и фугите и тесерите се обоени. Проучувањето на бојата овде е тешко бидејќи фугите се исклучително кревки и ранливи. Научното истражување било извор на интересни информации во врска со фугите и тесерите што се користеле во хеленистичките мозаици. Оловни ленти биле откриени на мозаиците како определувачка карактеристика на техниката на површината. Оловните ленти отсуствуваат од мозаиците овде. Во Делос, оловните ленти биле вообичаени на мозаиците во стилот opus tessellatum. Овие ленти се користеле за обележување на декоративни рамки и геометриски декоративни мотиви. Лентите биле исклучително вообичаени на мозаиците opus vermiculatum од Александрија. Бидејќи оловните ленти биле присутни во двата стила на типови површини, тие не можат да бидат единствена карактеристика на едниот или на другиот тип.<ref>{{Cite journal|last=Wootton|first=Will|date=Spring 2012|title=Making and Meaning: The Hellenistic Mosaic from Tel Dor|journal=American Journal of Archaeology|volume=116|issue=2|pages=209–234|jstor=10.3764/aja.116.2.0209|doi=10.3764/aja.116.2.0209|s2cid=194498598}}</ref> ==== Мозаикот од Тел Дор ==== [[File:Nahsholim-Tel-Dor-3078.jpg|thumb|Детал од мозаикот од Тел Дор, околу 1–2 век. Се наоѓа во музејот Ха-Мизгага во [[кибуц]]от Нахшолим, [[Израел]].|281x281px]] Редок пример на виртуозен хеленистички сликарски мозаик пронајден на левантската брегова линија. Преку техничка анализа на мозаикот, истражувачите сугерираат дека тој бил создаден од скитнички занаетчии што работеле на самото место. Од 2000 година наваму, на врвот на Тел Дор се откриени над 200 фрагменти од мозаикот, но уништувањето на оригиналниот мозаик е непознато.<ref name=":2">{{Cite journal|last=Wooton|first=Will|date=2012|title=Making and Meaning: The Hellenistic Mosaic from Tel Dor|journal=American Journal of Archaeology|volume=116|issue=2|pages=209–234|jstor=10.3764/aja.116.2.0209|doi=10.3764/aja.116.2.0209|s2cid=194498598}}</ref> Ископувачите сугерираат дека причина биле земјотрес или урбана обнова. Оригиналниот архитектонски контекст е непознат, но стилските и техничките споредби упатуваат на датирање во доцниот хеленистички период, со процена околу втората половина на вториот век п.н.е. Анализирајќи ги фрагментите пронајдени на оригиналното место, истражувачите открија дека оригиналниот мозаик содржел централизиран правоаголник со непозната иконографија, опкружен со низа декоративни рамки што се состојат од меандар во перспектива, по кој следува рамка од маски и гирлянди.<ref name=":2" /> Овој мозаик се состои од две различни техники на изработка на мозаици, ''opus vermiculatum'' и ''opus tessellatum''.<ref name=":2" /> ==== Александровиот мозаик ==== Пример е Александровиот мозаик, кој ја прикажува конфронтацијата на младиот освојувач и Големиот цар [[Дариј III]] во [[Битка кај Иса|битката кај Иса]], мозаик од под во Куќата на Фавнот во Помпеја (денес во [[Неапол]]). Се смета дека е копија на слика опишана од Плиниј, која ја насликал [[Филоксен од Еретрија]] за кралот [[Касандар]] од [[Античка Македонија|Македонија]] кон крајот на 4 век п.н.е.,<ref>[[Плиниј Постариот]], ''Природна историја'' (XXXV, 110)</ref> или дури и на слика на Апел, современик на самиот Александар.<ref>{{Harvnb|Kleiner|2008|page=142}}</ref> Мозаикот ни овозможува да се восхитуваме на изборот на бои, како и на композицијата на целината со користење на вртливо движење и изразот на лицата. ====Мозаикот „Лов на елен“==== [[File:Mosaic doves Musei Capitolini MC402.jpg|thumb|„Базенот со гулаби“ (Капитолиски), припишуван на Сосос од Пергам, од Хадријановата вила, Тиволи, 2 век од н.е.]] Мозаикот „Лов на елен“ од Гносис е мозаик од богат дом од доцниот 4 век п.н.е., таканаречената „Куќа на грабнувањето на Елена“ (или „Куќа на силувањето на Елена“), во [[Пела]]. Потписот („Gnosis epoesen“, т.е. Гносис го создаде) е првиот познат потпис на мозаичар.<ref>[https://books.google.com/books?id=U7Uu_Dq8oY4C&dq=Mosaics%20of%20the%20Greek%20and%20Roman%20world&pg=PA14 Mosaics of the Greek and Roman world By Katherine M. D. Dunbabin pg. 14]</ref> [[File:Stag hunt mosaic, Pella.jpg|thumb|left|260px|Мозаикот „Лов на елен“, доцен 4 век п.н.е., од [[Пела]]; најверојатно ги прикажува Александар и [[Хефестион]]<ref>Chugg, Andrew (2006). ''[https://books.google.com/books?id=S-cTfNjEhrcC&dq=Peritas+Pliny+Alexander&pg=PA78 Alexander's Lovers]''. Raleigh, N.C.: Lulu. {{ISBN|978-1-4116-9960-1}}, pp 78–79.</ref>]] Емблемата е опкружена со сложен цветен мотив, кој пак е опкружен со стилизирани прикази на бранови.<ref name=Kleiner>Kleiner and Gardner, pg. 135</ref> Мозаикот е мозаик од камчиња, со камења собрани од плажи и речни брегови, поставени во цемент.<ref name=Kleiner /> Како што можеби честопати бил случајот,<ref>{{Cite web | url=http://www.thejoyofshards.co.uk/history/index.shtml | title=The history of mosaic art}}</ref> мозаикот во голема мера ги одразува стиловите на сликарството.<ref name="Kleinerand">Kleiner and Gardner, pg. 136</ref> Светлите фигури на потемна подлога може да алудираат на црвенофигурното сликарство.<ref name="Kleinerand" /> Мозаикот користи и сенчење, на Грците познато како ''скиаграфија'', во прикажувањето на мускулатурата и наметките на фигурите.<ref name="Kleinerand" /> Ова, заедно со употребата на преклопувачки фигури за создавање длабочина, ја прави сликата тродимензионална. ====Сосос==== Хеленистичкиот период е истовремено и време на развој на мозаикот како уметничка форма, особено преку делата на [[Сосос од Пергамон]], кој творел во II век п.н.е. и е единствениот мозаичар спомнат од Плиниј.<ref>[[Плиниј Постариот]], ''[[Природна историја (Плиниј)|Природна историја]]'' (XXXVI, 184)</ref> Неговата склоност кон ''[[trompe-l'œil]]'' (оптичка илузија) и ефектите својствени за овој медиум се забележуваат во неколку дела што му се припишуваат, како што се „Неметениот под“ во Ватиканските музеи,<ref>{{cite web|url=http://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/wine/unswept.html|title=Asarotos oikos: The unswept room}}</ref> кој прикажува остатоци од гозба (рибини коски, коски, празни школки итн.), и „Мозаикот со гулаби“ (изработен од ситни камчиња-тесери во техниката ''[[opus vermiculatum]]''),<ref name=":3">{{Cite news|url=https://followinghadrian.com/2014/06/13/art-and-sculptures-from-hadrians-villa-mosaic-of-the-doves/|title=Art and sculptures from Hadrian's Villa: Mosaic of the Doves|date=13 June 2014|work=FOLLOWING HADRIAN|access-date=2018-11-26|language=en-US}}</ref> кој се чува во [[Капитолинските музеи]], а е познат преку репродукција откриена во [[Вилата на Адријан]].<ref>{{Harvnb|Havelock|1968|page=}} {{verify source |date=September 2019 |reason=This ref was deleted Special:Diff/870704832 by a bug in VisualEditor and later restored by a bot from the original cite located at На него се прикажани четири гулаби како стојат на работ од позлатен бронзен сад полн со вода. Еден од нив пие вода, додека другите како да одмараат; ова создава ефекти на одблесок и сенка, кои уметникот совршено ги проучил. Мозаичниот панел „Сад со гулаби“ претставува *емблема* – централен елемент дизајниран да биде средишна точка на инаку едноставен мозаичен под. Овој тип на мозаик (емблема) првично бил увезен од хеленистичкиот источен Медитеран, каде што во градови како Пергамон, Ефес и Александрија постоеле уметници специјализирани за изработка на мозаици.<ref name=":3" /> Еден од нив бил Сосос од Пергамон, најславниот мозаичар на антиката, кој творел во II век п.н.е.<ref name=":3" /> ====Делос==== Според францускиот археолог Франсоа Шаму, мозаиците од Делос (на Кикладите) го претставуваат врвот на мозаичната уметност од хеленистичкиот период, во која се користеле *тесери* (ситни камчиња) за создавање сложени и колоритни сцени.<ref name="chamoux 2002 375">{{harvnb|Chamoux|2002|p=375}}</ref> Овој стил на мозаик се задржал сè до крајот на антиката и веројатно влијаел врз широката употреба на мозаици во западниот свет за време на средниот век.<ref name="chamoux 2002 375"/> <gallery widths="200" heights="200" perrow="4" class="center"> File:Palazzo dei gran maestri di rodi, sala del cavalluccio, mosaico della ninfa sull'ippocampo, da kos, periodo romano, 02.JPG|[[Мозаик]] на [[нимфа]] од [[Палатата на Големиот мајстор на витезите од Родос]], II век п.н.е. File:Mosaic with Athena Hermes, Delos,143438.jpg|Поден [[мозаик]] од станбен објект што ги прикажува [[Атина]] и [[Хермес]], од „Четврт на накитот“ во [[Делос]], Грција, крајот на II или почетокот на I век п.н.е. File:Central panel of the Abduction of Helen by Theseus Mosaic Floor, detail of the charioteer, from the House of the Abduction of Helen, (c. 300 BC), Ancient Pella (6913935544).jpg|Централен панел од мозаичниот под со приказот на грабнувањето на [[Хелена од Троја]] од страна на [[Тезеј]]; детаљ со кочијашот; од Куќата на грабнувањето на Хелена, (околу 300 г. п.н.е.), античка [[Пела]] File:The Abduction of Persephone by Pluto, Amphipolis.jpg|[[Македонија (античко кралство)|Македонски]] [[мозаик]] од гробницата „Каста“ во [[Амфипол]] што го прикажува грабнувањето на [[Персефона]] од страна на [[Плутон (митологија)|Плутон]], IV век п.н.е. File:Agios-Athanasios.jpg|Античка фреска на [[Античка македонска војска|македонски војници]] од гробницата кај [[Агиос Атанасиос, Солун]], IV век п.н.е. File:NileMosaicOfPalestrinaSoldiers.jpg|[[Хеленистички војници]], околу 100 г. п.н.е., [[Птоломејско Кралство]], Египет; Детал од [[Мозаикот на Нил од Палестрина]]. File:Thureophoroi CROPPED.jpg|Стела на Диоскурид, датирана во II век п.н.е., која прикажува птолемејски војник од типот „[[туреофорос]]“ (кој го носи штитот „[[туреос]]“). Ова е карактеристичен пример за „романизацијата“ на [[Птолемејска војска|птолемејската војска]]. File:Delos Museum Mosaik Dionysos 06.jpg|Крилестиот бог [[Дионис]] јава тигар; мозаик од [[Куќата на Дионис]] во [[Делос]], Грција, II век п.н.е. File:Hellenistic mosaic floor panel of an Alexandrine parakeet from Pergamon, 2nd century BC, Pergamon Museum (8408107096).jpg|Детал од хеленистички поден мозаик што прикажува [[александриски папагал]]; потекнува од акрополата на [[Пергамон]] (близу денешна [[Бергама]], [[Турција]]) и датира од средината на II век п.н.е. (за време на владеењето на [[Евмен II]] и [[Атал II]]). File:Restes du banquet, mosaïque.jpg|„Непометен под“ (Asarotos Oikos), римска копија на мозаикот од [[Сос од Пергамон]], околу 200 г. п.н.е. File:Medusa mosaïc Rhodes.jpg|Централен мотив од мозаикот со [[Медуза]], II век п.н.е., од островот [[Кос]]; се наоѓа во палатата на [[Големиот мајстор на витезите од Родос]] во градот Родос, на островот [[Родос]]. File:Mural painting, ca 100 BC, Delos, 143465.jpg|[[Ѕидна слика]] од [[Делос]], околу... 100 г. п.н.е. File:Mural paintings, ca 100 BC, Delos, 143476.jpg|Фрагменти од ѕидни слики од Делос, околу 100 г. п.н.е. File:UrumqiWarrior.jpg|Таписеријата од Сампул, волнена ѕидна декорација од округот Лоп, префектура Хотан, Синџијанг, Кина, на која е прикажан веројатно грчки војник од Грчко-бактриското Кралство (250–125 г. п.н.е.), со сини очи, кој држи копје и носи лента за глава што наликува на дијадема; над него е прикажан кентаур од грчката митологија, чест мотив во хеленистичката уметност;<ref>Christopoulos, Lucas (August 2012). "Hellenes and Romans in Ancient China (240 BC – 1398 AD)", in Victor H. Mair (ed), Sino-Platonic Papers, No. 230. Chinese Academy of Social Sciences, University of Pennsylvania Department of East Asian Languages and Civilizations. {{ISSN|2157-9687}}, pp. 15–16.</ref> Музеј на регионот Синџијанг. File:Mosaic of Berenice II, Ptolemaic Queen and joint ruler with Ptolemy III of Egypt, Thmuis, Egypt.jpg|Мозаик од [[Тмуис]] ([[Мендес]]), Египет, изработен од хеленистичкиот уметник Софилос (потпишан на делото) околу 200 г. п.н.е., денес во [[Грчко-римски музеј]] во Александрија, Египет; прикажаната жена е [[Птолемејска династија|птолемејската кралица]] [[Береника II]] (која владеела заедно со нејзиниот сопруг [[Птолемеј III]]) како персонификација на Александрија.<ref>Fletcher, Joann (2008). ''Cleopatra the Great: The Woman Behind the Legend''. New York: Harper. {{ISBN|978-0-06-058558-7}}, илустрации и описи меѓу стр. 246–247.</ref> File:Nabataen Grape Vines.jpg|Детал од набатејски фрески на таван, насликани врз малтерисана површина. File:Encaustic on marble, portrait of a young man from a grave stele, with an inscription ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΧΑΙΡΕ Theodoros Farewell 2.png|Хеленистичко-грчка слика во техника [[енкаустика]] на мермер, која прикажува портрет на младич по име Теодор на надгробна стела; датирана во I век п.н.е., [[Археолошки музеј во Теба]] </gallery> ==Наводи и извори== ;Наводи {{наводи}} ;Извори *{{cite book|last=Anderson|first=William J.|title=The Architecture of Ancient Greece|location=London|publisher=Harrison, Jehring, & Co.|isbn=978-0404147259|date=1 June 1927}} *{{cite book | last=Boardman |first=John | title=Greek Art | publisher=Thames and Hudson | location=London | year=1989 | isbn=978-0-500-20292-0 | author-link=John Boardman (archaeologist) | url-access=registration | url=https://archive.org/details/greekart00boar_0 }} *{{cite book|last=Boardman |first=John|title=The Oxford History of Classical Art|publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-814386-9|date=18 November 1993}} *{{cite book|last=Bolman|first=Elizabeth S.|chapter=A Staggering Spectacle: Early Byzantine Aesthetics in the Triconch|title=The Red Monastery Church: Beauty and Asceticism in Upper Egypt|pages=119–128|location=New Haven & London|publisher=[[Yale University Press]]; American Research Center in Egypt, Inc.|year=2016|isbn=978-0-300-21230-3|chapter-url=https://books.google.com/books?id=hwuQDAAAQBAJ| editor-given1 = Elizabeth S. | editor-surname1 = Bolman}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=84EeAAAAIAAJ|title=Hellenistic Painting Techniques: The Evidence of the Delos Fragments|last=Bruno |first=Vincent L.|isbn=978-9004071599|year=1985|publisher=BRILL }} *{{cite book| last=Burn |first=Lucilla | title=Hellenistic Art: From Alexander The Great To Augustus | publisher=J. Paul Getty Trust Publications | location=Los Angeles | year=2005 | isbn=978-0-89236-776-4}} * {{cite book|last=Chamoux|first=Françios|title=Hellenistic Civilization|translator=Michel Roussel|year=2002|orig-year=1981|location=Oxford|publisher=Blackwell|isbn=978-0631222422}} *{{cite book |author1=Charbonneaux, Jean |author2=Jean Martin |author3=Roland Villard |translator=Peter Green | title=Hellenistic Greece | publisher=Braziller | location=New York | year=1973| isbn=978-0-8076-0666-7 }} *{{cite book|last=Green|first=Peter|title=Alexander to Actium: The Historical Evolution of the Hellenistic Age|isbn=978-0520083493|date=19 October 1993|url-access=registration|url=https://archive.org/details/alexandertoactiu0000gree}} *{{cite book| last=Havelock |first=Christine Mitchell| title=Hellenistic Art| publisher=New York Graphic Society Ltd.| location=Greenwich, Connecticut| year=1968| isbn=978-0-393-95133-2| url-access=registration| url=https://archive.org/details/hellenisticartar0000have_t5k6}} *{{cite book| author=Holtzmann, Bernard and [[Alain Pasquier]] |title=Histoire de l'art antique: l'art grec | publisher= Réunion des musées nationaux | year=2002 | isbn=978-2-7118-3782-3 }} *{{cite book|last=Honour|first=Hugh|title=A World History of Art|isbn=978-1856694513|year=2005|publisher=Laurence King }} *{{cite book|title=Gardner's Art Through the Ages: A Global History|first=Fred S.|last=Kleiner|publisher=Cengage Learning|year=2008|isbn=978-0-495-11549-6}} *{{cite book|title=Body Language in Hellenistic Art and Society|author-link=Jane Masséglia |last=Masseglia |first=Jane|isbn=978-0198723592|year=2015|publisher=Oxford University Press }} *{{cite book|last=Pedley|first=John Griffiths|title=Greek Art and Archaeology|isbn=978-0-205-00133-0|year=2012|publisher=Prentice Hall }} *{{cite book| last=Pollitt |first=Jerome J. | title=Art in the Hellenistic Age | publisher=Cambridge University Press | year=1986 | isbn=978-0-521-27672-6}} *{{cite book|last=Richter|first=Gisela M. A.|author-link=Gisela Richter |title=The Sculpture and Sculptors of the Greeks|url=https://archive.org/details/sculpturesculpto0000rich|url-access=registration|year=1970}} *{{cite book|url=https://archive.org/details/famoussculpturea00sing_0|last=Singleton|first=Esther|title=Famous sculpture as seen and described by great writers|publisher=Dodd, Mead & Company|year=1910}} *{{cite book|last=Stewart|first=Andrew|year=2014|title=Art in the Hellenistic World: An Introduction|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-62592-1}} *{{cite book|last=Winter|first=Frederick|title=Studies in Hellenistic Architecture|isbn=978-0802039149 |date=2006|publisher=University of Toronto Press }} *{{cite book|last=Zanker|first=Graham|year=2004|title=Modes of Viewing in Hellenistic Poetry and Art|publisher=University of Wisconsin Press|isbn=978-0299194505}} ==За понатамошно читање== *Anderson, Jane E. A. ''Body Language in Hellenistic Art and Society''. First edition. Oxford: Oxford University Press, 2015. *Stewart, Andrew F. ''Art in the Hellenistic World: An Introduction''. New York: Cambridge University Press, 2014. *Trofimova, Anna A. ''Imitatio Alexandri in Hellenistic Art: Portraits of Alexander the Great and Mythological Images''. Rome: L'Erma di Bretschneider, 2012. *Zanker, G. ''Modes of Viewing in Hellenistic Poetry and Art''. Madison: University of Wisconsin Press, 2004. ==Надворешни врски== {{Commons category|Hellenistic art}} *[https://www.google.com/culturalinstitute/beta/search/asset?q=Greek&p=the-british-museum=summary Selection of Hellenistic works]{{cbignore|bot=medic}} at the [[British Museum]] *[http://www.louvre.fr/en/moteur-de-recherche-oeuvres?f_search_art=Hellenistic+=summary Selection of Hellenistic works] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210425033833/https://www.louvre.fr/en/moteur-de-recherche-oeuvres?f_search_art=Hellenistic+=summary |date=25 April 2021 }} at the [[Louvre]] *[http://ancient-greece.org/history/helleninstic.html Hellenistic Art], Ancient-Greece.org [[Категорија:Страници со повеќеделни слики во автоматски размер]] a1ez6ozmjd2lfewwzrwskp6c33rpkon 5641375 5641353 2026-10-06T15:38:37Z 19user99 72391 5641375 wikitext text/x-wiki '''Хеленистичката уметност''' — уметност на [[Хеленизам|хеленистичкиот период]], кој општо се смета дека започнува со смртта на [[Александар Македонски]] во 323 п.н.е., а завршува со освојувањето на хеленистичкиот свет од страна на Римјаните, процес кој веќе бил во тек до 146 п.н.е., кога била заземена грчката копнена територија, а во суштина завршува во 30 п.н.е. со освојувањето на Птоломејски Египет по [[Битка кај Акциум|битката кај Акциум]]. Голем број од најпознатите дела на [[Грчка скулптура|грчката скулптура]] припаѓаат на овој период, меѓу кои ''[[Лаокоон и неговите синови]]'', ''[[Умирачкиот Гал]]'', ''[[Венера Милоска]]'' и ''[[Нике од Самотрака]]''. Тој го следи периодот на [[Античка грчка уметност|класичната грчка уметност]], додека следната [[Римска уметност|римска уметност]] во голема мера била продолжување на хеленистичките текови. Терминот ''хеленистички'' се однесува на ширењето на хеленистичкото влијание и распространувањето на неговите идеи по смртта на Александар – „хеленизирањето“ на светот,<ref name="auto">{{Harvnb|Pedley|2012|page=339}}</ref> со [[Коине|коине грчкиот]] како заеднички јазик.<ref>{{Harvnb|Burn|2005|page=16}}</ref> Терминот е модерен изум; [[Хеленизам|хеленистичкиот свет]] не опфаќал само огромна област што го вклучувала целото [[Егејско Море]], наместо [[Класична Грција|класичната Грција]] насочена кон [[Полис|полисите]] [[Атина]] и [[Спарта]], туку и огромен временски распон. Во уметнички поглед тоа значи дека постои огромна разновидност која често, заради погодност, се става под насловот „хеленистичка уметност“. Една од дефинирачките карактеристики на хеленистичкиот период била поделбата на империјата на Александар на помали династички империи основани од [[Дијадоси|дијадосите]] (генералите на Александар кои станале регенти на различни региони): [[Птоломеи|Птоломеите]] во [[Египет]], [[Селевкиди|Селевкидите]] во [[Месопотамија]], [[Персија]] и [[Сирија]], [[Атален|Аталидите]] во [[Пергам]], итн. Секоја од овие династии практикувала кралско покровителство кое се разликувало од она на градовите-држави. Во свитата на Александар биле тројца уметници: скулпторот [[Лисип]], сликарот [[Апел]] и резбарот на скапоцени камења и гравер [[Пирготел]].<ref>{{Harvnb|Pollitt|1986|page=22}}</ref> Периодот по неговата смрт бил период на голем просперитет и значителна екстравагантност за поголемиот дел од грчкиот свет, барем за богатите. Кралевите станале важни покровители на уметноста. Скулптурата, сликарството и архитектурата цветале, но [[Грчко вазно сликарство|вазното сликарство]] престанало да биде од големо значење. Металообработката и широк спектар на луксузни уметности создале многу извонредни уметнички дела. Некои видови популарна уметност станувале сè пософистицирани. Постои тенденција во пишувањето на историјата хеленистичката уметност да се прикажува како декадентен стил, што следи по ''Златното доба'' на [[Класична Грција|класичната Грција]]. Термините [[Барок]] и [[Рококо]] од XVIII век понекогаш се применувале на уметноста на овој сложен и самосвојствен период. Обновениот интерес за [[историографија]]та, како и некои неодамнешни откритија, како што се гробниците во [[Вергина]], може да овозможат подобро ценење на периодот. == Архитектура == {{multiple image|right||perrow=2|total_width=350| |image1=The facade of the the Tomb of the Palmettes, first half of the 3rd century BC, Ancient Mieza (7263674714).jpg|width1=100 |image2=The Tomb of the Palmettes (photography of the pediment), first half of the 3rd century BC, Ancient Mieza (7263729086).jpg|width2=100| |image3=The facade of the the Tomb of the Palmettes, first half of the 3rd century BC, Ancient Mieza (7263705128).jpg|width3=100| |image4=The pediment of the the Tomb of the Palmettes, first half of the 3rd century BC, Ancient Mieza (7263694348).jpg|width4=100| |footer=Фасадата на [[Античка Македонија|античко-македонската]] [[Гробница на палметите]], III век п.н.е., [[Миеза]]; украсена со обоени [[Дорски ред|дорски]] и [[Јонски ред|јонски]] профили, а [[Тимпанон|тимпанонот]] е исто така осликан со сцена на маж и жена кои лежат заедно.<ref>{{harvnb|Bolman|2016|pp=120–121}}</ref>}} Во архитектонската област, династиите по Александар довеле до огромни урбани планови и големи комплекси кои во голема мера исчезнале од градовите-држави до V век п.н.е.<ref>{{Harvnb|Winter|2006|page=42}}</ref> Дорскиот храм бил речиси напуштен.<ref>{{Harvnb|Anderson|1927|page=161}}</ref> Ова градско планирање било сосема иновативно за грчкиот свет; наместо да манипулира со просторот преку исправање на неговите недостатоци, плановите за градба се прилагодувале на природниот амбиент. Се забележува појава на многу места за забава и разонода, особено умножување на [[Театар во античка Грција|театрите]] и парковите. Хеленистичките монархии имале предност во тој поглед затоа што често располагале со огромни простори на кои можеле да градат големи градови: како [[Антиохија|Антиохија]], [[Пергам]] и [[Селевкија на Тигар]]. Тоа било време на гигантизам: така било со вториот храм на [[Аполон]] во [[Дидима]], која се наоѓа на дваесет километри од [[Милет]] во [[Јонија]]. Го проектирале Дафнис од Милет и Пеониј од [[Ефес]] на крајот на IV век п.н.е., но градбата, која никогаш не била завршена, траела до II век од нашата ера. Светилиштето е едно од најголемите некогаш изградени во Средоземниот регион: во рамките на огромен двор (21,7 метри на 53,6 метри), ''[[цела]]''та е опкружена со двоен колонадов од 108 [[Јонски колони|јонски колони]] високи речиси 20 метри, со богато скулптирани бази и [[Капител (архитектура)|капители]].<ref name="auto1">{{Harvnb|Havelock|1968|page=}}</ref><!---Google suggests it was the author's source, but gives no preview --> === Александрија === Хеленистичка [[Александрија]] создала карактеристичен архитектонски јазик на форми кој често се нарекува барокен поради неговата обилна употреба на орнаментика и преиспитувањето на конструктивните елементи како украсни елементи. Можеби делумно инспирирани од [[Архитектура на Египет|традиционалната египетска архитектура]], александриските архитекти развиле нови форми, како што се сегментни, скршени, шупливи и волутни тимпанони, и закривени лачни, вдлабнати и скршени архитрави.<ref name=":8">{{Cite book |last=McKenzie |first=Judith S. |title=The architecture of Alexandria and Egypt 300 c. BC - AD 700 |date=2011 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-17094-8 |edition=Repr. |location=New Haven, Conn. London}}</ref> Изгледа дека овие барокни форми постоеле во Александрија најмалку до II век п.н.е.<ref>{{Cite book |last=Stewart |first=Andrew F. |title=Art in the Hellenistic world: an introduction |date=2014 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-04857-7 |location=New York, NY}}</ref> Многу од нив подоцна биле усвоени низ целата [[Римско Царство|Римска империја]] и значително влијаеле и врз во карпа исклесаните гробници во [[Петра]]. Александриската архитектура исто така во голема мера користела [[Коринтски ред|коринтски капители]], и на надворешните и на внатрешните делови. (Најраниот познат пример за коринтска фасада во Александрија е храмот на [[Птоломеј III Евергет|Птоломеј III]] посветен на [[Сарапис]] во [[Серапеум во Александрија|Сарапеионот]], изграден некогаш помеѓу 246 и 221 п.н.е., иако пропилонот на Светилиштето на великите богови на [[Самотрака]], кое го спонзорирал [[Птоломеј II Филаделф|Птоломеј II]] некогаш помеѓу 285 и 246 п.н.е., исто така веќе имал коринтски колони на една од своите фасади.) Коринтските капители понекогаш се комбинирале со дорски архитрави, комбинација која ретко се среќавала на друго место во хеленистичкиот свет. Александриските коринтски капители покажувале голема разновидност на форми и композиции кои историчарите ги поделиле на четири посебни типа. Други типични одлики на хеленистичката александриска архитектура биле бази на колони со [[Акант (орнамент)|акантови листови]], кои понекогаш се вметнувале помеѓу стандардната атичка база на колона и стеблото на коринтската колона, и [[Корниз|корнизи]] со карактеристични александриски рамни жлебени и/или шупливи квадратни модилјони. Се смета дека римските фрески од [[Помпејски стилови|вториот стил]] биле инспирирани од александриската архитектура.<ref name=":8" /> === Олинт === Античкиот град [[Олинт]] бил еден од архитектонските и уметничките камен-темелници во воспоставувањето на врската помеѓу класичниот и хеленистичкиот свет. На локалитетот на градот Олинт биле пронајдени над 100 домови. Интересно е што домовите и другата архитектура биле неверојатно добро зачувани. Тоа ни овозможува подобро да разбереме кои активности се одвивале во домовите и како бил организиран и искористуван просторот во нив. Домовите во Олинт обично биле поквадратни по форма. Посакуваниот дом не бил нужно голем или екстравагантен, туку удобен и практичен. Тоа била одлика на цивилизација која била исклучително присутна во грчката култура за време на хеленистичкиот период и подоцна. Живеењето цивилизиран живот подразбирало одржување на цврст простор за живеење, па затоа за изградба на домовите биле користени многу материјали слични на тули. Камен, дрво, кал-тула и други материјали најчесто се користеле за градба на овие живеалишта. Друг елемент кој станувал сè попопуларен во хеленистичкиот период бил додавањето на двор кон домот. Дворовите служеле како извор на светлина за домот бидејќи грчките куќи биле затворени кон надворешниот свет за да се одржи одреден степен на приватност. На некои локалитети на домови биле пронајдени прозорци, но тие обично се наоѓаат високо над земјата и се мали. Поради прашањето на приватноста, многу поединци биле принудени да направат компромис со светлината во домот. Добро осветлените простори се користеле за забава или повеќе јавни активности, додека приватните делови од домот биле темни и затворени, што го отежнувало домаќинството. Дворовите обично биле центар на домот бидејќи обезбедувале простор за забава и извор на светлина од самата внатрешност на домот. Најчесто биле поплочени со калдрма или камчиња, но откриени се и мозаични дворови. Мозаиците биле прекрасен начин семејството да ги изрази своите интереси и верувања, како и начин да се додаде декор во домот и да се направи визуелно попривлечен. Овој уметнички допир во домовите во Олинт воведува уште еден елемент на цивилизиран живот во ова хеленистичко општество.<ref>{{Cite book|title=Household and City Organization at Olynthus|last=Cahill|first=Nicholas|publisher=Yale University Press|year=2002|isbn=9780300133004|pages=74–78}}</ref> ===Пергам=== Пергам особено е карактеристичен пример на хеленистичка архитектура. Почнувајќи од една едноставна тврдина сместена на [[Акропол]]от, разните [[Атален|аталидски]] кралеви подигнале колосален архитектонски комплекс. Градбите се распослани околу Акропол за да се земе предвид природата на теренот. [[Агора]]та, сместена на југ на најниската тераса, е оградена со галерии со колонади (колони) или ''стои''. Таа е почеток на улица која го прекинува целиот Акропол: ги одвојува административните, политичките и воените згради на исток и на врвот на карпата од светилиштата на запад, на средна височина, меѓу кои најистакнато е она што го засолнува монументалниот [[Пергамски олтар]], познат како „на дванаесетте богови“ или „на боговите и на џиновите“, едно од ремек-делата на грчката скулптура. Колосален театар, кој може да собере речиси 10.000 гледачи, има клупи вградени во падините на ридот.<ref>{{Harvnb|Burn|2005|page=92}}</ref> == Скулптура == [[File:Alexander Sarcophagus Battle of Issus.jpg|thumb|280px|Сцена од [[Александровиот саркофаг]]]] [[Плиниј Постариот]], откако ја опишал скулптурата од класичниот период, забележува: ''Cessavit deinde ars'' („тогаш уметноста исчезнала“).<ref>[[Плиниј Постариот]], ''[[Природна историја (Плиниј)|Природна историја]]'' (XXXIV, 52)</ref> Според проценката на Плиниј, скулптурата значително опаднала по 121-вата олимпијада (296–293 п.н.е.). Следел период на стагнација, со краток заживувачки период по 156-тата (156–153 п.н.е.), но без ништо што би го достигнало нивото на времињата пред тоа.<ref name=richt233>{{Harvnb|Richter|1970|page=233}}</ref> [[File:1415 - Archaeological Museum, Athens - Bronze portrait - Photo by Giovanni Dall'Orto, Nov 11 2009.jpg|thumb|left|150px|[[Бронзена скулптура|Бронзен портрет]] на непознат човек, со инкрустирани очи, од I век п.н.е., пронајден во езерото Палестра на островот [[Делос]].]] Во овој период скулптурата станала понатуралистичка, а исто така и поекспресивна; постои интерес за прикажување на крајности на емоции. Покрај анатомскиот реализам, хеленистичкиот уметник настојува да го претстави карактерот на својот субјект, вклучувајќи теми како страдање, сон или старост. Жанр-темите на обичните луѓе, жени, деца, животни и домашни сцени станале прифатливи теми за скулптура, која ја нарачувале богатите семејства за украсување на своите домови и градини; ''[[Дете со трн]]'' е еден пример. [[File:Barberini Faun front Glyptothek Munich 218 n2.jpg|thumb|200px|[[Барберинскиот фавн]], хеленистичка скулптура од II век п.н.е. или римска копија од II век од нашата ера направена по претходна бронзена скулптура]] Биле создавани реалистични портрети на мажи и жени од сите возрасти, а скулпторите повеќе не чувствувале обврска да ги прикажуваат луѓето како идеали на убавина или физичко совршенство.<ref>Smith, 33–40, 136–140</ref> Светот на [[Дионис]], пасторална идила населена со [[Сатир|сатири]], [[Менада|менади]], нимфи и [[Силен|силени]], често бил прикажуван во претходното вазно сликарство и фигурини, но ретко во скулптура во природна големина. ''Пијаната старица'' во Минхен без резерви прикажува стара жена, слаба, изнемоштена, која го притиска до себе својот сад со вино.<ref>{{cite web|url=https://issuu.com/lightartist/docs/the_classical_nude_2|page=5|title=The Classical Nude|author=Paul Lawrence|work=Issuu}}</ref> ===Портретирање=== Периодот затоа е забележителен по своите [[Хеленистичко портретирање|портрети]]: еден таков е [[Барберинскиот фавн]] од [[Глиптотека (Минхен)|Минхен]], кој претставува заспан [[сатир]] со опуштена положба и вознемирено лице, можеби плен на соништа. ''Торзото од Белведере'', ''Сатирот во одмор'', ''Центаврите Фуриети'' и ''Заспаниот Хермафродит'' одразуваат слични идеи.<ref>Smith, 127–154</ref> Друг познат хеленистички портрет е оној на [[Демостен]] од Полиевкт, со добро изработено лице и скрстени раце.<ref name=richt233/> ===Приватизација=== Друг феномен на хеленистичкото доба се јавува во неговата скулптура: приватизацијата,<ref>{{Harvnb|Green|1993|pages=39–40}}</ref><ref>{{Harvnb|Boardman|1989|page=179}}</ref> видлива во повторното преземање на постари јавни обрасци во декоративната скулптура.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=-pNIAQAAIAAJ&q=privatization|title=Studies in the History of Art|date=1 January 1999|publisher=National Gallery of Art|isbn=9780300077339|via=Google Books}}</ref> Портретирањето е обоено со натурализам, под влијание на [[Римска уметност|римската уметност]].<ref>{{Harvnb|Winter|2006|page=235}}</ref> Нови хеленистички градови никнувале низ целиот [[Египет]], [[Сирија]] и [[Анадолија]], за кои биле потребни статуи на грчките богови и херои за нивните храмови и јавни места. Тоа ја направило скулптурата, како и грнчарството, индустрија, со последователна стандардизација и извесно намалување на квалитетот. Од овие причини преживеале многу повеќе хеленистички статуи отколку што е случај со класичниот период. ===Втор класицизам=== Хеленистичката скулптура ги повторува иновациите на таканаречениот „втор класицизам“: [[Херојска голотија|голата]] скулптура [[Статуа|во тркалезна пластика]], која овозможува статуата да се восхитува од сите агли; проучување на драперијата и ефектите на проѕирност на облеката, и гипкоста на позите.<ref>{{cite web|url=https://issuu.com/lightartist/docs/the_classical_nude_2|page=4|title=The Classical Nude|author=Paul Lawrence|work=Issuu}}</ref> Така, ''[[Венера Милоска]]'', иако одѕвонува на класичен модел, се одликува со извивањето на колковите. ==="Барок"=== Групата од повеќе фигури била хеленистичка иновација, веројатно од III век, која ги презема епските битки од претходните храмски тимпанонски релјефи, симнувајќи ги од ѕидовите и поставувајќи ги како групи статуи во природна големина. Нивниот стил често се нарекува „[[барок]]“, со екстравагантно извиткани положби на телата и интензивни изрази на лицата. [[Лаокоонова група|Лаокоонова група]], детално опишана подолу, се смета за еден од прототипните примери на хеленистичкиот барок.<ref name="Boardman, 199">{{harvnb|Boardman|1993|p=199}}</ref> ====Пергам==== [[File:10 2023 - Palazzo Altemps, Roma, Lazio, 00186, Italia - Galata suicida (Ludovisi Gaul) - Arte Ellenistica Greca - Copia Romana - Photo Paolo Villa FO232046 ombre gimp bis.jpg|thumb|180px|[[Лудовизискиот Гал]] кој се убива себеси и својата жена, римска копија по хеленистичкиот оригинал, [[Палата Масимо алле Терме]].]] Пергам не се истакнал само со својата архитектура: бил исто така седиште на брилијантна скулпторска школа позната како [[Пергамски барок]].<ref>{{Harvnb|Pollitt|1986|page=110}}</ref> Скулпторите, имитирајќи ги претходните векови, прикажуваат болни моменти претставени експресивно преку тродимензионални композиции, често во форма на V, и анатомски хиперреализам. Барберинскиот фавн е еден пример. =====Гали===== [[Атал I]] (269–197 п.н.е.), за да ја прослави својата победа кај Каик над [[Галати (народ)|Галите]] – кои Грците ги нарекувале Галати – дал да се изработат две серии заветни групи: првата, посветена на Акропол во Пергам, ја вклучува познатата ''[[Лудовизиски Гал|Гал што се убива себеси и својата жена]]'', чиј оригинал е изгубен; втората група, подарена на Атина, е составена од мали бронзени фигури на Грци, Амазонки, богови и џинови, Перзијци и Гали.<ref>{{Harvnb|Richter|1970|page=234}}</ref> Артемида Роспиљози во [[Лувр]] е веројатно копија на една од нив; што се однесува до копиите на ''[[Умирачкиот Гал]]'', тие биле многу бројни во римскиот период. Изразувањето на чувства, силата на деталите&nbsp;– густата коса и мустаќи овде&nbsp;– и насилството на движењата се карактеристични за пергамскиот стил.<ref>{{Harvnb|Singleton|1910|page=165}}</ref> =====Големиот олтар===== Овие карактеристики се доведени до својот врв во фризовите на [[Пергамски олтар|Големиот олтар во Пергам]], украсен по наредба на [[Еумен II]] (197–159 п.н.е.) со [[гигантомахија]] долга 110 метри, која во камен ја илустрира песната составена специјално за дворот. [[Дванаесетте олимписки богови|Олимпијците]] триумфираат во неа, секој на својата страна, над Џиновите – од кои повеќето се претворени во дивјачки ѕверови: змии, грабливи птици, лавови или бикови. Нивната мајка [[Геја]] доаѓа да им помогне, но не може да стори ништо и мора да гледа како тие се превиваат од болка под ударите на боговите.<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=cqMzAQAAMAAJ&pg=PA443|date=1 January 1905|publisher=Munn & Company|via=Google Books|title=Scientific American}}</ref> ====Колос од Родос==== Еден од ретките градови-држави кои успеале да ја зачуваат целосната независност од контролата на кое било хеленистичко кралство бил [[Родос]]. По издржувањето [[Опсада на Родос (305 п.н.е.)|една година под опсада од Деметриј Полиоркет]] (305–304 п.н.е.), Роданите го изградиле [[Колос од Родос|Колосот од Родос]] во знак на сеќавање на својата победа.<ref>{{Harvnb|Burn|2005|page=160}}</ref> Со висина од 32 метри, тој бил едно од [[Седумте чуда на античкиот свет]]. Напредокот во леењето бронза им овозможил на Грците да создаваат големи дела. Многу од големите бронзени статуи се изгубени&nbsp;– при што мнозинството биле претопени за да се врати материјалот. ====Лаокоон==== [[File:Laocoön and his sons group.jpg|thumb|''[[Лаокоон и неговите синови]]'', [[Ватикански музеи]], Рим.]] Откриена во Рим во 1506 година и веднаш видена од [[Микеланџело]],<ref name=ped371>{{Harvnb|Pedley|2012|page=371}}</ref> скулптурата започнала да има огромно влијание врз ренесансната и барокната уметност. [[Лаокоон]], стегнат од змии, очајнички се обидува да ја ослободи нивната зафатнина, без притоа да погледне кон своите синови кои умираат. Оваа група е една од ретките антички скулптури (кои не се дел од архитектура) што можат да се поистоветат со оние споменати од античките писатели. Плиниј Постариот ѝ ја припишува на родоските скулптори [[Агесандар]], [[Атенодор]] и [[Полидор]].<ref name=ped371/> [[File:The Blinding of Polyphemus, cast reconstruction of the group, Sperlonga (14969535228).jpg|thumb|left|Централната група од [[Сперлонга скулптури|скулптурите од Сперлонга]] со приказот на „Ослепувањето на [[Полифем]]“; реконструкција (одлив) на групата, при што десно се гледа оригиналната фигура на „носачот на мев за вино“ пред верзијата од одлив.]] [[Јохан Јоахим Винкелман]], кој прв ја дефинирал разликата помеѓу грчката, грчко-римската и римската уметност, црпел инспирација од „Лаокоон“. [[Готхолд Ефраим Лесинг]] многу од идеите во своето дело „Лаокон“ (1766) ги засновал на сфаќањата на Винкелман за хармонијата и изразот во визуелните уметности.<ref>[https://www.jstor.org/stable/429733?seq=1#page_scan_tab_contents Lessing contra Winckelmann]</ref> ====Сперлонга==== Фрагментарните [[скулптури од Сперлонга]] претставуваат уште една серија „барокни“ скулптури во хеленистички стил, веројатно изработени за царот [[Тибериј]], кој несомнено бил присутен при уривањето на крајбрежната пештера во јужна Италија што тие ја украсувале.<ref name=ped371/> Натписите сугерираат дека тие биле изработени од истите скулптори што ја создале групата „Лаокон“,<ref>{{Harvnb|Richter|1970|page=237}}</ref> или евентуално од нивни роднини. === „Рококо“ === [[File:Dancing satyr-Louvre.jpg|alt=Скулптура на сатир во музејот Лувр|thumb|Сатирот од групата „Повик на танц“, која се смета за извонреден пример на „рококо“ трендот во хеленистичкото вајарство. Денес се наоѓа во Луврот.]] „Барокните“ одлики во хеленистичката уметност, особено во вајарството, се спротивставени на еден современ тренд кој е опишан како „рококо“. Концептот за хеленистичко „рококо“ бил воведен од Вилхелм Клајн во почетокот на 20-тиот век.<ref>{{Cite book|last=Klein|first=Wilhelm|title=Vom antiken Rokoko|publisher=Österreichische Verlagsgesellschaft|year=1921|location=Hölzel|language=German}}</ref> За разлика од драматичните скулптури во стилот на „барокот“, трендот на „рококото“ ставал акцент на разиграни мотиви, како што се [[сатир]]ите и [[нимфа|нимфи]]те. Вилхелм Клајн ја сметал скулптуралната група „Повик на танц“ за извонреден пример на овој тренд.<ref>{{Cite journal|last=Klein|first=Wilhelm|date=1909|title=Die Aufforderung zum Tanz. Eine wiedergewonnene Gruppe des antiken Rokoko|journal=Zeitschrift für bildende Kunst|volume=20|pages=101–108}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Habetzeder|first=Julia|date=2021-11-01|title=The Invitation to the Dance. An intertextual reassessment|url=http://ecsi.se/opathrom-14-19/|journal=Opuscula. Annual of the Swedish Institutes at Athens and Rome|language=en|volume=14|pages=419–463|doi=10.30549/opathrom-14-19| issn=2000-0898|s2cid=239854909|doi-access=free}}</ref> Исто така, типични биле и безгрижните прикази на [[Афродита]], божицата на љубовта, и на [[Ерос]] (како што може да се види, на пример, во т.н. „Група со удирање со папуча“, прикажана подолу). Подоцна се појавиле мислења дека склоноста кон мотиви од типот на „рококо“ во хеленистичката скулптура може да се поврзе со променетата намена на скулптурата воопшто. Приватното собирање скулптури станало почесто во доцниот хеленистички период, а во таквите збирки се чини дека постоела склоност кон мотиви што се карактеризираат како „рококо“.<ref>{{Cite book|last=Junker|first=Klaus|title=Original und Kopie. Formen und Konzepte der Nachahmung in der antiken Kunst|publisher=Reichert Verlag|year=2008|isbn=978-3-89500-629-6|location=Wiesbaden|pages=77–108|language=German}}</ref> ===Неоатички стил=== Почнувајќи од II век, неоатичкиот (или неокласичниот) стил од страна на различни научници се толкува или како реакција на барокните претерувања и враќање кон верзија на класичниот стил, или како продолжение на традиционалниот стил за култни статуи.<ref>Smith, 240–241</ref> Работилниците што го негувале овој стил главно произведувале копии за римскиот пазар, кој повеќе ги претпочитал копиите на класични дела отколку оние од хеленистичкиот период.<ref>Smith, 258–261</ref> {{clear}}<gallery widths="200" heights="200" perrow="4" class="center"> File:0 Monument funéraire - Adonis mourant - Museu Gregoriano Etrusco.JPG|Гробен споменик на умирачкиот [[Адонис]], [[полихромна]] [[теракота]], [[етрурска уметност]] од [[Тоскана]], 250–100 г. п.н.е. File:Fragment of a marble relief depicting a Kore, 3rd century BC, from Panticapaeum, Taurica (Crimea) (12853680765).jpg|Фрагмент од мермерен релјеф што ја прикажува [[Кора (статуа)|Кора]], III век п.н.е., од [[Пантикапеј]], [[Таврика]] ([[Крим]]), [[Боспорско Кралство]] File:Arte greca, pietra tombale di donna con la sua assistente, 100 ac. circa.JPG|Надгробна плоча на жена со нејзината робинка-помошничка, околу 100 г. п.н.е.) File:NAMA Jockey Artémision.jpg|Бронзена скулптура од доцниот хеленизам: [[Џокеј од Артемизион|јавач на коњ]], [[Национален археолошки музеј во Атина]] File:Ptolemy I Soter Louvre Ma849.jpg|Биста на [[Птоломеј I Сотер]] со [[дијадема]] – симбол на хеленистичката кралска власт, [[Лувр]]. File:Group of Aphrodite, Pan and Eros (National Archaeological Museum of Athens, 1-31-2023).jpg|Таканаречената [[Група на Афродита, Пан и Ерос|група „Удар со папуча“]]: [[Афродита]] и [[Ерос]] се бранат од насртливоста на [[Пан (бог)|Пан]]. Мермер, хеленистичко дело од крајот на II век п.н.е. File:The Hellenistic Sculpture (3471629378).jpg|Фрагменти од хеленистички скулптури од Националниот археолошки музеј во Атина File:Statue of Poseidon NAMA 235 (DerHexer), part 2.JPG|[[Посејдон од Мелос]], од Националниот археолошки музеј во Атина. </gallery> ==Сликарство и мозаици== Сликарството и мозаиците биле важни уметнички медиуми, но не се зачувани примери на слики на дрвени табли од периодот пред падот под римска власт. Сепак, одредена претстава за нивниот изглед може да се добие преку сродни медиуми, како и преку дела што изгледаат како копии или слободни варијации на тие слики, изработени во најразлични материјали. === Пејзаж === [[File:Mosaïque nilotique, Praeneste, Italie.jpg|thumb|250px|„Нилскиот мозаик“ од Палестрина, римски и хеленистички подов мозаик што го прикажува Птоломејски Египет, околу 100 г. п.н.е.]] Можеби најупадливиот елемент на хеленистичките слики и мозаици е зголемената употреба на пејзажот.<ref name="ped377" /> Пејзажите во овие уметнички дела претставуваат познати натуралистички фигури, а истовремено покажуваат и митолошки и сакро-идилични елементи.<ref>{{Cite book |date=2016-07-18 |editor-last=Miles |editor-first=Margaret M. |title=A Companion to Greek Architecture |url=http://dx.doi.org/10.1002/9781118327586 |doi=10.1002/9781118327586|isbn=9781444335996 }}</ref> Пејзажните фризови и мозаици најчесто се користеле за прикажување сцени од хеленистичката поезија, како онаа на Херонда и Теокрит. Овие пејзажи, што ги изразувале приказните на хеленистичките писатели, се користеле во домот за да се истакне образованието и познавањето на литературниот свет на тоа семејство.<ref>{{Cite journal|last=Schefold|first=Karl|date=Summer 1960|title=Origins of Roman Landscape Painting|journal=The Art Bulletin|volume=42|issue=2|pages=87–96|jstor=3047888|doi=10.1080/00043079.1960.11409078}}</ref> Сакро-идилично значи дека најистакнатите елементи на уметничкото дело се оние поврзани со сакрални и пастирски теми.<ref>{{Cite journal|last=Ling|first=Roger|date=1977|title=Studius and the Beginnings of Roman Landscape Painting|journal=The Journal of Roman Studies|volume=67|pages=1–16|doi=10.2307/299914|jstor=299914|s2cid=162210545 }}</ref> Овој стил, што се појавил најприсутно во хеленистичката уметност, спојува сакрални и профани елементи и создава сонлива поставеност.<ref>{{Cite web|url=https://www.metmuseum.org/pubs/journals/1/pdf/1512891.pdf.bannered.pdf|title=Wind Towers in Roman Wall Paintings |website=metmuseum.org|access-date=2018-11-16}}</ref> Сакро-идиличните влијанија се пренесени во римскиот мозаик „Нилски мозаик од Палестрина“, кој прикажува фантастични наративи со колорит и секојдневни елементи што го илустрираат Нил на неговиот пат од Етиопија до Средоземното Море. Присуството на хеленистички позадини може да се види и во делата низ [[Помпеја]], Кирена и Александрија. Покрај тоа, особено во јужна Русија, на ѕидовите и таваните се среќаваат цветни мотиви и гранки распоредени на нередовен, но конвенционален начин, што одразува доцногрчки стил.<ref>{{Cite journal|last=Rostovtzeff|first=M.|date=1919|title=Ancient Decorative Wall-Painting|journal=The Journal of Hellenic Studies|volume=39|pages=144–163|doi=10.2307/624878|jstor=624878|s2cid=163721898 |url=https://zenodo.org/record/2377743}}</ref> Дополнително, сликите „Кубикулум“ пронајдени во Вилата Боскореале содржат вегетација и карпест предел во позадината на детални слики со величествена архитектура. [[File:Cubiculum (bedroom) from the Villa of P. Fannius Synistor at Boscoreale MET DP170950.jpg|thumb|272x272px|Римска фреска позната како „Кубикулум“ (спална соба) од Вилата на П. Фаниј Синистор во Боскореале, 50–40 г. п.н.е. Метрополитенски музеј на уметноста 03.14.13a–g.]] === Ѕидни слики === [[File:Banquet, tombe d'Agios Athanasios.jpg|thumb|345x345px|Сцена на банкет од гробницата кај Агиос Атанасиос во Солун, 4 век п.н.е.]] [[File:Hellenistic terracotta funerary wall painting.jpg|thumb|upright|Хеленистичка теракотна погребна ѕидна слика, 3 век п.н.е.]] Ѕидните слики почнале да се појавуваат позабележливо во помпејскиот период. Овие ѕидни слики не биле изложувани само во места за богослужба или во гробници.<ref name=":1">{{Cite journal|last=Rostovtzeff|first=M|date=1919|title=Ancient Decorative Wall-Painting|journal=The Journal of Hellenic Studies|volume=39|pages=144–163|jstor=624878|doi=10.2307/624878|s2cid=163721898|url=https://zenodo.org/record/2377743}}</ref> Честопати ѕидните слики се користеле за украсување на домот. Ѕидните слики биле вообичаени во приватните домови во Делос, Приена, Тера, Пантикапеј, Олбија и Александрија.<ref name=":1" /> Сочувани се малку примероци на грчки ѕидни слики. Најимпресивни, во смисла на тоа колку била висококвалитетна грчката уметност на сликарството, се оние во македонските кралски гробници во [[Вергина]]. Иако на грчките сликари им се оддава признание дека на Западниот свет му ги донеле основните начини на претставување преку својата уметност, три главни одлики својствени за хеленистичкиот сликарски стил биле тродимензионалната перспектива, користењето на светлината и сенката за обликување на формата и реализмот на ''тромп-л'ој''.<ref name=":5">Abbe, Mark B. "Painted Funerary Monuments from Hellenistic Alexandria". In ''Heilbrunn Timeline of Art History''. New York: The Metropolitan Museum of Art, 2000–. http://www.metmuseum.org/toah/hd/pfmh/hd_pfmh.htm (April 2007)</ref> Многу малку форми на хеленистичко грчко сликарство се сочувани, освен дрвените панои (пинакес) и сликите изведени на камен. Најпознатите слики на камен се наоѓаат во македонската гробница кај [http://odysseus.culture.gr/h/2/eh251.jsp?obj_id=1428 Агиос Атанасиос].<ref name=":5" /> Истражувачите биле ограничени на проучување на хеленистичките влијанија во римските [[фреска|фрески]], на пример оние од [[Помпеја]] или [[Херкуланум]]. Дополнително, некои од сликите во Вилата Боскореале јасно ги одѕвонуваат изгубените хеленистички, македонски кралски слики.<ref>Hemingway, Colette and Hemingway, Seán. "[http://www.metmuseum.org/toah/hd/haht/hd_haht.htm Art of the Hellenistic Age and the Hellenistic Tradition]". Metropolitan Museum of Art. April 2007.</ref> ==== Медиуми и техника ==== Неодамнешните ископувања од Средоземјето ја открија технологијата што се користела во хеленистичкото сликарство.<ref name=":0">{{Cite journal|last=Kakoulli|first=Ioanna|title=Late Classical and Hellenistic painting techniques and materials: a review of the technical literature|url=https://www.academia.edu/9274317|journal=Studies in Conservation|language=en|volume=47|issue=Supplement-1|pages=56–67|issn=0039-3630|doi=10.1179/sic.2002.47.Supplement-1.56|year=2002|s2cid=191474484}}</ref> Ѕидната уметност од овој период користела две техники: секо техника и [[фреска|фреско]] техника.<ref name=":0" /> Фреско техниката бара слоеви на гипсена малтер богата со вар, на кои потоа се украсувале ѕидовите и каменитите површини.<ref name=":0" /> Од друга страна, за секо техниката не била потребна подлога; во неа се користеле гумиарабика и јајчена темпера за сликање на завршните детали на мермер или друг камен.<ref name=":0" /> Оваа техника е прикажана на масивните фризови пронајдени во Делос.<ref name=":0" /> И двете техники користеле медиуми што биле локално достапни, како што се теракотни агрегати во основните слоеви и природни неоргански пигменти, синтетички неоргански пигменти и органски супстанции како боила.<ref name=":0" /><span lang="EN"></span>[[File:Thueros affresco.jpg|thumb|left|187x187px|Фреска на антички македонски војник (торакит) облечен во верижен оклоп и со штит ''тиреос''.]] ====Неодамнешни откритија==== Неодамнешните откритија ги вклучуваат оние на коморните гробници во [[Вергина]] (1987) во некогашното кралство [[Античка Македонија|Македонија]], каде што биле откриени многу фризови.<ref name=ped377>{{Harvnb|Pedley|2012|page=377}}</ref> На пример, во Гробницата II археолозите нашле фриз во хеленистички стил што прикажува лов на лав.<ref name=":6">{{cite book |last=Palagia |first=Olga |chapter=The royal court in ancient Macedonia: the evidence for royal tombs |chapter-url=https://www.academia.edu/35472734 |editor-last1=Erskine |editor-first1=Andrew |editor-last2=Llewellyn-Jones |editor-first2=Lloyd |editor-last3=Wallace |editor-first3=Shane |title=The Hellenistic Court: Monarchic Power and Elite Society from Alexander to Cleopatra |date=14 December 2017 |publisher=ISD LLC |isbn=978-1-910589-67-0 |url=https://books.google.com/books?id=WjpDDwAAQBAJ |language=en}}</ref> Овој фриз пронајден во гробницата, за која се претпоставува дека е на [[Филип II Македонски|Филип II]], е забележителен по својата композиција, распоредот на фигурите во просторот и реалистичното прикажување на природата.<ref>{{Harvnb|Pollitt|1986|page=40}}</ref> Други фризови одржуваат реалистичен наратив, како симпозиум и банкет или воена придружба, и можеби раскажуваат историски настани.<ref name=":6" /> Тука се и неодамна рестаурираните набатејски таванни фрески од 1 век во Осликаната куќа во Мала Петра во Јордан.<ref name="Guardian art article">{{cite news|last=Alberge|first=Dalya|title=Discovery of ancient cave paintings in Petra stuns art scholars|url=https://www.theguardian.com/science/2010/aug/22/hellenistic-wall-paintings-petra|newspaper=[[The Observer]]|date=21 August 2010|access-date=14 April 2015}}</ref> Бидејќи Набатејците тргувале со Римјаните, Египќаните и Грците, инсектите и другите животни забележани на сликите го одразуваат хеленизмот, додека разните видови лозја се поврзуваат со грчкиот бог [[Дионис]].<ref name="Guardian art article" /> Неодамнешните археолошки откритија на гробиштата во Пагаси (во близина на современиот [[Волос]]), на работ на Пагасетскиот Залив, донеле на видело некои оригинални дела. Ископувањата на ова наоѓалиште, предводени од д-р Арванитопулос, може да се поврзат со различни грчки сликари од 3 и 4 век и прикажуваат сцени што алудираат на владеењето на [[Александар III Македонски|Александар Велики]].<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=mr_iiuv86Y4C&q=cemetery+of+Pagasae+painting&pg=PA34|title=A Handbook of Greek Archaeology|last1=Fowler|first1=Harold North|last2=Wheeler|first2=James Rignall|last3=Stevens|first3=Gorham Phillips|date=1909|publisher=Biblo & Tannen Publishers|isbn=9780819620095|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VlBNAAAAMAAJ&q=cemetery+of+Pagasae+painting&pg=PA280|title=The Britannica Year Book|last=Chisholm|first=Hugh|date=1913|publisher=Encyclopœdia Britannica Company, Limited|language=en}}</ref> Во 1960-те години, на [[Делос]] била пронајдена група ѕидни слики.<ref>{{Harvnb|Bruno|1985|page=1}}</ref> Очигледно е дека пронајдените фрагменти од фризови биле создадени од заедница на сликари што живееле во доцниот хеленистички период.<ref name=":7">{{harvnb|Bruno|1985|p=7}}</ref> Муралите нагласувале домашно украсување, пренесувајќи го уверувањето на овие луѓе дека делиската установа ќе остане доволно стабилна и безбедна за домовладелите да уживаат во оваа уметност многу години.<ref name=":7" /> ===Мозаици=== [[File:Alexander the Great mosaic.jpg|thumb|235x235px|Детал од Александровиот мозаик, на кој е прикажан [[Александар III Македонски|Александар Велики]], римска копија од околу 100 г. п.н.е. од Куќата на Фавнот во [[Помпеја]], според оригинална хеленистичка слика од 3 век п.н.е., веројатно е дело на Филоксен од Еретрија.]] Одредени [[мозаик]]ови, сепак, даваат прилично добра претстава за „големото сликарство“ на периодот: тоа се копии на фрески. Оваа уметничка форма се користела претежно за украсување на ѕидови, подови и столбови.<ref name=":4" /> ==== Медиуми и техника ==== Развојот на мозаичката уметност во [[Хеленистичка уметност|хеленистичкиот период]] започнал со мозаиците од камчиња, најдобро претставени на наоѓалиштето [[Олинт]] од 5 век п.н.е. Техниката на мозаиците од камчиња се состоела во поставување мали бели и црни камчиња без одредена форма, во кружен или правоаголен панел, за да се илустрираат сцени од митологијата. Белите камчиња — во малку различни нијанси — се поставувале на црна или сина подлога за да се создаде сликата. Црните камчиња служеле за обележување на контурите на сликата.<ref name=":4">{{Cite book |url=http://www.oxfordartonline.com/view/10.1093/gao/9781884446054.001.0001/oao-9781884446054-e-7000059763|title=Mosaic {{!}} Grove Art|volume=1|language=en|doi=10.1093/gao/9781884446054.article.t059763|access-date=2018-11-28|year=2003|last1=Harding|first1=Catherine|isbn=978-1-884446-05-4}}</ref> Во мозаиците од наоѓалиштето [[Пела]], од 4 век п.н.е., може да се види понапредна форма на уметноста. Мозаиците од ова наоѓалиште покажуваат употреба на камчиња засенчени во поширок опсег на бои и тонови. Тие покажуваат и рана употреба на теракота и оловна жица за создавање поголема дефинираност на контурите и деталите на сликите во мозаиците.<ref name=":4" /> Следејќи го овој пример, постепено биле додавани повеќе материјали. Примери за ова проширено користење на материјали во мозаиците од 3 век п.н.е. вклучуваат фино сечени камења, кршени камчиња, стакло и печена глина, познати како тесери. Ова ја подобрило техниката на мозаиците помагајќи им на уметниците да создадат поголема дефинираност, повеќе детали, подобро прилегнување и уште поширок опсег на бои и тонови.<ref name=":4" /> [[File:6 large tesserae (FindID 246594).jpg|left|thumb|162x162px|Пример за тесери што се користеле во мозаиците.]] И покрај хронолошкиот редослед на појавување на овие техники, нема вистински доказ што би сугерирал дека тесерираниот мозаик нужно се развил од мозаиците од камчиња.<ref>{{Cite journal|last=Dunbabin|first=Katherine M. D.|date=1979|title=Technique and Materials of Hellenistic Mosaics|journal=American Journal of Archaeology|volume=83|issue=3|pages=265–277|doi=10.2307/505057|jstor=505057|s2cid=193097937}}</ref> ''Opus vermiculatum'' и ''opus tessellatum'' биле две различни техники што се користеле во овој период на изработка на мозаици. ''Opus tessellatum'' се однесува на намалена големина на тесерата (''мал блок од камен, плочка, стакло или друг материјал што се користи при конструирање на мозаик)'', по што следува зголемено разнообразие во обликот, бојата и материјалот, како и ''андаменто'' — или шемата според која биле поставувани тесерите. ''Opus vermiculatum'' често се комбинира со оваа техника, но се разликува по сложеноста и е познат по тоа што има највисок визуелен ефект.<ref name=":4" /> Мнозинството од мозаиците биле изработувани и поставувани на самото место. Сепак, голем број подни мозаици покажуваат употреба на техниката ''емблемата'', при која панелите на сликата се создаваат надвор од местото, во послужавници од теракота или камен. Овие послужавници подоцна се поставувале во подлогата на самото место.<ref name=":4" /> Во Делос, на мозаиците од типот opus vermiculatum биле користени обоени фуги, но во другите региони тоа не е вообичаено. Постои еден пример за обоена фуга употребена во Александрија на мозаикот „Куче и аскос“. Во Самос, и фугите и тесерите се обоени. Проучувањето на бојата овде е тешко бидејќи фугите се исклучително кревки и ранливи. Научното истражување било извор на интересни информации во врска со фугите и тесерите што се користеле во хеленистичките мозаици. Оловни ленти биле откриени на мозаиците како определувачка карактеристика на техниката на површината. Оловните ленти отсуствуваат од мозаиците овде. Во Делос, оловните ленти биле вообичаени на мозаиците во стилот opus tessellatum. Овие ленти се користеле за обележување на декоративни рамки и геометриски декоративни мотиви. Лентите биле исклучително вообичаени на мозаиците opus vermiculatum од Александрија. Бидејќи оловните ленти биле присутни во двата стила на типови површини, тие не можат да бидат единствена карактеристика на едниот или на другиот тип.<ref>{{Cite journal|last=Wootton|first=Will|date=Spring 2012|title=Making and Meaning: The Hellenistic Mosaic from Tel Dor|journal=American Journal of Archaeology|volume=116|issue=2|pages=209–234|jstor=10.3764/aja.116.2.0209|doi=10.3764/aja.116.2.0209|s2cid=194498598}}</ref> ==== Мозаикот од Тел Дор ==== [[File:Nahsholim-Tel-Dor-3078.jpg|thumb|Детал од мозаикот од Тел Дор, околу 1–2 век. Се наоѓа во музејот Ха-Мизгага во [[кибуц]]от Нахшолим, [[Израел]].|281x281px]] Редок пример на виртуозен хеленистички сликарски мозаик пронајден на левантската брегова линија. Преку техничка анализа на мозаикот, истражувачите сугерираат дека тој бил создаден од скитнички занаетчии што работеле на самото место. Од 2000 година наваму, на врвот на Тел Дор се откриени над 200 фрагменти од мозаикот, но уништувањето на оригиналниот мозаик е непознато.<ref name=":2">{{Cite journal|last=Wooton|first=Will|date=2012|title=Making and Meaning: The Hellenistic Mosaic from Tel Dor|journal=American Journal of Archaeology|volume=116|issue=2|pages=209–234|jstor=10.3764/aja.116.2.0209|doi=10.3764/aja.116.2.0209|s2cid=194498598}}</ref> Ископувачите сугерираат дека причина биле земјотрес или урбана обнова. Оригиналниот архитектонски контекст е непознат, но стилските и техничките споредби упатуваат на датирање во доцниот хеленистички период, со процена околу втората половина на вториот век п.н.е. Анализирајќи ги фрагментите пронајдени на оригиналното место, истражувачите открија дека оригиналниот мозаик содржел централизиран правоаголник со непозната иконографија, опкружен со низа декоративни рамки што се состојат од меандар во перспектива, по кој следува рамка од маски и гирлянди.<ref name=":2" /> Овој мозаик се состои од две различни техники на изработка на мозаици, ''opus vermiculatum'' и ''opus tessellatum''.<ref name=":2" /> ==== Александровиот мозаик ==== Пример е Александровиот мозаик, кој ја прикажува конфронтацијата на младиот освојувач и Големиот цар [[Дариј III]] во [[Битка кај Иса|битката кај Иса]], мозаик од под во Куќата на Фавнот во Помпеја (денес во [[Неапол]]). Се смета дека е копија на слика опишана од Плиниј, која ја насликал [[Филоксен од Еретрија]] за кралот [[Касандар]] од [[Античка Македонија|Македонија]] кон крајот на 4 век п.н.е.,<ref>[[Плиниј Постариот]], ''Природна историја'' (XXXV, 110)</ref> или дури и на слика на Апел, современик на самиот Александар.<ref>{{Harvnb|Kleiner|2008|page=142}}</ref> Мозаикот ни овозможува да се восхитуваме на изборот на бои, како и на композицијата на целината со користење на вртливо движење и изразот на лицата. ====Мозаикот „Лов на елен“==== [[File:Mosaic doves Musei Capitolini MC402.jpg|thumb|„Базенот со гулаби“ (Капитолиски), припишуван на Сосос од Пергам, од Хадријановата вила, Тиволи, 2 век од н.е.]] Мозаикот „Лов на елен“ од Гносис е мозаик од богат дом од доцниот 4 век п.н.е., таканаречената „Куќа на грабнувањето на Елена“ (или „Куќа на силувањето на Елена“), во [[Пела]]. Потписот („Gnosis epoesen“, т.е. Гносис го создаде) е првиот познат потпис на мозаичар.<ref>[https://books.google.com/books?id=U7Uu_Dq8oY4C&dq=Mosaics%20of%20the%20Greek%20and%20Roman%20world&pg=PA14 Mosaics of the Greek and Roman world By Katherine M. D. Dunbabin pg. 14]</ref> [[File:Stag hunt mosaic, Pella.jpg|thumb|left|260px|Мозаикот „Лов на елен“, доцен 4 век п.н.е., од [[Пела]]; најверојатно ги прикажува Александар и [[Хефестион]]<ref>Chugg, Andrew (2006). ''[https://books.google.com/books?id=S-cTfNjEhrcC&dq=Peritas+Pliny+Alexander&pg=PA78 Alexander's Lovers]''. Raleigh, N.C.: Lulu. {{ISBN|978-1-4116-9960-1}}, pp 78–79.</ref>]] Емблемата е опкружена со сложен цветен мотив, кој пак е опкружен со стилизирани прикази на бранови.<ref name=Kleiner>Kleiner and Gardner, pg. 135</ref> Мозаикот е мозаик од камчиња, со камења собрани од плажи и речни брегови, поставени во цемент.<ref name=Kleiner /> Како што можеби честопати бил случајот,<ref>{{Cite web | url=http://www.thejoyofshards.co.uk/history/index.shtml | title=The history of mosaic art}}</ref> мозаикот во голема мера ги одразува стиловите на сликарството.<ref name="Kleinerand">Kleiner and Gardner, pg. 136</ref> Светлите фигури на потемна подлога може да алудираат на црвенофигурното сликарство.<ref name="Kleinerand" /> Мозаикот користи и сенчење, на Грците познато како ''скиаграфија'', во прикажувањето на мускулатурата и наметките на фигурите.<ref name="Kleinerand" /> Ова, заедно со употребата на преклопувачки фигури за создавање длабочина, ја прави сликата тродимензионална. ====Сосос==== Хеленистичкиот период е истовремено и време на развој на мозаикот како уметничка форма, особено преку делата на [[Сосос од Пергамон]], кој творел во II век п.н.е. и е единствениот мозаичар спомнат од Плиниј.<ref>[[Плиниј Постариот]], ''[[Природна историја (Плиниј)|Природна историја]]'' (XXXVI, 184)</ref> Неговата склоност кон ''[[trompe-l'œil]]'' (оптичка илузија) и ефектите својствени за овој медиум се забележуваат во неколку дела што му се припишуваат, како што се „Неметениот под“ во Ватиканските музеи,<ref>{{cite web|url=http://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/wine/unswept.html|title=Asarotos oikos: The unswept room}}</ref> кој прикажува остатоци од гозба (рибини коски, коски, празни школки итн.), и „Мозаикот со гулаби“ (изработен од ситни камчиња-тесери во техниката ''[[opus vermiculatum]]''),<ref name=":3">{{Cite news|url=https://followinghadrian.com/2014/06/13/art-and-sculptures-from-hadrians-villa-mosaic-of-the-doves/|title=Art and sculptures from Hadrian's Villa: Mosaic of the Doves|date=13 June 2014|work=FOLLOWING HADRIAN|access-date=2018-11-26|language=en-US}}</ref> кој се чува во [[Капитолинските музеи]], а е познат преку репродукција откриена во [[Вилата на Адријан]].<ref>{{Harvnb|Havelock|1968|page=}} {{verify source |date=September 2019 |reason=This ref was deleted Special:Diff/870704832 by a bug in VisualEditor and later restored by a bot from the original cite located at На него се прикажани четири гулаби како стојат на работ од позлатен бронзен сад полн со вода. Еден од нив пие вода, додека другите како да одмараат; ова создава ефекти на одблесок и сенка, кои уметникот совршено ги проучил. Мозаичниот панел „Сад со гулаби“ претставува *емблема* – централен елемент дизајниран да биде средишна точка на инаку едноставен мозаичен под. Овој тип на мозаик (емблема) првично бил увезен од хеленистичкиот источен Медитеран, каде што во градови како Пергамон, Ефес и Александрија постоеле уметници специјализирани за изработка на мозаици.<ref name=":3" /> Еден од нив бил Сосос од Пергамон, најславниот мозаичар на антиката, кој творел во II век п.н.е.<ref name=":3" /> ====Делос==== Според францускиот археолог Франсоа Шаму, мозаиците од Делос (на Кикладите) го претставуваат врвот на мозаичната уметност од хеленистичкиот период, во која се користеле *тесери* (ситни камчиња) за создавање сложени и колоритни сцени.<ref name="chamoux 2002 375">{{harvnb|Chamoux|2002|p=375}}</ref> Овој стил на мозаик се задржал сè до крајот на антиката и веројатно влијаел врз широката употреба на мозаици во западниот свет за време на средниот век.<ref name="chamoux 2002 375"/> <gallery widths="200" heights="200" perrow="4" class="center"> File:Palazzo dei gran maestri di rodi, sala del cavalluccio, mosaico della ninfa sull'ippocampo, da kos, periodo romano, 02.JPG|[[Мозаик]] на [[нимфа]] од Палатата на Големиот мајстор на витезите од Родос, II век п.н.е. File:Mosaic with Athena Hermes, Delos,143438.jpg|Поден [[мозаик]] од станбен објект што ги прикажува [[Атина]] и [[Хермес]], од „Четврт на накитот“ во [[Делос]], Грција, крај на II или почеток на I век п.н.е. File:Central panel of the Abduction of Helen by Theseus Mosaic Floor, detail of the charioteer, from the House of the Abduction of Helen, (c. 300 BC), Ancient Pella (6913935544).jpg|Централен панел од мозаичниот под со приказот на грабнувањето на [[Хелена од Троја]] од страна на [[Тезеј]]; детаљ со кочијашот; од Куќата на грабнувањето на Хелена, (околу 300 г. п.н.е.), античка [[Пела]] File:The Abduction of Persephone by Pluto, Amphipolis.jpg|[[Македонија (античко кралство)|Македонски]] [[мозаик]] од гробницата „Каста“ во [[Амфипол]] што го прикажува грабнувањето на [[Персефона]] од страна на [[Плутон (митологија)|Плутон]], IV век п.н.е. File:Agios-Athanasios.jpg|Античка фреска на [[Античка македонска војска|македонски војници]] од гробницата кај [[Агиос Атанасиос, Солун]], IV век п.н.е. File:NileMosaicOfPalestrinaSoldiers.jpg|[[Хеленистички војници]], околу 100 г. п.н.е., [[Птоломејско Кралство]], Египет; Детал од [[Мозаикот на Нил од Палестрина]]. File:Thureophoroi CROPPED.jpg|Стела на Диоскурид, датирана во II век п.н.е., која прикажува птолемејски војник од типот „[[туреофорос]]“ (кој го носи штитот „[[туреос]]“). Ова е карактеристичен пример за „романизацијата“ на [[Птолемејска војска|птолемејската војска]]. File:Delos Museum Mosaik Dionysos 06.jpg|Крилестиот бог [[Дионис]] јава тигар; мозаик од [[Куќата на Дионис]] во [[Делос]], Грција, II век п.н.е. File:Hellenistic mosaic floor panel of an Alexandrine parakeet from Pergamon, 2nd century BC, Pergamon Museum (8408107096).jpg|Детал од хеленистички поден мозаик што прикажува [[александриски папагал]]; потекнува од акрополата на [[Пергамон]] (близу денешна [[Бергама]], [[Турција]]) и датира од средината на II век п.н.е. (за време на владеењето на [[Евмен II]] и [[Атал II]]). File:Restes du banquet, mosaïque.jpg|„Непометен под“ (Asarotos Oikos), римска копија на мозаикот од [[Сосос од Пергамон]], околу 200 г. п.н.е. File:Medusa mosaïc Rhodes.jpg|Централен мотив од мозаикот со [[Медуза]], II век п.н.е., од островот [[Кос]]; се наоѓа во палатата на [[Големиот мајстор на витезите од Родос]] во градот Родос, на островот [[Родос]]. File:Mural painting, ca 100 BC, Delos, 143465.jpg|[[Ѕидна слика]] од [[Делос]], околу... 100 г. п.н.е. File:Mural paintings, ca 100 BC, Delos, 143476.jpg|Фрагменти од ѕидни слики од Делос, околу 100 г. п.н.е. File:UrumqiWarrior.jpg|Таписеријата од Сампул, волнена ѕидна декорација од округот Лоп, префектура Хотан, Синџијанг, Кина, на која е прикажан веројатно грчки војник од Грчко-бактриското Кралство (250–125 г. п.н.е.), со сини очи, кој држи копје и носи лента за глава што наликува на дијадема; над него е прикажан кентаур - чест мотив во хеленистичката уметност;<ref>Christopoulos, Lucas (August 2012). "Hellenes and Romans in Ancient China (240 BC – 1398 AD)", in Victor H. Mair (ed), Sino-Platonic Papers, No. 230. Chinese Academy of Social Sciences, University of Pennsylvania Department of East Asian Languages and Civilizations. {{ISSN|2157-9687}}, pp. 15–16.</ref> Музеј на Синџијанг. File:Mosaic of Berenice II, Ptolemaic Queen and joint ruler with Ptolemy III of Egypt, Thmuis, Egypt.jpg|Мозаик од [[Тмуис]] ([[Мендес]]), Египет, изработен од хеленистичкиот уметник Софилос (потпишан на делото) околу 200 г. п.н.е., денес во [[Грчко-римски музеј]] во Александрија, Египет; прикажаната жена е [[Птолемејска династија|птолемејската кралица]] [[Береника II]] (која владеела заедно со нејзиниот сопруг [[Птолемеј III]]) како персонификација на Александрија.<ref>Fletcher, Joann (2008). ''Cleopatra the Great: The Woman Behind the Legend''. New York: Harper. {{ISBN|978-0-06-058558-7}}, илустрации и описи меѓу стр. 246–247.</ref> File:Nabataen Grape Vines.jpg|Детал од набатејски фрески на таван, насликани врз малтерисана површина. File:Encaustic on marble, portrait of a young man from a grave stele, with an inscription ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΧΑΙΡΕ Theodoros Farewell 2.png|Хеленистичка слика направена со [[енкаустика]] на мермер, која прикажува портрет на младич по име Теодор на надгробна стела; датирана во I век п.н.е., Археолошки музеј во Теба]] </gallery> ==Наводи и извори== ;Наводи {{наводи}} ;Извори *{{cite book|last=Anderson|first=William J.|title=The Architecture of Ancient Greece|location=London|publisher=Harrison, Jehring, & Co.|isbn=978-0404147259|date=1 June 1927}} *{{cite book | last=Boardman |first=John | title=Greek Art | publisher=Thames and Hudson | location=London | year=1989 | isbn=978-0-500-20292-0 | author-link=John Boardman (archaeologist) | url-access=registration | url=https://archive.org/details/greekart00boar_0 }} *{{cite book|last=Boardman |first=John|title=The Oxford History of Classical Art|publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-814386-9|date=18 November 1993}} *{{cite book|last=Bolman|first=Elizabeth S.|chapter=A Staggering Spectacle: Early Byzantine Aesthetics in the Triconch|title=The Red Monastery Church: Beauty and Asceticism in Upper Egypt|pages=119–128|location=New Haven & London|publisher=[[Yale University Press]]; American Research Center in Egypt, Inc.|year=2016|isbn=978-0-300-21230-3|chapter-url=https://books.google.com/books?id=hwuQDAAAQBAJ| editor-given1 = Elizabeth S. | editor-surname1 = Bolman}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=84EeAAAAIAAJ|title=Hellenistic Painting Techniques: The Evidence of the Delos Fragments|last=Bruno |first=Vincent L.|isbn=978-9004071599|year=1985|publisher=BRILL }} *{{cite book| last=Burn |first=Lucilla | title=Hellenistic Art: From Alexander The Great To Augustus | publisher=J. Paul Getty Trust Publications | location=Los Angeles | year=2005 | isbn=978-0-89236-776-4}} * {{cite book|last=Chamoux|first=Françios|title=Hellenistic Civilization|translator=Michel Roussel|year=2002|orig-year=1981|location=Oxford|publisher=Blackwell|isbn=978-0631222422}} *{{cite book |author1=Charbonneaux, Jean |author2=Jean Martin |author3=Roland Villard |translator=Peter Green | title=Hellenistic Greece | publisher=Braziller | location=New York | year=1973| isbn=978-0-8076-0666-7 }} *{{cite book|last=Green|first=Peter|title=Alexander to Actium: The Historical Evolution of the Hellenistic Age|isbn=978-0520083493|date=19 October 1993|url-access=registration|url=https://archive.org/details/alexandertoactiu0000gree}} *{{cite book| last=Havelock |first=Christine Mitchell| title=Hellenistic Art| publisher=New York Graphic Society Ltd.| location=Greenwich, Connecticut| year=1968| isbn=978-0-393-95133-2| url-access=registration| url=https://archive.org/details/hellenisticartar0000have_t5k6}} *{{cite book| author=Holtzmann, Bernard and [[Alain Pasquier]] |title=Histoire de l'art antique: l'art grec | publisher= Réunion des musées nationaux | year=2002 | isbn=978-2-7118-3782-3 }} *{{cite book|last=Honour|first=Hugh|title=A World History of Art|isbn=978-1856694513|year=2005|publisher=Laurence King }} *{{cite book|title=Gardner's Art Through the Ages: A Global History|first=Fred S.|last=Kleiner|publisher=Cengage Learning|year=2008|isbn=978-0-495-11549-6}} *{{cite book|title=Body Language in Hellenistic Art and Society|author-link=Jane Masséglia |last=Masseglia |first=Jane|isbn=978-0198723592|year=2015|publisher=Oxford University Press }} *{{cite book|last=Pedley|first=John Griffiths|title=Greek Art and Archaeology|isbn=978-0-205-00133-0|year=2012|publisher=Prentice Hall }} *{{cite book| last=Pollitt |first=Jerome J. | title=Art in the Hellenistic Age | publisher=Cambridge University Press | year=1986 | isbn=978-0-521-27672-6}} *{{cite book|last=Richter|first=Gisela M. A.|author-link=Gisela Richter |title=The Sculpture and Sculptors of the Greeks|url=https://archive.org/details/sculpturesculpto0000rich|url-access=registration|year=1970}} *{{cite book|url=https://archive.org/details/famoussculpturea00sing_0|last=Singleton|first=Esther|title=Famous sculpture as seen and described by great writers|publisher=Dodd, Mead & Company|year=1910}} *{{cite book|last=Stewart|first=Andrew|year=2014|title=Art in the Hellenistic World: An Introduction|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-62592-1}} *{{cite book|last=Winter|first=Frederick|title=Studies in Hellenistic Architecture|isbn=978-0802039149 |date=2006|publisher=University of Toronto Press }} *{{cite book|last=Zanker|first=Graham|year=2004|title=Modes of Viewing in Hellenistic Poetry and Art|publisher=University of Wisconsin Press|isbn=978-0299194505}} ==За понатамошно читање== *Anderson, Jane E. A. ''Body Language in Hellenistic Art and Society''. First edition. Oxford: Oxford University Press, 2015. *Stewart, Andrew F. ''Art in the Hellenistic World: An Introduction''. New York: Cambridge University Press, 2014. *Trofimova, Anna A. ''Imitatio Alexandri in Hellenistic Art: Portraits of Alexander the Great and Mythological Images''. Rome: L'Erma di Bretschneider, 2012. *Zanker, G. ''Modes of Viewing in Hellenistic Poetry and Art''. Madison: University of Wisconsin Press, 2004. ==Надворешни врски== {{Commons category|Hellenistic art}} *[https://www.google.com/culturalinstitute/beta/search/asset?q=Greek&p=the-british-museum=summary Selection of Hellenistic works]{{cbignore|bot=medic}} at the [[British Museum]] *[http://www.louvre.fr/en/moteur-de-recherche-oeuvres?f_search_art=Hellenistic+=summary Selection of Hellenistic works] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210425033833/https://www.louvre.fr/en/moteur-de-recherche-oeuvres?f_search_art=Hellenistic+=summary |date=25 April 2021 }} at the [[Louvre]] *[http://ancient-greece.org/history/helleninstic.html Hellenistic Art], Ancient-Greece.org [[Категорија:Страници со повеќеделни слики во автоматски размер]] gntuym0paedt8rjaundzaohbp7rcvpa 5641376 5641375 2026-10-06T15:38:52Z 19user99 72391 5641376 wikitext text/x-wiki '''Хеленистичка уметност''' — уметност на [[Хеленизам|хеленистичкиот период]], кој општо се смета дека започнува со смртта на [[Александар Македонски]] во 323 п.н.е., а завршува со освојувањето на хеленистичкиот свет од страна на Римјаните, процес кој веќе бил во тек до 146 п.н.е., кога била заземена грчката копнена територија, а во суштина завршува во 30 п.н.е. со освојувањето на Птоломејски Египет по [[Битка кај Акциум|битката кај Акциум]]. Голем број од најпознатите дела на [[Грчка скулптура|грчката скулптура]] припаѓаат на овој период, меѓу кои ''[[Лаокоон и неговите синови]]'', ''[[Умирачкиот Гал]]'', ''[[Венера Милоска]]'' и ''[[Нике од Самотрака]]''. Тој го следи периодот на [[Античка грчка уметност|класичната грчка уметност]], додека следната [[Римска уметност|римска уметност]] во голема мера била продолжување на хеленистичките текови. Терминот ''хеленистички'' се однесува на ширењето на хеленистичкото влијание и распространувањето на неговите идеи по смртта на Александар – „хеленизирањето“ на светот,<ref name="auto">{{Harvnb|Pedley|2012|page=339}}</ref> со [[Коине|коине грчкиот]] како заеднички јазик.<ref>{{Harvnb|Burn|2005|page=16}}</ref> Терминот е модерен изум; [[Хеленизам|хеленистичкиот свет]] не опфаќал само огромна област што го вклучувала целото [[Егејско Море]], наместо [[Класична Грција|класичната Грција]] насочена кон [[Полис|полисите]] [[Атина]] и [[Спарта]], туку и огромен временски распон. Во уметнички поглед тоа значи дека постои огромна разновидност која често, заради погодност, се става под насловот „хеленистичка уметност“. Една од дефинирачките карактеристики на хеленистичкиот период била поделбата на империјата на Александар на помали династички империи основани од [[Дијадоси|дијадосите]] (генералите на Александар кои станале регенти на различни региони): [[Птоломеи|Птоломеите]] во [[Египет]], [[Селевкиди|Селевкидите]] во [[Месопотамија]], [[Персија]] и [[Сирија]], [[Атален|Аталидите]] во [[Пергам]], итн. Секоја од овие династии практикувала кралско покровителство кое се разликувало од она на градовите-држави. Во свитата на Александар биле тројца уметници: скулпторот [[Лисип]], сликарот [[Апел]] и резбарот на скапоцени камења и гравер [[Пирготел]].<ref>{{Harvnb|Pollitt|1986|page=22}}</ref> Периодот по неговата смрт бил период на голем просперитет и значителна екстравагантност за поголемиот дел од грчкиот свет, барем за богатите. Кралевите станале важни покровители на уметноста. Скулптурата, сликарството и архитектурата цветале, но [[Грчко вазно сликарство|вазното сликарство]] престанало да биде од големо значење. Металообработката и широк спектар на луксузни уметности создале многу извонредни уметнички дела. Некои видови популарна уметност станувале сè пософистицирани. Постои тенденција во пишувањето на историјата хеленистичката уметност да се прикажува како декадентен стил, што следи по ''Златното доба'' на [[Класична Грција|класичната Грција]]. Термините [[Барок]] и [[Рококо]] од XVIII век понекогаш се применувале на уметноста на овој сложен и самосвојствен период. Обновениот интерес за [[историографија]]та, како и некои неодамнешни откритија, како што се гробниците во [[Вергина]], може да овозможат подобро ценење на периодот. == Архитектура == {{multiple image|right||perrow=2|total_width=350| |image1=The facade of the the Tomb of the Palmettes, first half of the 3rd century BC, Ancient Mieza (7263674714).jpg|width1=100 |image2=The Tomb of the Palmettes (photography of the pediment), first half of the 3rd century BC, Ancient Mieza (7263729086).jpg|width2=100| |image3=The facade of the the Tomb of the Palmettes, first half of the 3rd century BC, Ancient Mieza (7263705128).jpg|width3=100| |image4=The pediment of the the Tomb of the Palmettes, first half of the 3rd century BC, Ancient Mieza (7263694348).jpg|width4=100| |footer=Фасадата на [[Античка Македонија|античко-македонската]] [[Гробница на палметите]], III век п.н.е., [[Миеза]]; украсена со обоени [[Дорски ред|дорски]] и [[Јонски ред|јонски]] профили, а [[Тимпанон|тимпанонот]] е исто така осликан со сцена на маж и жена кои лежат заедно.<ref>{{harvnb|Bolman|2016|pp=120–121}}</ref>}} Во архитектонската област, династиите по Александар довеле до огромни урбани планови и големи комплекси кои во голема мера исчезнале од градовите-држави до V век п.н.е.<ref>{{Harvnb|Winter|2006|page=42}}</ref> Дорскиот храм бил речиси напуштен.<ref>{{Harvnb|Anderson|1927|page=161}}</ref> Ова градско планирање било сосема иновативно за грчкиот свет; наместо да манипулира со просторот преку исправање на неговите недостатоци, плановите за градба се прилагодувале на природниот амбиент. Се забележува појава на многу места за забава и разонода, особено умножување на [[Театар во античка Грција|театрите]] и парковите. Хеленистичките монархии имале предност во тој поглед затоа што често располагале со огромни простори на кои можеле да градат големи градови: како [[Антиохија|Антиохија]], [[Пергам]] и [[Селевкија на Тигар]]. Тоа било време на гигантизам: така било со вториот храм на [[Аполон]] во [[Дидима]], која се наоѓа на дваесет километри од [[Милет]] во [[Јонија]]. Го проектирале Дафнис од Милет и Пеониј од [[Ефес]] на крајот на IV век п.н.е., но градбата, која никогаш не била завршена, траела до II век од нашата ера. Светилиштето е едно од најголемите некогаш изградени во Средоземниот регион: во рамките на огромен двор (21,7 метри на 53,6 метри), ''[[цела]]''та е опкружена со двоен колонадов од 108 [[Јонски колони|јонски колони]] високи речиси 20 метри, со богато скулптирани бази и [[Капител (архитектура)|капители]].<ref name="auto1">{{Harvnb|Havelock|1968|page=}}</ref><!---Google suggests it was the author's source, but gives no preview --> === Александрија === Хеленистичка [[Александрија]] создала карактеристичен архитектонски јазик на форми кој често се нарекува барокен поради неговата обилна употреба на орнаментика и преиспитувањето на конструктивните елементи како украсни елементи. Можеби делумно инспирирани од [[Архитектура на Египет|традиционалната египетска архитектура]], александриските архитекти развиле нови форми, како што се сегментни, скршени, шупливи и волутни тимпанони, и закривени лачни, вдлабнати и скршени архитрави.<ref name=":8">{{Cite book |last=McKenzie |first=Judith S. |title=The architecture of Alexandria and Egypt 300 c. BC - AD 700 |date=2011 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-17094-8 |edition=Repr. |location=New Haven, Conn. London}}</ref> Изгледа дека овие барокни форми постоеле во Александрија најмалку до II век п.н.е.<ref>{{Cite book |last=Stewart |first=Andrew F. |title=Art in the Hellenistic world: an introduction |date=2014 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-04857-7 |location=New York, NY}}</ref> Многу од нив подоцна биле усвоени низ целата [[Римско Царство|Римска империја]] и значително влијаеле и врз во карпа исклесаните гробници во [[Петра]]. Александриската архитектура исто така во голема мера користела [[Коринтски ред|коринтски капители]], и на надворешните и на внатрешните делови. (Најраниот познат пример за коринтска фасада во Александрија е храмот на [[Птоломеј III Евергет|Птоломеј III]] посветен на [[Сарапис]] во [[Серапеум во Александрија|Сарапеионот]], изграден некогаш помеѓу 246 и 221 п.н.е., иако пропилонот на Светилиштето на великите богови на [[Самотрака]], кое го спонзорирал [[Птоломеј II Филаделф|Птоломеј II]] некогаш помеѓу 285 и 246 п.н.е., исто така веќе имал коринтски колони на една од своите фасади.) Коринтските капители понекогаш се комбинирале со дорски архитрави, комбинација која ретко се среќавала на друго место во хеленистичкиот свет. Александриските коринтски капители покажувале голема разновидност на форми и композиции кои историчарите ги поделиле на четири посебни типа. Други типични одлики на хеленистичката александриска архитектура биле бази на колони со [[Акант (орнамент)|акантови листови]], кои понекогаш се вметнувале помеѓу стандардната атичка база на колона и стеблото на коринтската колона, и [[Корниз|корнизи]] со карактеристични александриски рамни жлебени и/или шупливи квадратни модилјони. Се смета дека римските фрески од [[Помпејски стилови|вториот стил]] биле инспирирани од александриската архитектура.<ref name=":8" /> === Олинт === Античкиот град [[Олинт]] бил еден од архитектонските и уметничките камен-темелници во воспоставувањето на врската помеѓу класичниот и хеленистичкиот свет. На локалитетот на градот Олинт биле пронајдени над 100 домови. Интересно е што домовите и другата архитектура биле неверојатно добро зачувани. Тоа ни овозможува подобро да разбереме кои активности се одвивале во домовите и како бил организиран и искористуван просторот во нив. Домовите во Олинт обично биле поквадратни по форма. Посакуваниот дом не бил нужно голем или екстравагантен, туку удобен и практичен. Тоа била одлика на цивилизација која била исклучително присутна во грчката култура за време на хеленистичкиот период и подоцна. Живеењето цивилизиран живот подразбирало одржување на цврст простор за живеење, па затоа за изградба на домовите биле користени многу материјали слични на тули. Камен, дрво, кал-тула и други материјали најчесто се користеле за градба на овие живеалишта. Друг елемент кој станувал сè попопуларен во хеленистичкиот период бил додавањето на двор кон домот. Дворовите служеле како извор на светлина за домот бидејќи грчките куќи биле затворени кон надворешниот свет за да се одржи одреден степен на приватност. На некои локалитети на домови биле пронајдени прозорци, но тие обично се наоѓаат високо над земјата и се мали. Поради прашањето на приватноста, многу поединци биле принудени да направат компромис со светлината во домот. Добро осветлените простори се користеле за забава или повеќе јавни активности, додека приватните делови од домот биле темни и затворени, што го отежнувало домаќинството. Дворовите обично биле центар на домот бидејќи обезбедувале простор за забава и извор на светлина од самата внатрешност на домот. Најчесто биле поплочени со калдрма или камчиња, но откриени се и мозаични дворови. Мозаиците биле прекрасен начин семејството да ги изрази своите интереси и верувања, како и начин да се додаде декор во домот и да се направи визуелно попривлечен. Овој уметнички допир во домовите во Олинт воведува уште еден елемент на цивилизиран живот во ова хеленистичко општество.<ref>{{Cite book|title=Household and City Organization at Olynthus|last=Cahill|first=Nicholas|publisher=Yale University Press|year=2002|isbn=9780300133004|pages=74–78}}</ref> ===Пергам=== Пергам особено е карактеристичен пример на хеленистичка архитектура. Почнувајќи од една едноставна тврдина сместена на [[Акропол]]от, разните [[Атален|аталидски]] кралеви подигнале колосален архитектонски комплекс. Градбите се распослани околу Акропол за да се земе предвид природата на теренот. [[Агора]]та, сместена на југ на најниската тераса, е оградена со галерии со колонади (колони) или ''стои''. Таа е почеток на улица која го прекинува целиот Акропол: ги одвојува административните, политичките и воените згради на исток и на врвот на карпата од светилиштата на запад, на средна височина, меѓу кои најистакнато е она што го засолнува монументалниот [[Пергамски олтар]], познат како „на дванаесетте богови“ или „на боговите и на џиновите“, едно од ремек-делата на грчката скулптура. Колосален театар, кој може да собере речиси 10.000 гледачи, има клупи вградени во падините на ридот.<ref>{{Harvnb|Burn|2005|page=92}}</ref> == Скулптура == [[File:Alexander Sarcophagus Battle of Issus.jpg|thumb|280px|Сцена од [[Александровиот саркофаг]]]] [[Плиниј Постариот]], откако ја опишал скулптурата од класичниот период, забележува: ''Cessavit deinde ars'' („тогаш уметноста исчезнала“).<ref>[[Плиниј Постариот]], ''[[Природна историја (Плиниј)|Природна историја]]'' (XXXIV, 52)</ref> Според проценката на Плиниј, скулптурата значително опаднала по 121-вата олимпијада (296–293 п.н.е.). Следел период на стагнација, со краток заживувачки период по 156-тата (156–153 п.н.е.), но без ништо што би го достигнало нивото на времињата пред тоа.<ref name=richt233>{{Harvnb|Richter|1970|page=233}}</ref> [[File:1415 - Archaeological Museum, Athens - Bronze portrait - Photo by Giovanni Dall'Orto, Nov 11 2009.jpg|thumb|left|150px|[[Бронзена скулптура|Бронзен портрет]] на непознат човек, со инкрустирани очи, од I век п.н.е., пронајден во езерото Палестра на островот [[Делос]].]] Во овој период скулптурата станала понатуралистичка, а исто така и поекспресивна; постои интерес за прикажување на крајности на емоции. Покрај анатомскиот реализам, хеленистичкиот уметник настојува да го претстави карактерот на својот субјект, вклучувајќи теми како страдање, сон или старост. Жанр-темите на обичните луѓе, жени, деца, животни и домашни сцени станале прифатливи теми за скулптура, која ја нарачувале богатите семејства за украсување на своите домови и градини; ''[[Дете со трн]]'' е еден пример. [[File:Barberini Faun front Glyptothek Munich 218 n2.jpg|thumb|200px|[[Барберинскиот фавн]], хеленистичка скулптура од II век п.н.е. или римска копија од II век од нашата ера направена по претходна бронзена скулптура]] Биле создавани реалистични портрети на мажи и жени од сите возрасти, а скулпторите повеќе не чувствувале обврска да ги прикажуваат луѓето како идеали на убавина или физичко совршенство.<ref>Smith, 33–40, 136–140</ref> Светот на [[Дионис]], пасторална идила населена со [[Сатир|сатири]], [[Менада|менади]], нимфи и [[Силен|силени]], често бил прикажуван во претходното вазно сликарство и фигурини, но ретко во скулптура во природна големина. ''Пијаната старица'' во Минхен без резерви прикажува стара жена, слаба, изнемоштена, која го притиска до себе својот сад со вино.<ref>{{cite web|url=https://issuu.com/lightartist/docs/the_classical_nude_2|page=5|title=The Classical Nude|author=Paul Lawrence|work=Issuu}}</ref> ===Портретирање=== Периодот затоа е забележителен по своите [[Хеленистичко портретирање|портрети]]: еден таков е [[Барберинскиот фавн]] од [[Глиптотека (Минхен)|Минхен]], кој претставува заспан [[сатир]] со опуштена положба и вознемирено лице, можеби плен на соништа. ''Торзото од Белведере'', ''Сатирот во одмор'', ''Центаврите Фуриети'' и ''Заспаниот Хермафродит'' одразуваат слични идеи.<ref>Smith, 127–154</ref> Друг познат хеленистички портрет е оној на [[Демостен]] од Полиевкт, со добро изработено лице и скрстени раце.<ref name=richt233/> ===Приватизација=== Друг феномен на хеленистичкото доба се јавува во неговата скулптура: приватизацијата,<ref>{{Harvnb|Green|1993|pages=39–40}}</ref><ref>{{Harvnb|Boardman|1989|page=179}}</ref> видлива во повторното преземање на постари јавни обрасци во декоративната скулптура.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=-pNIAQAAIAAJ&q=privatization|title=Studies in the History of Art|date=1 January 1999|publisher=National Gallery of Art|isbn=9780300077339|via=Google Books}}</ref> Портретирањето е обоено со натурализам, под влијание на [[Римска уметност|римската уметност]].<ref>{{Harvnb|Winter|2006|page=235}}</ref> Нови хеленистички градови никнувале низ целиот [[Египет]], [[Сирија]] и [[Анадолија]], за кои биле потребни статуи на грчките богови и херои за нивните храмови и јавни места. Тоа ја направило скулптурата, како и грнчарството, индустрија, со последователна стандардизација и извесно намалување на квалитетот. Од овие причини преживеале многу повеќе хеленистички статуи отколку што е случај со класичниот период. ===Втор класицизам=== Хеленистичката скулптура ги повторува иновациите на таканаречениот „втор класицизам“: [[Херојска голотија|голата]] скулптура [[Статуа|во тркалезна пластика]], која овозможува статуата да се восхитува од сите агли; проучување на драперијата и ефектите на проѕирност на облеката, и гипкоста на позите.<ref>{{cite web|url=https://issuu.com/lightartist/docs/the_classical_nude_2|page=4|title=The Classical Nude|author=Paul Lawrence|work=Issuu}}</ref> Така, ''[[Венера Милоска]]'', иако одѕвонува на класичен модел, се одликува со извивањето на колковите. ==="Барок"=== Групата од повеќе фигури била хеленистичка иновација, веројатно од III век, која ги презема епските битки од претходните храмски тимпанонски релјефи, симнувајќи ги од ѕидовите и поставувајќи ги како групи статуи во природна големина. Нивниот стил често се нарекува „[[барок]]“, со екстравагантно извиткани положби на телата и интензивни изрази на лицата. [[Лаокоонова група|Лаокоонова група]], детално опишана подолу, се смета за еден од прототипните примери на хеленистичкиот барок.<ref name="Boardman, 199">{{harvnb|Boardman|1993|p=199}}</ref> ====Пергам==== [[File:10 2023 - Palazzo Altemps, Roma, Lazio, 00186, Italia - Galata suicida (Ludovisi Gaul) - Arte Ellenistica Greca - Copia Romana - Photo Paolo Villa FO232046 ombre gimp bis.jpg|thumb|180px|[[Лудовизискиот Гал]] кој се убива себеси и својата жена, римска копија по хеленистичкиот оригинал, [[Палата Масимо алле Терме]].]] Пергам не се истакнал само со својата архитектура: бил исто така седиште на брилијантна скулпторска школа позната како [[Пергамски барок]].<ref>{{Harvnb|Pollitt|1986|page=110}}</ref> Скулпторите, имитирајќи ги претходните векови, прикажуваат болни моменти претставени експресивно преку тродимензионални композиции, често во форма на V, и анатомски хиперреализам. Барберинскиот фавн е еден пример. =====Гали===== [[Атал I]] (269–197 п.н.е.), за да ја прослави својата победа кај Каик над [[Галати (народ)|Галите]] – кои Грците ги нарекувале Галати – дал да се изработат две серии заветни групи: првата, посветена на Акропол во Пергам, ја вклучува познатата ''[[Лудовизиски Гал|Гал што се убива себеси и својата жена]]'', чиј оригинал е изгубен; втората група, подарена на Атина, е составена од мали бронзени фигури на Грци, Амазонки, богови и џинови, Перзијци и Гали.<ref>{{Harvnb|Richter|1970|page=234}}</ref> Артемида Роспиљози во [[Лувр]] е веројатно копија на една од нив; што се однесува до копиите на ''[[Умирачкиот Гал]]'', тие биле многу бројни во римскиот период. Изразувањето на чувства, силата на деталите&nbsp;– густата коса и мустаќи овде&nbsp;– и насилството на движењата се карактеристични за пергамскиот стил.<ref>{{Harvnb|Singleton|1910|page=165}}</ref> =====Големиот олтар===== Овие карактеристики се доведени до својот врв во фризовите на [[Пергамски олтар|Големиот олтар во Пергам]], украсен по наредба на [[Еумен II]] (197–159 п.н.е.) со [[гигантомахија]] долга 110 метри, која во камен ја илустрира песната составена специјално за дворот. [[Дванаесетте олимписки богови|Олимпијците]] триумфираат во неа, секој на својата страна, над Џиновите – од кои повеќето се претворени во дивјачки ѕверови: змии, грабливи птици, лавови или бикови. Нивната мајка [[Геја]] доаѓа да им помогне, но не може да стори ништо и мора да гледа како тие се превиваат од болка под ударите на боговите.<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=cqMzAQAAMAAJ&pg=PA443|date=1 January 1905|publisher=Munn & Company|via=Google Books|title=Scientific American}}</ref> ====Колос од Родос==== Еден од ретките градови-држави кои успеале да ја зачуваат целосната независност од контролата на кое било хеленистичко кралство бил [[Родос]]. По издржувањето [[Опсада на Родос (305 п.н.е.)|една година под опсада од Деметриј Полиоркет]] (305–304 п.н.е.), Роданите го изградиле [[Колос од Родос|Колосот од Родос]] во знак на сеќавање на својата победа.<ref>{{Harvnb|Burn|2005|page=160}}</ref> Со висина од 32 метри, тој бил едно од [[Седумте чуда на античкиот свет]]. Напредокот во леењето бронза им овозможил на Грците да создаваат големи дела. Многу од големите бронзени статуи се изгубени&nbsp;– при што мнозинството биле претопени за да се врати материјалот. ====Лаокоон==== [[File:Laocoön and his sons group.jpg|thumb|''[[Лаокоон и неговите синови]]'', [[Ватикански музеи]], Рим.]] Откриена во Рим во 1506 година и веднаш видена од [[Микеланџело]],<ref name=ped371>{{Harvnb|Pedley|2012|page=371}}</ref> скулптурата започнала да има огромно влијание врз ренесансната и барокната уметност. [[Лаокоон]], стегнат од змии, очајнички се обидува да ја ослободи нивната зафатнина, без притоа да погледне кон своите синови кои умираат. Оваа група е една од ретките антички скулптури (кои не се дел од архитектура) што можат да се поистоветат со оние споменати од античките писатели. Плиниј Постариот ѝ ја припишува на родоските скулптори [[Агесандар]], [[Атенодор]] и [[Полидор]].<ref name=ped371/> [[File:The Blinding of Polyphemus, cast reconstruction of the group, Sperlonga (14969535228).jpg|thumb|left|Централната група од [[Сперлонга скулптури|скулптурите од Сперлонга]] со приказот на „Ослепувањето на [[Полифем]]“; реконструкција (одлив) на групата, при што десно се гледа оригиналната фигура на „носачот на мев за вино“ пред верзијата од одлив.]] [[Јохан Јоахим Винкелман]], кој прв ја дефинирал разликата помеѓу грчката, грчко-римската и римската уметност, црпел инспирација од „Лаокоон“. [[Готхолд Ефраим Лесинг]] многу од идеите во своето дело „Лаокон“ (1766) ги засновал на сфаќањата на Винкелман за хармонијата и изразот во визуелните уметности.<ref>[https://www.jstor.org/stable/429733?seq=1#page_scan_tab_contents Lessing contra Winckelmann]</ref> ====Сперлонга==== Фрагментарните [[скулптури од Сперлонга]] претставуваат уште една серија „барокни“ скулптури во хеленистички стил, веројатно изработени за царот [[Тибериј]], кој несомнено бил присутен при уривањето на крајбрежната пештера во јужна Италија што тие ја украсувале.<ref name=ped371/> Натписите сугерираат дека тие биле изработени од истите скулптори што ја создале групата „Лаокон“,<ref>{{Harvnb|Richter|1970|page=237}}</ref> или евентуално од нивни роднини. === „Рококо“ === [[File:Dancing satyr-Louvre.jpg|alt=Скулптура на сатир во музејот Лувр|thumb|Сатирот од групата „Повик на танц“, која се смета за извонреден пример на „рококо“ трендот во хеленистичкото вајарство. Денес се наоѓа во Луврот.]] „Барокните“ одлики во хеленистичката уметност, особено во вајарството, се спротивставени на еден современ тренд кој е опишан како „рококо“. Концептот за хеленистичко „рококо“ бил воведен од Вилхелм Клајн во почетокот на 20-тиот век.<ref>{{Cite book|last=Klein|first=Wilhelm|title=Vom antiken Rokoko|publisher=Österreichische Verlagsgesellschaft|year=1921|location=Hölzel|language=German}}</ref> За разлика од драматичните скулптури во стилот на „барокот“, трендот на „рококото“ ставал акцент на разиграни мотиви, како што се [[сатир]]ите и [[нимфа|нимфи]]те. Вилхелм Клајн ја сметал скулптуралната група „Повик на танц“ за извонреден пример на овој тренд.<ref>{{Cite journal|last=Klein|first=Wilhelm|date=1909|title=Die Aufforderung zum Tanz. Eine wiedergewonnene Gruppe des antiken Rokoko|journal=Zeitschrift für bildende Kunst|volume=20|pages=101–108}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Habetzeder|first=Julia|date=2021-11-01|title=The Invitation to the Dance. An intertextual reassessment|url=http://ecsi.se/opathrom-14-19/|journal=Opuscula. Annual of the Swedish Institutes at Athens and Rome|language=en|volume=14|pages=419–463|doi=10.30549/opathrom-14-19| issn=2000-0898|s2cid=239854909|doi-access=free}}</ref> Исто така, типични биле и безгрижните прикази на [[Афродита]], божицата на љубовта, и на [[Ерос]] (како што може да се види, на пример, во т.н. „Група со удирање со папуча“, прикажана подолу). Подоцна се појавиле мислења дека склоноста кон мотиви од типот на „рококо“ во хеленистичката скулптура може да се поврзе со променетата намена на скулптурата воопшто. Приватното собирање скулптури станало почесто во доцниот хеленистички период, а во таквите збирки се чини дека постоела склоност кон мотиви што се карактеризираат како „рококо“.<ref>{{Cite book|last=Junker|first=Klaus|title=Original und Kopie. Formen und Konzepte der Nachahmung in der antiken Kunst|publisher=Reichert Verlag|year=2008|isbn=978-3-89500-629-6|location=Wiesbaden|pages=77–108|language=German}}</ref> ===Неоатички стил=== Почнувајќи од II век, неоатичкиот (или неокласичниот) стил од страна на различни научници се толкува или како реакција на барокните претерувања и враќање кон верзија на класичниот стил, или како продолжение на традиционалниот стил за култни статуи.<ref>Smith, 240–241</ref> Работилниците што го негувале овој стил главно произведувале копии за римскиот пазар, кој повеќе ги претпочитал копиите на класични дела отколку оние од хеленистичкиот период.<ref>Smith, 258–261</ref> {{clear}}<gallery widths="200" heights="200" perrow="4" class="center"> File:0 Monument funéraire - Adonis mourant - Museu Gregoriano Etrusco.JPG|Гробен споменик на умирачкиот [[Адонис]], [[полихромна]] [[теракота]], [[етрурска уметност]] од [[Тоскана]], 250–100 г. п.н.е. File:Fragment of a marble relief depicting a Kore, 3rd century BC, from Panticapaeum, Taurica (Crimea) (12853680765).jpg|Фрагмент од мермерен релјеф што ја прикажува [[Кора (статуа)|Кора]], III век п.н.е., од [[Пантикапеј]], [[Таврика]] ([[Крим]]), [[Боспорско Кралство]] File:Arte greca, pietra tombale di donna con la sua assistente, 100 ac. circa.JPG|Надгробна плоча на жена со нејзината робинка-помошничка, околу 100 г. п.н.е.) File:NAMA Jockey Artémision.jpg|Бронзена скулптура од доцниот хеленизам: [[Џокеј од Артемизион|јавач на коњ]], [[Национален археолошки музеј во Атина]] File:Ptolemy I Soter Louvre Ma849.jpg|Биста на [[Птоломеј I Сотер]] со [[дијадема]] – симбол на хеленистичката кралска власт, [[Лувр]]. File:Group of Aphrodite, Pan and Eros (National Archaeological Museum of Athens, 1-31-2023).jpg|Таканаречената [[Група на Афродита, Пан и Ерос|група „Удар со папуча“]]: [[Афродита]] и [[Ерос]] се бранат од насртливоста на [[Пан (бог)|Пан]]. Мермер, хеленистичко дело од крајот на II век п.н.е. File:The Hellenistic Sculpture (3471629378).jpg|Фрагменти од хеленистички скулптури од Националниот археолошки музеј во Атина File:Statue of Poseidon NAMA 235 (DerHexer), part 2.JPG|[[Посејдон од Мелос]], од Националниот археолошки музеј во Атина. </gallery> ==Сликарство и мозаици== Сликарството и мозаиците биле важни уметнички медиуми, но не се зачувани примери на слики на дрвени табли од периодот пред падот под римска власт. Сепак, одредена претстава за нивниот изглед може да се добие преку сродни медиуми, како и преку дела што изгледаат како копии или слободни варијации на тие слики, изработени во најразлични материјали. === Пејзаж === [[File:Mosaïque nilotique, Praeneste, Italie.jpg|thumb|250px|„Нилскиот мозаик“ од Палестрина, римски и хеленистички подов мозаик што го прикажува Птоломејски Египет, околу 100 г. п.н.е.]] Можеби најупадливиот елемент на хеленистичките слики и мозаици е зголемената употреба на пејзажот.<ref name="ped377" /> Пејзажите во овие уметнички дела претставуваат познати натуралистички фигури, а истовремено покажуваат и митолошки и сакро-идилични елементи.<ref>{{Cite book |date=2016-07-18 |editor-last=Miles |editor-first=Margaret M. |title=A Companion to Greek Architecture |url=http://dx.doi.org/10.1002/9781118327586 |doi=10.1002/9781118327586|isbn=9781444335996 }}</ref> Пејзажните фризови и мозаици најчесто се користеле за прикажување сцени од хеленистичката поезија, како онаа на Херонда и Теокрит. Овие пејзажи, што ги изразувале приказните на хеленистичките писатели, се користеле во домот за да се истакне образованието и познавањето на литературниот свет на тоа семејство.<ref>{{Cite journal|last=Schefold|first=Karl|date=Summer 1960|title=Origins of Roman Landscape Painting|journal=The Art Bulletin|volume=42|issue=2|pages=87–96|jstor=3047888|doi=10.1080/00043079.1960.11409078}}</ref> Сакро-идилично значи дека најистакнатите елементи на уметничкото дело се оние поврзани со сакрални и пастирски теми.<ref>{{Cite journal|last=Ling|first=Roger|date=1977|title=Studius and the Beginnings of Roman Landscape Painting|journal=The Journal of Roman Studies|volume=67|pages=1–16|doi=10.2307/299914|jstor=299914|s2cid=162210545 }}</ref> Овој стил, што се појавил најприсутно во хеленистичката уметност, спојува сакрални и профани елементи и создава сонлива поставеност.<ref>{{Cite web|url=https://www.metmuseum.org/pubs/journals/1/pdf/1512891.pdf.bannered.pdf|title=Wind Towers in Roman Wall Paintings |website=metmuseum.org|access-date=2018-11-16}}</ref> Сакро-идиличните влијанија се пренесени во римскиот мозаик „Нилски мозаик од Палестрина“, кој прикажува фантастични наративи со колорит и секојдневни елементи што го илустрираат Нил на неговиот пат од Етиопија до Средоземното Море. Присуството на хеленистички позадини може да се види и во делата низ [[Помпеја]], Кирена и Александрија. Покрај тоа, особено во јужна Русија, на ѕидовите и таваните се среќаваат цветни мотиви и гранки распоредени на нередовен, но конвенционален начин, што одразува доцногрчки стил.<ref>{{Cite journal|last=Rostovtzeff|first=M.|date=1919|title=Ancient Decorative Wall-Painting|journal=The Journal of Hellenic Studies|volume=39|pages=144–163|doi=10.2307/624878|jstor=624878|s2cid=163721898 |url=https://zenodo.org/record/2377743}}</ref> Дополнително, сликите „Кубикулум“ пронајдени во Вилата Боскореале содржат вегетација и карпест предел во позадината на детални слики со величествена архитектура. [[File:Cubiculum (bedroom) from the Villa of P. Fannius Synistor at Boscoreale MET DP170950.jpg|thumb|272x272px|Римска фреска позната како „Кубикулум“ (спална соба) од Вилата на П. Фаниј Синистор во Боскореале, 50–40 г. п.н.е. Метрополитенски музеј на уметноста 03.14.13a–g.]] === Ѕидни слики === [[File:Banquet, tombe d'Agios Athanasios.jpg|thumb|345x345px|Сцена на банкет од гробницата кај Агиос Атанасиос во Солун, 4 век п.н.е.]] [[File:Hellenistic terracotta funerary wall painting.jpg|thumb|upright|Хеленистичка теракотна погребна ѕидна слика, 3 век п.н.е.]] Ѕидните слики почнале да се појавуваат позабележливо во помпејскиот период. Овие ѕидни слики не биле изложувани само во места за богослужба или во гробници.<ref name=":1">{{Cite journal|last=Rostovtzeff|first=M|date=1919|title=Ancient Decorative Wall-Painting|journal=The Journal of Hellenic Studies|volume=39|pages=144–163|jstor=624878|doi=10.2307/624878|s2cid=163721898|url=https://zenodo.org/record/2377743}}</ref> Честопати ѕидните слики се користеле за украсување на домот. Ѕидните слики биле вообичаени во приватните домови во Делос, Приена, Тера, Пантикапеј, Олбија и Александрија.<ref name=":1" /> Сочувани се малку примероци на грчки ѕидни слики. Најимпресивни, во смисла на тоа колку била висококвалитетна грчката уметност на сликарството, се оние во македонските кралски гробници во [[Вергина]]. Иако на грчките сликари им се оддава признание дека на Западниот свет му ги донеле основните начини на претставување преку својата уметност, три главни одлики својствени за хеленистичкиот сликарски стил биле тродимензионалната перспектива, користењето на светлината и сенката за обликување на формата и реализмот на ''тромп-л'ој''.<ref name=":5">Abbe, Mark B. "Painted Funerary Monuments from Hellenistic Alexandria". In ''Heilbrunn Timeline of Art History''. New York: The Metropolitan Museum of Art, 2000–. http://www.metmuseum.org/toah/hd/pfmh/hd_pfmh.htm (April 2007)</ref> Многу малку форми на хеленистичко грчко сликарство се сочувани, освен дрвените панои (пинакес) и сликите изведени на камен. Најпознатите слики на камен се наоѓаат во македонската гробница кај [http://odysseus.culture.gr/h/2/eh251.jsp?obj_id=1428 Агиос Атанасиос].<ref name=":5" /> Истражувачите биле ограничени на проучување на хеленистичките влијанија во римските [[фреска|фрески]], на пример оние од [[Помпеја]] или [[Херкуланум]]. Дополнително, некои од сликите во Вилата Боскореале јасно ги одѕвонуваат изгубените хеленистички, македонски кралски слики.<ref>Hemingway, Colette and Hemingway, Seán. "[http://www.metmuseum.org/toah/hd/haht/hd_haht.htm Art of the Hellenistic Age and the Hellenistic Tradition]". Metropolitan Museum of Art. April 2007.</ref> ==== Медиуми и техника ==== Неодамнешните ископувања од Средоземјето ја открија технологијата што се користела во хеленистичкото сликарство.<ref name=":0">{{Cite journal|last=Kakoulli|first=Ioanna|title=Late Classical and Hellenistic painting techniques and materials: a review of the technical literature|url=https://www.academia.edu/9274317|journal=Studies in Conservation|language=en|volume=47|issue=Supplement-1|pages=56–67|issn=0039-3630|doi=10.1179/sic.2002.47.Supplement-1.56|year=2002|s2cid=191474484}}</ref> Ѕидната уметност од овој период користела две техники: секо техника и [[фреска|фреско]] техника.<ref name=":0" /> Фреско техниката бара слоеви на гипсена малтер богата со вар, на кои потоа се украсувале ѕидовите и каменитите површини.<ref name=":0" /> Од друга страна, за секо техниката не била потребна подлога; во неа се користеле гумиарабика и јајчена темпера за сликање на завршните детали на мермер или друг камен.<ref name=":0" /> Оваа техника е прикажана на масивните фризови пронајдени во Делос.<ref name=":0" /> И двете техники користеле медиуми што биле локално достапни, како што се теракотни агрегати во основните слоеви и природни неоргански пигменти, синтетички неоргански пигменти и органски супстанции како боила.<ref name=":0" /><span lang="EN"></span>[[File:Thueros affresco.jpg|thumb|left|187x187px|Фреска на антички македонски војник (торакит) облечен во верижен оклоп и со штит ''тиреос''.]] ====Неодамнешни откритија==== Неодамнешните откритија ги вклучуваат оние на коморните гробници во [[Вергина]] (1987) во некогашното кралство [[Античка Македонија|Македонија]], каде што биле откриени многу фризови.<ref name=ped377>{{Harvnb|Pedley|2012|page=377}}</ref> На пример, во Гробницата II археолозите нашле фриз во хеленистички стил што прикажува лов на лав.<ref name=":6">{{cite book |last=Palagia |first=Olga |chapter=The royal court in ancient Macedonia: the evidence for royal tombs |chapter-url=https://www.academia.edu/35472734 |editor-last1=Erskine |editor-first1=Andrew |editor-last2=Llewellyn-Jones |editor-first2=Lloyd |editor-last3=Wallace |editor-first3=Shane |title=The Hellenistic Court: Monarchic Power and Elite Society from Alexander to Cleopatra |date=14 December 2017 |publisher=ISD LLC |isbn=978-1-910589-67-0 |url=https://books.google.com/books?id=WjpDDwAAQBAJ |language=en}}</ref> Овој фриз пронајден во гробницата, за која се претпоставува дека е на [[Филип II Македонски|Филип II]], е забележителен по својата композиција, распоредот на фигурите во просторот и реалистичното прикажување на природата.<ref>{{Harvnb|Pollitt|1986|page=40}}</ref> Други фризови одржуваат реалистичен наратив, како симпозиум и банкет или воена придружба, и можеби раскажуваат историски настани.<ref name=":6" /> Тука се и неодамна рестаурираните набатејски таванни фрески од 1 век во Осликаната куќа во Мала Петра во Јордан.<ref name="Guardian art article">{{cite news|last=Alberge|first=Dalya|title=Discovery of ancient cave paintings in Petra stuns art scholars|url=https://www.theguardian.com/science/2010/aug/22/hellenistic-wall-paintings-petra|newspaper=[[The Observer]]|date=21 August 2010|access-date=14 April 2015}}</ref> Бидејќи Набатејците тргувале со Римјаните, Египќаните и Грците, инсектите и другите животни забележани на сликите го одразуваат хеленизмот, додека разните видови лозја се поврзуваат со грчкиот бог [[Дионис]].<ref name="Guardian art article" /> Неодамнешните археолошки откритија на гробиштата во Пагаси (во близина на современиот [[Волос]]), на работ на Пагасетскиот Залив, донеле на видело некои оригинални дела. Ископувањата на ова наоѓалиште, предводени од д-р Арванитопулос, може да се поврзат со различни грчки сликари од 3 и 4 век и прикажуваат сцени што алудираат на владеењето на [[Александар III Македонски|Александар Велики]].<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=mr_iiuv86Y4C&q=cemetery+of+Pagasae+painting&pg=PA34|title=A Handbook of Greek Archaeology|last1=Fowler|first1=Harold North|last2=Wheeler|first2=James Rignall|last3=Stevens|first3=Gorham Phillips|date=1909|publisher=Biblo & Tannen Publishers|isbn=9780819620095|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VlBNAAAAMAAJ&q=cemetery+of+Pagasae+painting&pg=PA280|title=The Britannica Year Book|last=Chisholm|first=Hugh|date=1913|publisher=Encyclopœdia Britannica Company, Limited|language=en}}</ref> Во 1960-те години, на [[Делос]] била пронајдена група ѕидни слики.<ref>{{Harvnb|Bruno|1985|page=1}}</ref> Очигледно е дека пронајдените фрагменти од фризови биле создадени од заедница на сликари што живееле во доцниот хеленистички период.<ref name=":7">{{harvnb|Bruno|1985|p=7}}</ref> Муралите нагласувале домашно украсување, пренесувајќи го уверувањето на овие луѓе дека делиската установа ќе остане доволно стабилна и безбедна за домовладелите да уживаат во оваа уметност многу години.<ref name=":7" /> ===Мозаици=== [[File:Alexander the Great mosaic.jpg|thumb|235x235px|Детал од Александровиот мозаик, на кој е прикажан [[Александар III Македонски|Александар Велики]], римска копија од околу 100 г. п.н.е. од Куќата на Фавнот во [[Помпеја]], според оригинална хеленистичка слика од 3 век п.н.е., веројатно е дело на Филоксен од Еретрија.]] Одредени [[мозаик]]ови, сепак, даваат прилично добра претстава за „големото сликарство“ на периодот: тоа се копии на фрески. Оваа уметничка форма се користела претежно за украсување на ѕидови, подови и столбови.<ref name=":4" /> ==== Медиуми и техника ==== Развојот на мозаичката уметност во [[Хеленистичка уметност|хеленистичкиот период]] започнал со мозаиците од камчиња, најдобро претставени на наоѓалиштето [[Олинт]] од 5 век п.н.е. Техниката на мозаиците од камчиња се состоела во поставување мали бели и црни камчиња без одредена форма, во кружен или правоаголен панел, за да се илустрираат сцени од митологијата. Белите камчиња — во малку различни нијанси — се поставувале на црна или сина подлога за да се создаде сликата. Црните камчиња служеле за обележување на контурите на сликата.<ref name=":4">{{Cite book |url=http://www.oxfordartonline.com/view/10.1093/gao/9781884446054.001.0001/oao-9781884446054-e-7000059763|title=Mosaic {{!}} Grove Art|volume=1|language=en|doi=10.1093/gao/9781884446054.article.t059763|access-date=2018-11-28|year=2003|last1=Harding|first1=Catherine|isbn=978-1-884446-05-4}}</ref> Во мозаиците од наоѓалиштето [[Пела]], од 4 век п.н.е., може да се види понапредна форма на уметноста. Мозаиците од ова наоѓалиште покажуваат употреба на камчиња засенчени во поширок опсег на бои и тонови. Тие покажуваат и рана употреба на теракота и оловна жица за создавање поголема дефинираност на контурите и деталите на сликите во мозаиците.<ref name=":4" /> Следејќи го овој пример, постепено биле додавани повеќе материјали. Примери за ова проширено користење на материјали во мозаиците од 3 век п.н.е. вклучуваат фино сечени камења, кршени камчиња, стакло и печена глина, познати како тесери. Ова ја подобрило техниката на мозаиците помагајќи им на уметниците да создадат поголема дефинираност, повеќе детали, подобро прилегнување и уште поширок опсег на бои и тонови.<ref name=":4" /> [[File:6 large tesserae (FindID 246594).jpg|left|thumb|162x162px|Пример за тесери што се користеле во мозаиците.]] И покрај хронолошкиот редослед на појавување на овие техники, нема вистински доказ што би сугерирал дека тесерираниот мозаик нужно се развил од мозаиците од камчиња.<ref>{{Cite journal|last=Dunbabin|first=Katherine M. D.|date=1979|title=Technique and Materials of Hellenistic Mosaics|journal=American Journal of Archaeology|volume=83|issue=3|pages=265–277|doi=10.2307/505057|jstor=505057|s2cid=193097937}}</ref> ''Opus vermiculatum'' и ''opus tessellatum'' биле две различни техники што се користеле во овој период на изработка на мозаици. ''Opus tessellatum'' се однесува на намалена големина на тесерата (''мал блок од камен, плочка, стакло или друг материјал што се користи при конструирање на мозаик)'', по што следува зголемено разнообразие во обликот, бојата и материјалот, како и ''андаменто'' — или шемата според која биле поставувани тесерите. ''Opus vermiculatum'' често се комбинира со оваа техника, но се разликува по сложеноста и е познат по тоа што има највисок визуелен ефект.<ref name=":4" /> Мнозинството од мозаиците биле изработувани и поставувани на самото место. Сепак, голем број подни мозаици покажуваат употреба на техниката ''емблемата'', при која панелите на сликата се создаваат надвор од местото, во послужавници од теракота или камен. Овие послужавници подоцна се поставувале во подлогата на самото место.<ref name=":4" /> Во Делос, на мозаиците од типот opus vermiculatum биле користени обоени фуги, но во другите региони тоа не е вообичаено. Постои еден пример за обоена фуга употребена во Александрија на мозаикот „Куче и аскос“. Во Самос, и фугите и тесерите се обоени. Проучувањето на бојата овде е тешко бидејќи фугите се исклучително кревки и ранливи. Научното истражување било извор на интересни информации во врска со фугите и тесерите што се користеле во хеленистичките мозаици. Оловни ленти биле откриени на мозаиците како определувачка карактеристика на техниката на површината. Оловните ленти отсуствуваат од мозаиците овде. Во Делос, оловните ленти биле вообичаени на мозаиците во стилот opus tessellatum. Овие ленти се користеле за обележување на декоративни рамки и геометриски декоративни мотиви. Лентите биле исклучително вообичаени на мозаиците opus vermiculatum од Александрија. Бидејќи оловните ленти биле присутни во двата стила на типови површини, тие не можат да бидат единствена карактеристика на едниот или на другиот тип.<ref>{{Cite journal|last=Wootton|first=Will|date=Spring 2012|title=Making and Meaning: The Hellenistic Mosaic from Tel Dor|journal=American Journal of Archaeology|volume=116|issue=2|pages=209–234|jstor=10.3764/aja.116.2.0209|doi=10.3764/aja.116.2.0209|s2cid=194498598}}</ref> ==== Мозаикот од Тел Дор ==== [[File:Nahsholim-Tel-Dor-3078.jpg|thumb|Детал од мозаикот од Тел Дор, околу 1–2 век. Се наоѓа во музејот Ха-Мизгага во [[кибуц]]от Нахшолим, [[Израел]].|281x281px]] Редок пример на виртуозен хеленистички сликарски мозаик пронајден на левантската брегова линија. Преку техничка анализа на мозаикот, истражувачите сугерираат дека тој бил создаден од скитнички занаетчии што работеле на самото место. Од 2000 година наваму, на врвот на Тел Дор се откриени над 200 фрагменти од мозаикот, но уништувањето на оригиналниот мозаик е непознато.<ref name=":2">{{Cite journal|last=Wooton|first=Will|date=2012|title=Making and Meaning: The Hellenistic Mosaic from Tel Dor|journal=American Journal of Archaeology|volume=116|issue=2|pages=209–234|jstor=10.3764/aja.116.2.0209|doi=10.3764/aja.116.2.0209|s2cid=194498598}}</ref> Ископувачите сугерираат дека причина биле земјотрес или урбана обнова. Оригиналниот архитектонски контекст е непознат, но стилските и техничките споредби упатуваат на датирање во доцниот хеленистички период, со процена околу втората половина на вториот век п.н.е. Анализирајќи ги фрагментите пронајдени на оригиналното место, истражувачите открија дека оригиналниот мозаик содржел централизиран правоаголник со непозната иконографија, опкружен со низа декоративни рамки што се состојат од меандар во перспектива, по кој следува рамка од маски и гирлянди.<ref name=":2" /> Овој мозаик се состои од две различни техники на изработка на мозаици, ''opus vermiculatum'' и ''opus tessellatum''.<ref name=":2" /> ==== Александровиот мозаик ==== Пример е Александровиот мозаик, кој ја прикажува конфронтацијата на младиот освојувач и Големиот цар [[Дариј III]] во [[Битка кај Иса|битката кај Иса]], мозаик од под во Куќата на Фавнот во Помпеја (денес во [[Неапол]]). Се смета дека е копија на слика опишана од Плиниј, која ја насликал [[Филоксен од Еретрија]] за кралот [[Касандар]] од [[Античка Македонија|Македонија]] кон крајот на 4 век п.н.е.,<ref>[[Плиниј Постариот]], ''Природна историја'' (XXXV, 110)</ref> или дури и на слика на Апел, современик на самиот Александар.<ref>{{Harvnb|Kleiner|2008|page=142}}</ref> Мозаикот ни овозможува да се восхитуваме на изборот на бои, како и на композицијата на целината со користење на вртливо движење и изразот на лицата. ====Мозаикот „Лов на елен“==== [[File:Mosaic doves Musei Capitolini MC402.jpg|thumb|„Базенот со гулаби“ (Капитолиски), припишуван на Сосос од Пергам, од Хадријановата вила, Тиволи, 2 век од н.е.]] Мозаикот „Лов на елен“ од Гносис е мозаик од богат дом од доцниот 4 век п.н.е., таканаречената „Куќа на грабнувањето на Елена“ (или „Куќа на силувањето на Елена“), во [[Пела]]. Потписот („Gnosis epoesen“, т.е. Гносис го создаде) е првиот познат потпис на мозаичар.<ref>[https://books.google.com/books?id=U7Uu_Dq8oY4C&dq=Mosaics%20of%20the%20Greek%20and%20Roman%20world&pg=PA14 Mosaics of the Greek and Roman world By Katherine M. D. Dunbabin pg. 14]</ref> [[File:Stag hunt mosaic, Pella.jpg|thumb|left|260px|Мозаикот „Лов на елен“, доцен 4 век п.н.е., од [[Пела]]; најверојатно ги прикажува Александар и [[Хефестион]]<ref>Chugg, Andrew (2006). ''[https://books.google.com/books?id=S-cTfNjEhrcC&dq=Peritas+Pliny+Alexander&pg=PA78 Alexander's Lovers]''. Raleigh, N.C.: Lulu. {{ISBN|978-1-4116-9960-1}}, pp 78–79.</ref>]] Емблемата е опкружена со сложен цветен мотив, кој пак е опкружен со стилизирани прикази на бранови.<ref name=Kleiner>Kleiner and Gardner, pg. 135</ref> Мозаикот е мозаик од камчиња, со камења собрани од плажи и речни брегови, поставени во цемент.<ref name=Kleiner /> Како што можеби честопати бил случајот,<ref>{{Cite web | url=http://www.thejoyofshards.co.uk/history/index.shtml | title=The history of mosaic art}}</ref> мозаикот во голема мера ги одразува стиловите на сликарството.<ref name="Kleinerand">Kleiner and Gardner, pg. 136</ref> Светлите фигури на потемна подлога може да алудираат на црвенофигурното сликарство.<ref name="Kleinerand" /> Мозаикот користи и сенчење, на Грците познато како ''скиаграфија'', во прикажувањето на мускулатурата и наметките на фигурите.<ref name="Kleinerand" /> Ова, заедно со употребата на преклопувачки фигури за создавање длабочина, ја прави сликата тродимензионална. ====Сосос==== Хеленистичкиот период е истовремено и време на развој на мозаикот како уметничка форма, особено преку делата на [[Сосос од Пергамон]], кој творел во II век п.н.е. и е единствениот мозаичар спомнат од Плиниј.<ref>[[Плиниј Постариот]], ''[[Природна историја (Плиниј)|Природна историја]]'' (XXXVI, 184)</ref> Неговата склоност кон ''[[trompe-l'œil]]'' (оптичка илузија) и ефектите својствени за овој медиум се забележуваат во неколку дела што му се припишуваат, како што се „Неметениот под“ во Ватиканските музеи,<ref>{{cite web|url=http://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/wine/unswept.html|title=Asarotos oikos: The unswept room}}</ref> кој прикажува остатоци од гозба (рибини коски, коски, празни школки итн.), и „Мозаикот со гулаби“ (изработен од ситни камчиња-тесери во техниката ''[[opus vermiculatum]]''),<ref name=":3">{{Cite news|url=https://followinghadrian.com/2014/06/13/art-and-sculptures-from-hadrians-villa-mosaic-of-the-doves/|title=Art and sculptures from Hadrian's Villa: Mosaic of the Doves|date=13 June 2014|work=FOLLOWING HADRIAN|access-date=2018-11-26|language=en-US}}</ref> кој се чува во [[Капитолинските музеи]], а е познат преку репродукција откриена во [[Вилата на Адријан]].<ref>{{Harvnb|Havelock|1968|page=}} {{verify source |date=September 2019 |reason=This ref was deleted Special:Diff/870704832 by a bug in VisualEditor and later restored by a bot from the original cite located at На него се прикажани четири гулаби како стојат на работ од позлатен бронзен сад полн со вода. Еден од нив пие вода, додека другите како да одмараат; ова создава ефекти на одблесок и сенка, кои уметникот совршено ги проучил. Мозаичниот панел „Сад со гулаби“ претставува *емблема* – централен елемент дизајниран да биде средишна точка на инаку едноставен мозаичен под. Овој тип на мозаик (емблема) првично бил увезен од хеленистичкиот источен Медитеран, каде што во градови како Пергамон, Ефес и Александрија постоеле уметници специјализирани за изработка на мозаици.<ref name=":3" /> Еден од нив бил Сосос од Пергамон, најславниот мозаичар на антиката, кој творел во II век п.н.е.<ref name=":3" /> ====Делос==== Според францускиот археолог Франсоа Шаму, мозаиците од Делос (на Кикладите) го претставуваат врвот на мозаичната уметност од хеленистичкиот период, во која се користеле *тесери* (ситни камчиња) за создавање сложени и колоритни сцени.<ref name="chamoux 2002 375">{{harvnb|Chamoux|2002|p=375}}</ref> Овој стил на мозаик се задржал сè до крајот на антиката и веројатно влијаел врз широката употреба на мозаици во западниот свет за време на средниот век.<ref name="chamoux 2002 375"/> <gallery widths="200" heights="200" perrow="4" class="center"> File:Palazzo dei gran maestri di rodi, sala del cavalluccio, mosaico della ninfa sull'ippocampo, da kos, periodo romano, 02.JPG|[[Мозаик]] на [[нимфа]] од Палатата на Големиот мајстор на витезите од Родос, II век п.н.е. File:Mosaic with Athena Hermes, Delos,143438.jpg|Поден [[мозаик]] од станбен објект што ги прикажува [[Атина]] и [[Хермес]], од „Четврт на накитот“ во [[Делос]], Грција, крај на II или почеток на I век п.н.е. File:Central panel of the Abduction of Helen by Theseus Mosaic Floor, detail of the charioteer, from the House of the Abduction of Helen, (c. 300 BC), Ancient Pella (6913935544).jpg|Централен панел од мозаичниот под со приказот на грабнувањето на [[Хелена од Троја]] од страна на [[Тезеј]]; детаљ со кочијашот; од Куќата на грабнувањето на Хелена, (околу 300 г. п.н.е.), античка [[Пела]] File:The Abduction of Persephone by Pluto, Amphipolis.jpg|[[Македонија (античко кралство)|Македонски]] [[мозаик]] од гробницата „Каста“ во [[Амфипол]] што го прикажува грабнувањето на [[Персефона]] од страна на [[Плутон (митологија)|Плутон]], IV век п.н.е. File:Agios-Athanasios.jpg|Античка фреска на [[Античка македонска војска|македонски војници]] од гробницата кај [[Агиос Атанасиос, Солун]], IV век п.н.е. File:NileMosaicOfPalestrinaSoldiers.jpg|[[Хеленистички војници]], околу 100 г. п.н.е., [[Птоломејско Кралство]], Египет; Детал од [[Мозаикот на Нил од Палестрина]]. File:Thureophoroi CROPPED.jpg|Стела на Диоскурид, датирана во II век п.н.е., која прикажува птолемејски војник од типот „[[туреофорос]]“ (кој го носи штитот „[[туреос]]“). Ова е карактеристичен пример за „романизацијата“ на [[Птолемејска војска|птолемејската војска]]. File:Delos Museum Mosaik Dionysos 06.jpg|Крилестиот бог [[Дионис]] јава тигар; мозаик од [[Куќата на Дионис]] во [[Делос]], Грција, II век п.н.е. File:Hellenistic mosaic floor panel of an Alexandrine parakeet from Pergamon, 2nd century BC, Pergamon Museum (8408107096).jpg|Детал од хеленистички поден мозаик што прикажува [[александриски папагал]]; потекнува од акрополата на [[Пергамон]] (близу денешна [[Бергама]], [[Турција]]) и датира од средината на II век п.н.е. (за време на владеењето на [[Евмен II]] и [[Атал II]]). File:Restes du banquet, mosaïque.jpg|„Непометен под“ (Asarotos Oikos), римска копија на мозаикот од [[Сосос од Пергамон]], околу 200 г. п.н.е. File:Medusa mosaïc Rhodes.jpg|Централен мотив од мозаикот со [[Медуза]], II век п.н.е., од островот [[Кос]]; се наоѓа во палатата на [[Големиот мајстор на витезите од Родос]] во градот Родос, на островот [[Родос]]. File:Mural painting, ca 100 BC, Delos, 143465.jpg|[[Ѕидна слика]] од [[Делос]], околу... 100 г. п.н.е. File:Mural paintings, ca 100 BC, Delos, 143476.jpg|Фрагменти од ѕидни слики од Делос, околу 100 г. п.н.е. File:UrumqiWarrior.jpg|Таписеријата од Сампул, волнена ѕидна декорација од округот Лоп, префектура Хотан, Синџијанг, Кина, на која е прикажан веројатно грчки војник од Грчко-бактриското Кралство (250–125 г. п.н.е.), со сини очи, кој држи копје и носи лента за глава што наликува на дијадема; над него е прикажан кентаур - чест мотив во хеленистичката уметност;<ref>Christopoulos, Lucas (August 2012). "Hellenes and Romans in Ancient China (240 BC – 1398 AD)", in Victor H. Mair (ed), Sino-Platonic Papers, No. 230. Chinese Academy of Social Sciences, University of Pennsylvania Department of East Asian Languages and Civilizations. {{ISSN|2157-9687}}, pp. 15–16.</ref> Музеј на Синџијанг. File:Mosaic of Berenice II, Ptolemaic Queen and joint ruler with Ptolemy III of Egypt, Thmuis, Egypt.jpg|Мозаик од [[Тмуис]] ([[Мендес]]), Египет, изработен од хеленистичкиот уметник Софилос (потпишан на делото) околу 200 г. п.н.е., денес во [[Грчко-римски музеј]] во Александрија, Египет; прикажаната жена е [[Птолемејска династија|птолемејската кралица]] [[Береника II]] (која владеела заедно со нејзиниот сопруг [[Птолемеј III]]) како персонификација на Александрија.<ref>Fletcher, Joann (2008). ''Cleopatra the Great: The Woman Behind the Legend''. New York: Harper. {{ISBN|978-0-06-058558-7}}, илустрации и описи меѓу стр. 246–247.</ref> File:Nabataen Grape Vines.jpg|Детал од набатејски фрески на таван, насликани врз малтерисана површина. File:Encaustic on marble, portrait of a young man from a grave stele, with an inscription ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΧΑΙΡΕ Theodoros Farewell 2.png|Хеленистичка слика направена со [[енкаустика]] на мермер, која прикажува портрет на младич по име Теодор на надгробна стела; датирана во I век п.н.е., Археолошки музеј во Теба]] </gallery> ==Наводи и извори== ;Наводи {{наводи}} ;Извори *{{cite book|last=Anderson|first=William J.|title=The Architecture of Ancient Greece|location=London|publisher=Harrison, Jehring, & Co.|isbn=978-0404147259|date=1 June 1927}} *{{cite book | last=Boardman |first=John | title=Greek Art | publisher=Thames and Hudson | location=London | year=1989 | isbn=978-0-500-20292-0 | author-link=John Boardman (archaeologist) | url-access=registration | url=https://archive.org/details/greekart00boar_0 }} *{{cite book|last=Boardman |first=John|title=The Oxford History of Classical Art|publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-814386-9|date=18 November 1993}} *{{cite book|last=Bolman|first=Elizabeth S.|chapter=A Staggering Spectacle: Early Byzantine Aesthetics in the Triconch|title=The Red Monastery Church: Beauty and Asceticism in Upper Egypt|pages=119–128|location=New Haven & London|publisher=[[Yale University Press]]; American Research Center in Egypt, Inc.|year=2016|isbn=978-0-300-21230-3|chapter-url=https://books.google.com/books?id=hwuQDAAAQBAJ| editor-given1 = Elizabeth S. | editor-surname1 = Bolman}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=84EeAAAAIAAJ|title=Hellenistic Painting Techniques: The Evidence of the Delos Fragments|last=Bruno |first=Vincent L.|isbn=978-9004071599|year=1985|publisher=BRILL }} *{{cite book| last=Burn |first=Lucilla | title=Hellenistic Art: From Alexander The Great To Augustus | publisher=J. Paul Getty Trust Publications | location=Los Angeles | year=2005 | isbn=978-0-89236-776-4}} * {{cite book|last=Chamoux|first=Françios|title=Hellenistic Civilization|translator=Michel Roussel|year=2002|orig-year=1981|location=Oxford|publisher=Blackwell|isbn=978-0631222422}} *{{cite book |author1=Charbonneaux, Jean |author2=Jean Martin |author3=Roland Villard |translator=Peter Green | title=Hellenistic Greece | publisher=Braziller | location=New York | year=1973| isbn=978-0-8076-0666-7 }} *{{cite book|last=Green|first=Peter|title=Alexander to Actium: The Historical Evolution of the Hellenistic Age|isbn=978-0520083493|date=19 October 1993|url-access=registration|url=https://archive.org/details/alexandertoactiu0000gree}} *{{cite book| last=Havelock |first=Christine Mitchell| title=Hellenistic Art| publisher=New York Graphic Society Ltd.| location=Greenwich, Connecticut| year=1968| isbn=978-0-393-95133-2| url-access=registration| url=https://archive.org/details/hellenisticartar0000have_t5k6}} *{{cite book| author=Holtzmann, Bernard and [[Alain Pasquier]] |title=Histoire de l'art antique: l'art grec | publisher= Réunion des musées nationaux | year=2002 | isbn=978-2-7118-3782-3 }} *{{cite book|last=Honour|first=Hugh|title=A World History of Art|isbn=978-1856694513|year=2005|publisher=Laurence King }} *{{cite book|title=Gardner's Art Through the Ages: A Global History|first=Fred S.|last=Kleiner|publisher=Cengage Learning|year=2008|isbn=978-0-495-11549-6}} *{{cite book|title=Body Language in Hellenistic Art and Society|author-link=Jane Masséglia |last=Masseglia |first=Jane|isbn=978-0198723592|year=2015|publisher=Oxford University Press }} *{{cite book|last=Pedley|first=John Griffiths|title=Greek Art and Archaeology|isbn=978-0-205-00133-0|year=2012|publisher=Prentice Hall }} *{{cite book| last=Pollitt |first=Jerome J. | title=Art in the Hellenistic Age | publisher=Cambridge University Press | year=1986 | isbn=978-0-521-27672-6}} *{{cite book|last=Richter|first=Gisela M. A.|author-link=Gisela Richter |title=The Sculpture and Sculptors of the Greeks|url=https://archive.org/details/sculpturesculpto0000rich|url-access=registration|year=1970}} *{{cite book|url=https://archive.org/details/famoussculpturea00sing_0|last=Singleton|first=Esther|title=Famous sculpture as seen and described by great writers|publisher=Dodd, Mead & Company|year=1910}} *{{cite book|last=Stewart|first=Andrew|year=2014|title=Art in the Hellenistic World: An Introduction|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-62592-1}} *{{cite book|last=Winter|first=Frederick|title=Studies in Hellenistic Architecture|isbn=978-0802039149 |date=2006|publisher=University of Toronto Press }} *{{cite book|last=Zanker|first=Graham|year=2004|title=Modes of Viewing in Hellenistic Poetry and Art|publisher=University of Wisconsin Press|isbn=978-0299194505}} ==За понатамошно читање== *Anderson, Jane E. A. ''Body Language in Hellenistic Art and Society''. First edition. Oxford: Oxford University Press, 2015. *Stewart, Andrew F. ''Art in the Hellenistic World: An Introduction''. New York: Cambridge University Press, 2014. *Trofimova, Anna A. ''Imitatio Alexandri in Hellenistic Art: Portraits of Alexander the Great and Mythological Images''. Rome: L'Erma di Bretschneider, 2012. *Zanker, G. ''Modes of Viewing in Hellenistic Poetry and Art''. Madison: University of Wisconsin Press, 2004. ==Надворешни врски== {{Commons category|Hellenistic art}} *[https://www.google.com/culturalinstitute/beta/search/asset?q=Greek&p=the-british-museum=summary Selection of Hellenistic works]{{cbignore|bot=medic}} at the [[British Museum]] *[http://www.louvre.fr/en/moteur-de-recherche-oeuvres?f_search_art=Hellenistic+=summary Selection of Hellenistic works] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210425033833/https://www.louvre.fr/en/moteur-de-recherche-oeuvres?f_search_art=Hellenistic+=summary |date=25 April 2021 }} at the [[Louvre]] *[http://ancient-greece.org/history/helleninstic.html Hellenistic Art], Ancient-Greece.org [[Категорија:Страници со повеќеделни слики во автоматски размер]] 19ncbis1rznn4ie8hc4ux7b5ev9ahqm 5641396 5641376 2026-10-06T16:30:33Z 19user99 72391 5641396 wikitext text/x-wiki '''Хеленистичка уметност''' — уметност на [[Хеленизам|хеленистичкиот период]], кој општо се смета дека започнува со смртта на [[Александар Македонски]] во 323 п.н.е., а завршува со освојувањето на хеленистичкиот свет од страна на Римјаните, процес кој веќе бил во тек до 146 п.н.е., кога била заземена грчката копнена територија, а во суштина завршува во 30 п.н.е. со освојувањето на Птоломејски Египет по [[Битка кај Акциум|битката кај Акциум]]. Голем број од најпознатите дела на [[Грчка скулптура|грчката скулптура]] припаѓаат на овој период, меѓу кои ''[[Лаокоон и неговите синови]]'', ''[[Умирачкиот Гал]]'', ''[[Венера Милоска]]'' и ''[[Нике од Самотрака]]''. Тој го следи периодот на [[Античка грчка уметност|класичната грчка уметност]], додека следната [[Римска уметност|римска уметност]] во голема мера била продолжување на хеленистичките текови. Терминот ''хеленистички'' се однесува на ширењето на хеленистичкото влијание и распространувањето на неговите идеи по смртта на Александар – „хеленизирањето“ на светот,<ref name="auto">{{Harvnb|Pedley|2012|page=339}}</ref> со [[Коине|коине грчкиот]] како заеднички јазик.<ref>{{Harvnb|Burn|2005|page=16}}</ref> Терминот е модерен изум; [[Хеленизам|хеленистичкиот свет]] не опфаќал само огромна област што го вклучувала целото [[Егејско Море]], наместо [[Класична Грција|класичната Грција]] насочена кон [[Полис|полисите]] [[Атина]] и [[Спарта]], туку и огромен временски распон. Во уметнички поглед тоа значи дека постои огромна разновидност која често, заради погодност, се става под насловот „хеленистичка уметност“. Една од дефинирачките карактеристики на хеленистичкиот период била поделбата на империјата на Александар на помали династички империи основани од [[Дијадоси|дијадосите]] (генералите на Александар кои станале регенти на различни региони): [[Птоломеи|Птоломеите]] во [[Египет]], [[Селевкиди|Селевкидите]] во [[Месопотамија]], [[Персија]] и [[Сирија]], [[Атален|Аталидите]] во [[Пергам]], итн. Секоја од овие династии практикувала кралско покровителство кое се разликувало од она на градовите-држави. Во свитата на Александар биле тројца уметници: скулпторот [[Лисип]], сликарот [[Апел]] и резбарот на скапоцени камења и гравер [[Пирготел]].<ref>{{Harvnb|Pollitt|1986|page=22}}</ref> Периодот по неговата смрт бил период на голем просперитет и значителна екстравагантност за поголемиот дел од грчкиот свет, барем за богатите. Кралевите станале важни покровители на уметноста. Скулптурата, сликарството и архитектурата цветале, но [[Грчко вазно сликарство|вазното сликарство]] престанало да биде од големо значење. Металообработката и широк спектар на луксузни уметности создале многу извонредни уметнички дела. Некои видови популарна уметност станувале сè пософистицирани. Постои тенденција во пишувањето на историјата хеленистичката уметност да се прикажува како декадентен стил, што следи по ''Златното доба'' на [[Класична Грција|класичната Грција]]. Термините [[Барок]] и [[Рококо]] од XVIII век понекогаш се применувале на уметноста на овој сложен и самосвојствен период. Обновениот интерес за [[историографија]]та, како и некои неодамнешни откритија, како што се гробниците во [[Вергина]], може да овозможат подобро ценење на периодот. == Архитектура == {{multiple image|right||perrow=2|total_width=350| |image1=The facade of the the Tomb of the Palmettes, first half of the 3rd century BC, Ancient Mieza (7263674714).jpg|width1=100 |image2=The Tomb of the Palmettes (photography of the pediment), first half of the 3rd century BC, Ancient Mieza (7263729086).jpg|width2=100| |image3=The facade of the the Tomb of the Palmettes, first half of the 3rd century BC, Ancient Mieza (7263705128).jpg|width3=100| |image4=The pediment of the the Tomb of the Palmettes, first half of the 3rd century BC, Ancient Mieza (7263694348).jpg|width4=100| |footer=Фасадата на [[Античка Македонија|античко-македонската]] [[Гробница на палметите]], III век п.н.е., [[Миеза]]; украсена со обоени [[Дорски ред|дорски]] и [[Јонски ред|јонски]] профили, а [[Тимпанон|тимпанонот]] е исто така осликан со сцена на маж и жена кои лежат заедно.<ref>{{harvnb|Bolman|2016|pp=120–121}}</ref>}} Во архитектонската област, династиите по Александар довеле до огромни урбани планови и големи комплекси кои во голема мера исчезнале од градовите-држави до V век п.н.е.<ref>{{Harvnb|Winter|2006|page=42}}</ref> Дорскиот храм бил речиси напуштен.<ref>{{Harvnb|Anderson|1927|page=161}}</ref> Ова градско планирање било сосема иновативно за грчкиот свет; наместо да манипулира со просторот преку исправање на неговите недостатоци, плановите за градба се прилагодувале на природниот амбиент. Се забележува појава на многу места за забава и разонода, особено умножување на [[Театар во античка Грција|театрите]] и парковите. Хеленистичките монархии имале предност во тој поглед затоа што често располагале со огромни простори на кои можеле да градат големи градови: како [[Антиохија|Антиохија]], [[Пергам]] и [[Селевкија на Тигар]]. Тоа било време на гигантизам: така било со вториот храм на [[Аполон]] во [[Дидима]], која се наоѓа на дваесет километри од [[Милет]] во [[Јонија]]. Го проектирале Дафнис од Милет и Пеониј од [[Ефес]] на крајот на IV век п.н.е., но градбата, која никогаш не била завршена, траела до II век од нашата ера. Светилиштето е едно од најголемите некогаш изградени во Средоземниот регион: во рамките на огромен двор (21,7 метри на 53,6 метри), ''[[цела]]''та е опкружена со двоен колонадов од 108 [[Јонски колони|јонски колони]] високи речиси 20 метри, со богато скулптирани бази и [[Капител (архитектура)|капители]].<ref name="auto1">{{Harvnb|Havelock|1968|page=}}</ref><!---Google suggests it was the author's source, but gives no preview --> === Александрија === Хеленистичка [[Александрија]] создала карактеристичен архитектонски јазик на форми кој често се нарекува барокен поради неговата обилна употреба на орнаментика и преиспитувањето на конструктивните елементи како украсни елементи. Можеби делумно инспирирани од [[Архитектура на Египет|традиционалната египетска архитектура]], александриските архитекти развиле нови форми, како што се сегментни, скршени, шупливи и волутни тимпанони, и закривени лачни, вдлабнати и скршени архитрави.<ref name=":8">{{Cite book |last=McKenzie |first=Judith S. |title=The architecture of Alexandria and Egypt 300 c. BC - AD 700 |date=2011 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-17094-8 |edition=Repr. |location=New Haven, Conn. London}}</ref> Изгледа дека овие барокни форми постоеле во Александрија најмалку до II век п.н.е.<ref>{{Cite book |last=Stewart |first=Andrew F. |title=Art in the Hellenistic world: an introduction |date=2014 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-04857-7 |location=New York, NY}}</ref> Многу од нив подоцна биле усвоени низ целата [[Римско Царство|Римска империја]] и значително влијаеле и врз во карпа исклесаните гробници во [[Петра]]. Александриската архитектура исто така во голема мера користела [[Коринтски ред|коринтски капители]], и на надворешните и на внатрешните делови. (Најраниот познат пример за коринтска фасада во Александрија е храмот на [[Птоломеј III Евергет|Птоломеј III]] посветен на [[Сарапис]] во [[Серапеум во Александрија|Сарапеионот]], изграден некогаш помеѓу 246 и 221 п.н.е., иако пропилонот на Светилиштето на великите богови на [[Самотрака]], кое го спонзорирал [[Птоломеј II Филаделф|Птоломеј II]] некогаш помеѓу 285 и 246 п.н.е., исто така веќе имал коринтски колони на една од своите фасади.) Коринтските капители понекогаш се комбинирале со дорски архитрави, комбинација која ретко се среќавала на друго место во хеленистичкиот свет. Александриските коринтски капители покажувале голема разновидност на форми и композиции кои историчарите ги поделиле на четири посебни типа. Други типични одлики на хеленистичката александриска архитектура биле бази на колони со [[Акант (орнамент)|акантови листови]], кои понекогаш се вметнувале помеѓу стандардната атичка база на колона и стеблото на коринтската колона, и [[Корниз|корнизи]] со карактеристични александриски рамни жлебени и/или шупливи квадратни модилјони. Се смета дека римските фрески од [[Помпејски стилови|вториот стил]] биле инспирирани од александриската архитектура.<ref name=":8" /> === Олинт === Античкиот град [[Олинт]] бил еден од архитектонските и уметничките камен-темелници во воспоставувањето на врската помеѓу класичниот и хеленистичкиот свет. На локалитетот на градот Олинт биле пронајдени над 100 домови. Интересно е што домовите и другата архитектура биле неверојатно добро зачувани. Тоа ни овозможува подобро да разбереме кои активности се одвивале во домовите и како бил организиран и искористуван просторот во нив. Домовите во Олинт обично биле поквадратни по форма. Посакуваниот дом не бил нужно голем или екстравагантен, туку удобен и практичен. Тоа била одлика на цивилизација која била исклучително присутна во грчката култура за време на хеленистичкиот период и подоцна. Живеењето цивилизиран живот подразбирало одржување на цврст простор за живеење, па затоа за изградба на домовите биле користени многу материјали слични на тули. Камен, дрво, кал-тула и други материјали најчесто се користеле за градба на овие живеалишта. Друг елемент кој станувал сè попопуларен во хеленистичкиот период бил додавањето на двор кон домот. Дворовите служеле како извор на светлина за домот бидејќи грчките куќи биле затворени кон надворешниот свет за да се одржи одреден степен на приватност. На некои локалитети на домови биле пронајдени прозорци, но тие обично се наоѓаат високо над земјата и се мали. Поради прашањето на приватноста, многу поединци биле принудени да направат компромис со светлината во домот. Добро осветлените простори се користеле за забава или повеќе јавни активности, додека приватните делови од домот биле темни и затворени, што го отежнувало домаќинството. Дворовите обично биле центар на домот бидејќи обезбедувале простор за забава и извор на светлина од самата внатрешност на домот. Најчесто биле поплочени со калдрма или камчиња, но откриени се и мозаични дворови. Мозаиците биле прекрасен начин семејството да ги изрази своите интереси и верувања, како и начин да се додаде декор во домот и да се направи визуелно попривлечен. Овој уметнички допир во домовите во Олинт воведува уште еден елемент на цивилизиран живот во ова хеленистичко општество.<ref>{{Cite book|title=Household and City Organization at Olynthus|last=Cahill|first=Nicholas|publisher=Yale University Press|year=2002|isbn=9780300133004|pages=74–78}}</ref> ===Пергам=== Пергам особено е карактеристичен пример на хеленистичка архитектура. Почнувајќи од една едноставна тврдина сместена на [[Акропол]]от, разните [[Атален|аталидски]] кралеви подигнале колосален архитектонски комплекс. Градбите се распослани околу Акропол за да се земе предвид природата на теренот. [[Агора]]та, сместена на југ на најниската тераса, е оградена со галерии со колонади (колони) или ''стои''. Таа е почеток на улица која го прекинува целиот Акропол: ги одвојува административните, политичките и воените згради на исток и на врвот на карпата од светилиштата на запад, на средна височина, меѓу кои најистакнато е она што го засолнува монументалниот [[Пергамски олтар]], познат како „на дванаесетте богови“ или „на боговите и на џиновите“, едно од ремек-делата на грчката скулптура. Колосален театар, кој може да собере речиси 10.000 гледачи, има клупи вградени во падините на ридот.<ref>{{Harvnb|Burn|2005|page=92}}</ref> == Скулптура == [[File:Alexander Sarcophagus Battle of Issus.jpg|thumb|280px|Сцена од [[Александровиот саркофаг]]]] [[Плиниј Постариот]], откако ја опишал скулптурата од класичниот период, забележува: ''Cessavit deinde ars'' („тогаш уметноста исчезнала“).<ref>[[Плиниј Постариот]], ''[[Природна историја (Плиниј)|Природна историја]]'' (XXXIV, 52)</ref> Според проценката на Плиниј, скулптурата значително опаднала по 121-вата олимпијада (296–293 п.н.е.). Следел период на стагнација, со краток заживувачки период по 156-тата (156–153 п.н.е.), но без ништо што би го достигнало нивото на времињата пред тоа.<ref name=richt233>{{Harvnb|Richter|1970|page=233}}</ref> [[File:1415 - Archaeological Museum, Athens - Bronze portrait - Photo by Giovanni Dall'Orto, Nov 11 2009.jpg|thumb|left|150px|[[Бронзена скулптура|Бронзен портрет]] на непознат човек, со инкрустирани очи, од I век п.н.е., пронајден во езерото Палестра на островот [[Делос]].]] Во овој период скулптурата станала понатуралистичка, а исто така и поекспресивна; постои интерес за прикажување на крајности на емоции. Покрај анатомскиот реализам, хеленистичкиот уметник настојува да го претстави карактерот на својот субјект, вклучувајќи теми како страдање, сон или старост. Жанр-темите на обичните луѓе, жени, деца, животни и домашни сцени станале прифатливи теми за скулптура, која ја нарачувале богатите семејства за украсување на своите домови и градини; ''[[Дете со трн]]'' е еден пример. [[File:Barberini Faun front Glyptothek Munich 218 n2.jpg|thumb|200px|[[Барберинскиот фавн]], хеленистичка скулптура од II век п.н.е. или римска копија од II век од нашата ера направена по претходна бронзена скулптура]] Биле создавани реалистични портрети на мажи и жени од сите возрасти, а скулпторите повеќе не чувствувале обврска да ги прикажуваат луѓето како идеали на убавина или физичко совршенство.<ref>Smith, 33–40, 136–140</ref> Светот на [[Дионис]], пасторална идила населена со [[Сатир|сатири]], [[Менада|менади]], нимфи и [[Силен|силени]], често бил прикажуван во претходното вазно сликарство и фигурини, но ретко во скулптура во природна големина. ''Пијаната старица'' во Минхен без резерви прикажува стара жена, слаба, изнемоштена, која го притиска до себе својот сад со вино.<ref>{{cite web|url=https://issuu.com/lightartist/docs/the_classical_nude_2|page=5|title=The Classical Nude|author=Paul Lawrence|work=Issuu}}</ref> ===Портретирање=== Периодот затоа е забележителен по своите [[Хеленистичко портретирање|портрети]]: еден таков е [[Барберинскиот фавн]] од [[Глиптотека (Минхен)|Минхен]], кој претставува заспан [[сатир]] со опуштена положба и вознемирено лице, можеби плен на соништа. ''Торзото од Белведере'', ''Сатирот во одмор'', ''Центаврите Фуриети'' и ''Заспаниот Хермафродит'' одразуваат слични идеи.<ref>Smith, 127–154</ref> Друг познат хеленистички портрет е оној на [[Демостен]] од Полиевкт, со добро изработено лице и скрстени раце.<ref name=richt233/> ===Приватизација=== Друг феномен на хеленистичкото доба се јавува во неговата скулптура: приватизацијата,<ref>{{Harvnb|Green|1993|pages=39–40}}</ref><ref>{{Harvnb|Boardman|1989|page=179}}</ref> видлива во повторното преземање на постари јавни обрасци во декоративната скулптура.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=-pNIAQAAIAAJ&q=privatization|title=Studies in the History of Art|date=1 January 1999|publisher=National Gallery of Art|isbn=9780300077339|via=Google Books}}</ref> Портретирањето е обоено со натурализам, под влијание на [[Римска уметност|римската уметност]].<ref>{{Harvnb|Winter|2006|page=235}}</ref> Нови хеленистички градови никнувале низ целиот [[Египет]], [[Сирија]] и [[Анадолија]], за кои биле потребни статуи на грчките богови и херои за нивните храмови и јавни места. Тоа ја направило скулптурата, како и грнчарството, индустрија, со последователна стандардизација и извесно намалување на квалитетот. Од овие причини преживеале многу повеќе хеленистички статуи отколку што е случај со класичниот период. ===Втор класицизам=== Хеленистичката скулптура ги повторува иновациите на таканаречениот „втор класицизам“: [[Херојска голотија|голата]] скулптура [[Статуа|во тркалезна пластика]], која овозможува статуата да се восхитува од сите агли; проучување на драперијата и ефектите на проѕирност на облеката, и гипкоста на позите.<ref>{{cite web|url=https://issuu.com/lightartist/docs/the_classical_nude_2|page=4|title=The Classical Nude|author=Paul Lawrence|work=Issuu}}</ref> Така, ''[[Венера Милоска]]'', иако одѕвонува на класичен модел, се одликува со извивањето на колковите. ==="Барок"=== Групата од повеќе фигури била хеленистичка иновација, веројатно од III век, која ги презема епските битки од претходните храмски тимпанонски релјефи, симнувајќи ги од ѕидовите и поставувајќи ги како групи статуи во природна големина. Нивниот стил често се нарекува „[[барок]]“, со екстравагантно извиткани положби на телата и интензивни изрази на лицата. [[Лаокоонова група|Лаокоонова група]], детално опишана подолу, се смета за еден од прототипните примери на хеленистичкиот барок.<ref name="Boardman, 199">{{harvnb|Boardman|1993|p=199}}</ref> ====Пергам==== [[File:10 2023 - Palazzo Altemps, Roma, Lazio, 00186, Italia - Galata suicida (Ludovisi Gaul) - Arte Ellenistica Greca - Copia Romana - Photo Paolo Villa FO232046 ombre gimp bis.jpg|thumb|180px|[[Лудовизискиот Гал]] кој се убива себеси и својата жена, римска копија по хеленистичкиот оригинал, [[Палата Масимо алле Терме]].]] Пергам не се истакнал само со својата архитектура: бил исто така седиште на брилијантна скулпторска школа позната како [[Пергамски барок]].<ref>{{Harvnb|Pollitt|1986|page=110}}</ref> Скулпторите, имитирајќи ги претходните векови, прикажуваат болни моменти претставени експресивно преку тродимензионални композиции, често во форма на V, и анатомски хиперреализам. Барберинскиот фавн е еден пример. =====Гали===== [[Атал I]] (269–197 п.н.е.), за да ја прослави својата победа кај Каик над [[Галати (народ)|Галите]] – кои Грците ги нарекувале Галати – дал да се изработат две серии заветни групи: првата, посветена на Акропол во Пергам, ја вклучува познатата ''[[Лудовизиски Гал|Гал што се убива себеси и својата жена]]'', чиј оригинал е изгубен; втората група, подарена на Атина, е составена од мали бронзени фигури на Грци, Амазонки, богови и џинови, Перзијци и Гали.<ref>{{Harvnb|Richter|1970|page=234}}</ref> Артемида Роспиљози во [[Лувр]] е веројатно копија на една од нив; што се однесува до копиите на ''[[Умирачкиот Гал]]'', тие биле многу бројни во римскиот период. Изразувањето на чувства, силата на деталите&nbsp;– густата коса и мустаќи овде&nbsp;– и насилството на движењата се карактеристични за пергамскиот стил.<ref>{{Harvnb|Singleton|1910|page=165}}</ref> =====Големиот олтар===== Овие карактеристики се доведени до својот врв во фризовите на [[Пергамски олтар|Големиот олтар во Пергам]], украсен по наредба на [[Еумен II]] (197–159 п.н.е.) со [[гигантомахија]] долга 110 метри, која во камен ја илустрира песната составена специјално за дворот. [[Дванаесетте олимписки богови|Олимпијците]] триумфираат во неа, секој на својата страна, над Џиновите – од кои повеќето се претворени во дивјачки ѕверови: змии, грабливи птици, лавови или бикови. Нивната мајка [[Геја]] доаѓа да им помогне, но не може да стори ништо и мора да гледа како тие се превиваат од болка под ударите на боговите.<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=cqMzAQAAMAAJ&pg=PA443|date=1 January 1905|publisher=Munn & Company|via=Google Books|title=Scientific American}}</ref> ====Колос од Родос==== Еден од ретките градови-држави кои успеале да ја зачуваат целосната независност од контролата на кое било хеленистичко кралство бил [[Родос]]. По издржувањето [[Опсада на Родос (305 п.н.е.)|една година под опсада од Деметриј Полиоркет]] (305–304 п.н.е.), Роданите го изградиле [[Колос од Родос|Колосот од Родос]] во знак на сеќавање на својата победа.<ref>{{Harvnb|Burn|2005|page=160}}</ref> Со висина од 32 метри, тој бил едно од [[Седумте чуда на античкиот свет]]. Напредокот во леењето бронза им овозможил на Грците да создаваат големи дела. Многу од големите бронзени статуи се изгубени&nbsp;– при што мнозинството биле претопени за да се врати материјалот. ====Лаокоон==== [[File:Laocoön and his sons group.jpg|thumb|''[[Лаокоон и неговите синови]]'', [[Ватикански музеи]], Рим.]] Откриена во Рим во 1506 година и веднаш видена од [[Микеланџело]],<ref name=ped371>{{Harvnb|Pedley|2012|page=371}}</ref> скулптурата започнала да има огромно влијание врз ренесансната и барокната уметност. [[Лаокоон]], стегнат од змии, очајнички се обидува да ја ослободи нивната зафатнина, без притоа да погледне кон своите синови кои умираат. Оваа група е една од ретките антички скулптури (кои не се дел од архитектура) што можат да се поистоветат со оние споменати од античките писатели. Плиниј Постариот ѝ ја припишува на родоските скулптори [[Агесандар]], [[Атенодор]] и [[Полидор]].<ref name=ped371/> [[File:The Blinding of Polyphemus, cast reconstruction of the group, Sperlonga (14969535228).jpg|thumb|left|Централната група од [[Сперлонга скулптури|скулптурите од Сперлонга]] со приказот на „Ослепувањето на [[Полифем]]“; реконструкција (одлив) на групата, при што десно се гледа оригиналната фигура на „носачот на мев за вино“ пред верзијата од одлив.]] [[Јохан Јоахим Винкелман]], кој прв ја дефинирал разликата помеѓу грчката, грчко-римската и римската уметност, црпел инспирација од „Лаокоон“. [[Готхолд Ефраим Лесинг]] многу од идеите во своето дело „Лаокон“ (1766) ги засновал на сфаќањата на Винкелман за хармонијата и изразот во визуелните уметности.<ref>[https://www.jstor.org/stable/429733?seq=1#page_scan_tab_contents Lessing contra Winckelmann]</ref> ====Сперлонга==== Фрагментарните [[скулптури од Сперлонга]] претставуваат уште една серија „барокни“ скулптури во хеленистички стил, веројатно изработени за царот [[Тибериј]], кој несомнено бил присутен при уривањето на крајбрежната пештера во јужна Италија што тие ја украсувале.<ref name=ped371/> Натписите сугерираат дека тие биле изработени од истите скулптори што ја создале групата „Лаокон“,<ref>{{Harvnb|Richter|1970|page=237}}</ref> или евентуално од нивни роднини. === „Рококо“ === [[File:Dancing satyr-Louvre.jpg|alt=Скулптура на сатир во музејот Лувр|thumb|Сатирот од групата „Повик на танц“, која се смета за извонреден пример на „рококо“ трендот во хеленистичкото вајарство. Денес се наоѓа во Луврот.]] „Барокните“ одлики во хеленистичката уметност, особено во вајарството, се спротивставени на еден современ тренд кој е опишан како „рококо“. Концептот за хеленистичко „рококо“ бил воведен од Вилхелм Клајн во почетокот на 20-тиот век.<ref>{{Cite book|last=Klein|first=Wilhelm|title=Vom antiken Rokoko|publisher=Österreichische Verlagsgesellschaft|year=1921|location=Hölzel|language=German}}</ref> За разлика од драматичните скулптури во стилот на „барокот“, трендот на „рококото“ ставал акцент на разиграни мотиви, како што се [[сатир]]ите и [[нимфа|нимфи]]те. Вилхелм Клајн ја сметал скулптуралната група „Повик на танц“ за извонреден пример на овој тренд.<ref>{{Cite journal|last=Klein|first=Wilhelm|date=1909|title=Die Aufforderung zum Tanz. Eine wiedergewonnene Gruppe des antiken Rokoko|journal=Zeitschrift für bildende Kunst|volume=20|pages=101–108}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Habetzeder|first=Julia|date=2021-11-01|title=The Invitation to the Dance. An intertextual reassessment|url=http://ecsi.se/opathrom-14-19/|journal=Opuscula. Annual of the Swedish Institutes at Athens and Rome|language=en|volume=14|pages=419–463|doi=10.30549/opathrom-14-19| issn=2000-0898|s2cid=239854909|doi-access=free}}</ref> Исто така, типични биле и безгрижните прикази на [[Афродита]], божицата на љубовта, и на [[Ерос]] (како што може да се види, на пример, во т.н. „Група со удирање со папуча“, прикажана подолу). Подоцна се појавиле мислења дека склоноста кон мотиви од типот на „рококо“ во хеленистичката скулптура може да се поврзе со променетата намена на скулптурата воопшто. Приватното собирање скулптури станало почесто во доцниот хеленистички период, а во таквите збирки се чини дека постоела склоност кон мотиви што се карактеризираат како „рококо“.<ref>{{Cite book|last=Junker|first=Klaus|title=Original und Kopie. Formen und Konzepte der Nachahmung in der antiken Kunst|publisher=Reichert Verlag|year=2008|isbn=978-3-89500-629-6|location=Wiesbaden|pages=77–108|language=German}}</ref> ===Неоатички стил=== Почнувајќи од II век, неоатичкиот (или неокласичниот) стил од страна на различни научници се толкува или како реакција на барокните претерувања и враќање кон верзија на класичниот стил, или како продолжение на традиционалниот стил за култни статуи.<ref>Smith, 240–241</ref> Работилниците што го негувале овој стил главно произведувале копии за римскиот пазар, кој повеќе ги претпочитал копиите на класични дела отколку оние од хеленистичкиот период.<ref>Smith, 258–261</ref> {{clear}}<gallery widths="200" heights="200" perrow="4" class="center"> File:0 Monument funéraire - Adonis mourant - Museu Gregoriano Etrusco.JPG|Гробен споменик на умирачкиот [[Адонис]], [[полихромна]] [[теракота]], [[етрурска уметност]] од [[Тоскана]], 250–100 г. п.н.е. File:Fragment of a marble relief depicting a Kore, 3rd century BC, from Panticapaeum, Taurica (Crimea) (12853680765).jpg|Фрагмент од мермерен релјеф што ја прикажува [[Кора (статуа)|Кора]], III век п.н.е., од [[Пантикапеј]], [[Таврика]] ([[Крим]]), [[Боспорско Кралство]] File:Arte greca, pietra tombale di donna con la sua assistente, 100 ac. circa.JPG|Надгробна плоча на жена со нејзината робинка-помошничка, околу 100 г. п.н.е.) File:NAMA Jockey Artémision.jpg|Бронзена скулптура од доцниот хеленизам: [[Џокеј од Артемизион|јавач на коњ]], [[Национален археолошки музеј во Атина]] File:Ptolemy I Soter Louvre Ma849.jpg|Биста на [[Птоломеј I Сотер]] со [[дијадема]] – симбол на хеленистичката кралска власт, [[Лувр]]. File:Group of Aphrodite, Pan and Eros (National Archaeological Museum of Athens, 1-31-2023).jpg|Таканаречената [[Група на Афродита, Пан и Ерос|група „Удар со папуча“]]: [[Афродита]] и [[Ерос]] се бранат од насртливоста на [[Пан (бог)|Пан]]. Мермер, хеленистичко дело од крајот на II век п.н.е. File:The Hellenistic Sculpture (3471629378).jpg|Фрагменти од хеленистички скулптури од Националниот археолошки музеј во Атина File:Statue of Poseidon NAMA 235 (DerHexer), part 2.JPG|[[Посејдон од Мелос]], од Националниот археолошки музеј во Атина. </gallery> ==Сликарство и мозаици== Сликарството и мозаиците биле важни уметнички медиуми, но не се зачувани примери на слики на дрвени табли од периодот пред падот под римска власт. Сепак, одредена претстава за нивниот изглед може да се добие преку сродни медиуми, како и преку дела што изгледаат како копии или слободни варијации на тие слики, изработени во најразлични материјали. === Пејзаж === [[File:Mosaïque nilotique, Praeneste, Italie.jpg|thumb|250px|„Нилскиот мозаик“ од Палестрина, римски и хеленистички подов мозаик што го прикажува Птоломејски Египет, околу 100 г. п.н.е.]] Можеби најупадливиот елемент на хеленистичките слики и мозаици е зголемената употреба на пејзажот.<ref name="ped377" /> Пејзажите во овие уметнички дела претставуваат познати натуралистички фигури, а истовремено покажуваат и митолошки и сакро-идилични елементи.<ref>{{Cite book |date=2016-07-18 |editor-last=Miles |editor-first=Margaret M. |title=A Companion to Greek Architecture |url=http://dx.doi.org/10.1002/9781118327586 |doi=10.1002/9781118327586|isbn=9781444335996 }}</ref> Пејзажните фризови и мозаици најчесто се користеле за прикажување сцени од хеленистичката поезија, како онаа на Херонда и Теокрит. Овие пејзажи, што ги изразувале приказните на хеленистичките писатели, се користеле во домот за да се истакне образованието и познавањето на литературниот свет на тоа семејство.<ref>{{Cite journal|last=Schefold|first=Karl|date=Summer 1960|title=Origins of Roman Landscape Painting|journal=The Art Bulletin|volume=42|issue=2|pages=87–96|jstor=3047888|doi=10.1080/00043079.1960.11409078}}</ref> Сакро-идилично значи дека најистакнатите елементи на уметничкото дело се оние поврзани со сакрални и пастирски теми.<ref>{{Cite journal|last=Ling|first=Roger|date=1977|title=Studius and the Beginnings of Roman Landscape Painting|journal=The Journal of Roman Studies|volume=67|pages=1–16|doi=10.2307/299914|jstor=299914|s2cid=162210545 }}</ref> Овој стил, што се појавил најприсутно во хеленистичката уметност, спојува сакрални и профани елементи и создава сонлива поставеност.<ref>{{Cite web|url=https://www.metmuseum.org/pubs/journals/1/pdf/1512891.pdf.bannered.pdf|title=Wind Towers in Roman Wall Paintings |website=metmuseum.org|access-date=2018-11-16}}</ref> Сакро-идиличните влијанија се пренесени во римскиот мозаик „Нилски мозаик од Палестрина“, кој прикажува фантастични наративи со колорит и секојдневни елементи што го илустрираат Нил на неговиот пат од Етиопија до Средоземното Море. Присуството на хеленистички позадини може да се види и во делата низ [[Помпеја]], Кирена и Александрија. Покрај тоа, особено во јужна Русија, на ѕидовите и таваните се среќаваат цветни мотиви и гранки распоредени на нередовен, но конвенционален начин, што одразува доцногрчки стил.<ref>{{Cite journal|last=Rostovtzeff|first=M.|date=1919|title=Ancient Decorative Wall-Painting|journal=The Journal of Hellenic Studies|volume=39|pages=144–163|doi=10.2307/624878|jstor=624878|s2cid=163721898 |url=https://zenodo.org/record/2377743}}</ref> Дополнително, сликите „Кубикулум“ пронајдени во Вилата Боскореале содржат вегетација и карпест предел во позадината на детални слики со величествена архитектура. [[File:Cubiculum (bedroom) from the Villa of P. Fannius Synistor at Boscoreale MET DP170950.jpg|thumb|272x272px|Римска фреска позната како „Кубикулум“ (спална соба) од Вилата на П. Фаниј Синистор во Боскореале, 50–40 г. п.н.е. Метрополитенски музеј на уметноста 03.14.13a–g.]] === Ѕидни слики === [[File:Banquet, tombe d'Agios Athanasios.jpg|thumb|345x345px|Сцена на банкет од гробницата кај Агиос Атанасиос во Солун, 4 век п.н.е.]] [[File:Hellenistic terracotta funerary wall painting.jpg|thumb|upright|Хеленистичка теракотна погребна ѕидна слика, 3 век п.н.е.]] Ѕидните слики почнале да се појавуваат позабележливо во помпејскиот период. Овие ѕидни слики не биле изложувани само во места за богослужба или во гробници.<ref name=":1">{{Cite journal|last=Rostovtzeff|first=M|date=1919|title=Ancient Decorative Wall-Painting|journal=The Journal of Hellenic Studies|volume=39|pages=144–163|jstor=624878|doi=10.2307/624878|s2cid=163721898|url=https://zenodo.org/record/2377743}}</ref> Честопати ѕидните слики се користеле за украсување на домот. Ѕидните слики биле вообичаени во приватните домови во Делос, Приена, Тера, Пантикапеј, Олбија и Александрија.<ref name=":1" /> Сочувани се малку примероци на грчки ѕидни слики. Најимпресивни, во смисла на тоа колку била висококвалитетна грчката уметност на сликарството, се оние во македонските кралски гробници во [[Вергина]]. Иако на грчките сликари им се оддава признание дека на Западниот свет му ги донеле основните начини на претставување преку својата уметност, три главни одлики својствени за хеленистичкиот сликарски стил биле тродимензионалната перспектива, користењето на светлината и сенката за обликување на формата и реализмот на ''тромп-л'ој''.<ref name=":5">Abbe, Mark B. "Painted Funerary Monuments from Hellenistic Alexandria". In ''Heilbrunn Timeline of Art History''. New York: The Metropolitan Museum of Art, 2000–. http://www.metmuseum.org/toah/hd/pfmh/hd_pfmh.htm (April 2007)</ref> Многу малку форми на хеленистичко грчко сликарство се сочувани, освен дрвените панои (пинакес) и сликите изведени на камен. Најпознатите слики на камен се наоѓаат во македонската гробница кај [http://odysseus.culture.gr/h/2/eh251.jsp?obj_id=1428 Агиос Атанасиос].<ref name=":5" /> Истражувачите биле ограничени на проучување на хеленистичките влијанија во римските [[фреска|фрески]], на пример оние од [[Помпеја]] или [[Херкуланум]]. Дополнително, некои од сликите во Вилата Боскореале јасно ги одѕвонуваат изгубените хеленистички, македонски кралски слики.<ref>Hemingway, Colette and Hemingway, Seán. "[http://www.metmuseum.org/toah/hd/haht/hd_haht.htm Art of the Hellenistic Age and the Hellenistic Tradition]". Metropolitan Museum of Art. April 2007.</ref> ==== Медиуми и техника ==== Неодамнешните ископувања од Средоземјето ја открија технологијата што се користела во хеленистичкото сликарство.<ref name=":0">{{Cite journal|last=Kakoulli|first=Ioanna|title=Late Classical and Hellenistic painting techniques and materials: a review of the technical literature|url=https://www.academia.edu/9274317|journal=Studies in Conservation|language=en|volume=47|issue=Supplement-1|pages=56–67|issn=0039-3630|doi=10.1179/sic.2002.47.Supplement-1.56|year=2002|s2cid=191474484}}</ref> Ѕидната уметност од овој период користела две техники: секо техника и [[фреска|фреско]] техника.<ref name=":0" /> Фреско техниката бара слоеви на гипсена малтер богата со вар, на кои потоа се украсувале ѕидовите и каменитите површини.<ref name=":0" /> Од друга страна, за секо техниката не била потребна подлога; во неа се користеле гумиарабика и јајчена темпера за сликање на завршните детали на мермер или друг камен.<ref name=":0" /> Оваа техника е прикажана на масивните фризови пронајдени во Делос.<ref name=":0" /> И двете техники користеле медиуми што биле локално достапни, како што се теракотни агрегати во основните слоеви и природни неоргански пигменти, синтетички неоргански пигменти и органски супстанции како боила.<ref name=":0" /><span lang="EN"></span>[[File:Thueros affresco.jpg|thumb|left|187x187px|Фреска на антички македонски војник (торакит) облечен во верижен оклоп и со штит ''тиреос''.]] ====Неодамнешни откритија==== Неодамнешните откритија ги вклучуваат оние на коморните гробници во [[Вергина]] (1987) во некогашното кралство [[Античка Македонија|Македонија]], каде што биле откриени многу фризови.<ref name=ped377>{{Harvnb|Pedley|2012|page=377}}</ref> На пример, во Гробницата II археолозите нашле фриз во хеленистички стил што прикажува лов на лав.<ref name=":6">{{cite book |last=Palagia |first=Olga |chapter=The royal court in ancient Macedonia: the evidence for royal tombs |chapter-url=https://www.academia.edu/35472734 |editor-last1=Erskine |editor-first1=Andrew |editor-last2=Llewellyn-Jones |editor-first2=Lloyd |editor-last3=Wallace |editor-first3=Shane |title=The Hellenistic Court: Monarchic Power and Elite Society from Alexander to Cleopatra |date=14 December 2017 |publisher=ISD LLC |isbn=978-1-910589-67-0 |url=https://books.google.com/books?id=WjpDDwAAQBAJ |language=en}}</ref> Овој фриз пронајден во гробницата, за која се претпоставува дека е на [[Филип II Македонски|Филип II]], е забележителен по својата композиција, распоредот на фигурите во просторот и реалистичното прикажување на природата.<ref>{{Harvnb|Pollitt|1986|page=40}}</ref> Други фризови одржуваат реалистичен наратив, како симпозиум и банкет или воена придружба, и можеби раскажуваат историски настани.<ref name=":6" /> Тука се и неодамна рестаурираните набатејски таванни фрески од 1 век во Осликаната куќа во Мала Петра во Јордан.<ref name="Guardian art article">{{cite news|last=Alberge|first=Dalya|title=Discovery of ancient cave paintings in Petra stuns art scholars|url=https://www.theguardian.com/science/2010/aug/22/hellenistic-wall-paintings-petra|newspaper=[[The Observer]]|date=21 August 2010|access-date=14 April 2015}}</ref> Бидејќи Набатејците тргувале со Римјаните, Египќаните и Грците, инсектите и другите животни забележани на сликите го одразуваат хеленизмот, додека разните видови лозја се поврзуваат со грчкиот бог [[Дионис]].<ref name="Guardian art article" /> Неодамнешните археолошки откритија на гробиштата во Пагаси (во близина на современиот [[Волос]]), на работ на Пагасетскиот Залив, донеле на видело некои оригинални дела. Ископувањата на ова наоѓалиште, предводени од д-р Арванитопулос, може да се поврзат со различни грчки сликари од 3 и 4 век и прикажуваат сцени што алудираат на владеењето на [[Александар III Македонски|Александар Велики]].<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=mr_iiuv86Y4C&q=cemetery+of+Pagasae+painting&pg=PA34|title=A Handbook of Greek Archaeology|last1=Fowler|first1=Harold North|last2=Wheeler|first2=James Rignall|last3=Stevens|first3=Gorham Phillips|date=1909|publisher=Biblo & Tannen Publishers|isbn=9780819620095|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VlBNAAAAMAAJ&q=cemetery+of+Pagasae+painting&pg=PA280|title=The Britannica Year Book|last=Chisholm|first=Hugh|date=1913|publisher=Encyclopœdia Britannica Company, Limited|language=en}}</ref> Во 1960-те години, на [[Делос]] била пронајдена група ѕидни слики.<ref>{{Harvnb|Bruno|1985|page=1}}</ref> Очигледно е дека пронајдените фрагменти од фризови биле создадени од заедница на сликари што живееле во доцниот хеленистички период.<ref name=":7">{{harvnb|Bruno|1985|p=7}}</ref> Муралите нагласувале домашно украсување, пренесувајќи го уверувањето на овие луѓе дека делиската установа ќе остане доволно стабилна и безбедна за домовладелите да уживаат во оваа уметност многу години.<ref name=":7" /> ===Мозаици=== [[File:Alexander the Great mosaic.jpg|thumb|235x235px|Детал од Александровиот мозаик, на кој е прикажан [[Александар III Македонски|Александар Велики]], римска копија од околу 100 г. п.н.е. од Куќата на Фавнот во [[Помпеја]], според оригинална хеленистичка слика од 3 век п.н.е., веројатно е дело на Филоксен од Еретрија.]] Одредени [[мозаик]]ови, сепак, даваат прилично добра претстава за „големото сликарство“ на периодот: тоа се копии на фрески. Оваа уметничка форма се користела претежно за украсување на ѕидови, подови и столбови.<ref name=":4" /> ==== Медиуми и техника ==== Развојот на мозаичката уметност во [[Хеленистичка уметност|хеленистичкиот период]] започнал со мозаиците од камчиња, најдобро претставени на наоѓалиштето [[Олинт]] од 5 век п.н.е. Техниката на мозаиците од камчиња се состоела во поставување мали бели и црни камчиња без одредена форма, во кружен или правоаголен панел, за да се илустрираат сцени од митологијата. Белите камчиња — во малку различни нијанси — се поставувале на црна или сина подлога за да се создаде сликата. Црните камчиња служеле за обележување на контурите на сликата.<ref name=":4">{{Cite book |url=http://www.oxfordartonline.com/view/10.1093/gao/9781884446054.001.0001/oao-9781884446054-e-7000059763|title=Mosaic {{!}} Grove Art|volume=1|language=en|doi=10.1093/gao/9781884446054.article.t059763|access-date=2018-11-28|year=2003|last1=Harding|first1=Catherine|isbn=978-1-884446-05-4}}</ref> Во мозаиците од наоѓалиштето [[Пела]], од 4 век п.н.е., може да се види понапредна форма на уметноста. Мозаиците од ова наоѓалиште покажуваат употреба на камчиња засенчени во поширок опсег на бои и тонови. Тие покажуваат и рана употреба на теракота и оловна жица за создавање поголема дефинираност на контурите и деталите на сликите во мозаиците.<ref name=":4" /> Следејќи го овој пример, постепено биле додавани повеќе материјали. Примери за ова проширено користење на материјали во мозаиците од 3 век п.н.е. вклучуваат фино сечени камења, кршени камчиња, стакло и печена глина, познати како тесери. Ова ја подобрило техниката на мозаиците помагајќи им на уметниците да создадат поголема дефинираност, повеќе детали, подобро прилегнување и уште поширок опсег на бои и тонови.<ref name=":4" /> [[File:6 large tesserae (FindID 246594).jpg|left|thumb|162x162px|Пример за тесери што се користеле во мозаиците.]] И покрај хронолошкиот редослед на појавување на овие техники, нема вистински доказ што би сугерирал дека тесерираниот мозаик нужно се развил од мозаиците од камчиња.<ref>{{Cite journal|last=Dunbabin|first=Katherine M. D.|date=1979|title=Technique and Materials of Hellenistic Mosaics|journal=American Journal of Archaeology|volume=83|issue=3|pages=265–277|doi=10.2307/505057|jstor=505057|s2cid=193097937}}</ref> ''Opus vermiculatum'' и ''opus tessellatum'' биле две различни техники што се користеле во овој период на изработка на мозаици. ''Opus tessellatum'' се однесува на намалена големина на тесерата (''мал блок од камен, плочка, стакло или друг материјал што се користи при конструирање на мозаик)'', по што следува зголемено разнообразие во обликот, бојата и материјалот, како и ''андаменто'' — или шемата според која биле поставувани тесерите. ''Opus vermiculatum'' често се комбинира со оваа техника, но се разликува по сложеноста и е познат по тоа што има највисок визуелен ефект.<ref name=":4" /> Мнозинството од мозаиците биле изработувани и поставувани на самото место. Сепак, голем број подни мозаици покажуваат употреба на техниката ''емблемата'', при која панелите на сликата се создаваат надвор од местото, во послужавници од теракота или камен. Овие послужавници подоцна се поставувале во подлогата на самото место.<ref name=":4" /> Во Делос, на мозаиците од типот opus vermiculatum биле користени обоени фуги, но во другите региони тоа не е вообичаено. Постои еден пример за обоена фуга употребена во Александрија на мозаикот „Куче и аскос“. Во Самос, и фугите и тесерите се обоени. Проучувањето на бојата овде е тешко бидејќи фугите се исклучително кревки и ранливи. Научното истражување било извор на интересни информации во врска со фугите и тесерите што се користеле во хеленистичките мозаици. Оловни ленти биле откриени на мозаиците како определувачка карактеристика на техниката на површината. Оловните ленти отсуствуваат од мозаиците овде. Во Делос, оловните ленти биле вообичаени на мозаиците во стилот opus tessellatum. Овие ленти се користеле за обележување на декоративни рамки и геометриски декоративни мотиви. Лентите биле исклучително вообичаени на мозаиците opus vermiculatum од Александрија. Бидејќи оловните ленти биле присутни во двата стила на типови површини, тие не можат да бидат единствена карактеристика на едниот или на другиот тип.<ref>{{Cite journal|last=Wootton|first=Will|date=Spring 2012|title=Making and Meaning: The Hellenistic Mosaic from Tel Dor|journal=American Journal of Archaeology|volume=116|issue=2|pages=209–234|jstor=10.3764/aja.116.2.0209|doi=10.3764/aja.116.2.0209|s2cid=194498598}}</ref> ==== Мозаикот од Тел Дор ==== [[File:Nahsholim-Tel-Dor-3078.jpg|thumb|Детал од мозаикот од Тел Дор, околу 1–2 век. Се наоѓа во музејот Ха-Мизгага во [[кибуц]]от Нахшолим, [[Израел]].|281x281px]] Редок пример на виртуозен хеленистички сликарски мозаик пронајден на левантската брегова линија. Преку техничка анализа на мозаикот, истражувачите сугерираат дека тој бил создаден од скитнички занаетчии што работеле на самото место. Од 2000 година наваму, на врвот на Тел Дор се откриени над 200 фрагменти од мозаикот, но уништувањето на оригиналниот мозаик е непознато.<ref name=":2">{{Cite journal|last=Wooton|first=Will|date=2012|title=Making and Meaning: The Hellenistic Mosaic from Tel Dor|journal=American Journal of Archaeology|volume=116|issue=2|pages=209–234|jstor=10.3764/aja.116.2.0209|doi=10.3764/aja.116.2.0209|s2cid=194498598}}</ref> Ископувачите сугерираат дека причина биле земјотрес или урбана обнова. Оригиналниот архитектонски контекст е непознат, но стилските и техничките споредби упатуваат на датирање во доцниот хеленистички период, со процена околу втората половина на вториот век п.н.е. Анализирајќи ги фрагментите пронајдени на оригиналното место, истражувачите открија дека оригиналниот мозаик содржел централизиран правоаголник со непозната иконографија, опкружен со низа декоративни рамки што се состојат од меандар во перспектива, по кој следува рамка од маски и гирлянди.<ref name=":2" /> Овој мозаик се состои од две различни техники на изработка на мозаици, ''opus vermiculatum'' и ''opus tessellatum''.<ref name=":2" /> ==== Александровиот мозаик ==== Пример е Александровиот мозаик, кој ја прикажува конфронтацијата на младиот освојувач и Големиот цар [[Дариј III]] во [[Битка кај Иса|битката кај Иса]], мозаик од под во Куќата на Фавнот во Помпеја (денес во [[Неапол]]). Се смета дека е копија на слика опишана од Плиниј, која ја насликал [[Филоксен од Еретрија]] за кралот [[Касандар]] од [[Античка Македонија|Македонија]] кон крајот на 4 век п.н.е.,<ref>[[Плиниј Постариот]], ''Природна историја'' (XXXV, 110)</ref> или дури и на слика на Апел, современик на самиот Александар.<ref>{{Harvnb|Kleiner|2008|page=142}}</ref> Мозаикот ни овозможува да се восхитуваме на изборот на бои, како и на композицијата на целината со користење на вртливо движење и изразот на лицата. ====Мозаикот „Лов на елен“==== [[File:Mosaic doves Musei Capitolini MC402.jpg|thumb|„Базенот со гулаби“ (Капитолиски), припишуван на Сосос од Пергам, од Хадријановата вила, Тиволи, 2 век од н.е.]] Мозаикот „Лов на елен“ од Гносис е мозаик од богат дом од доцниот 4 век п.н.е., таканаречената „Куќа на грабнувањето на Елена“ (или „Куќа на силувањето на Елена“), во [[Пела]]. Потписот („Gnosis epoesen“, т.е. Гносис го создаде) е првиот познат потпис на мозаичар.<ref>[https://books.google.com/books?id=U7Uu_Dq8oY4C&dq=Mosaics%20of%20the%20Greek%20and%20Roman%20world&pg=PA14 Mosaics of the Greek and Roman world By Katherine M. D. Dunbabin pg. 14]</ref> [[File:Stag hunt mosaic, Pella.jpg|thumb|left|260px|Мозаикот „Лов на елен“, доцен 4 век п.н.е., од [[Пела]]; најверојатно ги прикажува Александар и [[Хефестион]]<ref>Chugg, Andrew (2006). ''[https://books.google.com/books?id=S-cTfNjEhrcC&dq=Peritas+Pliny+Alexander&pg=PA78 Alexander's Lovers]''. Raleigh, N.C.: Lulu. {{ISBN|978-1-4116-9960-1}}, pp 78–79.</ref>]] Емблемата е опкружена со сложен цветен мотив, кој пак е опкружен со стилизирани прикази на бранови.<ref name=Kleiner>Kleiner and Gardner, pg. 135</ref> Мозаикот е мозаик од камчиња, со камења собрани од плажи и речни брегови, поставени во цемент.<ref name=Kleiner /> Како што можеби честопати бил случајот,<ref>{{Cite web | url=http://www.thejoyofshards.co.uk/history/index.shtml | title=The history of mosaic art}}</ref> мозаикот во голема мера ги одразува стиловите на сликарството.<ref name="Kleinerand">Kleiner and Gardner, pg. 136</ref> Светлите фигури на потемна подлога може да алудираат на црвенофигурното сликарство.<ref name="Kleinerand" /> Мозаикот користи и сенчење, на Грците познато како ''скиаграфија'', во прикажувањето на мускулатурата и наметките на фигурите.<ref name="Kleinerand" /> Ова, заедно со употребата на преклопувачки фигури за создавање длабочина, ја прави сликата тродимензионална. ====Сосос==== Хеленистичкиот период е истовремено и време на развој на мозаикот како уметничка форма, особено преку делата на [[Сосос од Пергамон]], кој творел во II век п.н.е. и е единствениот мозаичар спомнат од Плиниј.<ref>[[Плиниј Постариот]], ''[[Природна историја (Плиниј)|Природна историја]]'' (XXXVI, 184)</ref> Неговата склоност кон ''[[trompe-l'œil]]'' (оптичка илузија) и ефектите својствени за овој медиум се забележуваат во неколку дела што му се припишуваат, како што се „Неметениот под“ во Ватиканските музеи,<ref>{{cite web|url=http://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/wine/unswept.html|title=Asarotos oikos: The unswept room}}</ref> кој прикажува остатоци од гозба (рибини коски, коски, празни школки итн.), и „Мозаикот со гулаби“ (изработен од ситни камчиња-тесери во техниката ''[[opus vermiculatum]]''),<ref name=":3">{{Cite news|url=https://followinghadrian.com/2014/06/13/art-and-sculptures-from-hadrians-villa-mosaic-of-the-doves/|title=Art and sculptures from Hadrian's Villa: Mosaic of the Doves|date=13 June 2014|work=FOLLOWING HADRIAN|access-date=2018-11-26|language=en-US}}</ref> кој се чува во [[Капитолинските музеи]], а е познат преку репродукција откриена во [[Вилата на Адријан]].<ref>{{Harvnb|Havelock|1968|page=}} {{verify source |date=September 2019 |reason=This ref was deleted Special:Diff/870704832 by a bug in VisualEditor and later restored by a bot from the original cite located at На него се прикажани четири гулаби како стојат на работ од позлатен бронзен сад полн со вода. Еден од нив пие вода, додека другите како да одмараат; ова создава ефекти на одблесок и сенка, кои уметникот совршено ги проучил. Мозаичниот панел „Сад со гулаби“ претставува *емблема* – централен елемент дизајниран да биде средишна точка на инаку едноставен мозаичен под. Овој тип на мозаик (емблема) првично бил увезен од хеленистичкиот источен Медитеран, каде што во градови како Пергамон, Ефес и Александрија постоеле уметници специјализирани за изработка на мозаици.<ref name=":3" /> Еден од нив бил Сосос од Пергамон, најславниот мозаичар на антиката, кој творел во II век п.н.е.<ref name=":3" /> ====Делос==== Според францускиот археолог Франсоа Шаму, мозаиците од Делос (на Кикладите) го претставуваат врвот на мозаичната уметност од хеленистичкиот период, во која се користеле *тесери* (ситни камчиња) за создавање сложени и колоритни сцени.<ref name="chamoux 2002 375">{{harvnb|Chamoux|2002|p=375}}</ref> Овој стил на мозаик се задржал сè до крајот на антиката и веројатно влијаел врз широката употреба на мозаици во западниот свет за време на средниот век.<ref name="chamoux 2002 375"/> <gallery widths="200" heights="200" perrow="4" class="center"> File:Palazzo dei gran maestri di rodi, sala del cavalluccio, mosaico della ninfa sull'ippocampo, da kos, periodo romano, 02.JPG|[[Мозаик]] на [[нимфа]] од Палатата на Големиот мајстор на витезите од Родос, II век п.н.е. File:Mosaic with Athena Hermes, Delos,143438.jpg|Поден [[мозаик]] од станбен објект што ги прикажува [[Атина]] и [[Хермес]], од „Четврт на накитот“ во [[Делос]], Грција, крај на II или почеток на I век п.н.е. File:Central panel of the Abduction of Helen by Theseus Mosaic Floor, detail of the charioteer, from the House of the Abduction of Helen, (c. 300 BC), Ancient Pella (6913935544).jpg|Централен панел од мозаичниот под со приказот на грабнувањето на [[Хелена од Троја]] од страна на [[Тезеј]]; детаљ со кочијашот; од Куќата на грабнувањето на Хелена, (околу 300 г. п.н.е.), античка [[Пела]] File:The Abduction of Persephone by Pluto, Amphipolis.jpg|[[Македонија (античко кралство)|Македонски]] [[мозаик]] од гробницата „Каста“ во [[Амфипол]] што го прикажува грабнувањето на [[Персефона]] од страна на [[Плутон (митологија)|Плутон]], IV век п.н.е. File:Agios-Athanasios.jpg|Античка фреска на [[Античка македонска војска|македонски војници]] од гробницата кај [[Агиос Атанасиос, Солун]], IV век п.н.е. File:NileMosaicOfPalestrinaSoldiers.jpg|[[Хеленистички војници]], околу 100 г. п.н.е., [[Птоломејско Кралство]], Египет; Детал од [[Мозаикот на Нил од Палестрина]]. File:Thureophoroi CROPPED.jpg|Стела на Диоскурид, датирана во II век п.н.е., која прикажува птолемејски војник од типот „[[туреофорос]]“ (кој го носи штитот „[[туреос]]“). Ова е карактеристичен пример за „романизацијата“ на [[Птолемејска војска|птолемејската војска]]. File:Delos Museum Mosaik Dionysos 06.jpg|Крилестиот бог [[Дионис]] јава тигар; мозаик од [[Куќата на Дионис]] во [[Делос]], Грција, II век п.н.е. File:Hellenistic mosaic floor panel of an Alexandrine parakeet from Pergamon, 2nd century BC, Pergamon Museum (8408107096).jpg|Детал од хеленистички поден мозаик што прикажува [[александриски папагал]]; потекнува од акрополата на [[Пергамон]] (близу денешна [[Бергама]], [[Турција]]) и датира од средината на II век п.н.е. (за време на владеењето на [[Евмен II]] и [[Атал II]]). File:Restes du banquet, mosaïque.jpg|„Непометен под“ (Asarotos Oikos), римска копија на мозаикот од [[Сосос од Пергамон]], околу 200 г. п.н.е. File:Medusa mosaïc Rhodes.jpg|Централен мотив од мозаикот со [[Медуза]], II век п.н.е., од островот [[Кос]]; се наоѓа во палатата на [[Големиот мајстор на витезите од Родос]] во градот Родос, на островот [[Родос]]. File:Mural painting, ca 100 BC, Delos, 143465.jpg|[[Ѕидна слика]] од [[Делос]], околу... 100 г. п.н.е. File:Mural paintings, ca 100 BC, Delos, 143476.jpg|Фрагменти од ѕидни слики од Делос, околу 100 г. п.н.е. File:UrumqiWarrior.jpg|Таписеријата од Сампул, волнена ѕидна декорација од округот Лоп, префектура Хотан, Синџијанг, Кина, на која е прикажан веројатно грчки војник од Грчко-бактриското Кралство (250–125 г. п.н.е.), со сини очи, кој држи копје и носи лента за глава што наликува на дијадема; над него е прикажан кентаур - чест мотив во хеленистичката уметност;<ref>Christopoulos, Lucas (August 2012). "Hellenes and Romans in Ancient China (240 BC – 1398 AD)", in Victor H. Mair (ed), Sino-Platonic Papers, No. 230. Chinese Academy of Social Sciences, University of Pennsylvania Department of East Asian Languages and Civilizations. {{ISSN|2157-9687}}, pp. 15–16.</ref> Музеј на Синџијанг. File:Mosaic of Berenice II, Ptolemaic Queen and joint ruler with Ptolemy III of Egypt, Thmuis, Egypt.jpg|Мозаик од [[Тмуис]] ([[Мендес]]), Египет, изработен од хеленистичкиот уметник Софилос (потпишан на делото) околу 200 г. п.н.е., денес во [[Грчко-римски музеј]] во Александрија, Египет; прикажаната жена е [[Птолемејска династија|птолемејската кралица]] [[Береника II]] (која владеела заедно со нејзиниот сопруг [[Птолемеј III]]) како персонификација на Александрија.<ref>Fletcher, Joann (2008). ''Cleopatra the Great: The Woman Behind the Legend''. New York: Harper. {{ISBN|978-0-06-058558-7}}, илустрации и описи меѓу стр. 246–247.</ref> File:Nabataen Grape Vines.jpg|Детал од набатејски фрески на таван, насликани врз малтерисана површина. File:Encaustic on marble, portrait of a young man from a grave stele, with an inscription ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΧΑΙΡΕ Theodoros Farewell 2.png|Хеленистичка слика направена со [[енкаустика]] на мермер, која прикажува портрет на младич по име Теодор на надгробна стела; датирана во I век п.н.е., Археолошки музеј во Теба]] </gallery> ==Грнчарство== [[File:Music lagynos Louvre M149.jpg|thumb|180px|[[Типологија на грчките облици на вази|Лагинос]] украсен со музички инструменти, 150–100 г. п.н.е., [[Лувр]].]] Хеленистичкото доба следува непосредно по големото доба на сликаната [[Старогрчка керамика|старогрчка керамика]], можеби затоа што зголеменото богатство довело до поголема употреба на фини метални садови (од кои денес преживеале многу малку) и до опаѓање на фината сликана „ваза“ (термин што се користи за сите облици на садови во керамиката). Повеќето вази од овој период се црни и еднообразни, со сјаен изглед што се доближува до оној на лак, украсени со едноставни мотиви на цвеќиња или [[фестон]]и. Облиците на садовите често се засноваат на облици од метални предмети: така, [[Типологија на грчките облици на вази|лагиносот]] е вински сад типичен за периодот. Сликаните видови вази што продолжиле да се произведуваат и во хеленистичкиот период ги вклучуваат [[Хадра вази|вазите Хадра]] и [[панатенајска амфора|панатенајските амфори]]. [[File:Gnathia style lekythos Antikensammlung Kiel B 707.jpg|thumb|160px|left|Шише ([[лекит]]) во стилот Гнатијанските вази, на кое е прикажана крилатата божица на победата, [[Ника (митологија)|Ника]], вооружена и како танцува, [[Апулија]] ([[Магна Грција]]), Италија]] ===Мегарска керамика=== Тоа е и периодот на таканаречената мегарска керамика:<ref>{{Harvnb|Pedley|2012|page=382}}</ref> се појавиле калапираните вази со релјефна декорација, несомнено како имитација на вази изработени од благородни метали. На телото на вазата биле нанесувани релјефни венци. Се среќаваат и посложени релјефи, засновани на [[животно|животни]] или [[легендарно суштество|легендарни суштества]]. ====Керамика во западносклоничен стил==== [[File:1185 - Keramikos Museum, Athens - West Slope kantharos - Photo by Giovanni Dall'Orto, Nov 12 2009.jpg|thumb|Кантарос во западносклоничен стил, 330–300 г. п.н.е., Керамички археолошки музеј, Атина]] [[Сликарство со црвени фигури|Сликарството со црвени фигури]] изумрело во [[Атина]] до крајот на IV век п.н.е., за да биде заменето со она што е познато како [[керамика во западносклоничен стил|керамика во западносклоничен стил]], наречена така според наодите на западната падина на [[Атински Акропол|Атинскиот Акропол]]. Овој стил се состоел од сликање со глинаста обоена суспензија и бела боја врз печена црна основа, со одредени врежани детали.<ref>{{Harvnb|Burn|2005|page=117}}</ref> Прикажувањето на луѓето се намалило и било заменето со поедноставни мотиви како венци, делфини, розети итн. Варијациите на овој стил се прошириле низ грчкиот свет, со значајни центри на [[Крит]] и во [[Апулија]], каде што сè уште биле барани фигурални сцени. [[File:Canosa di puglia, askos con applique (nike, testa di medusa), III sec ac..JPG|thumb|150px|Керамички [[аскос]] од [[Каноза ди Пуља]], на кој се прикажани [[Ника (митологија)|божицата Ника]], [[Медуза|главата на Медуза]] и коњи, III век п.н.е.]] =====Гнатијански вази===== Гнатијанските вази продолжиле да се произведуваат не само во апулиската, туку и во кампанската, паестанската и сицилијанската традиција на сликарство на вази. [[File:DSC00372 - Vaso centuripino -280-220 a.C.- - Foto G. Dall'Orto1.jpg|thumb|120px|left|Ваза од Чентурипе во Палермо, 280–220 г. п.н.е.]] =====Каноска керамика===== Во [[Каноза ди Пуља]] во јужна Италија, во погребувања од III век п.н.е., може да се најдат [[Каноски вази|вази]] со целосно тридимензионални додатоци.<ref>{{Harvnb|Pedley|2012|page=385}}</ref> Карактеристична одлика на каноските вази се боите растворливи во вода. Сини, црвени, жолти, светловиолетови и кафеави бои биле нанесувани врз бела основа. ====Чентурипска керамика==== [[Чентурипска керамика|Чентурипската керамика]] од Сицилија, која е наречена „последниот здив на грчкото сликарство на вази“,<ref name="auto"/> имала целосно обоено сликарство во [[темпера]], вклучувајќи групи фигури нанесени по печењето, спротивно на традиционалната практика. Кревкоста на пигментите го спречувала честото користење на овие вази; тие биле наменети за употреба во погреби, а многу од нив биле само за изложување, на пример со капаци што не се подигале. Практиката можеби продолжила и во II век п.н.е., што ја прави можеби последната вазна со сликарство со значајни фигури.<ref>Von Bothner, Dietrich, [http://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/compoundobject/collection/p15324coll10/id/69457 ''Грчко сликарство на вази''], стр. 67, 1987, Музеј на уметноста Метрополитен (Њујорк, Њујорк)</ref> Работилница била активна најмалку до III век п.н.е. Овие вази се карактеризираат со основа обоена во розово. Фигурите, често женски, се прикажани во обоена облека: синолилав [[хитон]], жолт [[химатион]], бел превез. Стилот потсетува на [[Помпеја]] и повеќе се потпира на големите современи слики отколку на наследството на керамиката со црвени фигури. ===Теракотни фигурини=== [[File:Altes Museum - Tanagra Figurine3.jpg|thumb|Богати жени од „средната класа“: таканаречена [[Танагра фигурина]], [[Хеленистичка Грција]], 325–150 г. п.н.е., Стар музеј]] Тулите и ќерамидите се користеле за архитектонски и други намени. Производството на [[старогрчки теракотни фигурини|грчки теракотни фигурини]] станувало сè позначајно. Теракотните фигурини прикажувале божества, како и теми од современиот живот. Претходно наменета за религиозна употреба, во хеленистичка Грција теракотата почесто се користела за погребни и чисто украсни цели. Усовршувањето на техниките на калапење овозможило создавање вистински минијатурни статуи, со високо ниво на детали, обично обоени. Неколку грчки стилови продолжиле и во римскиот период, а грчкото влијание, делумно пренесено преку [[Старите Етрурци|старите Етрурци]], врз [[староримска керамика|староримската керамика]] било значително, особено кај фигурините. [[File:Grotesque woman Louvre CA2295.jpg|thumb|125px|left|Гротескна жена што држи бокал со вино, [[Керч]], втора половина на IV век п.н.е., [[Лувр]].]] ====Танагрени фигурини==== Танагрените фигурини, од [[Танагра]] во [[Беотија]] и од други центри, исполнети со живи бои, најчесто прикажуваат елегантни жени во сцени полни со шарм.<ref>{{Harvnb|Masseglia|2015|page=140}}</ref> Во [[Смирна]], во Мала Азија, два главни стила се појавувале еден покрај друг: пред сè, копии на ремек-дела на големата скулптура, како што е [[Фарнезеова колекција|Фарнезевиот]] [[Фарнезев Херкул|Херкул]] во позлатена теракота. =====Гротески===== Во сосема поинаков жанр се „гротеските“, кои остро се спротивставуваат на каноните на „грчката убавина“: ''короплатот'' (изработувачот на фигурини) обликува деформирани тела во извиткани пози – [[кифоза|грбавци]], [[епилепсија|епилептичари]], [[хидроцефалус|хидроцефаличари]], [[дебелина|дебели]] жени итн. Затоа може да се запрашаме дали тие биле медицински модели, со оглед на тоа што градот [[Смирна]] бил познат по своето [[Медицина во старогрчкиот свет|медицинско училиште]]. Или, пак, можеле едноставно да бидат карикатури, наменети да предизвикуваат смеа. „Гротеските“ се подеднакво чести во [[Тарс (град)|Тарс]], а исто така и во [[Александрија]]. =====Црнец===== Една тема што се појавила била „црнецот“, особено во [[Птоломејска династија|Птоломејски Египет]]: овие статуетки на црни младинци биле популарни сè до римскиот период.<ref>[http://www.ascsa.edu.gr/pdf/uploads/hesperia/146782.pdf Три века хеленистички теракоти]</ref> Понекогаш тие биле сведени на одекнување на облик од големите скулптури: така се среќаваат бројни минијатурни копии на [[Тиха]] (Среќа или Случајност) од [[Антиохија]], чиј оригинал датира од почетокот на III век п.н.е. Хеленистички керамички дизајни можат да се најдат во градот [[Таксила]] во денешен [[Пакистан]], кој бил колонизиран со грчки занаетчии и грнчари откако Александар го освоил. <gallery widths="200px" heights="200px" perrow="4" class="center"> File:Apulia Lekythos in Gnathia style.jpg|Шише ([[лекит]]) во [[вазите Гнатија|стилот Гнатија]] – [[Ерос]], [[апулиско сликарство на вази|со слика]] на фигура што [[епискирос|игра со топка]], Апулија ([[Магна Грција]]), Италија, третата четвртина од IV век п.н.е. File:Cratère à volutes apulien.jpg|[[Кратер (сад)|Кратер]], [[апулиско сликарство на вази]] со релјефни украси, 330–320 г. п.н.е. File:Mariemont Greek krater 04.JPG|[[Кратер (сад)|Кратер]] со ''[[волута|волути]]'' од теракота; [[грчка уметност]] од јужна Италија, околу 330–320 г. п.н.е. File:Sphageion 01 pushkin.jpg|[[Сфагејон]] со горгони, од јужна Италија, [[Каноза ди Пуља]], крајот на IV до почетокот на III век п.н.е., глина, ангоба, боја. [[Музеј Пушкин]], Москва File:Canosa, askos con testa femminile e nike, 270-200 ac. ca..jpg|[[Аскос]] во облик на женска глава, 270–200 г. п.н.е., од [[Каноза ди Пуља]] File:British Museum - GR 1859-2-16-4 (Terracotta D194).jpg|Женска глава што делумно имитира вазна ([[лекит]]), 325–300 г. п.н.е. File:Antikensammlung Berlin 487.JPG|Старогрчка [[теракота|теракотна]] глава на млад човек, пронајдена во [[Тарент]], околу 300 г. п.н.е., Стара збирка во Берлин. File:Pandoura 002.jpg|Танагрена фигурина што свири на [[пандура]], 200 г. п.н.е. </gallery> ==Мали уметности== [[File:FibulaDeBraganzaMPLC.JPG|thumb|[[Браганзинска фибула]], околу 250–200 г. п.н.е. [[Британски музеј]].]] ===Метална уметност=== Бидејќи толку многу бронзени статуи биле претопени, денес постојат само помали предмети. Во хеленистичка Грција, суровините биле изобилни по источните освојувања. [[File:Cratère de Derveni 0001.jpg|thumb|left|140px|[[Дервенски кратер]], IV век п.н.е., [[Археолошки музеј на Солун]]]] Изработката на металните вази добила нова полност: уметниците се натпреварувале меѓу себе со голема виртуозност. [[Тракијци|Тракиското]] [[Панагирско богатство]] (од денешна [[Бугарија]]) вклучува грчки предмети како златна [[амфора]] со два исправени [[кентаур]]и што ги формираат дршките. [[File:Hellenistic Glasamphora from Olbia Antikensammlung Berlin 3.jpg|thumb|160px|Грчка стаклена [[амфора]], втора половина на II век п.н.е., од [[Олбија]], [[Корзика и Сардинија|Сардинија во римскиот период]], денес во Стариот музеј]] [[Дервенски кратер|Дервенскиот кратер]], од околината на [[Солун]], е голем бронзен [[волута|волутен]] [[кратер]] од околу 320 г. п.н.е., тежок 40 килограми и фино украсен со 32 сантиметри висок фриз од фигури во релјеф, на кој е прикажан [[Дионис]] опкружен со [[Аријадна]] и нејзината поворка од [[сатир]]и и [[маенада|маенади]].<ref>{{Harvnb|Burn|2005|page=30}}</ref> Вратот е украсен со орнаментални мотиви, додека четири сатири во висок релјеф се лежерно седнати на рамената на вазата. Развојот е сличен и кај уметноста на накитот. Накитарите од тоа време се истакнувале во обработката на детали и филигран: така, погребните венци прикажуваат многу реалистични лисја од дрвја или стебленца пченица. Во овој период процветала употребата на вметнати скапоцени камења. ===Стакло и глиптичка уметност=== Во овој период Хелените, кои дотогаш познавале само лиено стакло, ја откриле техниката на [[дување стакло|дување стакло]], со што биле овозможени [[хеленистичко стакло|нови облици]]. Почнувајќи од [[Сирија]],<ref>{{Harvnb|Honour|2005|page=192}}</ref> уметноста на стаклото се развила особено во Италија. Лиеното стакло продолжило да се употребува, особено при создавањето накит со [[интаглио|интаглио]]. Уметноста на [[гравирани скапоцени камења|гравирањето скапоцени камења]] речиси воопшто не напредувала, ограничувајќи се на масовно произведувани предмети без оригиналност. Како надомест, се појавил [[камео (резба)|камеото]]. Станува збор за резбање во релјеф на камен составен од неколку обоени слоеви, со што предметот можел да биде прикажан во релјеф со повеќе од една боја. Хеленистичкиот период создал некои ремек-дела како [[Гонзага камео|камеото Гонзага]], денес во [[Музеј на Ермитаж|Ермитаж]], и спектакуларни [[резбање во тврд камен|резби во тврд камен]] како [[Чашата на Птоломеите]] во Париз.<ref>{{Harvnb|Pollitt|1986|page=24}}</ref> ===Ковани пари=== Кованиците во хеленистичкиот период сè повеќе користеле портрети.<ref>{{cite web|url=https://www2.lawrence.edu/dept/art/BUERGER/ESSAYS/HELLENIS.HTML|title=Портрети на хеленистичките монети}}</ref> ==Подоцнежни римски копии== По римското освојување, елитната потрошувачка и побарувачката за хеленистичка уметност пораснала, па уметниците настојувале да ги репродуцираат мермерните и бронзените уметнички дела од класичниот и хеленистичкиот период. Тоа го правеле создавајќи [[калап|калапи]] од оригиналните скулптури, произведувајќи [[гипсен одливок|гипсени одливки]] што можеле да бидат испратени во работилниците на кој било скулптор низ Средоземјето, каде што овие уметнички дела можеле да се умножат. Тие често биле верни репродукции на оригиналите, но понекогаш спојувале неколку елементи од различни уметнички дела во една група или едноставно додавале [[римски портрет|глави со римски портрети]] на веќе постоечки грчки атлетски тела.<ref>Department of Greek and Roman Art (October 2002). "[http://www.metmuseum.org/toah/hd/rogr/hd_rogr.htm Roman Copies of Greek Statues]." In ''Heilbrunn Timeline of Art History''. New York: The [[Metropolitan Museum of Art]]. Retrieved 17 October 2016.</ref> <gallery widths="200" heights="200" perrow="4" class="center"> File:Dying gaul.jpg|„Умирачкиот Гал“, римска мермерна копија на хеленистичко дело од крајот на III век п.н.е., Капитолски музеи, Рим. File:Seleuco I Nicatore.JPG|Римска копија на оригинален хеленистички биста што го прикажува Селевк I Никатор (основач на Селевкидското Царство), пронајдена во Херкуланеум, Италија. File:Homer British Museum.jpg|Римска копија на изгубен хеленистички оригинал (II век п.н.е.) што го прикажува Хомер, од Бајае, Италија, Британски музеј. File:Pirro - Marte.jpg|Статуа на Марс од Форумот на Нерва, II век од н.е., заснована на оригинал од времето на Август, кој пак се потпирал на хеленистички грчки модел од IV век п.н.е., Капитолски музеи<ref>Capitoline Museums. "[http://capitolini.info/scu00058/?lang=en Colossal statue of Mars Ultor also known as Pyrrhus - Inv. Scu 58.]" Capitolini.info. Пристапено на 8 октомври 2016.</ref> File:Old drunkard Glyptothek Munich 437 n1.jpg|Пијана старица што држи лагинос. Мермер, римска копија според хеленистички оригинал од II век п.н.е., припишана на Мирон. File:Greek statue discus thrower 2 century aC.jpg|Римска бронзена репродукција на Мироновиот „Дискобол“, II век од н.е. File:Boxer of Quirinal (Mys from Taranto) - Lateral View.jpg|„Борачот од Квиринал“, хеленистичка скулптура во Националниот музеј на Рим. File:Child goose Louvre Ma40.jpg|Дете си игра со гуска. Римска копија (I–II век од н.е.) на грчки оригинал, во Лувр. File:Tyche Antioch Vatican Inv2672.jpg|Тихе од Антиохија. Римска копија според грчки бронзен оригинал од Еутихид од III век п.н.е. File:Hag Sculpture.JPG|Стара пазарџика, римско уметничко дело според хеленистички оригинал од II век п.н.е. File:Demostenes.jpg|Демостен. Мермер, римска копија според оригинал од Полиевкт (околу 280 г. п.н.е.). File:Crouching Aphrodite Altemps Inv8565.jpg|Чучнувачка Афродита, мермерна копија од I век п.н.е. според хеленистички оригинал од III век п.н.е. File:Artemis Rospigliosi Louvre Ma559.jpg|Артемида од типот „Роспиљози“. Мермер, римско дело од царскиот период, I–II век од н.е. Копија на хеленистички оригинал, Лувр. File:"Boy with Thorn" or "Spinario" (British Museum).jpg|Римска мермерна копија на „Момче со трн“ (Спинарио), околу 25–50 г. од н.е. File:Hércules Farnese 01.JPG|Фарнески Херкул, веројатно зголемена копија изработена во раниот III век од н.е. и потпишана од извесен Гликон; копијата е направена според оригинал од Лисип (или некој од неговиот круг) од IV век п.н.е. за Каракаловите терми во Рим (осветени во 216 г. од н.е.), каде што била пронајдена во 1546 година. </gallery> ==Наводи и извори== ;Наводи {{наводи}} ;Извори *{{cite book|last=Anderson|first=William J.|title=The Architecture of Ancient Greece|location=London|publisher=Harrison, Jehring, & Co.|isbn=978-0404147259|date=1 June 1927}} *{{cite book | last=Boardman |first=John | title=Greek Art | publisher=Thames and Hudson | location=London | year=1989 | isbn=978-0-500-20292-0 | author-link=John Boardman (archaeologist) | url-access=registration | url=https://archive.org/details/greekart00boar_0 }} *{{cite book|last=Boardman |first=John|title=The Oxford History of Classical Art|publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-814386-9|date=18 November 1993}} *{{cite book|last=Bolman|first=Elizabeth S.|chapter=A Staggering Spectacle: Early Byzantine Aesthetics in the Triconch|title=The Red Monastery Church: Beauty and Asceticism in Upper Egypt|pages=119–128|location=New Haven & London|publisher=[[Yale University Press]]; American Research Center in Egypt, Inc.|year=2016|isbn=978-0-300-21230-3|chapter-url=https://books.google.com/books?id=hwuQDAAAQBAJ| editor-given1 = Elizabeth S. | editor-surname1 = Bolman}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=84EeAAAAIAAJ|title=Hellenistic Painting Techniques: The Evidence of the Delos Fragments|last=Bruno |first=Vincent L.|isbn=978-9004071599|year=1985|publisher=BRILL }} *{{cite book| last=Burn |first=Lucilla | title=Hellenistic Art: From Alexander The Great To Augustus | publisher=J. Paul Getty Trust Publications | location=Los Angeles | year=2005 | isbn=978-0-89236-776-4}} * {{cite book|last=Chamoux|first=Françios|title=Hellenistic Civilization|translator=Michel Roussel|year=2002|orig-year=1981|location=Oxford|publisher=Blackwell|isbn=978-0631222422}} *{{cite book |author1=Charbonneaux, Jean |author2=Jean Martin |author3=Roland Villard |translator=Peter Green | title=Hellenistic Greece | publisher=Braziller | location=New York | year=1973| isbn=978-0-8076-0666-7 }} *{{cite book|last=Green|first=Peter|title=Alexander to Actium: The Historical Evolution of the Hellenistic Age|isbn=978-0520083493|date=19 October 1993|url-access=registration|url=https://archive.org/details/alexandertoactiu0000gree}} *{{cite book| last=Havelock |first=Christine Mitchell| title=Hellenistic Art| publisher=New York Graphic Society Ltd.| location=Greenwich, Connecticut| year=1968| isbn=978-0-393-95133-2| url-access=registration| url=https://archive.org/details/hellenisticartar0000have_t5k6}} *{{cite book| author=Holtzmann, Bernard and [[Alain Pasquier]] |title=Histoire de l'art antique: l'art grec | publisher= Réunion des musées nationaux | year=2002 | isbn=978-2-7118-3782-3 }} *{{cite book|last=Honour|first=Hugh|title=A World History of Art|isbn=978-1856694513|year=2005|publisher=Laurence King }} *{{cite book|title=Gardner's Art Through the Ages: A Global History|first=Fred S.|last=Kleiner|publisher=Cengage Learning|year=2008|isbn=978-0-495-11549-6}} *{{cite book|title=Body Language in Hellenistic Art and Society|author-link=Jane Masséglia |last=Masseglia |first=Jane|isbn=978-0198723592|year=2015|publisher=Oxford University Press }} *{{cite book|last=Pedley|first=John Griffiths|title=Greek Art and Archaeology|isbn=978-0-205-00133-0|year=2012|publisher=Prentice Hall }} *{{cite book| last=Pollitt |first=Jerome J. | title=Art in the Hellenistic Age | publisher=Cambridge University Press | year=1986 | isbn=978-0-521-27672-6}} *{{cite book|last=Richter|first=Gisela M. A.|author-link=Gisela Richter |title=The Sculpture and Sculptors of the Greeks|url=https://archive.org/details/sculpturesculpto0000rich|url-access=registration|year=1970}} *{{cite book|url=https://archive.org/details/famoussculpturea00sing_0|last=Singleton|first=Esther|title=Famous sculpture as seen and described by great writers|publisher=Dodd, Mead & Company|year=1910}} *{{cite book|last=Stewart|first=Andrew|year=2014|title=Art in the Hellenistic World: An Introduction|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-62592-1}} *{{cite book|last=Winter|first=Frederick|title=Studies in Hellenistic Architecture|isbn=978-0802039149 |date=2006|publisher=University of Toronto Press }} *{{cite book|last=Zanker|first=Graham|year=2004|title=Modes of Viewing in Hellenistic Poetry and Art|publisher=University of Wisconsin Press|isbn=978-0299194505}} ==За понатамошно читање== *Anderson, Jane E. A. ''Body Language in Hellenistic Art and Society''. First edition. Oxford: Oxford University Press, 2015. *Stewart, Andrew F. ''Art in the Hellenistic World: An Introduction''. New York: Cambridge University Press, 2014. *Trofimova, Anna A. ''Imitatio Alexandri in Hellenistic Art: Portraits of Alexander the Great and Mythological Images''. Rome: L'Erma di Bretschneider, 2012. *Zanker, G. ''Modes of Viewing in Hellenistic Poetry and Art''. Madison: University of Wisconsin Press, 2004. ==Надворешни врски== {{Commons category|Hellenistic art}} *[https://www.google.com/culturalinstitute/beta/search/asset?q=Greek&p=the-british-museum=summary Selection of Hellenistic works]{{cbignore|bot=medic}} at the [[British Museum]] *[http://www.louvre.fr/en/moteur-de-recherche-oeuvres?f_search_art=Hellenistic+=summary Selection of Hellenistic works] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210425033833/https://www.louvre.fr/en/moteur-de-recherche-oeuvres?f_search_art=Hellenistic+=summary |date=25 April 2021 }} at the [[Louvre]] *[http://ancient-greece.org/history/helleninstic.html Hellenistic Art], Ancient-Greece.org [[Категорија:Страници со повеќеделни слики во автоматски размер]] 3j35ujgqbrfgyydnz7o1ytrwpfmti4q 5641397 5641396 2026-10-06T16:35:51Z 19user99 72391 5641397 wikitext text/x-wiki {{multiple image|right||perrow=2|total_width=300|header=Хеленистичка уметност |image1=Front views of the Venus de Milo.jpg|width1=190 |image2=Nike of Samothrake Louvre Ma2369 n4.jpg|width2=267| |image3=Pergamonmuseum Pergamonaltar.jpg|width3=163| |image4=Hades abducting Persephone.jpg|width4=320| |footer=Од лево кон десно:<br />„[[Венера од Милос]]“, откриена на островот [[Милос]], 130–100 г. п.н.е., [[Лувр]]<br />„[[Крилестата победа од Самотракија]]“, од островот [[Самотракија]], 200–190 г. п.н.е., [[Лувр]]<br />[[Пергамонски олтар]], [[Пергамонски музеј]], Берлин.<br />[[Ад]] ја граби [[Персефона]], фреска во кралската гробница во [[Кутлеш]], [[Егејска Македонија]], околу 340 г. п.н.е. }} '''Хеленистичка уметност''' — уметност на [[Хеленизам|хеленистичкиот период]], кој општо се смета дека започнува со смртта на [[Александар Македонски]] во 323 п.н.е., а завршува со освојувањето на хеленистичкиот свет од страна на Римјаните, процес кој веќе бил во тек до 146 п.н.е., кога била заземена грчката копнена територија, а во суштина завршува во 30 п.н.е. со освојувањето на Птоломејски Египет по [[Битка кај Акциум|битката кај Акциум]]. Голем број од најпознатите дела на [[Грчка скулптура|грчката скулптура]] припаѓаат на овој период, меѓу кои ''[[Лаокоон и неговите синови]]'', ''[[Умирачкиот Гал]]'', ''[[Венера Милоска]]'' и ''[[Нике од Самотрака]]''. Тој го следи периодот на [[Античка грчка уметност|класичната грчка уметност]], додека следната [[Римска уметност|римска уметност]] во голема мера била продолжување на хеленистичките текови. Терминот ''хеленистички'' се однесува на ширењето на хеленистичкото влијание и распространувањето на неговите идеи по смртта на Александар – „хеленизирањето“ на светот,<ref name="auto">{{Harvnb|Pedley|2012|page=339}}</ref> со [[Коине|коине грчкиот]] како заеднички јазик.<ref>{{Harvnb|Burn|2005|page=16}}</ref> Терминот е модерен изум; [[Хеленизам|хеленистичкиот свет]] не опфаќал само огромна област што го вклучувала целото [[Егејско Море]], наместо [[Класична Грција|класичната Грција]] насочена кон [[Полис|полисите]] [[Атина]] и [[Спарта]], туку и огромен временски распон. Во уметнички поглед тоа значи дека постои огромна разновидност која често, заради погодност, се става под насловот „хеленистичка уметност“. Една од дефинирачките карактеристики на хеленистичкиот период била поделбата на империјата на Александар на помали династички империи основани од [[Дијадоси|дијадосите]] (генералите на Александар кои станале регенти на различни региони): [[Птоломеи|Птоломеите]] во [[Египет]], [[Селевкиди|Селевкидите]] во [[Месопотамија]], [[Персија]] и [[Сирија]], [[Атален|Аталидите]] во [[Пергам]], итн. Секоја од овие династии практикувала кралско покровителство кое се разликувало од она на градовите-држави. Во свитата на Александар биле тројца уметници: скулпторот [[Лисип]], сликарот [[Апел]] и резбарот на скапоцени камења и гравер [[Пирготел]].<ref>{{Harvnb|Pollitt|1986|page=22}}</ref> Периодот по неговата смрт бил период на голем просперитет и значителна екстравагантност за поголемиот дел од грчкиот свет, барем за богатите. Кралевите станале важни покровители на уметноста. Скулптурата, сликарството и архитектурата цветале, но [[Грчко вазно сликарство|вазното сликарство]] престанало да биде од големо значење. Металообработката и широк спектар на луксузни уметности создале многу извонредни уметнички дела. Некои видови популарна уметност станувале сè пософистицирани. Постои тенденција во пишувањето на историјата хеленистичката уметност да се прикажува како декадентен стил, што следи по ''Златното доба'' на [[Класична Грција|класичната Грција]]. Термините [[Барок]] и [[Рококо]] од XVIII век понекогаш се применувале на уметноста на овој сложен и самосвојствен период. Обновениот интерес за [[историографија]]та, како и некои неодамнешни откритија, како што се гробниците во [[Вергина]], може да овозможат подобро ценење на периодот. == Архитектура == {{multiple image|right||perrow=2|total_width=350| |image1=The facade of the the Tomb of the Palmettes, first half of the 3rd century BC, Ancient Mieza (7263674714).jpg|width1=100 |image2=The Tomb of the Palmettes (photography of the pediment), first half of the 3rd century BC, Ancient Mieza (7263729086).jpg|width2=100| |image3=The facade of the the Tomb of the Palmettes, first half of the 3rd century BC, Ancient Mieza (7263705128).jpg|width3=100| |image4=The pediment of the the Tomb of the Palmettes, first half of the 3rd century BC, Ancient Mieza (7263694348).jpg|width4=100| |footer=Фасадата на [[Античка Македонија|античко-македонската]] [[Гробница на палметите]], III век п.н.е., [[Миеза]]; украсена со обоени [[Дорски ред|дорски]] и [[Јонски ред|јонски]] профили, а [[Тимпанон|тимпанонот]] е исто така осликан со сцена на маж и жена кои лежат заедно.<ref>{{harvnb|Bolman|2016|pp=120–121}}</ref>}} Во архитектонската област, династиите по Александар довеле до огромни урбани планови и големи комплекси кои во голема мера исчезнале од градовите-држави до V век п.н.е.<ref>{{Harvnb|Winter|2006|page=42}}</ref> Дорскиот храм бил речиси напуштен.<ref>{{Harvnb|Anderson|1927|page=161}}</ref> Ова градско планирање било сосема иновативно за грчкиот свет; наместо да манипулира со просторот преку исправање на неговите недостатоци, плановите за градба се прилагодувале на природниот амбиент. Се забележува појава на многу места за забава и разонода, особено умножување на [[Театар во античка Грција|театрите]] и парковите. Хеленистичките монархии имале предност во тој поглед затоа што често располагале со огромни простори на кои можеле да градат големи градови: како [[Антиохија|Антиохија]], [[Пергам]] и [[Селевкија на Тигар]]. Тоа било време на гигантизам: така било со вториот храм на [[Аполон]] во [[Дидима]], која се наоѓа на дваесет километри од [[Милет]] во [[Јонија]]. Го проектирале Дафнис од Милет и Пеониј од [[Ефес]] на крајот на IV век п.н.е., но градбата, која никогаш не била завршена, траела до II век од нашата ера. Светилиштето е едно од најголемите некогаш изградени во Средоземниот регион: во рамките на огромен двор (21,7 метри на 53,6 метри), ''[[цела]]''та е опкружена со двоен колонадов од 108 [[Јонски колони|јонски колони]] високи речиси 20 метри, со богато скулптирани бази и [[Капител (архитектура)|капители]].<ref name="auto1">{{Harvnb|Havelock|1968|page=}}</ref><!---Google suggests it was the author's source, but gives no preview --> === Александрија === Хеленистичка [[Александрија]] создала карактеристичен архитектонски јазик на форми кој често се нарекува барокен поради неговата обилна употреба на орнаментика и преиспитувањето на конструктивните елементи како украсни елементи. Можеби делумно инспирирани од [[Архитектура на Египет|традиционалната египетска архитектура]], александриските архитекти развиле нови форми, како што се сегментни, скршени, шупливи и волутни тимпанони, и закривени лачни, вдлабнати и скршени архитрави.<ref name=":8">{{Cite book |last=McKenzie |first=Judith S. |title=The architecture of Alexandria and Egypt 300 c. BC - AD 700 |date=2011 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-17094-8 |edition=Repr. |location=New Haven, Conn. London}}</ref> Изгледа дека овие барокни форми постоеле во Александрија најмалку до II век п.н.е.<ref>{{Cite book |last=Stewart |first=Andrew F. |title=Art in the Hellenistic world: an introduction |date=2014 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-04857-7 |location=New York, NY}}</ref> Многу од нив подоцна биле усвоени низ целата [[Римско Царство|Римска империја]] и значително влијаеле и врз во карпа исклесаните гробници во [[Петра]]. Александриската архитектура исто така во голема мера користела [[Коринтски ред|коринтски капители]], и на надворешните и на внатрешните делови. (Најраниот познат пример за коринтска фасада во Александрија е храмот на [[Птоломеј III Евергет|Птоломеј III]] посветен на [[Сарапис]] во [[Серапеум во Александрија|Сарапеионот]], изграден некогаш помеѓу 246 и 221 п.н.е., иако пропилонот на Светилиштето на великите богови на [[Самотрака]], кое го спонзорирал [[Птоломеј II Филаделф|Птоломеј II]] некогаш помеѓу 285 и 246 п.н.е., исто така веќе имал коринтски колони на една од своите фасади.) Коринтските капители понекогаш се комбинирале со дорски архитрави, комбинација која ретко се среќавала на друго место во хеленистичкиот свет. Александриските коринтски капители покажувале голема разновидност на форми и композиции кои историчарите ги поделиле на четири посебни типа. Други типични одлики на хеленистичката александриска архитектура биле бази на колони со [[Акант (орнамент)|акантови листови]], кои понекогаш се вметнувале помеѓу стандардната атичка база на колона и стеблото на коринтската колона, и [[Корниз|корнизи]] со карактеристични александриски рамни жлебени и/или шупливи квадратни модилјони. Се смета дека римските фрески од [[Помпејски стилови|вториот стил]] биле инспирирани од александриската архитектура.<ref name=":8" /> === Олинт === Античкиот град [[Олинт]] бил еден од архитектонските и уметничките камен-темелници во воспоставувањето на врската помеѓу класичниот и хеленистичкиот свет. На локалитетот на градот Олинт биле пронајдени над 100 домови. Интересно е што домовите и другата архитектура биле неверојатно добро зачувани. Тоа ни овозможува подобро да разбереме кои активности се одвивале во домовите и како бил организиран и искористуван просторот во нив. Домовите во Олинт обично биле поквадратни по форма. Посакуваниот дом не бил нужно голем или екстравагантен, туку удобен и практичен. Тоа била одлика на цивилизација која била исклучително присутна во грчката култура за време на хеленистичкиот период и подоцна. Живеењето цивилизиран живот подразбирало одржување на цврст простор за живеење, па затоа за изградба на домовите биле користени многу материјали слични на тули. Камен, дрво, кал-тула и други материјали најчесто се користеле за градба на овие живеалишта. Друг елемент кој станувал сè попопуларен во хеленистичкиот период бил додавањето на двор кон домот. Дворовите служеле како извор на светлина за домот бидејќи грчките куќи биле затворени кон надворешниот свет за да се одржи одреден степен на приватност. На некои локалитети на домови биле пронајдени прозорци, но тие обично се наоѓаат високо над земјата и се мали. Поради прашањето на приватноста, многу поединци биле принудени да направат компромис со светлината во домот. Добро осветлените простори се користеле за забава или повеќе јавни активности, додека приватните делови од домот биле темни и затворени, што го отежнувало домаќинството. Дворовите обично биле центар на домот бидејќи обезбедувале простор за забава и извор на светлина од самата внатрешност на домот. Најчесто биле поплочени со калдрма или камчиња, но откриени се и мозаични дворови. Мозаиците биле прекрасен начин семејството да ги изрази своите интереси и верувања, како и начин да се додаде декор во домот и да се направи визуелно попривлечен. Овој уметнички допир во домовите во Олинт воведува уште еден елемент на цивилизиран живот во ова хеленистичко општество.<ref>{{Cite book|title=Household and City Organization at Olynthus|last=Cahill|first=Nicholas|publisher=Yale University Press|year=2002|isbn=9780300133004|pages=74–78}}</ref> ===Пергам=== Пергам особено е карактеристичен пример на хеленистичка архитектура. Почнувајќи од една едноставна тврдина сместена на [[Акропол]]от, разните [[Атален|аталидски]] кралеви подигнале колосален архитектонски комплекс. Градбите се распослани околу Акропол за да се земе предвид природата на теренот. [[Агора]]та, сместена на југ на најниската тераса, е оградена со галерии со колонади (колони) или ''стои''. Таа е почеток на улица која го прекинува целиот Акропол: ги одвојува административните, политичките и воените згради на исток и на врвот на карпата од светилиштата на запад, на средна височина, меѓу кои најистакнато е она што го засолнува монументалниот [[Пергамски олтар]], познат како „на дванаесетте богови“ или „на боговите и на џиновите“, едно од ремек-делата на грчката скулптура. Колосален театар, кој може да собере речиси 10.000 гледачи, има клупи вградени во падините на ридот.<ref>{{Harvnb|Burn|2005|page=92}}</ref> == Скулптура == [[File:Alexander Sarcophagus Battle of Issus.jpg|thumb|280px|Сцена од [[Александровиот саркофаг]]]] [[Плиниј Постариот]], откако ја опишал скулптурата од класичниот период, забележува: ''Cessavit deinde ars'' („тогаш уметноста исчезнала“).<ref>[[Плиниј Постариот]], ''[[Природна историја (Плиниј)|Природна историја]]'' (XXXIV, 52)</ref> Според проценката на Плиниј, скулптурата значително опаднала по 121-вата олимпијада (296–293 п.н.е.). Следел период на стагнација, со краток заживувачки период по 156-тата (156–153 п.н.е.), но без ништо што би го достигнало нивото на времињата пред тоа.<ref name=richt233>{{Harvnb|Richter|1970|page=233}}</ref> [[File:1415 - Archaeological Museum, Athens - Bronze portrait - Photo by Giovanni Dall'Orto, Nov 11 2009.jpg|thumb|left|150px|[[Бронзена скулптура|Бронзен портрет]] на непознат човек, со инкрустирани очи, од I век п.н.е., пронајден во езерото Палестра на островот [[Делос]].]] Во овој период скулптурата станала понатуралистичка, а исто така и поекспресивна; постои интерес за прикажување на крајности на емоции. Покрај анатомскиот реализам, хеленистичкиот уметник настојува да го претстави карактерот на својот субјект, вклучувајќи теми како страдање, сон или старост. Жанр-темите на обичните луѓе, жени, деца, животни и домашни сцени станале прифатливи теми за скулптура, која ја нарачувале богатите семејства за украсување на своите домови и градини; ''[[Дете со трн]]'' е еден пример. [[File:Barberini Faun front Glyptothek Munich 218 n2.jpg|thumb|200px|[[Барберинскиот фавн]], хеленистичка скулптура од II век п.н.е. или римска копија од II век од нашата ера направена по претходна бронзена скулптура]] Биле создавани реалистични портрети на мажи и жени од сите возрасти, а скулпторите повеќе не чувствувале обврска да ги прикажуваат луѓето како идеали на убавина или физичко совршенство.<ref>Smith, 33–40, 136–140</ref> Светот на [[Дионис]], пасторална идила населена со [[Сатир|сатири]], [[Менада|менади]], нимфи и [[Силен|силени]], често бил прикажуван во претходното вазно сликарство и фигурини, но ретко во скулптура во природна големина. ''Пијаната старица'' во Минхен без резерви прикажува стара жена, слаба, изнемоштена, која го притиска до себе својот сад со вино.<ref>{{cite web|url=https://issuu.com/lightartist/docs/the_classical_nude_2|page=5|title=The Classical Nude|author=Paul Lawrence|work=Issuu}}</ref> ===Портретирање=== Периодот затоа е забележителен по своите [[Хеленистичко портретирање|портрети]]: еден таков е [[Барберинскиот фавн]] од [[Глиптотека (Минхен)|Минхен]], кој претставува заспан [[сатир]] со опуштена положба и вознемирено лице, можеби плен на соништа. ''Торзото од Белведере'', ''Сатирот во одмор'', ''Центаврите Фуриети'' и ''Заспаниот Хермафродит'' одразуваат слични идеи.<ref>Smith, 127–154</ref> Друг познат хеленистички портрет е оној на [[Демостен]] од Полиевкт, со добро изработено лице и скрстени раце.<ref name=richt233/> ===Приватизација=== Друг феномен на хеленистичкото доба се јавува во неговата скулптура: приватизацијата,<ref>{{Harvnb|Green|1993|pages=39–40}}</ref><ref>{{Harvnb|Boardman|1989|page=179}}</ref> видлива во повторното преземање на постари јавни обрасци во декоративната скулптура.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=-pNIAQAAIAAJ&q=privatization|title=Studies in the History of Art|date=1 January 1999|publisher=National Gallery of Art|isbn=9780300077339|via=Google Books}}</ref> Портретирањето е обоено со натурализам, под влијание на [[Римска уметност|римската уметност]].<ref>{{Harvnb|Winter|2006|page=235}}</ref> Нови хеленистички градови никнувале низ целиот [[Египет]], [[Сирија]] и [[Анадолија]], за кои биле потребни статуи на грчките богови и херои за нивните храмови и јавни места. Тоа ја направило скулптурата, како и грнчарството, индустрија, со последователна стандардизација и извесно намалување на квалитетот. Од овие причини преживеале многу повеќе хеленистички статуи отколку што е случај со класичниот период. ===Втор класицизам=== Хеленистичката скулптура ги повторува иновациите на таканаречениот „втор класицизам“: [[Херојска голотија|голата]] скулптура [[Статуа|во тркалезна пластика]], која овозможува статуата да се восхитува од сите агли; проучување на драперијата и ефектите на проѕирност на облеката, и гипкоста на позите.<ref>{{cite web|url=https://issuu.com/lightartist/docs/the_classical_nude_2|page=4|title=The Classical Nude|author=Paul Lawrence|work=Issuu}}</ref> Така, ''[[Венера Милоска]]'', иако одѕвонува на класичен модел, се одликува со извивањето на колковите. ==="Барок"=== Групата од повеќе фигури била хеленистичка иновација, веројатно од III век, која ги презема епските битки од претходните храмски тимпанонски релјефи, симнувајќи ги од ѕидовите и поставувајќи ги како групи статуи во природна големина. Нивниот стил често се нарекува „[[барок]]“, со екстравагантно извиткани положби на телата и интензивни изрази на лицата. [[Лаокоонова група|Лаокоонова група]], детално опишана подолу, се смета за еден од прототипните примери на хеленистичкиот барок.<ref name="Boardman, 199">{{harvnb|Boardman|1993|p=199}}</ref> ====Пергам==== [[File:10 2023 - Palazzo Altemps, Roma, Lazio, 00186, Italia - Galata suicida (Ludovisi Gaul) - Arte Ellenistica Greca - Copia Romana - Photo Paolo Villa FO232046 ombre gimp bis.jpg|thumb|180px|[[Лудовизискиот Гал]] кој се убива себеси и својата жена, римска копија по хеленистичкиот оригинал, [[Палата Масимо алле Терме]].]] Пергам не се истакнал само со својата архитектура: бил исто така седиште на брилијантна скулпторска школа позната како [[Пергамски барок]].<ref>{{Harvnb|Pollitt|1986|page=110}}</ref> Скулпторите, имитирајќи ги претходните векови, прикажуваат болни моменти претставени експресивно преку тродимензионални композиции, често во форма на V, и анатомски хиперреализам. Барберинскиот фавн е еден пример. =====Гали===== [[Атал I]] (269–197 п.н.е.), за да ја прослави својата победа кај Каик над [[Галати (народ)|Галите]] – кои Грците ги нарекувале Галати – дал да се изработат две серии заветни групи: првата, посветена на Акропол во Пергам, ја вклучува познатата ''[[Лудовизиски Гал|Гал што се убива себеси и својата жена]]'', чиј оригинал е изгубен; втората група, подарена на Атина, е составена од мали бронзени фигури на Грци, Амазонки, богови и џинови, Перзијци и Гали.<ref>{{Harvnb|Richter|1970|page=234}}</ref> Артемида Роспиљози во [[Лувр]] е веројатно копија на една од нив; што се однесува до копиите на ''[[Умирачкиот Гал]]'', тие биле многу бројни во римскиот период. Изразувањето на чувства, силата на деталите&nbsp;– густата коса и мустаќи овде&nbsp;– и насилството на движењата се карактеристични за пергамскиот стил.<ref>{{Harvnb|Singleton|1910|page=165}}</ref> =====Големиот олтар===== Овие карактеристики се доведени до својот врв во фризовите на [[Пергамски олтар|Големиот олтар во Пергам]], украсен по наредба на [[Еумен II]] (197–159 п.н.е.) со [[гигантомахија]] долга 110 метри, која во камен ја илустрира песната составена специјално за дворот. [[Дванаесетте олимписки богови|Олимпијците]] триумфираат во неа, секој на својата страна, над Џиновите – од кои повеќето се претворени во дивјачки ѕверови: змии, грабливи птици, лавови или бикови. Нивната мајка [[Геја]] доаѓа да им помогне, но не може да стори ништо и мора да гледа како тие се превиваат од болка под ударите на боговите.<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=cqMzAQAAMAAJ&pg=PA443|date=1 January 1905|publisher=Munn & Company|via=Google Books|title=Scientific American}}</ref> ====Колос од Родос==== Еден од ретките градови-држави кои успеале да ја зачуваат целосната независност од контролата на кое било хеленистичко кралство бил [[Родос]]. По издржувањето [[Опсада на Родос (305 п.н.е.)|една година под опсада од Деметриј Полиоркет]] (305–304 п.н.е.), Роданите го изградиле [[Колос од Родос|Колосот од Родос]] во знак на сеќавање на својата победа.<ref>{{Harvnb|Burn|2005|page=160}}</ref> Со висина од 32 метри, тој бил едно од [[Седумте чуда на античкиот свет]]. Напредокот во леењето бронза им овозможил на Грците да создаваат големи дела. Многу од големите бронзени статуи се изгубени&nbsp;– при што мнозинството биле претопени за да се врати материјалот. ====Лаокоон==== [[File:Laocoön and his sons group.jpg|thumb|''[[Лаокоон и неговите синови]]'', [[Ватикански музеи]], Рим.]] Откриена во Рим во 1506 година и веднаш видена од [[Микеланџело]],<ref name=ped371>{{Harvnb|Pedley|2012|page=371}}</ref> скулптурата започнала да има огромно влијание врз ренесансната и барокната уметност. [[Лаокоон]], стегнат од змии, очајнички се обидува да ја ослободи нивната зафатнина, без притоа да погледне кон своите синови кои умираат. Оваа група е една од ретките антички скулптури (кои не се дел од архитектура) што можат да се поистоветат со оние споменати од античките писатели. Плиниј Постариот ѝ ја припишува на родоските скулптори [[Агесандар]], [[Атенодор]] и [[Полидор]].<ref name=ped371/> [[File:The Blinding of Polyphemus, cast reconstruction of the group, Sperlonga (14969535228).jpg|thumb|left|Централната група од [[Сперлонга скулптури|скулптурите од Сперлонга]] со приказот на „Ослепувањето на [[Полифем]]“; реконструкција (одлив) на групата, при што десно се гледа оригиналната фигура на „носачот на мев за вино“ пред верзијата од одлив.]] [[Јохан Јоахим Винкелман]], кој прв ја дефинирал разликата помеѓу грчката, грчко-римската и римската уметност, црпел инспирација од „Лаокоон“. [[Готхолд Ефраим Лесинг]] многу од идеите во своето дело „Лаокон“ (1766) ги засновал на сфаќањата на Винкелман за хармонијата и изразот во визуелните уметности.<ref>[https://www.jstor.org/stable/429733?seq=1#page_scan_tab_contents Lessing contra Winckelmann]</ref> ====Сперлонга==== Фрагментарните [[скулптури од Сперлонга]] претставуваат уште една серија „барокни“ скулптури во хеленистички стил, веројатно изработени за царот [[Тибериј]], кој несомнено бил присутен при уривањето на крајбрежната пештера во јужна Италија што тие ја украсувале.<ref name=ped371/> Натписите сугерираат дека тие биле изработени од истите скулптори што ја создале групата „Лаокон“,<ref>{{Harvnb|Richter|1970|page=237}}</ref> или евентуално од нивни роднини. === „Рококо“ === [[File:Dancing satyr-Louvre.jpg|alt=Скулптура на сатир во музејот Лувр|thumb|Сатирот од групата „Повик на танц“, која се смета за извонреден пример на „рококо“ трендот во хеленистичкото вајарство. Денес се наоѓа во Луврот.]] „Барокните“ одлики во хеленистичката уметност, особено во вајарството, се спротивставени на еден современ тренд кој е опишан како „рококо“. Концептот за хеленистичко „рококо“ бил воведен од Вилхелм Клајн во почетокот на 20-тиот век.<ref>{{Cite book|last=Klein|first=Wilhelm|title=Vom antiken Rokoko|publisher=Österreichische Verlagsgesellschaft|year=1921|location=Hölzel|language=German}}</ref> За разлика од драматичните скулптури во стилот на „барокот“, трендот на „рококото“ ставал акцент на разиграни мотиви, како што се [[сатир]]ите и [[нимфа|нимфи]]те. Вилхелм Клајн ја сметал скулптуралната група „Повик на танц“ за извонреден пример на овој тренд.<ref>{{Cite journal|last=Klein|first=Wilhelm|date=1909|title=Die Aufforderung zum Tanz. Eine wiedergewonnene Gruppe des antiken Rokoko|journal=Zeitschrift für bildende Kunst|volume=20|pages=101–108}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Habetzeder|first=Julia|date=2021-11-01|title=The Invitation to the Dance. An intertextual reassessment|url=http://ecsi.se/opathrom-14-19/|journal=Opuscula. Annual of the Swedish Institutes at Athens and Rome|language=en|volume=14|pages=419–463|doi=10.30549/opathrom-14-19| issn=2000-0898|s2cid=239854909|doi-access=free}}</ref> Исто така, типични биле и безгрижните прикази на [[Афродита]], божицата на љубовта, и на [[Ерос]] (како што може да се види, на пример, во т.н. „Група со удирање со папуча“, прикажана подолу). Подоцна се појавиле мислења дека склоноста кон мотиви од типот на „рококо“ во хеленистичката скулптура може да се поврзе со променетата намена на скулптурата воопшто. Приватното собирање скулптури станало почесто во доцниот хеленистички период, а во таквите збирки се чини дека постоела склоност кон мотиви што се карактеризираат како „рококо“.<ref>{{Cite book|last=Junker|first=Klaus|title=Original und Kopie. Formen und Konzepte der Nachahmung in der antiken Kunst|publisher=Reichert Verlag|year=2008|isbn=978-3-89500-629-6|location=Wiesbaden|pages=77–108|language=German}}</ref> ===Неоатички стил=== Почнувајќи од II век, неоатичкиот (или неокласичниот) стил од страна на различни научници се толкува или како реакција на барокните претерувања и враќање кон верзија на класичниот стил, или како продолжение на традиционалниот стил за култни статуи.<ref>Smith, 240–241</ref> Работилниците што го негувале овој стил главно произведувале копии за римскиот пазар, кој повеќе ги претпочитал копиите на класични дела отколку оние од хеленистичкиот период.<ref>Smith, 258–261</ref> {{clear}}<gallery widths="200" heights="200" perrow="4" class="center"> File:0 Monument funéraire - Adonis mourant - Museu Gregoriano Etrusco.JPG|Гробен споменик на умирачкиот [[Адонис]], [[полихромна]] [[теракота]], [[етрурска уметност]] од [[Тоскана]], 250–100 г. п.н.е. File:Fragment of a marble relief depicting a Kore, 3rd century BC, from Panticapaeum, Taurica (Crimea) (12853680765).jpg|Фрагмент од мермерен релјеф што ја прикажува [[Кора (статуа)|Кора]], III век п.н.е., од [[Пантикапеј]], [[Таврика]] ([[Крим]]), [[Боспорско Кралство]] File:Arte greca, pietra tombale di donna con la sua assistente, 100 ac. circa.JPG|Надгробна плоча на жена со нејзината робинка-помошничка, околу 100 г. п.н.е.) File:NAMA Jockey Artémision.jpg|Бронзена скулптура од доцниот хеленизам: [[Џокеј од Артемизион|јавач на коњ]], [[Национален археолошки музеј во Атина]] File:Ptolemy I Soter Louvre Ma849.jpg|Биста на [[Птоломеј I Сотер]] со [[дијадема]] – симбол на хеленистичката кралска власт, [[Лувр]]. File:Group of Aphrodite, Pan and Eros (National Archaeological Museum of Athens, 1-31-2023).jpg|Таканаречената [[Група на Афродита, Пан и Ерос|група „Удар со папуча“]]: [[Афродита]] и [[Ерос]] се бранат од насртливоста на [[Пан (бог)|Пан]]. Мермер, хеленистичко дело од крајот на II век п.н.е. File:The Hellenistic Sculpture (3471629378).jpg|Фрагменти од хеленистички скулптури од Националниот археолошки музеј во Атина File:Statue of Poseidon NAMA 235 (DerHexer), part 2.JPG|[[Посејдон од Мелос]], од Националниот археолошки музеј во Атина. </gallery> ==Сликарство и мозаици== Сликарството и мозаиците биле важни уметнички медиуми, но не се зачувани примери на слики на дрвени табли од периодот пред падот под римска власт. Сепак, одредена претстава за нивниот изглед може да се добие преку сродни медиуми, како и преку дела што изгледаат како копии или слободни варијации на тие слики, изработени во најразлични материјали. === Пејзаж === [[File:Mosaïque nilotique, Praeneste, Italie.jpg|thumb|250px|„Нилскиот мозаик“ од Палестрина, римски и хеленистички подов мозаик што го прикажува Птоломејски Египет, околу 100 г. п.н.е.]] Можеби најупадливиот елемент на хеленистичките слики и мозаици е зголемената употреба на пејзажот.<ref name="ped377" /> Пејзажите во овие уметнички дела претставуваат познати натуралистички фигури, а истовремено покажуваат и митолошки и сакро-идилични елементи.<ref>{{Cite book |date=2016-07-18 |editor-last=Miles |editor-first=Margaret M. |title=A Companion to Greek Architecture |url=http://dx.doi.org/10.1002/9781118327586 |doi=10.1002/9781118327586|isbn=9781444335996 }}</ref> Пејзажните фризови и мозаици најчесто се користеле за прикажување сцени од хеленистичката поезија, како онаа на Херонда и Теокрит. Овие пејзажи, што ги изразувале приказните на хеленистичките писатели, се користеле во домот за да се истакне образованието и познавањето на литературниот свет на тоа семејство.<ref>{{Cite journal|last=Schefold|first=Karl|date=Summer 1960|title=Origins of Roman Landscape Painting|journal=The Art Bulletin|volume=42|issue=2|pages=87–96|jstor=3047888|doi=10.1080/00043079.1960.11409078}}</ref> Сакро-идилично значи дека најистакнатите елементи на уметничкото дело се оние поврзани со сакрални и пастирски теми.<ref>{{Cite journal|last=Ling|first=Roger|date=1977|title=Studius and the Beginnings of Roman Landscape Painting|journal=The Journal of Roman Studies|volume=67|pages=1–16|doi=10.2307/299914|jstor=299914|s2cid=162210545 }}</ref> Овој стил, што се појавил најприсутно во хеленистичката уметност, спојува сакрални и профани елементи и создава сонлива поставеност.<ref>{{Cite web|url=https://www.metmuseum.org/pubs/journals/1/pdf/1512891.pdf.bannered.pdf|title=Wind Towers in Roman Wall Paintings |website=metmuseum.org|access-date=2018-11-16}}</ref> Сакро-идиличните влијанија се пренесени во римскиот мозаик „Нилски мозаик од Палестрина“, кој прикажува фантастични наративи со колорит и секојдневни елементи што го илустрираат Нил на неговиот пат од Етиопија до Средоземното Море. Присуството на хеленистички позадини може да се види и во делата низ [[Помпеја]], Кирена и Александрија. Покрај тоа, особено во јужна Русија, на ѕидовите и таваните се среќаваат цветни мотиви и гранки распоредени на нередовен, но конвенционален начин, што одразува доцногрчки стил.<ref>{{Cite journal|last=Rostovtzeff|first=M.|date=1919|title=Ancient Decorative Wall-Painting|journal=The Journal of Hellenic Studies|volume=39|pages=144–163|doi=10.2307/624878|jstor=624878|s2cid=163721898 |url=https://zenodo.org/record/2377743}}</ref> Дополнително, сликите „Кубикулум“ пронајдени во Вилата Боскореале содржат вегетација и карпест предел во позадината на детални слики со величествена архитектура. [[File:Cubiculum (bedroom) from the Villa of P. Fannius Synistor at Boscoreale MET DP170950.jpg|thumb|272x272px|Римска фреска позната како „Кубикулум“ (спална соба) од Вилата на П. Фаниј Синистор во Боскореале, 50–40 г. п.н.е. Метрополитенски музеј на уметноста 03.14.13a–g.]] === Ѕидни слики === [[File:Banquet, tombe d'Agios Athanasios.jpg|thumb|345x345px|Сцена на банкет од гробницата кај Агиос Атанасиос во Солун, 4 век п.н.е.]] [[File:Hellenistic terracotta funerary wall painting.jpg|thumb|upright|Хеленистичка теракотна погребна ѕидна слика, 3 век п.н.е.]] Ѕидните слики почнале да се појавуваат позабележливо во помпејскиот период. Овие ѕидни слики не биле изложувани само во места за богослужба или во гробници.<ref name=":1">{{Cite journal|last=Rostovtzeff|first=M|date=1919|title=Ancient Decorative Wall-Painting|journal=The Journal of Hellenic Studies|volume=39|pages=144–163|jstor=624878|doi=10.2307/624878|s2cid=163721898|url=https://zenodo.org/record/2377743}}</ref> Честопати ѕидните слики се користеле за украсување на домот. Ѕидните слики биле вообичаени во приватните домови во Делос, Приена, Тера, Пантикапеј, Олбија и Александрија.<ref name=":1" /> Сочувани се малку примероци на грчки ѕидни слики. Најимпресивни, во смисла на тоа колку била висококвалитетна грчката уметност на сликарството, се оние во македонските кралски гробници во [[Вергина]]. Иако на грчките сликари им се оддава признание дека на Западниот свет му ги донеле основните начини на претставување преку својата уметност, три главни одлики својствени за хеленистичкиот сликарски стил биле тродимензионалната перспектива, користењето на светлината и сенката за обликување на формата и реализмот на ''тромп-л'ој''.<ref name=":5">Abbe, Mark B. "Painted Funerary Monuments from Hellenistic Alexandria". In ''Heilbrunn Timeline of Art History''. New York: The Metropolitan Museum of Art, 2000–. http://www.metmuseum.org/toah/hd/pfmh/hd_pfmh.htm (April 2007)</ref> Многу малку форми на хеленистичко грчко сликарство се сочувани, освен дрвените панои (пинакес) и сликите изведени на камен. Најпознатите слики на камен се наоѓаат во македонската гробница кај [http://odysseus.culture.gr/h/2/eh251.jsp?obj_id=1428 Агиос Атанасиос].<ref name=":5" /> Истражувачите биле ограничени на проучување на хеленистичките влијанија во римските [[фреска|фрески]], на пример оние од [[Помпеја]] или [[Херкуланум]]. Дополнително, некои од сликите во Вилата Боскореале јасно ги одѕвонуваат изгубените хеленистички, македонски кралски слики.<ref>Hemingway, Colette and Hemingway, Seán. "[http://www.metmuseum.org/toah/hd/haht/hd_haht.htm Art of the Hellenistic Age and the Hellenistic Tradition]". Metropolitan Museum of Art. April 2007.</ref> ==== Медиуми и техника ==== Неодамнешните ископувања од Средоземјето ја открија технологијата што се користела во хеленистичкото сликарство.<ref name=":0">{{Cite journal|last=Kakoulli|first=Ioanna|title=Late Classical and Hellenistic painting techniques and materials: a review of the technical literature|url=https://www.academia.edu/9274317|journal=Studies in Conservation|language=en|volume=47|issue=Supplement-1|pages=56–67|issn=0039-3630|doi=10.1179/sic.2002.47.Supplement-1.56|year=2002|s2cid=191474484}}</ref> Ѕидната уметност од овој период користела две техники: секо техника и [[фреска|фреско]] техника.<ref name=":0" /> Фреско техниката бара слоеви на гипсена малтер богата со вар, на кои потоа се украсувале ѕидовите и каменитите површини.<ref name=":0" /> Од друга страна, за секо техниката не била потребна подлога; во неа се користеле гумиарабика и јајчена темпера за сликање на завршните детали на мермер или друг камен.<ref name=":0" /> Оваа техника е прикажана на масивните фризови пронајдени во Делос.<ref name=":0" /> И двете техники користеле медиуми што биле локално достапни, како што се теракотни агрегати во основните слоеви и природни неоргански пигменти, синтетички неоргански пигменти и органски супстанции како боила.<ref name=":0" /><span lang="EN"></span>[[File:Thueros affresco.jpg|thumb|left|187x187px|Фреска на антички македонски војник (торакит) облечен во верижен оклоп и со штит ''тиреос''.]] ====Неодамнешни откритија==== Неодамнешните откритија ги вклучуваат оние на коморните гробници во [[Вергина]] (1987) во некогашното кралство [[Античка Македонија|Македонија]], каде што биле откриени многу фризови.<ref name=ped377>{{Harvnb|Pedley|2012|page=377}}</ref> На пример, во Гробницата II археолозите нашле фриз во хеленистички стил што прикажува лов на лав.<ref name=":6">{{cite book |last=Palagia |first=Olga |chapter=The royal court in ancient Macedonia: the evidence for royal tombs |chapter-url=https://www.academia.edu/35472734 |editor-last1=Erskine |editor-first1=Andrew |editor-last2=Llewellyn-Jones |editor-first2=Lloyd |editor-last3=Wallace |editor-first3=Shane |title=The Hellenistic Court: Monarchic Power and Elite Society from Alexander to Cleopatra |date=14 December 2017 |publisher=ISD LLC |isbn=978-1-910589-67-0 |url=https://books.google.com/books?id=WjpDDwAAQBAJ |language=en}}</ref> Овој фриз пронајден во гробницата, за која се претпоставува дека е на [[Филип II Македонски|Филип II]], е забележителен по својата композиција, распоредот на фигурите во просторот и реалистичното прикажување на природата.<ref>{{Harvnb|Pollitt|1986|page=40}}</ref> Други фризови одржуваат реалистичен наратив, како симпозиум и банкет или воена придружба, и можеби раскажуваат историски настани.<ref name=":6" /> Тука се и неодамна рестаурираните набатејски таванни фрески од 1 век во Осликаната куќа во Мала Петра во Јордан.<ref name="Guardian art article">{{cite news|last=Alberge|first=Dalya|title=Discovery of ancient cave paintings in Petra stuns art scholars|url=https://www.theguardian.com/science/2010/aug/22/hellenistic-wall-paintings-petra|newspaper=[[The Observer]]|date=21 August 2010|access-date=14 April 2015}}</ref> Бидејќи Набатејците тргувале со Римјаните, Египќаните и Грците, инсектите и другите животни забележани на сликите го одразуваат хеленизмот, додека разните видови лозја се поврзуваат со грчкиот бог [[Дионис]].<ref name="Guardian art article" /> Неодамнешните археолошки откритија на гробиштата во Пагаси (во близина на современиот [[Волос]]), на работ на Пагасетскиот Залив, донеле на видело некои оригинални дела. Ископувањата на ова наоѓалиште, предводени од д-р Арванитопулос, може да се поврзат со различни грчки сликари од 3 и 4 век и прикажуваат сцени што алудираат на владеењето на [[Александар III Македонски|Александар Велики]].<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=mr_iiuv86Y4C&q=cemetery+of+Pagasae+painting&pg=PA34|title=A Handbook of Greek Archaeology|last1=Fowler|first1=Harold North|last2=Wheeler|first2=James Rignall|last3=Stevens|first3=Gorham Phillips|date=1909|publisher=Biblo & Tannen Publishers|isbn=9780819620095|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VlBNAAAAMAAJ&q=cemetery+of+Pagasae+painting&pg=PA280|title=The Britannica Year Book|last=Chisholm|first=Hugh|date=1913|publisher=Encyclopœdia Britannica Company, Limited|language=en}}</ref> Во 1960-те години, на [[Делос]] била пронајдена група ѕидни слики.<ref>{{Harvnb|Bruno|1985|page=1}}</ref> Очигледно е дека пронајдените фрагменти од фризови биле создадени од заедница на сликари што живееле во доцниот хеленистички период.<ref name=":7">{{harvnb|Bruno|1985|p=7}}</ref> Муралите нагласувале домашно украсување, пренесувајќи го уверувањето на овие луѓе дека делиската установа ќе остане доволно стабилна и безбедна за домовладелите да уживаат во оваа уметност многу години.<ref name=":7" /> ===Мозаици=== [[File:Alexander the Great mosaic.jpg|thumb|235x235px|Детал од Александровиот мозаик, на кој е прикажан [[Александар III Македонски|Александар Велики]], римска копија од околу 100 г. п.н.е. од Куќата на Фавнот во [[Помпеја]], според оригинална хеленистичка слика од 3 век п.н.е., веројатно е дело на Филоксен од Еретрија.]] Одредени [[мозаик]]ови, сепак, даваат прилично добра претстава за „големото сликарство“ на периодот: тоа се копии на фрески. Оваа уметничка форма се користела претежно за украсување на ѕидови, подови и столбови.<ref name=":4" /> ==== Медиуми и техника ==== Развојот на мозаичката уметност во [[Хеленистичка уметност|хеленистичкиот период]] започнал со мозаиците од камчиња, најдобро претставени на наоѓалиштето [[Олинт]] од 5 век п.н.е. Техниката на мозаиците од камчиња се состоела во поставување мали бели и црни камчиња без одредена форма, во кружен или правоаголен панел, за да се илустрираат сцени од митологијата. Белите камчиња — во малку различни нијанси — се поставувале на црна или сина подлога за да се создаде сликата. Црните камчиња служеле за обележување на контурите на сликата.<ref name=":4">{{Cite book |url=http://www.oxfordartonline.com/view/10.1093/gao/9781884446054.001.0001/oao-9781884446054-e-7000059763|title=Mosaic {{!}} Grove Art|volume=1|language=en|doi=10.1093/gao/9781884446054.article.t059763|access-date=2018-11-28|year=2003|last1=Harding|first1=Catherine|isbn=978-1-884446-05-4}}</ref> Во мозаиците од наоѓалиштето [[Пела]], од 4 век п.н.е., може да се види понапредна форма на уметноста. Мозаиците од ова наоѓалиште покажуваат употреба на камчиња засенчени во поширок опсег на бои и тонови. Тие покажуваат и рана употреба на теракота и оловна жица за создавање поголема дефинираност на контурите и деталите на сликите во мозаиците.<ref name=":4" /> Следејќи го овој пример, постепено биле додавани повеќе материјали. Примери за ова проширено користење на материјали во мозаиците од 3 век п.н.е. вклучуваат фино сечени камења, кршени камчиња, стакло и печена глина, познати како тесери. Ова ја подобрило техниката на мозаиците помагајќи им на уметниците да создадат поголема дефинираност, повеќе детали, подобро прилегнување и уште поширок опсег на бои и тонови.<ref name=":4" /> [[File:6 large tesserae (FindID 246594).jpg|left|thumb|162x162px|Пример за тесери што се користеле во мозаиците.]] И покрај хронолошкиот редослед на појавување на овие техники, нема вистински доказ што би сугерирал дека тесерираниот мозаик нужно се развил од мозаиците од камчиња.<ref>{{Cite journal|last=Dunbabin|first=Katherine M. D.|date=1979|title=Technique and Materials of Hellenistic Mosaics|journal=American Journal of Archaeology|volume=83|issue=3|pages=265–277|doi=10.2307/505057|jstor=505057|s2cid=193097937}}</ref> ''Opus vermiculatum'' и ''opus tessellatum'' биле две различни техники што се користеле во овој период на изработка на мозаици. ''Opus tessellatum'' се однесува на намалена големина на тесерата (''мал блок од камен, плочка, стакло или друг материјал што се користи при конструирање на мозаик)'', по што следува зголемено разнообразие во обликот, бојата и материјалот, како и ''андаменто'' — или шемата според која биле поставувани тесерите. ''Opus vermiculatum'' често се комбинира со оваа техника, но се разликува по сложеноста и е познат по тоа што има највисок визуелен ефект.<ref name=":4" /> Мнозинството од мозаиците биле изработувани и поставувани на самото место. Сепак, голем број подни мозаици покажуваат употреба на техниката ''емблемата'', при која панелите на сликата се создаваат надвор од местото, во послужавници од теракота или камен. Овие послужавници подоцна се поставувале во подлогата на самото место.<ref name=":4" /> Во Делос, на мозаиците од типот opus vermiculatum биле користени обоени фуги, но во другите региони тоа не е вообичаено. Постои еден пример за обоена фуга употребена во Александрија на мозаикот „Куче и аскос“. Во Самос, и фугите и тесерите се обоени. Проучувањето на бојата овде е тешко бидејќи фугите се исклучително кревки и ранливи. Научното истражување било извор на интересни информации во врска со фугите и тесерите што се користеле во хеленистичките мозаици. Оловни ленти биле откриени на мозаиците како определувачка карактеристика на техниката на површината. Оловните ленти отсуствуваат од мозаиците овде. Во Делос, оловните ленти биле вообичаени на мозаиците во стилот opus tessellatum. Овие ленти се користеле за обележување на декоративни рамки и геометриски декоративни мотиви. Лентите биле исклучително вообичаени на мозаиците opus vermiculatum од Александрија. Бидејќи оловните ленти биле присутни во двата стила на типови површини, тие не можат да бидат единствена карактеристика на едниот или на другиот тип.<ref>{{Cite journal|last=Wootton|first=Will|date=Spring 2012|title=Making and Meaning: The Hellenistic Mosaic from Tel Dor|journal=American Journal of Archaeology|volume=116|issue=2|pages=209–234|jstor=10.3764/aja.116.2.0209|doi=10.3764/aja.116.2.0209|s2cid=194498598}}</ref> ==== Мозаикот од Тел Дор ==== [[File:Nahsholim-Tel-Dor-3078.jpg|thumb|Детал од мозаикот од Тел Дор, околу 1–2 век. Се наоѓа во музејот Ха-Мизгага во [[кибуц]]от Нахшолим, [[Израел]].|281x281px]] Редок пример на виртуозен хеленистички сликарски мозаик пронајден на левантската брегова линија. Преку техничка анализа на мозаикот, истражувачите сугерираат дека тој бил создаден од скитнички занаетчии што работеле на самото место. Од 2000 година наваму, на врвот на Тел Дор се откриени над 200 фрагменти од мозаикот, но уништувањето на оригиналниот мозаик е непознато.<ref name=":2">{{Cite journal|last=Wooton|first=Will|date=2012|title=Making and Meaning: The Hellenistic Mosaic from Tel Dor|journal=American Journal of Archaeology|volume=116|issue=2|pages=209–234|jstor=10.3764/aja.116.2.0209|doi=10.3764/aja.116.2.0209|s2cid=194498598}}</ref> Ископувачите сугерираат дека причина биле земјотрес или урбана обнова. Оригиналниот архитектонски контекст е непознат, но стилските и техничките споредби упатуваат на датирање во доцниот хеленистички период, со процена околу втората половина на вториот век п.н.е. Анализирајќи ги фрагментите пронајдени на оригиналното место, истражувачите открија дека оригиналниот мозаик содржел централизиран правоаголник со непозната иконографија, опкружен со низа декоративни рамки што се состојат од меандар во перспектива, по кој следува рамка од маски и гирлянди.<ref name=":2" /> Овој мозаик се состои од две различни техники на изработка на мозаици, ''opus vermiculatum'' и ''opus tessellatum''.<ref name=":2" /> ==== Александровиот мозаик ==== Пример е Александровиот мозаик, кој ја прикажува конфронтацијата на младиот освојувач и Големиот цар [[Дариј III]] во [[Битка кај Иса|битката кај Иса]], мозаик од под во Куќата на Фавнот во Помпеја (денес во [[Неапол]]). Се смета дека е копија на слика опишана од Плиниј, која ја насликал [[Филоксен од Еретрија]] за кралот [[Касандар]] од [[Античка Македонија|Македонија]] кон крајот на 4 век п.н.е.,<ref>[[Плиниј Постариот]], ''Природна историја'' (XXXV, 110)</ref> или дури и на слика на Апел, современик на самиот Александар.<ref>{{Harvnb|Kleiner|2008|page=142}}</ref> Мозаикот ни овозможува да се восхитуваме на изборот на бои, како и на композицијата на целината со користење на вртливо движење и изразот на лицата. ====Мозаикот „Лов на елен“==== [[File:Mosaic doves Musei Capitolini MC402.jpg|thumb|„Базенот со гулаби“ (Капитолиски), припишуван на Сосос од Пергам, од Хадријановата вила, Тиволи, 2 век од н.е.]] Мозаикот „Лов на елен“ од Гносис е мозаик од богат дом од доцниот 4 век п.н.е., таканаречената „Куќа на грабнувањето на Елена“ (или „Куќа на силувањето на Елена“), во [[Пела]]. Потписот („Gnosis epoesen“, т.е. Гносис го создаде) е првиот познат потпис на мозаичар.<ref>[https://books.google.com/books?id=U7Uu_Dq8oY4C&dq=Mosaics%20of%20the%20Greek%20and%20Roman%20world&pg=PA14 Mosaics of the Greek and Roman world By Katherine M. D. Dunbabin pg. 14]</ref> [[File:Stag hunt mosaic, Pella.jpg|thumb|left|260px|Мозаикот „Лов на елен“, доцен 4 век п.н.е., од [[Пела]]; најверојатно ги прикажува Александар и [[Хефестион]]<ref>Chugg, Andrew (2006). ''[https://books.google.com/books?id=S-cTfNjEhrcC&dq=Peritas+Pliny+Alexander&pg=PA78 Alexander's Lovers]''. Raleigh, N.C.: Lulu. {{ISBN|978-1-4116-9960-1}}, pp 78–79.</ref>]] Емблемата е опкружена со сложен цветен мотив, кој пак е опкружен со стилизирани прикази на бранови.<ref name=Kleiner>Kleiner and Gardner, pg. 135</ref> Мозаикот е мозаик од камчиња, со камења собрани од плажи и речни брегови, поставени во цемент.<ref name=Kleiner /> Како што можеби честопати бил случајот,<ref>{{Cite web | url=http://www.thejoyofshards.co.uk/history/index.shtml | title=The history of mosaic art}}</ref> мозаикот во голема мера ги одразува стиловите на сликарството.<ref name="Kleinerand">Kleiner and Gardner, pg. 136</ref> Светлите фигури на потемна подлога може да алудираат на црвенофигурното сликарство.<ref name="Kleinerand" /> Мозаикот користи и сенчење, на Грците познато како ''скиаграфија'', во прикажувањето на мускулатурата и наметките на фигурите.<ref name="Kleinerand" /> Ова, заедно со употребата на преклопувачки фигури за создавање длабочина, ја прави сликата тродимензионална. ====Сосос==== Хеленистичкиот период е истовремено и време на развој на мозаикот како уметничка форма, особено преку делата на [[Сосос од Пергамон]], кој творел во II век п.н.е. и е единствениот мозаичар спомнат од Плиниј.<ref>[[Плиниј Постариот]], ''[[Природна историја (Плиниј)|Природна историја]]'' (XXXVI, 184)</ref> Неговата склоност кон ''[[trompe-l'œil]]'' (оптичка илузија) и ефектите својствени за овој медиум се забележуваат во неколку дела што му се припишуваат, како што се „Неметениот под“ во Ватиканските музеи,<ref>{{cite web|url=http://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/wine/unswept.html|title=Asarotos oikos: The unswept room}}</ref> кој прикажува остатоци од гозба (рибини коски, коски, празни школки итн.), и „Мозаикот со гулаби“ (изработен од ситни камчиња-тесери во техниката ''[[opus vermiculatum]]''),<ref name=":3">{{Cite news|url=https://followinghadrian.com/2014/06/13/art-and-sculptures-from-hadrians-villa-mosaic-of-the-doves/|title=Art and sculptures from Hadrian's Villa: Mosaic of the Doves|date=13 June 2014|work=FOLLOWING HADRIAN|access-date=2018-11-26|language=en-US}}</ref> кој се чува во [[Капитолинските музеи]], а е познат преку репродукција откриена во [[Вилата на Адријан]].<ref>{{Harvnb|Havelock|1968|page=}} {{verify source |date=September 2019 |reason=This ref was deleted Special:Diff/870704832 by a bug in VisualEditor and later restored by a bot from the original cite located at На него се прикажани четири гулаби како стојат на работ од позлатен бронзен сад полн со вода. Еден од нив пие вода, додека другите како да одмараат; ова создава ефекти на одблесок и сенка, кои уметникот совршено ги проучил. Мозаичниот панел „Сад со гулаби“ претставува *емблема* – централен елемент дизајниран да биде средишна точка на инаку едноставен мозаичен под. Овој тип на мозаик (емблема) првично бил увезен од хеленистичкиот источен Медитеран, каде што во градови како Пергамон, Ефес и Александрија постоеле уметници специјализирани за изработка на мозаици.<ref name=":3" /> Еден од нив бил Сосос од Пергамон, најславниот мозаичар на антиката, кој творел во II век п.н.е.<ref name=":3" /> ====Делос==== Според францускиот археолог Франсоа Шаму, мозаиците од Делос (на Кикладите) го претставуваат врвот на мозаичната уметност од хеленистичкиот период, во која се користеле *тесери* (ситни камчиња) за создавање сложени и колоритни сцени.<ref name="chamoux 2002 375">{{harvnb|Chamoux|2002|p=375}}</ref> Овој стил на мозаик се задржал сè до крајот на антиката и веројатно влијаел врз широката употреба на мозаици во западниот свет за време на средниот век.<ref name="chamoux 2002 375"/> <gallery widths="200" heights="200" perrow="4" class="center"> File:Palazzo dei gran maestri di rodi, sala del cavalluccio, mosaico della ninfa sull'ippocampo, da kos, periodo romano, 02.JPG|[[Мозаик]] на [[нимфа]] од Палатата на Големиот мајстор на витезите од Родос, II век п.н.е. File:Mosaic with Athena Hermes, Delos,143438.jpg|Поден [[мозаик]] од станбен објект што ги прикажува [[Атина]] и [[Хермес]], од „Четврт на накитот“ во [[Делос]], Грција, крај на II или почеток на I век п.н.е. File:Central panel of the Abduction of Helen by Theseus Mosaic Floor, detail of the charioteer, from the House of the Abduction of Helen, (c. 300 BC), Ancient Pella (6913935544).jpg|Централен панел од мозаичниот под со приказот на грабнувањето на [[Хелена од Троја]] од страна на [[Тезеј]]; детаљ со кочијашот; од Куќата на грабнувањето на Хелена, (околу 300 г. п.н.е.), античка [[Пела]] File:The Abduction of Persephone by Pluto, Amphipolis.jpg|[[Македонија (античко кралство)|Македонски]] [[мозаик]] од гробницата „Каста“ во [[Амфипол]] што го прикажува грабнувањето на [[Персефона]] од страна на [[Плутон (митологија)|Плутон]], IV век п.н.е. File:Agios-Athanasios.jpg|Античка фреска на [[Античка македонска војска|македонски војници]] од гробницата кај [[Агиос Атанасиос, Солун]], IV век п.н.е. File:NileMosaicOfPalestrinaSoldiers.jpg|[[Хеленистички војници]], околу 100 г. п.н.е., [[Птоломејско Кралство]], Египет; Детал од [[Мозаикот на Нил од Палестрина]]. File:Thureophoroi CROPPED.jpg|Стела на Диоскурид, датирана во II век п.н.е., која прикажува птолемејски војник од типот „[[туреофорос]]“ (кој го носи штитот „[[туреос]]“). Ова е карактеристичен пример за „романизацијата“ на [[Птолемејска војска|птолемејската војска]]. File:Delos Museum Mosaik Dionysos 06.jpg|Крилестиот бог [[Дионис]] јава тигар; мозаик од [[Куќата на Дионис]] во [[Делос]], Грција, II век п.н.е. File:Hellenistic mosaic floor panel of an Alexandrine parakeet from Pergamon, 2nd century BC, Pergamon Museum (8408107096).jpg|Детал од хеленистички поден мозаик што прикажува [[александриски папагал]]; потекнува од акрополата на [[Пергамон]] (близу денешна [[Бергама]], [[Турција]]) и датира од средината на II век п.н.е. (за време на владеењето на [[Евмен II]] и [[Атал II]]). File:Restes du banquet, mosaïque.jpg|„Непометен под“ (Asarotos Oikos), римска копија на мозаикот од [[Сосос од Пергамон]], околу 200 г. п.н.е. File:Medusa mosaïc Rhodes.jpg|Централен мотив од мозаикот со [[Медуза]], II век п.н.е., од островот [[Кос]]; се наоѓа во палатата на [[Големиот мајстор на витезите од Родос]] во градот Родос, на островот [[Родос]]. File:Mural painting, ca 100 BC, Delos, 143465.jpg|[[Ѕидна слика]] од [[Делос]], околу... 100 г. п.н.е. File:Mural paintings, ca 100 BC, Delos, 143476.jpg|Фрагменти од ѕидни слики од Делос, околу 100 г. п.н.е. File:UrumqiWarrior.jpg|Таписеријата од Сампул, волнена ѕидна декорација од округот Лоп, префектура Хотан, Синџијанг, Кина, на која е прикажан веројатно грчки војник од Грчко-бактриското Кралство (250–125 г. п.н.е.), со сини очи, кој држи копје и носи лента за глава што наликува на дијадема; над него е прикажан кентаур - чест мотив во хеленистичката уметност;<ref>Christopoulos, Lucas (August 2012). "Hellenes and Romans in Ancient China (240 BC – 1398 AD)", in Victor H. Mair (ed), Sino-Platonic Papers, No. 230. Chinese Academy of Social Sciences, University of Pennsylvania Department of East Asian Languages and Civilizations. {{ISSN|2157-9687}}, pp. 15–16.</ref> Музеј на Синџијанг. File:Mosaic of Berenice II, Ptolemaic Queen and joint ruler with Ptolemy III of Egypt, Thmuis, Egypt.jpg|Мозаик од [[Тмуис]] ([[Мендес]]), Египет, изработен од хеленистичкиот уметник Софилос (потпишан на делото) околу 200 г. п.н.е., денес во [[Грчко-римски музеј]] во Александрија, Египет; прикажаната жена е [[Птолемејска династија|птолемејската кралица]] [[Береника II]] (која владеела заедно со нејзиниот сопруг [[Птолемеј III]]) како персонификација на Александрија.<ref>Fletcher, Joann (2008). ''Cleopatra the Great: The Woman Behind the Legend''. New York: Harper. {{ISBN|978-0-06-058558-7}}, илустрации и описи меѓу стр. 246–247.</ref> File:Nabataen Grape Vines.jpg|Детал од набатејски фрески на таван, насликани врз малтерисана површина. File:Encaustic on marble, portrait of a young man from a grave stele, with an inscription ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΧΑΙΡΕ Theodoros Farewell 2.png|Хеленистичка слика направена со [[енкаустика]] на мермер, која прикажува портрет на младич по име Теодор на надгробна стела; датирана во I век п.н.е., Археолошки музеј во Теба]] </gallery> ==Грнчарство== [[File:Music lagynos Louvre M149.jpg|thumb|180px|[[Типологија на грчките облици на вази|Лагинос]] украсен со музички инструменти, 150–100 г. п.н.е., [[Лувр]].]] Хеленистичкото доба следува непосредно по големото доба на сликаната [[Старогрчка керамика|старогрчка керамика]], можеби затоа што зголеменото богатство довело до поголема употреба на фини метални садови (од кои денес преживеале многу малку) и до опаѓање на фината сликана „ваза“ (термин што се користи за сите облици на садови во керамиката). Повеќето вази од овој период се црни и еднообразни, со сјаен изглед што се доближува до оној на лак, украсени со едноставни мотиви на цвеќиња или [[фестон]]и. Облиците на садовите често се засноваат на облици од метални предмети: така, [[Типологија на грчките облици на вази|лагиносот]] е вински сад типичен за периодот. Сликаните видови вази што продолжиле да се произведуваат и во хеленистичкиот период ги вклучуваат [[Хадра вази|вазите Хадра]] и [[панатенајска амфора|панатенајските амфори]]. [[File:Gnathia style lekythos Antikensammlung Kiel B 707.jpg|thumb|160px|left|Шише ([[лекит]]) во стилот Гнатијанските вази, на кое е прикажана крилатата божица на победата, [[Ника (митологија)|Ника]], вооружена и како танцува, [[Апулија]] ([[Магна Грција]]), Италија]] ===Мегарска керамика=== Тоа е и периодот на таканаречената мегарска керамика:<ref>{{Harvnb|Pedley|2012|page=382}}</ref> се појавиле калапираните вази со релјефна декорација, несомнено како имитација на вази изработени од благородни метали. На телото на вазата биле нанесувани релјефни венци. Се среќаваат и посложени релјефи, засновани на [[животно|животни]] или [[легендарно суштество|легендарни суштества]]. ====Керамика во западносклоничен стил==== [[File:1185 - Keramikos Museum, Athens - West Slope kantharos - Photo by Giovanni Dall'Orto, Nov 12 2009.jpg|thumb|Кантарос во западносклоничен стил, 330–300 г. п.н.е., Керамички археолошки музеј, Атина]] [[Сликарство со црвени фигури|Сликарството со црвени фигури]] изумрело во [[Атина]] до крајот на IV век п.н.е., за да биде заменето со она што е познато како [[керамика во западносклоничен стил|керамика во западносклоничен стил]], наречена така според наодите на западната падина на [[Атински Акропол|Атинскиот Акропол]]. Овој стил се состоел од сликање со глинаста обоена суспензија и бела боја врз печена црна основа, со одредени врежани детали.<ref>{{Harvnb|Burn|2005|page=117}}</ref> Прикажувањето на луѓето се намалило и било заменето со поедноставни мотиви како венци, делфини, розети итн. Варијациите на овој стил се прошириле низ грчкиот свет, со значајни центри на [[Крит]] и во [[Апулија]], каде што сè уште биле барани фигурални сцени. [[File:Canosa di puglia, askos con applique (nike, testa di medusa), III sec ac..JPG|thumb|150px|Керамички [[аскос]] од [[Каноза ди Пуља]], на кој се прикажани [[Ника (митологија)|божицата Ника]], [[Медуза|главата на Медуза]] и коњи, III век п.н.е.]] =====Гнатијански вази===== Гнатијанските вази продолжиле да се произведуваат не само во апулиската, туку и во кампанската, паестанската и сицилијанската традиција на сликарство на вази. [[File:DSC00372 - Vaso centuripino -280-220 a.C.- - Foto G. Dall'Orto1.jpg|thumb|120px|left|Ваза од Чентурипе во Палермо, 280–220 г. п.н.е.]] =====Каноска керамика===== Во [[Каноза ди Пуља]] во јужна Италија, во погребувања од III век п.н.е., може да се најдат [[Каноски вази|вази]] со целосно тридимензионални додатоци.<ref>{{Harvnb|Pedley|2012|page=385}}</ref> Карактеристична одлика на каноските вази се боите растворливи во вода. Сини, црвени, жолти, светловиолетови и кафеави бои биле нанесувани врз бела основа. ====Чентурипска керамика==== [[Чентурипска керамика|Чентурипската керамика]] од Сицилија, која е наречена „последниот здив на грчкото сликарство на вази“,<ref name="auto"/> имала целосно обоено сликарство во [[темпера]], вклучувајќи групи фигури нанесени по печењето, спротивно на традиционалната практика. Кревкоста на пигментите го спречувала честото користење на овие вази; тие биле наменети за употреба во погреби, а многу од нив биле само за изложување, на пример со капаци што не се подигале. Практиката можеби продолжила и во II век п.н.е., што ја прави можеби последната вазна со сликарство со значајни фигури.<ref>Von Bothner, Dietrich, [http://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/compoundobject/collection/p15324coll10/id/69457 ''Грчко сликарство на вази''], стр. 67, 1987, Музеј на уметноста Метрополитен (Њујорк, Њујорк)</ref> Работилница била активна најмалку до III век п.н.е. Овие вази се карактеризираат со основа обоена во розово. Фигурите, често женски, се прикажани во обоена облека: синолилав [[хитон]], жолт [[химатион]], бел превез. Стилот потсетува на [[Помпеја]] и повеќе се потпира на големите современи слики отколку на наследството на керамиката со црвени фигури. ===Теракотни фигурини=== [[File:Altes Museum - Tanagra Figurine3.jpg|thumb|Богати жени од „средната класа“: таканаречена [[Танагра фигурина]], [[Хеленистичка Грција]], 325–150 г. п.н.е., Стар музеј]] Тулите и ќерамидите се користеле за архитектонски и други намени. Производството на [[старогрчки теракотни фигурини|грчки теракотни фигурини]] станувало сè позначајно. Теракотните фигурини прикажувале божества, како и теми од современиот живот. Претходно наменета за религиозна употреба, во хеленистичка Грција теракотата почесто се користела за погребни и чисто украсни цели. Усовршувањето на техниките на калапење овозможило создавање вистински минијатурни статуи, со високо ниво на детали, обично обоени. Неколку грчки стилови продолжиле и во римскиот период, а грчкото влијание, делумно пренесено преку [[Старите Етрурци|старите Етрурци]], врз [[староримска керамика|староримската керамика]] било значително, особено кај фигурините. [[File:Grotesque woman Louvre CA2295.jpg|thumb|125px|left|Гротескна жена што држи бокал со вино, [[Керч]], втора половина на IV век п.н.е., [[Лувр]].]] ====Танагрени фигурини==== Танагрените фигурини, од [[Танагра]] во [[Беотија]] и од други центри, исполнети со живи бои, најчесто прикажуваат елегантни жени во сцени полни со шарм.<ref>{{Harvnb|Masseglia|2015|page=140}}</ref> Во [[Смирна]], во Мала Азија, два главни стила се појавувале еден покрај друг: пред сè, копии на ремек-дела на големата скулптура, како што е [[Фарнезеова колекција|Фарнезевиот]] [[Фарнезев Херкул|Херкул]] во позлатена теракота. =====Гротески===== Во сосема поинаков жанр се „гротеските“, кои остро се спротивставуваат на каноните на „грчката убавина“: ''короплатот'' (изработувачот на фигурини) обликува деформирани тела во извиткани пози – [[кифоза|грбавци]], [[епилепсија|епилептичари]], [[хидроцефалус|хидроцефаличари]], [[дебелина|дебели]] жени итн. Затоа може да се запрашаме дали тие биле медицински модели, со оглед на тоа што градот [[Смирна]] бил познат по своето [[Медицина во старогрчкиот свет|медицинско училиште]]. Или, пак, можеле едноставно да бидат карикатури, наменети да предизвикуваат смеа. „Гротеските“ се подеднакво чести во [[Тарс (град)|Тарс]], а исто така и во [[Александрија]]. =====Црнец===== Една тема што се појавила била „црнецот“, особено во [[Птоломејска династија|Птоломејски Египет]]: овие статуетки на црни младинци биле популарни сè до римскиот период.<ref>[http://www.ascsa.edu.gr/pdf/uploads/hesperia/146782.pdf Три века хеленистички теракоти]</ref> Понекогаш тие биле сведени на одекнување на облик од големите скулптури: така се среќаваат бројни минијатурни копии на [[Тиха]] (Среќа или Случајност) од [[Антиохија]], чиј оригинал датира од почетокот на III век п.н.е. Хеленистички керамички дизајни можат да се најдат во градот [[Таксила]] во денешен [[Пакистан]], кој бил колонизиран со грчки занаетчии и грнчари откако Александар го освоил. <gallery widths="200px" heights="200px" perrow="4" class="center"> File:Apulia Lekythos in Gnathia style.jpg|Шише ([[лекит]]) во [[вазите Гнатија|стилот Гнатија]] – [[Ерос]], [[апулиско сликарство на вази|со слика]] на фигура што [[епискирос|игра со топка]], Апулија ([[Магна Грција]]), Италија, третата четвртина од IV век п.н.е. File:Cratère à volutes apulien.jpg|[[Кратер (сад)|Кратер]], [[апулиско сликарство на вази]] со релјефни украси, 330–320 г. п.н.е. File:Mariemont Greek krater 04.JPG|[[Кратер (сад)|Кратер]] со ''[[волута|волути]]'' од теракота; [[грчка уметност]] од јужна Италија, околу 330–320 г. п.н.е. File:Sphageion 01 pushkin.jpg|[[Сфагејон]] со горгони, од јужна Италија, [[Каноза ди Пуља]], крајот на IV до почетокот на III век п.н.е., глина, ангоба, боја. [[Музеј Пушкин]], Москва File:Canosa, askos con testa femminile e nike, 270-200 ac. ca..jpg|[[Аскос]] во облик на женска глава, 270–200 г. п.н.е., од [[Каноза ди Пуља]] File:British Museum - GR 1859-2-16-4 (Terracotta D194).jpg|Женска глава што делумно имитира вазна ([[лекит]]), 325–300 г. п.н.е. File:Antikensammlung Berlin 487.JPG|Старогрчка [[теракота|теракотна]] глава на млад човек, пронајдена во [[Тарент]], околу 300 г. п.н.е., Стара збирка во Берлин. File:Pandoura 002.jpg|Танагрена фигурина што свири на [[пандура]], 200 г. п.н.е. </gallery> ==Мали уметности== [[File:FibulaDeBraganzaMPLC.JPG|thumb|[[Браганзинска фибула]], околу 250–200 г. п.н.е. [[Британски музеј]].]] ===Метална уметност=== Бидејќи толку многу бронзени статуи биле претопени, денес постојат само помали предмети. Во хеленистичка Грција, суровините биле изобилни по источните освојувања. [[File:Cratère de Derveni 0001.jpg|thumb|left|140px|[[Дервенски кратер]], IV век п.н.е., [[Археолошки музеј на Солун]]]] Изработката на металните вази добила нова полност: уметниците се натпреварувале меѓу себе со голема виртуозност. [[Тракијци|Тракиското]] [[Панагирско богатство]] (од денешна [[Бугарија]]) вклучува грчки предмети како златна [[амфора]] со два исправени [[кентаур]]и што ги формираат дршките. [[File:Hellenistic Glasamphora from Olbia Antikensammlung Berlin 3.jpg|thumb|160px|Грчка стаклена [[амфора]], втора половина на II век п.н.е., од [[Олбија]], [[Корзика и Сардинија|Сардинија во римскиот период]], денес во Стариот музеј]] [[Дервенски кратер|Дервенскиот кратер]], од околината на [[Солун]], е голем бронзен [[волута|волутен]] [[кратер]] од околу 320 г. п.н.е., тежок 40 килограми и фино украсен со 32 сантиметри висок фриз од фигури во релјеф, на кој е прикажан [[Дионис]] опкружен со [[Аријадна]] и нејзината поворка од [[сатир]]и и [[маенада|маенади]].<ref>{{Harvnb|Burn|2005|page=30}}</ref> Вратот е украсен со орнаментални мотиви, додека четири сатири во висок релјеф се лежерно седнати на рамената на вазата. Развојот е сличен и кај уметноста на накитот. Накитарите од тоа време се истакнувале во обработката на детали и филигран: така, погребните венци прикажуваат многу реалистични лисја од дрвја или стебленца пченица. Во овој период процветала употребата на вметнати скапоцени камења. ===Стакло и глиптичка уметност=== Во овој период Хелените, кои дотогаш познавале само лиено стакло, ја откриле техниката на [[дување стакло|дување стакло]], со што биле овозможени [[хеленистичко стакло|нови облици]]. Почнувајќи од [[Сирија]],<ref>{{Harvnb|Honour|2005|page=192}}</ref> уметноста на стаклото се развила особено во Италија. Лиеното стакло продолжило да се употребува, особено при создавањето накит со [[интаглио|интаглио]]. Уметноста на [[гравирани скапоцени камења|гравирањето скапоцени камења]] речиси воопшто не напредувала, ограничувајќи се на масовно произведувани предмети без оригиналност. Како надомест, се појавил [[камео (резба)|камеото]]. Станува збор за резбање во релјеф на камен составен од неколку обоени слоеви, со што предметот можел да биде прикажан во релјеф со повеќе од една боја. Хеленистичкиот период создал некои ремек-дела како [[Гонзага камео|камеото Гонзага]], денес во [[Музеј на Ермитаж|Ермитаж]], и спектакуларни [[резбање во тврд камен|резби во тврд камен]] како [[Чашата на Птоломеите]] во Париз.<ref>{{Harvnb|Pollitt|1986|page=24}}</ref> ===Ковани пари=== Кованиците во хеленистичкиот период сè повеќе користеле портрети.<ref>{{cite web|url=https://www2.lawrence.edu/dept/art/BUERGER/ESSAYS/HELLENIS.HTML|title=Портрети на хеленистичките монети}}</ref> ==Подоцнежни римски копии== По римското освојување, елитната потрошувачка и побарувачката за хеленистичка уметност пораснала, па уметниците настојувале да ги репродуцираат мермерните и бронзените уметнички дела од класичниот и хеленистичкиот период. Тоа го правеле создавајќи [[калап|калапи]] од оригиналните скулптури, произведувајќи [[гипсен одливок|гипсени одливки]] што можеле да бидат испратени во работилниците на кој било скулптор низ Средоземјето, каде што овие уметнички дела можеле да се умножат. Тие често биле верни репродукции на оригиналите, но понекогаш спојувале неколку елементи од различни уметнички дела во една група или едноставно додавале [[римски портрет|глави со римски портрети]] на веќе постоечки грчки атлетски тела.<ref>Department of Greek and Roman Art (October 2002). "[http://www.metmuseum.org/toah/hd/rogr/hd_rogr.htm Roman Copies of Greek Statues]." In ''Heilbrunn Timeline of Art History''. New York: The [[Metropolitan Museum of Art]]. Retrieved 17 October 2016.</ref> <gallery widths="200" heights="200" perrow="4" class="center"> File:Dying gaul.jpg|„Умирачкиот Гал“, римска мермерна копија на хеленистичко дело од крајот на III век п.н.е., Капитолски музеи, Рим. File:Seleuco I Nicatore.JPG|Римска копија на оригинален хеленистички биста што го прикажува Селевк I Никатор (основач на Селевкидското Царство), пронајдена во Херкуланеум, Италија. File:Homer British Museum.jpg|Римска копија на изгубен хеленистички оригинал (II век п.н.е.) што го прикажува Хомер, од Бајае, Италија, Британски музеј. File:Pirro - Marte.jpg|Статуа на Марс од Форумот на Нерва, II век од н.е., заснована на оригинал од времето на Август, кој пак се потпирал на хеленистички грчки модел од IV век п.н.е., Капитолски музеи<ref>Capitoline Museums. "[http://capitolini.info/scu00058/?lang=en Colossal statue of Mars Ultor also known as Pyrrhus - Inv. Scu 58.]" Capitolini.info. Пристапено на 8 октомври 2016.</ref> File:Old drunkard Glyptothek Munich 437 n1.jpg|Пијана старица што држи лагинос. Мермер, римска копија според хеленистички оригинал од II век п.н.е., припишана на Мирон. File:Greek statue discus thrower 2 century aC.jpg|Римска бронзена репродукција на Мироновиот „Дискобол“, II век од н.е. File:Boxer of Quirinal (Mys from Taranto) - Lateral View.jpg|„Борачот од Квиринал“, хеленистичка скулптура во Националниот музеј на Рим. File:Child goose Louvre Ma40.jpg|Дете си игра со гуска. Римска копија (I–II век од н.е.) на грчки оригинал, во Лувр. File:Tyche Antioch Vatican Inv2672.jpg|Тихе од Антиохија. Римска копија според грчки бронзен оригинал од Еутихид од III век п.н.е. File:Hag Sculpture.JPG|Стара пазарџика, римско уметничко дело според хеленистички оригинал од II век п.н.е. File:Demostenes.jpg|Демостен. Мермер, римска копија според оригинал од Полиевкт (околу 280 г. п.н.е.). File:Crouching Aphrodite Altemps Inv8565.jpg|Чучнувачка Афродита, мермерна копија од I век п.н.е. според хеленистички оригинал од III век п.н.е. File:Artemis Rospigliosi Louvre Ma559.jpg|Артемида од типот „Роспиљози“. Мермер, римско дело од царскиот период, I–II век од н.е. Копија на хеленистички оригинал, Лувр. File:"Boy with Thorn" or "Spinario" (British Museum).jpg|Римска мермерна копија на „Момче со трн“ (Спинарио), околу 25–50 г. од н.е. File:Hércules Farnese 01.JPG|Фарнески Херкул, веројатно зголемена копија изработена во раниот III век од н.е. и потпишана од извесен Гликон; копијата е направена според оригинал од Лисип (или некој од неговиот круг) од IV век п.н.е. за Каракаловите терми во Рим (осветени во 216 г. од н.е.), каде што била пронајдена во 1546 година. </gallery> ==Наводи и извори== ;Наводи {{наводи}} ;Извори *{{cite book|last=Anderson|first=William J.|title=The Architecture of Ancient Greece|location=London|publisher=Harrison, Jehring, & Co.|isbn=978-0404147259|date=1 June 1927}} *{{cite book | last=Boardman |first=John | title=Greek Art | publisher=Thames and Hudson | location=London | year=1989 | isbn=978-0-500-20292-0 | author-link=John Boardman (archaeologist) | url-access=registration | url=https://archive.org/details/greekart00boar_0 }} *{{cite book|last=Boardman |first=John|title=The Oxford History of Classical Art|publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-814386-9|date=18 November 1993}} *{{cite book|last=Bolman|first=Elizabeth S.|chapter=A Staggering Spectacle: Early Byzantine Aesthetics in the Triconch|title=The Red Monastery Church: Beauty and Asceticism in Upper Egypt|pages=119–128|location=New Haven & London|publisher=[[Yale University Press]]; American Research Center in Egypt, Inc.|year=2016|isbn=978-0-300-21230-3|chapter-url=https://books.google.com/books?id=hwuQDAAAQBAJ| editor-given1 = Elizabeth S. | editor-surname1 = Bolman}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=84EeAAAAIAAJ|title=Hellenistic Painting Techniques: The Evidence of the Delos Fragments|last=Bruno |first=Vincent L.|isbn=978-9004071599|year=1985|publisher=BRILL }} *{{cite book| last=Burn |first=Lucilla | title=Hellenistic Art: From Alexander The Great To Augustus | publisher=J. Paul Getty Trust Publications | location=Los Angeles | year=2005 | isbn=978-0-89236-776-4}} * {{cite book|last=Chamoux|first=Françios|title=Hellenistic Civilization|translator=Michel Roussel|year=2002|orig-year=1981|location=Oxford|publisher=Blackwell|isbn=978-0631222422}} *{{cite book |author1=Charbonneaux, Jean |author2=Jean Martin |author3=Roland Villard |translator=Peter Green | title=Hellenistic Greece | publisher=Braziller | location=New York | year=1973| isbn=978-0-8076-0666-7 }} *{{cite book|last=Green|first=Peter|title=Alexander to Actium: The Historical Evolution of the Hellenistic Age|isbn=978-0520083493|date=19 October 1993|url-access=registration|url=https://archive.org/details/alexandertoactiu0000gree}} *{{cite book| last=Havelock |first=Christine Mitchell| title=Hellenistic Art| publisher=New York Graphic Society Ltd.| location=Greenwich, Connecticut| year=1968| isbn=978-0-393-95133-2| url-access=registration| url=https://archive.org/details/hellenisticartar0000have_t5k6}} *{{cite book| author=Holtzmann, Bernard and [[Alain Pasquier]] |title=Histoire de l'art antique: l'art grec | publisher= Réunion des musées nationaux | year=2002 | isbn=978-2-7118-3782-3 }} *{{cite book|last=Honour|first=Hugh|title=A World History of Art|isbn=978-1856694513|year=2005|publisher=Laurence King }} *{{cite book|title=Gardner's Art Through the Ages: A Global History|first=Fred S.|last=Kleiner|publisher=Cengage Learning|year=2008|isbn=978-0-495-11549-6}} *{{cite book|title=Body Language in Hellenistic Art and Society|author-link=Jane Masséglia |last=Masseglia |first=Jane|isbn=978-0198723592|year=2015|publisher=Oxford University Press }} *{{cite book|last=Pedley|first=John Griffiths|title=Greek Art and Archaeology|isbn=978-0-205-00133-0|year=2012|publisher=Prentice Hall }} *{{cite book| last=Pollitt |first=Jerome J. | title=Art in the Hellenistic Age | publisher=Cambridge University Press | year=1986 | isbn=978-0-521-27672-6}} *{{cite book|last=Richter|first=Gisela M. A.|author-link=Gisela Richter |title=The Sculpture and Sculptors of the Greeks|url=https://archive.org/details/sculpturesculpto0000rich|url-access=registration|year=1970}} *{{cite book|url=https://archive.org/details/famoussculpturea00sing_0|last=Singleton|first=Esther|title=Famous sculpture as seen and described by great writers|publisher=Dodd, Mead & Company|year=1910}} *{{cite book|last=Stewart|first=Andrew|year=2014|title=Art in the Hellenistic World: An Introduction|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-62592-1}} *{{cite book|last=Winter|first=Frederick|title=Studies in Hellenistic Architecture|isbn=978-0802039149 |date=2006|publisher=University of Toronto Press }} *{{cite book|last=Zanker|first=Graham|year=2004|title=Modes of Viewing in Hellenistic Poetry and Art|publisher=University of Wisconsin Press|isbn=978-0299194505}} ==За понатамошно читање== *Anderson, Jane E. A. ''Body Language in Hellenistic Art and Society''. First edition. Oxford: Oxford University Press, 2015. *Stewart, Andrew F. ''Art in the Hellenistic World: An Introduction''. New York: Cambridge University Press, 2014. *Trofimova, Anna A. ''Imitatio Alexandri in Hellenistic Art: Portraits of Alexander the Great and Mythological Images''. Rome: L'Erma di Bretschneider, 2012. *Zanker, G. ''Modes of Viewing in Hellenistic Poetry and Art''. Madison: University of Wisconsin Press, 2004. ==Надворешни врски== {{Commons category|Hellenistic art}} *[https://www.google.com/culturalinstitute/beta/search/asset?q=Greek&p=the-british-museum=summary Selection of Hellenistic works]{{cbignore|bot=medic}} at the [[British Museum]] *[http://www.louvre.fr/en/moteur-de-recherche-oeuvres?f_search_art=Hellenistic+=summary Selection of Hellenistic works] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210425033833/https://www.louvre.fr/en/moteur-de-recherche-oeuvres?f_search_art=Hellenistic+=summary |date=25 April 2021 }} at the [[Louvre]] *[http://ancient-greece.org/history/helleninstic.html Hellenistic Art], Ancient-Greece.org [[Категорија:Страници со повеќеделни слики во автоматски размер]] kxgf4hwyzsxen1si836ngo72mq9okxo 5641399 5641397 2026-10-06T16:42:15Z 19user99 72391 /* Сосос */ 5641399 wikitext text/x-wiki {{multiple image|right||perrow=2|total_width=300|header=Хеленистичка уметност |image1=Front views of the Venus de Milo.jpg|width1=190 |image2=Nike of Samothrake Louvre Ma2369 n4.jpg|width2=267| |image3=Pergamonmuseum Pergamonaltar.jpg|width3=163| |image4=Hades abducting Persephone.jpg|width4=320| |footer=Од лево кон десно:<br />„[[Венера од Милос]]“, откриена на островот [[Милос]], 130–100 г. п.н.е., [[Лувр]]<br />„[[Крилестата победа од Самотракија]]“, од островот [[Самотракија]], 200–190 г. п.н.е., [[Лувр]]<br />[[Пергамонски олтар]], [[Пергамонски музеј]], Берлин.<br />[[Ад]] ја граби [[Персефона]], фреска во кралската гробница во [[Кутлеш]], [[Егејска Македонија]], околу 340 г. п.н.е. }} '''Хеленистичка уметност''' — уметност на [[Хеленизам|хеленистичкиот период]], кој општо се смета дека започнува со смртта на [[Александар Македонски]] во 323 п.н.е., а завршува со освојувањето на хеленистичкиот свет од страна на Римјаните, процес кој веќе бил во тек до 146 п.н.е., кога била заземена грчката копнена територија, а во суштина завршува во 30 п.н.е. со освојувањето на Птоломејски Египет по [[Битка кај Акциум|битката кај Акциум]]. Голем број од најпознатите дела на [[Грчка скулптура|грчката скулптура]] припаѓаат на овој период, меѓу кои ''[[Лаокоон и неговите синови]]'', ''[[Умирачкиот Гал]]'', ''[[Венера Милоска]]'' и ''[[Нике од Самотрака]]''. Тој го следи периодот на [[Античка грчка уметност|класичната грчка уметност]], додека следната [[Римска уметност|римска уметност]] во голема мера била продолжување на хеленистичките текови. Терминот ''хеленистички'' се однесува на ширењето на хеленистичкото влијание и распространувањето на неговите идеи по смртта на Александар – „хеленизирањето“ на светот,<ref name="auto">{{Harvnb|Pedley|2012|page=339}}</ref> со [[Коине|коине грчкиот]] како заеднички јазик.<ref>{{Harvnb|Burn|2005|page=16}}</ref> Терминот е модерен изум; [[Хеленизам|хеленистичкиот свет]] не опфаќал само огромна област што го вклучувала целото [[Егејско Море]], наместо [[Класична Грција|класичната Грција]] насочена кон [[Полис|полисите]] [[Атина]] и [[Спарта]], туку и огромен временски распон. Во уметнички поглед тоа значи дека постои огромна разновидност која често, заради погодност, се става под насловот „хеленистичка уметност“. Една од дефинирачките карактеристики на хеленистичкиот период била поделбата на империјата на Александар на помали династички империи основани од [[Дијадоси|дијадосите]] (генералите на Александар кои станале регенти на различни региони): [[Птоломеи|Птоломеите]] во [[Египет]], [[Селевкиди|Селевкидите]] во [[Месопотамија]], [[Персија]] и [[Сирија]], [[Атален|Аталидите]] во [[Пергам]], итн. Секоја од овие династии практикувала кралско покровителство кое се разликувало од она на градовите-држави. Во свитата на Александар биле тројца уметници: скулпторот [[Лисип]], сликарот [[Апел]] и резбарот на скапоцени камења и гравер [[Пирготел]].<ref>{{Harvnb|Pollitt|1986|page=22}}</ref> Периодот по неговата смрт бил период на голем просперитет и значителна екстравагантност за поголемиот дел од грчкиот свет, барем за богатите. Кралевите станале важни покровители на уметноста. Скулптурата, сликарството и архитектурата цветале, но [[Грчко вазно сликарство|вазното сликарство]] престанало да биде од големо значење. Металообработката и широк спектар на луксузни уметности создале многу извонредни уметнички дела. Некои видови популарна уметност станувале сè пософистицирани. Постои тенденција во пишувањето на историјата хеленистичката уметност да се прикажува како декадентен стил, што следи по ''Златното доба'' на [[Класична Грција|класичната Грција]]. Термините [[Барок]] и [[Рококо]] од XVIII век понекогаш се применувале на уметноста на овој сложен и самосвојствен период. Обновениот интерес за [[историографија]]та, како и некои неодамнешни откритија, како што се гробниците во [[Вергина]], може да овозможат подобро ценење на периодот. == Архитектура == {{multiple image|right||perrow=2|total_width=350| |image1=The facade of the the Tomb of the Palmettes, first half of the 3rd century BC, Ancient Mieza (7263674714).jpg|width1=100 |image2=The Tomb of the Palmettes (photography of the pediment), first half of the 3rd century BC, Ancient Mieza (7263729086).jpg|width2=100| |image3=The facade of the the Tomb of the Palmettes, first half of the 3rd century BC, Ancient Mieza (7263705128).jpg|width3=100| |image4=The pediment of the the Tomb of the Palmettes, first half of the 3rd century BC, Ancient Mieza (7263694348).jpg|width4=100| |footer=Фасадата на [[Античка Македонија|античко-македонската]] [[Гробница на палметите]], III век п.н.е., [[Миеза]]; украсена со обоени [[Дорски ред|дорски]] и [[Јонски ред|јонски]] профили, а [[Тимпанон|тимпанонот]] е исто така осликан со сцена на маж и жена кои лежат заедно.<ref>{{harvnb|Bolman|2016|pp=120–121}}</ref>}} Во архитектонската област, династиите по Александар довеле до огромни урбани планови и големи комплекси кои во голема мера исчезнале од градовите-држави до V век п.н.е.<ref>{{Harvnb|Winter|2006|page=42}}</ref> Дорскиот храм бил речиси напуштен.<ref>{{Harvnb|Anderson|1927|page=161}}</ref> Ова градско планирање било сосема иновативно за грчкиот свет; наместо да манипулира со просторот преку исправање на неговите недостатоци, плановите за градба се прилагодувале на природниот амбиент. Се забележува појава на многу места за забава и разонода, особено умножување на [[Театар во античка Грција|театрите]] и парковите. Хеленистичките монархии имале предност во тој поглед затоа што често располагале со огромни простори на кои можеле да градат големи градови: како [[Антиохија|Антиохија]], [[Пергам]] и [[Селевкија на Тигар]]. Тоа било време на гигантизам: така било со вториот храм на [[Аполон]] во [[Дидима]], која се наоѓа на дваесет километри од [[Милет]] во [[Јонија]]. Го проектирале Дафнис од Милет и Пеониј од [[Ефес]] на крајот на IV век п.н.е., но градбата, која никогаш не била завршена, траела до II век од нашата ера. Светилиштето е едно од најголемите некогаш изградени во Средоземниот регион: во рамките на огромен двор (21,7 метри на 53,6 метри), ''[[цела]]''та е опкружена со двоен колонадов од 108 [[Јонски колони|јонски колони]] високи речиси 20 метри, со богато скулптирани бази и [[Капител (архитектура)|капители]].<ref name="auto1">{{Harvnb|Havelock|1968|page=}}</ref><!---Google suggests it was the author's source, but gives no preview --> === Александрија === Хеленистичка [[Александрија]] создала карактеристичен архитектонски јазик на форми кој често се нарекува барокен поради неговата обилна употреба на орнаментика и преиспитувањето на конструктивните елементи како украсни елементи. Можеби делумно инспирирани од [[Архитектура на Египет|традиционалната египетска архитектура]], александриските архитекти развиле нови форми, како што се сегментни, скршени, шупливи и волутни тимпанони, и закривени лачни, вдлабнати и скршени архитрави.<ref name=":8">{{Cite book |last=McKenzie |first=Judith S. |title=The architecture of Alexandria and Egypt 300 c. BC - AD 700 |date=2011 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-17094-8 |edition=Repr. |location=New Haven, Conn. London}}</ref> Изгледа дека овие барокни форми постоеле во Александрија најмалку до II век п.н.е.<ref>{{Cite book |last=Stewart |first=Andrew F. |title=Art in the Hellenistic world: an introduction |date=2014 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-04857-7 |location=New York, NY}}</ref> Многу од нив подоцна биле усвоени низ целата [[Римско Царство|Римска империја]] и значително влијаеле и врз во карпа исклесаните гробници во [[Петра]]. Александриската архитектура исто така во голема мера користела [[Коринтски ред|коринтски капители]], и на надворешните и на внатрешните делови. (Најраниот познат пример за коринтска фасада во Александрија е храмот на [[Птоломеј III Евергет|Птоломеј III]] посветен на [[Сарапис]] во [[Серапеум во Александрија|Сарапеионот]], изграден некогаш помеѓу 246 и 221 п.н.е., иако пропилонот на Светилиштето на великите богови на [[Самотрака]], кое го спонзорирал [[Птоломеј II Филаделф|Птоломеј II]] некогаш помеѓу 285 и 246 п.н.е., исто така веќе имал коринтски колони на една од своите фасади.) Коринтските капители понекогаш се комбинирале со дорски архитрави, комбинација која ретко се среќавала на друго место во хеленистичкиот свет. Александриските коринтски капители покажувале голема разновидност на форми и композиции кои историчарите ги поделиле на четири посебни типа. Други типични одлики на хеленистичката александриска архитектура биле бази на колони со [[Акант (орнамент)|акантови листови]], кои понекогаш се вметнувале помеѓу стандардната атичка база на колона и стеблото на коринтската колона, и [[Корниз|корнизи]] со карактеристични александриски рамни жлебени и/или шупливи квадратни модилјони. Се смета дека римските фрески од [[Помпејски стилови|вториот стил]] биле инспирирани од александриската архитектура.<ref name=":8" /> === Олинт === Античкиот град [[Олинт]] бил еден од архитектонските и уметничките камен-темелници во воспоставувањето на врската помеѓу класичниот и хеленистичкиот свет. На локалитетот на градот Олинт биле пронајдени над 100 домови. Интересно е што домовите и другата архитектура биле неверојатно добро зачувани. Тоа ни овозможува подобро да разбереме кои активности се одвивале во домовите и како бил организиран и искористуван просторот во нив. Домовите во Олинт обично биле поквадратни по форма. Посакуваниот дом не бил нужно голем или екстравагантен, туку удобен и практичен. Тоа била одлика на цивилизација која била исклучително присутна во грчката култура за време на хеленистичкиот период и подоцна. Живеењето цивилизиран живот подразбирало одржување на цврст простор за живеење, па затоа за изградба на домовите биле користени многу материјали слични на тули. Камен, дрво, кал-тула и други материјали најчесто се користеле за градба на овие живеалишта. Друг елемент кој станувал сè попопуларен во хеленистичкиот период бил додавањето на двор кон домот. Дворовите служеле како извор на светлина за домот бидејќи грчките куќи биле затворени кон надворешниот свет за да се одржи одреден степен на приватност. На некои локалитети на домови биле пронајдени прозорци, но тие обично се наоѓаат високо над земјата и се мали. Поради прашањето на приватноста, многу поединци биле принудени да направат компромис со светлината во домот. Добро осветлените простори се користеле за забава или повеќе јавни активности, додека приватните делови од домот биле темни и затворени, што го отежнувало домаќинството. Дворовите обично биле центар на домот бидејќи обезбедувале простор за забава и извор на светлина од самата внатрешност на домот. Најчесто биле поплочени со калдрма или камчиња, но откриени се и мозаични дворови. Мозаиците биле прекрасен начин семејството да ги изрази своите интереси и верувања, како и начин да се додаде декор во домот и да се направи визуелно попривлечен. Овој уметнички допир во домовите во Олинт воведува уште еден елемент на цивилизиран живот во ова хеленистичко општество.<ref>{{Cite book|title=Household and City Organization at Olynthus|last=Cahill|first=Nicholas|publisher=Yale University Press|year=2002|isbn=9780300133004|pages=74–78}}</ref> ===Пергам=== Пергам особено е карактеристичен пример на хеленистичка архитектура. Почнувајќи од една едноставна тврдина сместена на [[Акропол]]от, разните [[Атален|аталидски]] кралеви подигнале колосален архитектонски комплекс. Градбите се распослани околу Акропол за да се земе предвид природата на теренот. [[Агора]]та, сместена на југ на најниската тераса, е оградена со галерии со колонади (колони) или ''стои''. Таа е почеток на улица која го прекинува целиот Акропол: ги одвојува административните, политичките и воените згради на исток и на врвот на карпата од светилиштата на запад, на средна височина, меѓу кои најистакнато е она што го засолнува монументалниот [[Пергамски олтар]], познат како „на дванаесетте богови“ или „на боговите и на џиновите“, едно од ремек-делата на грчката скулптура. Колосален театар, кој може да собере речиси 10.000 гледачи, има клупи вградени во падините на ридот.<ref>{{Harvnb|Burn|2005|page=92}}</ref> == Скулптура == [[File:Alexander Sarcophagus Battle of Issus.jpg|thumb|280px|Сцена од [[Александровиот саркофаг]]]] [[Плиниј Постариот]], откако ја опишал скулптурата од класичниот период, забележува: ''Cessavit deinde ars'' („тогаш уметноста исчезнала“).<ref>[[Плиниј Постариот]], ''[[Природна историја (Плиниј)|Природна историја]]'' (XXXIV, 52)</ref> Според проценката на Плиниј, скулптурата значително опаднала по 121-вата олимпијада (296–293 п.н.е.). Следел период на стагнација, со краток заживувачки период по 156-тата (156–153 п.н.е.), но без ништо што би го достигнало нивото на времињата пред тоа.<ref name=richt233>{{Harvnb|Richter|1970|page=233}}</ref> [[File:1415 - Archaeological Museum, Athens - Bronze portrait - Photo by Giovanni Dall'Orto, Nov 11 2009.jpg|thumb|left|150px|[[Бронзена скулптура|Бронзен портрет]] на непознат човек, со инкрустирани очи, од I век п.н.е., пронајден во езерото Палестра на островот [[Делос]].]] Во овој период скулптурата станала понатуралистичка, а исто така и поекспресивна; постои интерес за прикажување на крајности на емоции. Покрај анатомскиот реализам, хеленистичкиот уметник настојува да го претстави карактерот на својот субјект, вклучувајќи теми како страдање, сон или старост. Жанр-темите на обичните луѓе, жени, деца, животни и домашни сцени станале прифатливи теми за скулптура, која ја нарачувале богатите семејства за украсување на своите домови и градини; ''[[Дете со трн]]'' е еден пример. [[File:Barberini Faun front Glyptothek Munich 218 n2.jpg|thumb|200px|[[Барберинскиот фавн]], хеленистичка скулптура од II век п.н.е. или римска копија од II век од нашата ера направена по претходна бронзена скулптура]] Биле создавани реалистични портрети на мажи и жени од сите возрасти, а скулпторите повеќе не чувствувале обврска да ги прикажуваат луѓето како идеали на убавина или физичко совршенство.<ref>Smith, 33–40, 136–140</ref> Светот на [[Дионис]], пасторална идила населена со [[Сатир|сатири]], [[Менада|менади]], нимфи и [[Силен|силени]], често бил прикажуван во претходното вазно сликарство и фигурини, но ретко во скулптура во природна големина. ''Пијаната старица'' во Минхен без резерви прикажува стара жена, слаба, изнемоштена, која го притиска до себе својот сад со вино.<ref>{{cite web|url=https://issuu.com/lightartist/docs/the_classical_nude_2|page=5|title=The Classical Nude|author=Paul Lawrence|work=Issuu}}</ref> ===Портретирање=== Периодот затоа е забележителен по своите [[Хеленистичко портретирање|портрети]]: еден таков е [[Барберинскиот фавн]] од [[Глиптотека (Минхен)|Минхен]], кој претставува заспан [[сатир]] со опуштена положба и вознемирено лице, можеби плен на соништа. ''Торзото од Белведере'', ''Сатирот во одмор'', ''Центаврите Фуриети'' и ''Заспаниот Хермафродит'' одразуваат слични идеи.<ref>Smith, 127–154</ref> Друг познат хеленистички портрет е оној на [[Демостен]] од Полиевкт, со добро изработено лице и скрстени раце.<ref name=richt233/> ===Приватизација=== Друг феномен на хеленистичкото доба се јавува во неговата скулптура: приватизацијата,<ref>{{Harvnb|Green|1993|pages=39–40}}</ref><ref>{{Harvnb|Boardman|1989|page=179}}</ref> видлива во повторното преземање на постари јавни обрасци во декоративната скулптура.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=-pNIAQAAIAAJ&q=privatization|title=Studies in the History of Art|date=1 January 1999|publisher=National Gallery of Art|isbn=9780300077339|via=Google Books}}</ref> Портретирањето е обоено со натурализам, под влијание на [[Римска уметност|римската уметност]].<ref>{{Harvnb|Winter|2006|page=235}}</ref> Нови хеленистички градови никнувале низ целиот [[Египет]], [[Сирија]] и [[Анадолија]], за кои биле потребни статуи на грчките богови и херои за нивните храмови и јавни места. Тоа ја направило скулптурата, како и грнчарството, индустрија, со последователна стандардизација и извесно намалување на квалитетот. Од овие причини преживеале многу повеќе хеленистички статуи отколку што е случај со класичниот период. ===Втор класицизам=== Хеленистичката скулптура ги повторува иновациите на таканаречениот „втор класицизам“: [[Херојска голотија|голата]] скулптура [[Статуа|во тркалезна пластика]], која овозможува статуата да се восхитува од сите агли; проучување на драперијата и ефектите на проѕирност на облеката, и гипкоста на позите.<ref>{{cite web|url=https://issuu.com/lightartist/docs/the_classical_nude_2|page=4|title=The Classical Nude|author=Paul Lawrence|work=Issuu}}</ref> Така, ''[[Венера Милоска]]'', иако одѕвонува на класичен модел, се одликува со извивањето на колковите. ==="Барок"=== Групата од повеќе фигури била хеленистичка иновација, веројатно од III век, која ги презема епските битки од претходните храмски тимпанонски релјефи, симнувајќи ги од ѕидовите и поставувајќи ги како групи статуи во природна големина. Нивниот стил често се нарекува „[[барок]]“, со екстравагантно извиткани положби на телата и интензивни изрази на лицата. [[Лаокоонова група|Лаокоонова група]], детално опишана подолу, се смета за еден од прототипните примери на хеленистичкиот барок.<ref name="Boardman, 199">{{harvnb|Boardman|1993|p=199}}</ref> ====Пергам==== [[File:10 2023 - Palazzo Altemps, Roma, Lazio, 00186, Italia - Galata suicida (Ludovisi Gaul) - Arte Ellenistica Greca - Copia Romana - Photo Paolo Villa FO232046 ombre gimp bis.jpg|thumb|180px|[[Лудовизискиот Гал]] кој се убива себеси и својата жена, римска копија по хеленистичкиот оригинал, [[Палата Масимо алле Терме]].]] Пергам не се истакнал само со својата архитектура: бил исто така седиште на брилијантна скулпторска школа позната како [[Пергамски барок]].<ref>{{Harvnb|Pollitt|1986|page=110}}</ref> Скулпторите, имитирајќи ги претходните векови, прикажуваат болни моменти претставени експресивно преку тродимензионални композиции, често во форма на V, и анатомски хиперреализам. Барберинскиот фавн е еден пример. =====Гали===== [[Атал I]] (269–197 п.н.е.), за да ја прослави својата победа кај Каик над [[Галати (народ)|Галите]] – кои Грците ги нарекувале Галати – дал да се изработат две серии заветни групи: првата, посветена на Акропол во Пергам, ја вклучува познатата ''[[Лудовизиски Гал|Гал што се убива себеси и својата жена]]'', чиј оригинал е изгубен; втората група, подарена на Атина, е составена од мали бронзени фигури на Грци, Амазонки, богови и џинови, Перзијци и Гали.<ref>{{Harvnb|Richter|1970|page=234}}</ref> Артемида Роспиљози во [[Лувр]] е веројатно копија на една од нив; што се однесува до копиите на ''[[Умирачкиот Гал]]'', тие биле многу бројни во римскиот период. Изразувањето на чувства, силата на деталите&nbsp;– густата коса и мустаќи овде&nbsp;– и насилството на движењата се карактеристични за пергамскиот стил.<ref>{{Harvnb|Singleton|1910|page=165}}</ref> =====Големиот олтар===== Овие карактеристики се доведени до својот врв во фризовите на [[Пергамски олтар|Големиот олтар во Пергам]], украсен по наредба на [[Еумен II]] (197–159 п.н.е.) со [[гигантомахија]] долга 110 метри, која во камен ја илустрира песната составена специјално за дворот. [[Дванаесетте олимписки богови|Олимпијците]] триумфираат во неа, секој на својата страна, над Џиновите – од кои повеќето се претворени во дивјачки ѕверови: змии, грабливи птици, лавови или бикови. Нивната мајка [[Геја]] доаѓа да им помогне, но не може да стори ништо и мора да гледа како тие се превиваат од болка под ударите на боговите.<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=cqMzAQAAMAAJ&pg=PA443|date=1 January 1905|publisher=Munn & Company|via=Google Books|title=Scientific American}}</ref> ====Колос од Родос==== Еден од ретките градови-држави кои успеале да ја зачуваат целосната независност од контролата на кое било хеленистичко кралство бил [[Родос]]. По издржувањето [[Опсада на Родос (305 п.н.е.)|една година под опсада од Деметриј Полиоркет]] (305–304 п.н.е.), Роданите го изградиле [[Колос од Родос|Колосот од Родос]] во знак на сеќавање на својата победа.<ref>{{Harvnb|Burn|2005|page=160}}</ref> Со висина од 32 метри, тој бил едно од [[Седумте чуда на античкиот свет]]. Напредокот во леењето бронза им овозможил на Грците да создаваат големи дела. Многу од големите бронзени статуи се изгубени&nbsp;– при што мнозинството биле претопени за да се врати материјалот. ====Лаокоон==== [[File:Laocoön and his sons group.jpg|thumb|''[[Лаокоон и неговите синови]]'', [[Ватикански музеи]], Рим.]] Откриена во Рим во 1506 година и веднаш видена од [[Микеланџело]],<ref name=ped371>{{Harvnb|Pedley|2012|page=371}}</ref> скулптурата започнала да има огромно влијание врз ренесансната и барокната уметност. [[Лаокоон]], стегнат од змии, очајнички се обидува да ја ослободи нивната зафатнина, без притоа да погледне кон своите синови кои умираат. Оваа група е една од ретките антички скулптури (кои не се дел од архитектура) што можат да се поистоветат со оние споменати од античките писатели. Плиниј Постариот ѝ ја припишува на родоските скулптори [[Агесандар]], [[Атенодор]] и [[Полидор]].<ref name=ped371/> [[File:The Blinding of Polyphemus, cast reconstruction of the group, Sperlonga (14969535228).jpg|thumb|left|Централната група од [[Сперлонга скулптури|скулптурите од Сперлонга]] со приказот на „Ослепувањето на [[Полифем]]“; реконструкција (одлив) на групата, при што десно се гледа оригиналната фигура на „носачот на мев за вино“ пред верзијата од одлив.]] [[Јохан Јоахим Винкелман]], кој прв ја дефинирал разликата помеѓу грчката, грчко-римската и римската уметност, црпел инспирација од „Лаокоон“. [[Готхолд Ефраим Лесинг]] многу од идеите во своето дело „Лаокон“ (1766) ги засновал на сфаќањата на Винкелман за хармонијата и изразот во визуелните уметности.<ref>[https://www.jstor.org/stable/429733?seq=1#page_scan_tab_contents Lessing contra Winckelmann]</ref> ====Сперлонга==== Фрагментарните [[скулптури од Сперлонга]] претставуваат уште една серија „барокни“ скулптури во хеленистички стил, веројатно изработени за царот [[Тибериј]], кој несомнено бил присутен при уривањето на крајбрежната пештера во јужна Италија што тие ја украсувале.<ref name=ped371/> Натписите сугерираат дека тие биле изработени од истите скулптори што ја создале групата „Лаокон“,<ref>{{Harvnb|Richter|1970|page=237}}</ref> или евентуално од нивни роднини. === „Рококо“ === [[File:Dancing satyr-Louvre.jpg|alt=Скулптура на сатир во музејот Лувр|thumb|Сатирот од групата „Повик на танц“, која се смета за извонреден пример на „рококо“ трендот во хеленистичкото вајарство. Денес се наоѓа во Луврот.]] „Барокните“ одлики во хеленистичката уметност, особено во вајарството, се спротивставени на еден современ тренд кој е опишан како „рококо“. Концептот за хеленистичко „рококо“ бил воведен од Вилхелм Клајн во почетокот на 20-тиот век.<ref>{{Cite book|last=Klein|first=Wilhelm|title=Vom antiken Rokoko|publisher=Österreichische Verlagsgesellschaft|year=1921|location=Hölzel|language=German}}</ref> За разлика од драматичните скулптури во стилот на „барокот“, трендот на „рококото“ ставал акцент на разиграни мотиви, како што се [[сатир]]ите и [[нимфа|нимфи]]те. Вилхелм Клајн ја сметал скулптуралната група „Повик на танц“ за извонреден пример на овој тренд.<ref>{{Cite journal|last=Klein|first=Wilhelm|date=1909|title=Die Aufforderung zum Tanz. Eine wiedergewonnene Gruppe des antiken Rokoko|journal=Zeitschrift für bildende Kunst|volume=20|pages=101–108}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Habetzeder|first=Julia|date=2021-11-01|title=The Invitation to the Dance. An intertextual reassessment|url=http://ecsi.se/opathrom-14-19/|journal=Opuscula. Annual of the Swedish Institutes at Athens and Rome|language=en|volume=14|pages=419–463|doi=10.30549/opathrom-14-19| issn=2000-0898|s2cid=239854909|doi-access=free}}</ref> Исто така, типични биле и безгрижните прикази на [[Афродита]], божицата на љубовта, и на [[Ерос]] (како што може да се види, на пример, во т.н. „Група со удирање со папуча“, прикажана подолу). Подоцна се појавиле мислења дека склоноста кон мотиви од типот на „рококо“ во хеленистичката скулптура може да се поврзе со променетата намена на скулптурата воопшто. Приватното собирање скулптури станало почесто во доцниот хеленистички период, а во таквите збирки се чини дека постоела склоност кон мотиви што се карактеризираат како „рококо“.<ref>{{Cite book|last=Junker|first=Klaus|title=Original und Kopie. Formen und Konzepte der Nachahmung in der antiken Kunst|publisher=Reichert Verlag|year=2008|isbn=978-3-89500-629-6|location=Wiesbaden|pages=77–108|language=German}}</ref> ===Неоатички стил=== Почнувајќи од II век, неоатичкиот (или неокласичниот) стил од страна на различни научници се толкува или како реакција на барокните претерувања и враќање кон верзија на класичниот стил, или како продолжение на традиционалниот стил за култни статуи.<ref>Smith, 240–241</ref> Работилниците што го негувале овој стил главно произведувале копии за римскиот пазар, кој повеќе ги претпочитал копиите на класични дела отколку оние од хеленистичкиот период.<ref>Smith, 258–261</ref> {{clear}}<gallery widths="200" heights="200" perrow="4" class="center"> File:0 Monument funéraire - Adonis mourant - Museu Gregoriano Etrusco.JPG|Гробен споменик на умирачкиот [[Адонис]], [[полихромна]] [[теракота]], [[етрурска уметност]] од [[Тоскана]], 250–100 г. п.н.е. File:Fragment of a marble relief depicting a Kore, 3rd century BC, from Panticapaeum, Taurica (Crimea) (12853680765).jpg|Фрагмент од мермерен релјеф што ја прикажува [[Кора (статуа)|Кора]], III век п.н.е., од [[Пантикапеј]], [[Таврика]] ([[Крим]]), [[Боспорско Кралство]] File:Arte greca, pietra tombale di donna con la sua assistente, 100 ac. circa.JPG|Надгробна плоча на жена со нејзината робинка-помошничка, околу 100 г. п.н.е.) File:NAMA Jockey Artémision.jpg|Бронзена скулптура од доцниот хеленизам: [[Џокеј од Артемизион|јавач на коњ]], [[Национален археолошки музеј во Атина]] File:Ptolemy I Soter Louvre Ma849.jpg|Биста на [[Птоломеј I Сотер]] со [[дијадема]] – симбол на хеленистичката кралска власт, [[Лувр]]. File:Group of Aphrodite, Pan and Eros (National Archaeological Museum of Athens, 1-31-2023).jpg|Таканаречената [[Група на Афродита, Пан и Ерос|група „Удар со папуча“]]: [[Афродита]] и [[Ерос]] се бранат од насртливоста на [[Пан (бог)|Пан]]. Мермер, хеленистичко дело од крајот на II век п.н.е. File:The Hellenistic Sculpture (3471629378).jpg|Фрагменти од хеленистички скулптури од Националниот археолошки музеј во Атина File:Statue of Poseidon NAMA 235 (DerHexer), part 2.JPG|[[Посејдон од Мелос]], од Националниот археолошки музеј во Атина. </gallery> ==Сликарство и мозаици== Сликарството и мозаиците биле важни уметнички медиуми, но не се зачувани примери на слики на дрвени табли од периодот пред падот под римска власт. Сепак, одредена претстава за нивниот изглед може да се добие преку сродни медиуми, како и преку дела што изгледаат како копии или слободни варијации на тие слики, изработени во најразлични материјали. === Пејзаж === [[File:Mosaïque nilotique, Praeneste, Italie.jpg|thumb|250px|„Нилскиот мозаик“ од Палестрина, римски и хеленистички подов мозаик што го прикажува Птоломејски Египет, околу 100 г. п.н.е.]] Можеби најупадливиот елемент на хеленистичките слики и мозаици е зголемената употреба на пејзажот.<ref name="ped377" /> Пејзажите во овие уметнички дела претставуваат познати натуралистички фигури, а истовремено покажуваат и митолошки и сакро-идилични елементи.<ref>{{Cite book |date=2016-07-18 |editor-last=Miles |editor-first=Margaret M. |title=A Companion to Greek Architecture |url=http://dx.doi.org/10.1002/9781118327586 |doi=10.1002/9781118327586|isbn=9781444335996 }}</ref> Пејзажните фризови и мозаици најчесто се користеле за прикажување сцени од хеленистичката поезија, како онаа на Херонда и Теокрит. Овие пејзажи, што ги изразувале приказните на хеленистичките писатели, се користеле во домот за да се истакне образованието и познавањето на литературниот свет на тоа семејство.<ref>{{Cite journal|last=Schefold|first=Karl|date=Summer 1960|title=Origins of Roman Landscape Painting|journal=The Art Bulletin|volume=42|issue=2|pages=87–96|jstor=3047888|doi=10.1080/00043079.1960.11409078}}</ref> Сакро-идилично значи дека најистакнатите елементи на уметничкото дело се оние поврзани со сакрални и пастирски теми.<ref>{{Cite journal|last=Ling|first=Roger|date=1977|title=Studius and the Beginnings of Roman Landscape Painting|journal=The Journal of Roman Studies|volume=67|pages=1–16|doi=10.2307/299914|jstor=299914|s2cid=162210545 }}</ref> Овој стил, што се појавил најприсутно во хеленистичката уметност, спојува сакрални и профани елементи и создава сонлива поставеност.<ref>{{Cite web|url=https://www.metmuseum.org/pubs/journals/1/pdf/1512891.pdf.bannered.pdf|title=Wind Towers in Roman Wall Paintings |website=metmuseum.org|access-date=2018-11-16}}</ref> Сакро-идиличните влијанија се пренесени во римскиот мозаик „Нилски мозаик од Палестрина“, кој прикажува фантастични наративи со колорит и секојдневни елементи што го илустрираат Нил на неговиот пат од Етиопија до Средоземното Море. Присуството на хеленистички позадини може да се види и во делата низ [[Помпеја]], Кирена и Александрија. Покрај тоа, особено во јужна Русија, на ѕидовите и таваните се среќаваат цветни мотиви и гранки распоредени на нередовен, но конвенционален начин, што одразува доцногрчки стил.<ref>{{Cite journal|last=Rostovtzeff|first=M.|date=1919|title=Ancient Decorative Wall-Painting|journal=The Journal of Hellenic Studies|volume=39|pages=144–163|doi=10.2307/624878|jstor=624878|s2cid=163721898 |url=https://zenodo.org/record/2377743}}</ref> Дополнително, сликите „Кубикулум“ пронајдени во Вилата Боскореале содржат вегетација и карпест предел во позадината на детални слики со величествена архитектура. [[File:Cubiculum (bedroom) from the Villa of P. Fannius Synistor at Boscoreale MET DP170950.jpg|thumb|272x272px|Римска фреска позната како „Кубикулум“ (спална соба) од Вилата на П. Фаниј Синистор во Боскореале, 50–40 г. п.н.е. Метрополитенски музеј на уметноста 03.14.13a–g.]] === Ѕидни слики === [[File:Banquet, tombe d'Agios Athanasios.jpg|thumb|345x345px|Сцена на банкет од гробницата кај Агиос Атанасиос во Солун, 4 век п.н.е.]] [[File:Hellenistic terracotta funerary wall painting.jpg|thumb|upright|Хеленистичка теракотна погребна ѕидна слика, 3 век п.н.е.]] Ѕидните слики почнале да се појавуваат позабележливо во помпејскиот период. Овие ѕидни слики не биле изложувани само во места за богослужба или во гробници.<ref name=":1">{{Cite journal|last=Rostovtzeff|first=M|date=1919|title=Ancient Decorative Wall-Painting|journal=The Journal of Hellenic Studies|volume=39|pages=144–163|jstor=624878|doi=10.2307/624878|s2cid=163721898|url=https://zenodo.org/record/2377743}}</ref> Честопати ѕидните слики се користеле за украсување на домот. Ѕидните слики биле вообичаени во приватните домови во Делос, Приена, Тера, Пантикапеј, Олбија и Александрија.<ref name=":1" /> Сочувани се малку примероци на грчки ѕидни слики. Најимпресивни, во смисла на тоа колку била висококвалитетна грчката уметност на сликарството, се оние во македонските кралски гробници во [[Вергина]]. Иако на грчките сликари им се оддава признание дека на Западниот свет му ги донеле основните начини на претставување преку својата уметност, три главни одлики својствени за хеленистичкиот сликарски стил биле тродимензионалната перспектива, користењето на светлината и сенката за обликување на формата и реализмот на ''тромп-л'ој''.<ref name=":5">Abbe, Mark B. "Painted Funerary Monuments from Hellenistic Alexandria". In ''Heilbrunn Timeline of Art History''. New York: The Metropolitan Museum of Art, 2000–. http://www.metmuseum.org/toah/hd/pfmh/hd_pfmh.htm (April 2007)</ref> Многу малку форми на хеленистичко грчко сликарство се сочувани, освен дрвените панои (пинакес) и сликите изведени на камен. Најпознатите слики на камен се наоѓаат во македонската гробница кај [http://odysseus.culture.gr/h/2/eh251.jsp?obj_id=1428 Агиос Атанасиос].<ref name=":5" /> Истражувачите биле ограничени на проучување на хеленистичките влијанија во римските [[фреска|фрески]], на пример оние од [[Помпеја]] или [[Херкуланум]]. Дополнително, некои од сликите во Вилата Боскореале јасно ги одѕвонуваат изгубените хеленистички, македонски кралски слики.<ref>Hemingway, Colette and Hemingway, Seán. "[http://www.metmuseum.org/toah/hd/haht/hd_haht.htm Art of the Hellenistic Age and the Hellenistic Tradition]". Metropolitan Museum of Art. April 2007.</ref> ==== Медиуми и техника ==== Неодамнешните ископувања од Средоземјето ја открија технологијата што се користела во хеленистичкото сликарство.<ref name=":0">{{Cite journal|last=Kakoulli|first=Ioanna|title=Late Classical and Hellenistic painting techniques and materials: a review of the technical literature|url=https://www.academia.edu/9274317|journal=Studies in Conservation|language=en|volume=47|issue=Supplement-1|pages=56–67|issn=0039-3630|doi=10.1179/sic.2002.47.Supplement-1.56|year=2002|s2cid=191474484}}</ref> Ѕидната уметност од овој период користела две техники: секо техника и [[фреска|фреско]] техника.<ref name=":0" /> Фреско техниката бара слоеви на гипсена малтер богата со вар, на кои потоа се украсувале ѕидовите и каменитите површини.<ref name=":0" /> Од друга страна, за секо техниката не била потребна подлога; во неа се користеле гумиарабика и јајчена темпера за сликање на завршните детали на мермер или друг камен.<ref name=":0" /> Оваа техника е прикажана на масивните фризови пронајдени во Делос.<ref name=":0" /> И двете техники користеле медиуми што биле локално достапни, како што се теракотни агрегати во основните слоеви и природни неоргански пигменти, синтетички неоргански пигменти и органски супстанции како боила.<ref name=":0" /><span lang="EN"></span>[[File:Thueros affresco.jpg|thumb|left|187x187px|Фреска на антички македонски војник (торакит) облечен во верижен оклоп и со штит ''тиреос''.]] ====Неодамнешни откритија==== Неодамнешните откритија ги вклучуваат оние на коморните гробници во [[Вергина]] (1987) во некогашното кралство [[Античка Македонија|Македонија]], каде што биле откриени многу фризови.<ref name=ped377>{{Harvnb|Pedley|2012|page=377}}</ref> На пример, во Гробницата II археолозите нашле фриз во хеленистички стил што прикажува лов на лав.<ref name=":6">{{cite book |last=Palagia |first=Olga |chapter=The royal court in ancient Macedonia: the evidence for royal tombs |chapter-url=https://www.academia.edu/35472734 |editor-last1=Erskine |editor-first1=Andrew |editor-last2=Llewellyn-Jones |editor-first2=Lloyd |editor-last3=Wallace |editor-first3=Shane |title=The Hellenistic Court: Monarchic Power and Elite Society from Alexander to Cleopatra |date=14 December 2017 |publisher=ISD LLC |isbn=978-1-910589-67-0 |url=https://books.google.com/books?id=WjpDDwAAQBAJ |language=en}}</ref> Овој фриз пронајден во гробницата, за која се претпоставува дека е на [[Филип II Македонски|Филип II]], е забележителен по својата композиција, распоредот на фигурите во просторот и реалистичното прикажување на природата.<ref>{{Harvnb|Pollitt|1986|page=40}}</ref> Други фризови одржуваат реалистичен наратив, како симпозиум и банкет или воена придружба, и можеби раскажуваат историски настани.<ref name=":6" /> Тука се и неодамна рестаурираните набатејски таванни фрески од 1 век во Осликаната куќа во Мала Петра во Јордан.<ref name="Guardian art article">{{cite news|last=Alberge|first=Dalya|title=Discovery of ancient cave paintings in Petra stuns art scholars|url=https://www.theguardian.com/science/2010/aug/22/hellenistic-wall-paintings-petra|newspaper=[[The Observer]]|date=21 August 2010|access-date=14 April 2015}}</ref> Бидејќи Набатејците тргувале со Римјаните, Египќаните и Грците, инсектите и другите животни забележани на сликите го одразуваат хеленизмот, додека разните видови лозја се поврзуваат со грчкиот бог [[Дионис]].<ref name="Guardian art article" /> Неодамнешните археолошки откритија на гробиштата во Пагаси (во близина на современиот [[Волос]]), на работ на Пагасетскиот Залив, донеле на видело некои оригинални дела. Ископувањата на ова наоѓалиште, предводени од д-р Арванитопулос, може да се поврзат со различни грчки сликари од 3 и 4 век и прикажуваат сцени што алудираат на владеењето на [[Александар III Македонски|Александар Велики]].<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=mr_iiuv86Y4C&q=cemetery+of+Pagasae+painting&pg=PA34|title=A Handbook of Greek Archaeology|last1=Fowler|first1=Harold North|last2=Wheeler|first2=James Rignall|last3=Stevens|first3=Gorham Phillips|date=1909|publisher=Biblo & Tannen Publishers|isbn=9780819620095|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VlBNAAAAMAAJ&q=cemetery+of+Pagasae+painting&pg=PA280|title=The Britannica Year Book|last=Chisholm|first=Hugh|date=1913|publisher=Encyclopœdia Britannica Company, Limited|language=en}}</ref> Во 1960-те години, на [[Делос]] била пронајдена група ѕидни слики.<ref>{{Harvnb|Bruno|1985|page=1}}</ref> Очигледно е дека пронајдените фрагменти од фризови биле создадени од заедница на сликари што живееле во доцниот хеленистички период.<ref name=":7">{{harvnb|Bruno|1985|p=7}}</ref> Муралите нагласувале домашно украсување, пренесувајќи го уверувањето на овие луѓе дека делиската установа ќе остане доволно стабилна и безбедна за домовладелите да уживаат во оваа уметност многу години.<ref name=":7" /> ===Мозаици=== [[File:Alexander the Great mosaic.jpg|thumb|235x235px|Детал од Александровиот мозаик, на кој е прикажан [[Александар III Македонски|Александар Велики]], римска копија од околу 100 г. п.н.е. од Куќата на Фавнот во [[Помпеја]], според оригинална хеленистичка слика од 3 век п.н.е., веројатно е дело на Филоксен од Еретрија.]] Одредени [[мозаик]]ови, сепак, даваат прилично добра претстава за „големото сликарство“ на периодот: тоа се копии на фрески. Оваа уметничка форма се користела претежно за украсување на ѕидови, подови и столбови.<ref name=":4" /> ==== Медиуми и техника ==== Развојот на мозаичката уметност во [[Хеленистичка уметност|хеленистичкиот период]] започнал со мозаиците од камчиња, најдобро претставени на наоѓалиштето [[Олинт]] од 5 век п.н.е. Техниката на мозаиците од камчиња се состоела во поставување мали бели и црни камчиња без одредена форма, во кружен или правоаголен панел, за да се илустрираат сцени од митологијата. Белите камчиња — во малку различни нијанси — се поставувале на црна или сина подлога за да се создаде сликата. Црните камчиња служеле за обележување на контурите на сликата.<ref name=":4">{{Cite book |url=http://www.oxfordartonline.com/view/10.1093/gao/9781884446054.001.0001/oao-9781884446054-e-7000059763|title=Mosaic {{!}} Grove Art|volume=1|language=en|doi=10.1093/gao/9781884446054.article.t059763|access-date=2018-11-28|year=2003|last1=Harding|first1=Catherine|isbn=978-1-884446-05-4}}</ref> Во мозаиците од наоѓалиштето [[Пела]], од 4 век п.н.е., може да се види понапредна форма на уметноста. Мозаиците од ова наоѓалиште покажуваат употреба на камчиња засенчени во поширок опсег на бои и тонови. Тие покажуваат и рана употреба на теракота и оловна жица за создавање поголема дефинираност на контурите и деталите на сликите во мозаиците.<ref name=":4" /> Следејќи го овој пример, постепено биле додавани повеќе материјали. Примери за ова проширено користење на материјали во мозаиците од 3 век п.н.е. вклучуваат фино сечени камења, кршени камчиња, стакло и печена глина, познати како тесери. Ова ја подобрило техниката на мозаиците помагајќи им на уметниците да создадат поголема дефинираност, повеќе детали, подобро прилегнување и уште поширок опсег на бои и тонови.<ref name=":4" /> [[File:6 large tesserae (FindID 246594).jpg|left|thumb|162x162px|Пример за тесери што се користеле во мозаиците.]] И покрај хронолошкиот редослед на појавување на овие техники, нема вистински доказ што би сугерирал дека тесерираниот мозаик нужно се развил од мозаиците од камчиња.<ref>{{Cite journal|last=Dunbabin|first=Katherine M. D.|date=1979|title=Technique and Materials of Hellenistic Mosaics|journal=American Journal of Archaeology|volume=83|issue=3|pages=265–277|doi=10.2307/505057|jstor=505057|s2cid=193097937}}</ref> ''Opus vermiculatum'' и ''opus tessellatum'' биле две различни техники што се користеле во овој период на изработка на мозаици. ''Opus tessellatum'' се однесува на намалена големина на тесерата (''мал блок од камен, плочка, стакло или друг материјал што се користи при конструирање на мозаик)'', по што следува зголемено разнообразие во обликот, бојата и материјалот, како и ''андаменто'' — или шемата според која биле поставувани тесерите. ''Opus vermiculatum'' често се комбинира со оваа техника, но се разликува по сложеноста и е познат по тоа што има највисок визуелен ефект.<ref name=":4" /> Мнозинството од мозаиците биле изработувани и поставувани на самото место. Сепак, голем број подни мозаици покажуваат употреба на техниката ''емблемата'', при која панелите на сликата се создаваат надвор од местото, во послужавници од теракота или камен. Овие послужавници подоцна се поставувале во подлогата на самото место.<ref name=":4" /> Во Делос, на мозаиците од типот opus vermiculatum биле користени обоени фуги, но во другите региони тоа не е вообичаено. Постои еден пример за обоена фуга употребена во Александрија на мозаикот „Куче и аскос“. Во Самос, и фугите и тесерите се обоени. Проучувањето на бојата овде е тешко бидејќи фугите се исклучително кревки и ранливи. Научното истражување било извор на интересни информации во врска со фугите и тесерите што се користеле во хеленистичките мозаици. Оловни ленти биле откриени на мозаиците како определувачка карактеристика на техниката на површината. Оловните ленти отсуствуваат од мозаиците овде. Во Делос, оловните ленти биле вообичаени на мозаиците во стилот opus tessellatum. Овие ленти се користеле за обележување на декоративни рамки и геометриски декоративни мотиви. Лентите биле исклучително вообичаени на мозаиците opus vermiculatum од Александрија. Бидејќи оловните ленти биле присутни во двата стила на типови површини, тие не можат да бидат единствена карактеристика на едниот или на другиот тип.<ref>{{Cite journal|last=Wootton|first=Will|date=Spring 2012|title=Making and Meaning: The Hellenistic Mosaic from Tel Dor|journal=American Journal of Archaeology|volume=116|issue=2|pages=209–234|jstor=10.3764/aja.116.2.0209|doi=10.3764/aja.116.2.0209|s2cid=194498598}}</ref> ==== Мозаикот од Тел Дор ==== [[File:Nahsholim-Tel-Dor-3078.jpg|thumb|Детал од мозаикот од Тел Дор, околу 1–2 век. Се наоѓа во музејот Ха-Мизгага во [[кибуц]]от Нахшолим, [[Израел]].|281x281px]] Редок пример на виртуозен хеленистички сликарски мозаик пронајден на левантската брегова линија. Преку техничка анализа на мозаикот, истражувачите сугерираат дека тој бил создаден од скитнички занаетчии што работеле на самото место. Од 2000 година наваму, на врвот на Тел Дор се откриени над 200 фрагменти од мозаикот, но уништувањето на оригиналниот мозаик е непознато.<ref name=":2">{{Cite journal|last=Wooton|first=Will|date=2012|title=Making and Meaning: The Hellenistic Mosaic from Tel Dor|journal=American Journal of Archaeology|volume=116|issue=2|pages=209–234|jstor=10.3764/aja.116.2.0209|doi=10.3764/aja.116.2.0209|s2cid=194498598}}</ref> Ископувачите сугерираат дека причина биле земјотрес или урбана обнова. Оригиналниот архитектонски контекст е непознат, но стилските и техничките споредби упатуваат на датирање во доцниот хеленистички период, со процена околу втората половина на вториот век п.н.е. Анализирајќи ги фрагментите пронајдени на оригиналното место, истражувачите открија дека оригиналниот мозаик содржел централизиран правоаголник со непозната иконографија, опкружен со низа декоративни рамки што се состојат од меандар во перспектива, по кој следува рамка од маски и гирлянди.<ref name=":2" /> Овој мозаик се состои од две различни техники на изработка на мозаици, ''opus vermiculatum'' и ''opus tessellatum''.<ref name=":2" /> ==== Александровиот мозаик ==== Пример е Александровиот мозаик, кој ја прикажува конфронтацијата на младиот освојувач и Големиот цар [[Дариј III]] во [[Битка кај Иса|битката кај Иса]], мозаик од под во Куќата на Фавнот во Помпеја (денес во [[Неапол]]). Се смета дека е копија на слика опишана од Плиниј, која ја насликал [[Филоксен од Еретрија]] за кралот [[Касандар]] од [[Античка Македонија|Македонија]] кон крајот на 4 век п.н.е.,<ref>[[Плиниј Постариот]], ''Природна историја'' (XXXV, 110)</ref> или дури и на слика на Апел, современик на самиот Александар.<ref>{{Harvnb|Kleiner|2008|page=142}}</ref> Мозаикот ни овозможува да се восхитуваме на изборот на бои, како и на композицијата на целината со користење на вртливо движење и изразот на лицата. ====Мозаикот „Лов на елен“==== [[File:Mosaic doves Musei Capitolini MC402.jpg|thumb|„Базенот со гулаби“ (Капитолиски), припишуван на Сосос од Пергам, од Хадријановата вила, Тиволи, 2 век од н.е.]] Мозаикот „Лов на елен“ од Гносис е мозаик од богат дом од доцниот 4 век п.н.е., таканаречената „Куќа на грабнувањето на Елена“ (или „Куќа на силувањето на Елена“), во [[Пела]]. Потписот („Gnosis epoesen“, т.е. Гносис го создаде) е првиот познат потпис на мозаичар.<ref>[https://books.google.com/books?id=U7Uu_Dq8oY4C&dq=Mosaics%20of%20the%20Greek%20and%20Roman%20world&pg=PA14 Mosaics of the Greek and Roman world By Katherine M. D. Dunbabin pg. 14]</ref> [[File:Stag hunt mosaic, Pella.jpg|thumb|left|260px|Мозаикот „Лов на елен“, доцен 4 век п.н.е., од [[Пела]]; најверојатно ги прикажува Александар и [[Хефестион]]<ref>Chugg, Andrew (2006). ''[https://books.google.com/books?id=S-cTfNjEhrcC&dq=Peritas+Pliny+Alexander&pg=PA78 Alexander's Lovers]''. Raleigh, N.C.: Lulu. {{ISBN|978-1-4116-9960-1}}, pp 78–79.</ref>]] Емблемата е опкружена со сложен цветен мотив, кој пак е опкружен со стилизирани прикази на бранови.<ref name=Kleiner>Kleiner and Gardner, pg. 135</ref> Мозаикот е мозаик од камчиња, со камења собрани од плажи и речни брегови, поставени во цемент.<ref name=Kleiner /> Како што можеби честопати бил случајот,<ref>{{Cite web | url=http://www.thejoyofshards.co.uk/history/index.shtml | title=The history of mosaic art}}</ref> мозаикот во голема мера ги одразува стиловите на сликарството.<ref name="Kleinerand">Kleiner and Gardner, pg. 136</ref> Светлите фигури на потемна подлога може да алудираат на црвенофигурното сликарство.<ref name="Kleinerand" /> Мозаикот користи и сенчење, на Грците познато како ''скиаграфија'', во прикажувањето на мускулатурата и наметките на фигурите.<ref name="Kleinerand" /> Ова, заедно со употребата на преклопувачки фигури за создавање длабочина, ја прави сликата тродимензионална. ====Сосос==== Хеленистичкиот период е истовремено и време на развој на мозаикот како уметничка форма, особено преку делата на [[Сосос од Пергамон]], кој творел во II век п.н.е. и е единствениот мозаичар спомнат од Плиниј.<ref>[[Плиниј Постариот]], ''[[Природна историја (Плиниј)|Природна историја]]'' (XXXVI, 184)</ref> Неговата склоност кон ''[[тромп-лој]]'' (оптичка илузија) и ефектите својствени за овој медиум се забележуваат во неколку дела што му се припишуваат, како што се „Неметениот под“ во Ватиканските музеи,<ref>{{cite web|url=http://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/wine/unswept.html|title=Asarotos oikos: The unswept room}}</ref> кој прикажува остатоци од гозба (рибини коски, коски, празни школки итн.), и „Мозаикот со гулаби“ (изработен од ситни камчиња-тесери во техниката ''[[opus vermiculatum]]''),<ref name=":3">{{Cite news|url=https://followinghadrian.com/2014/06/13/art-and-sculptures-from-hadrians-villa-mosaic-of-the-doves/|title=Art and sculptures from Hadrian's Villa: Mosaic of the Doves|date=13 June 2014|work=FOLLOWING HADRIAN|access-date=2018-11-26|language=en-US}}</ref> кој се чува во [[Капитолинските музеи]], а е познат преку репродукција откриена во [[Вилата на Адријан]].<ref>{{Harvnb|Havelock|1968|page=}}</ref> На него се прикажани четири гулаби како стојат на работ од позлатен бронзен сад полн со вода. Еден од нив пие вода, додека другите како да одмараат; ова создава ефекти на одблесок и сенка, кои уметникот совршено ги проучил. Мозаичниот панел „Сад со гулаби“ претставува ''емблема'' – централен елемент дизајниран да биде средишна точка на инаку едноставен мозаичен под. Овој тип на мозаик (емблема) првично бил увезен од хеленистичкиот источен Медитеран, каде што во градови како Пергамон, Ефес и Александрија постоеле уметници специјализирани за изработка на мозаици.<ref name=":3" /> Еден од нив бил Сосос од Пергамон, најславниот мозаичар на антиката, кој творел во II век п.н.е.<ref name=":3" /> ====Делос==== Според францускиот археолог Франсоа Шаму, мозаиците од Делос (на Кикладите) го претставуваат врвот на мозаичната уметност од хеленистичкиот период, во која се користеле *тесери* (ситни камчиња) за создавање сложени и колоритни сцени.<ref name="chamoux 2002 375">{{harvnb|Chamoux|2002|p=375}}</ref> Овој стил на мозаик се задржал сè до крајот на антиката и веројатно влијаел врз широката употреба на мозаици во западниот свет за време на средниот век.<ref name="chamoux 2002 375"/> <gallery widths="200" heights="200" perrow="4" class="center"> File:Palazzo dei gran maestri di rodi, sala del cavalluccio, mosaico della ninfa sull'ippocampo, da kos, periodo romano, 02.JPG|[[Мозаик]] на [[нимфа]] од Палатата на Големиот мајстор на витезите од Родос, II век п.н.е. File:Mosaic with Athena Hermes, Delos,143438.jpg|Поден [[мозаик]] од станбен објект што ги прикажува [[Атина]] и [[Хермес]], од „Четврт на накитот“ во [[Делос]], Грција, крај на II или почеток на I век п.н.е. File:Central panel of the Abduction of Helen by Theseus Mosaic Floor, detail of the charioteer, from the House of the Abduction of Helen, (c. 300 BC), Ancient Pella (6913935544).jpg|Централен панел од мозаичниот под со приказот на грабнувањето на [[Хелена од Троја]] од страна на [[Тезеј]]; детаљ со кочијашот; од Куќата на грабнувањето на Хелена, (околу 300 г. п.н.е.), античка [[Пела]] File:The Abduction of Persephone by Pluto, Amphipolis.jpg|[[Македонија (античко кралство)|Македонски]] [[мозаик]] од гробницата „Каста“ во [[Амфипол]] што го прикажува грабнувањето на [[Персефона]] од страна на [[Плутон (митологија)|Плутон]], IV век п.н.е. File:Agios-Athanasios.jpg|Античка фреска на [[Античка македонска војска|македонски војници]] од гробницата кај [[Агиос Атанасиос, Солун]], IV век п.н.е. File:NileMosaicOfPalestrinaSoldiers.jpg|[[Хеленистички војници]], околу 100 г. п.н.е., [[Птоломејско Кралство]], Египет; Детал од [[Мозаикот на Нил од Палестрина]]. File:Thureophoroi CROPPED.jpg|Стела на Диоскурид, датирана во II век п.н.е., која прикажува птолемејски војник од типот „[[туреофорос]]“ (кој го носи штитот „[[туреос]]“). Ова е карактеристичен пример за „романизацијата“ на [[Птолемејска војска|птолемејската војска]]. File:Delos Museum Mosaik Dionysos 06.jpg|Крилестиот бог [[Дионис]] јава тигар; мозаик од [[Куќата на Дионис]] во [[Делос]], Грција, II век п.н.е. File:Hellenistic mosaic floor panel of an Alexandrine parakeet from Pergamon, 2nd century BC, Pergamon Museum (8408107096).jpg|Детал од хеленистички поден мозаик што прикажува [[александриски папагал]]; потекнува од акрополата на [[Пергамон]] (близу денешна [[Бергама]], [[Турција]]) и датира од средината на II век п.н.е. (за време на владеењето на [[Евмен II]] и [[Атал II]]). File:Restes du banquet, mosaïque.jpg|„Непометен под“ (Asarotos Oikos), римска копија на мозаикот од [[Сосос од Пергамон]], околу 200 г. п.н.е. File:Medusa mosaïc Rhodes.jpg|Централен мотив од мозаикот со [[Медуза]], II век п.н.е., од островот [[Кос]]; се наоѓа во палатата на [[Големиот мајстор на витезите од Родос]] во градот Родос, на островот [[Родос]]. File:Mural painting, ca 100 BC, Delos, 143465.jpg|[[Ѕидна слика]] од [[Делос]], околу... 100 г. п.н.е. File:Mural paintings, ca 100 BC, Delos, 143476.jpg|Фрагменти од ѕидни слики од Делос, околу 100 г. п.н.е. File:UrumqiWarrior.jpg|Таписеријата од Сампул, волнена ѕидна декорација од округот Лоп, префектура Хотан, Синџијанг, Кина, на која е прикажан веројатно грчки војник од Грчко-бактриското Кралство (250–125 г. п.н.е.), со сини очи, кој држи копје и носи лента за глава што наликува на дијадема; над него е прикажан кентаур - чест мотив во хеленистичката уметност;<ref>Christopoulos, Lucas (August 2012). "Hellenes and Romans in Ancient China (240 BC – 1398 AD)", in Victor H. Mair (ed), Sino-Platonic Papers, No. 230. Chinese Academy of Social Sciences, University of Pennsylvania Department of East Asian Languages and Civilizations. {{ISSN|2157-9687}}, pp. 15–16.</ref> Музеј на Синџијанг. File:Mosaic of Berenice II, Ptolemaic Queen and joint ruler with Ptolemy III of Egypt, Thmuis, Egypt.jpg|Мозаик од [[Тмуис]] ([[Мендес]]), Египет, изработен од хеленистичкиот уметник Софилос (потпишан на делото) околу 200 г. п.н.е., денес во [[Грчко-римски музеј]] во Александрија, Египет; прикажаната жена е [[Птолемејска династија|птолемејската кралица]] [[Береника II]] (која владеела заедно со нејзиниот сопруг [[Птолемеј III]]) како персонификација на Александрија.<ref>Fletcher, Joann (2008). ''Cleopatra the Great: The Woman Behind the Legend''. New York: Harper. {{ISBN|978-0-06-058558-7}}, илустрации и описи меѓу стр. 246–247.</ref> File:Nabataen Grape Vines.jpg|Детал од набатејски фрески на таван, насликани врз малтерисана површина. File:Encaustic on marble, portrait of a young man from a grave stele, with an inscription ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΧΑΙΡΕ Theodoros Farewell 2.png|Хеленистичка слика направена со [[енкаустика]] на мермер, која прикажува портрет на младич по име Теодор на надгробна стела; датирана во I век п.н.е., Археолошки музеј во Теба]] </gallery> ==Грнчарство== [[File:Music lagynos Louvre M149.jpg|thumb|180px|[[Типологија на грчките облици на вази|Лагинос]] украсен со музички инструменти, 150–100 г. п.н.е., [[Лувр]].]] Хеленистичкото доба следува непосредно по големото доба на сликаната [[Старогрчка керамика|старогрчка керамика]], можеби затоа што зголеменото богатство довело до поголема употреба на фини метални садови (од кои денес преживеале многу малку) и до опаѓање на фината сликана „ваза“ (термин што се користи за сите облици на садови во керамиката). Повеќето вази од овој период се црни и еднообразни, со сјаен изглед што се доближува до оној на лак, украсени со едноставни мотиви на цвеќиња или [[фестон]]и. Облиците на садовите често се засноваат на облици од метални предмети: така, [[Типологија на грчките облици на вази|лагиносот]] е вински сад типичен за периодот. Сликаните видови вази што продолжиле да се произведуваат и во хеленистичкиот период ги вклучуваат [[Хадра вази|вазите Хадра]] и [[панатенајска амфора|панатенајските амфори]]. [[File:Gnathia style lekythos Antikensammlung Kiel B 707.jpg|thumb|160px|left|Шише ([[лекит]]) во стилот Гнатијанските вази, на кое е прикажана крилатата божица на победата, [[Ника (митологија)|Ника]], вооружена и како танцува, [[Апулија]] ([[Магна Грција]]), Италија]] ===Мегарска керамика=== Тоа е и периодот на таканаречената мегарска керамика:<ref>{{Harvnb|Pedley|2012|page=382}}</ref> се појавиле калапираните вази со релјефна декорација, несомнено како имитација на вази изработени од благородни метали. На телото на вазата биле нанесувани релјефни венци. Се среќаваат и посложени релјефи, засновани на [[животно|животни]] или [[легендарно суштество|легендарни суштества]]. ====Керамика во западносклоничен стил==== [[File:1185 - Keramikos Museum, Athens - West Slope kantharos - Photo by Giovanni Dall'Orto, Nov 12 2009.jpg|thumb|Кантарос во западносклоничен стил, 330–300 г. п.н.е., Керамички археолошки музеј, Атина]] [[Сликарство со црвени фигури|Сликарството со црвени фигури]] изумрело во [[Атина]] до крајот на IV век п.н.е., за да биде заменето со она што е познато како [[керамика во западносклоничен стил|керамика во западносклоничен стил]], наречена така според наодите на западната падина на [[Атински Акропол|Атинскиот Акропол]]. Овој стил се состоел од сликање со глинаста обоена суспензија и бела боја врз печена црна основа, со одредени врежани детали.<ref>{{Harvnb|Burn|2005|page=117}}</ref> Прикажувањето на луѓето се намалило и било заменето со поедноставни мотиви како венци, делфини, розети итн. Варијациите на овој стил се прошириле низ грчкиот свет, со значајни центри на [[Крит]] и во [[Апулија]], каде што сè уште биле барани фигурални сцени. [[File:Canosa di puglia, askos con applique (nike, testa di medusa), III sec ac..JPG|thumb|150px|Керамички [[аскос]] од [[Каноза ди Пуља]], на кој се прикажани [[Ника (митологија)|божицата Ника]], [[Медуза|главата на Медуза]] и коњи, III век п.н.е.]] =====Гнатијански вази===== Гнатијанските вази продолжиле да се произведуваат не само во апулиската, туку и во кампанската, паестанската и сицилијанската традиција на сликарство на вази. [[File:DSC00372 - Vaso centuripino -280-220 a.C.- - Foto G. Dall'Orto1.jpg|thumb|120px|left|Ваза од Чентурипе во Палермо, 280–220 г. п.н.е.]] =====Каноска керамика===== Во [[Каноза ди Пуља]] во јужна Италија, во погребувања од III век п.н.е., може да се најдат [[Каноски вази|вази]] со целосно тридимензионални додатоци.<ref>{{Harvnb|Pedley|2012|page=385}}</ref> Карактеристична одлика на каноските вази се боите растворливи во вода. Сини, црвени, жолти, светловиолетови и кафеави бои биле нанесувани врз бела основа. ====Чентурипска керамика==== [[Чентурипска керамика|Чентурипската керамика]] од Сицилија, која е наречена „последниот здив на грчкото сликарство на вази“,<ref name="auto"/> имала целосно обоено сликарство во [[темпера]], вклучувајќи групи фигури нанесени по печењето, спротивно на традиционалната практика. Кревкоста на пигментите го спречувала честото користење на овие вази; тие биле наменети за употреба во погреби, а многу од нив биле само за изложување, на пример со капаци што не се подигале. Практиката можеби продолжила и во II век п.н.е., што ја прави можеби последната вазна со сликарство со значајни фигури.<ref>Von Bothner, Dietrich, [http://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/compoundobject/collection/p15324coll10/id/69457 ''Грчко сликарство на вази''], стр. 67, 1987, Музеј на уметноста Метрополитен (Њујорк, Њујорк)</ref> Работилница била активна најмалку до III век п.н.е. Овие вази се карактеризираат со основа обоена во розово. Фигурите, често женски, се прикажани во обоена облека: синолилав [[хитон]], жолт [[химатион]], бел превез. Стилот потсетува на [[Помпеја]] и повеќе се потпира на големите современи слики отколку на наследството на керамиката со црвени фигури. ===Теракотни фигурини=== [[File:Altes Museum - Tanagra Figurine3.jpg|thumb|Богати жени од „средната класа“: таканаречена [[Танагра фигурина]], [[Хеленистичка Грција]], 325–150 г. п.н.е., Стар музеј]] Тулите и ќерамидите се користеле за архитектонски и други намени. Производството на [[старогрчки теракотни фигурини|грчки теракотни фигурини]] станувало сè позначајно. Теракотните фигурини прикажувале божества, како и теми од современиот живот. Претходно наменета за религиозна употреба, во хеленистичка Грција теракотата почесто се користела за погребни и чисто украсни цели. Усовршувањето на техниките на калапење овозможило создавање вистински минијатурни статуи, со високо ниво на детали, обично обоени. Неколку грчки стилови продолжиле и во римскиот период, а грчкото влијание, делумно пренесено преку [[Старите Етрурци|старите Етрурци]], врз [[староримска керамика|староримската керамика]] било значително, особено кај фигурините. [[File:Grotesque woman Louvre CA2295.jpg|thumb|125px|left|Гротескна жена што држи бокал со вино, [[Керч]], втора половина на IV век п.н.е., [[Лувр]].]] ====Танагрени фигурини==== Танагрените фигурини, од [[Танагра]] во [[Беотија]] и од други центри, исполнети со живи бои, најчесто прикажуваат елегантни жени во сцени полни со шарм.<ref>{{Harvnb|Masseglia|2015|page=140}}</ref> Во [[Смирна]], во Мала Азија, два главни стила се појавувале еден покрај друг: пред сè, копии на ремек-дела на големата скулптура, како што е [[Фарнезеова колекција|Фарнезевиот]] [[Фарнезев Херкул|Херкул]] во позлатена теракота. =====Гротески===== Во сосема поинаков жанр се „гротеските“, кои остро се спротивставуваат на каноните на „грчката убавина“: ''короплатот'' (изработувачот на фигурини) обликува деформирани тела во извиткани пози – [[кифоза|грбавци]], [[епилепсија|епилептичари]], [[хидроцефалус|хидроцефаличари]], [[дебелина|дебели]] жени итн. Затоа може да се запрашаме дали тие биле медицински модели, со оглед на тоа што градот [[Смирна]] бил познат по своето [[Медицина во старогрчкиот свет|медицинско училиште]]. Или, пак, можеле едноставно да бидат карикатури, наменети да предизвикуваат смеа. „Гротеските“ се подеднакво чести во [[Тарс (град)|Тарс]], а исто така и во [[Александрија]]. =====Црнец===== Една тема што се појавила била „црнецот“, особено во [[Птоломејска династија|Птоломејски Египет]]: овие статуетки на црни младинци биле популарни сè до римскиот период.<ref>[http://www.ascsa.edu.gr/pdf/uploads/hesperia/146782.pdf Три века хеленистички теракоти]</ref> Понекогаш тие биле сведени на одекнување на облик од големите скулптури: така се среќаваат бројни минијатурни копии на [[Тиха]] (Среќа или Случајност) од [[Антиохија]], чиј оригинал датира од почетокот на III век п.н.е. Хеленистички керамички дизајни можат да се најдат во градот [[Таксила]] во денешен [[Пакистан]], кој бил колонизиран со грчки занаетчии и грнчари откако Александар го освоил. <gallery widths="200px" heights="200px" perrow="4" class="center"> File:Apulia Lekythos in Gnathia style.jpg|Шише ([[лекит]]) во [[вазите Гнатија|стилот Гнатија]] – [[Ерос]], [[апулиско сликарство на вази|со слика]] на фигура што [[епискирос|игра со топка]], Апулија ([[Магна Грција]]), Италија, третата четвртина од IV век п.н.е. File:Cratère à volutes apulien.jpg|[[Кратер (сад)|Кратер]], [[апулиско сликарство на вази]] со релјефни украси, 330–320 г. п.н.е. File:Mariemont Greek krater 04.JPG|[[Кратер (сад)|Кратер]] со ''[[волута|волути]]'' од теракота; [[грчка уметност]] од јужна Италија, околу 330–320 г. п.н.е. File:Sphageion 01 pushkin.jpg|[[Сфагејон]] со горгони, од јужна Италија, [[Каноза ди Пуља]], крајот на IV до почетокот на III век п.н.е., глина, ангоба, боја. [[Музеј Пушкин]], Москва File:Canosa, askos con testa femminile e nike, 270-200 ac. ca..jpg|[[Аскос]] во облик на женска глава, 270–200 г. п.н.е., од [[Каноза ди Пуља]] File:British Museum - GR 1859-2-16-4 (Terracotta D194).jpg|Женска глава што делумно имитира вазна ([[лекит]]), 325–300 г. п.н.е. File:Antikensammlung Berlin 487.JPG|Старогрчка [[теракота|теракотна]] глава на млад човек, пронајдена во [[Тарент]], околу 300 г. п.н.е., Стара збирка во Берлин. File:Pandoura 002.jpg|Танагрена фигурина што свири на [[пандура]], 200 г. п.н.е. </gallery> ==Мали уметности== [[File:FibulaDeBraganzaMPLC.JPG|thumb|[[Браганзинска фибула]], околу 250–200 г. п.н.е. [[Британски музеј]].]] ===Метална уметност=== Бидејќи толку многу бронзени статуи биле претопени, денес постојат само помали предмети. Во хеленистичка Грција, суровините биле изобилни по источните освојувања. [[File:Cratère de Derveni 0001.jpg|thumb|left|140px|[[Дервенски кратер]], IV век п.н.е., [[Археолошки музеј на Солун]]]] Изработката на металните вази добила нова полност: уметниците се натпреварувале меѓу себе со голема виртуозност. [[Тракијци|Тракиското]] [[Панагирско богатство]] (од денешна [[Бугарија]]) вклучува грчки предмети како златна [[амфора]] со два исправени [[кентаур]]и што ги формираат дршките. [[File:Hellenistic Glasamphora from Olbia Antikensammlung Berlin 3.jpg|thumb|160px|Грчка стаклена [[амфора]], втора половина на II век п.н.е., од [[Олбија]], [[Корзика и Сардинија|Сардинија во римскиот период]], денес во Стариот музеј]] [[Дервенски кратер|Дервенскиот кратер]], од околината на [[Солун]], е голем бронзен [[волута|волутен]] [[кратер]] од околу 320 г. п.н.е., тежок 40 килограми и фино украсен со 32 сантиметри висок фриз од фигури во релјеф, на кој е прикажан [[Дионис]] опкружен со [[Аријадна]] и нејзината поворка од [[сатир]]и и [[маенада|маенади]].<ref>{{Harvnb|Burn|2005|page=30}}</ref> Вратот е украсен со орнаментални мотиви, додека четири сатири во висок релјеф се лежерно седнати на рамената на вазата. Развојот е сличен и кај уметноста на накитот. Накитарите од тоа време се истакнувале во обработката на детали и филигран: така, погребните венци прикажуваат многу реалистични лисја од дрвја или стебленца пченица. Во овој период процветала употребата на вметнати скапоцени камења. ===Стакло и глиптичка уметност=== Во овој период Хелените, кои дотогаш познавале само лиено стакло, ја откриле техниката на [[дување стакло|дување стакло]], со што биле овозможени [[хеленистичко стакло|нови облици]]. Почнувајќи од [[Сирија]],<ref>{{Harvnb|Honour|2005|page=192}}</ref> уметноста на стаклото се развила особено во Италија. Лиеното стакло продолжило да се употребува, особено при создавањето накит со [[интаглио|интаглио]]. Уметноста на [[гравирани скапоцени камења|гравирањето скапоцени камења]] речиси воопшто не напредувала, ограничувајќи се на масовно произведувани предмети без оригиналност. Како надомест, се појавил [[камео (резба)|камеото]]. Станува збор за резбање во релјеф на камен составен од неколку обоени слоеви, со што предметот можел да биде прикажан во релјеф со повеќе од една боја. Хеленистичкиот период создал некои ремек-дела како [[Гонзага камео|камеото Гонзага]], денес во [[Музеј на Ермитаж|Ермитаж]], и спектакуларни [[резбање во тврд камен|резби во тврд камен]] како [[Чашата на Птоломеите]] во Париз.<ref>{{Harvnb|Pollitt|1986|page=24}}</ref> ===Ковани пари=== Кованиците во хеленистичкиот период сè повеќе користеле портрети.<ref>{{cite web|url=https://www2.lawrence.edu/dept/art/BUERGER/ESSAYS/HELLENIS.HTML|title=Портрети на хеленистичките монети}}</ref> ==Подоцнежни римски копии== По римското освојување, елитната потрошувачка и побарувачката за хеленистичка уметност пораснала, па уметниците настојувале да ги репродуцираат мермерните и бронзените уметнички дела од класичниот и хеленистичкиот период. Тоа го правеле создавајќи [[калап|калапи]] од оригиналните скулптури, произведувајќи [[гипсен одливок|гипсени одливки]] што можеле да бидат испратени во работилниците на кој било скулптор низ Средоземјето, каде што овие уметнички дела можеле да се умножат. Тие често биле верни репродукции на оригиналите, но понекогаш спојувале неколку елементи од различни уметнички дела во една група или едноставно додавале [[римски портрет|глави со римски портрети]] на веќе постоечки грчки атлетски тела.<ref>Department of Greek and Roman Art (October 2002). "[http://www.metmuseum.org/toah/hd/rogr/hd_rogr.htm Roman Copies of Greek Statues]." In ''Heilbrunn Timeline of Art History''. New York: The [[Metropolitan Museum of Art]]. Retrieved 17 October 2016.</ref> <gallery widths="200" heights="200" perrow="4" class="center"> File:Dying gaul.jpg|„Умирачкиот Гал“, римска мермерна копија на хеленистичко дело од крајот на III век п.н.е., Капитолски музеи, Рим. File:Seleuco I Nicatore.JPG|Римска копија на оригинален хеленистички биста што го прикажува Селевк I Никатор (основач на Селевкидското Царство), пронајдена во Херкуланеум, Италија. File:Homer British Museum.jpg|Римска копија на изгубен хеленистички оригинал (II век п.н.е.) што го прикажува Хомер, од Бајае, Италија, Британски музеј. File:Pirro - Marte.jpg|Статуа на Марс од Форумот на Нерва, II век од н.е., заснована на оригинал од времето на Август, кој пак се потпирал на хеленистички грчки модел од IV век п.н.е., Капитолски музеи<ref>Capitoline Museums. "[http://capitolini.info/scu00058/?lang=en Colossal statue of Mars Ultor also known as Pyrrhus - Inv. Scu 58.]" Capitolini.info. Пристапено на 8 октомври 2016.</ref> File:Old drunkard Glyptothek Munich 437 n1.jpg|Пијана старица што држи лагинос. Мермер, римска копија според хеленистички оригинал од II век п.н.е., припишана на Мирон. File:Greek statue discus thrower 2 century aC.jpg|Римска бронзена репродукција на Мироновиот „Дискобол“, II век од н.е. File:Boxer of Quirinal (Mys from Taranto) - Lateral View.jpg|„Борачот од Квиринал“, хеленистичка скулптура во Националниот музеј на Рим. File:Child goose Louvre Ma40.jpg|Дете си игра со гуска. Римска копија (I–II век од н.е.) на грчки оригинал, во Лувр. File:Tyche Antioch Vatican Inv2672.jpg|Тихе од Антиохија. Римска копија според грчки бронзен оригинал од Еутихид од III век п.н.е. File:Hag Sculpture.JPG|Стара пазарџика, римско уметничко дело според хеленистички оригинал од II век п.н.е. File:Demostenes.jpg|Демостен. Мермер, римска копија според оригинал од Полиевкт (околу 280 г. п.н.е.). File:Crouching Aphrodite Altemps Inv8565.jpg|Чучнувачка Афродита, мермерна копија од I век п.н.е. според хеленистички оригинал од III век п.н.е. File:Artemis Rospigliosi Louvre Ma559.jpg|Артемида од типот „Роспиљози“. Мермер, римско дело од царскиот период, I–II век од н.е. Копија на хеленистички оригинал, Лувр. File:"Boy with Thorn" or "Spinario" (British Museum).jpg|Римска мермерна копија на „Момче со трн“ (Спинарио), околу 25–50 г. од н.е. File:Hércules Farnese 01.JPG|Фарнески Херкул, веројатно зголемена копија изработена во раниот III век од н.е. и потпишана од извесен Гликон; копијата е направена според оригинал од Лисип (или некој од неговиот круг) од IV век п.н.е. за Каракаловите терми во Рим (осветени во 216 г. од н.е.), каде што била пронајдена во 1546 година. </gallery> ==Наводи и извори== ;Наводи {{наводи}} ;Извори *{{cite book|last=Anderson|first=William J.|title=The Architecture of Ancient Greece|location=London|publisher=Harrison, Jehring, & Co.|isbn=978-0404147259|date=1 June 1927}} *{{cite book | last=Boardman |first=John | title=Greek Art | publisher=Thames and Hudson | location=London | year=1989 | isbn=978-0-500-20292-0 | author-link=John Boardman (archaeologist) | url-access=registration | url=https://archive.org/details/greekart00boar_0 }} *{{cite book|last=Boardman |first=John|title=The Oxford History of Classical Art|publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-814386-9|date=18 November 1993}} *{{cite book|last=Bolman|first=Elizabeth S.|chapter=A Staggering Spectacle: Early Byzantine Aesthetics in the Triconch|title=The Red Monastery Church: Beauty and Asceticism in Upper Egypt|pages=119–128|location=New Haven & London|publisher=[[Yale University Press]]; American Research Center in Egypt, Inc.|year=2016|isbn=978-0-300-21230-3|chapter-url=https://books.google.com/books?id=hwuQDAAAQBAJ| editor-given1 = Elizabeth S. | editor-surname1 = Bolman}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=84EeAAAAIAAJ|title=Hellenistic Painting Techniques: The Evidence of the Delos Fragments|last=Bruno |first=Vincent L.|isbn=978-9004071599|year=1985|publisher=BRILL }} *{{cite book| last=Burn |first=Lucilla | title=Hellenistic Art: From Alexander The Great To Augustus | publisher=J. Paul Getty Trust Publications | location=Los Angeles | year=2005 | isbn=978-0-89236-776-4}} * {{cite book|last=Chamoux|first=Françios|title=Hellenistic Civilization|translator=Michel Roussel|year=2002|orig-year=1981|location=Oxford|publisher=Blackwell|isbn=978-0631222422}} *{{cite book |author1=Charbonneaux, Jean |author2=Jean Martin |author3=Roland Villard |translator=Peter Green | title=Hellenistic Greece | publisher=Braziller | location=New York | year=1973| isbn=978-0-8076-0666-7 }} *{{cite book|last=Green|first=Peter|title=Alexander to Actium: The Historical Evolution of the Hellenistic Age|isbn=978-0520083493|date=19 October 1993|url-access=registration|url=https://archive.org/details/alexandertoactiu0000gree}} *{{cite book| last=Havelock |first=Christine Mitchell| title=Hellenistic Art| publisher=New York Graphic Society Ltd.| location=Greenwich, Connecticut| year=1968| isbn=978-0-393-95133-2| url-access=registration| url=https://archive.org/details/hellenisticartar0000have_t5k6}} *{{cite book| author=Holtzmann, Bernard and [[Alain Pasquier]] |title=Histoire de l'art antique: l'art grec | publisher= Réunion des musées nationaux | year=2002 | isbn=978-2-7118-3782-3 }} *{{cite book|last=Honour|first=Hugh|title=A World History of Art|isbn=978-1856694513|year=2005|publisher=Laurence King }} *{{cite book|title=Gardner's Art Through the Ages: A Global History|first=Fred S.|last=Kleiner|publisher=Cengage Learning|year=2008|isbn=978-0-495-11549-6}} *{{cite book|title=Body Language in Hellenistic Art and Society|author-link=Jane Masséglia |last=Masseglia |first=Jane|isbn=978-0198723592|year=2015|publisher=Oxford University Press }} *{{cite book|last=Pedley|first=John Griffiths|title=Greek Art and Archaeology|isbn=978-0-205-00133-0|year=2012|publisher=Prentice Hall }} *{{cite book| last=Pollitt |first=Jerome J. | title=Art in the Hellenistic Age | publisher=Cambridge University Press | year=1986 | isbn=978-0-521-27672-6}} *{{cite book|last=Richter|first=Gisela M. A.|author-link=Gisela Richter |title=The Sculpture and Sculptors of the Greeks|url=https://archive.org/details/sculpturesculpto0000rich|url-access=registration|year=1970}} *{{cite book|url=https://archive.org/details/famoussculpturea00sing_0|last=Singleton|first=Esther|title=Famous sculpture as seen and described by great writers|publisher=Dodd, Mead & Company|year=1910}} *{{cite book|last=Stewart|first=Andrew|year=2014|title=Art in the Hellenistic World: An Introduction|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-62592-1}} *{{cite book|last=Winter|first=Frederick|title=Studies in Hellenistic Architecture|isbn=978-0802039149 |date=2006|publisher=University of Toronto Press }} *{{cite book|last=Zanker|first=Graham|year=2004|title=Modes of Viewing in Hellenistic Poetry and Art|publisher=University of Wisconsin Press|isbn=978-0299194505}} ==За понатамошно читање== *Anderson, Jane E. A. ''Body Language in Hellenistic Art and Society''. First edition. Oxford: Oxford University Press, 2015. *Stewart, Andrew F. ''Art in the Hellenistic World: An Introduction''. New York: Cambridge University Press, 2014. *Trofimova, Anna A. ''Imitatio Alexandri in Hellenistic Art: Portraits of Alexander the Great and Mythological Images''. Rome: L'Erma di Bretschneider, 2012. *Zanker, G. ''Modes of Viewing in Hellenistic Poetry and Art''. Madison: University of Wisconsin Press, 2004. ==Надворешни врски== {{Commons category|Hellenistic art}} *[https://www.google.com/culturalinstitute/beta/search/asset?q=Greek&p=the-british-museum=summary Selection of Hellenistic works]{{cbignore|bot=medic}} at the [[British Museum]] *[http://www.louvre.fr/en/moteur-de-recherche-oeuvres?f_search_art=Hellenistic+=summary Selection of Hellenistic works] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210425033833/https://www.louvre.fr/en/moteur-de-recherche-oeuvres?f_search_art=Hellenistic+=summary |date=25 April 2021 }} at the [[Louvre]] *[http://ancient-greece.org/history/helleninstic.html Hellenistic Art], Ancient-Greece.org [[Категорија:Страници со повеќеделни слики во автоматски размер]] cmxc8l8yzyj2qe18sk0qh4mnthfbw8z 0 1405124 5641346 2026-10-06T14:30:07Z Виолетова 1975 Пренасочување кон [[Lathyrus saxatilis]] 5641346 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Lathyrus saxatilis]] pkgsb7my2k2gi3qpnu171jie4vz000h 1 1405125 5641350 2026-10-06T14:42:09Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{Сзр}} 5641350 wikitext text/x-wiki {{Сзр}} grwuoyit2h633gvkn6btn064whmp5dc 1 1405126 5641371 2026-10-06T15:33:44Z P.Nedelkovski 47736 Создадена страница со: {{СЗР}} 5641371 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1405127 5641374 2026-10-06T15:38:28Z P.Nedelkovski 47736 Пренасочување кон [[Вододелница]] 5641374 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Вододелница]] rekj4g2vd682nfmlrklfo2e9v92e0of 0 1405129 5641390 2026-10-06T16:03:18Z Lili Arsova 86688 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1367601802|Mataura River]]“ 5641390 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Река|native_name={{native name|mi|Матаура}}|other_name=Mataura|etymology=|nickname=<!---------------------- IMAGE-->|image=Mataura Paper Mill, New Zealand.jpg|image_size=270px|image_caption=[[Матаура#Фабрика за хартија во Матаура|Фабриката за хартија во Матаура]] работела на реката до 2000 година.|image_alt=<!---------------------- MAPS -->|map=NZ-Mataura R.png|map_size=270px|map_caption=|map_alt=|pushpin_map=|pushpin_map_size=|subdivision_type1=Земја|subdivision_name1=[[Нов Зеланд]]|subdivision_type2=Регион|subdivision_name2=[[Саутленд (регион)|Саутленд]]|subdivision_type3=Градови|subdivision_name3=[[Атол (Нов Зеланд)|Атол]], [[Гор (Нов Зеланд)|Гор]], [[Матаура]], [[Виндам (Нов Зеланд)|Виндам]]|subdivision_type4=|subdivision_name4=|subdivision_type5=|subdivision_name5=<!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS -->|length={{convert|240|km|mi|abbr=on}}|width_min=|width_avg=|width_max=|depth_min=|depth_avg=|depth_max=|discharge1_location=|discharge1_min=|discharge1_avg=|discharge1_max=<!---------------------- BASIN FEATURES -->|source1=Превој Матаура|source1_location=[[Планини Ер]]|source1_coordinates={{Coord|45|18|58|S|168|25|12|E|display=inline|region:NZ}}|source1_elevation=|mouth=[[Залив Тоетоес]]|mouth_location=[[Пацифички океан]]|mouth_coordinates={{coord|46|34|S|168|43|E|display=inline,title|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}}|mouth_elevation=[[Морско ниво]]|progression=|river_system=|basin_size=|basin_landmarks=|basin_population=|tributaries_left=[[Нокомај (река)|Нокомај]], [[Вајкаја (река)|Вајкаја]], [[Мокорета (река)|Мокорета]]|tributaries_right=|waterbodies=|waterfalls=|bridges=|ports=|custom_label=|custom_data=|extra=|name=Матаура|embed=Mataura (Māori)}} '''Реката Матаура''' се наоѓа во [[Саутленд|регионот Саутленд]] на [[Јужен Остров|Јужниот Остров]] на Нов Зеланд. Таа е долга 240км. == Опис == Изворот на реката се наоѓа во Планините Ер (Eyre Mountains), јужно од езерото Вакатипу. Одовде таа тече југоисточно кон [[Гор]], каде што свртува кон југ. Потоа поминува низ градот [[Матаура]] и се влива во [[Тихиот Океан]] во заливот Тоетоес (Toetoes Bay) на јужниот брег од Јужниот остров. Голем дел од нејзиното речно корито е испреплетено (разгрането). Реката Матаура е позната како живеалиште на речната [[кафеава пастрмка]] и претставува популарно место за риболов, вклучувајќи го и ловот на млади рипки (''whitebait'').Организацијата [[BirdLife International]] го има идентификувано како важно птичарско подрачје бидејќи во него се наоѓаат колонии за размножување на загрозениот црноклун галеб.<ref name="bli">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.birdlife.org|title=Mataura River|date=2012|work=BirdLife data zone: Important Bird Areas|publisher=BirdLife International|accessdate=2012-11-15}}</ref> == Историја == До пред околу 18.000 години, Матаура го исушувала езерото Вакатипу. Историскиот воз [[„Кингстон Флаер“]] (Kingston Flyer) се движи по дел од поранешното речно корито, кое денес е блокирано од глацијална морена.<ref>{{Наведување|url=http://www.doc.govt.nz/documents/science-and-technical/casn276.pdf|title=Geology of the southeastern Eyre Mountains relevant to tenure review|last=Turnbull|first=I M|year=2000|publisher=Department of Conservation|place=Wellington, N.Z.|issn=1171-9834}}</ref> За [[Маори|Маорите]], Матаура била важен традиционален пат за патување ({{Јаз|MI|ara tawhito}}) кој овозможувал директен пристап од Мурихику Езерото Вакатипу.<ref name="nront"> {{Наведена мрежна страница|url=http://www.kahurumanu.co.nz/atlas?find=Mataura|title=Mataura|work=Kā Huru Manu|publisher=Nga Rūnanga o Ngāi Tahu|accessdate=19 June 2022}} </ref> Матаура претставувало и значајно место за собирање храна за локалното Каи Таху (Kāi Tahu), и била позната кај племињата по изобилството на кнакана. (''Geotria australis''). Канакана обично се ловат додека се искачуваат по природни водопади, како што се Водопадите Матаура (Te Au-nui-pihapiha-kanakana). Матаура, заедно со другите три главни реки во Саутленд, [[Вајау]], [[Орети (река)|Орети]] и [[Апарима]], се излеале за време на поплавите во Саутленд во јануари 1984 година. Комерцијалните и станбените области на градот Матаура биле особено значајно погодени од поплавите, вклучувајќи ја и фабриката за пулпа и хартија. == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Реки во Нов Зеланд]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] [[Категорија:Статии со текст на маорски]] gyd2yqzr7a7w7rxjftkzwp2z84hkw3b 0 1405130 5641400 2026-10-06T16:53:06Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: {{Infobox medical condition (new) | name = Белодробна чума | image = Yersinia pestis.jpg | alt = | caption = Скенирачки електронски микрограф што прикажува маса од бактерии ''Yersinia pestis'' | pronounce = | specialty = заразни болести | symptoms = треска, главоболка, недостаток на здив, кашлица, искашлување крв... 5641400 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) | name = Белодробна чума | image = Yersinia pestis.jpg | alt = | caption = Скенирачки електронски микрограф што прикажува маса од бактерии ''Yersinia pestis'' | pronounce = | specialty = заразни болести | symptoms = треска, главоболка, недостаток на здив, кашлица, искашлување крв<ref name=CDC2015/> | onset = 3 до 7 дена<ref name=WHO2016Fact/> | duration = | causes = ''[[Yersinia pestis]]''<ref name=WHO2017/> | risks = пренос по воздушен пат преку дишните патишта | diagnosis = испитување на плунката<ref name=CDC2015/> | differential = | prevention = | treatment = [[антибиотици]]<ref name=CDC2015/> | medication = | frequency = 3 % од сите случаи на чума (CDC MMWR 2015)<ref>{{Cite web |date=28 August 2015 |title=Human Plague — United States, 2015 |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6433a6.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250211174113/https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6433a6.htm |archive-date=11 February 2025 |access-date=14 March 2025 |website=www.cdc.gov}}</ref> | prognosis = речиси 100 % смртоносно ако не се лекува<ref>{{Cite web|url=http://www.cfsph.iastate.edu/Factsheets/pdfs/plague.pdf|title=Plague |website=www.cfsph.iastate.edu | archive-url=https://web.archive.org/web/20170131062743/http://www.cfsph.iastate.edu/Factsheets/pdfs/plague.pdf | archive-date=2017-01-31}}</ref> | deaths = }} '''Белодробна чума''' — тешка [[зараза]] на [[Бели дробови|белите дробови]] предизвикана од [[Бактерии|бактеријата]] ''Yersinia pestis''.<ref name=WHO2017/> Симптомите вклучуваат треска, главоболка, недостаток на здив, болка во градите, кашлање и искашлување крв.<ref name=CDC2015/> Тие обично започнуваат околу три до седум дена по изложеноста.<ref name=WHO2016Fact/> Таа е една од трите облици на [[чума (болест)|чума]], а другите две се [[бубонска чума]] и [[септична чума]].<ref name=WHO2017/> Белодробниот облик може да се појави по претходна зараза со бубонска или септикемична чума.<ref name=WHO2017>{{cite web|title=Plague|url=https://www.who.int/ith/diseases/plague/en/|website=www.who.int|access-date=14 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170319114939/http://www.who.int/ith/diseases/plague/en/|archive-date=19 March 2017}}</ref> Исто така, таа може да настане и со вдишување на капки од друго лице или животно заразено со белодробна чума.<ref name=CDC2015>{{cite web|title=FAQ Plague|url=https://www.cdc.gov/plague/faq/|website=www.cdc.gov|access-date=13 March 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170314062829/https://www.cdc.gov/plague/faq/|archive-date=14 March 2017}}</ref> Факторот по кој се разликуваат трите облици на чума е местото на заразата; кај белодробната чума заразата е во белите дробови, кај бубонската чума во [[Лимфен јазол|лимфните јазли]], а кај септикемичната чума во крвта.<ref name=WHO2017/> Дијагнозата се поставува со испитување на крвта, плунката или течноста од лимфен јазол.<ref name=CDC2015/> Иако се развиваат [[вакцина|вакцини]], во повеќето земји тие сѐ уште не се достапни на пазарот.<ref name=CDC2015/><ref name=WHO2017/> Чумата е присутна кај глодарите во Африка, Америка и Азија.<ref name=WHO2017/> Вкупниот пријавен број на случаи од сите видови чума во 2013 г. изнесувал 783.<ref name=WHO2016Fact/> Спречувањето од белодробна чума се постигнува со избегнување контакт со заразени лица и животни, како и со користење на соодветно поставени хируршки маски.<ref name=CDC2015/><ref name=WHO2017/> Се препорачува заразените лица да бидат изолирани од другите.<ref name=WHO2016Fact>{{cite web|title=Plague|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs267/en/|website=World Health Organization|access-date=14 March 2017|date=September 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150424065540/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs267/en/|archive-date=24 April 2015}}</ref> Лекувањето на белодробната чума се состои од употреба на [[антибиотици|антибиотици]].<ref name=CDC2015/> == Причини == Белодробната чума може да настане на два начина: првично преку пренос со вдишување на аеросолизирани [[бактерија|бактерии]] на чумата, или второстепено кога заразата од септична чума се шири во ткивото на [[бели дробови|белите дробови]] од крвотокот. Белодробната чума може да се пренесува од човек на човек. Забележани се случаи на белодробна чума што настанала како последица на дисекција или ракување со заразено животинско ткиво. Ова е еден од тиpовите на чума порано познат како [[Црна смрт]].<ref>{{cite book | title=The Black Death, 1346–1353: The Complete History | first=Ole Jørgen | last=Benedictow | publisher=Boydell & Brewer | year=2004 | isbn=0-85115-943-5 | pages=27–28 }}</ref> Нејзиниот начин на пренос се разликува од [[Бубонска чума|бубонската чума]], која се пренесува исклучиво преку вектори. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.cdc.gov/plague/faq Frequently Asked Questions | Plague | CDC] [[Категорија:Болести пренесувани од инсекти]] [[Категорија:Чума]] mg8hb62jljbhslbkxip5926azctkfnk 5641402 5641400 2026-10-06T16:57:14Z Andrew012p 85224 5641402 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) | name = Белодробна чума | image = Yersinia pestis.jpg | alt = | caption = Скенирачки електронски микрограф што прикажува маса од бактерии ''Yersinia pestis'' | pronounce = | specialty = заразни болести | symptoms = треска, главоболка, недостаток на здив, кашлица, искашлување крв<ref name=CDC2015/> | onset = 3 до 7 дена<ref name=WHO2016Fact/> | duration = | causes = ''[[Yersinia pestis]]''<ref name=WHO2017/> | risks = пренос по воздушен пат преку дишните патишта | diagnosis = испитување на плунката<ref name=CDC2015/> | differential = | prevention = | treatment = [[антибиотици]]<ref name=CDC2015/> | medication = | frequency = 3 % од сите случаи на чума (CDC MMWR 2015)<ref>{{Cite web |date=28 August 2015 |title=Human Plague — United States, 2015 |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6433a6.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250211174113/https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6433a6.htm |archive-date=11 February 2025 |access-date=14 March 2025 |website=www.cdc.gov}}</ref> | prognosis = речиси 100 % смртоносно ако не се лекува<ref>{{Cite web|url=http://www.cfsph.iastate.edu/Factsheets/pdfs/plague.pdf|title=Plague |website=www.cfsph.iastate.edu | archive-url=https://web.archive.org/web/20170131062743/http://www.cfsph.iastate.edu/Factsheets/pdfs/plague.pdf | archive-date=2017-01-31}}</ref> | deaths = }} '''Белодробна чума''' — тешка [[зараза]] на [[Бели дробови|белите дробови]] предизвикана од [[Бактерии|бактеријата]] ''Yersinia pestis''.<ref name=WHO2017/> Симптомите вклучуваат треска, главоболка, недостаток на здив, болка во градите, кашлање и искашлување крв.<ref name=CDC2015/> Тие обично започнуваат околу три до седум дена по изложеноста.<ref name=WHO2016Fact/> Таа е една од трите облици на [[чума (болест)|чума]], а другите две се [[бубонска чума]] и [[септична чума]].<ref name=WHO2017/> Белодробниот облик може да се појави по претходна зараза со бубонска или септикемична чума.<ref name=WHO2017>{{cite web|title=Plague|url=https://www.who.int/ith/diseases/plague/en/|website=www.who.int|access-date=14 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170319114939/http://www.who.int/ith/diseases/plague/en/|archive-date=19 March 2017}}</ref> Исто така, таа може да настане и со вдишување на капки од друго лице или животно заразено со белодробна чума.<ref name=CDC2015>{{cite web|title=FAQ Plague|url=https://www.cdc.gov/plague/faq/|website=www.cdc.gov|access-date=13 March 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170314062829/https://www.cdc.gov/plague/faq/|archive-date=14 March 2017}}</ref> Факторот по кој се разликуваат трите облици на чума е местото на заразата; кај белодробната чума заразата е во белите дробови, кај бубонската чума во [[Лимфен јазол|лимфните јазли]], а кај септикемичната чума во крвта.<ref name=WHO2017/> Дијагнозата се поставува со испитување на крвта, плунката или течноста од лимфен јазол.<ref name=CDC2015/> Иако се развиваат [[вакцина|вакцини]], во повеќето земји тие сѐ уште не се достапни на пазарот.<ref name=CDC2015/><ref name=WHO2017/> Чумата е присутна кај [[Глодачи|глодачите]] во Африка, Америка и Азија.<ref name=WHO2017/> Вкупниот пријавен број на случаи од сите видови чума во 2013 г. изнесувал 783.<ref name=WHO2016Fact/> Спречувањето од белодробна чума се постигнува со избегнување контакт со заразени лица и животни, како и со користење на соодветно поставени хируршки маски.<ref name=CDC2015/><ref name=WHO2017/> Се препорачува заразените лица да бидат изолирани од другите.<ref name=WHO2016Fact>{{cite web|title=Plague|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs267/en/|website=World Health Organization|access-date=14 March 2017|date=September 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150424065540/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs267/en/|archive-date=24 April 2015}}</ref> Лекувањето на белодробната чума се состои од употреба на [[антибиотици|антибиотици]].<ref name=CDC2015/><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://24.mk/details/eu-vnimatelno-ja-sledi-situacijata-vo-istochna-rusija-poradi-somnitelen-smrten-sluchaj-na-belodrobna-chuma|title=ЕУ внимателно ја следи ситуацијата во источна Русија поради сомнителен смртен случај на белодробна чума|work=24.mk|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20261006165615/https://24.mk/details/eu-vnimatelno-ja-sledi-situacijata-vo-istochna-rusija-poradi-somnitelen-smrten-sluchaj-na-belodrobna-chuma|archive-date=2026-10-06|accessdate=2026-10-06}}</ref> == Причини == Белодробната чума може да настане на два начина: првично преку пренос со вдишување на аеросолизирани [[бактерија|бактерии]] на чумата, или второстепено кога заразата од септична чума се шири во ткивото на [[бели дробови|белите дробови]] од крвотокот. Белодробната чума може да се пренесува од човек на човек. Забележани се случаи на белодробна чума што настанала како последица на дисекција или ракување со заразено животинско ткиво. Ова е еден од тиpовите на чума порано познат како [[Црна смрт]].<ref>{{cite book | title=The Black Death, 1346–1353: The Complete History | first=Ole Jørgen | last=Benedictow | publisher=Boydell & Brewer | year=2004 | isbn=0-85115-943-5 | pages=27–28 }}</ref> Нејзиниот начин на пренос се разликува од [[Бубонска чума|бубонската чума]], која се пренесува исклучиво преку вектори. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.cdc.gov/plague/faq Frequently Asked Questions | Plague | CDC] [[Категорија:Болести пренесувани од инсекти]] [[Категорија:Чума]] 3da3gqc3o4sz64ccx8ad4zffyv8r2wa 5641403 5641402 2026-10-06T16:58:52Z Andrew012p 85224 5641403 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) | name = Белодробна чума | image = Yersinia pestis.jpg | alt = | caption = Скенирачки електронски микрограф што прикажува маса од бактерии ''Yersinia pestis'' | pronounce = | specialty = заразни болести | symptoms = треска, главоболка, недостаток на здив, кашлица, искашлување крв<ref name=CDC2015/> | onset = 3 до 7 дена<ref name=WHO2016Fact/> | duration = | causes = ''[[Yersinia pestis]]''<ref name=WHO2017/> | risks = пренос по воздушен пат преку дишните патишта | diagnosis = испитување на плунката<ref name=CDC2015/> | differential = | prevention = | treatment = [[антибиотици]]<ref name=CDC2015/> | medication = | frequency = 3 % од сите случаи на чума (CDC MMWR 2015)<ref>{{Cite web |date=28 August 2015 |title=Human Plague — United States, 2015 |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6433a6.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250211174113/https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6433a6.htm |archive-date=11 February 2025 |access-date=14 March 2025 |website=www.cdc.gov}}</ref> | prognosis = речиси 100 % смртоносно ако не се лекува<ref>{{Cite web|url=http://www.cfsph.iastate.edu/Factsheets/pdfs/plague.pdf|title=Plague |website=www.cfsph.iastate.edu | archive-url=https://web.archive.org/web/20170131062743/http://www.cfsph.iastate.edu/Factsheets/pdfs/plague.pdf | archive-date=2017-01-31}}</ref> | deaths = }} '''Белодробна чума''' — тешка [[зараза]] на [[Бели дробови|белите дробови]] предизвикана од [[Бактерии|бактеријата]] ''Yersinia pestis'' (чумен бацил).<ref name="WHO2017" /> Симптомите вклучуваат треска, главоболка, недостаток на здив, болка во градите, кашлање и искашлување крв.<ref name="CDC2015" /> Тие обично започнуваат околу три до седум дена по изложеноста.<ref name="WHO2016Fact" /> Таа е една од трите облици на [[чума (болест)|чума]], а другите две се [[бубонска чума]] и [[септична чума]].<ref name=WHO2017/> Белодробниот облик може да се појави по претходна зараза со бубонска или септикемична чума.<ref name=WHO2017>{{cite web|title=Plague|url=https://www.who.int/ith/diseases/plague/en/|website=www.who.int|access-date=14 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170319114939/http://www.who.int/ith/diseases/plague/en/|archive-date=19 March 2017}}</ref> Исто така, таа може да настане и со вдишување на капки од друго лице или животно заразено со белодробна чума.<ref name=CDC2015>{{cite web|title=FAQ Plague|url=https://www.cdc.gov/plague/faq/|website=www.cdc.gov|access-date=13 March 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170314062829/https://www.cdc.gov/plague/faq/|archive-date=14 March 2017}}</ref> Факторот по кој се разликуваат трите облици на чума е местото на заразата; кај белодробната чума заразата е во белите дробови, кај бубонската чума во [[Лимфен јазол|лимфните јазли]], а кај септикемичната чума во крвта.<ref name=WHO2017/> Дијагнозата се поставува со испитување на крвта, плунката или течноста од лимфен јазол.<ref name=CDC2015/> Иако се развиваат [[вакцина|вакцини]], во повеќето земји тие сѐ уште не се достапни на пазарот.<ref name=CDC2015/><ref name=WHO2017/> Чумата е присутна кај [[Глодачи|глодачите]] во Африка, Америка и Азија.<ref name=WHO2017/> Вкупниот пријавен број на случаи од сите видови чума во 2013 г. изнесувал 783.<ref name=WHO2016Fact/> Спречувањето од белодробна чума се постигнува со избегнување контакт со заразени лица и животни, како и со користење на соодветно поставени хируршки маски.<ref name=CDC2015/><ref name=WHO2017/> Се препорачува заразените лица да бидат изолирани од другите.<ref name=WHO2016Fact>{{cite web|title=Plague|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs267/en/|website=World Health Organization|access-date=14 March 2017|date=September 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150424065540/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs267/en/|archive-date=24 April 2015}}</ref> Лекувањето на белодробната чума се состои од употреба на [[антибиотици|антибиотици]].<ref name=CDC2015/><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://24.mk/details/eu-vnimatelno-ja-sledi-situacijata-vo-istochna-rusija-poradi-somnitelen-smrten-sluchaj-na-belodrobna-chuma|title=ЕУ внимателно ја следи ситуацијата во источна Русија поради сомнителен смртен случај на белодробна чума|work=24.mk|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20261006165615/https://24.mk/details/eu-vnimatelno-ja-sledi-situacijata-vo-istochna-rusija-poradi-somnitelen-smrten-sluchaj-na-belodrobna-chuma|archive-date=2026-10-06|accessdate=2026-10-06}}</ref> == Причини == Белодробната чума може да настане на два начина: првично преку пренос со вдишување на аеросолизирани [[бактерија|бактерии]] на чумата, или второстепено кога заразата од септична чума се шири во ткивото на [[бели дробови|белите дробови]] од крвотокот. Белодробната чума може да се пренесува од човек на човек. Забележани се случаи на белодробна чума што настанала како последица на дисекција или ракување со заразено животинско ткиво. Ова е еден од тиpовите на чума порано познат како [[Црна смрт]].<ref>{{cite book | title=The Black Death, 1346–1353: The Complete History | first=Ole Jørgen | last=Benedictow | publisher=Boydell & Brewer | year=2004 | isbn=0-85115-943-5 | pages=27–28 }}</ref> Нејзиниот начин на пренос се разликува од [[Бубонска чума|бубонската чума]], која се пренесува исклучиво преку вектори. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.cdc.gov/plague/faq Frequently Asked Questions | Plague | CDC] [[Категорија:Болести пренесувани од инсекти]] [[Категорија:Чума]] 2g44d0wb3b32m6m2a3r74o5kzmegdm9 5641416 5641403 2026-10-06T17:04:23Z Andrew012p 85224 /* */ 5641416 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) | name = Белодробна чума | image = Yersinia pestis.jpg | alt = | caption = Скенирачки електронски микрограф што прикажува маса од бактерии ''Yersinia pestis'' | pronounce = | specialty = заразни болести | symptoms = треска, главоболка, недостаток на здив, кашлица, искашлување крв<ref name=CDC2015/> | onset = 3 до 7 дена<ref name=WHO2016Fact/> | duration = | causes = ''[[Yersinia pestis]]''<ref name=WHO2017/> | risks = пренос по воздушен пат преку дишните патишта | diagnosis = испитување на плунката<ref name=CDC2015/> | differential = | prevention = | treatment = [[антибиотици]]<ref name=CDC2015/> | medication = | frequency = 3 % од сите случаи на чума (CDC MMWR 2015)<ref>{{Cite web |date=28 August 2015 |title=Human Plague — United States, 2015 |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6433a6.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250211174113/https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6433a6.htm |archive-date=11 February 2025 |access-date=14 March 2025 |website=www.cdc.gov}}</ref> | prognosis = речиси 100 % смртоносно ако не се лекува<ref>{{Cite web|url=http://www.cfsph.iastate.edu/Factsheets/pdfs/plague.pdf|title=Plague |website=www.cfsph.iastate.edu | archive-url=https://web.archive.org/web/20170131062743/http://www.cfsph.iastate.edu/Factsheets/pdfs/plague.pdf | archive-date=2017-01-31}}</ref> | deaths = }} '''Белодробна чума''' — тешка [[зараза]] на [[Бели дробови|белите дробови]] предизвикана од [[Бактерии|бактеријата]] ''Yersinia pestis'' (чумен бацил).<ref name="WHO2017" /> Симптомите вклучуваат треска, главоболка, недостаток на здив, болка во градите, кашлање и искашлување крв.<ref name="CDC2015" /> Тие обично започнуваат околу три до седум дена по изложеноста.<ref name="WHO2016Fact" /> Таа е една од трите облици на [[чума (болест)|чума]], а другите две се [[бубонска чума]] и [[септична чума]].<ref name=WHO2017/> Белодробниот облик може да се појави по претходна зараза со бубонска или септична чума.<ref name=WHO2017>{{cite web|title=Plague|url=https://www.who.int/ith/diseases/plague/en/|website=www.who.int|access-date=14 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170319114939/http://www.who.int/ith/diseases/plague/en/|archive-date=19 March 2017}}</ref> Исто така, таа може да настане и со вдишување на капки од друго лице или животно заразено со белодробна чума.<ref name=CDC2015>{{cite web|title=FAQ Plague|url=https://www.cdc.gov/plague/faq/|website=www.cdc.gov|access-date=13 March 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170314062829/https://www.cdc.gov/plague/faq/|archive-date=14 March 2017}}</ref> Факторот по кој се разликуваат трите облици на чума е местото на заразата; кај белодробната чума заразата е во белите дробови, кај бубонската чума во [[Лимфен јазол|лимфните јазли]], а кај септичната чума во [[Крв|крвта]].<ref name=WHO2017/> Дијагнозата се поставува со испитување на крвта, плунката или течноста од лимфен јазол.<ref name=CDC2015/> Иако се развиваат [[вакцина|вакцини]], во повеќето земји тие сѐ уште не се достапни на пазарот.<ref name=CDC2015/><ref name=WHO2017/> Чумата е присутна кај [[Глодачи|глодачите]] во Африка, Америка и Азија.<ref name=WHO2017/> Вкупниот пријавен број на случаи од сите видови чума во 2013 г. изнесувал 783.<ref name=WHO2016Fact/> Спречувањето од белодробна чума се постигнува со избегнување контакт со заразени лица и животни, како и со користење на соодветно поставени хируршки маски.<ref name=CDC2015/><ref name=WHO2017/> Се препорачува заразените лица да бидат изолирани од другите.<ref name=WHO2016Fact>{{cite web|title=Plague|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs267/en/|website=World Health Organization|access-date=14 March 2017|date=September 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150424065540/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs267/en/|archive-date=24 April 2015}}</ref> Лекувањето на белодробната чума се состои од употреба на [[антибиотици|антибиотици]].<ref name=CDC2015/><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://24.mk/details/eu-vnimatelno-ja-sledi-situacijata-vo-istochna-rusija-poradi-somnitelen-smrten-sluchaj-na-belodrobna-chuma|title=ЕУ внимателно ја следи ситуацијата во источна Русија поради сомнителен смртен случај на белодробна чума|work=24.mk|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20261006165615/https://24.mk/details/eu-vnimatelno-ja-sledi-situacijata-vo-istochna-rusija-poradi-somnitelen-smrten-sluchaj-na-belodrobna-chuma|archive-date=2026-10-06|accessdate=2026-10-06}}</ref> == Причини == Белодробната чума може да настане на два начина: првично преку пренос со вдишување на аеросолизирани [[бактерија|бактерии]] на чумата, или второстепено кога заразата од септична чума се шири во ткивото на [[бели дробови|белите дробови]] од крвотокот. Белодробната чума може да се пренесува од човек на човек. Забележани се случаи на белодробна чума што настанала како последица на дисекција или ракување со заразено животинско ткиво. Ова е еден од тиpовите на чума порано познат како [[Црна смрт]].<ref>{{cite book | title=The Black Death, 1346–1353: The Complete History | first=Ole Jørgen | last=Benedictow | publisher=Boydell & Brewer | year=2004 | isbn=0-85115-943-5 | pages=27–28 }}</ref> Нејзиниот начин на пренос се разликува од [[Бубонска чума|бубонската чума]], која се пренесува исклучиво преку вектори. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.cdc.gov/plague/faq Frequently Asked Questions | Plague | CDC] [[Категорија:Болести пренесувани од инсекти]] [[Категорија:Чума]] 8kufafiwg6g3r6osnuspqbfi45q5jzb 5641417 5641416 2026-10-06T17:05:43Z Andrew012p 85224 /* Причини */ 5641417 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) | name = Белодробна чума | image = Yersinia pestis.jpg | alt = | caption = Скенирачки електронски микрограф што прикажува маса од бактерии ''Yersinia pestis'' | pronounce = | specialty = заразни болести | symptoms = треска, главоболка, недостаток на здив, кашлица, искашлување крв<ref name=CDC2015/> | onset = 3 до 7 дена<ref name=WHO2016Fact/> | duration = | causes = ''[[Yersinia pestis]]''<ref name=WHO2017/> | risks = пренос по воздушен пат преку дишните патишта | diagnosis = испитување на плунката<ref name=CDC2015/> | differential = | prevention = | treatment = [[антибиотици]]<ref name=CDC2015/> | medication = | frequency = 3 % од сите случаи на чума (CDC MMWR 2015)<ref>{{Cite web |date=28 August 2015 |title=Human Plague — United States, 2015 |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6433a6.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250211174113/https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6433a6.htm |archive-date=11 February 2025 |access-date=14 March 2025 |website=www.cdc.gov}}</ref> | prognosis = речиси 100 % смртоносно ако не се лекува<ref>{{Cite web|url=http://www.cfsph.iastate.edu/Factsheets/pdfs/plague.pdf|title=Plague |website=www.cfsph.iastate.edu | archive-url=https://web.archive.org/web/20170131062743/http://www.cfsph.iastate.edu/Factsheets/pdfs/plague.pdf | archive-date=2017-01-31}}</ref> | deaths = }} '''Белодробна чума''' — тешка [[зараза]] на [[Бели дробови|белите дробови]] предизвикана од [[Бактерии|бактеријата]] ''Yersinia pestis'' (чумен бацил).<ref name="WHO2017" /> Симптомите вклучуваат треска, главоболка, недостаток на здив, болка во градите, кашлање и искашлување крв.<ref name="CDC2015" /> Тие обично започнуваат околу три до седум дена по изложеноста.<ref name="WHO2016Fact" /> Таа е една од трите облици на [[чума (болест)|чума]], а другите две се [[бубонска чума]] и [[септична чума]].<ref name=WHO2017/> Белодробниот облик може да се појави по претходна зараза со бубонска или септична чума.<ref name=WHO2017>{{cite web|title=Plague|url=https://www.who.int/ith/diseases/plague/en/|website=www.who.int|access-date=14 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170319114939/http://www.who.int/ith/diseases/plague/en/|archive-date=19 March 2017}}</ref> Исто така, таа може да настане и со вдишување на капки од друго лице или животно заразено со белодробна чума.<ref name=CDC2015>{{cite web|title=FAQ Plague|url=https://www.cdc.gov/plague/faq/|website=www.cdc.gov|access-date=13 March 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170314062829/https://www.cdc.gov/plague/faq/|archive-date=14 March 2017}}</ref> Факторот по кој се разликуваат трите облици на чума е местото на заразата; кај белодробната чума заразата е во белите дробови, кај бубонската чума во [[Лимфен јазол|лимфните јазли]], а кај септичната чума во [[Крв|крвта]].<ref name=WHO2017/> Дијагнозата се поставува со испитување на крвта, плунката или течноста од лимфен јазол.<ref name=CDC2015/> Иако се развиваат [[вакцина|вакцини]], во повеќето земји тие сѐ уште не се достапни на пазарот.<ref name=CDC2015/><ref name=WHO2017/> Чумата е присутна кај [[Глодачи|глодачите]] во Африка, Америка и Азија.<ref name=WHO2017/> Вкупниот пријавен број на случаи од сите видови чума во 2013 г. изнесувал 783.<ref name=WHO2016Fact/> Спречувањето од белодробна чума се постигнува со избегнување контакт со заразени лица и животни, како и со користење на соодветно поставени хируршки маски.<ref name=CDC2015/><ref name=WHO2017/> Се препорачува заразените лица да бидат изолирани од другите.<ref name=WHO2016Fact>{{cite web|title=Plague|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs267/en/|website=World Health Organization|access-date=14 March 2017|date=September 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150424065540/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs267/en/|archive-date=24 April 2015}}</ref> Лекувањето на белодробната чума се состои од употреба на [[антибиотици|антибиотици]].<ref name=CDC2015/><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://24.mk/details/eu-vnimatelno-ja-sledi-situacijata-vo-istochna-rusija-poradi-somnitelen-smrten-sluchaj-na-belodrobna-chuma|title=ЕУ внимателно ја следи ситуацијата во источна Русија поради сомнителен смртен случај на белодробна чума|work=24.mk|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20261006165615/https://24.mk/details/eu-vnimatelno-ja-sledi-situacijata-vo-istochna-rusija-poradi-somnitelen-smrten-sluchaj-na-belodrobna-chuma|archive-date=2026-10-06|accessdate=2026-10-06}}</ref> == Причини == Белодробната чума може да настане на два начина: првично преку пренос со вдишување на аеросолизирани [[бактерија|бактерии]] на чумата, или второстепено кога заразата од септична чума се шири во ткивото на [[бели дробови|белите дробови]] од крвотокот. Белодробната чума може да се пренесува од човек на човек. Забележани се случаи на белодробна чума што настанала како последица на дисекција или ракување со заразено животинско ткиво. Ова е еден од тиpовите на чума порано познат како [[Црна смрт]].<ref>{{cite book | title=The Black Death, 1346–1353: The Complete History | first=Ole Jørgen | last=Benedictow | publisher=Boydell & Brewer | year=2004 | isbn=0-85115-943-5 | pages=27–28 }}</ref> Нејзиниот начин на пренос се разликува од [[Бубонска чума|бубонската чума]], која се пренесува исклучиво преку векторски заразни болести. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.cdc.gov/plague/faq Frequently Asked Questions | Plague | CDC] [[Категорија:Болести пренесувани од инсекти]] [[Категорија:Чума]] rkfsh31t13zgacfms20fzil5eqa8nhu 5641420 5641417 2026-10-06T17:11:07Z Andrew012p 85224 /* Причини */ 5641420 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) | name = Белодробна чума | image = Yersinia pestis.jpg | alt = | caption = Скенирачки електронски микрограф што прикажува маса од бактерии ''Yersinia pestis'' | pronounce = | specialty = заразни болести | symptoms = треска, главоболка, недостаток на здив, кашлица, искашлување крв<ref name=CDC2015/> | onset = 3 до 7 дена<ref name=WHO2016Fact/> | duration = | causes = ''[[Yersinia pestis]]''<ref name=WHO2017/> | risks = пренос по воздушен пат преку дишните патишта | diagnosis = испитување на плунката<ref name=CDC2015/> | differential = | prevention = | treatment = [[антибиотици]]<ref name=CDC2015/> | medication = | frequency = 3 % од сите случаи на чума (CDC MMWR 2015)<ref>{{Cite web |date=28 August 2015 |title=Human Plague — United States, 2015 |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6433a6.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250211174113/https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6433a6.htm |archive-date=11 February 2025 |access-date=14 March 2025 |website=www.cdc.gov}}</ref> | prognosis = речиси 100 % смртоносно ако не се лекува<ref>{{Cite web|url=http://www.cfsph.iastate.edu/Factsheets/pdfs/plague.pdf|title=Plague |website=www.cfsph.iastate.edu | archive-url=https://web.archive.org/web/20170131062743/http://www.cfsph.iastate.edu/Factsheets/pdfs/plague.pdf | archive-date=2017-01-31}}</ref> | deaths = }} '''Белодробна чума''' — тешка [[зараза]] на [[Бели дробови|белите дробови]] предизвикана од [[Бактерии|бактеријата]] ''Yersinia pestis'' (чумен бацил).<ref name="WHO2017" /> Симптомите вклучуваат треска, главоболка, недостаток на здив, болка во градите, кашлање и искашлување крв.<ref name="CDC2015" /> Тие обично започнуваат околу три до седум дена по изложеноста.<ref name="WHO2016Fact" /> Таа е една од трите облици на [[чума (болест)|чума]], а другите две се [[бубонска чума]] и [[септична чума]].<ref name=WHO2017/> Белодробниот облик може да се појави по претходна зараза со бубонска или септична чума.<ref name=WHO2017>{{cite web|title=Plague|url=https://www.who.int/ith/diseases/plague/en/|website=www.who.int|access-date=14 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170319114939/http://www.who.int/ith/diseases/plague/en/|archive-date=19 March 2017}}</ref> Исто така, таа може да настане и со вдишување на капки од друго лице или животно заразено со белодробна чума.<ref name=CDC2015>{{cite web|title=FAQ Plague|url=https://www.cdc.gov/plague/faq/|website=www.cdc.gov|access-date=13 March 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170314062829/https://www.cdc.gov/plague/faq/|archive-date=14 March 2017}}</ref> Факторот по кој се разликуваат трите облици на чума е местото на заразата; кај белодробната чума заразата е во белите дробови, кај бубонската чума во [[Лимфен јазол|лимфните јазли]], а кај септичната чума во [[Крв|крвта]].<ref name=WHO2017/> Дијагнозата се поставува со испитување на крвта, плунката или течноста од лимфен јазол.<ref name=CDC2015/> Иако се развиваат [[вакцина|вакцини]], во повеќето земји тие сѐ уште не се достапни на пазарот.<ref name=CDC2015/><ref name=WHO2017/> Чумата е присутна кај [[Глодачи|глодачите]] во Африка, Америка и Азија.<ref name=WHO2017/> Вкупниот пријавен број на случаи од сите видови чума во 2013 г. изнесувал 783.<ref name=WHO2016Fact/> Спречувањето од белодробна чума се постигнува со избегнување контакт со заразени лица и животни, како и со користење на соодветно поставени хируршки маски.<ref name=CDC2015/><ref name=WHO2017/> Се препорачува заразените лица да бидат изолирани од другите.<ref name=WHO2016Fact>{{cite web|title=Plague|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs267/en/|website=World Health Organization|access-date=14 March 2017|date=September 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150424065540/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs267/en/|archive-date=24 April 2015}}</ref> Лекувањето на белодробната чума се состои од употреба на [[антибиотици|антибиотици]].<ref name=CDC2015/><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://24.mk/details/eu-vnimatelno-ja-sledi-situacijata-vo-istochna-rusija-poradi-somnitelen-smrten-sluchaj-na-belodrobna-chuma|title=ЕУ внимателно ја следи ситуацијата во источна Русија поради сомнителен смртен случај на белодробна чума|work=24.mk|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20261006165615/https://24.mk/details/eu-vnimatelno-ja-sledi-situacijata-vo-istochna-rusija-poradi-somnitelen-smrten-sluchaj-na-belodrobna-chuma|archive-date=2026-10-06|accessdate=2026-10-06}}</ref> == Причини == Белодробната чума може да настане на два начина: првично преку пренос со вдишување на аеросолизирани [[бактерија|бактерии]] на чумата, или второстепено кога заразата од септична чума се шири во ткивото на [[бели дробови|белите дробови]] од крвотокот. Белодробната чума може да се пренесува од човек на човек. Забележани се случаи на белодробна чума што настанала како последица на сечење или ракување со заразено животинско ткиво. Ова е еден од видовите на чума порано познат како [[Црна смрт]].<ref>{{cite book | title=The Black Death, 1346–1353: The Complete History | first=Ole Jørgen | last=Benedictow | publisher=Boydell & Brewer | year=2004 | isbn=0-85115-943-5 | pages=27–28 }}</ref> Нејзиниот начин на пренос се разликува од [[Бубонска чума|бубонската чума]], која се пренесува исклучиво преку векторски заразни болести. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.cdc.gov/plague/faq Frequently Asked Questions | Plague | CDC] [[Категорија:Болести пренесувани од инсекти]] [[Категорија:Чума]] e4chygjaq98xvwjyciauvgm7gjax08z 5641421 5641420 2026-10-06T17:11:50Z Andrew012p 85224 /* Причини */ 5641421 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) | name = Белодробна чума | image = Yersinia pestis.jpg | alt = | caption = Скенирачки електронски микрограф што прикажува маса од бактерии ''Yersinia pestis'' | pronounce = | specialty = заразни болести | symptoms = треска, главоболка, недостаток на здив, кашлица, искашлување крв<ref name=CDC2015/> | onset = 3 до 7 дена<ref name=WHO2016Fact/> | duration = | causes = ''[[Yersinia pestis]]''<ref name=WHO2017/> | risks = пренос по воздушен пат преку дишните патишта | diagnosis = испитување на плунката<ref name=CDC2015/> | differential = | prevention = | treatment = [[антибиотици]]<ref name=CDC2015/> | medication = | frequency = 3 % од сите случаи на чума (CDC MMWR 2015)<ref>{{Cite web |date=28 August 2015 |title=Human Plague — United States, 2015 |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6433a6.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250211174113/https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6433a6.htm |archive-date=11 February 2025 |access-date=14 March 2025 |website=www.cdc.gov}}</ref> | prognosis = речиси 100 % смртоносно ако не се лекува<ref>{{Cite web|url=http://www.cfsph.iastate.edu/Factsheets/pdfs/plague.pdf|title=Plague |website=www.cfsph.iastate.edu | archive-url=https://web.archive.org/web/20170131062743/http://www.cfsph.iastate.edu/Factsheets/pdfs/plague.pdf | archive-date=2017-01-31}}</ref> | deaths = }} '''Белодробна чума''' — тешка [[зараза]] на [[Бели дробови|белите дробови]] предизвикана од [[Бактерии|бактеријата]] ''Yersinia pestis'' (чумен бацил).<ref name="WHO2017" /> Симптомите вклучуваат треска, главоболка, недостаток на здив, болка во градите, кашлање и искашлување крв.<ref name="CDC2015" /> Тие обично започнуваат околу три до седум дена по изложеноста.<ref name="WHO2016Fact" /> Таа е една од трите облици на [[чума (болест)|чума]], а другите две се [[бубонска чума]] и [[септична чума]].<ref name=WHO2017/> Белодробниот облик може да се појави по претходна зараза со бубонска или септична чума.<ref name=WHO2017>{{cite web|title=Plague|url=https://www.who.int/ith/diseases/plague/en/|website=www.who.int|access-date=14 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170319114939/http://www.who.int/ith/diseases/plague/en/|archive-date=19 March 2017}}</ref> Исто така, таа може да настане и со вдишување на капки од друго лице или животно заразено со белодробна чума.<ref name=CDC2015>{{cite web|title=FAQ Plague|url=https://www.cdc.gov/plague/faq/|website=www.cdc.gov|access-date=13 March 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170314062829/https://www.cdc.gov/plague/faq/|archive-date=14 March 2017}}</ref> Факторот по кој се разликуваат трите облици на чума е местото на заразата; кај белодробната чума заразата е во белите дробови, кај бубонската чума во [[Лимфен јазол|лимфните јазли]], а кај септичната чума во [[Крв|крвта]].<ref name=WHO2017/> Дијагнозата се поставува со испитување на крвта, плунката или течноста од лимфен јазол.<ref name=CDC2015/> Иако се развиваат [[вакцина|вакцини]], во повеќето земји тие сѐ уште не се достапни на пазарот.<ref name=CDC2015/><ref name=WHO2017/> Чумата е присутна кај [[Глодачи|глодачите]] во Африка, Америка и Азија.<ref name=WHO2017/> Вкупниот пријавен број на случаи од сите видови чума во 2013 г. изнесувал 783.<ref name=WHO2016Fact/> Спречувањето од белодробна чума се постигнува со избегнување контакт со заразени лица и животни, како и со користење на соодветно поставени хируршки маски.<ref name=CDC2015/><ref name=WHO2017/> Се препорачува заразените лица да бидат изолирани од другите.<ref name=WHO2016Fact>{{cite web|title=Plague|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs267/en/|website=World Health Organization|access-date=14 March 2017|date=September 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150424065540/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs267/en/|archive-date=24 April 2015}}</ref> Лекувањето на белодробната чума се состои од употреба на [[антибиотици|антибиотици]].<ref name=CDC2015/><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://24.mk/details/eu-vnimatelno-ja-sledi-situacijata-vo-istochna-rusija-poradi-somnitelen-smrten-sluchaj-na-belodrobna-chuma|title=ЕУ внимателно ја следи ситуацијата во источна Русија поради сомнителен смртен случај на белодробна чума|work=24.mk|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20261006165615/https://24.mk/details/eu-vnimatelno-ja-sledi-situacijata-vo-istochna-rusija-poradi-somnitelen-smrten-sluchaj-na-belodrobna-chuma|archive-date=2026-10-06|accessdate=2026-10-06}}</ref> == Причини == Белодробната чума може да настане на два начина: првично преку пренос со вдишување на аеросолизирани [[бактерија|бактерии]] на чумата, или второстепено кога заразата од септична чума се шири во ткивото на [[бели дробови|белите дробови]] од крвотокот. Белодробната чума може да се пренесува од човек на човек. Забележани се случаи на белодробна чума што настанала како последица на сечење или ракување со заразено животинско ткиво. Ова е еден од видовите чума порано познат како [[Црна смрт]].<ref>{{cite book | title=The Black Death, 1346–1353: The Complete History | first=Ole Jørgen | last=Benedictow | publisher=Boydell & Brewer | year=2004 | isbn=0-85115-943-5 | pages=27–28 }}</ref> Нејзиниот начин на пренос се разликува од [[Бубонска чума|бубонската чума]], која се пренесува исклучиво преку векторски заразни болести. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.cdc.gov/plague/faq Frequently Asked Questions | Plague | CDC] [[Категорија:Болести пренесувани од инсекти]] [[Категорија:Чума]] l1a6tzgdjxembrkaae8f3qwrxcpltel 5641422 5641421 2026-10-06T17:13:16Z Andrew012p 85224 /* Причини */ 5641422 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) | name = Белодробна чума | image = Yersinia pestis.jpg | alt = | caption = Скенирачки електронски микрограф што прикажува маса од бактерии ''Yersinia pestis'' | pronounce = | specialty = заразни болести | symptoms = треска, главоболка, недостаток на здив, кашлица, искашлување крв<ref name=CDC2015/> | onset = 3 до 7 дена<ref name=WHO2016Fact/> | duration = | causes = ''[[Yersinia pestis]]''<ref name=WHO2017/> | risks = пренос по воздушен пат преку дишните патишта | diagnosis = испитување на плунката<ref name=CDC2015/> | differential = | prevention = | treatment = [[антибиотици]]<ref name=CDC2015/> | medication = | frequency = 3 % од сите случаи на чума (CDC MMWR 2015)<ref>{{Cite web |date=28 August 2015 |title=Human Plague — United States, 2015 |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6433a6.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250211174113/https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6433a6.htm |archive-date=11 February 2025 |access-date=14 March 2025 |website=www.cdc.gov}}</ref> | prognosis = речиси 100 % смртоносно ако не се лекува<ref>{{Cite web|url=http://www.cfsph.iastate.edu/Factsheets/pdfs/plague.pdf|title=Plague |website=www.cfsph.iastate.edu | archive-url=https://web.archive.org/web/20170131062743/http://www.cfsph.iastate.edu/Factsheets/pdfs/plague.pdf | archive-date=2017-01-31}}</ref> | deaths = }} '''Белодробна чума''' — тешка [[зараза]] на [[Бели дробови|белите дробови]] предизвикана од [[Бактерии|бактеријата]] ''Yersinia pestis'' (чумен бацил).<ref name="WHO2017" /> Симптомите вклучуваат треска, главоболка, недостаток на здив, болка во градите, кашлање и искашлување крв.<ref name="CDC2015" /> Тие обично започнуваат околу три до седум дена по изложеноста.<ref name="WHO2016Fact" /> Таа е една од трите облици на [[чума (болест)|чума]], а другите две се [[бубонска чума]] и [[септична чума]].<ref name=WHO2017/> Белодробниот облик може да се појави по претходна зараза со бубонска или септична чума.<ref name=WHO2017>{{cite web|title=Plague|url=https://www.who.int/ith/diseases/plague/en/|website=www.who.int|access-date=14 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170319114939/http://www.who.int/ith/diseases/plague/en/|archive-date=19 March 2017}}</ref> Исто така, таа може да настане и со вдишување на капки од друго лице или животно заразено со белодробна чума.<ref name=CDC2015>{{cite web|title=FAQ Plague|url=https://www.cdc.gov/plague/faq/|website=www.cdc.gov|access-date=13 March 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170314062829/https://www.cdc.gov/plague/faq/|archive-date=14 March 2017}}</ref> Факторот по кој се разликуваат трите облици на чума е местото на заразата; кај белодробната чума заразата е во белите дробови, кај бубонската чума во [[Лимфен јазол|лимфните јазли]], а кај септичната чума во [[Крв|крвта]].<ref name=WHO2017/> Дијагнозата се поставува со испитување на крвта, плунката или течноста од лимфен јазол.<ref name=CDC2015/> Иако се развиваат [[вакцина|вакцини]], во повеќето земји тие сѐ уште не се достапни на пазарот.<ref name=CDC2015/><ref name=WHO2017/> Чумата е присутна кај [[Глодачи|глодачите]] во Африка, Америка и Азија.<ref name=WHO2017/> Вкупниот пријавен број на случаи од сите видови чума во 2013 г. изнесувал 783.<ref name=WHO2016Fact/> Спречувањето од белодробна чума се постигнува со избегнување контакт со заразени лица и животни, како и со користење на соодветно поставени хируршки маски.<ref name=CDC2015/><ref name=WHO2017/> Се препорачува заразените лица да бидат изолирани од другите.<ref name=WHO2016Fact>{{cite web|title=Plague|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs267/en/|website=World Health Organization|access-date=14 March 2017|date=September 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150424065540/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs267/en/|archive-date=24 April 2015}}</ref> Лекувањето на белодробната чума се состои од употреба на [[антибиотици|антибиотици]].<ref name=CDC2015/><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://24.mk/details/eu-vnimatelno-ja-sledi-situacijata-vo-istochna-rusija-poradi-somnitelen-smrten-sluchaj-na-belodrobna-chuma|title=ЕУ внимателно ја следи ситуацијата во источна Русија поради сомнителен смртен случај на белодробна чума|work=24.mk|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20261006165615/https://24.mk/details/eu-vnimatelno-ja-sledi-situacijata-vo-istochna-rusija-poradi-somnitelen-smrten-sluchaj-na-belodrobna-chuma|archive-date=2026-10-06|accessdate=2026-10-06}}</ref> == Причини == Белодробната чума може да настане на два начина: првично преку пренос со вдишување на аеросолизирани [[бактерија|бактерии]] на чумата, или второстепено кога заразата од септична чума се шири во ткивото на [[бели дробови|белите дробови]] од крвотокот. Белодробната чума може да се пренесува од човек на човек. Забележани се случаи на белодробна чума што настанала како последица на сечење или ракување со заразено животинско ткиво. Ова е еден од видовите чума порано позната како [[Црна смрт]].<ref>{{cite book | title=The Black Death, 1346–1353: The Complete History | first=Ole Jørgen | last=Benedictow | publisher=Boydell & Brewer | year=2004 | isbn=0-85115-943-5 | pages=27–28 }}</ref> Нејзиниот начин на пренос се разликува од [[Бубонска чума|бубонската чума]], која се пренесува исклучиво преку векторски заразни болести. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.cdc.gov/plague/faq Frequently Asked Questions | Plague | CDC] [[Категорија:Болести пренесувани од инсекти]] [[Категорија:Чума]] iw9m4qkjttbwjfum4gh8nb56b1pr4md 5641425 5641422 2026-10-06T17:34:11Z Andrew012p 85224 5641425 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) | name = Белодробна чума | image = Yersinia pestis.jpg | alt = | caption = Скенирачки електронски микрограф што прикажува маса од бактерии ''Yersinia pestis'' | pronounce = | specialty = заразни болести | symptoms = треска, главоболка, недостаток на здив, кашлица, искашлување крв<ref name=CDC2015/> | onset = 3 до 7 дена<ref name=WHO2016Fact/> | duration = | causes = ''[[Yersinia pestis]]''<ref name=WHO2017/> | risks = пренос по воздушен пат преку дишните патишта | diagnosis = испитување на плунката<ref name=CDC2015/> | differential = | prevention = | treatment = [[антибиотици]]<ref name=CDC2015/> | medication = | frequency = 3 % од сите случаи на чума (CDC MMWR 2015)<ref>{{Cite web |date=28 August 2015 |title=Human Plague — United States, 2015 |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6433a6.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250211174113/https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6433a6.htm |archive-date=11 February 2025 |access-date=14 March 2025 |website=www.cdc.gov}}</ref> | prognosis = речиси 100 % смртоносно ако не се лекува<ref>{{Cite web|url=http://www.cfsph.iastate.edu/Factsheets/pdfs/plague.pdf|title=Plague |website=www.cfsph.iastate.edu | archive-url=https://web.archive.org/web/20170131062743/http://www.cfsph.iastate.edu/Factsheets/pdfs/plague.pdf | archive-date=2017-01-31}}</ref> | deaths = }} '''Белодробна чума''' — тешка [[зараза]] на [[Бели дробови|белите дробови]] предизвикана од [[Бактерии|бактеријата]] ''Yersinia pestis'' (чумен бацил).<ref name="WHO2017" /> Симптомите вклучуваат треска, главоболка, недостаток на здив, болка во градите, кашлање и искашлување крв.<ref name="CDC2015" /> Тие обично започнуваат околу три до седум дена по изложеноста.<ref name="WHO2016Fact" /> Таа е една од трите облици на [[чума (болест)|чума]], а другите две се [[бубонска чума]] и [[септична чума]].<ref name=WHO2017/> Белодробниот облик може да се појави по претходна зараза со бубонска или септична чума.<ref name=WHO2017>{{cite web|title=Plague|url=https://www.who.int/ith/diseases/plague/en/|website=www.who.int|access-date=14 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170319114939/http://www.who.int/ith/diseases/plague/en/|archive-date=19 March 2017}}</ref> Исто така, таа може да настане и со вдишување на капки од друго лице или животно заразено со белодробна чума.<ref name=CDC2015>{{cite web|title=FAQ Plague|url=https://www.cdc.gov/plague/faq/|website=www.cdc.gov|access-date=13 March 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170314062829/https://www.cdc.gov/plague/faq/|archive-date=14 March 2017}}</ref> Факторот по кој се разликуваат трите облици на чума е местото на заразата; кај белодробната чума заразата е во белите дробови, кај бубонската чума во [[Лимфен јазол|лимфните јазли]], а кај септичната чума во [[Крв|крвта]].<ref name=WHO2017/> Дијагнозата се поставува со испитување на крвта, плунката или течноста од лимфен јазол.<ref name=CDC2015/> Иако се развиваат [[вакцина|вакцини]], во повеќето земји тие сѐ уште не се достапни на пазарот.<ref name=CDC2015/><ref name=WHO2017/> Чумата е присутна кај [[Глодачи|глодачите]] во Африка, Америка и Азија.<ref name=WHO2017/> Вкупниот пријавен број на случаи од сите видови чума во 2013 г. изнесувал 783.<ref name=WHO2016Fact/> Спречувањето од белодробна чума се постигнува со избегнување контакт со заразени лица и животни, како и со користење на соодветно поставени хируршки маски.<ref name=CDC2015/><ref name=WHO2017/> Се препорачува заразените лица да бидат изолирани од другите.<ref name=WHO2016Fact>{{cite web|title=Plague|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs267/en/|website=World Health Organization|access-date=14 March 2017|date=September 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150424065540/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs267/en/|archive-date=24 April 2015}}</ref> Лекувањето на белодробната чума се состои од употреба на [[антибиотици|антибиотици]].<ref name=CDC2015/><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://24.mk/details/eu-vnimatelno-ja-sledi-situacijata-vo-istochna-rusija-poradi-somnitelen-smrten-sluchaj-na-belodrobna-chuma|title=ЕУ внимателно ја следи ситуацијата во источна Русија поради сомнителен смртен случај на белодробна чума|work=24.mk|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20261006165615/https://24.mk/details/eu-vnimatelno-ja-sledi-situacijata-vo-istochna-rusija-poradi-somnitelen-smrten-sluchaj-na-belodrobna-chuma|archive-date=2026-10-06|accessdate=2026-10-06}}</ref> == Причини == Белодробната чума може да настане на два начина: првично преку пренос со вдишување на аеросолизирани [[бактерија|бактерии]] на чумата, или второстепено кога заразата од септична чума се шири во ткивото на [[бели дробови|белите дробови]] од крвотокот. Белодробната чума може да се пренесува од човек на човек. Забележани се случаи на белодробна чума што настанала како последица на сечење или ракување со заразено животинско ткиво. Ова е еден од видовите чума што порано биле познати како [[црна смрт]].<ref>{{cite book | title=The Black Death, 1346–1353: The Complete History | first=Ole Jørgen | last=Benedictow | publisher=Boydell & Brewer | year=2004 | isbn=0-85115-943-5 | pages=27–28 }}</ref> Нејзиниот начин на пренос се разликува од [[Бубонска чума|бубонската чума]], која се пренесува исклучиво преку векторски заразни болести. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.cdc.gov/plague/faq Frequently Asked Questions | Plague | CDC] [[Категорија:Болести пренесувани од инсекти]] [[Категорија:Чума]] hy9fpj5z0j4d1encyuwgxes407vxb1j 1 1405131 5641401 2026-10-06T16:53:41Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: {{СЗР}} 5641401 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1405132 5641430 2026-10-06T17:39:04Z ForestShutter 126802 ForestShutter ја премести страницата [[Клута]] на [[Клута (река)]]: Погрешно напишан наслов 5641430 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Клута (река)]] 6putdg4o683c68zc10jrvtye8fehkjg 0 1405133 5641434 2026-10-06T17:52:57Z KavadarciHistory 137440 Создавање на биографска статија за Драган Коцев-Госо со наведени извори. 5641434 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија личност | име = Драган Коцев-Госо | државјанство = Македонец | роден_на = непознато | роден_место = Кавадарци | починал_на = непознато | починал_место = Кавадарци }} '''Драган Коцев-Госо''' бил јавен деец од [[Кавадарци]] кој извршувал повеќе јавни и општествени функции во градот. Во периодот од [[1948]] до [[1949]] година бил на чело на Општина Кавадарци. Подоцна бил активен и во работата на општинските органи и други јавни институции. == Јавна дејност == === На чело на Општина Кавадарци === Според историскиот преглед објавен од [[Општина Кавадарци]], Драган Коцев-Госо бил меѓу лицата кои биле на чело на Општина Кавадарци. Во прегледот е наведен периодот '''1948–1949 година''', а објавен е и негов портрет.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://kavadarci.gov.mk/public/wp-content/uploads/%D0%93%D0%BE-%D0%A1%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BC-%D0%9A%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%86%D0%B8.pdf |title=Ова се луѓето кои од 1945 година до денеска биле на чело на Општина Кавадарци |publisher=Општина Кавадарци |access-date=6 октомври 2026 }}</ref> === Дејност во 1950-тите === Во службен запис од [[1952]] година, Драган Коцев е наведен како директор на локално угостителско претпријатие во Кавадарци. Со решение на Народниот одбор на Градската општина Кавадарци од 13 октомври 1952 година бил разрешен од должноста директор, при што му престанало правото да го застапува и потпишува претпријатието.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.slvesnik.com.mk/Issues/07662A85537E4635A34291BEC572D4CF.pdf |title=Службен весник на Народна Република Македонија |publisher=Службен весник на НРМ |access-date=6 октомври 2026 }}</ref> === Општинска дејност во 1968 година === На 11 јуни [[1968]] година, Собранието на Општина Кавадарци донело решение со кое Драган Коцев бил определен како '''одборник за претседател на комисија'''. Решението било објавено во ''Службен весник на Социјалистичка Република Македонија'' на 26 јуни 1968 година.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.slvesnik.com.mk/Issues/9EDF864E79854B0DA9E36EDE9AA8117E.pdf |title=Службен весник на Социјалистичка Република Македонија, бр. 23 |date=26 јуни 1968 |publisher=Службен весник на СРМ |access-date=6 октомври 2026 }}</ref> === Дејност во 1970-тите === Во официјален запис од [[1978]] година, Драган Коцев е наведен во врска со Самоуправната интересна заедница за здравство и здравствено осигурување во Кавадарци. == Семејство == Во архивски документ од [[1956]] година, поврзан со промена на име, како татко на Орданче Коцев е наведен '''Драган Коцев''', а како мајка '''Коцева Малинкова Стојна'''. Според документот, Орданче Коцев бил роден на 17 мај [[1950]] година во Кавадарци. Во истиот документ е наведено дека неговото име било променето од Орданче во '''Димче'''.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.slvesnik.com.mk/Issues/7E95C52B1C864533BC6B2BC316932175.pdf |title=Службен весник на Социјалистичка Република Македонија |publisher=Службен весник на СРМ |access-date=6 октомври 2026 }}</ref> == Хронологија == {| class="wikitable" ! Година !! Настан |- | 1948–1949 || Драган Коцев-Госо е наведен како лице на чело на Општина Кавадарци. |- | 1952 || Драган Коцев е разрешен од должноста директор на локално угостителско претпријатие. |- | 1956 || Во архивски документ Драган Коцев е наведен како татко на Орданче Коцев. |- | 1968 || Драган Коцев е наведен како одборник и претседател на комисија во Собранието на Општина Кавадарци. |- | 1978 || Драган Коцев е наведен во официјален запис поврзан со здравството и здравственото осигурување во Кавадарци. |} == Наводи == {{reflist}} == Надворешни врски == * [https://kavadarci.gov.mk/ Општина Кавадарци] * [https://www.slvesnik.com.mk/ „Службен весник“] [[Категорија:Луѓе од Кавадарци]] nxibaivqni8vij943xnjdv8py0d712w 1 1405134 5641435 2026-10-06T17:53:41Z Виолетова 1975 Создадена страница со: {{СЗР}} 5641435 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1405135 5641441 2026-10-06T18:02:53Z ForestShutter 126802 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1368118623|Whanganui River]]“ 5641441 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Река|name=Whanganui River|native_name={{native name|mi|Whanganui}}|other_name=|etymology=|nickname=<!---------------------- IMAGE-->|image=Whanganui River.jpg|image_size=270px|image_caption=The Whanganui River. Mount Ruapehu can partly be seen at the top right of the scene.|image_alt=<!---------------------- MAPS -->|map=NZ-Whanganui R.png|map_size=270px|map_caption=The Whanganui River system|map_alt=|pushpin_map=|pushpin_map_size=|subdivision_type1=Country|subdivision_name1=[[New Zealand]]|subdivision_type2=Region|subdivision_name2=[[Manawatū-Whanganui]]|subdivision_type3=Towns and cities|subdivision_name3=[[Taumarunui]], [[Whanganui]]|subdivision_type4=|subdivision_name4=|subdivision_type5=|subdivision_name5=<!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS -->|length={{convert|290|km|mi|abbr=on}}|width_min=|width_avg=|width_max=|depth_min=|depth_avg=|depth_max=|discharge1_location=|discharge1_min=|discharge1_avg={{Convert|219|m3/s|abbr=on}}<ref>{{cite web |url=https://docs.niwa.co.nz/library/public/w&smp48.pdf |title=NIWA Water & soil miscellaneous publication no. 48 (1983) |work=docs.niwa.co.nz |access-date=5 March 2023}}</ref>|discharge1_max=<!---------------------- BASIN FEATURES -->|source1=[[Mount Tongariro]]|source1_location=|source1_coordinates=<!-- {{Coord|...}} -->|source1_elevation=|mouth=[[Tasman Sea]]|mouth_location=|mouth_coordinates={{coord|39|56.89|S|174|59.22|E|region:NZ_type:river|display=inline,title}}|mouth_elevation=[[Sea level]]|progression=|river_system=|basin_size={{convert|7380|km2|sqmi|abbr=on}}|basin_landmarks=|basin_population=|tributaries_left=[[Whakapapa River]], [[Retaruke River]], [[Manganui o te Ao River]]|tributaries_right=[[Pungapunga River]], [[Ongarue River]], [[Ōhura River]], [[Tāngarākau River]], [[Whangamōmona River]]|waterbodies=|waterfalls=|bridges=|ports=|custom_label=|custom_data=|extra=}} == Значајни луѓе == * Те Мамаку, поглавар на Маорите * Александар Хатрик, лидер во туризмот * Џон Тифин Стјуарт, инженер * Мери Џозеф Оберт, католичка мисионерка * Џејмс К. Бакстер, поет * Хенри Августус Филд, геодет * Елси Смит, 33 годинишна медицинска сестра и мисионерка * Били Веб, веслач * Енди Андерсон, капетан на речен брод, роден во Пипирики == Наводи == {{Наводи|32em}} == Надворешни врски == * [http://www.wanganui.com Официјалниот туристички портал на Вангануи] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20131005180651/http://wanganui.com/|date=5 October 2013}} * [http://www.riverboatsnz.com Историјата на услугата за речни чамци Хатрик.] * [http://www.uniquelynz.com/whanganui.htm Приказната за реката] * [http://rivers.org.nz/whanganui-guide/ Водич за Вангануи – брошура од Вајтвотер, Нов Зеланд] * [https://www.teara.govt.nz/NewZealanders/MaoriNewZealanders/WhanganuiTribes/1/ENZ-Resources/Standard/4/en Мапа што ги вклучува главните локации во Пенсилванија на реката.] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070927190539/http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/MaoriNewZealanders/WhanganuiTribes/1/ENZ-Resources/Standard/4/en|date=27 September 2007}} * [https://www.nzgeo.com/stories/smokestacks-and-paddle-wheels/ NZ Geographic Magazine - Оџаци и тркала со лопатки] [[Категорија:Реки во Нов Зеланд]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] [[Категорија:Статии со текст на маорски]] s0agip70cto429hlb2b3ingrlo0hqy0 5641443 5641441 2026-10-06T18:03:19Z ForestShutter 126802 ForestShutter ја премести страницата [[Река Вангануи]] на [[Фангануи (река)]] 5641441 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Река|name=Whanganui River|native_name={{native name|mi|Whanganui}}|other_name=|etymology=|nickname=<!---------------------- IMAGE-->|image=Whanganui River.jpg|image_size=270px|image_caption=The Whanganui River. Mount Ruapehu can partly be seen at the top right of the scene.|image_alt=<!---------------------- MAPS -->|map=NZ-Whanganui R.png|map_size=270px|map_caption=The Whanganui River system|map_alt=|pushpin_map=|pushpin_map_size=|subdivision_type1=Country|subdivision_name1=[[New Zealand]]|subdivision_type2=Region|subdivision_name2=[[Manawatū-Whanganui]]|subdivision_type3=Towns and cities|subdivision_name3=[[Taumarunui]], [[Whanganui]]|subdivision_type4=|subdivision_name4=|subdivision_type5=|subdivision_name5=<!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS -->|length={{convert|290|km|mi|abbr=on}}|width_min=|width_avg=|width_max=|depth_min=|depth_avg=|depth_max=|discharge1_location=|discharge1_min=|discharge1_avg={{Convert|219|m3/s|abbr=on}}<ref>{{cite web |url=https://docs.niwa.co.nz/library/public/w&smp48.pdf |title=NIWA Water & soil miscellaneous publication no. 48 (1983) |work=docs.niwa.co.nz |access-date=5 March 2023}}</ref>|discharge1_max=<!---------------------- BASIN FEATURES -->|source1=[[Mount Tongariro]]|source1_location=|source1_coordinates=<!-- {{Coord|...}} -->|source1_elevation=|mouth=[[Tasman Sea]]|mouth_location=|mouth_coordinates={{coord|39|56.89|S|174|59.22|E|region:NZ_type:river|display=inline,title}}|mouth_elevation=[[Sea level]]|progression=|river_system=|basin_size={{convert|7380|km2|sqmi|abbr=on}}|basin_landmarks=|basin_population=|tributaries_left=[[Whakapapa River]], [[Retaruke River]], [[Manganui o te Ao River]]|tributaries_right=[[Pungapunga River]], [[Ongarue River]], [[Ōhura River]], [[Tāngarākau River]], [[Whangamōmona River]]|waterbodies=|waterfalls=|bridges=|ports=|custom_label=|custom_data=|extra=}} == Значајни луѓе == * Те Мамаку, поглавар на Маорите * Александар Хатрик, лидер во туризмот * Џон Тифин Стјуарт, инженер * Мери Џозеф Оберт, католичка мисионерка * Џејмс К. Бакстер, поет * Хенри Августус Филд, геодет * Елси Смит, 33 годинишна медицинска сестра и мисионерка * Били Веб, веслач * Енди Андерсон, капетан на речен брод, роден во Пипирики == Наводи == {{Наводи|32em}} == Надворешни врски == * [http://www.wanganui.com Официјалниот туристички портал на Вангануи] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20131005180651/http://wanganui.com/|date=5 October 2013}} * [http://www.riverboatsnz.com Историјата на услугата за речни чамци Хатрик.] * [http://www.uniquelynz.com/whanganui.htm Приказната за реката] * [http://rivers.org.nz/whanganui-guide/ Водич за Вангануи – брошура од Вајтвотер, Нов Зеланд] * [https://www.teara.govt.nz/NewZealanders/MaoriNewZealanders/WhanganuiTribes/1/ENZ-Resources/Standard/4/en Мапа што ги вклучува главните локации во Пенсилванија на реката.] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070927190539/http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/MaoriNewZealanders/WhanganuiTribes/1/ENZ-Resources/Standard/4/en|date=27 September 2007}} * [https://www.nzgeo.com/stories/smokestacks-and-paddle-wheels/ NZ Geographic Magazine - Оџаци и тркала со лопатки] [[Категорија:Реки во Нов Зеланд]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] [[Категорија:Статии со текст на маорски]] s0agip70cto429hlb2b3ingrlo0hqy0 5641445 5641443 2026-10-06T18:06:25Z ForestShutter 126802 5641445 wikitext text/x-wiki {{Short description|Голема река на Северниот Остров на Нов Зеланд}} ''Не го мешајте со [[Вангануи (река)|реката Вангануи]] на Јужниот Остров на Нов Зеланд.'' {{Инфокутија Река |name = Фангануи |image = Whanganui River.jpg |image_size = 270px |image_caption = Реката Фангануи. Планината Руапеху делумно се гледа горе десно на сликата. |map = NZ-Whanganui R.png |map_size = 270px |map_caption = Речниот систем на Фангануи |subdivision_type1 = Земја |subdivision_name1 = [[Нов Зеланд]] |subdivision_type2 = Регион |subdivision_name2 = {{ill|Манавату-Фангануи|en|Manawatū-Whanganui}} |subdivision_type3 = Градови |subdivision_name3 = {{ill|Таумарунуи|en|Taumarunui}}, {{ill|Фангануи|en|Whanganui}} |length = 290 km |discharge1_avg = 219 m³/s<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://docs.niwa.co.nz/library/public/w&smp48.pdf|title=NIWA Water & soil miscellaneous publication no. 48 (1983)|work=docs.niwa.co.nz|access-date=5 March 2023}}</ref> |source1 = {{ill|Тонгариро (планина)|en|Mount Tongariro}} |mouth = [[Тасманово Море]] |mouth_coordinates = {{coord|39|56.89|S|174|59.22|E|region:NZ_type:river|display=inline,title}} |mouth_elevation = [[Морско ниво]] |basin_size = 7.380 km² |tributaries_left = Факапапа, Ретаруке, Мангануи о те Ао |tributaries_right = Пунгапунга, Онгаруе, Охура, Тангаракау, Вангамомона }} '''Фангануи''' е голема река на [[Северен Остров|Северниот Остров]] на [[Нов Зеланд]]. Тоа е третата најдолга река во земјата и има посебен статус поради својата важност за [[Маори|маорскиот народ]] во регионот. Во март 2017 година станала вториот природен ресурс во светот (по {{ill|Те Уревера|en|Te Urewera}}) на кој му е дадена сопствена [[Правна личност|правна самобитност]], со права, должности и обврски на правно лице.<ref>{{Наведено списание|last=Robert T.F. Downes|date=2024-07-09|title=Natural Dialectics: Māori & Sioux Ecosophy Encounters the Rule of Law|url=https://scholarworks.arcadia.edu/agsjournal/vol9/iss1/2/|journal=The Journal of International Relations, Peace Studies, and Development|volume=9|issue=1|issn=2429-2133}}</ref><ref name="jstor.org">{{Наведено списание|last1=Morris|first1=James D K|last2=Ruru|first2=Jacinta|date=2010|title=Giving Voice to Rivers: Legal Personality as a Vehicle for Recognising Indigenous Peoples' Relationships to Water?|url=https://www.jstor.org/stable/26423181|journal=Australian Indigenous Law Review|volume=14|issue=2|pages=49–62|jstor=26423181|issn=1835-0186}}</ref> Договорот за Фангануи го завршил најдолгиот судски спор во историјата на Нов Зеланд.<ref name="Davison">{{Наведени вести|last1=Davison|first1=Isaac|title=Whanganui River given legal status of a person under unique Treaty of Waitangi settlement|url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=11818858|work=[[The New Zealand Herald]]|access-date=16 March 2017}}</ref><ref name="roy-2017">{{Наведена мрежна страница|first1=Eleanor Ainge|last1=Roy|title=New Zealand river granted same legal rights as human being|date=16 March 2017|work=The Guardian|location=London, United Kingdom|access-date=16 March 2017|url=https://www.theguardian.com/world/2017/mar/16/new-zealand-river-granted-same-legal-rights-as-human-being}}</ref> == Географија == Со должина од 290 km, Фангануи е третата најдолга река во земјата. Поголемиот дел од земјиштето од двете страни на горниот тек е дел од {{ill|Национален парк Фангануи|en|Whanganui National Park}}, иако самата река не е дел од паркот. Реката извира на северните падини на {{ill|Тонгариро (планина)|en|Mount Tongariro}}, еден од трите активни вулкани на {{ill|Вулкански плато на Северниот Остров|en|North Island Volcanic Plateau|централното плато}}, близу до {{ill|Езеро Ротоаироа|en|Lake Rotoaira}}. Тече на северозапад, а кај {{ill|Таумарунуи|en|Taumarunui}} свртува на југозапад. Оттаму минува низ суровата, шумовита ридска земја на {{ill|Кинг Кантри|en|King Country}}, па свртува на југоисток и тече покрај малите населби {{ill|Пипирики|en|Pipiriki}} и {{ill|Ерусалим (Нов Зеланд)|en|Jerusalem, New Zealand|Ерусалим}}, пред да стигне до брегот кај градот {{ill|Фангануи|en|Whanganui}}. Тоа е една од најдолгите пловни реки во земјата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.jasons.co.nz/manawatu-whanganui|archive-url=https://web.archive.org/web/20100905180104/http://www.jasons.co.nz/manawatu-whanganui|url-status=usurped|archive-date=5 September 2010|title=Manawatu and Whanganui Region|publisher=[[Jasons Travel Media]]}}</ref> Долината на реката се променила при {{ill|Земјотрес во Фангануи од 1843|en|1843 Wanganui earthquake}}. Во 1975 година, мало ерупција на {{ill|Руапеху|en|Mount Ruapehu}} излеала дел од содржината на кратерското езеро на Руапеху (истата причина за {{ill|Несреќа кај Тангвај|en|Tangiwai disaster}}). Оваа отровна вода влегла во реката Фангануи и убила голем дел од рибите низводно. По труењето, јагули тешки и до 8,2 kg и пастрмки тешки до 2,3 kg биле исфрлени мртви по бреговите на реката.<ref>{{Наведени вести|date=28 April 1975|title=Ruapehu throws up more ash|url=https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/press/1975/04/28/1|work=The Press|pages=1|via=Papers Past}}</ref> Притоката Факапапа имала загуби на риба поради [[лахар]] од Руапеху во април 1975 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|author1=J. Richardson|author2=L. D. Teirney|date=Oct 1982|title=The Whakapapa River: A Study of a Trout Fishery|url=http://docs.niwa.co.nz/library/public/fer22.pdf|website=NIWA|access-date=5 March 2023}}</ref> Ова можеби имало последици и низводно. === Притоки === {| border="1" style="border-collapse: collapse;" !bgcolor=#C0FFEE|Име на притоката !bgcolor=#C0FFEE|Должина (km) !bgcolor=#C0FFEE|Km од устието !bgcolor=#C0FFEE|Координати на вливот !bgcolor=#C0FFEE|Надморска височина |- valign=top |{{ill|Тонгариро (планина)|en|Mount Tongariro}} |[[Извор (река)|Извор на реката]] |290&nbsp;km |{{coord|39|07.91|S|175|37.95|E|region:NZ_type:river}} | |- |{{ill|Факапапа (река)|en|Whakapapa River}} |65 km | |{{coord|38|55|48|S|175|24|28|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |255 m |- |{{ill|Пунгапунга (река)|en|Pungapunga River}} |22 km | |{{coord|38|53|30|S|175|20|0|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |172 m |- |{{ill|Онгаруе (река)|en|Ongarue River}} |73 km | |{{coord|38|53|31|S|175|15|11|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |144 m |- |{{ill|Охура (река)|en|Ōhura River}} |134 km | |{{coord|39|02|20|S|175|3|52|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |114 m |- |{{ill|Ретаруке (река)|en|Retaruke River}} |64 km | |{{coord|39|06|9|S|175|4|12|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |108 m |- |{{ill|Тангаракау (река)|en|Tāngarākau River}} |26 km | |{{coord|39|14|17|S|174|52|52|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |85 m |- |{{ill|Вангамомона (река)|en|Whangamōmona River}} |22 km | |{{coord|39|16|17|S|174|53|23|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |82 m |- |{{ill|Мангануи о те Ао (река)|en|Manganui o te Ao River}} |32 km | |{{coord|39|24|18|S|175|2|42|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |62 m |- |[[Тасманово Море]] |[[Базно ниво|Устие на реката]] |0&nbsp;km |{{coord|39|56.89|S|174|59.22|E|region:NZ_type:river}} |0 m |} == Историја == [[File:Whanganui Kawana Mill.jpg|мини|десно|Воденицата за брашно Кавана, 1854 (обновена), Матахиви]] [[Маори|Маорската]] легенда го објаснува создавањето на реката преку {{ill|Легенда за планината Таранаки|en|Mount Taranaki legend}}. Кога планината Таранаки го напуштила централното плато за да замине кон брегот, земјата се распукала, а реката го исполнила расцепот. Друга маорска легенда објаснува дека откако {{ill|Мауи (митологија)|en|Māui (mythology)|Мауи}} ја уловил џиновската риба што требало да стане [[Северен Остров|Северниот Остров]] на Нов Зеланд, познат како ''Те Ика-а-Мауи'', тој се помолил на {{ill|Рангинуи|en|Ranginui}}, кој испратил две солзи да паднат на рибата на Мауи. Овие две солзи потоа станале реките Фангануи и {{ill|Вајкато (река)|en|Waikato River|Вајкато}}. Според маорската традиција, реката првпат ја истражувал {{ill|Тамatea|en|Tamatea Urehaea|Тамateа}}, еден од водачите на првобитната миграција кон новата земја, кој патувал по реката и потоа до {{ill|Езеро Таупо|en|Lake Taupō|езерото Таупо}}. Многу места покрај реката се именувани во негова чест. Реката Фангануи била важен комуникациски пат кон централниот дел на Северниот Остров, и за Маорите и за доселениците, и покрај многуте делници со [[брзак|брза вода]] и над 200 прагови. Пред доаѓањето на Европејците, областа околу Фангануи била густо населена, а со доаѓањето на колонијалните доселеници, областа близу до устието на реката станала голем трговски центар. Иако веќе бил значаен пат кон внатрешноста, големиот развој на реката како трговски пат го направил {{ill|Александар Хатрик|en|Alexander Hatrick}}, кој ја започнал првата редовна линија со пароброд во 1892 година. Линијата на крајот стигнала до Таумарунуи, каде што железничките и поштенските врски воделе до местата на север. Еден од оригиналните бродови на Хатрик, колесничкиот пароброд {{ill|PS Waimarie|en|PS Waimarie}}, е обновен и вози по распоред во Фангануи. Друг од бродовите на Хатрик, {{ill|MV Wairua|en|MV Wairua}}, исто така е обновен и може да се види на реката. Во почетокот на 20 век, реката Фангануи, тогаш наречена Ванганаи, била една од најголемите туристички атракции во земјата, а нејзината сурова убавина и маорските [[каинга]] (села) покрај бреговите привлекувале илјадници туристи годишно. Со довршувањето на железничката пруга {{ill|Главна линија на Северниот Остров|en|North Island Main Trunk}}, потребата од патот со пароброд кон север значително се намалила, а главна стопанска дејност во областа на реката станало [[шумарство]]. Во 1930-тите биле направени обиди речната долина да се претвори во земјоделско земјиште, но тие не успеале. Едно наследство од тоа време е {{ill|Мостот до никаде|en|Bridge to Nowhere, New Zealand|Мостот до никаде}}, изграден за да обезбеди пристап до населби што одамна се напуштени. Во 1912–13 година францускиот филмаџија {{ill|Гастон Мелиес|en|Gaston Méliès}} снимил (сега изгубен) документарен филм ''{{ill|The River Wanganui|en|The River Wanganui}}'' за реката, нарекувајќи ја „Рајна на Нов Зеланд“. Населбата {{ill|Ерусалим (Нов Зеланд)|en|Jerusalem, New Zealand|Ерусалим}} е од посебно значење. Ерусалим бил дом на двајца познати Новозеланѓани: мајката {{ill|Мери Џозеф Обер|en|Mary Joseph Aubert}}, чија католичка мисија сè уште се наоѓа во Ерусалим, и новозеландскиот поет {{ill|Џејмс К. Бакстер|en|James K. Baxter}}, кој во 1970 година основал комуна во населбата. Други населби се {{ill|Тике Каинга|en|Tieke Kāinga}}, {{ill|Пипирики|en|Pipiriki}}, {{ill|Рана (Нов Зеланд)|en|Ranana|Рана}}, {{ill|Матахиви|en|Matahiwi}} и {{ill|Коринити|en|Koriniti}}. === Таонга и маорски побарувања за земја === Реката е од посебно и духовно значење за Маорите, кои ја нарекуваат и ''Те ава тупуа''. Била дом на голем дел од маорските села во предевропско време. Затоа се смета за [[таонга]], посебно богатство. Локалните [[ири]] првпат поднеле петиција до Парламентот во 1870-тите,<ref name=":2">{{Наведена мрежна страница|date=28 March 2017|title=Innovative bill protects Whanganui River with legal personhood|url=https://www.parliament.nz/en/get-involved/features/innovative-bill-protects-whanganui-river-with-legal-personhood/|access-date=2022-09-03|website=www.parliament.nz|language=en}}</ref> а оттогаш се прават напори да се заштити реката и да ѝ се даде почитта што ја заслужува. Од истата причина, реката била една од најжестоко оспоруваните области во земјата во барањата пред {{ill|Трибунал Ваитанги|en|Waitangi Tribunal|Трибуналот Ваитанги}} за враќање на племенското земјиште. Побарувањето за реката Фангануи се смета за најдолгиот правен случај во историјата на Нов Зеланд<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/MaoriNewZealanders/WhanganuiTribes/3/en|title=Whanganui Tribes|work=teara.govt.nz|access-date=5 March 2023|archive-date=14 March 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090314050542/http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/MaoriNewZealanders/WhanganuiTribes/3/en|url-status=dead}}</ref>, со петиции и судски постапки во 1930-тите, сослушувања пред Трибуналот Ваитанги во 1990-тите, тековната окупација на земјиштето {{ill|Тике Марае|en|Tieke Marae}} од 1993 година и високо медиумски покриената окупација на {{ill|Моутоа Гардънс|en|Moutoa Gardens|Градините Моутоа}} во 1995 година.<ref>Види и {{ill|Моутоа (остров)|en|Moutoa Island|Островот Моутоа}}</ref> На 30 август 2012 година бил постигнат договор со кој на реката Фангануи ѝ се дава [[правна самобитност]],<ref>{{Наведена мрежна страница|date=17 November 2020|title=Whanganui Iwi (Whanganui River) Deed of Settlement Summary|url=https://www.govt.nz/browse/history-culture-and-heritage/treaty-settlements/find-a-treaty-settlement/whanganui-iwi/whanganui-iwi-whanganui-river-deed-of-settlement-summary/|access-date=2022-09-03|website=New Zealand Government|language=en-NZ}}</ref><ref name="jstor.org" /> првенец во светот,<ref name=":2" /> а на 15 март 2017 година соодветното порамнување било прифатено како закон (Законот за Те Ава Тупуа (порамнување на побарувањата за реката Фангануи) од 2017 година) од {{ill|Парламент на Нов Зеланд|en|New Zealand Parliament|Парламентот на Нов Зеланд}}.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Te Awa Tupua (Whanganui River Claims Settlement) Act 2017 No 7 (as at 12 April 2022)|url=https://www.legislation.govt.nz/act/public/2017/0007/latest/whole.html|access-date=2022-09-03|website=www.legislation.govt.nz}}</ref> {{ill|Крис Финлејсон|en|Chris Finlayson}}, министерот за преговори за Договорот од Ваитанги, рекол дека реката ќе има самобитност „со сите соодветни права, должности и обврски на правно лице“. Тој рекол дека на некои луѓе тоа ќе им изгледа чудно, но дека „не е поčудно од семејните фондови, компаниите или регистрираните друштва“.<ref name=nzh>{{Наведени вести|last1=Shuttleworth|first1=Kate|title=Agreement entitles Whanganui River to legal identity|url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10830586|work=[[The New Zealand Herald]]|date=30 August 2012|access-date=5 March 2023}}</ref><ref name=huff>{{Наведени вести|last1=Fairbrother|first1=Alison|title=New Zealand's Whanganui River Gains A Legal Voice|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/09/18/new-zealand-whanganui-river_n_1894893.html|work=[[Huffington Post]]|date=18 September 2012|access-date=5 March 2023}}</ref> Законот ги завршил 140 години стари преговори меѓу Маорите и владата.<ref name="roy-2017" /> Реката ќе ја претставуваат двајца службеници, еден од Маорите, а другиот од владата.<ref name="Davison" /> === Име === ''Фангануи'' е израз што значи „голем залив“<ref name="Bauer">{{Наведена мрежна страница|last1=Bauer|first1=Winifred|date=2010|title=The Wanganui/Whanganui Debate: A Linguist's View Of Correctness|url=https://www.wgtn.ac.nz/law/research/publications/about-nzacl/publications/nzacl-yearbooks/yearbook-16,-2010/02-Bauer.pdf|access-date=21 July 2020|publisher=Victoria University of Wellington|pages=8–9|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200720173504/https://www.wgtn.ac.nz/law/research/publications/about-nzacl/publications/nzacl-yearbooks/yearbook-16,-2010/02-Bauer.pdf|archive-date=20 July 2020}}</ref> или „големо пристаниште“. Некои многу ранни карти покажуваат дека европските доселеници ја нарекувале реката ''Knowsley River'',<ref>{{Наведена книга|first=Arthur S.|last=Thomson|url=http://www.enzb.auckland.ac.nz/document/?wid=809|title=The Story of New Zealand, Past and Present, Savage and Civilised|date=2011|orig-date=1859|publisher=Cambridge University Press|page=37|isbn=9781108039543|via=[[Early New Zealand Books]]|access-date=31 October 2020}}</ref> но била позната како ''Wanganui River'' сè додека името официјално не било сменето во ''Whanganui'' во 1991 година,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.linz.govt.nz/system/files_force/media/placenames-attachments/00%20NZGB%20Proposal%20Report%20-%20Whanganui%20District%20-%202015-04-29.pdf|title=Report for Altered District Name: Wanganui District to Whanganui District|date=29 April 2015|publisher=New Zealand Geographic Board|page=6|access-date=13 June 2015}}</ref> во согласност со желбите на локалните ири. Дел од причината за оваа промена бил и да се избегне забуна со реката Wanganui на [[Јужен Остров|Јужниот Остров]]. Градот на устието на реката се викал Wanganui до декември 2009 година, кога владата одлучила дека, иако двата правописа се прифатливи, {{ill|Јавни организации во Нов Зеланд|en|Public sector organisations in New Zealand|државните агенции}} ќе го користат правописот ''Whanganui''.<ref name="FinalDecision">{{Наведени вести|url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10616306|title=Whanganui or Wanganui – it's up to you|work=[[The New Zealand Herald]]|date=18 December 2009|access-date=5 March 2023}}</ref> Види {{ill|Фангануи#Спор околу правописот Wanganui/Whanganui|en|Whanganui#Controversy over Wanganui/Whanganui spelling|Спор околу правописот Wanganui/Whanganui}} == Животински и растителен свет == [[File:Whio (Blue Duck) at Staglands, Akatarawa, New Zealand.jpg|мини|Сина патка (вио) во Стагландс, Акатарава, Нов Зеланд]] Домородните видови риби во реката вклучуваат {{ill|Cran's bully|en|Cran's bully}}, {{ill|Upland bully|en|Upland bully}}, {{ill|Climbing galaxias|en|Climbing galaxias|кооро (''Galaxias brevipinnis'')}}, долгопераја и краткопераја [[јагула|јагули]], {{ill|Pouched lamprey|en|Pouched lamprey|торбеста минога}}, {{ill|Shortjaw kōkopu|en|Shortjaw kōkopu}}, {{ill|Torrentfish|en|Torrentfish}}, {{ill|New Zealand smelt|en|New Zealand smelt|новозеландска смелта}}<ref name="Whanganui Freshwater Ecosystems DOC">{{Наведена мрежна страница|title=Whanganui National Park Management Plan 2012–2022|url=https://www.doc.govt.nz/globalassets/documents/about-doc/role/policies-and-plans/national-park-management-plans/whanganui/whanganui-national-park-management-plan-2012-2022.pdf|website=Department of Conservation|publisher=Government of New Zealand|pages=51–53|access-date=7 April 2023}}</ref> и црна писија.<ref name="Flora and fauna">{{Наведена мрежна страница|title=Whanganui National Park: Nature and conservation|url=https://www.doc.govt.nz/parks-and-recreation/places-to-go/manawatu-whanganui/places/whanganui-national-park/nature-and-conservation/|website=Department of Conservation|publisher=Government of New Zealand|access-date=7 April 2023}}</ref> Се среќаваат и вовединетите [[Кафеава пастрмка|кафеава]] и [[калифорниска пастрмка|калифорниска пастрмка]], иако не во голем број, а има и извештаи за сомови.<ref name="Whanganui Freshwater Ecosystems DOC" /> Други домородни водни видови вклучуваат {{ill|Paranephrops|en|Paranephrops|коура}}<ref name="Flora and fauna" /> и сè помал број {{ill|Новозеландска слатководна школка|en|New Zealand freshwater mussel|новозеландски слатководни школки}}.<ref>{{Cite thesis|last=Rainforth|first=Hannah Jane|date=2008|title=Tiakina Kia Ora – Protecting Our Freshwater Mussels|type=Masters in Ecological Restoration|publisher=Victoria University of Wellington|url=http://researcharchive.vuw.ac.nz/xmlui/bitstream/handle/10063/839/thesis.pdf|access-date=14 November 2015}}</ref> Реката и нејзините притоки се дом на разни безрбетници, како што се еднодневки, камењарки и ручејници.<ref name="Whanganui Freshwater Ecosystems DOC" /> Популации на {{ill|Сина патка|en|Blue duck|сина патка (вио)}} можат да се најдат на спојот на реката Фангануи со потоците Мангатепопо и Окупата.<ref name="Horizon 2003">{{Наведена книга|title=Whanganui Catchment strategy.|date=2003|publisher=Horizons.mw|location=Palmerston North [N.Z.]|isbn=1-877310-29-8|page=5|url=https://www.horizons.govt.nz/assets/publications/managing-our-environment/publications-plans-and-strategies/Whanganui-catchment-strategy.pdf|access-date=14 November 2015}}</ref> {{ill|Nankeen night heron|en|Nankeen night heron|Австралиската ноќна чапја}} основала места за преноќување покрај реката Фангануи во 1990-тите и во Нов Зеланд се размножува само на оваа локација.<ref name=NBO2013>{{Наведена мрежна страница|last1=Frost|first1=P.G.H.|title=Nankeen night heron|url=http://nzbirdsonline.org.nz/species/nankeen-night-heron|website=New Zealand Birds Online|access-date=14 November 2015}}</ref> Поголемиот дел од флората во речниот слив може да се опише како шума од широколисни дрвја и {{ill|Подокарпни дрвја|en|podocarp|подокарпуси}};<ref>{{Наведена книга|last=DuFresne|first=Jim|date=2006|title=Tramping in New Zealand|edition=Sixth|publisher=[[Lonely Planet]]|pages=392|isbn=978-1-74059-788-3}}</ref> видовите во подрастот вклучуваат ''[[Blechnum discolor]]'' и разни други папрати и грмушки.<ref>{{Наведена мрежна страница|author=Hogan, C. Michael|year=2009|url=http://www.globaltwitcher.com/artspec_information.asp?thingid=95431|title=Crown fern; Blechnum discolor|work=GlobalTwitcher.com}}</ref> == Речни бродови == Во 1892 година {{ill|Александар Хатрик|en|Alexander Hatrick}} добил договор од {{ill|Thomas Cook & Son|en|Thomas Cook & Son}} да превезува туристи до {{ill|Пипирики|en|Pipiriki}}<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dnzb.govt.nz/dnzb/alt_essayBody.asp?essayID=2H20|title=Hatrick, Alexander, 1857–1918|work=dnzb.govt.nz|access-date=5 March 2023}}</ref> со колесничкиот пароброд ''{{ill|PS Waimarie|en|PS Waimarie}}''. Патувањето било туристичка рута „Рајна на Маорилад“ во внатрешноста на Нов Зеланд. Речниот брод потоа превезувал пошта, патници и товар. ''PS Waimarie'' вози по долните делници на реката, вклучувајќи вечерни крстарења до хотелот Авока во {{ill|Упоконгаро|en|Upokongaro}} и патувања до паркот {{ill|Хипанго|en|Hipango}} за преноќување во шатор.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nzonline.org.nz/nzo/business/whanganui-riverboat-centre-wanganui-paddleboat-river-paddle-steamer|title=Paddle Steamer Waimarie, Whanganui|website=www.nzonline.org.nz|access-date=5 November 2017}}</ref> На 18 јуни 2010 година речниот брод ''Adventurer 2'' тргнал на пат,<ref name="TVNZ_3596953">{{Наведени вести|url=http://tvnz.co.nz/national-news/riverboat-embarks-whanganui-voyage-3596953|title=Riverboat embarks on Whanganui voyage|date=18 June 2010|work=[[1News|One News]]|access-date=3 December 2011}}</ref> обидувајќи се да го направи патувањето од 230 km до {{ill|Таумарунуи|en|Taumarunui}}. Тоа било првото патување до Таумарунуи по 82 години. ''Adventurer 2'' сега го нуди ова патување на туристите како историска алтернатива на возењето со џет-брод и кануто по реката.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.adventurer.net.nz|title=Baldwin Adventure Whanganui river tours|website=adventurer.net.nz|archive-url=https://web.archive.org/web/20160113110757/http://www.adventurer.net.nz/|archive-date=13 January 2016}}</ref> Сепак, при низок водостој не може да стигне до Таумарунуи. === Речни пристаништа === [[File:Marae Whanganui River.jpg|мини|десно|Едно од многуте маорски ''марае'' покрај реката Фангануи]] Реката Фангануи била снабдителна артерија за раните заедници покрај нејзините брегови. Речните бродови некогаш пловеле по реката, а и по реките {{ill|Охура (река)|en|Ōhura River|Охура}} и {{ill|Онгаруе (река)|en|Ongarue River|Онгаруе}}, освен ако овие патишта не биле блокирани од трупци по поплавите. Од 1891 до 1958 година по реката Фангануи работела линијата на Александар Хатрик за [[речен брод|речни бродови]]. Колесничкиот пароброд ''Wairere'' бил нарачан од Лондон и испратен во делови, а потоа склопен во Фангануи кон крајот на 1891 година. Се вели дека Таумарунуи бил највисоката точка на реката Фангануи до која можело да се пловi со речен брод. Протокот на реката го управувал „Wanganui River Trust Board“, кој градел потпорни ѕидови за да ги насочи и продлабочи речните канали за речниот сообраќај. И покрај тоа, речните бродови понекогаш морале да се влечат со витло по потешките прагови. Речниот одбор постоел од 1891 до 1940 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|last=Robin Hodge|date=2002|title=The Scenic Reserves of the Whanganui River 1891 – 1986|url=https://forms.justice.govt.nz/search/Documents/WT/wt_DOC_94579372/Wai%20903%2C%20A034.pdf|website=Waitangi Tribunal|access-date=5 March 2023}}</ref> {| border="1" style="border-collapse: collapse;" !bgcolor=#C0FFEE|Име на пристаништето !bgcolor=#C0FFEE|Заедница што ја опслужува !bgcolor=#C0FFEE|Растојание од устието !bgcolor=#C0FFEE|Време на патување нагоре/надолу !bgcolor=#C0FFEE|Координати |- valign=top |Пристаниште Таумарунуи |{{ill|Таумарунуи|en|Taumarunui}} |144 милји<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|date=1908|title=WANGANUI RIVER TRUST (ANNUAL REPORT OF THE); WITH MAPS.|url=https://atojs.natlib.govt.nz/cgi-bin/imageserver/imageserver.pl?oid=AJHR1908-I.1.1824&ext=png|access-date=2022-03-11|website=atojs.natlib.govt.nz}}</ref> | | |- |Пристаниште Кирикау |{{ill|Кирикау|en|Kirikau}} | | | |- |Пристаниште Те Маире |{{ill|Те Маире|en|Te Maire}} | | | |- |Пристаниште Отуманггу |{{ill|Отуманггу|en|Otumangu}} |132 милји<ref name=":0" /> | | |- |Пристаниште Лејси | | | | |- |Пристаниште Вејдс |{{ill|Ретаруке (река)|en|Retaruke River|Долина Ретаруке}} |108 милји<ref>{{Наведена мрежна страница|date=26 Jan 1918|title=BACK-COUNTRY SETTLEMENT. WANGANUI CHRONICLE|url=https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/WC19180126.2.46|access-date=2022-03-11|website=paperspast.natlib.govt.nz}}</ref> | |{{coord|39|6.65|S|175|3.98|E|region:NZ_type:landmark}} |- |Пристаниште Мангапуруа |{{ill|Долина Мангапуруа|en|Mangapurua Valley}} |75 милји<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|date=1898|title=DEPARTMENT OF LANDS AND SURVEY (ANNUAL REPORT ON)|url=https://paperspast.natlib.govt.nz/parliamentary/appendix-to-the-journals-of-the-house-of-representatives/1898/I/865|access-date=2022-03-10|website=paperspast.natlib.govt.nz}}</ref> | | |- |Пристаниште Тангахое |{{ill|Тангахое|en|Tangahoe, Manawatu-Wanganui|Тангахое}} |73 милји<ref name=":1" /> | | |- |Пристаниште Мангатити |{{ill|Мангатити|en|Mangatiti}} |72 милји<ref name=":1" /> | | |- |Пристаниште Паринуи |{{ill|Паринуи|en|Parinui}} |71 милја<ref name=":1" /> | | |- |Пристаниште Раманиу |{{ill|Раманиу|en|Ramanui}} |70 милји<ref name=":1" /> | | |- |Пристаниште Пипирики |{{ill|Пипирики|en|Pipiriki}} | | | |- |Долно пристаниште Пипирики |{{ill|Пипирики|en|Pipiriki}} |57 милји<ref name=":1" /> | | |- |Пристаниште Те Тухи |Долината на потокот Ахуаху | | | |- |Пристаниште Парк Хипанго |? | | | |- |Пристаниште Узводно | | | | |- |Пристаништа Ванганаи |{{ill|Фангануи|en|Whanganui}} | | | |} == Рекреација == [[File:Kayaking On The Whanganui.jpg|мини|десно|[[Кајакарење]] е многу популарен спорт на реката.]] Протокот на реката е изменет со отклонување на вода од изворишните делови преку {{ill|Електроенергетска шема Тонгариро|en|Tongariro Power Scheme}} и во {{ill|Езеро Таупо|en|Lake Taupō|езерото Таупо}}. Ова можеби придонело за исчезнувањето на трката со сплавови и значи дека речните бродови веќе не можат да го направат целото патување до Таумарунуи во посувите месеци (види подолу). * {{ill|Национален парк Фангануи|en|Whanganui National Park}} * {{ill|Патување по Фангануи|en|Whanganui Journey|Патувањето по Фангануи}} го води {{ill|Одделение за заштита на Нов Зеланд|en|New Zealand Department of Conservation|Одделението за заштита}} во рамките на програмата {{ill|Големи прошетки на Нов Зеланд|en|New Zealand Great Walks|„Големи прошетки“}}. * Пешачење (северно/јужни и источно/западни патеки се вкрстуваат на реката Фангануи) ** {{ill|Те Араро|en|Te Araroa}}<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.teararoa.org.nz/trail_stories.php?story_id=34|title=Te Araroa - Whakapapa - Manganui-o-te-Ao|website=www.teararoa.org.nz|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20040630075322/http://www.teararoa.org.nz/trail_stories.php?story_id=34|archive-date=2004-06-30}}</ref> – патеката за пешачење по должината на Нов Зеланд и Фангануи. ** {{ill|Траверс од Ист Кејп до Кејп Егмонт|en|East Cape to Cape Egmont Traverse}}<ref>{{Наведена книга|last=Salisbury|first=Raymond|date=1997|title=East Cape to Cape Egmont – 80 day traverse of the North Island|publisher=Word for Word Publishing}}</ref> ** Пешачка патека {{ill|Математеаонга|en|Matemateāonga Range|планинскиот венец Математеаонга}} (и други) * Кануа – многу историски аспекти и места за посета. * Годишна трка со сплавови, Пириака до Таумарунуи – последен пат одржана во 1970-тите * Годишна трка со џет-бродови, Таумарунуи до Фангануи – последен пат одржана во 1980-тите == Мостови == И покрај тоа што е најдолгата пловна река на Нов Зеланд, Фангануи има малку мостови. Само два се наоѓаат на делницата од 230 km меѓу Фангануи и Таумарунуи. Целосниот список на мостови по редослед од изворот до морето е: * Мостот на {{ill|Државен пат 47 (Нов Зеланд)|en|State Highway 47 (New Zealand)|Државниот пат 47}} во близина на {{ill|Национален парк Тонгариро|en|Tongariro National Park|Националниот парк Тонгариро}} * Пешачката патека до {{ill|Редути Те Порере|en|Te Pōrere Redoubts|Редутите Те Порере}} ја преминува реката непосредно низводно од * {{ill|Западно отклонување на Електроенергетската шема Тонгариро|en|Tongariro Power Scheme#Western Diversion: Whakapapa River to Lake Rotoaira|Западното отклонување на Електроенергетската шема Тонгариро}} ја преминува реката. * Приватен шумарски пат во близина на езерото Те Ваиау * Патот Хохотака во близина на {{ill|Какахи|en|Kakahi, New Zealand|Какахи}} * Таумарунуи (x4) (вклучувајќи го Мостот на победата) * Новиот мост Те Маире (1954) * Ерусалим, напуштен висечки мост. * {{ill|Велосипедска патека од планините до морето|en|Cycling in New Zealand#Infrastructure|Велосипедската патека од планините до морето}} (Нга Ара Тухоно) ја преминува реката преку велосипедскиот мост Упоконгаро, отворен на 2 декември 2020 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Cycle bridge opens in time for summer|url=https://www.whanganui.govt.nz/Your-Council/News-Events/News/Cycle-bridge-opens|access-date=2020-12-19|website=www.whanganui.govt.nz|language=en-AU}}</ref> Мостот е долг 130 m<ref>{{Наведена мрежна страница|date=2020-01-21|title=Whanganui mayor accepts blame for delays to Upokongaro Cycle Bridge|url=https://www.stuff.co.nz/national/118945535/whanganui-mayor-accepts-blame-for-delays-to-upokongaro-cycle-bridge|access-date=2020-12-19|website=Stuff|language=en}}</ref>, а него и велосипедската патека до него чинеле 3,4 милиони долари.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Upokongaro cycle bridge opening confirmed|url=https://www.whanganui.govt.nz/Your-Council/News-Events/News/Upokongaro-cycle-bridge-opening-confirmed|access-date=2020-12-19|website=www.whanganui.govt.nz|language=en-AU}}</ref> Фангануи – * Мост на улицата Даблин * Градскиот мост на Фангануи * Мост Кобам – долг 275 m, со 9 [[распон (градежништво)|распони]], проектиран во 1959 година од {{ill|Министерство за работи и развој (Нов Зеланд)|en|Ministry of Works and Development|Министерството за работи}}, изграден во 1962 година, [[устој|устоите]] се потпираат на закосени преднапрегнати бетонски пилоти.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nzsee.org.nz/db/2011/193.pdf|title=Proceedings of the Ninth Pacific Conference on Earthquake Engineering – Retrofit to improve earthquake performance of bridge abutment slopes – COBHAM BRIDGE ABUTMENT RETROFIT USING DRILLED STONE COLUMNS|author1=G. Gregg|author2=P. Brabhaharan|author3=J. Duxfield|author4=S. Arumugam|work=NZTA Opus|date=April 2011}}</ref> Требало да се изгради мост над Фангануи за да се поврзе {{ill|Раетихи|en|Raetihi}} со {{ill|Таранаки|en|Taranaki}} во областа Мангапуруа (каде се наоѓа {{ill|Мостот до никаде|en|Bridge to Nowhere (New Zealand)|Мостот до никаде}}), но овој план никогаш не бил спроведен. === Железнички мостови === Најстарите мостови над реката се железничките: железничкиот мост {{ill|Арамохо|en|Aramoho|Арамохо}} од 1876 година во Фангануи и {{ill|Мост Матапуна|en|Matapuna railway station#Matapuna Bridge|мостот Матапуна}} од 1903–1904 година близу до Таумарунуи.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Matapuna Bridge|url=https://www.heritage.org.nz/the-list/details/9277|access-date=2020-07-20|website=www.heritage.org.nz}}</ref> == Познати личности == * {{ill|Те Мамаку|en|Te Mamaku}}, маорски поглавар * {{ill|Александар Хатрик|en|Alexander Hatrick}}, лидер во туризмот * {{ill|Џон Тифин Стјуарт|en|John Tiffin Stewart}}, инженер * {{ill|Мери Џозеф Обер|en|Mary Joseph Aubert}}, католичка мисија * {{ill|Џејмс К. Бакстер|en|James K. Baxter}}, поет * {{ill|Хенри Августус Филд|en|Henry Augustus Field}}, геодет * {{ill|Елси Смит|en|Elsie Smith}}, 33 години работела како медицинска сестра и мисионерка * {{ill|Били Веб|en|William Webb (rower)|Били Веб}}, веслач * {{ill|Енди Андерсон|en|Andrew Anderson (riverboat skipper)|Енди Андерсон}}, капетан на речен брод, роден во {{ill|Пипирики|en|Pipiriki}} == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Whanganui River}} * [http://www.wanganui.com Официјален туристички портал на Фангануи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131005180651/http://wanganui.com/|date=5 October 2013}} * [http://www.riverboatsnz.com Историја на речната линија на Хатрик.] * [http://www.uniquelynz.com/whanganui.htm Приказна за реката] * [http://rivers.org.nz/whanganui-guide/ Водич за Фангануи – брошура од Whitewater NZ] * [http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/MaoriNewZealanders/WhanganuiTribes/1/ENZ-Resources/Standard/4/en Карта со главните паа на реката] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927190539/http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/MaoriNewZealanders/WhanganuiTribes/1/ENZ-Resources/Standard/4/en|date=27 September 2007}} * [https://www.nzgeo.com/stories/smokestacks-and-paddle-wheels/ NZ Geographic Magazine – Smokestacks and Paddle Wheels] [[Категорија:Реки во Нов Зеланд]] [[Категорија:Манавату-Фангануи]] [[Категорија:Права на природата]] ocpolux1ipq5ze419z2brioag4tdm38 5641449 5641445 2026-10-06T18:22:58Z ForestShutter 126802 5641449 wikitext text/x-wiki {{Short description|Голема река на Северниот Остров на Нов Зеланд}} ''Не го мешајте со [[Вангануи (река)|реката Вангануи]] на Јужниот Остров на Нов Зеланд.'' {{Инфокутија Река |name = Фангануи |image = Whanganui River.jpg |image_size = 270px |image_caption = Реката Фангануи. Планината Руапеху делумно се гледа горе десно на сликата. |map = NZ-Whanganui R.png |map_size = 270px |map_caption = Речниот систем на Фангануи |subdivision_type1 = Земја |subdivision_name1 = [[Нов Зеланд]] |subdivision_type2 = Регион |subdivision_name2 = {{ill|Манавату-Фангануи|en|Manawatū-Whanganui}} |subdivision_type3 = Градови |subdivision_name3 = {{ill|Таумарунуи|en|Taumarunui}}, {{ill|Фангануи|en|Whanganui}} |length = 290 km |discharge1_avg = 219 m³/s<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://docs.niwa.co.nz/library/public/w&smp48.pdf|title=NIWA Water & soil miscellaneous publication no. 48 (1983)|work=docs.niwa.co.nz|access-date=5 March 2023}}</ref> |source1 = {{ill|Тонгариро (планина)|en|Mount Tongariro}} |mouth = [[Тасманово Море]] |mouth_coordinates = {{coord|39|56.89|S|174|59.22|E|region:NZ_type:river|display=inline,title}} |mouth_elevation = [[Морско ниво]] |basin_size = 7.380 km² |tributaries_left = Факапапа, Ретаруке, Мангануи о те Ао |tributaries_right = Пунгапунга, Онгаруе, Охура, Тангаракау, Вангамомона }} '''Фангануи''' е голема река на [[Северен Остров|Северниот Остров]] во [[Нов Зеланд]]. Таа е третата најдолга река во земјата и има посебен статус поради нејзината важност за [[Маори|маорскиот народ]] во регионот. Во март 2017 година станала вториот природен ресурс во светот (по {{ill|Те Уревера|en|Te Urewera}}) што добил сопствен [[правен идентитет]], со сите права, должности и обврски на правно лице.<ref>{{Наведено списание|last=Robert T.F. Downes|date=2024-07-09|title=Natural Dialectics: Māori & Sioux Ecosophy Encounters the Rule of Law|url=https://scholarworks.arcadia.edu/agsjournal/vol9/iss1/2/|journal=The Journal of International Relations, Peace Studies, and Development|volume=9|issue=1|issn=2429-2133}}</ref><ref name="jstor.org">{{Наведено списание|last1=Morris|first1=James D K|last2=Ruru|first2=Jacinta|date=2010|title=Giving Voice to Rivers: Legal Personality as a Vehicle for Recognising Indigenous Peoples' Relationships to Water?|url=https://www.jstor.org/stable/26423181|journal=Australian Indigenous Law Review|volume=14|issue=2|pages=49–62|jstor=26423181|issn=1835-0186}}</ref> Спогодбата за реката Фангануи ставила крај на најдолгиот судски спор во историјата на Нов Зеланд.<ref name="Davison">{{Наведени вести|last1=Davison|first1=Isaac|title=Whanganui River given legal status of a person under unique Treaty of Waitangi settlement|url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=11818858|work=[[The New Zealand Herald]]|access-date=16 March 2017}}</ref><ref name="roy-2017">{{Наведена мрежна страница|first1=Eleanor Ainge|last1=Roy|title=New Zealand river granted same legal rights as human being|date=16 March 2017|work=The Guardian|location=London, United Kingdom|access-date=16 March 2017|url=https://www.theguardian.com/world/2017/mar/16/new-zealand-river-granted-same-legal-rights-as-human-being}}</ref> == Географија == Со должина од 290 km, Фангануи е третата најдолга река во земјата. Поголемиот дел од земјиштето од двете страни на горниот тек е дел од {{ill|Национален парк Фангануи|en|Whanganui National Park}}, иако самата река не е дел од паркот. Реката извира на северните падини на планината {{ill|Тонгариро|en|Mount Tongariro}}, еден од трите активни вулкани на {{ill|Вулканското плато на Северен Остров|en|North Island Volcanic Plateau|}}, во близина на езерото Ротоаира. Тече кон северозапад пред да заврти кон југозапад кај {{ill|Таумарунуи|en|Taumarunui}} Оттаму минува низ ридестиот, шумски предел на {{ill|Кинг Кантри|en|King Country}}, по што завртува кон југоисток и поминува покрај малите населби {{ill|Пипирики|en|Pipiriki}} и {{ill|Ерусалим (Нов Зеланд)|en|Jerusalem, New Zealand|}}, пред да стигне до брегот кај градот {{ill|Фангануи|en|Whanganui}}. Таа е една од најдолгите пловни реки во земјата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.jasons.co.nz/manawatu-whanganui|archive-url=https://web.archive.org/web/20100905180104/http://www.jasons.co.nz/manawatu-whanganui|url-status=usurped|archive-date=5 September 2010|title=Manawatu and Whanganui Region|publisher=[[Jasons Travel Media]]}}</ref> Речната долина претрпела промени за време на {{ill|Земјотресот во Фангануи од 1843|en|1843 Wanganui earthquake}} година. Во 1975 година, помала ерупција на вулканот {{ill|Руапеху|en|Mount Ruapehu}} предизвикала излевање на дел од содржината на кратерското езеро. Оваа токсична вода навлегла во реката Фангануи и предизвикала изумирање на голем дел од рибите во долниот тек. По овој настан, јагули тешки и до 8,2 кг и пастрмки тешки до 2,3 кг биле исфрлени мртви на бреговите на реката.<ref>{{Наведени вести|date=28 April 1975|title=Ruapehu throws up more ash|url=https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/press/1975/04/28/1|work=The Press|pages=1|via=Papers Past}}</ref> Нејзината притока, реката Факапапа, исто така претрпела загуби на рибниот фонд поради [[лахар]] од Руапеху во април 1975 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|author1=J. Richardson|author2=L. D. Teirney|date=Oct 1982|title=The Whakapapa River: A Study of a Trout Fishery|url=http://docs.niwa.co.nz/library/public/fer22.pdf|website=NIWA|access-date=5 March 2023}}</ref> === Притоки === {| border="1" style="border-collapse: collapse;" !bgcolor=#C0FFEE|Име на притоката !bgcolor=#C0FFEE|Должина (km) !bgcolor=#C0FFEE|Km од устието !bgcolor=#C0FFEE|Координати на вливот !bgcolor=#C0FFEE|Надморска височина |- valign=top |{{ill|Тонгариро (планина)|en|Mount Tongariro}} |[[Извор (река)|Извор на реката]] |290&nbsp;km |{{coord|39|07.91|S|175|37.95|E|region:NZ_type:river}} | |- |{{ill|Факапапа (река)|en|Whakapapa River}} |65 km | |{{coord|38|55|48|S|175|24|28|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |255 m |- |{{ill|Пунгапунга (река)|en|Pungapunga River}} |22 km | |{{coord|38|53|30|S|175|20|0|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |172 m |- |{{ill|Онгаруе (река)|en|Ongarue River}} |73 km | |{{coord|38|53|31|S|175|15|11|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |144 m |- |{{ill|Охура (река)|en|Ōhura River}} |134 km | |{{coord|39|02|20|S|175|3|52|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |114 m |- |{{ill|Ретаруке (река)|en|Retaruke River}} |64 km | |{{coord|39|06|9|S|175|4|12|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |108 m |- |{{ill|Тангаракау (река)|en|Tāngarākau River}} |26 km | |{{coord|39|14|17|S|174|52|52|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |85 m |- |{{ill|Вангамомона (река)|en|Whangamōmona River}} |22 km | |{{coord|39|16|17|S|174|53|23|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |82 m |- |{{ill|Мангануи о те Ао (река)|en|Manganui o te Ao River}} |32 km | |{{coord|39|24|18|S|175|2|42|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |62 m |- |[[Тасманово Море]] |[[Базно ниво|Устие на реката]] |0&nbsp;km |{{coord|39|56.89|S|174|59.22|E|region:NZ_type:river}} |0 m |} == Историја == [[File:Whanganui Kawana Mill.jpg|мини|десно|Воденицата за брашно Кавана, 1854 (обновена), Матахиви]] [[Маори|Маорската]] легенда го објаснува создавањето на реката преку {{ill|Легенда за планината Таранаки|en|Mount Taranaki legend}}. Кога планината Таранаки го напуштила централното плато за да замине кон брегот, земјата се распукала, а реката го исполнила расцепот. Друга маорска легенда објаснува дека откако {{ill|Мауи (митологија)|en|Māui (mythology)|Мауи}} ја уловил џиновската риба што требало да стане [[Северен Остров|Северниот Остров]] на Нов Зеланд, познат како ''Те Ика-а-Мауи'', тој се помолил на {{ill|Рангинуи|en|Ranginui}}, кој испратил две солзи да паднат на рибата на Мауи. Овие две солзи потоа станале реките Фангануи и {{ill|Вајкато (река)|en|Waikato River|Вајкато}}. Според маорската традиција, реката првпат ја истражувал {{ill|Тамatea|en|Tamatea Urehaea|Тамateа}}, еден од водачите на првобитната миграција кон новата земја, кој патувал по реката и потоа до {{ill|Езеро Таупо|en|Lake Taupō|езерото Таупо}}. Многу места покрај реката се именувани во негова чест. Реката Фангануи била важен комуникациски пат кон централниот дел на Северниот Остров, и за Маорите и за доселениците, и покрај многуте делници со [[брзак|брза вода]] и над 200 прагови. Пред доаѓањето на Европејците, областа околу Фангануи била густо населена, а со доаѓањето на колонијалните доселеници, областа близу до устието на реката станала голем трговски центар. Иако веќе бил значаен пат кон внатрешноста, големиот развој на реката како трговски пат го направил {{ill|Александар Хатрик|en|Alexander Hatrick}}, кој ја започнал првата редовна линија со пароброд во 1892 година. Линијата на крајот стигнала до Таумарунуи, каде што железничките и поштенските врски воделе до местата на север. Еден од оригиналните бродови на Хатрик, колесничкиот пароброд {{ill|PS Waimarie|en|PS Waimarie}}, е обновен и вози по распоред во Фангануи. Друг од бродовите на Хатрик, {{ill|MV Wairua|en|MV Wairua}}, исто така е обновен и може да се види на реката. Во почетокот на 20 век, реката Фангануи, тогаш наречена Ванганаи, била една од најголемите туристички атракции во земјата, а нејзината сурова убавина и маорските [[каинга]] (села) покрај бреговите привлекувале илјадници туристи годишно. Со довршувањето на железничката пруга {{ill|Главна линија на Северниот Остров|en|North Island Main Trunk}}, потребата од патот со пароброд кон север значително се намалила, а главна стопанска дејност во областа на реката станало [[шумарство]]. Во 1930-тите биле направени обиди речната долина да се претвори во земјоделско земјиште, но тие не успеале. Едно наследство од тоа време е {{ill|Мостот до никаде|en|Bridge to Nowhere, New Zealand|Мостот до никаде}}, изграден за да обезбеди пристап до населби што одамна се напуштени. Во 1912–13 година францускиот филмаџија {{ill|Гастон Мелиес|en|Gaston Méliès}} снимил (сега изгубен) документарен филм ''{{ill|The River Wanganui|en|The River Wanganui}}'' за реката, нарекувајќи ја „Рајна на Нов Зеланд“. Населбата {{ill|Ерусалим (Нов Зеланд)|en|Jerusalem, New Zealand|Ерусалим}} е од посебно значење. Ерусалим бил дом на двајца познати Новозеланѓани: мајката {{ill|Мери Џозеф Обер|en|Mary Joseph Aubert}}, чија католичка мисија сè уште се наоѓа во Ерусалим, и новозеландскиот поет {{ill|Џејмс К. Бакстер|en|James K. Baxter}}, кој во 1970 година основал комуна во населбата. Други населби се {{ill|Тике Каинга|en|Tieke Kāinga}}, {{ill|Пипирики|en|Pipiriki}}, {{ill|Рана (Нов Зеланд)|en|Ranana|Рана}}, {{ill|Матахиви|en|Matahiwi}} и {{ill|Коринити|en|Koriniti}}. === Таонга и маорски побарувања за земја === Реката е од посебно и духовно значење за Маорите, кои ја нарекуваат и ''Те ава тупуа''. Била дом на голем дел од маорските села во предевропско време. Затоа се смета за [[таонга]], посебно богатство. Локалните [[ири]] првпат поднеле петиција до Парламентот во 1870-тите,<ref name=":2">{{Наведена мрежна страница|date=28 March 2017|title=Innovative bill protects Whanganui River with legal personhood|url=https://www.parliament.nz/en/get-involved/features/innovative-bill-protects-whanganui-river-with-legal-personhood/|access-date=2022-09-03|website=www.parliament.nz|language=en}}</ref> а оттогаш се прават напори да се заштити реката и да ѝ се даде почитта што ја заслужува. Од истата причина, реката била една од најжестоко оспоруваните области во земјата во барањата пред {{ill|Трибунал Ваитанги|en|Waitangi Tribunal|Трибуналот Ваитанги}} за враќање на племенското земјиште. Побарувањето за реката Фангануи се смета за најдолгиот правен случај во историјата на Нов Зеланд<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/MaoriNewZealanders/WhanganuiTribes/3/en|title=Whanganui Tribes|work=teara.govt.nz|access-date=5 March 2023|archive-date=14 March 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090314050542/http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/MaoriNewZealanders/WhanganuiTribes/3/en|url-status=dead}}</ref>, со петиции и судски постапки во 1930-тите, сослушувања пред Трибуналот Ваитанги во 1990-тите, тековната окупација на земјиштето {{ill|Тике Марае|en|Tieke Marae}} од 1993 година и високо медиумски покриената окупација на {{ill|Моутоа Гардънс|en|Moutoa Gardens|Градините Моутоа}} во 1995 година.<ref>Види и {{ill|Моутоа (остров)|en|Moutoa Island|Островот Моутоа}}</ref> На 30 август 2012 година бил постигнат договор со кој на реката Фангануи ѝ се дава [[правна самобитност]],<ref>{{Наведена мрежна страница|date=17 November 2020|title=Whanganui Iwi (Whanganui River) Deed of Settlement Summary|url=https://www.govt.nz/browse/history-culture-and-heritage/treaty-settlements/find-a-treaty-settlement/whanganui-iwi/whanganui-iwi-whanganui-river-deed-of-settlement-summary/|access-date=2022-09-03|website=New Zealand Government|language=en-NZ}}</ref><ref name="jstor.org" /> првенец во светот,<ref name=":2" /> а на 15 март 2017 година соодветното порамнување било прифатено како закон (Законот за Те Ава Тупуа (порамнување на побарувањата за реката Фангануи) од 2017 година) од {{ill|Парламент на Нов Зеланд|en|New Zealand Parliament|Парламентот на Нов Зеланд}}.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Te Awa Tupua (Whanganui River Claims Settlement) Act 2017 No 7 (as at 12 April 2022)|url=https://www.legislation.govt.nz/act/public/2017/0007/latest/whole.html|access-date=2022-09-03|website=www.legislation.govt.nz}}</ref> {{ill|Крис Финлејсон|en|Chris Finlayson}}, министерот за преговори за Договорот од Ваитанги, рекол дека реката ќе има самобитност „со сите соодветни права, должности и обврски на правно лице“. Тој рекол дека на некои луѓе тоа ќе им изгледа чудно, но дека „не е поčудно од семејните фондови, компаниите или регистрираните друштва“.<ref name=nzh>{{Наведени вести|last1=Shuttleworth|first1=Kate|title=Agreement entitles Whanganui River to legal identity|url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10830586|work=[[The New Zealand Herald]]|date=30 August 2012|access-date=5 March 2023}}</ref><ref name=huff>{{Наведени вести|last1=Fairbrother|first1=Alison|title=New Zealand's Whanganui River Gains A Legal Voice|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/09/18/new-zealand-whanganui-river_n_1894893.html|work=[[Huffington Post]]|date=18 September 2012|access-date=5 March 2023}}</ref> Законот ги завршил 140 години стари преговори меѓу Маорите и владата.<ref name="roy-2017" /> Реката ќе ја претставуваат двајца службеници, еден од Маорите, а другиот од владата.<ref name="Davison" /> === Име === ''Фангануи'' е израз што значи „голем залив“<ref name="Bauer">{{Наведена мрежна страница|last1=Bauer|first1=Winifred|date=2010|title=The Wanganui/Whanganui Debate: A Linguist's View Of Correctness|url=https://www.wgtn.ac.nz/law/research/publications/about-nzacl/publications/nzacl-yearbooks/yearbook-16,-2010/02-Bauer.pdf|access-date=21 July 2020|publisher=Victoria University of Wellington|pages=8–9|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200720173504/https://www.wgtn.ac.nz/law/research/publications/about-nzacl/publications/nzacl-yearbooks/yearbook-16,-2010/02-Bauer.pdf|archive-date=20 July 2020}}</ref> или „големо пристаниште“. Некои многу ранни карти покажуваат дека европските доселеници ја нарекувале реката ''Knowsley River'',<ref>{{Наведена книга|first=Arthur S.|last=Thomson|url=http://www.enzb.auckland.ac.nz/document/?wid=809|title=The Story of New Zealand, Past and Present, Savage and Civilised|date=2011|orig-date=1859|publisher=Cambridge University Press|page=37|isbn=9781108039543|via=[[Early New Zealand Books]]|access-date=31 October 2020}}</ref> но била позната како ''Wanganui River'' сè додека името официјално не било сменето во ''Whanganui'' во 1991 година,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.linz.govt.nz/system/files_force/media/placenames-attachments/00%20NZGB%20Proposal%20Report%20-%20Whanganui%20District%20-%202015-04-29.pdf|title=Report for Altered District Name: Wanganui District to Whanganui District|date=29 April 2015|publisher=New Zealand Geographic Board|page=6|access-date=13 June 2015}}</ref> во согласност со желбите на локалните ири. Дел од причината за оваа промена бил и да се избегне забуна со реката Wanganui на [[Јужен Остров|Јужниот Остров]]. Градот на устието на реката се викал Wanganui до декември 2009 година, кога владата одлучила дека, иако двата правописа се прифатливи, {{ill|Јавни организации во Нов Зеланд|en|Public sector organisations in New Zealand|државните агенции}} ќе го користат правописот ''Whanganui''.<ref name="FinalDecision">{{Наведени вести|url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10616306|title=Whanganui or Wanganui – it's up to you|work=[[The New Zealand Herald]]|date=18 December 2009|access-date=5 March 2023}}</ref> Види {{ill|Фангануи#Спор околу правописот Wanganui/Whanganui|en|Whanganui#Controversy over Wanganui/Whanganui spelling|Спор околу правописот Wanganui/Whanganui}} == Животински и растителен свет == [[File:Whio (Blue Duck) at Staglands, Akatarawa, New Zealand.jpg|мини|Сина патка (вио) во Стагландс, Акатарава, Нов Зеланд]] Домородните видови риби во реката вклучуваат {{ill|Cran's bully|en|Cran's bully}}, {{ill|Upland bully|en|Upland bully}}, {{ill|Climbing galaxias|en|Climbing galaxias|кооро (''Galaxias brevipinnis'')}}, долгопераја и краткопераја [[јагула|јагули]], {{ill|Pouched lamprey|en|Pouched lamprey|торбеста минога}}, {{ill|Shortjaw kōkopu|en|Shortjaw kōkopu}}, {{ill|Torrentfish|en|Torrentfish}}, {{ill|New Zealand smelt|en|New Zealand smelt|новозеландска смелта}}<ref name="Whanganui Freshwater Ecosystems DOC">{{Наведена мрежна страница|title=Whanganui National Park Management Plan 2012–2022|url=https://www.doc.govt.nz/globalassets/documents/about-doc/role/policies-and-plans/national-park-management-plans/whanganui/whanganui-national-park-management-plan-2012-2022.pdf|website=Department of Conservation|publisher=Government of New Zealand|pages=51–53|access-date=7 April 2023}}</ref> и црна писија.<ref name="Flora and fauna">{{Наведена мрежна страница|title=Whanganui National Park: Nature and conservation|url=https://www.doc.govt.nz/parks-and-recreation/places-to-go/manawatu-whanganui/places/whanganui-national-park/nature-and-conservation/|website=Department of Conservation|publisher=Government of New Zealand|access-date=7 April 2023}}</ref> Се среќаваат и вовединетите [[Кафеава пастрмка|кафеава]] и [[калифорниска пастрмка|калифорниска пастрмка]], иако не во голем број, а има и извештаи за сомови.<ref name="Whanganui Freshwater Ecosystems DOC" /> Други домородни водни видови вклучуваат {{ill|Paranephrops|en|Paranephrops|коура}}<ref name="Flora and fauna" /> и сè помал број {{ill|Новозеландска слатководна школка|en|New Zealand freshwater mussel|новозеландски слатководни школки}}.<ref>{{Cite thesis|last=Rainforth|first=Hannah Jane|date=2008|title=Tiakina Kia Ora – Protecting Our Freshwater Mussels|type=Masters in Ecological Restoration|publisher=Victoria University of Wellington|url=http://researcharchive.vuw.ac.nz/xmlui/bitstream/handle/10063/839/thesis.pdf|access-date=14 November 2015}}</ref> Реката и нејзините притоки се дом на разни безрбетници, како што се еднодневки, камењарки и ручејници.<ref name="Whanganui Freshwater Ecosystems DOC" /> Популации на {{ill|Сина патка|en|Blue duck|сина патка (вио)}} можат да се најдат на спојот на реката Фангануи со потоците Мангатепопо и Окупата.<ref name="Horizon 2003">{{Наведена книга|title=Whanganui Catchment strategy.|date=2003|publisher=Horizons.mw|location=Palmerston North [N.Z.]|isbn=1-877310-29-8|page=5|url=https://www.horizons.govt.nz/assets/publications/managing-our-environment/publications-plans-and-strategies/Whanganui-catchment-strategy.pdf|access-date=14 November 2015}}</ref> {{ill|Nankeen night heron|en|Nankeen night heron|Австралиската ноќна чапја}} основала места за преноќување покрај реката Фангануи во 1990-тите и во Нов Зеланд се размножува само на оваа локација.<ref name=NBO2013>{{Наведена мрежна страница|last1=Frost|first1=P.G.H.|title=Nankeen night heron|url=http://nzbirdsonline.org.nz/species/nankeen-night-heron|website=New Zealand Birds Online|access-date=14 November 2015}}</ref> Поголемиот дел од флората во речниот слив може да се опише како шума од широколисни дрвја и {{ill|Подокарпни дрвја|en|podocarp|подокарпуси}};<ref>{{Наведена книга|last=DuFresne|first=Jim|date=2006|title=Tramping in New Zealand|edition=Sixth|publisher=[[Lonely Planet]]|pages=392|isbn=978-1-74059-788-3}}</ref> видовите во подрастот вклучуваат ''[[Blechnum discolor]]'' и разни други папрати и грмушки.<ref>{{Наведена мрежна страница|author=Hogan, C. Michael|year=2009|url=http://www.globaltwitcher.com/artspec_information.asp?thingid=95431|title=Crown fern; Blechnum discolor|work=GlobalTwitcher.com}}</ref> == Речни бродови == Во 1892 година {{ill|Александар Хатрик|en|Alexander Hatrick}} добил договор од {{ill|Thomas Cook & Son|en|Thomas Cook & Son}} да превезува туристи до {{ill|Пипирики|en|Pipiriki}}<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dnzb.govt.nz/dnzb/alt_essayBody.asp?essayID=2H20|title=Hatrick, Alexander, 1857–1918|work=dnzb.govt.nz|access-date=5 March 2023}}</ref> со колесничкиот пароброд ''{{ill|PS Waimarie|en|PS Waimarie}}''. Патувањето било туристичка рута „Рајна на Маорилад“ во внатрешноста на Нов Зеланд. Речниот брод потоа превезувал пошта, патници и товар. ''PS Waimarie'' вози по долните делници на реката, вклучувајќи вечерни крстарења до хотелот Авока во {{ill|Упоконгаро|en|Upokongaro}} и патувања до паркот {{ill|Хипанго|en|Hipango}} за преноќување во шатор.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nzonline.org.nz/nzo/business/whanganui-riverboat-centre-wanganui-paddleboat-river-paddle-steamer|title=Paddle Steamer Waimarie, Whanganui|website=www.nzonline.org.nz|access-date=5 November 2017}}</ref> На 18 јуни 2010 година речниот брод ''Adventurer 2'' тргнал на пат,<ref name="TVNZ_3596953">{{Наведени вести|url=http://tvnz.co.nz/national-news/riverboat-embarks-whanganui-voyage-3596953|title=Riverboat embarks on Whanganui voyage|date=18 June 2010|work=[[1News|One News]]|access-date=3 December 2011}}</ref> обидувајќи се да го направи патувањето од 230 km до {{ill|Таумарунуи|en|Taumarunui}}. Тоа било првото патување до Таумарунуи по 82 години. ''Adventurer 2'' сега го нуди ова патување на туристите како историска алтернатива на возењето со џет-брод и кануто по реката.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.adventurer.net.nz|title=Baldwin Adventure Whanganui river tours|website=adventurer.net.nz|archive-url=https://web.archive.org/web/20160113110757/http://www.adventurer.net.nz/|archive-date=13 January 2016}}</ref> Сепак, при низок водостој не може да стигне до Таумарунуи. === Речни пристаништа === [[File:Marae Whanganui River.jpg|мини|десно|Едно од многуте маорски ''марае'' покрај реката Фангануи]] Реката Фангануи била снабдителна артерија за раните заедници покрај нејзините брегови. Речните бродови некогаш пловеле по реката, а и по реките {{ill|Охура (река)|en|Ōhura River|Охура}} и {{ill|Онгаруе (река)|en|Ongarue River|Онгаруе}}, освен ако овие патишта не биле блокирани од трупци по поплавите. Од 1891 до 1958 година по реката Фангануи работела линијата на Александар Хатрик за [[речен брод|речни бродови]]. Колесничкиот пароброд ''Wairere'' бил нарачан од Лондон и испратен во делови, а потоа склопен во Фангануи кон крајот на 1891 година. Се вели дека Таумарунуи бил највисоката точка на реката Фангануи до која можело да се пловi со речен брод. Протокот на реката го управувал „Wanganui River Trust Board“, кој градел потпорни ѕидови за да ги насочи и продлабочи речните канали за речниот сообраќај. И покрај тоа, речните бродови понекогаш морале да се влечат со витло по потешките прагови. Речниот одбор постоел од 1891 до 1940 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|last=Robin Hodge|date=2002|title=The Scenic Reserves of the Whanganui River 1891 – 1986|url=https://forms.justice.govt.nz/search/Documents/WT/wt_DOC_94579372/Wai%20903%2C%20A034.pdf|website=Waitangi Tribunal|access-date=5 March 2023}}</ref> {| border="1" style="border-collapse: collapse;" !bgcolor=#C0FFEE|Име на пристаништето !bgcolor=#C0FFEE|Заедница што ја опслужува !bgcolor=#C0FFEE|Растојание од устието !bgcolor=#C0FFEE|Време на патување нагоре/надолу !bgcolor=#C0FFEE|Координати |- valign=top |Пристаниште Таумарунуи |{{ill|Таумарунуи|en|Taumarunui}} |144 милји<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|date=1908|title=WANGANUI RIVER TRUST (ANNUAL REPORT OF THE); WITH MAPS.|url=https://atojs.natlib.govt.nz/cgi-bin/imageserver/imageserver.pl?oid=AJHR1908-I.1.1824&ext=png|access-date=2022-03-11|website=atojs.natlib.govt.nz}}</ref> | | |- |Пристаниште Кирикау |{{ill|Кирикау|en|Kirikau}} | | | |- |Пристаниште Те Маире |{{ill|Те Маире|en|Te Maire}} | | | |- |Пристаниште Отуманггу |{{ill|Отуманггу|en|Otumangu}} |132 милји<ref name=":0" /> | | |- |Пристаниште Лејси | | | | |- |Пристаниште Вејдс |{{ill|Ретаруке (река)|en|Retaruke River|Долина Ретаруке}} |108 милји<ref>{{Наведена мрежна страница|date=26 Jan 1918|title=BACK-COUNTRY SETTLEMENT. WANGANUI CHRONICLE|url=https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/WC19180126.2.46|access-date=2022-03-11|website=paperspast.natlib.govt.nz}}</ref> | |{{coord|39|6.65|S|175|3.98|E|region:NZ_type:landmark}} |- |Пристаниште Мангапуруа |{{ill|Долина Мангапуруа|en|Mangapurua Valley}} |75 милји<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|date=1898|title=DEPARTMENT OF LANDS AND SURVEY (ANNUAL REPORT ON)|url=https://paperspast.natlib.govt.nz/parliamentary/appendix-to-the-journals-of-the-house-of-representatives/1898/I/865|access-date=2022-03-10|website=paperspast.natlib.govt.nz}}</ref> | | |- |Пристаниште Тангахое |{{ill|Тангахое|en|Tangahoe, Manawatu-Wanganui|Тангахое}} |73 милји<ref name=":1" /> | | |- |Пристаниште Мангатити |{{ill|Мангатити|en|Mangatiti}} |72 милји<ref name=":1" /> | | |- |Пристаниште Паринуи |{{ill|Паринуи|en|Parinui}} |71 милја<ref name=":1" /> | | |- |Пристаниште Раманиу |{{ill|Раманиу|en|Ramanui}} |70 милји<ref name=":1" /> | | |- |Пристаниште Пипирики |{{ill|Пипирики|en|Pipiriki}} | | | |- |Долно пристаниште Пипирики |{{ill|Пипирики|en|Pipiriki}} |57 милји<ref name=":1" /> | | |- |Пристаниште Те Тухи |Долината на потокот Ахуаху | | | |- |Пристаниште Парк Хипанго |? | | | |- |Пристаниште Узводно | | | | |- |Пристаништа Ванганаи |{{ill|Фангануи|en|Whanganui}} | | | |} == Рекреација == [[File:Kayaking On The Whanganui.jpg|мини|десно|[[Кајакарење]] е многу популарен спорт на реката.]] Протокот на реката е изменет со отклонување на вода од изворишните делови преку {{ill|Електроенергетска шема Тонгариро|en|Tongariro Power Scheme}} и во {{ill|Езеро Таупо|en|Lake Taupō|езерото Таупо}}. Ова можеби придонело за исчезнувањето на трката со сплавови и значи дека речните бродови веќе не можат да го направат целото патување до Таумарунуи во посувите месеци (види подолу). * {{ill|Национален парк Фангануи|en|Whanganui National Park}} * {{ill|Патување по Фангануи|en|Whanganui Journey|Патувањето по Фангануи}} го води {{ill|Одделение за заштита на Нов Зеланд|en|New Zealand Department of Conservation|Одделението за заштита}} во рамките на програмата {{ill|Големи прошетки на Нов Зеланд|en|New Zealand Great Walks|„Големи прошетки“}}. * Пешачење (северно/јужни и источно/западни патеки се вкрстуваат на реката Фангануи) ** {{ill|Те Араро|en|Te Araroa}}<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.teararoa.org.nz/trail_stories.php?story_id=34|title=Te Araroa - Whakapapa - Manganui-o-te-Ao|website=www.teararoa.org.nz|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20040630075322/http://www.teararoa.org.nz/trail_stories.php?story_id=34|archive-date=2004-06-30}}</ref> – патеката за пешачење по должината на Нов Зеланд и Фангануи. ** {{ill|Траверс од Ист Кејп до Кејп Егмонт|en|East Cape to Cape Egmont Traverse}}<ref>{{Наведена книга|last=Salisbury|first=Raymond|date=1997|title=East Cape to Cape Egmont – 80 day traverse of the North Island|publisher=Word for Word Publishing}}</ref> ** Пешачка патека {{ill|Математеаонга|en|Matemateāonga Range|планинскиот венец Математеаонга}} (и други) * Кануа – многу историски аспекти и места за посета. * Годишна трка со сплавови, Пириака до Таумарунуи – последен пат одржана во 1970-тите * Годишна трка со џет-бродови, Таумарунуи до Фангануи – последен пат одржана во 1980-тите == Мостови == И покрај тоа што е најдолгата пловна река на Нов Зеланд, Фангануи има малку мостови. Само два се наоѓаат на делницата од 230 km меѓу Фангануи и Таумарунуи. Целосниот список на мостови по редослед од изворот до морето е: * Мостот на {{ill|Државен пат 47 (Нов Зеланд)|en|State Highway 47 (New Zealand)|Државниот пат 47}} во близина на {{ill|Национален парк Тонгариро|en|Tongariro National Park|Националниот парк Тонгариро}} * Пешачката патека до {{ill|Редути Те Порере|en|Te Pōrere Redoubts|Редутите Те Порере}} ја преминува реката непосредно низводно од * {{ill|Западно отклонување на Електроенергетската шема Тонгариро|en|Tongariro Power Scheme#Western Diversion: Whakapapa River to Lake Rotoaira|Западното отклонување на Електроенергетската шема Тонгариро}} ја преминува реката. * Приватен шумарски пат во близина на езерото Те Ваиау * Патот Хохотака во близина на {{ill|Какахи|en|Kakahi, New Zealand|Какахи}} * Таумарунуи (x4) (вклучувајќи го Мостот на победата) * Новиот мост Те Маире (1954) * Ерусалим, напуштен висечки мост. * {{ill|Велосипедска патека од планините до морето|en|Cycling in New Zealand#Infrastructure|Велосипедската патека од планините до морето}} (Нга Ара Тухоно) ја преминува реката преку велосипедскиот мост Упоконгаро, отворен на 2 декември 2020 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Cycle bridge opens in time for summer|url=https://www.whanganui.govt.nz/Your-Council/News-Events/News/Cycle-bridge-opens|access-date=2020-12-19|website=www.whanganui.govt.nz|language=en-AU}}</ref> Мостот е долг 130 m<ref>{{Наведена мрежна страница|date=2020-01-21|title=Whanganui mayor accepts blame for delays to Upokongaro Cycle Bridge|url=https://www.stuff.co.nz/national/118945535/whanganui-mayor-accepts-blame-for-delays-to-upokongaro-cycle-bridge|access-date=2020-12-19|website=Stuff|language=en}}</ref>, а него и велосипедската патека до него чинеле 3,4 милиони долари.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Upokongaro cycle bridge opening confirmed|url=https://www.whanganui.govt.nz/Your-Council/News-Events/News/Upokongaro-cycle-bridge-opening-confirmed|access-date=2020-12-19|website=www.whanganui.govt.nz|language=en-AU}}</ref> Фангануи – * Мост на улицата Даблин * Градскиот мост на Фангануи * Мост Кобам – долг 275 m, со 9 [[распон (градежништво)|распони]], проектиран во 1959 година од {{ill|Министерство за работи и развој (Нов Зеланд)|en|Ministry of Works and Development|Министерството за работи}}, изграден во 1962 година, [[устој|устоите]] се потпираат на закосени преднапрегнати бетонски пилоти.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nzsee.org.nz/db/2011/193.pdf|title=Proceedings of the Ninth Pacific Conference on Earthquake Engineering – Retrofit to improve earthquake performance of bridge abutment slopes – COBHAM BRIDGE ABUTMENT RETROFIT USING DRILLED STONE COLUMNS|author1=G. Gregg|author2=P. Brabhaharan|author3=J. Duxfield|author4=S. Arumugam|work=NZTA Opus|date=April 2011}}</ref> Требало да се изгради мост над Фангануи за да се поврзе {{ill|Раетихи|en|Raetihi}} со {{ill|Таранаки|en|Taranaki}} во областа Мангапуруа (каде се наоѓа {{ill|Мостот до никаде|en|Bridge to Nowhere (New Zealand)|Мостот до никаде}}), но овој план никогаш не бил спроведен. === Железнички мостови === Најстарите мостови над реката се железничките: железничкиот мост {{ill|Арамохо|en|Aramoho|Арамохо}} од 1876 година во Фангануи и {{ill|Мост Матапуна|en|Matapuna railway station#Matapuna Bridge|мостот Матапуна}} од 1903–1904 година близу до Таумарунуи.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Matapuna Bridge|url=https://www.heritage.org.nz/the-list/details/9277|access-date=2020-07-20|website=www.heritage.org.nz}}</ref> == Познати личности == * {{ill|Те Мамаку|en|Te Mamaku}}, маорски поглавар * {{ill|Александар Хатрик|en|Alexander Hatrick}}, лидер во туризмот * {{ill|Џон Тифин Стјуарт|en|John Tiffin Stewart}}, инженер * {{ill|Мери Џозеф Обер|en|Mary Joseph Aubert}}, католичка мисија * {{ill|Џејмс К. Бакстер|en|James K. Baxter}}, поет * {{ill|Хенри Августус Филд|en|Henry Augustus Field}}, геодет * {{ill|Елси Смит|en|Elsie Smith}}, 33 години работела како медицинска сестра и мисионерка * {{ill|Били Веб|en|William Webb (rower)|Били Веб}}, веслач * {{ill|Енди Андерсон|en|Andrew Anderson (riverboat skipper)|Енди Андерсон}}, капетан на речен брод, роден во {{ill|Пипирики|en|Pipiriki}} == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Whanganui River}} * [http://www.wanganui.com Официјален туристички портал на Фангануи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131005180651/http://wanganui.com/|date=5 October 2013}} * [http://www.riverboatsnz.com Историја на речната линија на Хатрик.] * [http://www.uniquelynz.com/whanganui.htm Приказна за реката] * [http://rivers.org.nz/whanganui-guide/ Водич за Фангануи – брошура од Whitewater NZ] * [http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/MaoriNewZealanders/WhanganuiTribes/1/ENZ-Resources/Standard/4/en Карта со главните паа на реката] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927190539/http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/MaoriNewZealanders/WhanganuiTribes/1/ENZ-Resources/Standard/4/en|date=27 September 2007}} * [https://www.nzgeo.com/stories/smokestacks-and-paddle-wheels/ NZ Geographic Magazine – Smokestacks and Paddle Wheels] [[Категорија:Реки во Нов Зеланд]] [[Категорија:Манавату-Фангануи]] [[Категорија:Права на природата]] of90fbgn0gp8hnky9ethbb5yltlbp5t 5641463 5641449 2026-10-06T18:44:46Z ForestShutter 126802 5641463 wikitext text/x-wiki {{Short description|Голема река на Северниот Остров на Нов Зеланд}} ''Не го мешајте со [[Вангануи (река)|реката Вангануи]] на Јужниот Остров на Нов Зеланд.'' {{Инфокутија Река |name = Фангануи |image = Whanganui River.jpg |image_size = 270px |image_caption = Реката Фангануи. Планината Руапеху делумно се гледа горе десно на сликата. |map = NZ-Whanganui R.png |map_size = 270px |map_caption = Речниот систем на Фангануи |subdivision_type1 = Земја |subdivision_name1 = [[Нов Зеланд]] |subdivision_type2 = Регион |subdivision_name2 = {{ill|Манавату-Фангануи|en|Manawatū-Whanganui}} |subdivision_type3 = Градови |subdivision_name3 = {{ill|Таумарунуи|en|Taumarunui}}, {{ill|Фангануи|en|Whanganui}} |length = 290 km |discharge1_avg = 219 m³/s<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://docs.niwa.co.nz/library/public/w&smp48.pdf|title=NIWA Water & soil miscellaneous publication no. 48 (1983)|work=docs.niwa.co.nz|access-date=5 March 2023}}</ref> |source1 = {{ill|Тонгариро (планина)|en|Mount Tongariro}} |mouth = [[Тасманово Море]] |mouth_coordinates = {{coord|39|56.89|S|174|59.22|E|region:NZ_type:river|display=inline,title}} |mouth_elevation = [[Морско ниво]] |basin_size = 7.380 km² |tributaries_left = Факапапа, Ретаруке, Мангануи о те Ао |tributaries_right = Пунгапунга, Онгаруе, Охура, Тангаракау, Вангамомона }} '''Фангануи''' е голема река на [[Северен Остров|Северниот Остров]] во [[Нов Зеланд]]. Таа е третата најдолга река во земјата и има посебен статус поради нејзината важност за [[Маори|маорскиот народ]] во регионот. Во март 2017 година станала вториот природен ресурс во светот (по {{ill|Те Уревера|en|Te Urewera}}) што добил сопствен [[правен идентитет|правна самобитност]], со сите права, должности и обврски на правно лице.<ref>{{Наведено списание|last=Robert T.F. Downes|date=2024-07-09|title=Natural Dialectics: Māori & Sioux Ecosophy Encounters the Rule of Law|url=https://scholarworks.arcadia.edu/agsjournal/vol9/iss1/2/|journal=The Journal of International Relations, Peace Studies, and Development|volume=9|issue=1|issn=2429-2133}}</ref><ref name="jstor.org">{{Наведено списание|last1=Morris|first1=James D K|last2=Ruru|first2=Jacinta|date=2010|title=Giving Voice to Rivers: Legal Personality as a Vehicle for Recognising Indigenous Peoples' Relationships to Water?|url=https://www.jstor.org/stable/26423181|journal=Australian Indigenous Law Review|volume=14|issue=2|pages=49–62|jstor=26423181|issn=1835-0186}}</ref> Договорот за реката Фангануи ставил крај на најдолгиот судски спор во историјата на Нов Зеланд.<ref name="Davison">{{Наведени вести|last1=Davison|first1=Isaac|title=Whanganui River given legal status of a person under unique Treaty of Waitangi settlement|url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=11818858|work=[[The New Zealand Herald]]|access-date=16 March 2017}}</ref><ref name="roy-2017">{{Наведена мрежна страница|first1=Eleanor Ainge|last1=Roy|title=New Zealand river granted same legal rights as human being|date=16 March 2017|work=The Guardian|location=London, United Kingdom|access-date=16 March 2017|url=https://www.theguardian.com/world/2017/mar/16/new-zealand-river-granted-same-legal-rights-as-human-being}}</ref> == Географија == Со должина од 290 km, Фангануи е третата најдолга река во земјата. Поголемиот дел од земјиштето од двете страни на горниот тек е дел од {{ill|Национален парк Фангануи|en|Whanganui National Park}}, иако самата река не е дел од паркот. Реката извира на северните падини на планината {{ill|Тонгариро|en|Mount Tongariro}}, еден од трите активни вулкани на {{ill|Вулканското плато на Северен Остров|en|North Island Volcanic Plateau|}}, во близина на езерото Ротоаира. Тече кон северозапад пред да заврти кон југозапад кај {{ill|Таумарунуи|en|Taumarunui}} Оттаму минува низ ридестиот, шумски предел на {{ill|Кинг Кантри|en|King Country}}, по што завртува кон југоисток и поминува покрај малите населби {{ill|Пипирики|en|Pipiriki}} и {{ill|Ерусалим (Нов Зеланд)|en|Jerusalem, New Zealand|}}, пред да стигне до брегот кај градот {{ill|Фангануи|en|Whanganui}}. Таа е една од најдолгите пловни реки во земјата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.jasons.co.nz/manawatu-whanganui|archive-url=https://web.archive.org/web/20100905180104/http://www.jasons.co.nz/manawatu-whanganui|url-status=usurped|archive-date=5 September 2010|title=Manawatu and Whanganui Region|publisher=[[Jasons Travel Media]]}}</ref> Речната долина претрпела промени за време на {{ill|Земјотресот во Фангануи од 1843|en|1843 Wanganui earthquake}} година. Во 1975 година, помала ерупција на вулканот {{ill|Руапеху|en|Mount Ruapehu}} предизвикала излевање на дел од содржината на кратерското езеро. Оваа токсична вода навлегла во реката Фангануи и предизвикала изумирање на голем дел од рибите во долниот тек. По овој настан, јагули тешки и до 8,2 кг и пастрмки тешки до 2,3 кг биле исфрлени мртви на бреговите на реката.<ref>{{Наведени вести|date=28 April 1975|title=Ruapehu throws up more ash|url=https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/press/1975/04/28/1|work=The Press|pages=1|via=Papers Past}}</ref> Нејзината притока, реката Факапапа, исто така претрпела загуби на рибниот фонд поради [[лахар]] од Руапеху во април 1975 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|author1=J. Richardson|author2=L. D. Teirney|date=Oct 1982|title=The Whakapapa River: A Study of a Trout Fishery|url=http://docs.niwa.co.nz/library/public/fer22.pdf|website=NIWA|access-date=5 March 2023}}</ref> === Притоки === {| border="1" style="border-collapse: collapse;" !bgcolor=#C0FFEE|Име на притоката !bgcolor=#C0FFEE|Должина (km) !bgcolor=#C0FFEE|Km од устието !bgcolor=#C0FFEE|Координати на вливот !bgcolor=#C0FFEE|Надморска височина |- valign=top |{{ill|Тонгариро (планина)|en|Mount Tongariro}} |[[Извор (река)|Извор на реката]] |290&nbsp;km |{{coord|39|07.91|S|175|37.95|E|region:NZ_type:river}} | |- |{{ill|Факапапа (река)|en|Whakapapa River}} |65 km | |{{coord|38|55|48|S|175|24|28|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |255 m |- |{{ill|Пунгапунга (река)|en|Pungapunga River}} |22 km | |{{coord|38|53|30|S|175|20|0|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |172 m |- |{{ill|Онгаруе (река)|en|Ongarue River}} |73 km | |{{coord|38|53|31|S|175|15|11|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |144 m |- |{{ill|Охура (река)|en|Ōhura River}} |134 km | |{{coord|39|02|20|S|175|3|52|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |114 m |- |{{ill|Ретаруке (река)|en|Retaruke River}} |64 km | |{{coord|39|06|9|S|175|4|12|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |108 m |- |{{ill|Тангаракау (река)|en|Tāngarākau River}} |26 km | |{{coord|39|14|17|S|174|52|52|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |85 m |- |{{ill|Вангамомона (река)|en|Whangamōmona River}} |22 km | |{{coord|39|16|17|S|174|53|23|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |82 m |- |{{ill|Мангануи о те Ао (река)|en|Manganui o te Ao River}} |32 km | |{{coord|39|24|18|S|175|2|42|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |62 m |- |[[Тасманово Море]] |[[Базно ниво|Устие на реката]] |0&nbsp;km |{{coord|39|56.89|S|174|59.22|E|region:NZ_type:river}} |0 m |} == Историја == [[File:Whanganui Kawana Mill.jpg|мини|десно|Воденицата за брашно Кавана, 1854 (обновена), Матахиви]] [[Маори|Маорските]] легенди го објаснуваат настанокот на реката преку {{ill|Легенда за планината Таранаки|en|Mount Taranaki legend}}. Кога планината Таранаки го напуштила централното плато движејќи се кон брегот, земјата се распукала, а реката го исполнила расцепот. Друга маорска легенда раскажува дека откако {{ill|Мауи (митологија)|en|Māui (mythology)|Мауи}} ја уловил џиновската риба што требало да стане [[Северен Остров|Северниот Остров]] на Нов Зеланд, познат како ''Те Ика-а-Мауи'', тој се помолил на {{ill|Рангинуи|en|Ranginui}}, кој испратил две солзи кои паднале на рибата. Овие две солзи потоа станале реките Фангануи и {{ill|Ваикато|||}}. Според маорската традиција, реката првпат ја истражувал Таматеа, еден од водачите на првичните миграции, кој патувал по реката сè до {{ill|Таупо|en|Lake Taupō|Езеро Таупо}}. Многу места по должината на реката се именувани во негова чест. Реката Вангануи била важна сообраќајна и комуникациска рута кон внатрешноста на Северниот Остров, како за Маорите, така и за европските доселеници, и покрај многуте делници со над 200 [[брзаци]]. Пред доаѓањето на Европјаните, областа околу реката била густо населена, а со доаѓањето на колонијалните доселеници, областа близу до устието на реката станала главен трговски центар. Големиот развој на реката како трговска рута го започнал {{ill|Александар Хатрик|en|Alexander Hatrick}}, кој ја воспоставил првата редовна линија со пароброд во 1892 година. Линијата сообраќала до Таумарунуи, каде се поврзувала со железничкиот и кочискиот сообраќај кон северот. Еден од оригиналните бродови на Хатрик, паробродот {{ill|PS Waimarie|en|PS Waimarie}}, е обновен и сообраќа на редовни релации во Фангануи. Уште еден од бродовите на Хатрик, {{ill|MV Wairua|en|MV Wairua}}, исто така е обновен и може да се види на реката. Во почетокот на 20 век, реката Фангануи била една од најголемите туристички атракции во земјата, а нејзината сурова убавина и маорските села што ги краселе бреговите привлекувале илјадници туристи годишно. Со довршувањето на железничката пруга {{ill|Главна линија на Северниот Остров|en|North Island Main Trunk}}, потребата од патот со пароброд кон север значително се намалила, а главна стопанска дејност во областа на реката станало [[шумарство]]. Во 1930-тите имало обиди речната долина да се претвори во земјоделско земјиште, но тие не успеале. Едно наследство од тоа време е {{ill|Мостот до никаде|en|Bridge to Nowhere, New Zealand|}}, изграден за да обезбеди пристап до одамна напуштените населби. Во 1912–13 година францускиот филмаџија {{ill|Гастон Мелиес|en|Gaston Méliès}} снимил (сега изгубен) документарен филм ''{{ill|The River Wanganui|en|The River Wanganui}}'' за реката, нарекувајќи ја „Рајна на Нов Зеланд“. Населбата {{ill|Ерусалим (Нов Зеланд)|en|Jerusalem, New Zealand|Ерусалим}} е од посебно значење. Ерусалим бил дом на двајца познати Новозеланѓани: мајката {{ill|Мери Џозеф Обер|en|Mary Joseph Aubert}}, чија католичка мисија сè уште се наоѓа во Ерусалим, и новозеландскиот поет {{ill|Џејмс К. Бакстер|en|James K. Baxter}}, кој во 1970 година основал комуна во населбата. Други населби по должината на реката се {{ill|Тике Каинга|en|Tieke Kāinga}}, {{ill|Пипирики|en|Pipiriki}}, {{ill|Ранана (Нов Зеланд)|en|Ranana|}}, {{ill|Матахиви|en|Matahiwi}} и {{ill|Коринити|en|Koriniti}}. === Таонга и маорски побарувања за земја === Реката е од посебно и духовно значење за Маорите, кои ја нарекуваат и ''Те ава тупуа''. Била дом на голем дел од маорските села во предевропско време. Затоа се смета за [[таонга]], посебно богатство. Локалните [[ири]] првпат поднеле петиција до Парламентот во 1870-тите,<ref name=":2">{{Наведена мрежна страница|date=28 March 2017|title=Innovative bill protects Whanganui River with legal personhood|url=https://www.parliament.nz/en/get-involved/features/innovative-bill-protects-whanganui-river-with-legal-personhood/|access-date=2022-09-03|website=www.parliament.nz|language=en}}</ref> а оттогаш се прават напори да се заштити реката и да ѝ се даде почитта што ја заслужува. Од истата причина, реката била една од најжестоко оспоруваните области во земјата во барањата пред {{ill|Трибуналот Ваитанги|en|Waitangi Tribunal|}} за враќање на племенското земјиште. Побарувањето за реката Фангануи се смета за најдолгиот правен случај во историјата на Нов Зеланд<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/MaoriNewZealanders/WhanganuiTribes/3/en|title=Whanganui Tribes|work=teara.govt.nz|access-date=5 March 2023|archive-date=14 March 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090314050542/http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/MaoriNewZealanders/WhanganuiTribes/3/en|url-status=dead}}</ref>, со петиции и судски постапки во 1930-тите, сослушувања пред Трибуналот Ваитанги во 1990-тите, тековната окупација на земјиштето {{ill|Тике Марае|en|Tieke Marae}} од 1993 година и високо медиумски покриената окупација на {{ill|Градините Моутоа|en|Moutoa Gardens|}} во 1995 година.<ref>Види и {{ill|Моутоа (остров)|en|Moutoa Island|Островот Моутоа}}</ref> На 30 август 2012 година бил постигнат договор со кој на реката Фангануи ѝ се дава правна самобитност,<ref>{{Наведена мрежна страница|date=17 November 2020|title=Whanganui Iwi (Whanganui River) Deed of Settlement Summary|url=https://www.govt.nz/browse/history-culture-and-heritage/treaty-settlements/find-a-treaty-settlement/whanganui-iwi/whanganui-iwi-whanganui-river-deed-of-settlement-summary/|access-date=2022-09-03|website=New Zealand Government|language=en-NZ}}</ref><ref name="jstor.org" /> што е прв таков случај во светот,<ref name=":2" /> а на 15 март 2017 година договорот беше изгласан како закон од Парламентот на Нов Зеланд.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Te Awa Tupua (Whanganui River Claims Settlement) Act 2017 No 7 (as at 12 April 2022)|url=https://www.legislation.govt.nz/act/public/2017/0007/latest/whole.html|access-date=2022-09-03|website=www.legislation.govt.nz}}</ref> {{ill|Крис Финлејсон|en|Chris Finlayson}}, министерот за преговори за Договорот од Ваитанги, рекол дека реката ќе има самобитност „со сите соодветни права, должности и обврски на правно лице“. Тој рекол дека на некои луѓе тоа ќе им изгледа чудно, но дека „не е почудно од семејните фондови, компаниите или регистрираните друштва“.<ref name=nzh>{{Наведени вести|last1=Shuttleworth|first1=Kate|title=Agreement entitles Whanganui River to legal identity|url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10830586|work=[[The New Zealand Herald]]|date=30 August 2012|access-date=5 March 2023}}</ref><ref name=huff>{{Наведени вести|last1=Fairbrother|first1=Alison|title=New Zealand's Whanganui River Gains A Legal Voice|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/09/18/new-zealand-whanganui-river_n_1894893.html|work=[[Huffington Post]]|date=18 September 2012|access-date=5 March 2023}}</ref> Со тоа завршија 140-годинишните преговори меѓу Маорите и владата.<ref name="roy-2017" /> Реката ќе ја претставуваат двајца службеници, еден од Маорите, а другиот од владата.<ref name="Davison" /> === Име === ''Фангануи'' е израз што значи „голем залив“<ref name="Bauer">{{Наведена мрежна страница|last1=Bauer|first1=Winifred|date=2010|title=The Wanganui/Whanganui Debate: A Linguist's View Of Correctness|url=https://www.wgtn.ac.nz/law/research/publications/about-nzacl/publications/nzacl-yearbooks/yearbook-16,-2010/02-Bauer.pdf|access-date=21 July 2020|publisher=Victoria University of Wellington|pages=8–9|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200720173504/https://www.wgtn.ac.nz/law/research/publications/about-nzacl/publications/nzacl-yearbooks/yearbook-16,-2010/02-Bauer.pdf|archive-date=20 July 2020}}</ref> или „големо пристаниште“. Некои многу рани карти покажуваат дека европските доселеници ја нарекувале реката ''Knowsley River'',<ref>{{Наведена книга|first=Arthur S.|last=Thomson|url=http://www.enzb.auckland.ac.nz/document/?wid=809|title=The Story of New Zealand, Past and Present, Savage and Civilised|date=2011|orig-date=1859|publisher=Cambridge University Press|page=37|isbn=9781108039543|via=[[Early New Zealand Books]]|access-date=31 October 2020}}</ref> но била позната како ''Wanganui River'' сè додека името официјално не било сменето во ''Whanganui'' во 1991 година,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.linz.govt.nz/system/files_force/media/placenames-attachments/00%20NZGB%20Proposal%20Report%20-%20Whanganui%20District%20-%202015-04-29.pdf|title=Report for Altered District Name: Wanganui District to Whanganui District|date=29 April 2015|publisher=New Zealand Geographic Board|page=6|access-date=13 June 2015}}</ref> во согласност со желбите на локалните ири. Дел од причината за оваа промена било и да се избегне забуна со реката ''Wanganui'' на [[Јужен Остров|Јужниот Остров]]. Градот на устието на реката се викал ''Wanganui'' до декември 2009 година, кога владата одлучила дека, иако двата правописа се прифатливи, {{ill|Јавни организации во Нов Зеланд|en|Public sector organisations in New Zealand|државните агенции}} ќе го користат правописот ''Whanganui''.<ref name="FinalDecision">{{Наведени вести|url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10616306|title=Whanganui or Wanganui – it's up to you|work=[[The New Zealand Herald]]|date=18 December 2009|access-date=5 March 2023}}</ref> Види {{ill|Фангануи#Спор околу правописот Wanganui/Whanganui|en|Whanganui#Controversy over Wanganui/Whanganui spelling|Спор околу правописот Wanganui/Whanganui}} == Животински и растителен свет == [[File:Whio (Blue Duck) at Staglands, Akatarawa, New Zealand.jpg|мини|Сина патка (вио) во Стагландс, Акатарава, Нов Зеланд]] Домородните видови риби во реката вклучуваат {{ill|Cran's bully|en|Cran's bully}}, {{ill|Upland bully|en|Upland bully}}, {{ill|Climbing galaxias|en|Climbing galaxias|кооро (''Galaxias brevipinnis'')}}, долгопераја и краткопераја [[јагула|јагули]], {{ill|Pouched lamprey|en|Pouched lamprey|торбеста минога}}, {{ill|Shortjaw kōkopu|en|Shortjaw kōkopu}}, {{ill|Torrentfish|en|Torrentfish}}, {{ill|New Zealand smelt|en|New Zealand smelt|новозеландска смелта}}<ref name="Whanganui Freshwater Ecosystems DOC">{{Наведена мрежна страница|title=Whanganui National Park Management Plan 2012–2022|url=https://www.doc.govt.nz/globalassets/documents/about-doc/role/policies-and-plans/national-park-management-plans/whanganui/whanganui-national-park-management-plan-2012-2022.pdf|website=Department of Conservation|publisher=Government of New Zealand|pages=51–53|access-date=7 April 2023}}</ref> и црна писија.<ref name="Flora and fauna">{{Наведена мрежна страница|title=Whanganui National Park: Nature and conservation|url=https://www.doc.govt.nz/parks-and-recreation/places-to-go/manawatu-whanganui/places/whanganui-national-park/nature-and-conservation/|website=Department of Conservation|publisher=Government of New Zealand|access-date=7 April 2023}}</ref> Се среќаваат и вовединетите [[Кафеава пастрмка|кафеава]] и [[калифорниска пастрмка|калифорниска пастрмка]], иако не во голем број, а има и извештаи за сомови.<ref name="Whanganui Freshwater Ecosystems DOC" /> Други домородни водни видови вклучуваат {{ill|Paranephrops|en|Paranephrops|коура}}<ref name="Flora and fauna" /> и сè помал број {{ill|Новозеландска слатководна школка|en|New Zealand freshwater mussel|новозеландски слатководни школки}}.<ref>{{Cite thesis|last=Rainforth|first=Hannah Jane|date=2008|title=Tiakina Kia Ora – Protecting Our Freshwater Mussels|type=Masters in Ecological Restoration|publisher=Victoria University of Wellington|url=http://researcharchive.vuw.ac.nz/xmlui/bitstream/handle/10063/839/thesis.pdf|access-date=14 November 2015}}</ref> Реката и нејзините притоки се дом на разни безрбетници, како што се еднодневки, камењарки и ручејници.<ref name="Whanganui Freshwater Ecosystems DOC" /> Популации на {{ill|Сина патка|en|Blue duck|сина патка (вио)}} можат да се најдат на спојот на реката Фангануи со потоците Мангатепопо и Окупата.<ref name="Horizon 2003">{{Наведена книга|title=Whanganui Catchment strategy.|date=2003|publisher=Horizons.mw|location=Palmerston North [N.Z.]|isbn=1-877310-29-8|page=5|url=https://www.horizons.govt.nz/assets/publications/managing-our-environment/publications-plans-and-strategies/Whanganui-catchment-strategy.pdf|access-date=14 November 2015}}</ref> {{ill|Nankeen night heron|en|Nankeen night heron|Австралиската ноќна чапја}} основала места за преноќување покрај реката Фангануи во 1990-тите и во Нов Зеланд се размножува само на оваа локација.<ref name=NBO2013>{{Наведена мрежна страница|last1=Frost|first1=P.G.H.|title=Nankeen night heron|url=http://nzbirdsonline.org.nz/species/nankeen-night-heron|website=New Zealand Birds Online|access-date=14 November 2015}}</ref> Поголемиот дел од флората во речниот слив може да се опише како шума од широколисни дрвја и {{ill|Подокарпни дрвја|en|podocarp|подокарпуси}};<ref>{{Наведена книга|last=DuFresne|first=Jim|date=2006|title=Tramping in New Zealand|edition=Sixth|publisher=[[Lonely Planet]]|pages=392|isbn=978-1-74059-788-3}}</ref> видовите во подрастот вклучуваат ''[[Blechnum discolor]]'' и разни други папрати и грмушки.<ref>{{Наведена мрежна страница|author=Hogan, C. Michael|year=2009|url=http://www.globaltwitcher.com/artspec_information.asp?thingid=95431|title=Crown fern; Blechnum discolor|work=GlobalTwitcher.com}}</ref> == Речни бродови == Во 1892 година {{ill|Александар Хатрик|en|Alexander Hatrick}} добил договор од {{ill|Thomas Cook & Son|en|Thomas Cook & Son}} да превезува туристи до {{ill|Пипирики|en|Pipiriki}}<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dnzb.govt.nz/dnzb/alt_essayBody.asp?essayID=2H20|title=Hatrick, Alexander, 1857–1918|work=dnzb.govt.nz|access-date=5 March 2023}}</ref> со колесничкиот пароброд ''{{ill|PS Waimarie|en|PS Waimarie}}''. Патувањето било туристичка рута „Рајна на Маорилад“ во внатрешноста на Нов Зеланд. Речниот брод потоа превезувал пошта, патници и товар. ''PS Waimarie'' вози по долните делници на реката, вклучувајќи вечерни крстарења до хотелот Авока во {{ill|Упоконгаро|en|Upokongaro}} и патувања до паркот {{ill|Хипанго|en|Hipango}} за преноќување во шатор.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nzonline.org.nz/nzo/business/whanganui-riverboat-centre-wanganui-paddleboat-river-paddle-steamer|title=Paddle Steamer Waimarie, Whanganui|website=www.nzonline.org.nz|access-date=5 November 2017}}</ref> На 18 јуни 2010 година речниот брод ''Adventurer 2'' тргнал на пат,<ref name="TVNZ_3596953">{{Наведени вести|url=http://tvnz.co.nz/national-news/riverboat-embarks-whanganui-voyage-3596953|title=Riverboat embarks on Whanganui voyage|date=18 June 2010|work=[[1News|One News]]|access-date=3 December 2011}}</ref> обидувајќи се да го направи патувањето од 230 km до {{ill|Таумарунуи|en|Taumarunui}}. Тоа било првото патување до Таумарунуи по 82 години. ''Adventurer 2'' сега го нуди ова патување на туристите како историска алтернатива на возењето со џет-брод и кануто по реката.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.adventurer.net.nz|title=Baldwin Adventure Whanganui river tours|website=adventurer.net.nz|archive-url=https://web.archive.org/web/20160113110757/http://www.adventurer.net.nz/|archive-date=13 January 2016}}</ref> Сепак, при низок водостој не може да стигне до Таумарунуи. === Речни пристаништа === [[File:Marae Whanganui River.jpg|мини|десно|Едно од многуте маорски ''марае'' покрај реката Фангануи]] Реката Фангануи била снабдителна артерија за раните заедници покрај нејзините брегови. Речните бродови некогаш пловеле по реката, а и по реките {{ill|Охура (река)|en|Ōhura River|Охура}} и {{ill|Онгаруе (река)|en|Ongarue River|Онгаруе}}, освен ако овие патишта не биле блокирани од трупци по поплавите. Од 1891 до 1958 година по реката Фангануи работела линијата на Александар Хатрик за [[речен брод|речни бродови]]. Колесничкиот пароброд ''Wairere'' бил нарачан од Лондон и испратен во делови, а потоа склопен во Фангануи кон крајот на 1891 година. Се вели дека Таумарунуи бил највисоката точка на реката Фангануи до која можело да се пловi со речен брод. Протокот на реката го управувал „Wanganui River Trust Board“, кој градел потпорни ѕидови за да ги насочи и продлабочи речните канали за речниот сообраќај. И покрај тоа, речните бродови понекогаш морале да се влечат со витло по потешките прагови. Речниот одбор постоел од 1891 до 1940 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|last=Robin Hodge|date=2002|title=The Scenic Reserves of the Whanganui River 1891 – 1986|url=https://forms.justice.govt.nz/search/Documents/WT/wt_DOC_94579372/Wai%20903%2C%20A034.pdf|website=Waitangi Tribunal|access-date=5 March 2023}}</ref> {| border="1" style="border-collapse: collapse;" !bgcolor=#C0FFEE|Име на пристаништето !bgcolor=#C0FFEE|Заедница што ја опслужува !bgcolor=#C0FFEE|Растојание од устието !bgcolor=#C0FFEE|Време на патување нагоре/надолу !bgcolor=#C0FFEE|Координати |- valign=top |Пристаниште Таумарунуи |{{ill|Таумарунуи|en|Taumarunui}} |144 милји<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|date=1908|title=WANGANUI RIVER TRUST (ANNUAL REPORT OF THE); WITH MAPS.|url=https://atojs.natlib.govt.nz/cgi-bin/imageserver/imageserver.pl?oid=AJHR1908-I.1.1824&ext=png|access-date=2022-03-11|website=atojs.natlib.govt.nz}}</ref> | | |- |Пристаниште Кирикау |{{ill|Кирикау|en|Kirikau}} | | | |- |Пристаниште Те Маире |{{ill|Те Маире|en|Te Maire}} | | | |- |Пристаниште Отуманггу |{{ill|Отуманггу|en|Otumangu}} |132 милји<ref name=":0" /> | | |- |Пристаниште Лејси | | | | |- |Пристаниште Вејдс |{{ill|Ретаруке (река)|en|Retaruke River|Долина Ретаруке}} |108 милји<ref>{{Наведена мрежна страница|date=26 Jan 1918|title=BACK-COUNTRY SETTLEMENT. WANGANUI CHRONICLE|url=https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/WC19180126.2.46|access-date=2022-03-11|website=paperspast.natlib.govt.nz}}</ref> | |{{coord|39|6.65|S|175|3.98|E|region:NZ_type:landmark}} |- |Пристаниште Мангапуруа |{{ill|Долина Мангапуруа|en|Mangapurua Valley}} |75 милји<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|date=1898|title=DEPARTMENT OF LANDS AND SURVEY (ANNUAL REPORT ON)|url=https://paperspast.natlib.govt.nz/parliamentary/appendix-to-the-journals-of-the-house-of-representatives/1898/I/865|access-date=2022-03-10|website=paperspast.natlib.govt.nz}}</ref> | | |- |Пристаниште Тангахое |{{ill|Тангахое|en|Tangahoe, Manawatu-Wanganui|Тангахое}} |73 милји<ref name=":1" /> | | |- |Пристаниште Мангатити |{{ill|Мангатити|en|Mangatiti}} |72 милји<ref name=":1" /> | | |- |Пристаниште Паринуи |{{ill|Паринуи|en|Parinui}} |71 милја<ref name=":1" /> | | |- |Пристаниште Раманиу |{{ill|Раманиу|en|Ramanui}} |70 милји<ref name=":1" /> | | |- |Пристаниште Пипирики |{{ill|Пипирики|en|Pipiriki}} | | | |- |Долно пристаниште Пипирики |{{ill|Пипирики|en|Pipiriki}} |57 милји<ref name=":1" /> | | |- |Пристаниште Те Тухи |Долината на потокот Ахуаху | | | |- |Пристаниште Парк Хипанго |? | | | |- |Пристаниште Узводно | | | | |- |Пристаништа Ванганаи |{{ill|Фангануи|en|Whanganui}} | | | |} == Рекреација == [[File:Kayaking On The Whanganui.jpg|мини|десно|[[Кајакарење]] е многу популарен спорт на реката.]] Протокот на реката е изменет со отклонување на вода од изворишните делови преку {{ill|Електроенергетска шема Тонгариро|en|Tongariro Power Scheme}} и во {{ill|Езеро Таупо|en|Lake Taupō|езерото Таупо}}. Ова можеби придонело за исчезнувањето на трката со сплавови и значи дека речните бродови веќе не можат да го направат целото патување до Таумарунуи во посувите месеци (види подолу). * {{ill|Национален парк Фангануи|en|Whanganui National Park}} * {{ill|Патување по Фангануи|en|Whanganui Journey|Патувањето по Фангануи}} го води {{ill|Одделение за заштита на Нов Зеланд|en|New Zealand Department of Conservation|Одделението за заштита}} во рамките на програмата {{ill|Големи прошетки на Нов Зеланд|en|New Zealand Great Walks|„Големи прошетки“}}. * Пешачење (северно/јужни и источно/западни патеки се вкрстуваат на реката Фангануи) ** {{ill|Те Араро|en|Te Araroa}}<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.teararoa.org.nz/trail_stories.php?story_id=34|title=Te Araroa - Whakapapa - Manganui-o-te-Ao|website=www.teararoa.org.nz|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20040630075322/http://www.teararoa.org.nz/trail_stories.php?story_id=34|archive-date=2004-06-30}}</ref> – патеката за пешачење по должината на Нов Зеланд и Фангануи. ** {{ill|Траверс од Ист Кејп до Кејп Егмонт|en|East Cape to Cape Egmont Traverse}}<ref>{{Наведена книга|last=Salisbury|first=Raymond|date=1997|title=East Cape to Cape Egmont – 80 day traverse of the North Island|publisher=Word for Word Publishing}}</ref> ** Пешачка патека {{ill|Математеаонга|en|Matemateāonga Range|планинскиот венец Математеаонга}} (и други) * Кануа – многу историски аспекти и места за посета. * Годишна трка со сплавови, Пириака до Таумарунуи – последен пат одржана во 1970-тите * Годишна трка со џет-бродови, Таумарунуи до Фангануи – последен пат одржана во 1980-тите == Мостови == И покрај тоа што е најдолгата пловна река на Нов Зеланд, Фангануи има малку мостови. Само два се наоѓаат на делницата од 230 km меѓу Фангануи и Таумарунуи. Целосниот список на мостови по редослед од изворот до морето е: * Мостот на {{ill|Државен пат 47 (Нов Зеланд)|en|State Highway 47 (New Zealand)|Државниот пат 47}} во близина на {{ill|Национален парк Тонгариро|en|Tongariro National Park|Националниот парк Тонгариро}} * Пешачката патека до {{ill|Редути Те Порере|en|Te Pōrere Redoubts|Редутите Те Порере}} ја преминува реката непосредно низводно од * {{ill|Западно отклонување на Електроенергетската шема Тонгариро|en|Tongariro Power Scheme#Western Diversion: Whakapapa River to Lake Rotoaira|Западното отклонување на Електроенергетската шема Тонгариро}} ја преминува реката. * Приватен шумарски пат во близина на езерото Те Ваиау * Патот Хохотака во близина на {{ill|Какахи|en|Kakahi, New Zealand|Какахи}} * Таумарунуи (x4) (вклучувајќи го Мостот на победата) * Новиот мост Те Маире (1954) * Ерусалим, напуштен висечки мост. * {{ill|Велосипедска патека од планините до морето|en|Cycling in New Zealand#Infrastructure|Велосипедската патека од планините до морето}} (Нга Ара Тухоно) ја преминува реката преку велосипедскиот мост Упоконгаро, отворен на 2 декември 2020 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Cycle bridge opens in time for summer|url=https://www.whanganui.govt.nz/Your-Council/News-Events/News/Cycle-bridge-opens|access-date=2020-12-19|website=www.whanganui.govt.nz|language=en-AU}}</ref> Мостот е долг 130 m<ref>{{Наведена мрежна страница|date=2020-01-21|title=Whanganui mayor accepts blame for delays to Upokongaro Cycle Bridge|url=https://www.stuff.co.nz/national/118945535/whanganui-mayor-accepts-blame-for-delays-to-upokongaro-cycle-bridge|access-date=2020-12-19|website=Stuff|language=en}}</ref>, а него и велосипедската патека до него чинеле 3,4 милиони долари.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Upokongaro cycle bridge opening confirmed|url=https://www.whanganui.govt.nz/Your-Council/News-Events/News/Upokongaro-cycle-bridge-opening-confirmed|access-date=2020-12-19|website=www.whanganui.govt.nz|language=en-AU}}</ref> Фангануи – * Мост на улицата Даблин * Градскиот мост на Фангануи * Мост Кобам – долг 275 m, со 9 [[распон (градежништво)|распони]], проектиран во 1959 година од {{ill|Министерство за работи и развој (Нов Зеланд)|en|Ministry of Works and Development|Министерството за работи}}, изграден во 1962 година, [[устој|устоите]] се потпираат на закосени преднапрегнати бетонски пилоти.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nzsee.org.nz/db/2011/193.pdf|title=Proceedings of the Ninth Pacific Conference on Earthquake Engineering – Retrofit to improve earthquake performance of bridge abutment slopes – COBHAM BRIDGE ABUTMENT RETROFIT USING DRILLED STONE COLUMNS|author1=G. Gregg|author2=P. Brabhaharan|author3=J. Duxfield|author4=S. Arumugam|work=NZTA Opus|date=April 2011}}</ref> Требало да се изгради мост над Фангануи за да се поврзе {{ill|Раетихи|en|Raetihi}} со {{ill|Таранаки|en|Taranaki}} во областа Мангапуруа (каде се наоѓа {{ill|Мостот до никаде|en|Bridge to Nowhere (New Zealand)|Мостот до никаде}}), но овој план никогаш не бил спроведен. === Железнички мостови === Најстарите мостови над реката се железничките: железничкиот мост {{ill|Арамохо|en|Aramoho|Арамохо}} од 1876 година во Фангануи и {{ill|Мост Матапуна|en|Matapuna railway station#Matapuna Bridge|мостот Матапуна}} од 1903–1904 година близу до Таумарунуи.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Matapuna Bridge|url=https://www.heritage.org.nz/the-list/details/9277|access-date=2020-07-20|website=www.heritage.org.nz}}</ref> == Познати личности == * {{ill|Те Мамаку|en|Te Mamaku}}, маорски поглавар * {{ill|Александар Хатрик|en|Alexander Hatrick}}, лидер во туризмот * {{ill|Џон Тифин Стјуарт|en|John Tiffin Stewart}}, инженер * {{ill|Мери Џозеф Обер|en|Mary Joseph Aubert}}, католичка мисија * {{ill|Џејмс К. Бакстер|en|James K. Baxter}}, поет * {{ill|Хенри Августус Филд|en|Henry Augustus Field}}, геодет * {{ill|Елси Смит|en|Elsie Smith}}, 33 години работела како медицинска сестра и мисионерка * {{ill|Били Веб|en|William Webb (rower)|Били Веб}}, веслач * {{ill|Енди Андерсон|en|Andrew Anderson (riverboat skipper)|Енди Андерсон}}, капетан на речен брод, роден во {{ill|Пипирики|en|Pipiriki}} == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Whanganui River}} * [http://www.wanganui.com Официјален туристички портал на Фангануи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131005180651/http://wanganui.com/|date=5 October 2013}} * [http://www.riverboatsnz.com Историја на речната линија на Хатрик.] * [http://www.uniquelynz.com/whanganui.htm Приказна за реката] * [http://rivers.org.nz/whanganui-guide/ Водич за Фангануи – брошура од Whitewater NZ] * [http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/MaoriNewZealanders/WhanganuiTribes/1/ENZ-Resources/Standard/4/en Карта со главните паа на реката] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927190539/http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/MaoriNewZealanders/WhanganuiTribes/1/ENZ-Resources/Standard/4/en|date=27 September 2007}} * [https://www.nzgeo.com/stories/smokestacks-and-paddle-wheels/ NZ Geographic Magazine – Smokestacks and Paddle Wheels] [[Категорија:Реки во Нов Зеланд]] [[Категорија:Манавату-Фангануи]] [[Категорија:Права на природата]] geeb9291s13wou2i5w7me55kcq7vzwg 5641470 5641463 2026-10-06T18:52:58Z ForestShutter 126802 Коригирање 5641470 wikitext text/x-wiki {{Short description|Голема река на Северниот Остров на Нов Зеланд}} ''Не го мешајте со [[Вангануи (река)|реката Вангануи]] на Јужниот Остров на Нов Зеланд.'' {{Инфокутија Река |name = Фангануи |image = Whanganui River.jpg |image_size = 270px |image_caption = Реката Фангануи. Планината Руапеху делумно се гледа горе десно на сликата. |map = NZ-Whanganui R.png |map_size = 270px |map_caption = Речниот систем на Фангануи |subdivision_type1 = Земја |subdivision_name1 = [[Нов Зеланд]] |subdivision_type2 = Регион |subdivision_name2 = {{ill|Манавату-Фангануи|en|Manawatū-Whanganui}} |subdivision_type3 = Градови |subdivision_name3 = {{ill|Таумарунуи|en|Taumarunui}}, {{ill|Фангануи|en|Whanganui}} |length = 290 km |discharge1_avg = 219 m³/s<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://docs.niwa.co.nz/library/public/w&smp48.pdf|title=NIWA Water & soil miscellaneous publication no. 48 (1983)|work=docs.niwa.co.nz|access-date=5 March 2023}}</ref> |source1 = {{ill|Тонгариро (планина)|en|Mount Tongariro}} |mouth = [[Тасманово Море]] |mouth_coordinates = {{coord|39|56.89|S|174|59.22|E|region:NZ_type:river|display=inline,title}} |mouth_elevation = [[Морско ниво]] |basin_size = 7.380 km² |tributaries_left = Факапапа, Ретаруке, Мангануи о те Ао |tributaries_right = Пунгапунга, Онгаруе, Охура, Тангаракау, Вангамомона }} '''Фангануи''' е голема река на [[Северен Остров|Северниот Остров]] во [[Нов Зеланд]]. Таа е третата најдолга река во земјата и има посебен статус поради нејзината важност за [[Маори|маорскиот народ]] во регионот. Во март 2017 година станала вториот природен ресурс во светот (по {{ill|Те Уревера|en|Te Urewera}}) што добил сопствен [[правен идентитет|правна самобитност]], со сите права, должности и обврски на правно лице.<ref>{{Наведено списание|last=Robert T.F. Downes|date=2024-07-09|title=Natural Dialectics: Māori & Sioux Ecosophy Encounters the Rule of Law|url=https://scholarworks.arcadia.edu/agsjournal/vol9/iss1/2/|journal=The Journal of International Relations, Peace Studies, and Development|volume=9|issue=1|issn=2429-2133}}</ref><ref name="jstor.org">{{Наведено списание|last1=Morris|first1=James D K|last2=Ruru|first2=Jacinta|date=2010|title=Giving Voice to Rivers: Legal Personality as a Vehicle for Recognising Indigenous Peoples' Relationships to Water?|url=https://www.jstor.org/stable/26423181|journal=Australian Indigenous Law Review|volume=14|issue=2|pages=49–62|jstor=26423181|issn=1835-0186}}</ref> Договорот за реката Фангануи ставил крај на најдолгиот судски спор во историјата на Нов Зеланд.<ref name="Davison">{{Наведени вести|last1=Davison|first1=Isaac|title=Whanganui River given legal status of a person under unique Treaty of Waitangi settlement|url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=11818858|work=[[The New Zealand Herald]]|access-date=16 March 2017}}</ref><ref name="roy-2017">{{Наведена мрежна страница|first1=Eleanor Ainge|last1=Roy|title=New Zealand river granted same legal rights as human being|date=16 March 2017|work=The Guardian|location=London, United Kingdom|access-date=16 March 2017|url=https://www.theguardian.com/world/2017/mar/16/new-zealand-river-granted-same-legal-rights-as-human-being}}</ref> == Географија == Со должина од 290 km, Фангануи е третата најдолга река во земјата. Поголемиот дел од земјиштето од двете страни на горниот тек е дел од {{ill|Национален парк Фангануи|en|Whanganui National Park}}, иако самата река не е дел од паркот. Реката извира на северните падини на планината {{ill|Тонгариро|en|Mount Tongariro}}, еден од трите активни вулкани на {{ill|Вулканското плато на Северен Остров|en|North Island Volcanic Plateau|}}, во близина на езерото Ротоаира. Тече кон северозапад пред да заврти кон југозапад кај {{ill|Таумарунуи|en|Taumarunui}} Оттаму минува низ ридестиот, шумски предел на {{ill|Кинг Кантри|en|King Country}}, по што завртува кон југоисток и поминува покрај малите населби {{ill|Пипирики|en|Pipiriki}} и {{ill|Ерусалим (Нов Зеланд)|en|Jerusalem, New Zealand|}}, пред да стигне до брегот кај градот {{ill|Фангануи|en|Whanganui}}. Таа е една од најдолгите пловни реки во земјата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.jasons.co.nz/manawatu-whanganui|archive-url=https://web.archive.org/web/20100905180104/http://www.jasons.co.nz/manawatu-whanganui|url-status=usurped|archive-date=5 September 2010|title=Manawatu and Whanganui Region|publisher=[[Jasons Travel Media]]}}</ref> Речната долина претрпела промени за време на {{ill|Земјотресот во Фангануи од 1843|en|1843 Wanganui earthquake}} година. Во 1975 година, помала ерупција на вулканот {{ill|Руапеху|en|Mount Ruapehu}} предизвикала излевање на дел од содржината на кратерското езеро. Оваа токсична вода навлегла во реката Фангануи и предизвикала изумирање на голем дел од рибите во долниот тек. По овој настан, јагули тешки и до 8,2 кг и пастрмки тешки до 2,3 кг биле исфрлени мртви на бреговите на реката.<ref>{{Наведени вести|date=28 April 1975|title=Ruapehu throws up more ash|url=https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/press/1975/04/28/1|work=The Press|pages=1|via=Papers Past}}</ref> Нејзината притока, реката Факапапа, исто така претрпела загуби на рибниот фонд поради [[лахар]] од Руапеху во април 1975 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|author1=J. Richardson|author2=L. D. Teirney|date=Oct 1982|title=The Whakapapa River: A Study of a Trout Fishery|url=http://docs.niwa.co.nz/library/public/fer22.pdf|website=NIWA|access-date=5 March 2023}}</ref> === Притоки === {| border="1" style="border-collapse: collapse;" !bgcolor=#C0FFEE|Име на притоката !bgcolor=#C0FFEE|Должина (km) !bgcolor=#C0FFEE|Km од устието !bgcolor=#C0FFEE|Координати на вливот !bgcolor=#C0FFEE|Надморска височина |- valign=top |{{ill|Тонгариро (планина)|en|Mount Tongariro}} |[[Извор (река)|Извор на реката]] |290&nbsp;km |{{coord|39|07.91|S|175|37.95|E|region:NZ_type:river}} | |- |{{ill|Факапапа (река)|en|Whakapapa River}} |65 km | |{{coord|38|55|48|S|175|24|28|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |255 m |- |{{ill|Пунгапунга (река)|en|Pungapunga River}} |22 km | |{{coord|38|53|30|S|175|20|0|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |172 m |- |{{ill|Онгаруе (река)|en|Ongarue River}} |73 km | |{{coord|38|53|31|S|175|15|11|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |144 m |- |{{ill|Охура (река)|en|Ōhura River}} |134 km | |{{coord|39|02|20|S|175|3|52|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |114 m |- |{{ill|Ретаруке (река)|en|Retaruke River}} |64 km | |{{coord|39|06|9|S|175|4|12|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |108 m |- |{{ill|Тангаракау (река)|en|Tāngarākau River}} |26 km | |{{coord|39|14|17|S|174|52|52|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |85 m |- |{{ill|Вангамомона (река)|en|Whangamōmona River}} |22 km | |{{coord|39|16|17|S|174|53|23|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |82 m |- |{{ill|Мангануи о те Ао (река)|en|Manganui o te Ao River}} |32 km | |{{coord|39|24|18|S|175|2|42|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |62 m |- |[[Тасманово Море]] |[[Базно ниво|Устие на реката]] |0&nbsp;km |{{coord|39|56.89|S|174|59.22|E|region:NZ_type:river}} |0 m |} == Историја == [[File:Whanganui Kawana Mill.jpg|мини|десно|Воденицата за брашно Кавана, 1854 (обновена), Матахиви]] [[Маори|Маорските]] легенди го објаснуваат настанокот на реката преку {{ill|Легенда за планината Таранаки|en|Mount Taranaki legend}}. Кога планината Таранаки го напуштила централното плато движејќи се кон брегот, земјата се распукала, а реката го исполнила расцепот. Друга маорска легенда раскажува дека откако {{ill|Мауи (митологија)|en|Māui (mythology)|Мауи}} ја уловил џиновската риба што требало да стане [[Северен Остров|Северниот Остров]] на Нов Зеланд, познат како ''Те Ика-а-Мауи'', тој се помолил на {{ill|Рангинуи|en|Ranginui}}, кој испратил две солзи кои паднале на рибата. Овие две солзи потоа станале реките Фангануи и {{ill|Ваикато|||}}. Според маорската традиција, реката првпат ја истражувал Таматеа, еден од водачите на првичните миграции, кој патувал по реката сè до {{ill|Таупо|en|Lake Taupō|Езеро Таупо}}. Многу места по должината на реката се именувани во негова чест. Реката Вангануи била важна сообраќајна и комуникациска рута кон внатрешноста на Северниот Остров, како за Маорите, така и за европските доселеници, и покрај многуте делници со над 200 [[брзаци]]. Пред доаѓањето на Европјаните, областа околу реката била густо населена, а со доаѓањето на колонијалните доселеници, областа близу до устието на реката станала главен трговски центар. Големиот развој на реката како трговска рута го започнал {{ill|Александар Хатрик|en|Alexander Hatrick}}, кој ја воспоставил првата редовна линија со пароброд во 1892 година. Линијата сообраќала до Таумарунуи, каде се поврзувала со железничкиот и кочискиот сообраќај кон северот. Еден од оригиналните бродови на Хатрик, паробродот {{ill|PS Waimarie|en|PS Waimarie}}, е обновен и сообраќа на редовни релации во Фангануи. Уште еден од бродовите на Хатрик, {{ill|MV Wairua|en|MV Wairua}}, исто така е обновен и може да се види на реката. Во почетокот на 20 век, реката Фангануи била една од најголемите туристички атракции во земјата, а нејзината сурова убавина и маорските села што ги краселе бреговите привлекувале илјадници туристи годишно. Со довршувањето на железничката пруга {{ill|Главна линија на Северниот Остров|en|North Island Main Trunk}}, потребата од патот со пароброд кон север значително се намалила, а главна стопанска дејност во областа на реката станало [[шумарство]]. Во 1930-тите имало обиди речната долина да се претвори во земјоделско земјиште, но тие не успеале. Едно наследство од тоа време е {{ill|Мостот до никаде|en|Bridge to Nowhere, New Zealand|}}, изграден за да обезбеди пристап до одамна напуштените населби. Во 1912–13 година францускиот филмаџија {{ill|Гастон Мелиес|en|Gaston Méliès}} снимил (сега изгубен) документарен филм ''{{ill|The River Wanganui|en|The River Wanganui}}'' за реката, нарекувајќи ја „Рајна на Нов Зеланд“. Населбата {{ill|Ерусалим (Нов Зеланд)|en|Jerusalem, New Zealand|Ерусалим}} е од посебно значење. Ерусалим бил дом на двајца познати Новозеланѓани: мајката {{ill|Мери Џозеф Обер|en|Mary Joseph Aubert}}, чија католичка мисија сè уште се наоѓа во Ерусалим, и новозеландскиот поет {{ill|Џејмс К. Бакстер|en|James K. Baxter}}, кој во 1970 година основал комуна во населбата. Други населби по должината на реката се {{ill|Тике Каинга|en|Tieke Kāinga}}, {{ill|Пипирики|en|Pipiriki}}, {{ill|Ранана (Нов Зеланд)|en|Ranana|}}, {{ill|Матахиви|en|Matahiwi}} и {{ill|Коринити|en|Koriniti}}. === Таонга и маорски побарувања за земја === Реката е од посебно и духовно значење за Маорите, кои ја нарекуваат и ''Те ава тупуа''. Била дом на голем дел од маорските села во предевропско време. Затоа се смета за [[таонга]], посебно богатство. Локалните [[ири]] првпат поднеле петиција до Парламентот во 1870-тите,<ref name=":2">{{Наведена мрежна страница|date=28 March 2017|title=Innovative bill protects Whanganui River with legal personhood|url=https://www.parliament.nz/en/get-involved/features/innovative-bill-protects-whanganui-river-with-legal-personhood/|access-date=2022-09-03|website=www.parliament.nz|language=en}}</ref> а оттогаш се прават напори да се заштити реката и да ѝ се даде почитта што ја заслужува. Од истата причина, реката била една од најжестоко оспоруваните области во земјата во барањата пред {{ill|Трибуналот Ваитанги|en|Waitangi Tribunal|}} за враќање на племенското земјиште. Побарувањето за реката Фангануи се смета за најдолгиот правен случај во историјата на Нов Зеланд<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/MaoriNewZealanders/WhanganuiTribes/3/en|title=Whanganui Tribes|work=teara.govt.nz|access-date=5 March 2023|archive-date=14 March 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090314050542/http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/MaoriNewZealanders/WhanganuiTribes/3/en|url-status=dead}}</ref>, со петиции и судски постапки во 1930-тите, сослушувања пред Трибуналот Ваитанги во 1990-тите, тековната окупација на земјиштето {{ill|Тике Марае|en|Tieke Marae}} од 1993 година и високо медиумски покриената окупација на {{ill|Градините Моутоа|en|Moutoa Gardens|}} во 1995 година.<ref>Види и {{ill|Моутоа (остров)|en|Moutoa Island|Островот Моутоа}}</ref> На 30 август 2012 година бил постигнат договор со кој на реката Фангануи ѝ се дава правна самобитност,<ref>{{Наведена мрежна страница|date=17 November 2020|title=Whanganui Iwi (Whanganui River) Deed of Settlement Summary|url=https://www.govt.nz/browse/history-culture-and-heritage/treaty-settlements/find-a-treaty-settlement/whanganui-iwi/whanganui-iwi-whanganui-river-deed-of-settlement-summary/|access-date=2022-09-03|website=New Zealand Government|language=en-NZ}}</ref><ref name="jstor.org" /> што е прв таков случај во светот,<ref name=":2" /> а на 15 март 2017 година договорот беше изгласан како закон од Парламентот на Нов Зеланд.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Te Awa Tupua (Whanganui River Claims Settlement) Act 2017 No 7 (as at 12 April 2022)|url=https://www.legislation.govt.nz/act/public/2017/0007/latest/whole.html|access-date=2022-09-03|website=www.legislation.govt.nz}}</ref> {{ill|Крис Финлејсон|en|Chris Finlayson}}, министерот за преговори за Договорот од Ваитанги, рекол дека реката ќе има самобитност „со сите соодветни права, должности и обврски на правно лице“. Тој рекол дека на некои луѓе тоа ќе им изгледа чудно, но дека „не е почудно од семејните фондови, компаниите или регистрираните друштва“.<ref name=nzh>{{Наведени вести|last1=Shuttleworth|first1=Kate|title=Agreement entitles Whanganui River to legal identity|url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10830586|work=[[The New Zealand Herald]]|date=30 August 2012|access-date=5 March 2023}}</ref><ref name=huff>{{Наведени вести|last1=Fairbrother|first1=Alison|title=New Zealand's Whanganui River Gains A Legal Voice|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/09/18/new-zealand-whanganui-river_n_1894893.html|work=[[Huffington Post]]|date=18 September 2012|access-date=5 March 2023}}</ref> Со тоа завршија 140-годинишните преговори меѓу Маорите и владата.<ref name="roy-2017" /> Реката ќе ја претставуваат двајца службеници, еден од Маорите, а другиот од владата.<ref name="Davison" /> === Име === ''Фангануи'' е израз што значи „голем залив“<ref name="Bauer">{{Наведена мрежна страница|last1=Bauer|first1=Winifred|date=2010|title=The Wanganui/Whanganui Debate: A Linguist's View Of Correctness|url=https://www.wgtn.ac.nz/law/research/publications/about-nzacl/publications/nzacl-yearbooks/yearbook-16,-2010/02-Bauer.pdf|access-date=21 July 2020|publisher=Victoria University of Wellington|pages=8–9|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200720173504/https://www.wgtn.ac.nz/law/research/publications/about-nzacl/publications/nzacl-yearbooks/yearbook-16,-2010/02-Bauer.pdf|archive-date=20 July 2020}}</ref> или „големо пристаниште“. Некои многу рани карти покажуваат дека европските доселеници ја нарекувале реката ''Knowsley River'',<ref>{{Наведена книга|first=Arthur S.|last=Thomson|url=http://www.enzb.auckland.ac.nz/document/?wid=809|title=The Story of New Zealand, Past and Present, Savage and Civilised|date=2011|orig-date=1859|publisher=Cambridge University Press|page=37|isbn=9781108039543|via=[[Early New Zealand Books]]|access-date=31 October 2020}}</ref> но била позната како ''Wanganui River'' сè додека името официјално не било сменето во ''Whanganui'' во 1991 година,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.linz.govt.nz/system/files_force/media/placenames-attachments/00%20NZGB%20Proposal%20Report%20-%20Whanganui%20District%20-%202015-04-29.pdf|title=Report for Altered District Name: Wanganui District to Whanganui District|date=29 April 2015|publisher=New Zealand Geographic Board|page=6|access-date=13 June 2015}}</ref> во согласност со желбите на локалните ири. Дел од причината за оваа промена било и да се избегне забуна со реката ''Wanganui'' на [[Јужен Остров|Јужниот Остров]]. Градот на устието на реката се викал ''Wanganui'' до декември 2009 година, кога владата одлучила дека, иако двата правописа се прифатливи, {{ill|Јавни организации во Нов Зеланд|en|Public sector organisations in New Zealand|државните агенции}} го користат правописот ''Whanganui''.<ref name="FinalDecision">{{Наведени вести|url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10616306|title=Whanganui or Wanganui – it's up to you|work=[[The New Zealand Herald]]|date=18 December 2009|access-date=5 March 2023}}</ref> Види {{ill|Фангануи#Спор околу правописот Wanganui/Whanganui|en|Whanganui#Controversy over Wanganui/Whanganui spelling|Спор околу правописот Wanganui/Whanganui}} == Фауна и флора == [[File:Whio (Blue Duck) at Staglands, Akatarawa, New Zealand.jpg|мини|Сина патка (вио) во Стагландс, Акатарава, Нов Зеланд]] Домородните видови риби во реката вклучуваат {{ill|Cran's bully|en|Cran's bully}}, {{ill|Upland bully|en|Upland bully}}, {{ill|Climbing galaxias|en|Climbing galaxias|кооро (''Galaxias brevipinnis'')}}, долгопераја и краткопераја [[јагула|јагули]], {{ill|Pouched lamprey|en|Pouched lamprey|торбеста минога}}, {{ill|Shortjaw kōkopu|en|Shortjaw kōkopu}}, {{ill|Torrentfish|en|Torrentfish}}, {{ill|New Zealand smelt|en|New Zealand smelt|новозеландска смелта}}<ref name="Whanganui Freshwater Ecosystems DOC">{{Наведена мрежна страница|title=Whanganui National Park Management Plan 2012–2022|url=https://www.doc.govt.nz/globalassets/documents/about-doc/role/policies-and-plans/national-park-management-plans/whanganui/whanganui-national-park-management-plan-2012-2022.pdf|website=Department of Conservation|publisher=Government of New Zealand|pages=51–53|access-date=7 April 2023}}</ref> и црна писија.<ref name="Flora and fauna">{{Наведена мрежна страница|title=Whanganui National Park: Nature and conservation|url=https://www.doc.govt.nz/parks-and-recreation/places-to-go/manawatu-whanganui/places/whanganui-national-park/nature-and-conservation/|website=Department of Conservation|publisher=Government of New Zealand|access-date=7 April 2023}}</ref> Се среќаваат и вовединетите [[Кафеава пастрмка|кафеава]] и [[калифорниска пастрмка|калифорниска пастрмка]], иако не во голем број, а има и извештаи за сомови.<ref name="Whanganui Freshwater Ecosystems DOC" /> Други домородни водни видови вклучуваат {{ill|Paranephrops|en|Paranephrops|коура}}<ref name="Flora and fauna" /> и сè помал број {{ill|Новозеландска слатководна школка|en|New Zealand freshwater mussel|новозеландски слатководни школки}}.<ref>{{Cite thesis|last=Rainforth|first=Hannah Jane|date=2008|title=Tiakina Kia Ora – Protecting Our Freshwater Mussels|type=Masters in Ecological Restoration|publisher=Victoria University of Wellington|url=http://researcharchive.vuw.ac.nz/xmlui/bitstream/handle/10063/839/thesis.pdf|access-date=14 November 2015}}</ref> Реката и нејзините притоки се дом на разни безрбетници, како што се еднодневки, камењарки и ручејници.<ref name="Whanganui Freshwater Ecosystems DOC" /> Популации на {{ill|Сина патка|en|Blue duck|сина патка (вио)}} можат да се најдат на спојот на реката Фангануи со потоците Мангатепопо и Окупата.<ref name="Horizon 2003">{{Наведена книга|title=Whanganui Catchment strategy.|date=2003|publisher=Horizons.mw|location=Palmerston North [N.Z.]|isbn=1-877310-29-8|page=5|url=https://www.horizons.govt.nz/assets/publications/managing-our-environment/publications-plans-and-strategies/Whanganui-catchment-strategy.pdf|access-date=14 November 2015}}</ref> {{ill|Nankeen night heron|en|Nankeen night heron|Австралиската ноќна чапја}} основала места за преноќување покрај реката Фангануи во 1990-тите и во Нов Зеланд се размножува само на оваа локација.<ref name=NBO2013>{{Наведена мрежна страница|last1=Frost|first1=P.G.H.|title=Nankeen night heron|url=http://nzbirdsonline.org.nz/species/nankeen-night-heron|website=New Zealand Birds Online|access-date=14 November 2015}}</ref> Поголемиот дел од флората во речниот слив може да се опише како шума од широколисни дрвја и {{ill|Подокарпни дрвја|en|podocarp|подокарпуси}};<ref>{{Наведена книга|last=DuFresne|first=Jim|date=2006|title=Tramping in New Zealand|edition=Sixth|publisher=[[Lonely Planet]]|pages=392|isbn=978-1-74059-788-3}}</ref> видовите во подрастот вклучуваат ''[[Blechnum discolor]]'' и разни други папрати и грмушки.<ref>{{Наведена мрежна страница|author=Hogan, C. Michael|year=2009|url=http://www.globaltwitcher.com/artspec_information.asp?thingid=95431|title=Crown fern; Blechnum discolor|work=GlobalTwitcher.com}}</ref> == Речни бродови == Во 1892 година {{ill|Александар Хатрик|en|Alexander Hatrick}} добил договор од {{ill|Thomas Cook & Son|en|Thomas Cook & Son}} да превезува туристи до {{ill|Пипирики|en|Pipiriki}}<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dnzb.govt.nz/dnzb/alt_essayBody.asp?essayID=2H20|title=Hatrick, Alexander, 1857–1918|work=dnzb.govt.nz|access-date=5 March 2023}}</ref> со колесничкиот пароброд ''{{ill|PS Waimarie|en|PS Waimarie}}''. Патувањето било туристичка рута „Рајна на Маорилад“ во внатрешноста на Нов Зеланд. Речниот брод потоа превезувал пошта, патници и товар. ''PS Waimarie'' вози по долните делници на реката, вклучувајќи вечерни крстарења до хотелот Авока во {{ill|Упоконгаро|en|Upokongaro}} и патувања до паркот {{ill|Хипанго|en|Hipango}} за преноќување во шатор.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nzonline.org.nz/nzo/business/whanganui-riverboat-centre-wanganui-paddleboat-river-paddle-steamer|title=Paddle Steamer Waimarie, Whanganui|website=www.nzonline.org.nz|access-date=5 November 2017}}</ref> На 18 јуни 2010 година речниот брод ''Adventurer 2'' тргнал на пат,<ref name="TVNZ_3596953">{{Наведени вести|url=http://tvnz.co.nz/national-news/riverboat-embarks-whanganui-voyage-3596953|title=Riverboat embarks on Whanganui voyage|date=18 June 2010|work=[[1News|One News]]|access-date=3 December 2011}}</ref> обидувајќи се да го направи патувањето од 230 km до {{ill|Таумарунуи|en|Taumarunui}}. Тоа било првото патување до Таумарунуи по 82 години. ''Adventurer 2'' сега го нуди ова патување на туристите како историска алтернатива на возењето со џет-брод и кануто по реката.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.adventurer.net.nz|title=Baldwin Adventure Whanganui river tours|website=adventurer.net.nz|archive-url=https://web.archive.org/web/20160113110757/http://www.adventurer.net.nz/|archive-date=13 January 2016}}</ref> Сепак, при низок водостој не може да стигне до Таумарунуи. === Речни пристаништа === [[File:Marae Whanganui River.jpg|мини|десно|Едно од многуте маорски ''марае'' покрај реката Фангануи]] Реката Фангануи била снабдителна артерија за раните заедници покрај нејзините брегови. Речните бродови некогаш пловеле по реката, а и по реките {{ill|Охура (река)|en|Ōhura River|Охура}} и {{ill|Онгаруе (река)|en|Ongarue River|Онгаруе}}, освен ако овие патишта не биле блокирани од трупци по поплавите. Од 1891 до 1958 година по реката Фангануи работела линијата на Александар Хатрик за [[речен брод|речни бродови]]. Колесничкиот пароброд ''Wairere'' бил нарачан од Лондон и испратен во делови, а потоа склопен во Фангануи кон крајот на 1891 година. Се вели дека Таумарунуи бил највисоката точка на реката Фангануи до која можело да се пловi со речен брод. Протокот на реката го управувал „Wanganui River Trust Board“, кој градел потпорни ѕидови за да ги насочи и продлабочи речните канали за речниот сообраќај. И покрај тоа, речните бродови понекогаш морале да се влечат со витло по потешките прагови. Речниот одбор постоел од 1891 до 1940 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|last=Robin Hodge|date=2002|title=The Scenic Reserves of the Whanganui River 1891 – 1986|url=https://forms.justice.govt.nz/search/Documents/WT/wt_DOC_94579372/Wai%20903%2C%20A034.pdf|website=Waitangi Tribunal|access-date=5 March 2023}}</ref> {| border="1" style="border-collapse: collapse;" !bgcolor=#C0FFEE|Име на пристаништето !bgcolor=#C0FFEE|Заедница што ја опслужува !bgcolor=#C0FFEE|Растојание од устието !bgcolor=#C0FFEE|Време на патување нагоре/надолу !bgcolor=#C0FFEE|Координати |- valign=top |Пристаниште Таумарунуи |{{ill|Таумарунуи|en|Taumarunui}} |144 милји<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|date=1908|title=WANGANUI RIVER TRUST (ANNUAL REPORT OF THE); WITH MAPS.|url=https://atojs.natlib.govt.nz/cgi-bin/imageserver/imageserver.pl?oid=AJHR1908-I.1.1824&ext=png|access-date=2022-03-11|website=atojs.natlib.govt.nz}}</ref> | | |- |Пристаниште Кирикау |{{ill|Кирикау|en|Kirikau}} | | | |- |Пристаниште Те Маире |{{ill|Те Маире|en|Te Maire}} | | | |- |Пристаниште Отуманггу |{{ill|Отуманггу|en|Otumangu}} |132 милји<ref name=":0" /> | | |- |Пристаниште Лејси | | | | |- |Пристаниште Вејдс |{{ill|Ретаруке (река)|en|Retaruke River|Долина Ретаруке}} |108 милји<ref>{{Наведена мрежна страница|date=26 Jan 1918|title=BACK-COUNTRY SETTLEMENT. WANGANUI CHRONICLE|url=https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/WC19180126.2.46|access-date=2022-03-11|website=paperspast.natlib.govt.nz}}</ref> | |{{coord|39|6.65|S|175|3.98|E|region:NZ_type:landmark}} |- |Пристаниште Мангапуруа |{{ill|Долина Мангапуруа|en|Mangapurua Valley}} |75 милји<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|date=1898|title=DEPARTMENT OF LANDS AND SURVEY (ANNUAL REPORT ON)|url=https://paperspast.natlib.govt.nz/parliamentary/appendix-to-the-journals-of-the-house-of-representatives/1898/I/865|access-date=2022-03-10|website=paperspast.natlib.govt.nz}}</ref> | | |- |Пристаниште Тангахое |{{ill|Тангахое|en|Tangahoe, Manawatu-Wanganui|Тангахое}} |73 милји<ref name=":1" /> | | |- |Пристаниште Мангатити |{{ill|Мангатити|en|Mangatiti}} |72 милји<ref name=":1" /> | | |- |Пристаниште Паринуи |{{ill|Паринуи|en|Parinui}} |71 милја<ref name=":1" /> | | |- |Пристаниште Раманиу |{{ill|Раманиу|en|Ramanui}} |70 милји<ref name=":1" /> | | |- |Пристаниште Пипирики |{{ill|Пипирики|en|Pipiriki}} | | | |- |Долно пристаниште Пипирики |{{ill|Пипирики|en|Pipiriki}} |57 милји<ref name=":1" /> | | |- |Пристаниште Те Тухи |Долината на потокот Ахуаху | | | |- |Пристаниште Парк Хипанго |? | | | |- |Пристаниште Узводно | | | | |- |Пристаништа Ванганаи |{{ill|Фангануи|en|Whanganui}} | | | |} == Рекреација == [[File:Kayaking On The Whanganui.jpg|мини|десно|[[Кајакарење]] е многу популарен спорт на реката.]] Протокот на реката е изменет со отклонување на вода од изворишните делови преку {{ill|Електроенергетска шема Тонгариро|en|Tongariro Power Scheme}} и во {{ill|Езеро Таупо|en|Lake Taupō|езерото Таупо}}. Ова можеби придонело за исчезнувањето на трката со сплавови и значи дека речните бродови веќе не можат да го направат целото патување до Таумарунуи во посувите месеци (види подолу). * {{ill|Национален парк Фангануи|en|Whanganui National Park}} * {{ill|Патување по Фангануи|en|Whanganui Journey|Патувањето по Фангануи}} го води {{ill|Одделение за заштита на Нов Зеланд|en|New Zealand Department of Conservation|Одделението за заштита}} во рамките на програмата {{ill|Големи прошетки на Нов Зеланд|en|New Zealand Great Walks|„Големи прошетки“}}. * Пешачење (северно/јужни и источно/западни патеки се вкрстуваат на реката Фангануи) ** {{ill|Те Араро|en|Te Araroa}}<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.teararoa.org.nz/trail_stories.php?story_id=34|title=Te Araroa - Whakapapa - Manganui-o-te-Ao|website=www.teararoa.org.nz|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20040630075322/http://www.teararoa.org.nz/trail_stories.php?story_id=34|archive-date=2004-06-30}}</ref> – патеката за пешачење по должината на Нов Зеланд и Фангануи. ** {{ill|Траверс од Ист Кејп до Кејп Егмонт|en|East Cape to Cape Egmont Traverse}}<ref>{{Наведена книга|last=Salisbury|first=Raymond|date=1997|title=East Cape to Cape Egmont – 80 day traverse of the North Island|publisher=Word for Word Publishing}}</ref> ** Пешачка патека {{ill|Математеаонга|en|Matemateāonga Range|планинскиот венец Математеаонга}} (и други) * Кануа – многу историски аспекти и места за посета. * Годишна трка со сплавови, Пириака до Таумарунуи – последен пат одржана во 1970-тите * Годишна трка со џет-бродови, Таумарунуи до Фангануи – последен пат одржана во 1980-тите == Мостови == И покрај тоа што е најдолгата пловна река на Нов Зеланд, Фангануи има малку мостови. Само два се наоѓаат на делницата од 230 km меѓу Фангануи и Таумарунуи. Целосниот список на мостови по редослед од изворот до морето е: * Мостот на {{ill|Државен пат 47 (Нов Зеланд)|en|State Highway 47 (New Zealand)|Државниот пат 47}} во близина на {{ill|Национален парк Тонгариро|en|Tongariro National Park|Националниот парк Тонгариро}} * Пешачката патека до {{ill|Редути Те Порере|en|Te Pōrere Redoubts|Редутите Те Порере}} ја преминува реката непосредно низводно од * {{ill|Западно отклонување на Електроенергетската шема Тонгариро|en|Tongariro Power Scheme#Western Diversion: Whakapapa River to Lake Rotoaira|Западното отклонување на Електроенергетската шема Тонгариро}} ја преминува реката. * Приватен шумарски пат во близина на езерото Те Ваиау * Патот Хохотака во близина на {{ill|Какахи|en|Kakahi, New Zealand|Какахи}} * Таумарунуи (x4) (вклучувајќи го Мостот на победата) * Новиот мост Те Маире (1954) * Ерусалим, напуштен висечки мост. * {{ill|Велосипедска патека од планините до морето|en|Cycling in New Zealand#Infrastructure|Велосипедската патека од планините до морето}} (Нга Ара Тухоно) ја преминува реката преку велосипедскиот мост Упоконгаро, отворен на 2 декември 2020 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Cycle bridge opens in time for summer|url=https://www.whanganui.govt.nz/Your-Council/News-Events/News/Cycle-bridge-opens|access-date=2020-12-19|website=www.whanganui.govt.nz|language=en-AU}}</ref> Мостот е долг 130 m<ref>{{Наведена мрежна страница|date=2020-01-21|title=Whanganui mayor accepts blame for delays to Upokongaro Cycle Bridge|url=https://www.stuff.co.nz/national/118945535/whanganui-mayor-accepts-blame-for-delays-to-upokongaro-cycle-bridge|access-date=2020-12-19|website=Stuff|language=en}}</ref>, а него и велосипедската патека до него чинеле 3,4 милиони долари.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Upokongaro cycle bridge opening confirmed|url=https://www.whanganui.govt.nz/Your-Council/News-Events/News/Upokongaro-cycle-bridge-opening-confirmed|access-date=2020-12-19|website=www.whanganui.govt.nz|language=en-AU}}</ref> Фангануи – * Мост на улицата Даблин * Градскиот мост на Фангануи * Мост Кобам – долг 275 m, со 9 [[распон (градежништво)|распони]], проектиран во 1959 година од Министерството за јавни работи и развој, изграден во 1962 година, [[устој|устоите]] се потпираат на закосени преднапрегнати бетонски пилоти.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nzsee.org.nz/db/2011/193.pdf|title=Proceedings of the Ninth Pacific Conference on Earthquake Engineering – Retrofit to improve earthquake performance of bridge abutment slopes – COBHAM BRIDGE ABUTMENT RETROFIT USING DRILLED STONE COLUMNS|author1=G. Gregg|author2=P. Brabhaharan|author3=J. Duxfield|author4=S. Arumugam|work=NZTA Opus|date=April 2011}}</ref> Требало да се изгради мост над Фангануи за да се поврзе {{ill|Раетихи|en|Raetihi}} со {{ill|Таранаки|en|Taranaki}} во областа Мангапуруа (каде се наоѓа {{ill|Мостот до никаде|en|Bridge to Nowhere (New Zealand)|Мостот до никаде}}), но овој план никогаш не бил спроведен. === Железнички мостови === Најстарите мостови над реката се железничките: железничкиот мост {{ill|Арамохо|en|Aramoho|Арамохо}} од 1876 година во Фангануи, заедно со {{ill|Мост Матапуна|en|Matapuna railway station#Matapuna Bridge|}} од 1903–1904 година близу до Таумарунуи.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Matapuna Bridge|url=https://www.heritage.org.nz/the-list/details/9277|access-date=2020-07-20|website=www.heritage.org.nz}}</ref> == Познати личности == * {{ill|Те Мамаку|en|Te Mamaku}}, маорски поглавар * {{ill|Александар Хатрик|en|Alexander Hatrick}}, лидер во туризмот * {{ill|Џон Тифин Стјуарт|en|John Tiffin Stewart}}, инженер * {{ill|Мери Џозеф Обер|en|Mary Joseph Aubert}}, католичка мисионерка * {{ill|Џејмс К. Бакстер|en|James K. Baxter}}, поет * {{ill|Хенри Августус Филд|en|Henry Augustus Field}}, геодет * {{ill|Елси Смит|en|Elsie Smith}}, 33-годинишна медицинска сестра и мисионерка * {{ill|Били Веб|en|William Webb (rower)|Били Веб}}, веслач * {{ill|Енди Андерсон|en|Andrew Anderson (riverboat skipper)|Енди Андерсон}}, капетан на речен брод, роден во {{ill|Пипирики|en|Pipiriki}} == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Whanganui River}} * [http://www.wanganui.com Официјален туристички портал на Фангануи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131005180651/http://wanganui.com/|date=5 October 2013}} * [http://www.riverboatsnz.com Историја на речната линија на Хатрик.] * [http://www.uniquelynz.com/whanganui.htm Приказна за реката] * [http://rivers.org.nz/whanganui-guide/ Водич за Фангануи – брошура од Whitewater NZ] * [http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/MaoriNewZealanders/WhanganuiTribes/1/ENZ-Resources/Standard/4/en Карта со главните паа на реката] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927190539/http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/MaoriNewZealanders/WhanganuiTribes/1/ENZ-Resources/Standard/4/en|date=27 September 2007}} * [https://www.nzgeo.com/stories/smokestacks-and-paddle-wheels/ NZ Geographic Magazine – Smokestacks and Paddle Wheels] [[Категорија:Реки во Нов Зеланд]] [[Категорија:Манавату-Фангануи]] [[Категорија:Права на природата]] 0weih18enaejy9kt6i5chvlfywtuszv 5641477 5641470 2026-10-06T19:07:36Z ForestShutter 126802 5641477 wikitext text/x-wiki {{Short description|Голема река на Северниот Остров на Нов Зеланд}} ''Не го мешајте со [[Вангануи (река)|реката Вангануи]] на Јужниот Остров на Нов Зеланд.'' {{Инфокутија Река |name = Фангануи |image = Whanganui River.jpg |image_size = 270px |image_caption = Реката Фангануи. Планината Руапеху делумно се гледа горе десно на сликата. |map = NZ-Whanganui R.png |map_size = 270px |map_caption = Речниот систем на Фангануи |subdivision_type1 = Земја |subdivision_name1 = [[Нов Зеланд]] |subdivision_type2 = Регион |subdivision_name2 = {{ill|Манавату-Фангануи|en|Manawatū-Whanganui}} |subdivision_type3 = Градови |subdivision_name3 = {{ill|Таумарунуи|en|Taumarunui}}, {{ill|Фангануи|en|Whanganui}} |length = 290 km |discharge1_avg = 219 m³/s<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://docs.niwa.co.nz/library/public/w&smp48.pdf|title=NIWA Water & soil miscellaneous publication no. 48 (1983)|work=docs.niwa.co.nz|access-date=5 March 2023}}</ref> |source1 = {{ill|Тонгариро (планина)|en|Mount Tongariro}} |mouth = [[Тасманово Море]] |mouth_coordinates = {{coord|39|56.89|S|174|59.22|E|region:NZ_type:river|display=inline,title}} |mouth_elevation = [[Морско ниво]] |basin_size = 7.380 km² |tributaries_left = Факапапа, Ретаруке, Мангануи о те Ао |tributaries_right = Пунгапунга, Онгаруе, Охура, Тангаракау, Вангамомона }} '''Фангануи''' е голема река на [[Северен Остров|Северниот Остров]] во [[Нов Зеланд]]. Таа е третата најдолга река во земјата и има посебен статус поради нејзината важност за [[Маори|маорскиот народ]] во регионот. Во март 2017 година станала вториот природен ресурс во светот (по {{ill|Те Уревера|en|Te Urewera}}) што добил сопствен [[правен идентитет|правна самобитност]], со сите права, должности и обврски на правно лице.<ref>{{Наведено списание|last=Robert T.F. Downes|date=2024-07-09|title=Natural Dialectics: Māori & Sioux Ecosophy Encounters the Rule of Law|url=https://scholarworks.arcadia.edu/agsjournal/vol9/iss1/2/|journal=The Journal of International Relations, Peace Studies, and Development|volume=9|issue=1|issn=2429-2133}}</ref><ref name="jstor.org">{{Наведено списание|last1=Morris|first1=James D K|last2=Ruru|first2=Jacinta|date=2010|title=Giving Voice to Rivers: Legal Personality as a Vehicle for Recognising Indigenous Peoples' Relationships to Water?|url=https://www.jstor.org/stable/26423181|journal=Australian Indigenous Law Review|volume=14|issue=2|pages=49–62|jstor=26423181|issn=1835-0186}}</ref> Договорот за реката Фангануи ставил крај на најдолгиот судски спор во историјата на Нов Зеланд.<ref name="Davison">{{Наведени вести|last1=Davison|first1=Isaac|title=Whanganui River given legal status of a person under unique Treaty of Waitangi settlement|url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=11818858|work=[[The New Zealand Herald]]|access-date=16 March 2017}}</ref><ref name="roy-2017">{{Наведена мрежна страница|first1=Eleanor Ainge|last1=Roy|title=New Zealand river granted same legal rights as human being|date=16 March 2017|work=The Guardian|location=London, United Kingdom|access-date=16 March 2017|url=https://www.theguardian.com/world/2017/mar/16/new-zealand-river-granted-same-legal-rights-as-human-being}}</ref> == Географија == Со должина од 290 km, Фангануи е третата најдолга река во земјата. Поголемиот дел од земјиштето од двете страни на горниот тек е дел од {{ill|Национален парк Фангануи|en|Whanganui National Park}}, иако самата река не е дел од паркот. Реката извира на северните падини на планината {{ill|Тонгариро|en|Mount Tongariro}}, еден од трите активни вулкани на {{ill|Вулканското плато на Северен Остров|en|North Island Volcanic Plateau|}}, во близина на езерото Ротоаира. Тече кон северозапад пред да заврти кон југозапад кај {{ill|Таумарунуи|en|Taumarunui}} Оттаму минува низ ридестиот, шумски предел на {{ill|Кинг Кантри|en|King Country}}, по што завртува кон југоисток и поминува покрај малите населби {{ill|Пипирики|en|Pipiriki}} и {{ill|Ерусалим (Нов Зеланд)|en|Jerusalem, New Zealand|}}, пред да стигне до брегот кај градот {{ill|Фангануи|en|Whanganui}}. Таа е една од најдолгите пловни реки во земјата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.jasons.co.nz/manawatu-whanganui|archive-url=https://web.archive.org/web/20100905180104/http://www.jasons.co.nz/manawatu-whanganui|url-status=usurped|archive-date=5 September 2010|title=Manawatu and Whanganui Region|publisher=[[Jasons Travel Media]]}}</ref> Речната долина претрпела промени за време на {{ill|Земјотресот во Фангануи од 1843|en|1843 Wanganui earthquake}} година. Во 1975 година, помала ерупција на вулканот {{ill|Руапеху|en|Mount Ruapehu}} предизвикала излевање на дел од содржината на кратерското езеро. Оваа токсична вода навлегла во реката Фангануи и предизвикала изумирање на голем дел од рибите во долниот тек. По овој настан, јагули тешки и до 8,2 кг и пастрмки тешки до 2,3 кг биле исфрлени мртви на бреговите на реката.<ref>{{Наведени вести|date=28 April 1975|title=Ruapehu throws up more ash|url=https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/press/1975/04/28/1|work=The Press|pages=1|via=Papers Past}}</ref> Нејзината притока, реката Факапапа, исто така претрпела загуби на рибниот фонд поради [[лахар]] од Руапеху во април 1975 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|author1=J. Richardson|author2=L. D. Teirney|date=Oct 1982|title=The Whakapapa River: A Study of a Trout Fishery|url=http://docs.niwa.co.nz/library/public/fer22.pdf|website=NIWA|access-date=5 March 2023}}</ref> === Притоки === {| border="1" style="border-collapse: collapse;" !bgcolor=#C0FFEE|Име на притоката !bgcolor=#C0FFEE|Должина (km) !bgcolor=#C0FFEE|Km од устието !bgcolor=#C0FFEE|Координати на вливот !bgcolor=#C0FFEE|Надморска височина |- valign=top |{{ill|Тонгариро (планина)|en|Mount Tongariro}} |[[Извор (река)|Извор на реката]] |290&nbsp;km |{{coord|39|07.91|S|175|37.95|E|region:NZ_type:river}} | |- |{{ill|Факапапа (река)|en|Whakapapa River}} |65 km | |{{coord|38|55|48|S|175|24|28|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |255 m |- |{{ill|Пунгапунга (река)|en|Pungapunga River}} |22 km | |{{coord|38|53|30|S|175|20|0|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |172 m |- |{{ill|Онгаруе (река)|en|Ongarue River}} |73 km | |{{coord|38|53|31|S|175|15|11|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |144 m |- |{{ill|Охура (река)|en|Ōhura River}} |134 km | |{{coord|39|02|20|S|175|3|52|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |114 m |- |{{ill|Ретаруке (река)|en|Retaruke River}} |64 km | |{{coord|39|06|9|S|175|4|12|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |108 m |- |{{ill|Тангаракау (река)|en|Tāngarākau River}} |26 km | |{{coord|39|14|17|S|174|52|52|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |85 m |- |{{ill|Вангамомона (река)|en|Whangamōmona River}} |22 km | |{{coord|39|16|17|S|174|53|23|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |82 m |- |{{ill|Мангануи о те Ао (река)|en|Manganui o te Ao River}} |32 km | |{{coord|39|24|18|S|175|2|42|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |62 m |- |[[Тасманово Море]] |[[Базно ниво|Устие на реката]] |0&nbsp;km |{{coord|39|56.89|S|174|59.22|E|region:NZ_type:river}} |0 m |} == Историја == [[File:Whanganui Kawana Mill.jpg|мини|десно|Воденицата за брашно Кавана, 1854 (обновена), Матахиви]] [[Маори|Маорските]] легенди го објаснуваат настанокот на реката преку {{ill|Легенда за планината Таранаки|en|Mount Taranaki legend}}. Кога планината Таранаки го напуштила централното плато движејќи се кон брегот, земјата се распукала, а реката го исполнила расцепот. Друга маорска легенда раскажува дека откако {{ill|Мауи (митологија)|en|Māui (mythology)|Мауи}} ја уловил џиновската риба што требало да стане [[Северен Остров|Северниот Остров]] на Нов Зеланд, познат како ''Те Ика-а-Мауи'', тој се помолил на {{ill|Рангинуи|en|Ranginui}}, кој испратил две солзи кои паднале на рибата. Овие две солзи потоа станале реките Фангануи и {{ill|Ваикато|||}}. Според маорската традиција, реката првпат ја истражувал Таматеа, еден од водачите на првичните миграции, кој патувал по реката сè до {{ill|Таупо|en|Lake Taupō|Езеро Таупо}}. Многу места по должината на реката се именувани во негова чест. Реката Вангануи била важна сообраќајна и комуникациска рута кон внатрешноста на Северниот Остров, како за Маорите, така и за европските доселеници, и покрај многуте делници со над 200 [[брзаци]]. Пред доаѓањето на Европјаните, областа околу реката била густо населена, а со доаѓањето на колонијалните доселеници, областа близу до устието на реката станала главен трговски центар. Големиот развој на реката како трговска рута го започнал {{ill|Александар Хатрик|en|Alexander Hatrick}}, кој ја воспоставил првата редовна линија со пароброд во 1892 година. Линијата сообраќала до Таумарунуи, каде се поврзувала со железничкиот и кочискиот сообраќај кон северот. Еден од оригиналните бродови на Хатрик, паробродот {{ill|PS Waimarie|en|PS Waimarie}}, е обновен и сообраќа на редовни релации во Фангануи. Уште еден од бродовите на Хатрик, {{ill|MV Wairua|en|MV Wairua}}, исто така е обновен и може да се види на реката. Во почетокот на 20 век, реката Фангануи била една од најголемите туристички атракции во земјата, а нејзината сурова убавина и маорските села што ги краселе бреговите привлекувале илјадници туристи годишно. Со довршувањето на железничката пруга {{ill|Главна линија на Северниот Остров|en|North Island Main Trunk}}, потребата од патот со пароброд кон север значително се намалила, а главна стопанска дејност во областа на реката станало [[шумарство]]. Во 1930-тите имало обиди речната долина да се претвори во земјоделско земјиште, но тие не успеале. Едно наследство од тоа време е {{ill|Мостот до никаде|en|Bridge to Nowhere, New Zealand|}}, изграден за да обезбеди пристап до одамна напуштените населби. Во 1912–13 година францускиот филмаџија {{ill|Гастон Мелиес|en|Gaston Méliès}} снимил (сега изгубен) документарен филм ''{{ill|The River Wanganui|en|The River Wanganui}}'' за реката, нарекувајќи ја „Рајна на Нов Зеланд“. Населбата {{ill|Ерусалим (Нов Зеланд)|en|Jerusalem, New Zealand|Ерусалим}} е од посебно значење. Ерусалим бил дом на двајца познати Новозеланѓани: мајката {{ill|Мери Џозеф Обер|en|Mary Joseph Aubert}}, чија католичка мисија сè уште се наоѓа во Ерусалим, и новозеландскиот поет {{ill|Џејмс К. Бакстер|en|James K. Baxter}}, кој во 1970 година основал комуна во населбата. Други населби по должината на реката се {{ill|Тике Каинга|en|Tieke Kāinga}}, {{ill|Пипирики|en|Pipiriki}}, {{ill|Ранана (Нов Зеланд)|en|Ranana|}}, {{ill|Матахиви|en|Matahiwi}} и {{ill|Коринити|en|Koriniti}}. === Таонга и маорски побарувања за земја === Реката е од посебно и духовно значење за Маорите, кои ја нарекуваат и ''Те ава тупуа''. Била дом на голем дел од маорските села во предевропско време. Затоа се смета за [[таонга]], посебно богатство. Локалните [[ири]] првпат поднеле петиција до Парламентот во 1870-тите,<ref name=":2">{{Наведена мрежна страница|date=28 March 2017|title=Innovative bill protects Whanganui River with legal personhood|url=https://www.parliament.nz/en/get-involved/features/innovative-bill-protects-whanganui-river-with-legal-personhood/|access-date=2022-09-03|website=www.parliament.nz|language=en}}</ref> а оттогаш се прават напори да се заштити реката и да ѝ се даде почитта што ја заслужува. Од истата причина, реката била една од најжестоко оспоруваните области во земјата во барањата пред {{ill|Трибуналот Ваитанги|en|Waitangi Tribunal|}} за враќање на племенското земјиште. Побарувањето за реката Фангануи се смета за најдолгиот правен случај во историјата на Нов Зеланд<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/MaoriNewZealanders/WhanganuiTribes/3/en|title=Whanganui Tribes|work=teara.govt.nz|access-date=5 March 2023|archive-date=14 March 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090314050542/http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/MaoriNewZealanders/WhanganuiTribes/3/en|url-status=dead}}</ref>, со петиции и судски постапки во 1930-тите, сослушувања пред Трибуналот Ваитанги во 1990-тите, тековната окупација на земјиштето {{ill|Тике Марае|en|Tieke Marae}} од 1993 година и високо медиумски покриената окупација на {{ill|Градините Моутоа|en|Moutoa Gardens|}} во 1995 година.<ref>Види и {{ill|Моутоа (остров)|en|Moutoa Island|Островот Моутоа}}</ref> На 30 август 2012 година бил постигнат договор со кој на реката Фангануи ѝ се дава правна самобитност,<ref>{{Наведена мрежна страница|date=17 November 2020|title=Whanganui Iwi (Whanganui River) Deed of Settlement Summary|url=https://www.govt.nz/browse/history-culture-and-heritage/treaty-settlements/find-a-treaty-settlement/whanganui-iwi/whanganui-iwi-whanganui-river-deed-of-settlement-summary/|access-date=2022-09-03|website=New Zealand Government|language=en-NZ}}</ref><ref name="jstor.org" /> што е прв таков случај во светот,<ref name=":2" /> а на 15 март 2017 година договорот беше изгласан како закон од Парламентот на Нов Зеланд.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Te Awa Tupua (Whanganui River Claims Settlement) Act 2017 No 7 (as at 12 April 2022)|url=https://www.legislation.govt.nz/act/public/2017/0007/latest/whole.html|access-date=2022-09-03|website=www.legislation.govt.nz}}</ref> {{ill|Крис Финлејсон|en|Chris Finlayson}}, министерот за преговори за Договорот од Ваитанги, рекол дека реката ќе има самобитност „со сите соодветни права, должности и обврски на правно лице“. Тој рекол дека на некои луѓе тоа ќе им изгледа чудно, но дека „не е почудно од семејните фондови, компаниите или регистрираните друштва“.<ref name=nzh>{{Наведени вести|last1=Shuttleworth|first1=Kate|title=Agreement entitles Whanganui River to legal identity|url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10830586|work=[[The New Zealand Herald]]|date=30 August 2012|access-date=5 March 2023}}</ref><ref name=huff>{{Наведени вести|last1=Fairbrother|first1=Alison|title=New Zealand's Whanganui River Gains A Legal Voice|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/09/18/new-zealand-whanganui-river_n_1894893.html|work=[[Huffington Post]]|date=18 September 2012|access-date=5 March 2023}}</ref> Со тоа завршија 140-годинишните преговори меѓу Маорите и владата.<ref name="roy-2017" /> Реката ќе ја претставуваат двајца службеници, еден од Маорите, а другиот од владата.<ref name="Davison" /> === Име === ''Фангануи'' е израз што значи „голем залив“<ref name="Bauer">{{Наведена мрежна страница|last1=Bauer|first1=Winifred|date=2010|title=The Wanganui/Whanganui Debate: A Linguist's View Of Correctness|url=https://www.wgtn.ac.nz/law/research/publications/about-nzacl/publications/nzacl-yearbooks/yearbook-16,-2010/02-Bauer.pdf|access-date=21 July 2020|publisher=Victoria University of Wellington|pages=8–9|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200720173504/https://www.wgtn.ac.nz/law/research/publications/about-nzacl/publications/nzacl-yearbooks/yearbook-16,-2010/02-Bauer.pdf|archive-date=20 July 2020}}</ref> или „големо пристаниште“. Некои многу рани карти покажуваат дека европските доселеници ја нарекувале реката ''Knowsley River'',<ref>{{Наведена книга|first=Arthur S.|last=Thomson|url=http://www.enzb.auckland.ac.nz/document/?wid=809|title=The Story of New Zealand, Past and Present, Savage and Civilised|date=2011|orig-date=1859|publisher=Cambridge University Press|page=37|isbn=9781108039543|via=[[Early New Zealand Books]]|access-date=31 October 2020}}</ref> но била позната како ''Wanganui River'' сè додека името официјално не било сменето во ''Whanganui'' во 1991 година,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.linz.govt.nz/system/files_force/media/placenames-attachments/00%20NZGB%20Proposal%20Report%20-%20Whanganui%20District%20-%202015-04-29.pdf|title=Report for Altered District Name: Wanganui District to Whanganui District|date=29 April 2015|publisher=New Zealand Geographic Board|page=6|access-date=13 June 2015}}</ref> во согласност со желбите на локалните ири. Дел од причината за оваа промена било и да се избегне забуна со реката ''Wanganui'' на [[Јужен Остров|Јужниот Остров]]. Градот на устието на реката се викал ''Wanganui'' до декември 2009 година, кога владата одлучила дека, иако двата правописа се прифатливи, {{ill|Јавни организации во Нов Зеланд|en|Public sector organisations in New Zealand|државните агенции}} го користат правописот ''Whanganui''.<ref name="FinalDecision">{{Наведени вести|url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10616306|title=Whanganui or Wanganui – it's up to you|work=[[The New Zealand Herald]]|date=18 December 2009|access-date=5 March 2023}}</ref> Види {{ill|Фангануи#Спор околу правописот Wanganui/Whanganui|en|Whanganui#Controversy over Wanganui/Whanganui spelling|Спор околу правописот Wanganui/Whanganui}} == Фауна и флора == [[File:Whio (Blue Duck) at Staglands, Akatarawa, New Zealand.jpg|мини|Сина патка (вио) во Стагландс, Акатарава, Нов Зеланд]] Домородните видови риби во реката вклучуваат ''{{ill|Gobiomorphus basalis|en|Cran's bully}}'', {{ill|Gobiomorphus breviceps|en|Upland bully}}, {{ill|Galaxias brevipinnis|en|Climbing galaxias|}}, новозеландските [[Јагула|јагули]] (новозеландска долгоперка и краткоперка), ''{{ill|Geotria australis|en|Pouched lamprey|}}'', ''{{ill|Galaxias postvectis|en|Shortjaw kōkopu}}'', ''{{ill|Cheimarrichthys fosteri|en|Torrentfish}}'', {{ill|Retropinna retropinna|en|New Zealand smelt|}}<ref name="Whanganui Freshwater Ecosystems DOC">{{Наведена мрежна страница|title=Whanganui National Park Management Plan 2012–2022|url=https://www.doc.govt.nz/globalassets/documents/about-doc/role/policies-and-plans/national-park-management-plans/whanganui/whanganui-national-park-management-plan-2012-2022.pdf|website=Department of Conservation|publisher=Government of New Zealand|pages=51–53|access-date=7 April 2023}}</ref> и ''[[Rhombosolea retiaria]]''.<ref name="Flora and fauna">{{Наведена мрежна страница|title=Whanganui National Park: Nature and conservation|url=https://www.doc.govt.nz/parks-and-recreation/places-to-go/manawatu-whanganui/places/whanganui-national-park/nature-and-conservation/|website=Department of Conservation|publisher=Government of New Zealand|access-date=7 April 2023}}</ref> Се среќаваат и внесените [[Кафеава пастрмка|кафеава]] и [[калифорниска пастрмка|калифорниска пастрмка]], иако не во голем број, а има и извештаи за присуство на [[сомови]].<ref name="Whanganui Freshwater Ecosystems DOC" /> Други домородни видови вклучуваат слатководни ракови како ''{{ill|Paranephrops|en|Paranephrops|}}''<ref name="Flora and fauna" /> и сè помал број на {{ill|Новозеландска слатководна школка|en|New Zealand freshwater mussel|}}.<ref>{{Cite thesis|last=Rainforth|first=Hannah Jane|date=2008|title=Tiakina Kia Ora – Protecting Our Freshwater Mussels|type=Masters in Ecological Restoration|publisher=Victoria University of Wellington|url=http://researcharchive.vuw.ac.nz/xmlui/bitstream/handle/10063/839/thesis.pdf|access-date=14 November 2015}}</ref> Реката и нејзините притоки се дом на разни безрбетници, како што се еднодневки, камењарки и ручејници.<ref name="Whanganui Freshwater Ecosystems DOC" /> Популации на {{ill|Сина патка|en|Blue duck|сина патка (вио)}} можат да се најдат на спојот на реката Фангануи со потоците Мангатепопо и Окупата.<ref name="Horizon 2003">{{Наведена книга|title=Whanganui Catchment strategy.|date=2003|publisher=Horizons.mw|location=Palmerston North [N.Z.]|isbn=1-877310-29-8|page=5|url=https://www.horizons.govt.nz/assets/publications/managing-our-environment/publications-plans-and-strategies/Whanganui-catchment-strategy.pdf|access-date=14 November 2015}}</ref> {{ill|Nankeen night heron|en|Nankeen night heron|Австралиската ноќна чапја}} основала места за преноќување покрај реката Фангануи во 1990-тите и во Нов Зеланд се размножува само на оваа локација.<ref name=NBO2013>{{Наведена мрежна страница|last1=Frost|first1=P.G.H.|title=Nankeen night heron|url=http://nzbirdsonline.org.nz/species/nankeen-night-heron|website=New Zealand Birds Online|access-date=14 November 2015}}</ref> Поголемиот дел од флората во речниот слив може да се опише како шума од широколисни дрвја и {{ill|Подокарпни дрвја|en|podocarp|подокарпуси}};<ref>{{Наведена книга|last=DuFresne|first=Jim|date=2006|title=Tramping in New Zealand|edition=Sixth|publisher=[[Lonely Planet]]|pages=392|isbn=978-1-74059-788-3}}</ref> видовите во подрастот вклучуваат ''[[Blechnum discolor]]'' и разни други папрати и грмушки.<ref>{{Наведена мрежна страница|author=Hogan, C. Michael|year=2009|url=http://www.globaltwitcher.com/artspec_information.asp?thingid=95431|title=Crown fern; Blechnum discolor|work=GlobalTwitcher.com}}</ref> == Речни бродови == Во 1892 година {{ill|Александар Хатрик|en|Alexander Hatrick}} добил договор од {{ill|Thomas Cook & Son|en|Thomas Cook & Son}} да превезува туристи до {{ill|Пипирики|en|Pipiriki}}<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dnzb.govt.nz/dnzb/alt_essayBody.asp?essayID=2H20|title=Hatrick, Alexander, 1857–1918|work=dnzb.govt.nz|access-date=5 March 2023}}</ref> со колесничкиот пароброд ''{{ill|PS Waimarie|en|PS Waimarie}}''. Патувањето било туристичка рута „Рајна на Маорилад“ во внатрешноста на Нов Зеланд. Речниот брод потоа превезувал пошта, патници и товар. ''PS Waimarie'' вози по долните делници на реката, вклучувајќи вечерни крстарења до хотелот Авока во {{ill|Упоконгаро|en|Upokongaro}} и патувања до паркот {{ill|Хипанго|en|Hipango}} за преноќување во шатор.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nzonline.org.nz/nzo/business/whanganui-riverboat-centre-wanganui-paddleboat-river-paddle-steamer|title=Paddle Steamer Waimarie, Whanganui|website=www.nzonline.org.nz|access-date=5 November 2017}}</ref> На 18 јуни 2010 година речниот брод ''Adventurer 2'' тргнал на пат,<ref name="TVNZ_3596953">{{Наведени вести|url=http://tvnz.co.nz/national-news/riverboat-embarks-whanganui-voyage-3596953|title=Riverboat embarks on Whanganui voyage|date=18 June 2010|work=[[1News|One News]]|access-date=3 December 2011}}</ref> обидувајќи се да го направи патувањето од 230 km до {{ill|Таумарунуи|en|Taumarunui}}. Тоа било првото патување до Таумарунуи по 82 години. ''Adventurer 2'' сега го нуди ова патување на туристите како историска алтернатива на возењето со џет-брод и кануто по реката.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.adventurer.net.nz|title=Baldwin Adventure Whanganui river tours|website=adventurer.net.nz|archive-url=https://web.archive.org/web/20160113110757/http://www.adventurer.net.nz/|archive-date=13 January 2016}}</ref> Сепак, при низок водостој не може да стигне до Таумарунуи. === Речни пристаништа === [[File:Marae Whanganui River.jpg|мини|десно|Едно од многуте маорски ''марае'' покрај реката Фангануи]] Реката Фангануи била снабдителна артерија за раните заедници покрај нејзините брегови. Речните бродови некогаш пловеле по реката, а и по реките {{ill|Охура (река)|en|Ōhura River|Охура}} и {{ill|Онгаруе (река)|en|Ongarue River|Онгаруе}}, освен ако овие патишта не биле блокирани од трупци по поплавите. Од 1891 до 1958 година по реката Фангануи работела линијата на Александар Хатрик за [[речен брод|речни бродови]]. Колесничкиот пароброд ''Wairere'' бил нарачан од Лондон и испратен во делови, а потоа склопен во Фангануи кон крајот на 1891 година. Се вели дека Таумарунуи бил највисоката точка на реката Фангануи до која можело да се пловi со речен брод. Протокот на реката го управувал „Wanganui River Trust Board“, кој градел потпорни ѕидови за да ги насочи и продлабочи речните канали за речниот сообраќај. И покрај тоа, речните бродови понекогаш морале да се влечат со витло по потешките прагови. Речниот одбор постоел од 1891 до 1940 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|last=Robin Hodge|date=2002|title=The Scenic Reserves of the Whanganui River 1891 – 1986|url=https://forms.justice.govt.nz/search/Documents/WT/wt_DOC_94579372/Wai%20903%2C%20A034.pdf|website=Waitangi Tribunal|access-date=5 March 2023}}</ref> {| border="1" style="border-collapse: collapse;" !bgcolor=#C0FFEE|Име на пристаништето !bgcolor=#C0FFEE|Заедница што ја опслужува !bgcolor=#C0FFEE|Растојание од устието !bgcolor=#C0FFEE|Време на патување нагоре/надолу !bgcolor=#C0FFEE|Координати |- valign=top |Пристаниште Таумарунуи |{{ill|Таумарунуи|en|Taumarunui}} |144 милји<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|date=1908|title=WANGANUI RIVER TRUST (ANNUAL REPORT OF THE); WITH MAPS.|url=https://atojs.natlib.govt.nz/cgi-bin/imageserver/imageserver.pl?oid=AJHR1908-I.1.1824&ext=png|access-date=2022-03-11|website=atojs.natlib.govt.nz}}</ref> | | |- |Пристаниште Кирикау |{{ill|Кирикау|en|Kirikau}} | | | |- |Пристаниште Те Маире |{{ill|Те Маире|en|Te Maire}} | | | |- |Пристаниште Отуманггу |{{ill|Отуманггу|en|Otumangu}} |132 милји<ref name=":0" /> | | |- |Пристаниште Лејси | | | | |- |Пристаниште Вејдс |{{ill|Ретаруке (река)|en|Retaruke River|Долина Ретаруке}} |108 милји<ref>{{Наведена мрежна страница|date=26 Jan 1918|title=BACK-COUNTRY SETTLEMENT. WANGANUI CHRONICLE|url=https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/WC19180126.2.46|access-date=2022-03-11|website=paperspast.natlib.govt.nz}}</ref> | |{{coord|39|6.65|S|175|3.98|E|region:NZ_type:landmark}} |- |Пристаниште Мангапуруа |{{ill|Долина Мангапуруа|en|Mangapurua Valley}} |75 милји<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|date=1898|title=DEPARTMENT OF LANDS AND SURVEY (ANNUAL REPORT ON)|url=https://paperspast.natlib.govt.nz/parliamentary/appendix-to-the-journals-of-the-house-of-representatives/1898/I/865|access-date=2022-03-10|website=paperspast.natlib.govt.nz}}</ref> | | |- |Пристаниште Тангахое |{{ill|Тангахое|en|Tangahoe, Manawatu-Wanganui|Тангахое}} |73 милји<ref name=":1" /> | | |- |Пристаниште Мангатити |{{ill|Мангатити|en|Mangatiti}} |72 милји<ref name=":1" /> | | |- |Пристаниште Паринуи |{{ill|Паринуи|en|Parinui}} |71 милја<ref name=":1" /> | | |- |Пристаниште Раманиу |{{ill|Раманиу|en|Ramanui}} |70 милји<ref name=":1" /> | | |- |Пристаниште Пипирики |{{ill|Пипирики|en|Pipiriki}} | | | |- |Долно пристаниште Пипирики |{{ill|Пипирики|en|Pipiriki}} |57 милји<ref name=":1" /> | | |- |Пристаниште Те Тухи |Долината на потокот Ахуаху | | | |- |Пристаниште Парк Хипанго |? | | | |- |Пристаниште Узводно | | | | |- |Пристаништа Ванганаи |{{ill|Фангануи|en|Whanganui}} | | | |} == Рекреација == [[File:Kayaking On The Whanganui.jpg|мини|десно|[[Кајакарење]] е многу популарен спорт на реката.]] Протокот на реката е изменет со отклонување на вода од изворишните делови преку {{ill|Електроенергетска шема Тонгариро|en|Tongariro Power Scheme}} и во {{ill|Езеро Таупо|en|Lake Taupō|езерото Таупо}}. Ова можеби придонело за исчезнувањето на трката со сплавови и значи дека речните бродови веќе не можат да го направат целото патување до Таумарунуи во посувите месеци (види подолу). * {{ill|Национален парк Фангануи|en|Whanganui National Park}} * {{ill|Патување по Фангануи|en|Whanganui Journey|Патувањето по Фангануи}} го води {{ill|Одделение за заштита на Нов Зеланд|en|New Zealand Department of Conservation|Одделението за заштита}} во рамките на програмата {{ill|Големи прошетки на Нов Зеланд|en|New Zealand Great Walks|„Големи прошетки“}}. * Пешачење (северно/јужни и источно/западни патеки се вкрстуваат на реката Фангануи) ** {{ill|Те Араро|en|Te Araroa}}<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.teararoa.org.nz/trail_stories.php?story_id=34|title=Te Araroa - Whakapapa - Manganui-o-te-Ao|website=www.teararoa.org.nz|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20040630075322/http://www.teararoa.org.nz/trail_stories.php?story_id=34|archive-date=2004-06-30}}</ref> – патеката за пешачење по должината на Нов Зеланд и Фангануи. ** {{ill|Траверс од Ист Кејп до Кејп Егмонт|en|East Cape to Cape Egmont Traverse}}<ref>{{Наведена книга|last=Salisbury|first=Raymond|date=1997|title=East Cape to Cape Egmont – 80 day traverse of the North Island|publisher=Word for Word Publishing}}</ref> ** Пешачка патека {{ill|Математеаонга|en|Matemateāonga Range|планинскиот венец Математеаонга}} (и други) * Кануа – многу историски аспекти и места за посета. * Годишна трка со сплавови, Пириака до Таумарунуи – последен пат одржана во 1970-тите * Годишна трка со џет-бродови, Таумарунуи до Фангануи – последен пат одржана во 1980-тите == Мостови == И покрај тоа што е најдолгата пловна река на Нов Зеланд, Фангануи има малку мостови. Само два се наоѓаат на делницата од 230 km меѓу Фангануи и Таумарунуи. Целосниот список на мостови по редослед од изворот до морето е: * Мостот на {{ill|Државен пат 47 (Нов Зеланд)|en|State Highway 47 (New Zealand)|Државниот пат 47}} во близина на {{ill|Национален парк Тонгариро|en|Tongariro National Park|Националниот парк Тонгариро}} * Пешачката патека до {{ill|Редути Те Порере|en|Te Pōrere Redoubts|Редутите Те Порере}} ја преминува реката непосредно низводно од * {{ill|Западно отклонување на Електроенергетската шема Тонгариро|en|Tongariro Power Scheme#Western Diversion: Whakapapa River to Lake Rotoaira|Западното отклонување на Електроенергетската шема Тонгариро}} ја преминува реката. * Приватен шумарски пат во близина на езерото Те Ваиау * Патот Хохотака во близина на {{ill|Какахи|en|Kakahi, New Zealand|Какахи}} * Таумарунуи (x4) (вклучувајќи го Мостот на победата) * Новиот мост Те Маире (1954) * Ерусалим, напуштен висечки мост. * {{ill|Велосипедска патека од планините до морето|en|Cycling in New Zealand#Infrastructure|Велосипедската патека од планините до морето}} (Нга Ара Тухоно) ја преминува реката преку велосипедскиот мост Упоконгаро, отворен на 2 декември 2020 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Cycle bridge opens in time for summer|url=https://www.whanganui.govt.nz/Your-Council/News-Events/News/Cycle-bridge-opens|access-date=2020-12-19|website=www.whanganui.govt.nz|language=en-AU}}</ref> Мостот е долг 130 m<ref>{{Наведена мрежна страница|date=2020-01-21|title=Whanganui mayor accepts blame for delays to Upokongaro Cycle Bridge|url=https://www.stuff.co.nz/national/118945535/whanganui-mayor-accepts-blame-for-delays-to-upokongaro-cycle-bridge|access-date=2020-12-19|website=Stuff|language=en}}</ref>, а него и велосипедската патека до него чинеле 3,4 милиони долари.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Upokongaro cycle bridge opening confirmed|url=https://www.whanganui.govt.nz/Your-Council/News-Events/News/Upokongaro-cycle-bridge-opening-confirmed|access-date=2020-12-19|website=www.whanganui.govt.nz|language=en-AU}}</ref> Фангануи – * Мост на улицата Даблин * Градскиот мост на Фангануи * Мост Кобам – долг 275 m, со 9 [[распон (градежништво)|распони]], проектиран во 1959 година од Министерството за јавни работи и развој, изграден во 1962 година, [[устој|устоите]] се потпираат на закосени преднапрегнати бетонски пилоти.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nzsee.org.nz/db/2011/193.pdf|title=Proceedings of the Ninth Pacific Conference on Earthquake Engineering – Retrofit to improve earthquake performance of bridge abutment slopes – COBHAM BRIDGE ABUTMENT RETROFIT USING DRILLED STONE COLUMNS|author1=G. Gregg|author2=P. Brabhaharan|author3=J. Duxfield|author4=S. Arumugam|work=NZTA Opus|date=April 2011}}</ref> Требало да се изгради мост над Фангануи за да се поврзе {{ill|Раетихи|en|Raetihi}} со {{ill|Таранаки|en|Taranaki}} во областа Мангапуруа (каде се наоѓа {{ill|Мостот до никаде|en|Bridge to Nowhere (New Zealand)|Мостот до никаде}}), но овој план никогаш не бил спроведен. === Железнички мостови === Најстарите мостови над реката се железничките: железничкиот мост {{ill|Арамохо|en|Aramoho|Арамохо}} од 1876 година во Фангануи, заедно со {{ill|Мост Матапуна|en|Matapuna railway station#Matapuna Bridge|}} од 1903–1904 година близу до Таумарунуи.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Matapuna Bridge|url=https://www.heritage.org.nz/the-list/details/9277|access-date=2020-07-20|website=www.heritage.org.nz}}</ref> == Познати личности == * {{ill|Те Мамаку|en|Te Mamaku}}, маорски поглавар * {{ill|Александар Хатрик|en|Alexander Hatrick}}, лидер во туризмот * {{ill|Џон Тифин Стјуарт|en|John Tiffin Stewart}}, инженер * {{ill|Мери Џозеф Обер|en|Mary Joseph Aubert}}, католичка мисионерка * {{ill|Џејмс К. Бакстер|en|James K. Baxter}}, поет * {{ill|Хенри Августус Филд|en|Henry Augustus Field}}, геодет * {{ill|Елси Смит|en|Elsie Smith}}, 33-годинишна медицинска сестра и мисионерка * {{ill|Били Веб|en|William Webb (rower)|Били Веб}}, веслач * {{ill|Енди Андерсон|en|Andrew Anderson (riverboat skipper)|Енди Андерсон}}, капетан на речен брод, роден во {{ill|Пипирики|en|Pipiriki}} == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Whanganui River}} * [http://www.wanganui.com Официјален туристички портал на Фангануи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131005180651/http://wanganui.com/|date=5 October 2013}} * [http://www.riverboatsnz.com Историја на речната линија на Хатрик.] * [http://www.uniquelynz.com/whanganui.htm Приказна за реката] * [http://rivers.org.nz/whanganui-guide/ Водич за Фангануи – брошура од Whitewater NZ] * [http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/MaoriNewZealanders/WhanganuiTribes/1/ENZ-Resources/Standard/4/en Карта со главните паа на реката] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927190539/http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/MaoriNewZealanders/WhanganuiTribes/1/ENZ-Resources/Standard/4/en|date=27 September 2007}} * [https://www.nzgeo.com/stories/smokestacks-and-paddle-wheels/ NZ Geographic Magazine – Smokestacks and Paddle Wheels] [[Категорија:Реки во Нов Зеланд]] [[Категорија:Манавату-Фангануи]] [[Категорија:Права на природата]] ihfgzo4v3n1pvucr2wstj7xqssbdhpg 5641478 5641477 2026-10-06T19:08:06Z ForestShutter 126802 5641478 wikitext text/x-wiki {{Short description|Голема река на Северниот Остров на Нов Зеланд}} ''Не го мешајте со [[Вангануи (река)|реката Вангануи]] на Јужниот Остров на Нов Зеланд.'' {{Инфокутија Река |name = Фангануи |image = Whanganui River.jpg |image_size = 270px |image_caption = Реката Фангануи. Планината Руапеху делумно се гледа горе десно на сликата. |map = NZ-Whanganui R.png |map_size = 270px |map_caption = Речниот систем на Фангануи |subdivision_type1 = Земја |subdivision_name1 = [[Нов Зеланд]] |subdivision_type2 = Регион |subdivision_name2 = {{ill|Манавату-Фангануи|en|Manawatū-Whanganui}} |subdivision_type3 = Градови |subdivision_name3 = {{ill|Таумарунуи|en|Taumarunui}}, {{ill|Фангануи|en|Whanganui}} |length = 290 km |discharge1_avg = 219 m³/s<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://docs.niwa.co.nz/library/public/w&smp48.pdf|title=NIWA Water & soil miscellaneous publication no. 48 (1983)|work=docs.niwa.co.nz|access-date=5 March 2023}}</ref> |source1 = {{ill|Тонгариро (планина)|en|Mount Tongariro}} |mouth = [[Тасманово Море]] |mouth_coordinates = {{coord|39|56.89|S|174|59.22|E|region:NZ_type:river|display=inline,title}} |mouth_elevation = [[Морско ниво]] |basin_size = 7.380 km² |tributaries_left = Факапапа, Ретаруке, Мангануи о те Ао |tributaries_right = Пунгапунга, Онгаруе, Охура, Тангаракау, Вангамомона }} '''Фангануи''' е голема река на [[Северен Остров|Северниот Остров]] во [[Нов Зеланд]]. Таа е третата најдолга река во земјата и има посебен статус поради нејзината важност за [[Маори|маорскиот народ]] во регионот. Во март 2017 година станала вториот природен ресурс во светот (по {{ill|Те Уревера|en|Te Urewera}}) што добил сопствен [[правен идентитет|правна самобитност]], со сите права, должности и обврски на правно лице.<ref>{{Наведено списание|last=Robert T.F. Downes|date=2024-07-09|title=Natural Dialectics: Māori & Sioux Ecosophy Encounters the Rule of Law|url=https://scholarworks.arcadia.edu/agsjournal/vol9/iss1/2/|journal=The Journal of International Relations, Peace Studies, and Development|volume=9|issue=1|issn=2429-2133}}</ref><ref name="jstor.org">{{Наведено списание|last1=Morris|first1=James D K|last2=Ruru|first2=Jacinta|date=2010|title=Giving Voice to Rivers: Legal Personality as a Vehicle for Recognising Indigenous Peoples' Relationships to Water?|url=https://www.jstor.org/stable/26423181|journal=Australian Indigenous Law Review|volume=14|issue=2|pages=49–62|jstor=26423181|issn=1835-0186}}</ref> Договорот за реката Фангануи ставил крај на најдолгиот судски спор во историјата на Нов Зеланд.<ref name="Davison">{{Наведени вести|last1=Davison|first1=Isaac|title=Whanganui River given legal status of a person under unique Treaty of Waitangi settlement|url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=11818858|work=[[The New Zealand Herald]]|access-date=16 March 2017}}</ref><ref name="roy-2017">{{Наведена мрежна страница|first1=Eleanor Ainge|last1=Roy|title=New Zealand river granted same legal rights as human being|date=16 March 2017|work=The Guardian|location=London, United Kingdom|access-date=16 March 2017|url=https://www.theguardian.com/world/2017/mar/16/new-zealand-river-granted-same-legal-rights-as-human-being}}</ref> == Географија == Со должина од 290 km, Фангануи е третата најдолга река во земјата. Поголемиот дел од земјиштето од двете страни на горниот тек е дел од {{ill|Национален парк Фангануи|en|Whanganui National Park}}, иако самата река не е дел од паркот. Реката извира на северните падини на планината {{ill|Тонгариро|en|Mount Tongariro}}, еден од трите активни вулкани на {{ill|Вулканското плато на Северен Остров|en|North Island Volcanic Plateau|}}, во близина на езерото Ротоаира. Тече кон северозапад пред да заврти кон југозапад кај {{ill|Таумарунуи|en|Taumarunui}} Оттаму минува низ ридестиот, шумски предел на {{ill|Кинг Кантри|en|King Country}}, по што завртува кон југоисток и поминува покрај малите населби {{ill|Пипирики|en|Pipiriki}} и {{ill|Ерусалим (Нов Зеланд)|en|Jerusalem, New Zealand|}}, пред да стигне до брегот кај градот {{ill|Фангануи|en|Whanganui}}. Таа е една од најдолгите пловни реки во земјата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.jasons.co.nz/manawatu-whanganui|archive-url=https://web.archive.org/web/20100905180104/http://www.jasons.co.nz/manawatu-whanganui|url-status=usurped|archive-date=5 September 2010|title=Manawatu and Whanganui Region|publisher=[[Jasons Travel Media]]}}</ref> Речната долина претрпела промени за време на {{ill|Земјотресот во Фангануи од 1843|en|1843 Wanganui earthquake}} година. Во 1975 година, помала ерупција на вулканот {{ill|Руапеху|en|Mount Ruapehu}} предизвикала излевање на дел од содржината на кратерското езеро. Оваа токсична вода навлегла во реката Фангануи и предизвикала изумирање на голем дел од рибите во долниот тек. По овој настан, јагули тешки и до 8,2 кг и пастрмки тешки до 2,3 кг биле исфрлени мртви на бреговите на реката.<ref>{{Наведени вести|date=28 April 1975|title=Ruapehu throws up more ash|url=https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/press/1975/04/28/1|work=The Press|pages=1|via=Papers Past}}</ref> Нејзината притока, реката Факапапа, исто така претрпела загуби на рибниот фонд поради [[лахар]] од Руапеху во април 1975 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|author1=J. Richardson|author2=L. D. Teirney|date=Oct 1982|title=The Whakapapa River: A Study of a Trout Fishery|url=http://docs.niwa.co.nz/library/public/fer22.pdf|website=NIWA|access-date=5 March 2023}}</ref> === Притоки === {| border="1" style="border-collapse: collapse;" !bgcolor=#C0FFEE|Име на притоката !bgcolor=#C0FFEE|Должина (km) !bgcolor=#C0FFEE|Km од устието !bgcolor=#C0FFEE|Координати на вливот !bgcolor=#C0FFEE|Надморска височина |- valign=top |{{ill|Тонгариро (планина)|en|Mount Tongariro}} |[[Извор (река)|Извор на реката]] |290&nbsp;km |{{coord|39|07.91|S|175|37.95|E|region:NZ_type:river}} | |- |{{ill|Факапапа (река)|en|Whakapapa River}} |65 km | |{{coord|38|55|48|S|175|24|28|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |255 m |- |{{ill|Пунгапунга (река)|en|Pungapunga River}} |22 km | |{{coord|38|53|30|S|175|20|0|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |172 m |- |{{ill|Онгаруе (река)|en|Ongarue River}} |73 km | |{{coord|38|53|31|S|175|15|11|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |144 m |- |{{ill|Охура (река)|en|Ōhura River}} |134 km | |{{coord|39|02|20|S|175|3|52|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |114 m |- |{{ill|Ретаруке (река)|en|Retaruke River}} |64 km | |{{coord|39|06|9|S|175|4|12|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |108 m |- |{{ill|Тангаракау (река)|en|Tāngarākau River}} |26 km | |{{coord|39|14|17|S|174|52|52|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |85 m |- |{{ill|Вангамомона (река)|en|Whangamōmona River}} |22 km | |{{coord|39|16|17|S|174|53|23|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |82 m |- |{{ill|Мангануи о те Ао (река)|en|Manganui o te Ao River}} |32 km | |{{coord|39|24|18|S|175|2|42|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |62 m |- |[[Тасманово Море]] |[[Базно ниво|Устие на реката]] |0&nbsp;km |{{coord|39|56.89|S|174|59.22|E|region:NZ_type:river}} |0 m |} == Историја == [[File:Whanganui Kawana Mill.jpg|мини|десно|Воденицата за брашно Кавана, 1854 (обновена), Матахиви]] [[Маори|Маорските]] легенди го објаснуваат настанокот на реката преку {{ill|Легенда за планината Таранаки|en|Mount Taranaki legend}}. Кога планината Таранаки го напуштила централното плато движејќи се кон брегот, земјата се распукала, а реката го исполнила расцепот. Друга маорска легенда раскажува дека откако {{ill|Мауи (митологија)|en|Māui (mythology)|Мауи}} ја уловил џиновската риба што требало да стане [[Северен Остров|Северниот Остров]] на Нов Зеланд, познат како ''Те Ика-а-Мауи'', тој се помолил на {{ill|Рангинуи|en|Ranginui}}, кој испратил две солзи кои паднале на рибата. Овие две солзи потоа станале реките Фангануи и {{ill|Ваикато|||}}. Според маорската традиција, реката првпат ја истражувал Таматеа, еден од водачите на првичните миграции, кој патувал по реката сè до {{ill|Таупо|en|Lake Taupō|Езеро Таупо}}. Многу места по должината на реката се именувани во негова чест. Реката Вангануи била важна сообраќајна и комуникациска рута кон внатрешноста на Северниот Остров, како за Маорите, така и за европските доселеници, и покрај многуте делници со над 200 [[брзаци]]. Пред доаѓањето на Европјаните, областа околу реката била густо населена, а со доаѓањето на колонијалните доселеници, областа близу до устието на реката станала главен трговски центар. Големиот развој на реката како трговска рута го започнал {{ill|Александар Хатрик|en|Alexander Hatrick}}, кој ја воспоставил првата редовна линија со пароброд во 1892 година. Линијата сообраќала до Таумарунуи, каде се поврзувала со железничкиот и кочискиот сообраќај кон северот. Еден од оригиналните бродови на Хатрик, паробродот {{ill|PS Waimarie|en|PS Waimarie}}, е обновен и сообраќа на редовни релации во Фангануи. Уште еден од бродовите на Хатрик, {{ill|MV Wairua|en|MV Wairua}}, исто така е обновен и може да се види на реката. Во почетокот на 20 век, реката Фангануи била една од најголемите туристички атракции во земјата, а нејзината сурова убавина и маорските села што ги краселе бреговите привлекувале илјадници туристи годишно. Со довршувањето на железничката пруга {{ill|Главна линија на Северниот Остров|en|North Island Main Trunk}}, потребата од патот со пароброд кон север значително се намалила, а главна стопанска дејност во областа на реката станало [[шумарство]]. Во 1930-тите имало обиди речната долина да се претвори во земјоделско земјиште, но тие не успеале. Едно наследство од тоа време е {{ill|Мостот до никаде|en|Bridge to Nowhere, New Zealand|}}, изграден за да обезбеди пристап до одамна напуштените населби. Во 1912–13 година францускиот филмаџија {{ill|Гастон Мелиес|en|Gaston Méliès}} снимил (сега изгубен) документарен филм ''{{ill|The River Wanganui|en|The River Wanganui}}'' за реката, нарекувајќи ја „Рајна на Нов Зеланд“. Населбата {{ill|Ерусалим (Нов Зеланд)|en|Jerusalem, New Zealand|Ерусалим}} е од посебно значење. Ерусалим бил дом на двајца познати Новозеланѓани: мајката {{ill|Мери Џозеф Обер|en|Mary Joseph Aubert}}, чија католичка мисија сè уште се наоѓа во Ерусалим, и новозеландскиот поет {{ill|Џејмс К. Бакстер|en|James K. Baxter}}, кој во 1970 година основал комуна во населбата. Други населби по должината на реката се {{ill|Тике Каинга|en|Tieke Kāinga}}, {{ill|Пипирики|en|Pipiriki}}, {{ill|Ранана (Нов Зеланд)|en|Ranana|}}, {{ill|Матахиви|en|Matahiwi}} и {{ill|Коринити|en|Koriniti}}. === Таонга и маорски побарувања за земја === Реката е од посебно и духовно значење за Маорите, кои ја нарекуваат и ''Те ава тупуа''. Била дом на голем дел од маорските села во предевропско време. Затоа се смета за [[таонга]], посебно богатство. Локалните [[ири]] првпат поднеле петиција до Парламентот во 1870-тите,<ref name=":2">{{Наведена мрежна страница|date=28 March 2017|title=Innovative bill protects Whanganui River with legal personhood|url=https://www.parliament.nz/en/get-involved/features/innovative-bill-protects-whanganui-river-with-legal-personhood/|access-date=2022-09-03|website=www.parliament.nz|language=en}}</ref> а оттогаш се прават напори да се заштити реката и да ѝ се даде почитта што ја заслужува. Од истата причина, реката била една од најжестоко оспоруваните области во земјата во барањата пред {{ill|Трибуналот Ваитанги|en|Waitangi Tribunal|}} за враќање на племенското земјиште. Побарувањето за реката Фангануи се смета за најдолгиот правен случај во историјата на Нов Зеланд<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/MaoriNewZealanders/WhanganuiTribes/3/en|title=Whanganui Tribes|work=teara.govt.nz|access-date=5 March 2023|archive-date=14 March 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090314050542/http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/MaoriNewZealanders/WhanganuiTribes/3/en|url-status=dead}}</ref>, со петиции и судски постапки во 1930-тите, сослушувања пред Трибуналот Ваитанги во 1990-тите, тековната окупација на земјиштето {{ill|Тике Марае|en|Tieke Marae}} од 1993 година и високо медиумски покриената окупација на {{ill|Градините Моутоа|en|Moutoa Gardens|}} во 1995 година.<ref>Види и {{ill|Моутоа (остров)|en|Moutoa Island|Островот Моутоа}}</ref> На 30 август 2012 година бил постигнат договор со кој на реката Фангануи ѝ се дава правна самобитност,<ref>{{Наведена мрежна страница|date=17 November 2020|title=Whanganui Iwi (Whanganui River) Deed of Settlement Summary|url=https://www.govt.nz/browse/history-culture-and-heritage/treaty-settlements/find-a-treaty-settlement/whanganui-iwi/whanganui-iwi-whanganui-river-deed-of-settlement-summary/|access-date=2022-09-03|website=New Zealand Government|language=en-NZ}}</ref><ref name="jstor.org" /> што е прв таков случај во светот,<ref name=":2" /> а на 15 март 2017 година договорот беше изгласан како закон од Парламентот на Нов Зеланд.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Te Awa Tupua (Whanganui River Claims Settlement) Act 2017 No 7 (as at 12 April 2022)|url=https://www.legislation.govt.nz/act/public/2017/0007/latest/whole.html|access-date=2022-09-03|website=www.legislation.govt.nz}}</ref> {{ill|Крис Финлејсон|en|Chris Finlayson}}, министерот за преговори за Договорот од Ваитанги, рекол дека реката ќе има самобитност „со сите соодветни права, должности и обврски на правно лице“. Тој рекол дека на некои луѓе тоа ќе им изгледа чудно, но дека „не е почудно од семејните фондови, компаниите или регистрираните друштва“.<ref name=nzh>{{Наведени вести|last1=Shuttleworth|first1=Kate|title=Agreement entitles Whanganui River to legal identity|url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10830586|work=[[The New Zealand Herald]]|date=30 August 2012|access-date=5 March 2023}}</ref><ref name=huff>{{Наведени вести|last1=Fairbrother|first1=Alison|title=New Zealand's Whanganui River Gains A Legal Voice|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/09/18/new-zealand-whanganui-river_n_1894893.html|work=[[Huffington Post]]|date=18 September 2012|access-date=5 March 2023}}</ref> Со тоа завршија 140-годинишните преговори меѓу Маорите и владата.<ref name="roy-2017" /> Реката ќе ја претставуваат двајца службеници, еден од Маорите, а другиот од владата.<ref name="Davison" /> === Име === ''Фангануи'' е израз што значи „голем залив“<ref name="Bauer">{{Наведена мрежна страница|last1=Bauer|first1=Winifred|date=2010|title=The Wanganui/Whanganui Debate: A Linguist's View Of Correctness|url=https://www.wgtn.ac.nz/law/research/publications/about-nzacl/publications/nzacl-yearbooks/yearbook-16,-2010/02-Bauer.pdf|access-date=21 July 2020|publisher=Victoria University of Wellington|pages=8–9|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200720173504/https://www.wgtn.ac.nz/law/research/publications/about-nzacl/publications/nzacl-yearbooks/yearbook-16,-2010/02-Bauer.pdf|archive-date=20 July 2020}}</ref> или „големо пристаниште“. Некои многу рани карти покажуваат дека европските доселеници ја нарекувале реката ''Knowsley River'',<ref>{{Наведена книга|first=Arthur S.|last=Thomson|url=http://www.enzb.auckland.ac.nz/document/?wid=809|title=The Story of New Zealand, Past and Present, Savage and Civilised|date=2011|orig-date=1859|publisher=Cambridge University Press|page=37|isbn=9781108039543|via=[[Early New Zealand Books]]|access-date=31 October 2020}}</ref> но била позната како ''Wanganui River'' сè додека името официјално не било сменето во ''Whanganui'' во 1991 година,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.linz.govt.nz/system/files_force/media/placenames-attachments/00%20NZGB%20Proposal%20Report%20-%20Whanganui%20District%20-%202015-04-29.pdf|title=Report for Altered District Name: Wanganui District to Whanganui District|date=29 April 2015|publisher=New Zealand Geographic Board|page=6|access-date=13 June 2015}}</ref> во согласност со желбите на локалните ири. Дел од причината за оваа промена било и да се избегне забуна со реката ''Wanganui'' на [[Јужен Остров|Јужниот Остров]]. Градот на устието на реката се викал ''Wanganui'' до декември 2009 година, кога владата одлучила дека, иако двата правописа се прифатливи, {{ill|Јавни организации во Нов Зеланд|en|Public sector organisations in New Zealand|државните агенции}} го користат правописот ''Whanganui''.<ref name="FinalDecision">{{Наведени вести|url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10616306|title=Whanganui or Wanganui – it's up to you|work=[[The New Zealand Herald]]|date=18 December 2009|access-date=5 March 2023}}</ref> Види {{ill|Фангануи#Спор околу правописот Wanganui/Whanganui|en|Whanganui#Controversy over Wanganui/Whanganui spelling|Спор околу правописот Wanganui/Whanganui}} == Фауна и флора == [[File:Whio (Blue Duck) at Staglands, Akatarawa, New Zealand.jpg|мини|Сина патка (вио) во Стагландс, Акатарава, Нов Зеланд]] Домородните видови риби во реката вклучуваат ''{{ill|Gobiomorphus basalis|en|Cran's bully}}'', {{ill|Gobiomorphus breviceps|en|Upland bully}}, {{ill|Galaxias brevipinnis|en|Climbing galaxias|}}, новозеландските [[Јагула|јагули]] (новозеландска долгоперка и краткоперка), ''{{ill|Geotria australis|en|Pouched lamprey|}}'', ''{{ill|Galaxias postvectis|en|Shortjaw kōkopu}}'', ''{{ill|Cheimarrichthys fosteri|en|Torrentfish}}'', {{ill|Retropinna retropinna|en|New Zealand smelt|}}<ref name="Whanganui Freshwater Ecosystems DOC">{{Наведена мрежна страница|title=Whanganui National Park Management Plan 2012–2022|url=https://www.doc.govt.nz/globalassets/documents/about-doc/role/policies-and-plans/national-park-management-plans/whanganui/whanganui-national-park-management-plan-2012-2022.pdf|website=Department of Conservation|publisher=Government of New Zealand|pages=51–53|access-date=7 April 2023}}</ref> и ''[[Rhombosolea retiaria]]''.<ref name="Flora and fauna">{{Наведена мрежна страница|title=Whanganui National Park: Nature and conservation|url=https://www.doc.govt.nz/parks-and-recreation/places-to-go/manawatu-whanganui/places/whanganui-national-park/nature-and-conservation/|website=Department of Conservation|publisher=Government of New Zealand|access-date=7 April 2023}}</ref> Се среќаваат и внесените [[Кафеава пастрмка|кафеава]] и [[калифорниска пастрмка|калифорниска пастрмка]], иако не во голем број, а има и извештаи за присуство на [[сомови]].<ref name="Whanganui Freshwater Ecosystems DOC" /> Други домородни видови вклучуваат слатководни ракови како ''{{ill|Paranephrops|en|Paranephrops|}}''<ref name="Flora and fauna" /> и сè помал број на {{ill|Новозеландска слатководна школка|en|New Zealand freshwater mussel|}}.<ref>{{Cite thesis|last=Rainforth|first=Hannah Jane|date=2008|title=Tiakina Kia Ora – Protecting Our Freshwater Mussels|type=Masters in Ecological Restoration|publisher=Victoria University of Wellington|url=http://researcharchive.vuw.ac.nz/xmlui/bitstream/handle/10063/839/thesis.pdf|access-date=14 November 2015}}</ref> Реката и нејзините притоки се дом и на разновидни безрбетници како [[en:Mayfly|''Ephemeroptera'']], [[en:Plecoptera|''Plecoptera'']] и [[en:Caddisfly|''Trichoptera'']].<ref name="Whanganui Freshwater Ecosystems DOC" /> Популации на {{ill|Сина патка|en|Blue duck|сина патка (вио)}} можат да се најдат на спојот на реката Фангануи со потоците Мангатепопо и Окупата.<ref name="Horizon 2003">{{Наведена книга|title=Whanganui Catchment strategy.|date=2003|publisher=Horizons.mw|location=Palmerston North [N.Z.]|isbn=1-877310-29-8|page=5|url=https://www.horizons.govt.nz/assets/publications/managing-our-environment/publications-plans-and-strategies/Whanganui-catchment-strategy.pdf|access-date=14 November 2015}}</ref> {{ill|Nankeen night heron|en|Nankeen night heron|Австралиската ноќна чапја}} основала места за преноќување покрај реката Фангануи во 1990-тите и во Нов Зеланд се размножува само на оваа локација.<ref name=NBO2013>{{Наведена мрежна страница|last1=Frost|first1=P.G.H.|title=Nankeen night heron|url=http://nzbirdsonline.org.nz/species/nankeen-night-heron|website=New Zealand Birds Online|access-date=14 November 2015}}</ref> Поголемиот дел од флората во речниот слив може да се опише како шума од широколисни дрвја и {{ill|Подокарпни дрвја|en|podocarp|подокарпуси}};<ref>{{Наведена книга|last=DuFresne|first=Jim|date=2006|title=Tramping in New Zealand|edition=Sixth|publisher=[[Lonely Planet]]|pages=392|isbn=978-1-74059-788-3}}</ref> видовите во подрастот вклучуваат ''[[Blechnum discolor]]'' и разни други папрати и грмушки.<ref>{{Наведена мрежна страница|author=Hogan, C. Michael|year=2009|url=http://www.globaltwitcher.com/artspec_information.asp?thingid=95431|title=Crown fern; Blechnum discolor|work=GlobalTwitcher.com}}</ref> == Речни бродови == Во 1892 година {{ill|Александар Хатрик|en|Alexander Hatrick}} добил договор од {{ill|Thomas Cook & Son|en|Thomas Cook & Son}} да превезува туристи до {{ill|Пипирики|en|Pipiriki}}<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dnzb.govt.nz/dnzb/alt_essayBody.asp?essayID=2H20|title=Hatrick, Alexander, 1857–1918|work=dnzb.govt.nz|access-date=5 March 2023}}</ref> со колесничкиот пароброд ''{{ill|PS Waimarie|en|PS Waimarie}}''. Патувањето било туристичка рута „Рајна на Маорилад“ во внатрешноста на Нов Зеланд. Речниот брод потоа превезувал пошта, патници и товар. ''PS Waimarie'' вози по долните делници на реката, вклучувајќи вечерни крстарења до хотелот Авока во {{ill|Упоконгаро|en|Upokongaro}} и патувања до паркот {{ill|Хипанго|en|Hipango}} за преноќување во шатор.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nzonline.org.nz/nzo/business/whanganui-riverboat-centre-wanganui-paddleboat-river-paddle-steamer|title=Paddle Steamer Waimarie, Whanganui|website=www.nzonline.org.nz|access-date=5 November 2017}}</ref> На 18 јуни 2010 година речниот брод ''Adventurer 2'' тргнал на пат,<ref name="TVNZ_3596953">{{Наведени вести|url=http://tvnz.co.nz/national-news/riverboat-embarks-whanganui-voyage-3596953|title=Riverboat embarks on Whanganui voyage|date=18 June 2010|work=[[1News|One News]]|access-date=3 December 2011}}</ref> обидувајќи се да го направи патувањето од 230 km до {{ill|Таумарунуи|en|Taumarunui}}. Тоа било првото патување до Таумарунуи по 82 години. ''Adventurer 2'' сега го нуди ова патување на туристите како историска алтернатива на возењето со џет-брод и кануто по реката.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.adventurer.net.nz|title=Baldwin Adventure Whanganui river tours|website=adventurer.net.nz|archive-url=https://web.archive.org/web/20160113110757/http://www.adventurer.net.nz/|archive-date=13 January 2016}}</ref> Сепак, при низок водостој не може да стигне до Таумарунуи. === Речни пристаништа === [[File:Marae Whanganui River.jpg|мини|десно|Едно од многуте маорски ''марае'' покрај реката Фангануи]] Реката Фангануи била снабдителна артерија за раните заедници покрај нејзините брегови. Речните бродови некогаш пловеле по реката, а и по реките {{ill|Охура (река)|en|Ōhura River|Охура}} и {{ill|Онгаруе (река)|en|Ongarue River|Онгаруе}}, освен ако овие патишта не биле блокирани од трупци по поплавите. Од 1891 до 1958 година по реката Фангануи работела линијата на Александар Хатрик за [[речен брод|речни бродови]]. Колесничкиот пароброд ''Wairere'' бил нарачан од Лондон и испратен во делови, а потоа склопен во Фангануи кон крајот на 1891 година. Се вели дека Таумарунуи бил највисоката точка на реката Фангануи до која можело да се пловi со речен брод. Протокот на реката го управувал „Wanganui River Trust Board“, кој градел потпорни ѕидови за да ги насочи и продлабочи речните канали за речниот сообраќај. И покрај тоа, речните бродови понекогаш морале да се влечат со витло по потешките прагови. Речниот одбор постоел од 1891 до 1940 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|last=Robin Hodge|date=2002|title=The Scenic Reserves of the Whanganui River 1891 – 1986|url=https://forms.justice.govt.nz/search/Documents/WT/wt_DOC_94579372/Wai%20903%2C%20A034.pdf|website=Waitangi Tribunal|access-date=5 March 2023}}</ref> {| border="1" style="border-collapse: collapse;" !bgcolor=#C0FFEE|Име на пристаништето !bgcolor=#C0FFEE|Заедница што ја опслужува !bgcolor=#C0FFEE|Растојание од устието !bgcolor=#C0FFEE|Време на патување нагоре/надолу !bgcolor=#C0FFEE|Координати |- valign=top |Пристаниште Таумарунуи |{{ill|Таумарунуи|en|Taumarunui}} |144 милји<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|date=1908|title=WANGANUI RIVER TRUST (ANNUAL REPORT OF THE); WITH MAPS.|url=https://atojs.natlib.govt.nz/cgi-bin/imageserver/imageserver.pl?oid=AJHR1908-I.1.1824&ext=png|access-date=2022-03-11|website=atojs.natlib.govt.nz}}</ref> | | |- |Пристаниште Кирикау |{{ill|Кирикау|en|Kirikau}} | | | |- |Пристаниште Те Маире |{{ill|Те Маире|en|Te Maire}} | | | |- |Пристаниште Отуманггу |{{ill|Отуманггу|en|Otumangu}} |132 милји<ref name=":0" /> | | |- |Пристаниште Лејси | | | | |- |Пристаниште Вејдс |{{ill|Ретаруке (река)|en|Retaruke River|Долина Ретаруке}} |108 милји<ref>{{Наведена мрежна страница|date=26 Jan 1918|title=BACK-COUNTRY SETTLEMENT. WANGANUI CHRONICLE|url=https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/WC19180126.2.46|access-date=2022-03-11|website=paperspast.natlib.govt.nz}}</ref> | |{{coord|39|6.65|S|175|3.98|E|region:NZ_type:landmark}} |- |Пристаниште Мангапуруа |{{ill|Долина Мангапуруа|en|Mangapurua Valley}} |75 милји<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|date=1898|title=DEPARTMENT OF LANDS AND SURVEY (ANNUAL REPORT ON)|url=https://paperspast.natlib.govt.nz/parliamentary/appendix-to-the-journals-of-the-house-of-representatives/1898/I/865|access-date=2022-03-10|website=paperspast.natlib.govt.nz}}</ref> | | |- |Пристаниште Тангахое |{{ill|Тангахое|en|Tangahoe, Manawatu-Wanganui|Тангахое}} |73 милји<ref name=":1" /> | | |- |Пристаниште Мангатити |{{ill|Мангатити|en|Mangatiti}} |72 милји<ref name=":1" /> | | |- |Пристаниште Паринуи |{{ill|Паринуи|en|Parinui}} |71 милја<ref name=":1" /> | | |- |Пристаниште Раманиу |{{ill|Раманиу|en|Ramanui}} |70 милји<ref name=":1" /> | | |- |Пристаниште Пипирики |{{ill|Пипирики|en|Pipiriki}} | | | |- |Долно пристаниште Пипирики |{{ill|Пипирики|en|Pipiriki}} |57 милји<ref name=":1" /> | | |- |Пристаниште Те Тухи |Долината на потокот Ахуаху | | | |- |Пристаниште Парк Хипанго |? | | | |- |Пристаниште Узводно | | | | |- |Пристаништа Ванганаи |{{ill|Фангануи|en|Whanganui}} | | | |} == Рекреација == [[File:Kayaking On The Whanganui.jpg|мини|десно|[[Кајакарење]] е многу популарен спорт на реката.]] Протокот на реката е изменет со отклонување на вода од изворишните делови преку {{ill|Електроенергетска шема Тонгариро|en|Tongariro Power Scheme}} и во {{ill|Езеро Таупо|en|Lake Taupō|езерото Таупо}}. Ова можеби придонело за исчезнувањето на трката со сплавови и значи дека речните бродови веќе не можат да го направат целото патување до Таумарунуи во посувите месеци (види подолу). * {{ill|Национален парк Фангануи|en|Whanganui National Park}} * {{ill|Патување по Фангануи|en|Whanganui Journey|Патувањето по Фангануи}} го води {{ill|Одделение за заштита на Нов Зеланд|en|New Zealand Department of Conservation|Одделението за заштита}} во рамките на програмата {{ill|Големи прошетки на Нов Зеланд|en|New Zealand Great Walks|„Големи прошетки“}}. * Пешачење (северно/јужни и источно/западни патеки се вкрстуваат на реката Фангануи) ** {{ill|Те Араро|en|Te Araroa}}<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.teararoa.org.nz/trail_stories.php?story_id=34|title=Te Araroa - Whakapapa - Manganui-o-te-Ao|website=www.teararoa.org.nz|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20040630075322/http://www.teararoa.org.nz/trail_stories.php?story_id=34|archive-date=2004-06-30}}</ref> – патеката за пешачење по должината на Нов Зеланд и Фангануи. ** {{ill|Траверс од Ист Кејп до Кејп Егмонт|en|East Cape to Cape Egmont Traverse}}<ref>{{Наведена книга|last=Salisbury|first=Raymond|date=1997|title=East Cape to Cape Egmont – 80 day traverse of the North Island|publisher=Word for Word Publishing}}</ref> ** Пешачка патека {{ill|Математеаонга|en|Matemateāonga Range|планинскиот венец Математеаонга}} (и други) * Кануа – многу историски аспекти и места за посета. * Годишна трка со сплавови, Пириака до Таумарунуи – последен пат одржана во 1970-тите * Годишна трка со џет-бродови, Таумарунуи до Фангануи – последен пат одржана во 1980-тите == Мостови == И покрај тоа што е најдолгата пловна река на Нов Зеланд, Фангануи има малку мостови. Само два се наоѓаат на делницата од 230 km меѓу Фангануи и Таумарунуи. Целосниот список на мостови по редослед од изворот до морето е: * Мостот на {{ill|Државен пат 47 (Нов Зеланд)|en|State Highway 47 (New Zealand)|Државниот пат 47}} во близина на {{ill|Национален парк Тонгариро|en|Tongariro National Park|Националниот парк Тонгариро}} * Пешачката патека до {{ill|Редути Те Порере|en|Te Pōrere Redoubts|Редутите Те Порере}} ја преминува реката непосредно низводно од * {{ill|Западно отклонување на Електроенергетската шема Тонгариро|en|Tongariro Power Scheme#Western Diversion: Whakapapa River to Lake Rotoaira|Западното отклонување на Електроенергетската шема Тонгариро}} ја преминува реката. * Приватен шумарски пат во близина на езерото Те Ваиау * Патот Хохотака во близина на {{ill|Какахи|en|Kakahi, New Zealand|Какахи}} * Таумарунуи (x4) (вклучувајќи го Мостот на победата) * Новиот мост Те Маире (1954) * Ерусалим, напуштен висечки мост. * {{ill|Велосипедска патека од планините до морето|en|Cycling in New Zealand#Infrastructure|Велосипедската патека од планините до морето}} (Нга Ара Тухоно) ја преминува реката преку велосипедскиот мост Упоконгаро, отворен на 2 декември 2020 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Cycle bridge opens in time for summer|url=https://www.whanganui.govt.nz/Your-Council/News-Events/News/Cycle-bridge-opens|access-date=2020-12-19|website=www.whanganui.govt.nz|language=en-AU}}</ref> Мостот е долг 130 m<ref>{{Наведена мрежна страница|date=2020-01-21|title=Whanganui mayor accepts blame for delays to Upokongaro Cycle Bridge|url=https://www.stuff.co.nz/national/118945535/whanganui-mayor-accepts-blame-for-delays-to-upokongaro-cycle-bridge|access-date=2020-12-19|website=Stuff|language=en}}</ref>, а него и велосипедската патека до него чинеле 3,4 милиони долари.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Upokongaro cycle bridge opening confirmed|url=https://www.whanganui.govt.nz/Your-Council/News-Events/News/Upokongaro-cycle-bridge-opening-confirmed|access-date=2020-12-19|website=www.whanganui.govt.nz|language=en-AU}}</ref> Фангануи – * Мост на улицата Даблин * Градскиот мост на Фангануи * Мост Кобам – долг 275 m, со 9 [[распон (градежништво)|распони]], проектиран во 1959 година од Министерството за јавни работи и развој, изграден во 1962 година, [[устој|устоите]] се потпираат на закосени преднапрегнати бетонски пилоти.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nzsee.org.nz/db/2011/193.pdf|title=Proceedings of the Ninth Pacific Conference on Earthquake Engineering – Retrofit to improve earthquake performance of bridge abutment slopes – COBHAM BRIDGE ABUTMENT RETROFIT USING DRILLED STONE COLUMNS|author1=G. Gregg|author2=P. Brabhaharan|author3=J. Duxfield|author4=S. Arumugam|work=NZTA Opus|date=April 2011}}</ref> Требало да се изгради мост над Фангануи за да се поврзе {{ill|Раетихи|en|Raetihi}} со {{ill|Таранаки|en|Taranaki}} во областа Мангапуруа (каде се наоѓа {{ill|Мостот до никаде|en|Bridge to Nowhere (New Zealand)|Мостот до никаде}}), но овој план никогаш не бил спроведен. === Железнички мостови === Најстарите мостови над реката се железничките: железничкиот мост {{ill|Арамохо|en|Aramoho|Арамохо}} од 1876 година во Фангануи, заедно со {{ill|Мост Матапуна|en|Matapuna railway station#Matapuna Bridge|}} од 1903–1904 година близу до Таумарунуи.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Matapuna Bridge|url=https://www.heritage.org.nz/the-list/details/9277|access-date=2020-07-20|website=www.heritage.org.nz}}</ref> == Познати личности == * {{ill|Те Мамаку|en|Te Mamaku}}, маорски поглавар * {{ill|Александар Хатрик|en|Alexander Hatrick}}, лидер во туризмот * {{ill|Џон Тифин Стјуарт|en|John Tiffin Stewart}}, инженер * {{ill|Мери Џозеф Обер|en|Mary Joseph Aubert}}, католичка мисионерка * {{ill|Џејмс К. Бакстер|en|James K. Baxter}}, поет * {{ill|Хенри Августус Филд|en|Henry Augustus Field}}, геодет * {{ill|Елси Смит|en|Elsie Smith}}, 33-годинишна медицинска сестра и мисионерка * {{ill|Били Веб|en|William Webb (rower)|Били Веб}}, веслач * {{ill|Енди Андерсон|en|Andrew Anderson (riverboat skipper)|Енди Андерсон}}, капетан на речен брод, роден во {{ill|Пипирики|en|Pipiriki}} == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Whanganui River}} * [http://www.wanganui.com Официјален туристички портал на Фангануи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131005180651/http://wanganui.com/|date=5 October 2013}} * [http://www.riverboatsnz.com Историја на речната линија на Хатрик.] * [http://www.uniquelynz.com/whanganui.htm Приказна за реката] * [http://rivers.org.nz/whanganui-guide/ Водич за Фангануи – брошура од Whitewater NZ] * [http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/MaoriNewZealanders/WhanganuiTribes/1/ENZ-Resources/Standard/4/en Карта со главните паа на реката] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927190539/http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/MaoriNewZealanders/WhanganuiTribes/1/ENZ-Resources/Standard/4/en|date=27 September 2007}} * [https://www.nzgeo.com/stories/smokestacks-and-paddle-wheels/ NZ Geographic Magazine – Smokestacks and Paddle Wheels] [[Категорија:Реки во Нов Зеланд]] [[Категорија:Манавату-Фангануи]] [[Категорија:Права на природата]] gxwq0l3rpnvz5nilozr1fku76qtxgp3 5641486 5641478 2026-10-06T19:29:24Z ForestShutter 126802 поправка на мостови 5641486 wikitext text/x-wiki {{Short description|Голема река на Северниот Остров на Нов Зеланд}} ''Не го мешајте со [[Вангануи (река)|реката Вангануи]] на Јужниот Остров на Нов Зеланд.'' {{Инфокутија Река |name = Фангануи |image = Whanganui River.jpg |image_size = 270px |image_caption = Реката Фангануи. Планината Руапеху делумно се гледа горе десно на сликата. |map = NZ-Whanganui R.png |map_size = 270px |map_caption = Речниот систем на Фангануи |subdivision_type1 = Земја |subdivision_name1 = [[Нов Зеланд]] |subdivision_type2 = Регион |subdivision_name2 = {{ill|Манавату-Фангануи|en|Manawatū-Whanganui}} |subdivision_type3 = Градови |subdivision_name3 = {{ill|Таумарунуи|en|Taumarunui}}, {{ill|Фангануи|en|Whanganui}} |length = 290 km |discharge1_avg = 219 m³/s<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://docs.niwa.co.nz/library/public/w&smp48.pdf|title=NIWA Water & soil miscellaneous publication no. 48 (1983)|work=docs.niwa.co.nz|access-date=5 March 2023}}</ref> |source1 = {{ill|Тонгариро (планина)|en|Mount Tongariro}} |mouth = [[Тасманово Море]] |mouth_coordinates = {{coord|39|56.89|S|174|59.22|E|region:NZ_type:river|display=inline,title}} |mouth_elevation = [[Морско ниво]] |basin_size = 7.380 km² |tributaries_left = Факапапа, Ретаруке, Мангануи о те Ао |tributaries_right = Пунгапунга, Онгаруе, Охура, Тангаракау, Вангамомона }} '''Фангануи''' е голема река на [[Северен Остров|Северниот Остров]] во [[Нов Зеланд]]. Таа е третата најдолга река во земјата и има посебен статус поради нејзината важност за [[Маори|маорскиот народ]] во регионот. Во март 2017 година станала вториот природен ресурс во светот (по {{ill|Те Уревера|en|Te Urewera}}) што добил сопствен [[правен идентитет|правна самобитност]], со сите права, должности и обврски на правно лице.<ref>{{Наведено списание|last=Robert T.F. Downes|date=2024-07-09|title=Natural Dialectics: Māori & Sioux Ecosophy Encounters the Rule of Law|url=https://scholarworks.arcadia.edu/agsjournal/vol9/iss1/2/|journal=The Journal of International Relations, Peace Studies, and Development|volume=9|issue=1|issn=2429-2133}}</ref><ref name="jstor.org">{{Наведено списание|last1=Morris|first1=James D K|last2=Ruru|first2=Jacinta|date=2010|title=Giving Voice to Rivers: Legal Personality as a Vehicle for Recognising Indigenous Peoples' Relationships to Water?|url=https://www.jstor.org/stable/26423181|journal=Australian Indigenous Law Review|volume=14|issue=2|pages=49–62|jstor=26423181|issn=1835-0186}}</ref> Договорот за реката Фангануи ставил крај на најдолгиот судски спор во историјата на Нов Зеланд.<ref name="Davison">{{Наведени вести|last1=Davison|first1=Isaac|title=Whanganui River given legal status of a person under unique Treaty of Waitangi settlement|url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=11818858|work=[[The New Zealand Herald]]|access-date=16 March 2017}}</ref><ref name="roy-2017">{{Наведена мрежна страница|first1=Eleanor Ainge|last1=Roy|title=New Zealand river granted same legal rights as human being|date=16 March 2017|work=The Guardian|location=London, United Kingdom|access-date=16 March 2017|url=https://www.theguardian.com/world/2017/mar/16/new-zealand-river-granted-same-legal-rights-as-human-being}}</ref> == Географија == Со должина од 290 km, Фангануи е третата најдолга река во земјата. Поголемиот дел од земјиштето од двете страни на горниот тек е дел од {{ill|Национален парк Фангануи|en|Whanganui National Park}}, иако самата река не е дел од паркот. Реката извира на северните падини на планината {{ill|Тонгариро|en|Mount Tongariro}}, еден од трите активни вулкани на {{ill|Вулканското плато на Северен Остров|en|North Island Volcanic Plateau|}}, во близина на езерото Ротоаира. Тече кон северозапад пред да заврти кон југозапад кај {{ill|Таумарунуи|en|Taumarunui}} Оттаму минува низ ридестиот, шумски предел на {{ill|Кинг Кантри|en|King Country}}, по што завртува кон југоисток и поминува покрај малите населби {{ill|Пипирики|en|Pipiriki}} и {{ill|Ерусалим (Нов Зеланд)|en|Jerusalem, New Zealand|}}, пред да стигне до брегот кај градот {{ill|Фангануи|en|Whanganui}}. Таа е една од најдолгите пловни реки во земјата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.jasons.co.nz/manawatu-whanganui|archive-url=https://web.archive.org/web/20100905180104/http://www.jasons.co.nz/manawatu-whanganui|url-status=usurped|archive-date=5 September 2010|title=Manawatu and Whanganui Region|publisher=[[Jasons Travel Media]]}}</ref> Речната долина претрпела промени за време на {{ill|Земјотресот во Фангануи од 1843|en|1843 Wanganui earthquake}} година. Во 1975 година, помала ерупција на вулканот {{ill|Руапеху|en|Mount Ruapehu}} предизвикала излевање на дел од содржината на кратерското езеро. Оваа токсична вода навлегла во реката Фангануи и предизвикала изумирање на голем дел од рибите во долниот тек. По овој настан, јагули тешки и до 8,2 кг и пастрмки тешки до 2,3 кг биле исфрлени мртви на бреговите на реката.<ref>{{Наведени вести|date=28 April 1975|title=Ruapehu throws up more ash|url=https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/press/1975/04/28/1|work=The Press|pages=1|via=Papers Past}}</ref> Нејзината притока, реката Факапапа, исто така претрпела загуби на рибниот фонд поради [[лахар]] од Руапеху во април 1975 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|author1=J. Richardson|author2=L. D. Teirney|date=Oct 1982|title=The Whakapapa River: A Study of a Trout Fishery|url=http://docs.niwa.co.nz/library/public/fer22.pdf|website=NIWA|access-date=5 March 2023}}</ref> === Притоки === {| border="1" style="border-collapse: collapse;" !bgcolor=#C0FFEE|Име на притоката !bgcolor=#C0FFEE|Должина (km) !bgcolor=#C0FFEE|Km од устието !bgcolor=#C0FFEE|Координати на вливот !bgcolor=#C0FFEE|Надморска височина |- valign=top |{{ill|Тонгариро (планина)|en|Mount Tongariro}} |[[Извор (река)|Извор на реката]] |290&nbsp;km |{{coord|39|07.91|S|175|37.95|E|region:NZ_type:river}} | |- |{{ill|Факапапа (река)|en|Whakapapa River}} |65 km | |{{coord|38|55|48|S|175|24|28|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |255 m |- |{{ill|Пунгапунга (река)|en|Pungapunga River}} |22 km | |{{coord|38|53|30|S|175|20|0|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |172 m |- |{{ill|Онгаруе (река)|en|Ongarue River}} |73 km | |{{coord|38|53|31|S|175|15|11|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |144 m |- |{{ill|Охура (река)|en|Ōhura River}} |134 km | |{{coord|39|02|20|S|175|3|52|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |114 m |- |{{ill|Ретаруке (река)|en|Retaruke River}} |64 km | |{{coord|39|06|9|S|175|4|12|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |108 m |- |{{ill|Тангаракау (река)|en|Tāngarākau River}} |26 km | |{{coord|39|14|17|S|174|52|52|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |85 m |- |{{ill|Вангамомона (река)|en|Whangamōmona River}} |22 km | |{{coord|39|16|17|S|174|53|23|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |82 m |- |{{ill|Мангануи о те Ао (река)|en|Manganui o te Ao River}} |32 km | |{{coord|39|24|18|S|175|2|42|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |62 m |- |[[Тасманово Море]] |[[Базно ниво|Устие на реката]] |0&nbsp;km |{{coord|39|56.89|S|174|59.22|E|region:NZ_type:river}} |0 m |} == Историја == [[File:Whanganui Kawana Mill.jpg|мини|десно|Воденицата за брашно Кавана, 1854 (обновена), Матахиви]] [[Маори|Маорските]] легенди го објаснуваат настанокот на реката преку {{ill|Легенда за планината Таранаки|en|Mount Taranaki legend}}. Кога планината Таранаки го напуштила централното плато движејќи се кон брегот, земјата се распукала, а реката го исполнила расцепот. Друга маорска легенда раскажува дека откако {{ill|Мауи (митологија)|en|Māui (mythology)|Мауи}} ја уловил џиновската риба што требало да стане [[Северен Остров|Северниот Остров]] на Нов Зеланд, познат како ''Те Ика-а-Мауи'', тој се помолил на {{ill|Рангинуи|en|Ranginui}}, кој испратил две солзи кои паднале на рибата. Овие две солзи потоа станале реките Фангануи и {{ill|Ваикато|||}}. Според маорската традиција, реката првпат ја истражувал Таматеа, еден од водачите на првичните миграции, кој патувал по реката сè до {{ill|Таупо|en|Lake Taupō|Езеро Таупо}}. Многу места по должината на реката се именувани во негова чест. Реката Вангануи била важна сообраќајна и комуникациска рута кон внатрешноста на Северниот Остров, како за Маорите, така и за европските доселеници, и покрај многуте делници со над 200 [[брзаци]]. Пред доаѓањето на Европјаните, областа околу реката била густо населена, а со доаѓањето на колонијалните доселеници, областа близу до устието на реката станала главен трговски центар. Големиот развој на реката како трговска рута го започнал {{ill|Александар Хатрик|en|Alexander Hatrick}}, кој ја воспоставил првата редовна линија со пароброд во 1892 година. Линијата сообраќала до Таумарунуи, каде се поврзувала со железничкиот и кочискиот сообраќај кон северот. Еден од оригиналните бродови на Хатрик, паробродот {{ill|PS Waimarie|en|PS Waimarie}}, е обновен и сообраќа на редовни релации во Фангануи. Уште еден од бродовите на Хатрик, {{ill|MV Wairua|en|MV Wairua}}, исто така е обновен и може да се види на реката. Во почетокот на 20 век, реката Фангануи била една од најголемите туристички атракции во земјата, а нејзината сурова убавина и маорските села што ги краселе бреговите привлекувале илјадници туристи годишно. Со довршувањето на железничката пруга {{ill|Главна линија на Северниот Остров|en|North Island Main Trunk}}, потребата од патот со пароброд кон север значително се намалила, а главна стопанска дејност во областа на реката станало [[шумарство]]. Во 1930-тите имало обиди речната долина да се претвори во земјоделско земјиште, но тие не успеале. Едно наследство од тоа време е {{ill|Мостот до никаде|en|Bridge to Nowhere, New Zealand|}}, изграден за да обезбеди пристап до одамна напуштените населби. Во 1912–13 година францускиот филмаџија {{ill|Гастон Мелиес|en|Gaston Méliès}} снимил (сега изгубен) документарен филм ''{{ill|The River Wanganui|en|The River Wanganui}}'' за реката, нарекувајќи ја „Рајна на Нов Зеланд“. Населбата {{ill|Ерусалим (Нов Зеланд)|en|Jerusalem, New Zealand|Ерусалим}} е од посебно значење. Ерусалим бил дом на двајца познати Новозеланѓани: мајката {{ill|Мери Џозеф Обер|en|Mary Joseph Aubert}}, чија католичка мисија сè уште се наоѓа во Ерусалим, и новозеландскиот поет {{ill|Џејмс К. Бакстер|en|James K. Baxter}}, кој во 1970 година основал комуна во населбата. Други населби по должината на реката се {{ill|Тике Каинга|en|Tieke Kāinga}}, {{ill|Пипирики|en|Pipiriki}}, {{ill|Ранана (Нов Зеланд)|en|Ranana|}}, {{ill|Матахиви|en|Matahiwi}} и {{ill|Коринити|en|Koriniti}}. === Таонга и маорски побарувања за земја === Реката е од посебно и духовно значење за Маорите, кои ја нарекуваат и ''Те ава тупуа''. Била дом на голем дел од маорските села во предевропско време. Затоа се смета за [[таонга]], посебно богатство. Локалните [[ири]] првпат поднеле петиција до Парламентот во 1870-тите,<ref name=":2">{{Наведена мрежна страница|date=28 March 2017|title=Innovative bill protects Whanganui River with legal personhood|url=https://www.parliament.nz/en/get-involved/features/innovative-bill-protects-whanganui-river-with-legal-personhood/|access-date=2022-09-03|website=www.parliament.nz|language=en}}</ref> а оттогаш се прават напори да се заштити реката и да ѝ се даде почитта што ја заслужува. Од истата причина, реката била една од најжестоко оспоруваните области во земјата во барањата пред {{ill|Трибуналот Ваитанги|en|Waitangi Tribunal|}} за враќање на племенското земјиште. Побарувањето за реката Фангануи се смета за најдолгиот правен случај во историјата на Нов Зеланд<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/MaoriNewZealanders/WhanganuiTribes/3/en|title=Whanganui Tribes|work=teara.govt.nz|access-date=5 March 2023|archive-date=14 March 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090314050542/http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/MaoriNewZealanders/WhanganuiTribes/3/en|url-status=dead}}</ref>, со петиции и судски постапки во 1930-тите, сослушувања пред Трибуналот Ваитанги во 1990-тите, тековната окупација на земјиштето {{ill|Тике Марае|en|Tieke Marae}} од 1993 година и високо медиумски покриената окупација на {{ill|Градините Моутоа|en|Moutoa Gardens|}} во 1995 година.<ref>Види и {{ill|Моутоа (остров)|en|Moutoa Island|Островот Моутоа}}</ref> На 30 август 2012 година бил постигнат договор со кој на реката Фангануи ѝ се дава правна самобитност,<ref>{{Наведена мрежна страница|date=17 November 2020|title=Whanganui Iwi (Whanganui River) Deed of Settlement Summary|url=https://www.govt.nz/browse/history-culture-and-heritage/treaty-settlements/find-a-treaty-settlement/whanganui-iwi/whanganui-iwi-whanganui-river-deed-of-settlement-summary/|access-date=2022-09-03|website=New Zealand Government|language=en-NZ}}</ref><ref name="jstor.org" /> што е прв таков случај во светот,<ref name=":2" /> а на 15 март 2017 година договорот беше изгласан како закон од Парламентот на Нов Зеланд.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Te Awa Tupua (Whanganui River Claims Settlement) Act 2017 No 7 (as at 12 April 2022)|url=https://www.legislation.govt.nz/act/public/2017/0007/latest/whole.html|access-date=2022-09-03|website=www.legislation.govt.nz}}</ref> {{ill|Крис Финлејсон|en|Chris Finlayson}}, министерот за преговори за Договорот од Ваитанги, рекол дека реката ќе има самобитност „со сите соодветни права, должности и обврски на правно лице“. Тој рекол дека на некои луѓе тоа ќе им изгледа чудно, но дека „не е почудно од семејните фондови, компаниите или регистрираните друштва“.<ref name=nzh>{{Наведени вести|last1=Shuttleworth|first1=Kate|title=Agreement entitles Whanganui River to legal identity|url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10830586|work=[[The New Zealand Herald]]|date=30 August 2012|access-date=5 March 2023}}</ref><ref name=huff>{{Наведени вести|last1=Fairbrother|first1=Alison|title=New Zealand's Whanganui River Gains A Legal Voice|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/09/18/new-zealand-whanganui-river_n_1894893.html|work=[[Huffington Post]]|date=18 September 2012|access-date=5 March 2023}}</ref> Со тоа завршија 140-годинишните преговори меѓу Маорите и владата.<ref name="roy-2017" /> Реката ќе ја претставуваат двајца службеници, еден од Маорите, а другиот од владата.<ref name="Davison" /> === Име === ''Фангануи'' е израз што значи „голем залив“<ref name="Bauer">{{Наведена мрежна страница|last1=Bauer|first1=Winifred|date=2010|title=The Wanganui/Whanganui Debate: A Linguist's View Of Correctness|url=https://www.wgtn.ac.nz/law/research/publications/about-nzacl/publications/nzacl-yearbooks/yearbook-16,-2010/02-Bauer.pdf|access-date=21 July 2020|publisher=Victoria University of Wellington|pages=8–9|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200720173504/https://www.wgtn.ac.nz/law/research/publications/about-nzacl/publications/nzacl-yearbooks/yearbook-16,-2010/02-Bauer.pdf|archive-date=20 July 2020}}</ref> или „големо пристаниште“. Некои многу рани карти покажуваат дека европските доселеници ја нарекувале реката ''Knowsley River'',<ref>{{Наведена книга|first=Arthur S.|last=Thomson|url=http://www.enzb.auckland.ac.nz/document/?wid=809|title=The Story of New Zealand, Past and Present, Savage and Civilised|date=2011|orig-date=1859|publisher=Cambridge University Press|page=37|isbn=9781108039543|via=[[Early New Zealand Books]]|access-date=31 October 2020}}</ref> но била позната како ''Wanganui River'' сè додека името официјално не било сменето во ''Whanganui'' во 1991 година,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.linz.govt.nz/system/files_force/media/placenames-attachments/00%20NZGB%20Proposal%20Report%20-%20Whanganui%20District%20-%202015-04-29.pdf|title=Report for Altered District Name: Wanganui District to Whanganui District|date=29 April 2015|publisher=New Zealand Geographic Board|page=6|access-date=13 June 2015}}</ref> во согласност со желбите на локалните ири. Дел од причината за оваа промена било и да се избегне забуна со реката ''Wanganui'' на [[Јужен Остров|Јужниот Остров]]. Градот на устието на реката се викал ''Wanganui'' до декември 2009 година, кога владата одлучила дека, иако двата правописа се прифатливи, {{ill|Јавни организации во Нов Зеланд|en|Public sector organisations in New Zealand|државните агенции}} го користат правописот ''Whanganui''.<ref name="FinalDecision">{{Наведени вести|url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10616306|title=Whanganui or Wanganui – it's up to you|work=[[The New Zealand Herald]]|date=18 December 2009|access-date=5 March 2023}}</ref> Види {{ill|Фангануи#Спор околу правописот Wanganui/Whanganui|en|Whanganui#Controversy over Wanganui/Whanganui spelling|Спор околу правописот Wanganui/Whanganui}} == Фауна и флора == [[File:Whio (Blue Duck) at Staglands, Akatarawa, New Zealand.jpg|мини|Сина патка (вио) во Стагландс, Акатарава, Нов Зеланд]] Домородните видови риби во реката вклучуваат ''{{ill|Gobiomorphus basalis|en|Cran's bully}}'', {{ill|Gobiomorphus breviceps|en|Upland bully}}, {{ill|Galaxias brevipinnis|en|Climbing galaxias|}}, новозеландските [[Јагула|јагули]] (новозеландска долгоперка и краткоперка), ''{{ill|Geotria australis|en|Pouched lamprey|}}'', ''{{ill|Galaxias postvectis|en|Shortjaw kōkopu}}'', ''{{ill|Cheimarrichthys fosteri|en|Torrentfish}}'', {{ill|Retropinna retropinna|en|New Zealand smelt|}}<ref name="Whanganui Freshwater Ecosystems DOC">{{Наведена мрежна страница|title=Whanganui National Park Management Plan 2012–2022|url=https://www.doc.govt.nz/globalassets/documents/about-doc/role/policies-and-plans/national-park-management-plans/whanganui/whanganui-national-park-management-plan-2012-2022.pdf|website=Department of Conservation|publisher=Government of New Zealand|pages=51–53|access-date=7 April 2023}}</ref> и ''[[Rhombosolea retiaria]]''.<ref name="Flora and fauna">{{Наведена мрежна страница|title=Whanganui National Park: Nature and conservation|url=https://www.doc.govt.nz/parks-and-recreation/places-to-go/manawatu-whanganui/places/whanganui-national-park/nature-and-conservation/|website=Department of Conservation|publisher=Government of New Zealand|access-date=7 April 2023}}</ref> Се среќаваат и внесените [[Кафеава пастрмка|кафеава]] и [[калифорниска пастрмка|калифорниска пастрмка]], иако не во голем број, а има и извештаи за присуство на [[сомови]].<ref name="Whanganui Freshwater Ecosystems DOC" /> Други домородни видови вклучуваат слатководни ракови како ''{{ill|Paranephrops|en|Paranephrops|}}''<ref name="Flora and fauna" /> и сè помал број на {{ill|Новозеландска слатководна школка|en|New Zealand freshwater mussel|}}.<ref>{{Cite thesis|last=Rainforth|first=Hannah Jane|date=2008|title=Tiakina Kia Ora – Protecting Our Freshwater Mussels|type=Masters in Ecological Restoration|publisher=Victoria University of Wellington|url=http://researcharchive.vuw.ac.nz/xmlui/bitstream/handle/10063/839/thesis.pdf|access-date=14 November 2015}}</ref> Реката и нејзините притоки се дом и на разновидни безрбетници како ''[[Еднодневки|Ephemeroptera]]'', ''[[Пролетници|Plecoptera]]'' и ''[[Водни молци|Trichoptera]]''. .<ref name="Whanganui Freshwater Ecosystems DOC" /> [[en:Mayfly]] [[en:Plecoptera]] [[en:Caddisfly]] Популации на {{ill|Сина патка|en|Blue duck|сина патка (вио)}} можат да се најдат на спојот на реката Фангануи со потоците Мангатепопо и Окупата.<ref name="Horizon 2003">{{Наведена книга|title=Whanganui Catchment strategy.|date=2003|publisher=Horizons.mw|location=Palmerston North [N.Z.]|isbn=1-877310-29-8|page=5|url=https://www.horizons.govt.nz/assets/publications/managing-our-environment/publications-plans-and-strategies/Whanganui-catchment-strategy.pdf|access-date=14 November 2015}}</ref> Австралиската [[ноќна чапја]] основала места за преноќување покрај реката Фангануи во 1990-тите и во Нов Зеланд се размножува само на оваа локација.<ref name="NBO2013">{{Наведена мрежна страница|last1=Frost|first1=P.G.H.|title=Nankeen night heron|url=http://nzbirdsonline.org.nz/species/nankeen-night-heron|website=New Zealand Birds Online|access-date=14 November 2015}}</ref> Поголемиот дел од флората во речниот слив може да се опише како шума од широколисни дрвја и [[Подокарпни дрвја]];<ref>{{Наведена книга|last=DuFresne|first=Jim|date=2006|title=Tramping in New Zealand|edition=Sixth|publisher=[[Lonely Planet]]|pages=392|isbn=978-1-74059-788-3}}</ref> видовите во пониските слоеви на шумата вклучуваат ''[[Blechnum discolor]]'' и разни други папрати и грмушки.<ref>{{Наведена мрежна страница|author=Hogan, C. Michael|year=2009|url=http://www.globaltwitcher.com/artspec_information.asp?thingid=95431|title=Crown fern; Blechnum discolor|work=GlobalTwitcher.com}}</ref> == Речни бродови == Во 1892 година {{ill|Александар Хатрик|en|Alexander Hatrick}} склучил договор со компанијата {{ill|Thomas Cook & Son|en|Thomas Cook & Son}} за превоз на туристи до {{ill|Пипирики|en|Pipiriki}}<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dnzb.govt.nz/dnzb/alt_essayBody.asp?essayID=2H20|title=Hatrick, Alexander, 1857–1918|work=dnzb.govt.nz|access-date=5 March 2023}}</ref> со паробродот со тркало ''{{ill|PS Waimarie|en|PS Waimarie}}''. Ова патување било познато како туристичка рута „Рајна на Маориленд“ кон внатрешноста на Нов Зеланд. Подоцна, речниот брод превезувал пошта, патници и товар. Овој параброд сообраќа на долниот тек на реката, вклучувајќи вечерни крстарења до хотелот Авока во {{ill|Упоконгаро|en|Upokongaro}} и патувања до паркот {{ill|Хипанго|en|Hipango}} за преноќување во шатор.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nzonline.org.nz/nzo/business/whanganui-riverboat-centre-wanganui-paddleboat-river-paddle-steamer|title=Paddle Steamer Waimarie, Whanganui|website=www.nzonline.org.nz|access-date=5 November 2017}}</ref> На 18 јуни 2010 година речниот брод ''Adventurer 2'' тргнал на пат,<ref name="TVNZ_3596953">{{Наведени вести|url=http://tvnz.co.nz/national-news/riverboat-embarks-whanganui-voyage-3596953|title=Riverboat embarks on Whanganui voyage|date=18 June 2010|work=[[1News|One News]]|access-date=3 December 2011}}</ref> обидувајќи се да го направи патувањето од 230 км до {{ill|Таумарунуи|en|Taumarunui}}. Тоа било првото патување до Таумарунуи по 82 години. ''Adventurer 2'' сега го нуди ова патување на туристите како историска алтернатива на моторните чамци и кајаците.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.adventurer.net.nz|title=Baldwin Adventure Whanganui river tours|website=adventurer.net.nz|archive-url=https://web.archive.org/web/20160113110757/http://www.adventurer.net.nz/|archive-date=13 January 2016}}</ref> Сепак, при низок водостој не може да стигне до Таумарунуи. === Речни пристаништа === [[File:Marae Whanganui River.jpg|мини|десно|Едно од многуте маорски ''марае'' покрај реката Фангануи]] Реката Фангануи била главна сообраќајна жила за првите заедници долж нејзините брегови. Речните бродови некогаш пловеле по реката, а и по реките [[Охура (река)]] и [[Онгаруе (река)]], освен ако овие патишта не биле блокирани од трупци по поплавите. Од 1891 до 1958 година по реката Фангануи работела линијата на Александар Хатрик за [[речен брод|речни бродови]]. Паробродот со тркало ''Wairere'' бил нарачан од Лондон и испорачан во делови, а потоа составен во Фангануи кон крајот на 1891 година. Се вели дека Таумарунуи бил највисоката точка на реката Фангануи до која можело да се плови со речен брод. Со протокот на реката управувал Одборот за заштита на реката Вангануи, кој градел потпорни ѕидови за да ги насочи и продлабочи речните канали за сообраќај. И покрај тоа, речните бродови понекогаш морале да се влечат со челични јажиња за да ги совладаат потешките брзаци. Речниот одбор постоел од 1891 до 1940 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|last=Robin Hodge|date=2002|title=The Scenic Reserves of the Whanganui River 1891 – 1986|url=https://forms.justice.govt.nz/search/Documents/WT/wt_DOC_94579372/Wai%20903%2C%20A034.pdf|website=Waitangi Tribunal|access-date=5 March 2023}}</ref> {| border="1" style="border-collapse: collapse;" !bgcolor=#C0FFEE|Име на пристаништето !bgcolor=#C0FFEE|Заедница што ја опслужува !bgcolor=#C0FFEE|Растојание од устието !bgcolor=#C0FFEE|Време на патување нагоре/надолу !bgcolor=#C0FFEE|Координати |- valign=top |Пристаниште Таумарунуи |{{ill|Таумарунуи|en|Taumarunui}} |144 милји<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|date=1908|title=WANGANUI RIVER TRUST (ANNUAL REPORT OF THE); WITH MAPS.|url=https://atojs.natlib.govt.nz/cgi-bin/imageserver/imageserver.pl?oid=AJHR1908-I.1.1824&ext=png|access-date=2022-03-11|website=atojs.natlib.govt.nz}}</ref> | | |- |Пристаниште Кирикау |{{ill|Кирикау|en|Kirikau}} | | | |- |Пристаниште Те Маире |{{ill|Те Маире|en|Te Maire}} | | | |- |Пристаниште Отуманггу |{{ill|Отуманггу|en|Otumangu}} |132 милји<ref name=":0" /> | | |- |Пристаниште Лејси | | | | |- |Пристаниште Вејдс |{{ill|Ретаруке (река)|en|Retaruke River|Долина Ретаруке}} |108 милји<ref>{{Наведена мрежна страница|date=26 Jan 1918|title=BACK-COUNTRY SETTLEMENT. WANGANUI CHRONICLE|url=https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/WC19180126.2.46|access-date=2022-03-11|website=paperspast.natlib.govt.nz}}</ref> | |{{coord|39|6.65|S|175|3.98|E|region:NZ_type:landmark}} |- |Пристаниште Мангапуруа |{{ill|Долина Мангапуруа|en|Mangapurua Valley}} |75 милји<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|date=1898|title=DEPARTMENT OF LANDS AND SURVEY (ANNUAL REPORT ON)|url=https://paperspast.natlib.govt.nz/parliamentary/appendix-to-the-journals-of-the-house-of-representatives/1898/I/865|access-date=2022-03-10|website=paperspast.natlib.govt.nz}}</ref> | | |- |Пристаниште Тангахое |{{ill|Тангахое|en|Tangahoe, Manawatu-Wanganui|Тангахое}} |73 милји<ref name=":1" /> | | |- |Пристаниште Мангатити |{{ill|Мангатити|en|Mangatiti}} |72 милји<ref name=":1" /> | | |- |Пристаниште Паринуи |{{ill|Паринуи|en|Parinui}} |71 милја<ref name=":1" /> | | |- |Пристаниште Раманиу |{{ill|Раманиу|en|Ramanui}} |70 милји<ref name=":1" /> | | |- |Пристаниште Пипирики |{{ill|Пипирики|en|Pipiriki}} | | | |- |Долно пристаниште Пипирики |{{ill|Пипирики|en|Pipiriki}} |57 милји<ref name=":1" /> | | |- |Пристаниште Те Тухи |Долината на потокот Ахуаху | | | |- |Пристаниште Парк Хипанго |? | | | |- |Пристаниште Узводно | | | | |- |Пристаништа Ванганаи |{{ill|Фангануи|en|Whanganui}} | | | |} == Рекреација == [[File:Kayaking On The Whanganui.jpg|мини|десно|[[Кајакарење]] е многу популарен спорт на реката.]] Кајакарството е многу популарен спорт на реката. Протокот на реката е изменет со пренасочување на водата од изворишните делови преку хидроенергетскиот систем Тонгариро кон езерото Таупо. Ова придонесе за прекин на трките со сплавови и оневозможува речните бродови да го поминуваат целиот пат до Таумарунуи во посувите месеци. * {{ill|Национален парк Фангануи|en|Whanganui National Park}} * {{ill|Патеката Фангануи|en|Whanganui Journey|}}, под управувачка надлежност на {{ill|Одделение за заштита на Нов Зеланд|en|New Zealand Department of Conservation|}} во рамките на програмата {{ill|Големи пешачки патеки на Нов Зеланд|en|New Zealand Great Walks|}}. * Пешачење (северно-јужни и источно-западни патеки се вкрстуваат на реката Фангануи) ** {{ill|Те Арароа|en|Te Araroa}}<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.teararoa.org.nz/trail_stories.php?story_id=34|title=Te Araroa - Whakapapa - Manganui-o-te-Ao|website=www.teararoa.org.nz|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20040630075322/http://www.teararoa.org.nz/trail_stories.php?story_id=34|archive-date=2004-06-30}}</ref> – патека за пешачење по должината на Нов Зеланд и Фангануи. ** {{ill|Траверс од Ист Кејп до Кејп Егмонт|en|East Cape to Cape Egmont Traverse}}<ref>{{Наведена книга|last=Salisbury|first=Raymond|date=1997|title=East Cape to Cape Egmont – 80 day traverse of the North Island|publisher=Word for Word Publishing}}</ref> ** Пешачка патека {{ill|Математеаонга|en|Matemateāonga Range|}} (и други) * Веслање со кану – многу историски локалитети и места за посета. * Годишна трка со сплавови: Од Пиријака до Таумарунуи – последен пат одржана во 1970-тите * Годишна трка со моторни чамци: Од Таумарунуи до Фангануи – последен пат одржана во 1980-тите == Мостови == И покрај тоа што е најдолгата пловна река на Нов Зеланд, Фангануи има малку мостови. Само два се наоѓаат на делницата од 230 km меѓу Фангануи и Таумарунуи. Целосниот список на мостови по редослед од изворот до морето е: * Мост на {{ill|Државен пат 47 (Нов Зеланд)|en|State Highway 47 (New Zealand)|Државниот пат 47}} во близина на {{ill|Национален парк Тонгариро|en|Tongariro National Park|Националниот парк Тонгариро}} * Пешачка патека до {{ill|Редути Те Порере|en|Te Pōrere Redoubts|}} која ја преминува реката веднаш низводно. * Западно пренасочување на хидроенергетскиот систем Тонгариро кој ја преминува реката. * Приватен шумарски пат во близина на езерото Те Вхаиау * Патот Хохотака во близина на {{ill|Какахи|en|Kakahi, New Zealand|}} * Таумарунуи (4 моста, клучувајќи го Мостот на победата) * Нов мост Те Маире (1954) * Ерусалим, руиниран висечки мост. * Велосипедски мост Упоконгаро - дел од велосипедската патека „Од планина до море“ (''Ngā Ara Tūhono)'', кој беше отворен на 2 декември 2020 година. <ref>{{Наведена мрежна страница|title=Cycle bridge opens in time for summer|url=https://www.whanganui.govt.nz/Your-Council/News-Events/News/Cycle-bridge-opens|access-date=2020-12-19|website=www.whanganui.govt.nz|language=en-AU}}</ref> Мостот е долг 130 m<ref>{{Наведена мрежна страница|date=2020-01-21|title=Whanganui mayor accepts blame for delays to Upokongaro Cycle Bridge|url=https://www.stuff.co.nz/national/118945535/whanganui-mayor-accepts-blame-for-delays-to-upokongaro-cycle-bridge|access-date=2020-12-19|website=Stuff|language=en}}</ref>, а заедно со приклучната велосипедската патека чинеле 3,4 милиони долари.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Upokongaro cycle bridge opening confirmed|url=https://www.whanganui.govt.nz/Your-Council/News-Events/News/Upokongaro-cycle-bridge-opening-confirmed|access-date=2020-12-19|website=www.whanganui.govt.nz|language=en-AU}}</ref> Фангануи: * Мост на улицата Даблин * Градски мост на Фангануи * Мост Кобам – долг 275 m, со 9 [[распон (градежништво)|распони]], проектиран во 1959 година од Министерството за јавни работи и развој, изграден во 1962 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nzsee.org.nz/db/2011/193.pdf|title=Proceedings of the Ninth Pacific Conference on Earthquake Engineering – Retrofit to improve earthquake performance of bridge abutment slopes – COBHAM BRIDGE ABUTMENT RETROFIT USING DRILLED STONE COLUMNS|author1=G. Gregg|author2=P. Brabhaharan|author3=J. Duxfield|author4=S. Arumugam|work=NZTA Opus|date=April 2011}}</ref> Требало да се изгради мост над Фангануи за да се поврзе {{ill|Раетихи|en|Raetihi}} со {{ill|Таранаки|en|Taranaki}} во областа Мангапуруа (каде се наоѓа {{ill|Мостот до никаде|en|Bridge to Nowhere (New Zealand)|}}), но овој план никогаш не бил спроведен. === Железнички мостови === Најстарите мостови над реката се железничките: железничкиот мост {{ill|Арамохо|en|Aramoho|Арамохо}} од 1876 година во Фангануи, заедно со {{ill|Мост Матапуна|en|Matapuna railway station#Matapuna Bridge|}} од 1903–1904 година близу до Таумарунуи.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Matapuna Bridge|url=https://www.heritage.org.nz/the-list/details/9277|access-date=2020-07-20|website=www.heritage.org.nz}}</ref> == Познати личности == * {{ill|Те Мамаку|en|Te Mamaku}}, маорски поглавар * {{ill|Александар Хатрик|en|Alexander Hatrick}}, лидер во туризмот * {{ill|Џон Тифин Стјуарт|en|John Tiffin Stewart}}, инженер * {{ill|Мери Џозеф Обер|en|Mary Joseph Aubert}}, католичка мисионерка * {{ill|Џејмс К. Бакстер|en|James K. Baxter}}, поет * {{ill|Хенри Августус Филд|en|Henry Augustus Field}}, геодет * {{ill|Елси Смит|en|Elsie Smith}}, 33-годинишна медицинска сестра и мисионерка * {{ill|Били Веб|en|William Webb (rower)|Били Веб}}, веслач * {{ill|Енди Андерсон|en|Andrew Anderson (riverboat skipper)|Енди Андерсон}}, капетан на речен брод, роден во {{ill|Пипирики|en|Pipiriki}} == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Whanganui River}} * [http://www.wanganui.com Официјален туристички портал на Фангануи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131005180651/http://wanganui.com/|date=5 October 2013}} * [http://www.riverboatsnz.com Историја на речната линија на Хатрик.] * [http://www.uniquelynz.com/whanganui.htm Приказна за реката] * [http://rivers.org.nz/whanganui-guide/ Водич за Фангануи – брошура од Whitewater NZ] * [http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/MaoriNewZealanders/WhanganuiTribes/1/ENZ-Resources/Standard/4/en Карта со главните паа на реката] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927190539/http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/MaoriNewZealanders/WhanganuiTribes/1/ENZ-Resources/Standard/4/en|date=27 September 2007}} * [https://www.nzgeo.com/stories/smokestacks-and-paddle-wheels/ NZ Geographic Magazine – Smokestacks and Paddle Wheels] [[Категорија:Реки во Нов Зеланд]] [[Категорија:Манавату-Фангануи]] [[Категорија:Права на природата]] e67xtz571tjxdiaqacjz6u9b7ujgtlk 5641489 5641486 2026-10-06T19:38:34Z ForestShutter 126802 5641489 wikitext text/x-wiki {{Short description|Голема река на Северниот Остров на Нов Зеланд}} ''Не го мешајте со [[Вангануи (река)|реката Вангануи]] на Јужниот Остров на Нов Зеланд.'' {{Инфокутија Река |name = Фангануи |image = Whanganui River.jpg |image_size = 270px |image_caption = Реката Фангануи. Планината Руапеху делумно се гледа горе десно на сликата. |map = NZ-Whanganui R.png |map_size = 270px |map_caption = Речниот систем на Фангануи |subdivision_type1 = Земја |subdivision_name1 = [[Нов Зеланд]] |subdivision_type2 = Регион |subdivision_name2 = {{ill|Манавату-Фангануи|en|Manawatū-Whanganui}} |subdivision_type3 = Градови |subdivision_name3 = {{ill|Таумарунуи|en|Taumarunui}}, {{ill|Фангануи|en|Whanganui}} |length = 290 km |discharge1_avg = 219 m³/s<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://docs.niwa.co.nz/library/public/w&smp48.pdf|title=NIWA Water & soil miscellaneous publication no. 48 (1983)|work=docs.niwa.co.nz|access-date=5 March 2023}}</ref> |source1 = {{ill|Тонгариро (планина)|en|Mount Tongariro}} |mouth = [[Тасманово Море]] |mouth_coordinates = {{coord|39|56.89|S|174|59.22|E|region:NZ_type:river|display=inline,title}} |mouth_elevation = [[Морско ниво]] |basin_size = 7.380 km² |tributaries_left = Факапапа, Ретаруке, Мангануи о те Ао |tributaries_right = Пунгапунга, Онгаруе, Охура, Тангаракау, Вангамомона }} '''Фангануи''' е голема река на [[Северен Остров|Северниот Остров]] во [[Нов Зеланд]]. Таа е третата најдолга река во земјата и има посебен статус поради нејзината важност за [[Маори|маорскиот народ]] во регионот. Во март 2017 година станала вториот природен ресурс во светот (по {{ill|Те Уревера|en|Te Urewera}}) што добил сопствен [[правен идентитет|правна самобитност]], со сите права, должности и обврски на правно лице.<ref>{{Наведено списание|last=Robert T.F. Downes|date=2024-07-09|title=Natural Dialectics: Māori & Sioux Ecosophy Encounters the Rule of Law|url=https://scholarworks.arcadia.edu/agsjournal/vol9/iss1/2/|journal=The Journal of International Relations, Peace Studies, and Development|volume=9|issue=1|issn=2429-2133}}</ref><ref name="jstor.org">{{Наведено списание|last1=Morris|first1=James D K|last2=Ruru|first2=Jacinta|date=2010|title=Giving Voice to Rivers: Legal Personality as a Vehicle for Recognising Indigenous Peoples' Relationships to Water?|url=https://www.jstor.org/stable/26423181|journal=Australian Indigenous Law Review|volume=14|issue=2|pages=49–62|jstor=26423181|issn=1835-0186}}</ref> Договорот за реката Фангануи ставил крај на најдолгиот судски спор во историјата на Нов Зеланд.<ref name="Davison">{{Наведени вести|last1=Davison|first1=Isaac|title=Whanganui River given legal status of a person under unique Treaty of Waitangi settlement|url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=11818858|work=[[The New Zealand Herald]]|access-date=16 March 2017}}</ref><ref name="roy-2017">{{Наведена мрежна страница|first1=Eleanor Ainge|last1=Roy|title=New Zealand river granted same legal rights as human being|date=16 March 2017|work=The Guardian|location=London, United Kingdom|access-date=16 March 2017|url=https://www.theguardian.com/world/2017/mar/16/new-zealand-river-granted-same-legal-rights-as-human-being}}</ref> == Географија == Со должина од 290 km, Фангануи е третата најдолга река во земјата. Поголемиот дел од земјиштето од двете страни на горниот тек е дел од {{ill|Национален парк Фангануи|en|Whanganui National Park}}, иако самата река не е дел од паркот. Реката извира на северните падини на планината {{ill|Тонгариро|en|Mount Tongariro}}, еден од трите активни вулкани на {{ill|Вулканското плато на Северен Остров|en|North Island Volcanic Plateau|}}, во близина на езерото Ротоаира. Тече кон северозапад пред да заврти кон југозапад кај {{ill|Таумарунуи|en|Taumarunui}} Оттаму минува низ ридестиот, шумски предел на {{ill|Кинг Кантри|en|King Country}}, по што завртува кон југоисток и поминува покрај малите населби {{ill|Пипирики|en|Pipiriki}} и {{ill|Ерусалим (Нов Зеланд)|en|Jerusalem, New Zealand|}}, пред да стигне до брегот кај градот {{ill|Фангануи|en|Whanganui}}. Таа е една од најдолгите пловни реки во земјата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.jasons.co.nz/manawatu-whanganui|archive-url=https://web.archive.org/web/20100905180104/http://www.jasons.co.nz/manawatu-whanganui|url-status=usurped|archive-date=5 September 2010|title=Manawatu and Whanganui Region|publisher=[[Jasons Travel Media]]}}</ref> Речната долина претрпела промени за време на {{ill|Земјотресот во Фангануи од 1843|en|1843 Wanganui earthquake}} година. Во 1975 година, помала ерупција на вулканот {{ill|Руапеху|en|Mount Ruapehu}} предизвикала излевање на дел од содржината на кратерското езеро. Оваа токсична вода навлегла во реката Фангануи и предизвикала изумирање на голем дел од рибите во долниот тек. По овој настан, јагули тешки и до 8,2 кг и пастрмки тешки до 2,3 кг биле исфрлени мртви на бреговите на реката.<ref>{{Наведени вести|date=28 April 1975|title=Ruapehu throws up more ash|url=https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/press/1975/04/28/1|work=The Press|pages=1|via=Papers Past}}</ref> Нејзината притока, реката Факапапа, исто така претрпела загуби на рибниот фонд поради [[лахар]] од Руапеху во април 1975 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|author1=J. Richardson|author2=L. D. Teirney|date=Oct 1982|title=The Whakapapa River: A Study of a Trout Fishery|url=http://docs.niwa.co.nz/library/public/fer22.pdf|website=NIWA|access-date=5 March 2023}}</ref> === Притоки === {| border="1" style="border-collapse: collapse;" !bgcolor=#C0FFEE|Име на притоката !bgcolor=#C0FFEE|Должина (km) !bgcolor=#C0FFEE|Km од устието !bgcolor=#C0FFEE|Координати на вливот !bgcolor=#C0FFEE|Надморска височина |- valign=top |{{ill|Тонгариро (планина)|en|Mount Tongariro}} |[[Извор (река)|Извор на реката]] |290&nbsp;km |{{coord|39|07.91|S|175|37.95|E|region:NZ_type:river}} | |- |{{ill|Факапапа (река)|en|Whakapapa River}} |65 km | |{{coord|38|55|48|S|175|24|28|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |255 m |- |{{ill|Пунгапунга (река)|en|Pungapunga River}} |22 km | |{{coord|38|53|30|S|175|20|0|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |172 m |- |{{ill|Онгаруе (река)|en|Ongarue River}} |73 km | |{{coord|38|53|31|S|175|15|11|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |144 m |- |{{ill|Охура (река)|en|Ōhura River}} |134 km | |{{coord|39|02|20|S|175|3|52|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |114 m |- |{{ill|Ретаруке (река)|en|Retaruke River}} |64 km | |{{coord|39|06|9|S|175|4|12|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |108 m |- |{{ill|Тангаракау (река)|en|Tāngarākau River}} |26 km | |{{coord|39|14|17|S|174|52|52|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |85 m |- |{{ill|Вангамомона (река)|en|Whangamōmona River}} |22 km | |{{coord|39|16|17|S|174|53|23|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |82 m |- |{{ill|Мангануи о те Ао (река)|en|Manganui o te Ao River}} |32 km | |{{coord|39|24|18|S|175|2|42|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |62 m |- |[[Тасманово Море]] |[[Базно ниво|Устие на реката]] |0&nbsp;km |{{coord|39|56.89|S|174|59.22|E|region:NZ_type:river}} |0 m |} == Историја == [[File:Whanganui Kawana Mill.jpg|мини|десно|Воденицата за брашно Кавана, 1854 (обновена), Матахиви]] [[Маори|Маорските]] легенди го објаснуваат настанокот на реката преку {{ill|Легенда за планината Таранаки|en|Mount Taranaki legend}}. Кога планината Таранаки го напуштила централното плато движејќи се кон брегот, земјата се распукала, а реката го исполнила расцепот. Друга маорска легенда раскажува дека откако {{ill|Мауи (митологија)|en|Māui (mythology)|Мауи}} ја уловил џиновската риба што требало да стане [[Северен Остров|Северниот Остров]] на Нов Зеланд, познат како ''Те Ика-а-Мауи'', тој се помолил на {{ill|Рангинуи|en|Ranginui}}, кој испратил две солзи кои паднале на рибата. Овие две солзи потоа станале реките Фангануи и {{ill|Ваикато|||}}. Според маорската традиција, реката првпат ја истражувал Таматеа, еден од водачите на првичните миграции, кој патувал по реката сè до {{ill|Таупо|en|Lake Taupō|Езеро Таупо}}. Многу места по должината на реката се именувани во негова чест. Реката Вангануи била важна сообраќајна и комуникациска рута кон внатрешноста на Северниот Остров, како за Маорите, така и за европските доселеници, и покрај многуте делници со над 200 [[брзаци]]. Пред доаѓањето на Европјаните, областа околу реката била густо населена, а со доаѓањето на колонијалните доселеници, областа близу до устието на реката станала главен трговски центар. Големиот развој на реката како трговска рута го започнал {{ill|Александар Хатрик|en|Alexander Hatrick}}, кој ја воспоставил првата редовна линија со пароброд во 1892 година. Линијата сообраќала до Таумарунуи, каде се поврзувала со железничкиот и кочискиот сообраќај кон северот. Еден од оригиналните бродови на Хатрик, паробродот {{ill|PS Waimarie|en|PS Waimarie}}, е обновен и сообраќа на редовни релации во Фангануи. Уште еден од бродовите на Хатрик, {{ill|MV Wairua|en|MV Wairua}}, исто така е обновен и може да се види на реката. Во почетокот на 20 век, реката Фангануи била една од најголемите туристички атракции во земјата, а нејзината сурова убавина и маорските села што ги краселе бреговите привлекувале илјадници туристи годишно. Со довршувањето на железничката пруга {{ill|Главна линија на Северниот Остров|en|North Island Main Trunk}}, потребата од патот со пароброд кон север значително се намалила, а главна стопанска дејност во областа на реката станало [[шумарство]]. Во 1930-тите имало обиди речната долина да се претвори во земјоделско земјиште, но тие не успеале. Едно наследство од тоа време е {{ill|Мостот до никаде|en|Bridge to Nowhere, New Zealand|}}, изграден за да обезбеди пристап до одамна напуштените населби. Во 1912–13 година францускиот филмаџија {{ill|Гастон Мелиес|en|Gaston Méliès}} снимил (сега изгубен) документарен филм ''{{ill|The River Wanganui|en|The River Wanganui}}'' за реката, нарекувајќи ја „Рајна на Нов Зеланд“. Населбата {{ill|Ерусалим (Нов Зеланд)|en|Jerusalem, New Zealand|Ерусалим}} е од посебно значење. Ерусалим бил дом на двајца познати Новозеланѓани: мајката {{ill|Мери Џозеф Обер|en|Mary Joseph Aubert}}, чија католичка мисија сè уште се наоѓа во Ерусалим, и новозеландскиот поет {{ill|Џејмс К. Бакстер|en|James K. Baxter}}, кој во 1970 година основал комуна во населбата. Други населби по должината на реката се {{ill|Тике Каинга|en|Tieke Kāinga}}, {{ill|Пипирики|en|Pipiriki}}, {{ill|Ранана (Нов Зеланд)|en|Ranana|}}, {{ill|Матахиви|en|Matahiwi}} и {{ill|Коринити|en|Koriniti}}. === Таонга и маорски побарувања за земја === Реката е од посебно и духовно значење за Маорите, кои ја нарекуваат и ''Те ава тупуа''. Била дом на голем дел од маорските села во предевропско време. Затоа се смета за [[таонга]], посебно богатство. Локалните [[ири]] првпат поднеле петиција до Парламентот во 1870-тите,<ref name=":2">{{Наведена мрежна страница|date=28 March 2017|title=Innovative bill protects Whanganui River with legal personhood|url=https://www.parliament.nz/en/get-involved/features/innovative-bill-protects-whanganui-river-with-legal-personhood/|access-date=2022-09-03|website=www.parliament.nz|language=en}}</ref> а оттогаш се прават напори да се заштити реката и да ѝ се даде почитта што ја заслужува. Од истата причина, реката била една од најжестоко оспоруваните области во земјата во барањата пред {{ill|Трибуналот Ваитанги|en|Waitangi Tribunal|}} за враќање на племенското земјиште. Побарувањето за реката Фангануи се смета за најдолгиот правен случај во историјата на Нов Зеланд<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/MaoriNewZealanders/WhanganuiTribes/3/en|title=Whanganui Tribes|work=teara.govt.nz|access-date=5 March 2023|archive-date=14 March 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090314050542/http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/MaoriNewZealanders/WhanganuiTribes/3/en|url-status=dead}}</ref>, со петиции и судски постапки во 1930-тите, сослушувања пред Трибуналот Ваитанги во 1990-тите, тековната окупација на земјиштето {{ill|Тике Марае|en|Tieke Marae}} од 1993 година и високо медиумски покриената окупација на {{ill|Градините Моутоа|en|Moutoa Gardens|}} во 1995 година.<ref>Види и {{ill|Моутоа (остров)|en|Moutoa Island|Островот Моутоа}}</ref> На 30 август 2012 година бил постигнат договор со кој на реката Фангануи ѝ се дава правна самобитност,<ref>{{Наведена мрежна страница|date=17 November 2020|title=Whanganui Iwi (Whanganui River) Deed of Settlement Summary|url=https://www.govt.nz/browse/history-culture-and-heritage/treaty-settlements/find-a-treaty-settlement/whanganui-iwi/whanganui-iwi-whanganui-river-deed-of-settlement-summary/|access-date=2022-09-03|website=New Zealand Government|language=en-NZ}}</ref><ref name="jstor.org" /> што е прв таков случај во светот,<ref name=":2" /> а на 15 март 2017 година договорот беше изгласан како закон од Парламентот на Нов Зеланд.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Te Awa Tupua (Whanganui River Claims Settlement) Act 2017 No 7 (as at 12 April 2022)|url=https://www.legislation.govt.nz/act/public/2017/0007/latest/whole.html|access-date=2022-09-03|website=www.legislation.govt.nz}}</ref> {{ill|Крис Финлејсон|en|Chris Finlayson}}, министерот за преговори за Договорот од Ваитанги, рекол дека реката ќе има самобитност „со сите соодветни права, должности и обврски на правно лице“. Тој рекол дека на некои луѓе тоа ќе им изгледа чудно, но дека „не е почудно од семејните фондови, компаниите или регистрираните друштва“.<ref name=nzh>{{Наведени вести|last1=Shuttleworth|first1=Kate|title=Agreement entitles Whanganui River to legal identity|url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10830586|work=[[The New Zealand Herald]]|date=30 August 2012|access-date=5 March 2023}}</ref><ref name=huff>{{Наведени вести|last1=Fairbrother|first1=Alison|title=New Zealand's Whanganui River Gains A Legal Voice|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/09/18/new-zealand-whanganui-river_n_1894893.html|work=[[Huffington Post]]|date=18 September 2012|access-date=5 March 2023}}</ref> Со тоа завршија 140-годинишните преговори меѓу Маорите и владата.<ref name="roy-2017" /> Реката ќе ја претставуваат двајца службеници, еден од Маорите, а другиот од владата.<ref name="Davison" /> === Име === ''Фангануи'' е израз што значи „голем залив“<ref name="Bauer">{{Наведена мрежна страница|last1=Bauer|first1=Winifred|date=2010|title=The Wanganui/Whanganui Debate: A Linguist's View Of Correctness|url=https://www.wgtn.ac.nz/law/research/publications/about-nzacl/publications/nzacl-yearbooks/yearbook-16,-2010/02-Bauer.pdf|access-date=21 July 2020|publisher=Victoria University of Wellington|pages=8–9|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200720173504/https://www.wgtn.ac.nz/law/research/publications/about-nzacl/publications/nzacl-yearbooks/yearbook-16,-2010/02-Bauer.pdf|archive-date=20 July 2020}}</ref> или „големо пристаниште“. Некои многу рани карти покажуваат дека европските доселеници ја нарекувале реката ''Knowsley River'',<ref>{{Наведена книга|first=Arthur S.|last=Thomson|url=http://www.enzb.auckland.ac.nz/document/?wid=809|title=The Story of New Zealand, Past and Present, Savage and Civilised|date=2011|orig-date=1859|publisher=Cambridge University Press|page=37|isbn=9781108039543|via=[[Early New Zealand Books]]|access-date=31 October 2020}}</ref> но била позната како ''Wanganui River'' сè додека името официјално не било сменето во ''Whanganui'' во 1991 година,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.linz.govt.nz/system/files_force/media/placenames-attachments/00%20NZGB%20Proposal%20Report%20-%20Whanganui%20District%20-%202015-04-29.pdf|title=Report for Altered District Name: Wanganui District to Whanganui District|date=29 April 2015|publisher=New Zealand Geographic Board|page=6|access-date=13 June 2015}}</ref> во согласност со желбите на локалните ири. Дел од причината за оваа промена било и да се избегне забуна со реката ''Wanganui'' на [[Јужен Остров|Јужниот Остров]]. Градот на устието на реката се викал ''Wanganui'' до декември 2009 година, кога владата одлучила дека, иако двата правописа се прифатливи, {{ill|Јавни организации во Нов Зеланд|en|Public sector organisations in New Zealand|државните агенции}} го користат правописот ''Whanganui''.<ref name="FinalDecision">{{Наведени вести|url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10616306|title=Whanganui or Wanganui – it's up to you|work=[[The New Zealand Herald]]|date=18 December 2009|access-date=5 March 2023}}</ref> == Фауна и флора == [[File:Whio (Blue Duck) at Staglands, Akatarawa, New Zealand.jpg|мини|Сина патка (вио) во Стагландс, Акатарава, Нов Зеланд]] Домородните видови риби во реката вклучуваат ''{{ill|Gobiomorphus basalis|en|Cran's bully}}'', {{ill|Gobiomorphus breviceps|en|Upland bully}}, {{ill|Galaxias brevipinnis|en|Climbing galaxias|}}, новозеландските [[Јагула|јагули]] (новозеландска долгоперка и краткоперка), ''{{ill|Geotria australis|en|Pouched lamprey|}}'', ''{{ill|Galaxias postvectis|en|Shortjaw kōkopu}}'', ''{{ill|Cheimarrichthys fosteri|en|Torrentfish}}'', {{ill|Retropinna retropinna|en|New Zealand smelt|}}<ref name="Whanganui Freshwater Ecosystems DOC">{{Наведена мрежна страница|title=Whanganui National Park Management Plan 2012–2022|url=https://www.doc.govt.nz/globalassets/documents/about-doc/role/policies-and-plans/national-park-management-plans/whanganui/whanganui-national-park-management-plan-2012-2022.pdf|website=Department of Conservation|publisher=Government of New Zealand|pages=51–53|access-date=7 April 2023}}</ref> и ''[[Rhombosolea retiaria]]''.<ref name="Flora and fauna">{{Наведена мрежна страница|title=Whanganui National Park: Nature and conservation|url=https://www.doc.govt.nz/parks-and-recreation/places-to-go/manawatu-whanganui/places/whanganui-national-park/nature-and-conservation/|website=Department of Conservation|publisher=Government of New Zealand|access-date=7 April 2023}}</ref> Се среќаваат и внесените [[Кафеава пастрмка|кафеава]] и [[калифорниска пастрмка|калифорниска пастрмка]], иако не во голем број, а има и извештаи за присуство на [[сомови]].<ref name="Whanganui Freshwater Ecosystems DOC" /> Други домородни видови вклучуваат слатководни ракови како ''{{ill|Paranephrops|en|Paranephrops|}}''<ref name="Flora and fauna" /> и сè помал број на {{ill|Новозеландска слатководна школка|en|New Zealand freshwater mussel|}}.<ref>{{Cite thesis|last=Rainforth|first=Hannah Jane|date=2008|title=Tiakina Kia Ora – Protecting Our Freshwater Mussels|type=Masters in Ecological Restoration|publisher=Victoria University of Wellington|url=http://researcharchive.vuw.ac.nz/xmlui/bitstream/handle/10063/839/thesis.pdf|access-date=14 November 2015}}</ref> Реката и нејзините притоки се дом и на разновидни безрбетници како ''[[Еднодневки|Ephemeroptera]]'', ''[[Пролетници|Plecoptera]]'' и ''[[Водни молци|Trichoptera]]''. .<ref name="Whanganui Freshwater Ecosystems DOC" /> [[en:Mayfly]] [[en:Plecoptera]] [[en:Caddisfly]] Популации на {{ill|Сина патка|en|Blue duck|сина патка (вио)}} можат да се најдат на спојот на реката Фангануи со потоците Мангатепопо и Окупата.<ref name="Horizon 2003">{{Наведена книга|title=Whanganui Catchment strategy.|date=2003|publisher=Horizons.mw|location=Palmerston North [N.Z.]|isbn=1-877310-29-8|page=5|url=https://www.horizons.govt.nz/assets/publications/managing-our-environment/publications-plans-and-strategies/Whanganui-catchment-strategy.pdf|access-date=14 November 2015}}</ref> Австралиската [[ноќна чапја]] основала места за преноќување покрај реката Фангануи во 1990-тите и во Нов Зеланд се размножува само на оваа локација.<ref name="NBO2013">{{Наведена мрежна страница|last1=Frost|first1=P.G.H.|title=Nankeen night heron|url=http://nzbirdsonline.org.nz/species/nankeen-night-heron|website=New Zealand Birds Online|access-date=14 November 2015}}</ref> Поголемиот дел од флората во речниот слив може да се опише како шума од широколисни дрвја и [[Подокарпни дрвја]];<ref>{{Наведена книга|last=DuFresne|first=Jim|date=2006|title=Tramping in New Zealand|edition=Sixth|publisher=[[Lonely Planet]]|pages=392|isbn=978-1-74059-788-3}}</ref> видовите во пониските слоеви на шумата вклучуваат ''[[Blechnum discolor]]'' и разни други папрати и грмушки.<ref>{{Наведена мрежна страница|author=Hogan, C. Michael|year=2009|url=http://www.globaltwitcher.com/artspec_information.asp?thingid=95431|title=Crown fern; Blechnum discolor|work=GlobalTwitcher.com}}</ref> == Речни бродови == Во 1892 година {{ill|Александар Хатрик|en|Alexander Hatrick}} склучил договор со компанијата {{ill|Thomas Cook & Son|en|Thomas Cook & Son}} за превоз на туристи до {{ill|Пипирики|en|Pipiriki}}<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dnzb.govt.nz/dnzb/alt_essayBody.asp?essayID=2H20|title=Hatrick, Alexander, 1857–1918|work=dnzb.govt.nz|access-date=5 March 2023}}</ref> со паробродот со тркало ''{{ill|PS Waimarie|en|PS Waimarie}}''. Ова патување било познато како туристичка рута „Рајна на Маориленд“ кон внатрешноста на Нов Зеланд. Подоцна, речниот брод превезувал пошта, патници и товар. Овој параброд сообраќа на долниот тек на реката, вклучувајќи вечерни крстарења до хотелот Авока во {{ill|Упоконгаро|en|Upokongaro}} и патувања до паркот {{ill|Хипанго|en|Hipango}} за преноќување во шатор.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nzonline.org.nz/nzo/business/whanganui-riverboat-centre-wanganui-paddleboat-river-paddle-steamer|title=Paddle Steamer Waimarie, Whanganui|website=www.nzonline.org.nz|access-date=5 November 2017}}</ref> На 18 јуни 2010 година речниот брод ''Adventurer 2'' тргнал на пат,<ref name="TVNZ_3596953">{{Наведени вести|url=http://tvnz.co.nz/national-news/riverboat-embarks-whanganui-voyage-3596953|title=Riverboat embarks on Whanganui voyage|date=18 June 2010|work=[[1News|One News]]|access-date=3 December 2011}}</ref> обидувајќи се да го направи патувањето од 230 км до {{ill|Таумарунуи|en|Taumarunui}}. Тоа било првото патување до Таумарунуи по 82 години. ''Adventurer 2'' сега го нуди ова патување на туристите како историска алтернатива на моторните чамци и кајаците.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.adventurer.net.nz|title=Baldwin Adventure Whanganui river tours|website=adventurer.net.nz|archive-url=https://web.archive.org/web/20160113110757/http://www.adventurer.net.nz/|archive-date=13 January 2016}}</ref> Сепак, при низок водостој не може да стигне до Таумарунуи. === Речни пристаништа === [[File:Marae Whanganui River.jpg|мини|десно|Едно од многуте маорски ''марае'' покрај реката Фангануи]] Реката Фангануи била главна сообраќајна жила за првите заедници долж нејзините брегови. Речните бродови некогаш пловеле по реката, а и по реките [[Охура (река)]] и [[Онгаруе (река)]], освен ако овие патишта не биле блокирани од трупци по поплавите. Од 1891 до 1958 година по реката Фангануи работела линијата на Александар Хатрик за [[речен брод|речни бродови]]. Паробродот со тркало ''Wairere'' бил нарачан од Лондон и испорачан во делови, а потоа составен во Фангануи кон крајот на 1891 година. Се вели дека Таумарунуи бил највисоката точка на реката Фангануи до која можело да се плови со речен брод. Со протокот на реката управувал Одборот за заштита на реката Вангануи, кој градел потпорни ѕидови за да ги насочи и продлабочи речните канали за сообраќај. И покрај тоа, речните бродови понекогаш морале да се влечат со челични јажиња за да ги совладаат потешките брзаци. Речниот одбор постоел од 1891 до 1940 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|last=Robin Hodge|date=2002|title=The Scenic Reserves of the Whanganui River 1891 – 1986|url=https://forms.justice.govt.nz/search/Documents/WT/wt_DOC_94579372/Wai%20903%2C%20A034.pdf|website=Waitangi Tribunal|access-date=5 March 2023}}</ref> {| border="1" style="border-collapse: collapse;" !bgcolor=#C0FFEE|Име на пристаништето !bgcolor=#C0FFEE|Заедница што ја опслужува !bgcolor=#C0FFEE|Растојание од устието !bgcolor=#C0FFEE|Време на патување нагоре/надолу !bgcolor=#C0FFEE|Координати |- valign=top |Пристаниште Таумарунуи |[[Таумарунуи]] |232 км<ref name=":0">{{Cite web |date=1908 |title=WANGANUI RIVER TRUST (ANNUAL REPORT OF THE); WITH MAPS. |url=https://atojs.natlib.govt.nz/cgi-bin/imageserver/imageserver.pl?oid=AJHR1908-I.1.1824&ext=png |access-date=2022-03-11 |website=atojs.natlib.govt.nz}}</ref> | | |- |Пристаниште Кирикау |[[Кирикау]] | | | |- |Пристаниште Те Маире |[[Те Маире]] | | | |- |Пристаниште Отумангу |[[Отумангу]] |212 км<ref name=":0" /> | | |- |Пристаниште Лејси | | | | |- |Пристаниште Вејдс |[[Ретаруке (река)|Долина Ретаруке]] |174 км<ref>{{Cite web |date=26 Jan 1918 |title=BACK-COUNTRY SETTLEMENT. WANGANUI CHRONICLE |url=https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/WC19180126.2.46 |access-date=2022-03-11 |website=paperspast.natlib.govt.nz}}</ref> | |{{coord|39|6.65|S|175|3.98|E|region:NZ_type:landmark}} |- |Пристаниште Мангапуруа |[[Долина Мангапуруа]] |121 км<ref name=":1">{{Cite web |date=1898 |title=DEPARTMENT OF LANDS AND SURVEY (ANNUAL REPORT ON) |url=https://paperspast.natlib.govt.nz/parliamentary/appendix-to-the-journals-of-the-house-of-representatives/1898/I/865 |access-date=2022-03-10 |website=paperspast.natlib.govt.nz}}</ref> | | |- |Пристаниште Тангахое |[[Тангахое]] |117 км<ref name=":1" /> | | |- |Пристаниште Мангатити |[[Мангатити]] |116 км<ref name=":1" /> | | |- |Пристаниште Паринуи |[[Паринуи]] |114 км<ref name=":1" /> | | |- |Пристаниште Раманиу |[[Раманиу]] |113 км<ref name=":1" /> | | |- |Пристаниште Пипирики |[[Пипирики]] | | | |- |Долно пристаниште Пипирики |[[Пипирики]] |92 км<ref name=":1" /> | | |- |Пристаниште Те Тухи |Долината на потокот Ахуаху | | | |- |Пристаниште Парк Хипанго |? | | | |- |Пристаниште Узводно | | | | |- |Пристаништа Вангануи |[[Вангануи]] | | | |} == Рекреација == [[File:Kayaking On The Whanganui.jpg|мини|десно|[[Кајакарење]] е многу популарен спорт на реката.]] Кајакарството е многу популарен спорт на реката. Протокот на реката е изменет со пренасочување на водата од изворишните делови преку хидроенергетскиот систем Тонгариро кон езерото Таупо. Ова придонесе за прекин на трките со сплавови и оневозможува речните бродови да го поминуваат целиот пат до Таумарунуи во посувите месеци. * {{ill|Национален парк Фангануи|en|Whanganui National Park}} * {{ill|Патеката Фангануи|en|Whanganui Journey|}}, под управувачка надлежност на {{ill|Одделение за заштита на Нов Зеланд|en|New Zealand Department of Conservation|}} во рамките на програмата {{ill|Големи пешачки патеки на Нов Зеланд|en|New Zealand Great Walks|}}. * Пешачење (северно-јужни и источно-западни патеки се вкрстуваат на реката Фангануи) ** {{ill|Те Арароа|en|Te Araroa}}<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.teararoa.org.nz/trail_stories.php?story_id=34|title=Te Araroa - Whakapapa - Manganui-o-te-Ao|website=www.teararoa.org.nz|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20040630075322/http://www.teararoa.org.nz/trail_stories.php?story_id=34|archive-date=2004-06-30}}</ref> – патека за пешачење по должината на Нов Зеланд и Фангануи. ** {{ill|Траверс од Ист Кејп до Кејп Егмонт|en|East Cape to Cape Egmont Traverse}}<ref>{{Наведена книга|last=Salisbury|first=Raymond|date=1997|title=East Cape to Cape Egmont – 80 day traverse of the North Island|publisher=Word for Word Publishing}}</ref> ** Пешачка патека {{ill|Математеаонга|en|Matemateāonga Range|}} (и други) * Веслање со кану – многу историски локалитети и места за посета. * Годишна трка со сплавови: Од Пиријака до Таумарунуи – последен пат одржана во 1970-тите * Годишна трка со моторни чамци: Од Таумарунуи до Фангануи – последен пат одржана во 1980-тите == Мостови == И покрај тоа што е најдолгата пловна река на Нов Зеланд, Фангануи има малку мостови. Само два се наоѓаат на делницата од 230 km меѓу Фангануи и Таумарунуи. Целосниот список на мостови по редослед од изворот до морето е: * Мост на {{ill|Државен пат 47 (Нов Зеланд)|en|State Highway 47 (New Zealand)|Државниот пат 47}} во близина на {{ill|Национален парк Тонгариро|en|Tongariro National Park|Националниот парк Тонгариро}} * Пешачка патека до {{ill|Редути Те Порере|en|Te Pōrere Redoubts|}} која ја преминува реката веднаш низводно. * Западно пренасочување на хидроенергетскиот систем Тонгариро кој ја преминува реката. * Приватен шумарски пат во близина на езерото Те Вхаиау * Патот Хохотака во близина на {{ill|Какахи|en|Kakahi, New Zealand|}} * Таумарунуи (4 моста, клучувајќи го Мостот на победата) * Нов мост Те Маире (1954) * Ерусалим, руиниран висечки мост. * Велосипедски мост Упоконгаро - дел од велосипедската патека „Од планина до море“ (''Ngā Ara Tūhono)'', кој беше отворен на 2 декември 2020 година. <ref>{{Наведена мрежна страница|title=Cycle bridge opens in time for summer|url=https://www.whanganui.govt.nz/Your-Council/News-Events/News/Cycle-bridge-opens|access-date=2020-12-19|website=www.whanganui.govt.nz|language=en-AU}}</ref> Мостот е долг 130 m<ref>{{Наведена мрежна страница|date=2020-01-21|title=Whanganui mayor accepts blame for delays to Upokongaro Cycle Bridge|url=https://www.stuff.co.nz/national/118945535/whanganui-mayor-accepts-blame-for-delays-to-upokongaro-cycle-bridge|access-date=2020-12-19|website=Stuff|language=en}}</ref>, а заедно со приклучната велосипедската патека чинеле 3,4 милиони долари.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Upokongaro cycle bridge opening confirmed|url=https://www.whanganui.govt.nz/Your-Council/News-Events/News/Upokongaro-cycle-bridge-opening-confirmed|access-date=2020-12-19|website=www.whanganui.govt.nz|language=en-AU}}</ref> Фангануи: * Мост на улицата Даблин * Градски мост на Фангануи * Мост Кобам – долг 275 m, со 9 [[распон (градежништво)|распони]], проектиран во 1959 година од Министерството за јавни работи и развој, изграден во 1962 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nzsee.org.nz/db/2011/193.pdf|title=Proceedings of the Ninth Pacific Conference on Earthquake Engineering – Retrofit to improve earthquake performance of bridge abutment slopes – COBHAM BRIDGE ABUTMENT RETROFIT USING DRILLED STONE COLUMNS|author1=G. Gregg|author2=P. Brabhaharan|author3=J. Duxfield|author4=S. Arumugam|work=NZTA Opus|date=April 2011}}</ref> Требало да се изгради мост над Фангануи за да се поврзе {{ill|Раетихи|en|Raetihi}} со {{ill|Таранаки|en|Taranaki}} во областа Мангапуруа (каде се наоѓа {{ill|Мостот до никаде|en|Bridge to Nowhere (New Zealand)|}}), но овој план никогаш не бил спроведен. === Железнички мостови === Најстарите мостови над реката се железничките: железничкиот мост {{ill|Арамохо|en|Aramoho|Арамохо}} од 1876 година во Фангануи, заедно со {{ill|Мост Матапуна|en|Matapuna railway station#Matapuna Bridge|}} од 1903–1904 година близу до Таумарунуи.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Matapuna Bridge|url=https://www.heritage.org.nz/the-list/details/9277|access-date=2020-07-20|website=www.heritage.org.nz}}</ref> == Познати личности == * {{ill|Те Мамаку|en|Te Mamaku}}, маорски поглавар * {{ill|Александар Хатрик|en|Alexander Hatrick}}, лидер во туризмот * {{ill|Џон Тифин Стјуарт|en|John Tiffin Stewart}}, инженер * {{ill|Мери Џозеф Обер|en|Mary Joseph Aubert}}, католичка мисионерка * {{ill|Џејмс К. Бакстер|en|James K. Baxter}}, поет * {{ill|Хенри Августус Филд|en|Henry Augustus Field}}, геодет * {{ill|Елси Смит|en|Elsie Smith}}, 33-годинишна медицинска сестра и мисионерка * {{ill|Били Веб|en|William Webb (rower)|Били Веб}}, веслач * {{ill|Енди Андерсон|en|Andrew Anderson (riverboat skipper)|Енди Андерсон}}, капетан на речен брод, роден во {{ill|Пипирики|en|Pipiriki}} == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Whanganui River}} * [http://www.wanganui.com Официјален туристички портал на Фангануи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131005180651/http://wanganui.com/|date=5 October 2013}} * [http://www.riverboatsnz.com Историја на речната линија на Хатрик.] * [http://www.uniquelynz.com/whanganui.htm Приказна за реката] * [http://rivers.org.nz/whanganui-guide/ Водич за Фангануи – брошура од Whitewater NZ] * [http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/MaoriNewZealanders/WhanganuiTribes/1/ENZ-Resources/Standard/4/en Карта со главните паа на реката] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927190539/http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/MaoriNewZealanders/WhanganuiTribes/1/ENZ-Resources/Standard/4/en|date=27 September 2007}} * [https://www.nzgeo.com/stories/smokestacks-and-paddle-wheels/ NZ Geographic Magazine – Smokestacks and Paddle Wheels] [[Категорија:Реки во Нов Зеланд]] [[Категорија:Манавату-Фангануи]] [[Категорија:Права на природата]] kxabermmqiu70yfkr4w10g3lh10qbfu 5641490 5641489 2026-10-06T19:40:20Z ForestShutter 126802 5641490 wikitext text/x-wiki {{Short description|Голема река на Северниот Остров на Нов Зеланд}} ''Не го мешајте со [[Вангануи (река)|реката Вангануи]] на Јужниот Остров на Нов Зеланд.'' {{Инфокутија Река |name = Фангануи |image = Whanganui River.jpg |image_size = 270px |image_caption = Реката Фангануи. Планината Руапеху делумно се гледа горе десно на сликата. |map = NZ-Whanganui R.png |map_size = 270px |map_caption = Речниот систем на Фангануи |subdivision_type1 = Земја |subdivision_name1 = [[Нов Зеланд]] |subdivision_type2 = Регион |subdivision_name2 = {{ill|Манавату-Фангануи|en|Manawatū-Whanganui}} |subdivision_type3 = Градови |subdivision_name3 = {{ill|Таумарунуи|en|Taumarunui}}, {{ill|Фангануи|en|Whanganui}} |length = 290 km |discharge1_avg = 219 m³/s<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://docs.niwa.co.nz/library/public/w&smp48.pdf|title=NIWA Water & soil miscellaneous publication no. 48 (1983)|work=docs.niwa.co.nz|access-date=5 March 2023}}</ref> |source1 = {{ill|Тонгариро (планина)|en|Mount Tongariro}} |mouth = [[Тасманово Море]] |mouth_coordinates = {{coord|39|56.89|S|174|59.22|E|region:NZ_type:river|display=inline,title}} |mouth_elevation = [[Морско ниво]] |basin_size = 7.380 km² |tributaries_left = Факапапа, Ретаруке, Мангануи о те Ао |tributaries_right = Пунгапунга, Онгаруе, Охура, Тангаракау, Вангамомона }} '''Фангануи''' е голема река на [[Северен Остров|Северниот Остров]] во [[Нов Зеланд]]. Таа е третата најдолга река во земјата и има посебен статус поради нејзината важност за [[Маори|маорскиот народ]] во регионот. Во март 2017 година станала вториот природен ресурс во светот (по {{ill|Те Уревера|en|Te Urewera}}) што добил сопствен [[правен идентитет|правна самобитност]], со сите права, должности и обврски на правно лице.<ref>{{Наведено списание|last=Robert T.F. Downes|date=2024-07-09|title=Natural Dialectics: Māori & Sioux Ecosophy Encounters the Rule of Law|url=https://scholarworks.arcadia.edu/agsjournal/vol9/iss1/2/|journal=The Journal of International Relations, Peace Studies, and Development|volume=9|issue=1|issn=2429-2133}}</ref><ref name="jstor.org">{{Наведено списание|last1=Morris|first1=James D K|last2=Ruru|first2=Jacinta|date=2010|title=Giving Voice to Rivers: Legal Personality as a Vehicle for Recognising Indigenous Peoples' Relationships to Water?|url=https://www.jstor.org/stable/26423181|journal=Australian Indigenous Law Review|volume=14|issue=2|pages=49–62|jstor=26423181|issn=1835-0186}}</ref> Договорот за реката Фангануи ставил крај на најдолгиот судски спор во историјата на Нов Зеланд.<ref name="Davison">{{Наведени вести|last1=Davison|first1=Isaac|title=Whanganui River given legal status of a person under unique Treaty of Waitangi settlement|url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=11818858|work=[[The New Zealand Herald]]|access-date=16 March 2017}}</ref><ref name="roy-2017">{{Наведена мрежна страница|first1=Eleanor Ainge|last1=Roy|title=New Zealand river granted same legal rights as human being|date=16 March 2017|work=The Guardian|location=London, United Kingdom|access-date=16 March 2017|url=https://www.theguardian.com/world/2017/mar/16/new-zealand-river-granted-same-legal-rights-as-human-being}}</ref> == Географија == Со должина од 290 km, Фангануи е третата најдолга река во земјата. Поголемиот дел од земјиштето од двете страни на горниот тек е дел од {{ill|Национален парк Фангануи|en|Whanganui National Park}}, иако самата река не е дел од паркот. Реката извира на северните падини на планината {{ill|Тонгариро|en|Mount Tongariro}}, еден од трите активни вулкани на {{ill|Вулканското плато на Северен Остров|en|North Island Volcanic Plateau|}}, во близина на езерото Ротоаира. Тече кон северозапад пред да заврти кон југозапад кај {{ill|Таумарунуи|en|Taumarunui}} Оттаму минува низ ридестиот, шумски предел на {{ill|Кинг Кантри|en|King Country}}, по што завртува кон југоисток и поминува покрај малите населби {{ill|Пипирики|en|Pipiriki}} и {{ill|Ерусалим (Нов Зеланд)|en|Jerusalem, New Zealand|}}, пред да стигне до брегот кај градот {{ill|Фангануи|en|Whanganui}}. Таа е една од најдолгите пловни реки во земјата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.jasons.co.nz/manawatu-whanganui|archive-url=https://web.archive.org/web/20100905180104/http://www.jasons.co.nz/manawatu-whanganui|url-status=usurped|archive-date=5 September 2010|title=Manawatu and Whanganui Region|publisher=[[Jasons Travel Media]]}}</ref> Речната долина претрпела промени за време на {{ill|Земјотресот во Фангануи од 1843|en|1843 Wanganui earthquake}} година. Во 1975 година, помала ерупција на вулканот {{ill|Руапеху|en|Mount Ruapehu}} предизвикала излевање на дел од содржината на кратерското езеро. Оваа токсична вода навлегла во реката Фангануи и предизвикала изумирање на голем дел од рибите во долниот тек. По овој настан, јагули тешки и до 8,2 кг и пастрмки тешки до 2,3 кг биле исфрлени мртви на бреговите на реката.<ref>{{Наведени вести|date=28 April 1975|title=Ruapehu throws up more ash|url=https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/press/1975/04/28/1|work=The Press|pages=1|via=Papers Past}}</ref> Нејзината притока, реката Факапапа, исто така претрпела загуби на рибниот фонд поради [[лахар]] од Руапеху во април 1975 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|author1=J. Richardson|author2=L. D. Teirney|date=Oct 1982|title=The Whakapapa River: A Study of a Trout Fishery|url=http://docs.niwa.co.nz/library/public/fer22.pdf|website=NIWA|access-date=5 March 2023}}</ref> === Притоки === {| border="1" style="border-collapse: collapse;" !bgcolor=#C0FFEE|Име на притоката !bgcolor=#C0FFEE|Должина (km) !bgcolor=#C0FFEE|Km од устието !bgcolor=#C0FFEE|Координати на вливот !bgcolor=#C0FFEE|Надморска височина |- valign=top |{{ill|Тонгариро (планина)|en|Mount Tongariro}} |[[Извор (река)|Извор на реката]] |290&nbsp;km |{{coord|39|07.91|S|175|37.95|E|region:NZ_type:river}} | |- |{{ill|Факапапа (река)|en|Whakapapa River}} |65 km | |{{coord|38|55|48|S|175|24|28|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |255 m |- |{{ill|Пунгапунга (река)|en|Pungapunga River}} |22 km | |{{coord|38|53|30|S|175|20|0|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |172 m |- |{{ill|Онгаруе (река)|en|Ongarue River}} |73 km | |{{coord|38|53|31|S|175|15|11|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |144 m |- |{{ill|Охура (река)|en|Ōhura River}} |134 km | |{{coord|39|02|20|S|175|3|52|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |114 m |- |{{ill|Ретаруке (река)|en|Retaruke River}} |64 km | |{{coord|39|06|9|S|175|4|12|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |108 m |- |{{ill|Тангаракау (река)|en|Tāngarākau River}} |26 km | |{{coord|39|14|17|S|174|52|52|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |85 m |- |{{ill|Вангамомона (река)|en|Whangamōmona River}} |22 km | |{{coord|39|16|17|S|174|53|23|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |82 m |- |{{ill|Мангануи о те Ао (река)|en|Manganui o te Ao River}} |32 km | |{{coord|39|24|18|S|175|2|42|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |62 m |- |[[Тасманово Море]] |[[Базно ниво|Устие на реката]] |0&nbsp;km |{{coord|39|56.89|S|174|59.22|E|region:NZ_type:river}} |0 m |} == Историја == [[File:Whanganui Kawana Mill.jpg|мини|десно|Воденицата за брашно Кавана, 1854 (обновена), Матахиви]] [[Маори|Маорските]] легенди го објаснуваат настанокот на реката преку {{ill|Легенда за планината Таранаки|en|Mount Taranaki legend}}. Кога планината Таранаки го напуштила централното плато движејќи се кон брегот, земјата се распукала, а реката го исполнила расцепот. Друга маорска легенда раскажува дека откако {{ill|Мауи (митологија)|en|Māui (mythology)|Мауи}} ја уловил џиновската риба што требало да стане [[Северен Остров|Северниот Остров]] на Нов Зеланд, познат како ''Те Ика-а-Мауи'', тој се помолил на {{ill|Рангинуи|en|Ranginui}}, кој испратил две солзи кои паднале на рибата. Овие две солзи потоа станале реките Фангануи и {{ill|Ваикато|||}}. Според маорската традиција, реката првпат ја истражувал Таматеа, еден од водачите на првичните миграции, кој патувал по реката сè до {{ill|Таупо|en|Lake Taupō|Езеро Таупо}}. Многу места по должината на реката се именувани во негова чест. Реката Вангануи била важна сообраќајна и комуникациска рута кон внатрешноста на Северниот Остров, како за Маорите, така и за европските доселеници, и покрај многуте делници со над 200 [[брзаци]]. Пред доаѓањето на Европјаните, областа околу реката била густо населена, а со доаѓањето на колонијалните доселеници, областа близу до устието на реката станала главен трговски центар. Големиот развој на реката како трговска рута го започнал {{ill|Александар Хатрик|en|Alexander Hatrick}}, кој ја воспоставил првата редовна линија со пароброд во 1892 година. Линијата сообраќала до Таумарунуи, каде се поврзувала со железничкиот и кочискиот сообраќај кон северот. Еден од оригиналните бродови на Хатрик, паробродот {{ill|PS Waimarie|en|PS Waimarie}}, е обновен и сообраќа на редовни релации во Фангануи. Уште еден од бродовите на Хатрик, {{ill|MV Wairua|en|MV Wairua}}, исто така е обновен и може да се види на реката. Во почетокот на 20 век, реката Фангануи била една од најголемите туристички атракции во земјата, а нејзината сурова убавина и маорските села што ги краселе бреговите привлекувале илјадници туристи годишно. Со довршувањето на железничката пруга {{ill|Главна линија на Северниот Остров|en|North Island Main Trunk}}, потребата од патот со пароброд кон север значително се намалила, а главна стопанска дејност во областа на реката станало [[шумарство]]. Во 1930-тите имало обиди речната долина да се претвори во земјоделско земјиште, но тие не успеале. Едно наследство од тоа време е {{ill|Мостот до никаде|en|Bridge to Nowhere, New Zealand|}}, изграден за да обезбеди пристап до одамна напуштените населби. Во 1912–13 година францускиот филмаџија {{ill|Гастон Мелиес|en|Gaston Méliès}} снимил (сега изгубен) документарен филм ''{{ill|The River Wanganui|en|The River Wanganui}}'' за реката, нарекувајќи ја „Рајна на Нов Зеланд“. Населбата {{ill|Ерусалим (Нов Зеланд)|en|Jerusalem, New Zealand|Ерусалим}} е од посебно значење. Ерусалим бил дом на двајца познати Новозеланѓани: мајката {{ill|Мери Џозеф Обер|en|Mary Joseph Aubert}}, чија католичка мисија сè уште се наоѓа во Ерусалим, и новозеландскиот поет {{ill|Џејмс К. Бакстер|en|James K. Baxter}}, кој во 1970 година основал комуна во населбата. Други населби по должината на реката се {{ill|Тике Каинга|en|Tieke Kāinga}}, {{ill|Пипирики|en|Pipiriki}}, {{ill|Ранана (Нов Зеланд)|en|Ranana|}}, {{ill|Матахиви|en|Matahiwi}} и {{ill|Коринити|en|Koriniti}}. === Таонга и маорски побарувања за земја === Реката е од посебно и духовно значење за Маорите, кои ја нарекуваат и ''Те ава тупуа''. Била дом на голем дел од маорските села во предевропско време. Затоа се смета за [[таонга]], посебно богатство. Локалните [[ири]] првпат поднеле петиција до Парламентот во 1870-тите,<ref name=":2">{{Наведена мрежна страница|date=28 March 2017|title=Innovative bill protects Whanganui River with legal personhood|url=https://www.parliament.nz/en/get-involved/features/innovative-bill-protects-whanganui-river-with-legal-personhood/|access-date=2022-09-03|website=www.parliament.nz|language=en}}</ref> а оттогаш се прават напори да се заштити реката и да ѝ се даде почитта што ја заслужува. Од истата причина, реката била една од најжестоко оспоруваните области во земјата во барањата пред {{ill|Трибуналот Ваитанги|en|Waitangi Tribunal|}} за враќање на племенското земјиште. Побарувањето за реката Фангануи се смета за најдолгиот правен случај во историјата на Нов Зеланд<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/MaoriNewZealanders/WhanganuiTribes/3/en|title=Whanganui Tribes|work=teara.govt.nz|access-date=5 March 2023|archive-date=14 March 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090314050542/http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/MaoriNewZealanders/WhanganuiTribes/3/en|url-status=dead}}</ref>, со петиции и судски постапки во 1930-тите, сослушувања пред Трибуналот Ваитанги во 1990-тите, тековната окупација на земјиштето {{ill|Тике Марае|en|Tieke Marae}} од 1993 година и високо медиумски покриената окупација на {{ill|Градините Моутоа|en|Moutoa Gardens|}} во 1995 година.<ref>Види и {{ill|Моутоа (остров)|en|Moutoa Island|Островот Моутоа}}</ref> На 30 август 2012 година бил постигнат договор со кој на реката Фангануи ѝ се дава правна самобитност,<ref>{{Наведена мрежна страница|date=17 November 2020|title=Whanganui Iwi (Whanganui River) Deed of Settlement Summary|url=https://www.govt.nz/browse/history-culture-and-heritage/treaty-settlements/find-a-treaty-settlement/whanganui-iwi/whanganui-iwi-whanganui-river-deed-of-settlement-summary/|access-date=2022-09-03|website=New Zealand Government|language=en-NZ}}</ref><ref name="jstor.org" /> што е прв таков случај во светот,<ref name=":2" /> а на 15 март 2017 година договорот беше изгласан како закон од Парламентот на Нов Зеланд.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Te Awa Tupua (Whanganui River Claims Settlement) Act 2017 No 7 (as at 12 April 2022)|url=https://www.legislation.govt.nz/act/public/2017/0007/latest/whole.html|access-date=2022-09-03|website=www.legislation.govt.nz}}</ref> {{ill|Крис Финлејсон|en|Chris Finlayson}}, министерот за преговори за Договорот од Ваитанги, рекол дека реката ќе има самобитност „со сите соодветни права, должности и обврски на правно лице“. Тој рекол дека на некои луѓе тоа ќе им изгледа чудно, но дека „не е почудно од семејните фондови, компаниите или регистрираните друштва“.<ref name=nzh>{{Наведени вести|last1=Shuttleworth|first1=Kate|title=Agreement entitles Whanganui River to legal identity|url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10830586|work=[[The New Zealand Herald]]|date=30 August 2012|access-date=5 March 2023}}</ref><ref name=huff>{{Наведени вести|last1=Fairbrother|first1=Alison|title=New Zealand's Whanganui River Gains A Legal Voice|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/09/18/new-zealand-whanganui-river_n_1894893.html|work=[[Huffington Post]]|date=18 September 2012|access-date=5 March 2023}}</ref> Со тоа завршија 140-годинишните преговори меѓу Маорите и владата.<ref name="roy-2017" /> Реката ќе ја претставуваат двајца службеници, еден од Маорите, а другиот од владата.<ref name="Davison" /> === Име === ''Фангануи'' е израз што значи „голем залив“<ref name="Bauer">{{Наведена мрежна страница|last1=Bauer|first1=Winifred|date=2010|title=The Wanganui/Whanganui Debate: A Linguist's View Of Correctness|url=https://www.wgtn.ac.nz/law/research/publications/about-nzacl/publications/nzacl-yearbooks/yearbook-16,-2010/02-Bauer.pdf|access-date=21 July 2020|publisher=Victoria University of Wellington|pages=8–9|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200720173504/https://www.wgtn.ac.nz/law/research/publications/about-nzacl/publications/nzacl-yearbooks/yearbook-16,-2010/02-Bauer.pdf|archive-date=20 July 2020}}</ref> или „големо пристаниште“. Некои многу рани карти покажуваат дека европските доселеници ја нарекувале реката ''Knowsley River'',<ref>{{Наведена книга|first=Arthur S.|last=Thomson|url=http://www.enzb.auckland.ac.nz/document/?wid=809|title=The Story of New Zealand, Past and Present, Savage and Civilised|date=2011|orig-date=1859|publisher=Cambridge University Press|page=37|isbn=9781108039543|via=[[Early New Zealand Books]]|access-date=31 October 2020}}</ref> но била позната како ''Wanganui River'' сè додека името официјално не било сменето во ''Whanganui'' во 1991 година,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.linz.govt.nz/system/files_force/media/placenames-attachments/00%20NZGB%20Proposal%20Report%20-%20Whanganui%20District%20-%202015-04-29.pdf|title=Report for Altered District Name: Wanganui District to Whanganui District|date=29 April 2015|publisher=New Zealand Geographic Board|page=6|access-date=13 June 2015}}</ref> во согласност со желбите на локалните ири. Дел од причината за оваа промена било и да се избегне забуна со реката ''Wanganui'' на [[Јужен Остров|Јужниот Остров]]. Градот на устието на реката се викал ''Wanganui'' до декември 2009 година, кога владата одлучила дека, иако двата правописа се прифатливи, {{ill|Јавни организации во Нов Зеланд|en|Public sector organisations in New Zealand|државните агенции}} го користат правописот ''Whanganui''.<ref name="FinalDecision">{{Наведени вести|url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10616306|title=Whanganui or Wanganui – it's up to you|work=[[The New Zealand Herald]]|date=18 December 2009|access-date=5 March 2023}}</ref> == Фауна и флора == [[File:Whio (Blue Duck) at Staglands, Akatarawa, New Zealand.jpg|мини|Сина патка (вио) во Стагландс, Акатарава, Нов Зеланд]] Домородните видови риби во реката вклучуваат ''{{ill|Gobiomorphus basalis|en|Cran's bully}}'', {{ill|Gobiomorphus breviceps|en|Upland bully}}, {{ill|Galaxias brevipinnis|en|Climbing galaxias|}}, новозеландските [[Јагула|јагули]] (новозеландска долгоперка и краткоперка), ''{{ill|Geotria australis|en|Pouched lamprey|}}'', ''{{ill|Galaxias postvectis|en|Shortjaw kōkopu}}'', ''{{ill|Cheimarrichthys fosteri|en|Torrentfish}}'', {{ill|Retropinna retropinna|en|New Zealand smelt|}}<ref name="Whanganui Freshwater Ecosystems DOC">{{Наведена мрежна страница|title=Whanganui National Park Management Plan 2012–2022|url=https://www.doc.govt.nz/globalassets/documents/about-doc/role/policies-and-plans/national-park-management-plans/whanganui/whanganui-national-park-management-plan-2012-2022.pdf|website=Department of Conservation|publisher=Government of New Zealand|pages=51–53|access-date=7 April 2023}}</ref> и ''[[Rhombosolea retiaria]]''.<ref name="Flora and fauna">{{Наведена мрежна страница|title=Whanganui National Park: Nature and conservation|url=https://www.doc.govt.nz/parks-and-recreation/places-to-go/manawatu-whanganui/places/whanganui-national-park/nature-and-conservation/|website=Department of Conservation|publisher=Government of New Zealand|access-date=7 April 2023}}</ref> Се среќаваат и внесените [[Кафеава пастрмка|кафеава]] и [[калифорниска пастрмка|калифорниска пастрмка]], иако не во голем број, а има и извештаи за присуство на [[сомови]].<ref name="Whanganui Freshwater Ecosystems DOC" /> Други домородни видови вклучуваат слатководни ракови како ''{{ill|Paranephrops|en|Paranephrops|}}''<ref name="Flora and fauna" /> и сè помал број на {{ill|Новозеландска слатководна школка|en|New Zealand freshwater mussel|}}.<ref>{{Cite thesis|last=Rainforth|first=Hannah Jane|date=2008|title=Tiakina Kia Ora – Protecting Our Freshwater Mussels|type=Masters in Ecological Restoration|publisher=Victoria University of Wellington|url=http://researcharchive.vuw.ac.nz/xmlui/bitstream/handle/10063/839/thesis.pdf|access-date=14 November 2015}}</ref> Реката и нејзините притоки се дом и на разновидни безрбетници како ''[[Еднодневки|Ephemeroptera]]'', ''[[Пролетници|Plecoptera]]'' и ''[[Водни молци|Trichoptera]]''. .<ref name="Whanganui Freshwater Ecosystems DOC" /> [[en:Mayfly]] [[en:Plecoptera]] [[en:Caddisfly]] Популации на {{ill|Сина патка|en|Blue duck|сина патка (вио)}} можат да се најдат на спојот на реката Фангануи со потоците Мангатепопо и Окупата.<ref name="Horizon 2003">{{Наведена книга|title=Whanganui Catchment strategy.|date=2003|publisher=Horizons.mw|location=Palmerston North [N.Z.]|isbn=1-877310-29-8|page=5|url=https://www.horizons.govt.nz/assets/publications/managing-our-environment/publications-plans-and-strategies/Whanganui-catchment-strategy.pdf|access-date=14 November 2015}}</ref> Австралиската [[ноќна чапја]] основала места за преноќување покрај реката Фангануи во 1990-тите и во Нов Зеланд се размножува само на оваа локација.<ref name="NBO2013">{{Наведена мрежна страница|last1=Frost|first1=P.G.H.|title=Nankeen night heron|url=http://nzbirdsonline.org.nz/species/nankeen-night-heron|website=New Zealand Birds Online|access-date=14 November 2015}}</ref> Поголемиот дел од флората во речниот слив може да се опише како шума од широколисни дрвја и [[Подокарпни дрвја]];<ref>{{Наведена книга|last=DuFresne|first=Jim|date=2006|title=Tramping in New Zealand|edition=Sixth|publisher=[[Lonely Planet]]|pages=392|isbn=978-1-74059-788-3}}</ref> видовите во пониските слоеви на шумата вклучуваат ''[[Blechnum discolor]]'' и разни други папрати и грмушки.<ref>{{Наведена мрежна страница|author=Hogan, C. Michael|year=2009|url=http://www.globaltwitcher.com/artspec_information.asp?thingid=95431|title=Crown fern; Blechnum discolor|work=GlobalTwitcher.com}}</ref> == Речни бродови == Во 1892 година {{ill|Александар Хатрик|en|Alexander Hatrick}} склучил договор со компанијата {{ill|Thomas Cook & Son|en|Thomas Cook & Son}} за превоз на туристи до {{ill|Пипирики|en|Pipiriki}}<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dnzb.govt.nz/dnzb/alt_essayBody.asp?essayID=2H20|title=Hatrick, Alexander, 1857–1918|work=dnzb.govt.nz|access-date=5 March 2023}}</ref> со паробродот со тркало ''{{ill|PS Waimarie|en|PS Waimarie}}''. Ова патување било познато како туристичка рута „Рајна на Маориленд“ кон внатрешноста на Нов Зеланд. Подоцна, речниот брод превезувал пошта, патници и товар. Овој параброд сообраќа на долниот тек на реката, вклучувајќи вечерни крстарења до хотелот Авока во {{ill|Упоконгаро|en|Upokongaro}} и патувања до паркот {{ill|Хипанго|en|Hipango}} за преноќување во шатор.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nzonline.org.nz/nzo/business/whanganui-riverboat-centre-wanganui-paddleboat-river-paddle-steamer|title=Paddle Steamer Waimarie, Whanganui|website=www.nzonline.org.nz|access-date=5 November 2017}}</ref> На 18 јуни 2010 година речниот брод ''Adventurer 2'' тргнал на пат,<ref name="TVNZ_3596953">{{Наведени вести|url=http://tvnz.co.nz/national-news/riverboat-embarks-whanganui-voyage-3596953|title=Riverboat embarks on Whanganui voyage|date=18 June 2010|work=[[1News|One News]]|access-date=3 December 2011}}</ref> обидувајќи се да го направи патувањето од 230 км до {{ill|Таумарунуи|en|Taumarunui}}. Тоа било првото патување до Таумарунуи по 82 години. ''Adventurer 2'' сега го нуди ова патување на туристите како историска алтернатива на моторните чамци и кајаците.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.adventurer.net.nz|title=Baldwin Adventure Whanganui river tours|website=adventurer.net.nz|archive-url=https://web.archive.org/web/20160113110757/http://www.adventurer.net.nz/|archive-date=13 January 2016}}</ref> Сепак, при низок водостој не може да стигне до Таумарунуи. === Речни пристаништа === [[File:Marae Whanganui River.jpg|мини|десно|Едно од многуте маорски ''марае'' покрај реката Фангануи]] Реката Фангануи била главна сообраќајна жила за првите заедници долж нејзините брегови. Речните бродови некогаш пловеле по реката, а и по реките [[Охура (река)]] и [[Онгаруе (река)]], освен ако овие патишта не биле блокирани од трупци по поплавите. Од 1891 до 1958 година по реката Фангануи работела линијата на Александар Хатрик за [[речен брод|речни бродови]]. Паробродот со тркало ''Wairere'' бил нарачан од Лондон и испорачан во делови, а потоа составен во Фангануи кон крајот на 1891 година. Се вели дека Таумарунуи бил највисоката точка на реката Фангануи до која можело да се плови со речен брод. Со протокот на реката управувал Одборот за заштита на реката Вангануи, кој градел потпорни ѕидови за да ги насочи и продлабочи речните канали за сообраќај. И покрај тоа, речните бродови понекогаш морале да се влечат со челични јажиња за да ги совладаат потешките брзаци. Речниот одбор постоел од 1891 до 1940 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|last=Robin Hodge|date=2002|title=The Scenic Reserves of the Whanganui River 1891 – 1986|url=https://forms.justice.govt.nz/search/Documents/WT/wt_DOC_94579372/Wai%20903%2C%20A034.pdf|website=Waitangi Tribunal|access-date=5 March 2023}}</ref> {| border="1" style="border-collapse: collapse;" !bgcolor=#C0FFEE|Име на пристаништето !bgcolor=#C0FFEE|Заедница што ја опслужува !bgcolor=#C0FFEE|Растојание од устието !bgcolor=#C0FFEE|Време на патување нагоре/надолу !bgcolor=#C0FFEE|Координати |- valign=top |Пристаниште Таумарунуи |[[Таумарунуи]] |232 км<ref name=":0">{{Cite web |date=1908 |title=WANGANUI RIVER TRUST (ANNUAL REPORT OF THE); WITH MAPS. |url=https://atojs.natlib.govt.nz/cgi-bin/imageserver/imageserver.pl?oid=AJHR1908-I.1.1824&ext=png |access-date=2022-03-11 |website=atojs.natlib.govt.nz}}</ref> | | |- |Пристаниште Кирикау |[[Кирикау]] | | | |- |Пристаниште Те Маире |[[Те Маире]] | | | |- |Пристаниште Отумангу |[[Отумангу]] |212 км<ref name=":0" /> | | |- |Пристаниште Лејси | | | | |- |Пристаниште Вејдс |[[Ретаруке (река)|Долина Ретаруке]] |174 км<ref>{{Cite web |date=26 Jan 1918 |title=BACK-COUNTRY SETTLEMENT. WANGANUI CHRONICLE |url=https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/WC19180126.2.46 |access-date=2022-03-11 |website=paperspast.natlib.govt.nz}}</ref> | |{{coord|39|6.65|S|175|3.98|E|region:NZ_type:landmark}} |- |Пристаниште Мангапуруа |[[Долина Мангапуруа]] |121 км<ref name=":1">{{Cite web |date=1898 |title=DEPARTMENT OF LANDS AND SURVEY (ANNUAL REPORT ON) |url=https://paperspast.natlib.govt.nz/parliamentary/appendix-to-the-journals-of-the-house-of-representatives/1898/I/865 |access-date=2022-03-10 |website=paperspast.natlib.govt.nz}}</ref> | | |- |Пристаниште Тангахое |[[Тангахое]] |117 км<ref name=":1" /> | | |- |Пристаниште Мангатити |[[Мангатити]] |116 км<ref name=":1" /> | | |- |Пристаниште Паринуи |[[Паринуи]] |114 км<ref name=":1" /> | | |- |Пристаниште Раманиу |[[Раманиу]] |113 км<ref name=":1" /> | | |- |Пристаниште Пипирики |[[Пипирики]] | | | |- |Долно пристаниште Пипирики |[[Пипирики]] |92 км<ref name=":1" /> | | |- |Пристаниште Те Тухи |Долината на потокот Ахуаху | | | |- |Пристаниште Парк Хипанго |? | | | |- |Пристаниште Узводно | | | | |- |Пристаништа Вангануи |[[Вангануи]] | | | |} == Рекреација == [[File:Kayaking On The Whanganui.jpg|мини|десно|[[Кајакарење]] е многу популарен спорт на реката.]] Протокот на реката е изменет со пренасочување на водата од изворишните делови преку хидроенергетскиот систем Тонгариро кон езерото Таупо. Ова придонесе за прекин на трките со сплавови и оневозможува речните бродови да го поминуваат целиот пат до Таумарунуи во посувите месеци. * {{ill|Национален парк Фангануи|en|Whanganui National Park}} * {{ill|Патеката Фангануи|en|Whanganui Journey|}}, под управувачка надлежност на {{ill|Одделение за заштита на Нов Зеланд|en|New Zealand Department of Conservation|}} во рамките на програмата {{ill|Големи пешачки патеки на Нов Зеланд|en|New Zealand Great Walks|}}. * Пешачење (северно-јужни и источно-западни патеки се вкрстуваат на реката Фангануи) ** {{ill|Те Арароа|en|Te Araroa}}<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.teararoa.org.nz/trail_stories.php?story_id=34|title=Te Araroa - Whakapapa - Manganui-o-te-Ao|website=www.teararoa.org.nz|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20040630075322/http://www.teararoa.org.nz/trail_stories.php?story_id=34|archive-date=2004-06-30}}</ref> – патека за пешачење по должината на Нов Зеланд и Фангануи. ** {{ill|Траверс од Ист Кејп до Кејп Егмонт|en|East Cape to Cape Egmont Traverse}}<ref>{{Наведена книга|last=Salisbury|first=Raymond|date=1997|title=East Cape to Cape Egmont – 80 day traverse of the North Island|publisher=Word for Word Publishing}}</ref> ** Пешачка патека {{ill|Математеаонга|en|Matemateāonga Range|}} (и други) * Веслање со кану – многу историски локалитети и места за посета. * Годишна трка со сплавови: Од Пиријака до Таумарунуи – последен пат одржана во 1970-тите * Годишна трка со моторни чамци: Од Таумарунуи до Фангануи – последен пат одржана во 1980-тите == Мостови == И покрај тоа што е најдолгата пловна река на Нов Зеланд, Фангануи има малку мостови. Само два се наоѓаат на делницата од 230 km меѓу Фангануи и Таумарунуи. Целосниот список на мостови по редослед од изворот до морето е: * Мост на {{ill|Државен пат 47 (Нов Зеланд)|en|State Highway 47 (New Zealand)|Државниот пат 47}} во близина на {{ill|Национален парк Тонгариро|en|Tongariro National Park|Националниот парк Тонгариро}} * Пешачка патека до {{ill|Редути Те Порере|en|Te Pōrere Redoubts|}} која ја преминува реката веднаш низводно. * Западно пренасочување на хидроенергетскиот систем Тонгариро кој ја преминува реката. * Приватен шумарски пат во близина на езерото Те Вхаиау * Патот Хохотака во близина на {{ill|Какахи|en|Kakahi, New Zealand|}} * Таумарунуи (4 моста, клучувајќи го Мостот на победата) * Нов мост Те Маире (1954) * Ерусалим, руиниран висечки мост. * Велосипедски мост Упоконгаро - дел од велосипедската патека „Од планина до море“ (''Ngā Ara Tūhono)'', кој беше отворен на 2 декември 2020 година. <ref>{{Наведена мрежна страница|title=Cycle bridge opens in time for summer|url=https://www.whanganui.govt.nz/Your-Council/News-Events/News/Cycle-bridge-opens|access-date=2020-12-19|website=www.whanganui.govt.nz|language=en-AU}}</ref> Мостот е долг 130 m<ref>{{Наведена мрежна страница|date=2020-01-21|title=Whanganui mayor accepts blame for delays to Upokongaro Cycle Bridge|url=https://www.stuff.co.nz/national/118945535/whanganui-mayor-accepts-blame-for-delays-to-upokongaro-cycle-bridge|access-date=2020-12-19|website=Stuff|language=en}}</ref>, а заедно со приклучната велосипедската патека чинеле 3,4 милиони долари.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Upokongaro cycle bridge opening confirmed|url=https://www.whanganui.govt.nz/Your-Council/News-Events/News/Upokongaro-cycle-bridge-opening-confirmed|access-date=2020-12-19|website=www.whanganui.govt.nz|language=en-AU}}</ref> Фангануи: * Мост на улицата Даблин * Градски мост на Фангануи * Мост Кобам – долг 275 m, со 9 [[распон (градежништво)|распони]], проектиран во 1959 година од Министерството за јавни работи и развој, изграден во 1962 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nzsee.org.nz/db/2011/193.pdf|title=Proceedings of the Ninth Pacific Conference on Earthquake Engineering – Retrofit to improve earthquake performance of bridge abutment slopes – COBHAM BRIDGE ABUTMENT RETROFIT USING DRILLED STONE COLUMNS|author1=G. Gregg|author2=P. Brabhaharan|author3=J. Duxfield|author4=S. Arumugam|work=NZTA Opus|date=April 2011}}</ref> Требало да се изгради мост над Фангануи за да се поврзе {{ill|Раетихи|en|Raetihi}} со {{ill|Таранаки|en|Taranaki}} во областа Мангапуруа (каде се наоѓа {{ill|Мостот до никаде|en|Bridge to Nowhere (New Zealand)|}}), но овој план никогаш не бил спроведен. === Железнички мостови === Најстарите мостови над реката се железничките: железничкиот мост {{ill|Арамохо|en|Aramoho|Арамохо}} од 1876 година во Фангануи, заедно со {{ill|Мост Матапуна|en|Matapuna railway station#Matapuna Bridge|}} од 1903–1904 година близу до Таумарунуи.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Matapuna Bridge|url=https://www.heritage.org.nz/the-list/details/9277|access-date=2020-07-20|website=www.heritage.org.nz}}</ref> == Познати личности == * {{ill|Те Мамаку|en|Te Mamaku}}, маорски поглавар * {{ill|Александар Хатрик|en|Alexander Hatrick}}, лидер во туризмот * {{ill|Џон Тифин Стјуарт|en|John Tiffin Stewart}}, инженер * {{ill|Мери Џозеф Обер|en|Mary Joseph Aubert}}, католичка мисионерка * {{ill|Џејмс К. Бакстер|en|James K. Baxter}}, поет * {{ill|Хенри Августус Филд|en|Henry Augustus Field}}, геодет * {{ill|Елси Смит|en|Elsie Smith}}, 33-годинишна медицинска сестра и мисионерка * {{ill|Били Веб|en|William Webb (rower)|Били Веб}}, веслач * {{ill|Енди Андерсон|en|Andrew Anderson (riverboat skipper)|Енди Андерсон}}, капетан на речен брод, роден во {{ill|Пипирики|en|Pipiriki}} == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Whanganui River}} * [http://www.wanganui.com Официјален туристички портал на Фангануи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131005180651/http://wanganui.com/|date=5 October 2013}} * [http://www.riverboatsnz.com Историја на речната линија на Хатрик.] * [http://www.uniquelynz.com/whanganui.htm Приказна за реката] * [http://rivers.org.nz/whanganui-guide/ Водич за Фангануи – брошура од Whitewater NZ] * [http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/MaoriNewZealanders/WhanganuiTribes/1/ENZ-Resources/Standard/4/en Карта со главните паа на реката] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927190539/http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/MaoriNewZealanders/WhanganuiTribes/1/ENZ-Resources/Standard/4/en|date=27 September 2007}} * [https://www.nzgeo.com/stories/smokestacks-and-paddle-wheels/ NZ Geographic Magazine – Smokestacks and Paddle Wheels] [[Категорија:Реки во Нов Зеланд]] [[Категорија:Манавату-Фангануи]] [[Категорија:Права на природата]] 67hulnddqenh4yuq3s7t4364irm0cp6 5641491 5641490 2026-10-06T19:45:07Z ForestShutter 126802 5641491 wikitext text/x-wiki {{Short description|Голема река на Северниот Остров на Нов Зеланд}} ''Не го мешајте со [[Вангануи (река)|реката Вангануи]] на Јужниот Остров на Нов Зеланд.'' {{Инфокутија Река |name = Фангануи |image = Whanganui River.jpg |image_size = 270px |image_caption = Реката Фангануи. Планината Руапеху делумно се гледа горе десно на сликата. |map = NZ-Whanganui R.png |map_size = 270px |map_caption = Речниот систем на Фангануи |subdivision_type1 = Земја |subdivision_name1 = [[Нов Зеланд]] |subdivision_type2 = Регион |subdivision_name2 = {{ill|Манавату-Фангануи|en|Manawatū-Whanganui}} |subdivision_type3 = Градови |subdivision_name3 = {{ill|Таумарунуи|en|Taumarunui}}, {{ill|Фангануи|en|Whanganui}} |length = 290 km |discharge1_avg = 219 m³/s<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://docs.niwa.co.nz/library/public/w&smp48.pdf|title=NIWA Water & soil miscellaneous publication no. 48 (1983)|work=docs.niwa.co.nz|access-date=5 March 2023}}</ref> |source1 = {{ill|Тонгариро (планина)|en|Mount Tongariro}} |mouth = [[Тасманово Море]] |mouth_coordinates = {{coord|39|56.89|S|174|59.22|E|region:NZ_type:river|display=inline,title}} |mouth_elevation = [[Морско ниво]] |basin_size = 7.380 km² |tributaries_left = Факапапа, Ретаруке, Мангануи о те Ао |tributaries_right = Пунгапунга, Онгаруе, Охура, Тангаракау, Вангамомона }} '''Фангануи''' е голема река на [[Северен Остров|Северниот Остров]] во [[Нов Зеланд]]. Таа е третата најдолга река во земјата и има посебен статус поради нејзината важност за [[Маори|маорскиот народ]] во регионот. Во март 2017 година станала вториот природен ресурс во светот (по {{ill|Те Уревера|en|Te Urewera}}) што добил сопствен [[правен идентитет|правна самобитност]], со сите права, должности и обврски на правно лице.<ref>{{Наведено списание|last=Robert T.F. Downes|date=2024-07-09|title=Natural Dialectics: Māori & Sioux Ecosophy Encounters the Rule of Law|url=https://scholarworks.arcadia.edu/agsjournal/vol9/iss1/2/|journal=The Journal of International Relations, Peace Studies, and Development|volume=9|issue=1|issn=2429-2133}}</ref><ref name="jstor.org">{{Наведено списание|last1=Morris|first1=James D K|last2=Ruru|first2=Jacinta|date=2010|title=Giving Voice to Rivers: Legal Personality as a Vehicle for Recognising Indigenous Peoples' Relationships to Water?|url=https://www.jstor.org/stable/26423181|journal=Australian Indigenous Law Review|volume=14|issue=2|pages=49–62|jstor=26423181|issn=1835-0186}}</ref> Договорот за реката Фангануи ставил крај на најдолгиот судски спор во историјата на Нов Зеланд.<ref name="Davison">{{Наведени вести|last1=Davison|first1=Isaac|title=Whanganui River given legal status of a person under unique Treaty of Waitangi settlement|url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=11818858|work=[[The New Zealand Herald]]|access-date=16 March 2017}}</ref><ref name="roy-2017">{{Наведена мрежна страница|first1=Eleanor Ainge|last1=Roy|title=New Zealand river granted same legal rights as human being|date=16 March 2017|work=The Guardian|location=London, United Kingdom|access-date=16 March 2017|url=https://www.theguardian.com/world/2017/mar/16/new-zealand-river-granted-same-legal-rights-as-human-being}}</ref> == Географија == Со должина од 290 km, Фангануи е третата најдолга река во земјата. Поголемиот дел од земјиштето од двете страни на горниот тек е дел од {{ill|Национален парк Фангануи|en|Whanganui National Park}}, иако самата река не е дел од паркот. Реката извира на северните падини на планината {{ill|Тонгариро|en|Mount Tongariro}}, еден од трите активни вулкани на {{ill|Вулканското плато на Северен Остров|en|North Island Volcanic Plateau|}}, во близина на езерото Ротоаира. Тече кон северозапад пред да заврти кон југозапад кај {{ill|Таумарунуи|en|Taumarunui}} Оттаму минува низ ридестиот, шумски предел на {{ill|Кинг Кантри|en|King Country}}, по што завртува кон југоисток и поминува покрај малите населби {{ill|Пипирики|en|Pipiriki}} и {{ill|Ерусалим (Нов Зеланд)|en|Jerusalem, New Zealand|}}, пред да стигне до брегот кај градот {{ill|Фангануи|en|Whanganui}}. Таа е една од најдолгите пловни реки во земјата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.jasons.co.nz/manawatu-whanganui|archive-url=https://web.archive.org/web/20100905180104/http://www.jasons.co.nz/manawatu-whanganui|url-status=usurped|archive-date=5 September 2010|title=Manawatu and Whanganui Region|publisher=[[Jasons Travel Media]]}}</ref> Речната долина претрпела промени за време на {{ill|Земјотресот во Фангануи од 1843|en|1843 Wanganui earthquake}} година. Во 1975 година, помала ерупција на вулканот {{ill|Руапеху|en|Mount Ruapehu}} предизвикала излевање на дел од содржината на кратерското езеро. Оваа токсична вода навлегла во реката Фангануи и предизвикала изумирање на голем дел од рибите во долниот тек. По овој настан, јагули тешки и до 8,2 кг и пастрмки тешки до 2,3 кг биле исфрлени мртви на бреговите на реката.<ref>{{Наведени вести|date=28 April 1975|title=Ruapehu throws up more ash|url=https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/press/1975/04/28/1|work=The Press|pages=1|via=Papers Past}}</ref> Нејзината притока, реката Факапапа, исто така претрпела загуби на рибниот фонд поради [[лахар]] од Руапеху во април 1975 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|author1=J. Richardson|author2=L. D. Teirney|date=Oct 1982|title=The Whakapapa River: A Study of a Trout Fishery|url=http://docs.niwa.co.nz/library/public/fer22.pdf|website=NIWA|access-date=5 March 2023}}</ref> === Притоки === {| border="1" style="border-collapse: collapse;" !bgcolor=#C0FFEE|Име на притоката !bgcolor=#C0FFEE|Должина (km) !bgcolor=#C0FFEE|Km од устието !bgcolor=#C0FFEE|Координати на вливот !bgcolor=#C0FFEE|Надморска височина |- valign=top |{{ill|Тонгариро (планина)|en|Mount Tongariro}} |[[Извор (река)|Извор на реката]] |290&nbsp;km |{{coord|39|07.91|S|175|37.95|E|region:NZ_type:river}} | |- |{{ill|Факапапа (река)|en|Whakapapa River}} |65 km | |{{coord|38|55|48|S|175|24|28|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |255 m |- |{{ill|Пунгапунга (река)|en|Pungapunga River}} |22 km | |{{coord|38|53|30|S|175|20|0|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |172 m |- |{{ill|Онгаруе (река)|en|Ongarue River}} |73 km | |{{coord|38|53|31|S|175|15|11|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |144 m |- |{{ill|Охура (река)|en|Ōhura River}} |134 km | |{{coord|39|02|20|S|175|3|52|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |114 m |- |{{ill|Ретаруке (река)|en|Retaruke River}} |64 km | |{{coord|39|06|9|S|175|4|12|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |108 m |- |{{ill|Тангаракау (река)|en|Tāngarākau River}} |26 km | |{{coord|39|14|17|S|174|52|52|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |85 m |- |{{ill|Вангамомона (река)|en|Whangamōmona River}} |22 km | |{{coord|39|16|17|S|174|53|23|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |82 m |- |{{ill|Мангануи о те Ао (река)|en|Manganui o te Ao River}} |32 km | |{{coord|39|24|18|S|175|2|42|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |62 m |- |[[Тасманово Море]] |[[Базно ниво|Устие на реката]] |0&nbsp;km |{{coord|39|56.89|S|174|59.22|E|region:NZ_type:river}} |0 m |} == Историја == [[File:Whanganui Kawana Mill.jpg|мини|десно|Воденицата за брашно Кавана, 1854 (обновена), Матахиви]] [[Маори|Маорските]] легенди го објаснуваат настанокот на реката преку {{ill|Легенда за планината Таранаки|en|Mount Taranaki legend}}. Кога планината Таранаки го напуштила централното плато движејќи се кон брегот, земјата се распукала, а реката го исполнила расцепот. Друга маорска легенда раскажува дека откако {{ill|Мауи (митологија)|en|Māui (mythology)|Мауи}} ја уловил џиновската риба што требало да стане [[Северен Остров|Северниот Остров]] на Нов Зеланд, познат како ''Те Ика-а-Мауи'', тој се помолил на {{ill|Рангинуи|en|Ranginui}}, кој испратил две солзи кои паднале на рибата. Овие две солзи потоа станале реките Фангануи и {{ill|Ваикато|||}}. Според маорската традиција, реката првпат ја истражувал Таматеа, еден од водачите на првичните миграции, кој патувал по реката сè до {{ill|Таупо|en|Lake Taupō|Езеро Таупо}}. Многу места по должината на реката се именувани во негова чест. Реката Вангануи била важна сообраќајна и комуникациска рута кон внатрешноста на Северниот Остров, како за Маорите, така и за европските доселеници, и покрај многуте делници со над 200 [[брзаци]]. Пред доаѓањето на Европјаните, областа околу реката била густо населена, а со доаѓањето на колонијалните доселеници, областа близу до устието на реката станала главен трговски центар. Големиот развој на реката како трговска рута го започнал {{ill|Александар Хатрик|en|Alexander Hatrick}}, кој ја воспоставил првата редовна линија со пароброд во 1892 година. Линијата сообраќала до Таумарунуи, каде се поврзувала со железничкиот и кочискиот сообраќај кон северот. Еден од оригиналните бродови на Хатрик, паробродот {{ill|PS Waimarie|en|PS Waimarie}}, е обновен и сообраќа на редовни релации во Фангануи. Уште еден од бродовите на Хатрик, {{ill|MV Wairua|en|MV Wairua}}, исто така е обновен и може да се види на реката. Во почетокот на 20 век, реката Фангануи била една од најголемите туристички атракции во земјата, а нејзината сурова убавина и маорските села што ги краселе бреговите привлекувале илјадници туристи годишно. Со довршувањето на железничката пруга {{ill|Главна линија на Северниот Остров|en|North Island Main Trunk}}, потребата од патот со пароброд кон север значително се намалила, а главна стопанска дејност во областа на реката станало [[шумарство]]. Во 1930-тите имало обиди речната долина да се претвори во земјоделско земјиште, но тие не успеале. Едно наследство од тоа време е {{ill|Мостот до никаде|en|Bridge to Nowhere, New Zealand|}}, изграден за да обезбеди пристап до одамна напуштените населби. Во 1912–13 година францускиот филмаџија {{ill|Гастон Мелиес|en|Gaston Méliès}} снимил (сега изгубен) документарен филм ''{{ill|The River Wanganui|en|The River Wanganui}}'' за реката, нарекувајќи ја „Рајна на Нов Зеланд“. Населбата {{ill|Ерусалим (Нов Зеланд)|en|Jerusalem, New Zealand|Ерусалим}} е од посебно значење. Ерусалим бил дом на двајца познати Новозеланѓани: мајката {{ill|Мери Џозеф Обер|en|Mary Joseph Aubert}}, чија католичка мисија сè уште се наоѓа во Ерусалим, и новозеландскиот поет {{ill|Џејмс К. Бакстер|en|James K. Baxter}}, кој во 1970 година основал комуна во населбата. Други населби по должината на реката се {{ill|Тике Каинга|en|Tieke Kāinga}}, {{ill|Пипирики|en|Pipiriki}}, {{ill|Ранана (Нов Зеланд)|en|Ranana|}}, {{ill|Матахиви|en|Matahiwi}} и {{ill|Коринити|en|Koriniti}}. === Таонга и маорски побарувања за земја === Реката е од посебно и духовно значење за Маорите, кои ја нарекуваат и ''Те ава тупуа''. Била дом на голем дел од маорските села во предевропско време. Затоа се смета за [[таонга]], посебно богатство. Локалните [[ири]] првпат поднеле петиција до Парламентот во 1870-тите,<ref name=":2">{{Наведена мрежна страница|date=28 March 2017|title=Innovative bill protects Whanganui River with legal personhood|url=https://www.parliament.nz/en/get-involved/features/innovative-bill-protects-whanganui-river-with-legal-personhood/|access-date=2022-09-03|website=www.parliament.nz|language=en}}</ref> а оттогаш се прават напори да се заштити реката и да ѝ се даде почитта што ја заслужува. Од истата причина, реката била една од најжестоко оспоруваните области во земјата во барањата пред {{ill|Трибуналот Ваитанги|en|Waitangi Tribunal|}} за враќање на племенското земјиште. Побарувањето за реката Фангануи се смета за најдолгиот правен случај во историјата на Нов Зеланд<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/MaoriNewZealanders/WhanganuiTribes/3/en|title=Whanganui Tribes|work=teara.govt.nz|access-date=5 March 2023|archive-date=14 March 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090314050542/http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/MaoriNewZealanders/WhanganuiTribes/3/en|url-status=dead}}</ref>, со петиции и судски постапки во 1930-тите, сослушувања пред Трибуналот Ваитанги во 1990-тите, тековната окупација на земјиштето {{ill|Тике Марае|en|Tieke Marae}} од 1993 година и високо медиумски покриената окупација на {{ill|Градините Моутоа|en|Moutoa Gardens|}} во 1995 година.<ref>Види и {{ill|Моутоа (остров)|en|Moutoa Island|Островот Моутоа}}</ref> На 30 август 2012 година бил постигнат договор со кој на реката Фангануи ѝ се дава правна самобитност,<ref>{{Наведена мрежна страница|date=17 November 2020|title=Whanganui Iwi (Whanganui River) Deed of Settlement Summary|url=https://www.govt.nz/browse/history-culture-and-heritage/treaty-settlements/find-a-treaty-settlement/whanganui-iwi/whanganui-iwi-whanganui-river-deed-of-settlement-summary/|access-date=2022-09-03|website=New Zealand Government|language=en-NZ}}</ref><ref name="jstor.org" /> што е прв таков случај во светот,<ref name=":2" /> а на 15 март 2017 година договорот беше изгласан како закон од Парламентот на Нов Зеланд.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Te Awa Tupua (Whanganui River Claims Settlement) Act 2017 No 7 (as at 12 April 2022)|url=https://www.legislation.govt.nz/act/public/2017/0007/latest/whole.html|access-date=2022-09-03|website=www.legislation.govt.nz}}</ref> {{ill|Крис Финлејсон|en|Chris Finlayson}}, министерот за преговори за Договорот од Ваитанги, рекол дека реката ќе има самобитност „со сите соодветни права, должности и обврски на правно лице“. Тој рекол дека на некои луѓе тоа ќе им изгледа чудно, но дека „не е почудно од семејните фондови, компаниите или регистрираните друштва“.<ref name=nzh>{{Наведени вести|last1=Shuttleworth|first1=Kate|title=Agreement entitles Whanganui River to legal identity|url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10830586|work=[[The New Zealand Herald]]|date=30 August 2012|access-date=5 March 2023}}</ref><ref name=huff>{{Наведени вести|last1=Fairbrother|first1=Alison|title=New Zealand's Whanganui River Gains A Legal Voice|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/09/18/new-zealand-whanganui-river_n_1894893.html|work=[[Huffington Post]]|date=18 September 2012|access-date=5 March 2023}}</ref> Со тоа завршија 140-годинишните преговори меѓу Маорите и владата.<ref name="roy-2017" /> Реката ќе ја претставуваат двајца службеници, еден од Маорите, а другиот од владата.<ref name="Davison" /> === Име === ''Фангануи'' е израз што значи „голем залив“<ref name="Bauer">{{Наведена мрежна страница|last1=Bauer|first1=Winifred|date=2010|title=The Wanganui/Whanganui Debate: A Linguist's View Of Correctness|url=https://www.wgtn.ac.nz/law/research/publications/about-nzacl/publications/nzacl-yearbooks/yearbook-16,-2010/02-Bauer.pdf|access-date=21 July 2020|publisher=Victoria University of Wellington|pages=8–9|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200720173504/https://www.wgtn.ac.nz/law/research/publications/about-nzacl/publications/nzacl-yearbooks/yearbook-16,-2010/02-Bauer.pdf|archive-date=20 July 2020}}</ref> или „големо пристаниште“. Некои многу рани карти покажуваат дека европските доселеници ја нарекувале реката ''Knowsley River'',<ref>{{Наведена книга|first=Arthur S.|last=Thomson|url=http://www.enzb.auckland.ac.nz/document/?wid=809|title=The Story of New Zealand, Past and Present, Savage and Civilised|date=2011|orig-date=1859|publisher=Cambridge University Press|page=37|isbn=9781108039543|via=[[Early New Zealand Books]]|access-date=31 October 2020}}</ref> но била позната како ''Wanganui River'' сè додека името официјално не било сменето во ''Whanganui'' во 1991 година,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.linz.govt.nz/system/files_force/media/placenames-attachments/00%20NZGB%20Proposal%20Report%20-%20Whanganui%20District%20-%202015-04-29.pdf|title=Report for Altered District Name: Wanganui District to Whanganui District|date=29 April 2015|publisher=New Zealand Geographic Board|page=6|access-date=13 June 2015}}</ref> во согласност со желбите на локалните ири. Дел од причината за оваа промена било и да се избегне забуна со реката ''Wanganui'' на [[Јужен Остров|Јужниот Остров]]. Градот на устието на реката се викал ''Wanganui'' до декември 2009 година, кога владата одлучила дека, иако двата правописа се прифатливи, {{ill|Јавни организации во Нов Зеланд|en|Public sector organisations in New Zealand|државните агенции}} го користат правописот ''Whanganui''.<ref name="FinalDecision">{{Наведени вести|url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10616306|title=Whanganui or Wanganui – it's up to you|work=[[The New Zealand Herald]]|date=18 December 2009|access-date=5 March 2023}}</ref> == Фауна и флора == [[File:Whio (Blue Duck) at Staglands, Akatarawa, New Zealand.jpg|мини|Сина патка (вио) во Стагландс, Акатарава, Нов Зеланд]] Домородните видови риби во реката вклучуваат ''{{ill|Gobiomorphus basalis|en|Cran's bully}}'', {{ill|Gobiomorphus breviceps|en|Upland bully}}, {{ill|Galaxias brevipinnis|en|Climbing galaxias|}}, новозеландските [[Јагула|јагули]] (новозеландска долгоперка и краткоперка), ''{{ill|Geotria australis|en|Pouched lamprey|}}'', ''{{ill|Galaxias postvectis|en|Shortjaw kōkopu}}'', ''{{ill|Cheimarrichthys fosteri|en|Torrentfish}}'', {{ill|Retropinna retropinna|en|New Zealand smelt|}}<ref name="Whanganui Freshwater Ecosystems DOC">{{Наведена мрежна страница|title=Whanganui National Park Management Plan 2012–2022|url=https://www.doc.govt.nz/globalassets/documents/about-doc/role/policies-and-plans/national-park-management-plans/whanganui/whanganui-national-park-management-plan-2012-2022.pdf|website=Department of Conservation|publisher=Government of New Zealand|pages=51–53|access-date=7 April 2023}}</ref> и ''[[Rhombosolea retiaria]]''.<ref name="Flora and fauna">{{Наведена мрежна страница|title=Whanganui National Park: Nature and conservation|url=https://www.doc.govt.nz/parks-and-recreation/places-to-go/manawatu-whanganui/places/whanganui-national-park/nature-and-conservation/|website=Department of Conservation|publisher=Government of New Zealand|access-date=7 April 2023}}</ref> Се среќаваат и внесените [[Кафеава пастрмка|кафеава]] и [[калифорниска пастрмка|калифорниска пастрмка]], иако не во голем број, а има и извештаи за присуство на [[сомови]].<ref name="Whanganui Freshwater Ecosystems DOC" /> Други домородни видови вклучуваат слатководни ракови како ''{{ill|Paranephrops|en|Paranephrops|}}''<ref name="Flora and fauna" /> и сè помал број на {{ill|Новозеландска слатководна школка|en|New Zealand freshwater mussel|}}.<ref>{{Cite thesis|last=Rainforth|first=Hannah Jane|date=2008|title=Tiakina Kia Ora – Protecting Our Freshwater Mussels|type=Masters in Ecological Restoration|publisher=Victoria University of Wellington|url=http://researcharchive.vuw.ac.nz/xmlui/bitstream/handle/10063/839/thesis.pdf|access-date=14 November 2015}}</ref> Реката и нејзините притоки се дом и на разновидни безрбетници како ''[[Еднодневки|Ephemeroptera]]'', ''[[Пролетници|Plecoptera]]'' и ''[[Водни молци|Trichoptera]]''. .<ref name="Whanganui Freshwater Ecosystems DOC" /> Популации на {{ill|Сина патка|en|Blue duck|сина патка (вио)}} можат да се најдат на спојот на реката Фангануи со потоците Мангатепопо и Окупата.<ref name="Horizon 2003">{{Наведена книга|title=Whanganui Catchment strategy.|date=2003|publisher=Horizons.mw|location=Palmerston North [N.Z.]|isbn=1-877310-29-8|page=5|url=https://www.horizons.govt.nz/assets/publications/managing-our-environment/publications-plans-and-strategies/Whanganui-catchment-strategy.pdf|access-date=14 November 2015}}</ref> Австралиската [[ноќна чапја]] основала места за преноќување покрај реката Фангануи во 1990-тите и во Нов Зеланд се размножува само на оваа локација.<ref name="NBO2013">{{Наведена мрежна страница|last1=Frost|first1=P.G.H.|title=Nankeen night heron|url=http://nzbirdsonline.org.nz/species/nankeen-night-heron|website=New Zealand Birds Online|access-date=14 November 2015}}</ref> Поголемиот дел од флората во речниот слив може да се опише како шума од широколисни дрвја и [[Подокарпни дрвја]];<ref>{{Наведена книга|last=DuFresne|first=Jim|date=2006|title=Tramping in New Zealand|edition=Sixth|publisher=[[Lonely Planet]]|pages=392|isbn=978-1-74059-788-3}}</ref> видовите во пониските слоеви на шумата вклучуваат ''[[Blechnum discolor]]'' и разни други папрати и грмушки.<ref>{{Наведена мрежна страница|author=Hogan, C. Michael|year=2009|url=http://www.globaltwitcher.com/artspec_information.asp?thingid=95431|title=Crown fern; Blechnum discolor|work=GlobalTwitcher.com}}</ref> == Речни бродови == Во 1892 година {{ill|Александар Хатрик|en|Alexander Hatrick}} склучил договор со компанијата {{ill|Thomas Cook & Son|en|Thomas Cook & Son}} за превоз на туристи до {{ill|Пипирики|en|Pipiriki}}<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dnzb.govt.nz/dnzb/alt_essayBody.asp?essayID=2H20|title=Hatrick, Alexander, 1857–1918|work=dnzb.govt.nz|access-date=5 March 2023}}</ref> со паробродот со тркало ''{{ill|PS Waimarie|en|PS Waimarie}}''. Ова патување било познато како туристичка рута „Рајна на Маориленд“ кон внатрешноста на Нов Зеланд. Подоцна, речниот брод превезувал пошта, патници и товар. Овој параброд сообраќа на долниот тек на реката, вклучувајќи вечерни крстарења до хотелот Авока во {{ill|Упоконгаро|en|Upokongaro}} и патувања до паркот {{ill|Хипанго|en|Hipango}} за преноќување во шатор.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nzonline.org.nz/nzo/business/whanganui-riverboat-centre-wanganui-paddleboat-river-paddle-steamer|title=Paddle Steamer Waimarie, Whanganui|website=www.nzonline.org.nz|access-date=5 November 2017}}</ref> На 18 јуни 2010 година речниот брод ''Adventurer 2'' тргнал на пат,<ref name="TVNZ_3596953">{{Наведени вести|url=http://tvnz.co.nz/national-news/riverboat-embarks-whanganui-voyage-3596953|title=Riverboat embarks on Whanganui voyage|date=18 June 2010|work=[[1News|One News]]|access-date=3 December 2011}}</ref> обидувајќи се да го направи патувањето од 230 км до {{ill|Таумарунуи|en|Taumarunui}}. Тоа било првото патување до Таумарунуи по 82 години. ''Adventurer 2'' сега го нуди ова патување на туристите како историска алтернатива на моторните чамци и кајаците.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.adventurer.net.nz|title=Baldwin Adventure Whanganui river tours|website=adventurer.net.nz|archive-url=https://web.archive.org/web/20160113110757/http://www.adventurer.net.nz/|archive-date=13 January 2016}}</ref> Сепак, при низок водостој не може да стигне до Таумарунуи. === Речни пристаништа === [[File:Marae Whanganui River.jpg|мини|десно|Едно од многуте маорски ''марае'' покрај реката Фангануи]] Реката Фангануи била главна сообраќајна жила за првите заедници долж нејзините брегови. Речните бродови некогаш пловеле по реката, а и по реките [[Охура (река)]] и [[Онгаруе (река)]], освен ако овие патишта не биле блокирани од трупци по поплавите. Од 1891 до 1958 година по реката Фангануи работела линијата на Александар Хатрик за [[речен брод|речни бродови]]. Паробродот со тркало ''Wairere'' бил нарачан од Лондон и испорачан во делови, а потоа составен во Фангануи кон крајот на 1891 година. Се вели дека Таумарунуи бил највисоката точка на реката Фангануи до која можело да се плови со речен брод. Со протокот на реката управувал Одборот за заштита на реката Вангануи, кој градел потпорни ѕидови за да ги насочи и продлабочи речните канали за сообраќај. И покрај тоа, речните бродови понекогаш морале да се влечат со челични јажиња за да ги совладаат потешките брзаци. Речниот одбор постоел од 1891 до 1940 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|last=Robin Hodge|date=2002|title=The Scenic Reserves of the Whanganui River 1891 – 1986|url=https://forms.justice.govt.nz/search/Documents/WT/wt_DOC_94579372/Wai%20903%2C%20A034.pdf|website=Waitangi Tribunal|access-date=5 March 2023}}</ref> {| border="1" style="border-collapse: collapse;" !bgcolor=#C0FFEE|Име на пристаништето !bgcolor=#C0FFEE|Заедница што ја опслужува !bgcolor=#C0FFEE|Растојание од устието !bgcolor=#C0FFEE|Време на патување нагоре/надолу !bgcolor=#C0FFEE|Координати |- valign=top |Пристаниште Таумарунуи |[[Таумарунуи]] |232 км<ref name=":0">{{Cite web |date=1908 |title=WANGANUI RIVER TRUST (ANNUAL REPORT OF THE); WITH MAPS. |url=https://atojs.natlib.govt.nz/cgi-bin/imageserver/imageserver.pl?oid=AJHR1908-I.1.1824&ext=png |access-date=2022-03-11 |website=atojs.natlib.govt.nz}}</ref> | | |- |Пристаниште Кирикау |[[Кирикау]] | | | |- |Пристаниште Те Маире |[[Те Маире]] | | | |- |Пристаниште Отумангу |[[Отумангу]] |212 км<ref name=":0" /> | | |- |Пристаниште Лејси | | | | |- |Пристаниште Вејдс |[[Ретаруке (река)|Долина Ретаруке]] |174 км<ref>{{Cite web |date=26 Jan 1918 |title=BACK-COUNTRY SETTLEMENT. WANGANUI CHRONICLE |url=https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/WC19180126.2.46 |access-date=2022-03-11 |website=paperspast.natlib.govt.nz}}</ref> | |{{coord|39|6.65|S|175|3.98|E|region:NZ_type:landmark}} |- |Пристаниште Мангапуруа |[[Долина Мангапуруа]] |121 км<ref name=":1">{{Cite web |date=1898 |title=DEPARTMENT OF LANDS AND SURVEY (ANNUAL REPORT ON) |url=https://paperspast.natlib.govt.nz/parliamentary/appendix-to-the-journals-of-the-house-of-representatives/1898/I/865 |access-date=2022-03-10 |website=paperspast.natlib.govt.nz}}</ref> | | |- |Пристаниште Тангахое |[[Тангахое]] |117 км<ref name=":1" /> | | |- |Пристаниште Мангатити |[[Мангатити]] |116 км<ref name=":1" /> | | |- |Пристаниште Паринуи |[[Паринуи]] |114 км<ref name=":1" /> | | |- |Пристаниште Раманиу |[[Раманиу]] |113 км<ref name=":1" /> | | |- |Пристаниште Пипирики |[[Пипирики]] | | | |- |Долно пристаниште Пипирики |[[Пипирики]] |92 км<ref name=":1" /> | | |- |Пристаниште Те Тухи |Долината на потокот Ахуаху | | | |- |Пристаниште Парк Хипанго |? | | | |- |Пристаниште Узводно | | | | |- |Пристаништа Вангануи |[[Вангануи]] | | | |} == Рекреација == [[File:Kayaking On The Whanganui.jpg|мини|десно|[[Кајакарење]] е многу популарен спорт на реката.]] Протокот на реката е изменет со пренасочување на водата од изворишните делови преку хидроенергетскиот систем Тонгариро кон езерото Таупо. Ова придонесе за прекин на трките со сплавови и оневозможува речните бродови да го поминуваат целиот пат до Таумарунуи во посувите месеци. * {{ill|Национален парк Фангануи|en|Whanganui National Park}} * {{ill|Патеката Фангануи|en|Whanganui Journey|}}, под управувачка надлежност на {{ill|Одделение за заштита на Нов Зеланд|en|New Zealand Department of Conservation|}} во рамките на програмата {{ill|Големи пешачки патеки на Нов Зеланд|en|New Zealand Great Walks|}}. * Пешачење (северно-јужни и источно-западни патеки се вкрстуваат на реката Фангануи) ** {{ill|Те Арароа|en|Te Araroa}}<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.teararoa.org.nz/trail_stories.php?story_id=34|title=Te Araroa - Whakapapa - Manganui-o-te-Ao|website=www.teararoa.org.nz|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20040630075322/http://www.teararoa.org.nz/trail_stories.php?story_id=34|archive-date=2004-06-30}}</ref> – патека за пешачење по должината на Нов Зеланд и Фангануи. ** {{ill|Траверс од Ист Кејп до Кејп Егмонт|en|East Cape to Cape Egmont Traverse}}<ref>{{Наведена книга|last=Salisbury|first=Raymond|date=1997|title=East Cape to Cape Egmont – 80 day traverse of the North Island|publisher=Word for Word Publishing}}</ref> ** Пешачка патека {{ill|Математеаонга|en|Matemateāonga Range|}} (и други) * Веслање со кану – многу историски локалитети и места за посета. * Годишна трка со сплавови: Од Пиријака до Таумарунуи – последен пат одржана во 1970-тите * Годишна трка со моторни чамци: Од Таумарунуи до Фангануи – последен пат одржана во 1980-тите == Мостови == И покрај тоа што е најдолгата пловна река на Нов Зеланд, Фангануи има малку мостови. Само два се наоѓаат на делницата од 230 km меѓу Фангануи и Таумарунуи. Целосниот список на мостови по редослед од изворот до морето е: * Мост на {{ill|Државен пат 47 (Нов Зеланд)|en|State Highway 47 (New Zealand)|Државниот пат 47}} во близина на {{ill|Национален парк Тонгариро|en|Tongariro National Park|Националниот парк Тонгариро}} * Пешачка патека до {{ill|Редути Те Порере|en|Te Pōrere Redoubts|}} која ја преминува реката веднаш низводно. * Западно пренасочување на хидроенергетскиот систем Тонгариро кој ја преминува реката. * Приватен шумарски пат во близина на езерото Те Вхаиау * Патот Хохотака во близина на {{ill|Какахи|en|Kakahi, New Zealand|}} * Таумарунуи (4 моста, клучувајќи го Мостот на победата) * Нов мост Те Маире (1954) * Ерусалим, руиниран висечки мост. * Велосипедски мост Упоконгаро - дел од велосипедската патека „Од планина до море“ (''Ngā Ara Tūhono)'', кој беше отворен на 2 декември 2020 година. <ref>{{Наведена мрежна страница|title=Cycle bridge opens in time for summer|url=https://www.whanganui.govt.nz/Your-Council/News-Events/News/Cycle-bridge-opens|access-date=2020-12-19|website=www.whanganui.govt.nz|language=en-AU}}</ref> Мостот е долг 130 m<ref>{{Наведена мрежна страница|date=2020-01-21|title=Whanganui mayor accepts blame for delays to Upokongaro Cycle Bridge|url=https://www.stuff.co.nz/national/118945535/whanganui-mayor-accepts-blame-for-delays-to-upokongaro-cycle-bridge|access-date=2020-12-19|website=Stuff|language=en}}</ref>, а заедно со приклучната велосипедската патека чинеле 3,4 милиони долари.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Upokongaro cycle bridge opening confirmed|url=https://www.whanganui.govt.nz/Your-Council/News-Events/News/Upokongaro-cycle-bridge-opening-confirmed|access-date=2020-12-19|website=www.whanganui.govt.nz|language=en-AU}}</ref> Фангануи: * Мост на улицата Даблин * Градски мост на Фангануи * Мост Кобам – долг 275 m, со 9 [[распон (градежништво)|распони]], проектиран во 1959 година од Министерството за јавни работи и развој, изграден во 1962 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nzsee.org.nz/db/2011/193.pdf|title=Proceedings of the Ninth Pacific Conference on Earthquake Engineering – Retrofit to improve earthquake performance of bridge abutment slopes – COBHAM BRIDGE ABUTMENT RETROFIT USING DRILLED STONE COLUMNS|author1=G. Gregg|author2=P. Brabhaharan|author3=J. Duxfield|author4=S. Arumugam|work=NZTA Opus|date=April 2011}}</ref> Требало да се изгради мост над Фангануи за да се поврзе {{ill|Раетихи|en|Raetihi}} со {{ill|Таранаки|en|Taranaki}} во областа Мангапуруа (каде се наоѓа {{ill|Мостот до никаде|en|Bridge to Nowhere (New Zealand)|}}), но овој план никогаш не бил спроведен. === Железнички мостови === Најстарите мостови над реката се железничките: железничкиот мост {{ill|Арамохо|en|Aramoho|Арамохо}} од 1876 година во Фангануи, заедно со {{ill|Мост Матапуна|en|Matapuna railway station#Matapuna Bridge|}} од 1903–1904 година близу до Таумарунуи.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Matapuna Bridge|url=https://www.heritage.org.nz/the-list/details/9277|access-date=2020-07-20|website=www.heritage.org.nz}}</ref> == Познати личности == * {{ill|Те Мамаку|en|Te Mamaku}}, маорски поглавар * {{ill|Александар Хатрик|en|Alexander Hatrick}}, лидер во туризмот * {{ill|Џон Тифин Стјуарт|en|John Tiffin Stewart}}, инженер * {{ill|Мери Џозеф Обер|en|Mary Joseph Aubert}}, католичка мисионерка * {{ill|Џејмс К. Бакстер|en|James K. Baxter}}, поет * {{ill|Хенри Августус Филд|en|Henry Augustus Field}}, геодет * {{ill|Елси Смит|en|Elsie Smith}}, 33-годинишна медицинска сестра и мисионерка * {{ill|Били Веб|en|William Webb (rower)|Били Веб}}, веслач * {{ill|Енди Андерсон|en|Andrew Anderson (riverboat skipper)|Енди Андерсон}}, капетан на речен брод, роден во {{ill|Пипирики|en|Pipiriki}} == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Whanganui River}} * [http://www.wanganui.com Официјален туристички портал на Фангануи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131005180651/http://wanganui.com/|date=5 October 2013}} * [http://www.riverboatsnz.com Историја на речната линија на Хатрик.] * [http://www.uniquelynz.com/whanganui.htm Приказна за реката] * [http://rivers.org.nz/whanganui-guide/ Водич за Фангануи – брошура од Whitewater NZ] * [http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/MaoriNewZealanders/WhanganuiTribes/1/ENZ-Resources/Standard/4/en Карта со главните паа на реката] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927190539/http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/MaoriNewZealanders/WhanganuiTribes/1/ENZ-Resources/Standard/4/en|date=27 September 2007}} * [https://www.nzgeo.com/stories/smokestacks-and-paddle-wheels/ NZ Geographic Magazine – Smokestacks and Paddle Wheels] [[Категорија:Реки во Нов Зеланд]] [[Категорија:Манавату-Фангануи]] [[Категорија:Права на природата]] p5ylqekrbrqssnz1kz3c5z5gyofaor0 5641493 5641491 2026-10-06T19:49:56Z ForestShutter 126802 5641493 wikitext text/x-wiki {{Short description|Голема река на Северниот Остров на Нов Зеланд}} ''Не го мешајте со [[Вангануи (река)|реката Вангануи]] на Јужниот Остров на Нов Зеланд.'' {{Инфокутија Река |name = Фангануи |image = Whanganui River.jpg |image_size = 270px |image_caption = Реката Фангануи. Планината Руапеху делумно се гледа горе десно на сликата. |map = NZ-Whanganui R.png |map_size = 270px |map_caption = Речниот систем на Фангануи |subdivision_type1 = Земја |subdivision_name1 = [[Нов Зеланд]] |subdivision_type2 = Регион |subdivision_name2 = {{ill|Манавату-Фангануи|en|Manawatū-Whanganui}} |subdivision_type3 = Градови |subdivision_name3 = {{ill|Таумарунуи|en|Taumarunui}}, {{ill|Фангануи|en|Whanganui}} |length = 290 km |discharge1_avg = 219 m³/s<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://docs.niwa.co.nz/library/public/w&smp48.pdf|title=NIWA Water & soil miscellaneous publication no. 48 (1983)|work=docs.niwa.co.nz|access-date=5 March 2023}}</ref> |source1 = {{ill|Тонгариро (планина)|en|Mount Tongariro}} |mouth = [[Тасманово Море]] |mouth_coordinates = {{coord|39|56.89|S|174|59.22|E|region:NZ_type:river|display=inline,title}} |mouth_elevation = [[Морско ниво]] |basin_size = 7.380 km² |tributaries_left = Факапапа, Ретаруке, Мангануи о те Ао |tributaries_right = Пунгапунга, Онгаруе, Охура, Тангаракау, Вангамомона }} '''Фангануи''' е голема река на [[Северен Остров|Северниот Остров]] во [[Нов Зеланд]]. Таа е третата најдолга река во земјата и има посебен статус поради нејзината важност за [[Маори|маорскиот народ]] во регионот. Во март 2017 година станала вториот природен ресурс во светот (по {{ill|Те Уревера|en|Te Urewera}}) што добил сопствен [[правен идентитет|правна самобитност]], со сите права, должности и обврски на правно лице.<ref>{{Наведено списание|last=Robert T.F. Downes|date=2024-07-09|title=Natural Dialectics: Māori & Sioux Ecosophy Encounters the Rule of Law|url=https://scholarworks.arcadia.edu/agsjournal/vol9/iss1/2/|journal=The Journal of International Relations, Peace Studies, and Development|volume=9|issue=1|issn=2429-2133}}</ref><ref name="jstor.org">{{Наведено списание|last1=Morris|first1=James D K|last2=Ruru|first2=Jacinta|date=2010|title=Giving Voice to Rivers: Legal Personality as a Vehicle for Recognising Indigenous Peoples' Relationships to Water?|url=https://www.jstor.org/stable/26423181|journal=Australian Indigenous Law Review|volume=14|issue=2|pages=49–62|jstor=26423181|issn=1835-0186}}</ref> Договорот за реката Фангануи ставил крај на најдолгиот судски спор во историјата на Нов Зеланд.<ref name="Davison">{{Наведени вести|last1=Davison|first1=Isaac|title=Whanganui River given legal status of a person under unique Treaty of Waitangi settlement|url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=11818858|work=[[The New Zealand Herald]]|access-date=16 March 2017}}</ref><ref name="roy-2017">{{Наведена мрежна страница|first1=Eleanor Ainge|last1=Roy|title=New Zealand river granted same legal rights as human being|date=16 March 2017|work=The Guardian|location=London, United Kingdom|access-date=16 March 2017|url=https://www.theguardian.com/world/2017/mar/16/new-zealand-river-granted-same-legal-rights-as-human-being}}</ref> == Географија == Со должина од 290 km, Фангануи е третата најдолга река во земјата. Поголемиот дел од земјиштето од двете страни на горниот тек е дел од {{ill|Национален парк Фангануи|en|Whanganui National Park}}, иако самата река не е дел од паркот. Реката извира на северните падини на планината {{ill|Тонгариро|en|Mount Tongariro}}, еден од трите активни вулкани на {{ill|Вулканското плато на Северен Остров|en|North Island Volcanic Plateau|}}, во близина на езерото Ротоаира. Тече кон северозапад пред да заврти кон југозапад кај {{ill|Таумарунуи|en|Taumarunui}} Оттаму минува низ ридестиот, шумски предел на {{ill|Кинг Кантри|en|King Country}}, по што завртува кон југоисток и поминува покрај малите населби {{ill|Пипирики|en|Pipiriki}} и {{ill|Ерусалим (Нов Зеланд)|en|Jerusalem, New Zealand|}}, пред да стигне до брегот кај градот {{ill|Фангануи|en|Whanganui}}. Таа е една од најдолгите пловни реки во земјата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.jasons.co.nz/manawatu-whanganui|archive-url=https://web.archive.org/web/20100905180104/http://www.jasons.co.nz/manawatu-whanganui|url-status=usurped|archive-date=5 September 2010|title=Manawatu and Whanganui Region|publisher=[[Jasons Travel Media]]}}</ref> Речната долина претрпела промени за време на {{ill|Земјотресот во Фангануи од 1843|en|1843 Wanganui earthquake}} година. Во 1975 година, помала ерупција на вулканот {{ill|Руапеху|en|Mount Ruapehu}} предизвикала излевање на дел од содржината на кратерското езеро. Оваа токсична вода навлегла во реката Фангануи и предизвикала изумирање на голем дел од рибите во долниот тек. По овој настан, јагули тешки и до 8,2 кг и пастрмки тешки до 2,3 кг биле исфрлени мртви на бреговите на реката.<ref>{{Наведени вести|date=28 April 1975|title=Ruapehu throws up more ash|url=https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/press/1975/04/28/1|work=The Press|pages=1|via=Papers Past}}</ref> Нејзината притока, реката Факапапа, исто така претрпела загуби на рибниот фонд поради [[лахар]] од Руапеху во април 1975 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|author1=J. Richardson|author2=L. D. Teirney|date=Oct 1982|title=The Whakapapa River: A Study of a Trout Fishery|url=http://docs.niwa.co.nz/library/public/fer22.pdf|website=NIWA|access-date=5 March 2023}}</ref> === Притоки === {| border="1" style="border-collapse: collapse;" !bgcolor=#C0FFEE|Име на притоката !bgcolor=#C0FFEE|Должина (km) !bgcolor=#C0FFEE|Km од устието !bgcolor=#C0FFEE|Координати на вливот !bgcolor=#C0FFEE|Надморска височина |- valign=top |{{ill|Тонгариро (планина)|en|Mount Tongariro}} |[[Извор (река)|Извор на реката]] |290&nbsp;km |{{coord|39|07.91|S|175|37.95|E|region:NZ_type:river}} | |- |{{ill|Факапапа (река)|en|Whakapapa River}} |65 km | |{{coord|38|55|48|S|175|24|28|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |255 m |- |{{ill|Пунгапунга (река)|en|Pungapunga River}} |22 km | |{{coord|38|53|30|S|175|20|0|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |172 m |- |{{ill|Онгаруе (река)|en|Ongarue River}} |73 km | |{{coord|38|53|31|S|175|15|11|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |144 m |- |{{ill|Охура (река)|en|Ōhura River}} |134 km | |{{coord|39|02|20|S|175|3|52|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |114 m |- |{{ill|Ретаруке (река)|en|Retaruke River}} |64 km | |{{coord|39|06|9|S|175|4|12|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |108 m |- |{{ill|Тангаракау (река)|en|Tāngarākau River}} |26 km | |{{coord|39|14|17|S|174|52|52|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |85 m |- |{{ill|Вангамомона (река)|en|Whangamōmona River}} |22 km | |{{coord|39|16|17|S|174|53|23|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |82 m |- |{{ill|Мангануи о те Ао (река)|en|Manganui o te Ao River}} |32 km | |{{coord|39|24|18|S|175|2|42|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |62 m |- |[[Тасманово Море]] |[[Базно ниво|Устие на реката]] |0&nbsp;km |{{coord|39|56.89|S|174|59.22|E|region:NZ_type:river}} |0 m |} == Историја == [[File:Whanganui Kawana Mill.jpg|мини|десно|Воденицата за брашно Кавана, 1854 (обновена), Матахиви]] [[Маори|Маорските]] легенди го објаснуваат настанокот на реката преку {{ill|Легенда за планината Таранаки|en|Mount Taranaki legend}}. Кога планината Таранаки го напуштила централното плато движејќи се кон брегот, земјата се распукала, а реката го исполнила расцепот. Друга маорска легенда раскажува дека откако {{ill|Мауи (митологија)|en|Māui (mythology)|Мауи}} ја уловил џиновската риба што требало да стане [[Северен Остров|Северниот Остров]] на Нов Зеланд, познат како ''Те Ика-а-Мауи'', тој се помолил на {{ill|Рангинуи|en|Ranginui}}, кој испратил две солзи кои паднале на рибата. Овие две солзи потоа станале реките Фангануи и {{ill|Ваикато|||}}. Според маорската традиција, реката првпат ја истражувал Таматеа, еден од водачите на првичните миграции, кој патувал по реката сè до {{ill|Таупо|en|Lake Taupō|Езеро Таупо}}. Многу места по должината на реката се именувани во негова чест. Реката Вангануи била важна сообраќајна и комуникациска рута кон внатрешноста на Северниот Остров, како за Маорите, така и за европските доселеници, и покрај многуте делници со над 200 [[брзаци]]. Пред доаѓањето на Европјаните, областа околу реката била густо населена, а со доаѓањето на колонијалните доселеници, областа близу до устието на реката станала главен трговски центар. Големиот развој на реката како трговска рута го започнал {{ill|Александар Хатрик|en|Alexander Hatrick}}, кој ја воспоставил првата редовна линија со пароброд во 1892 година. Линијата сообраќала до Таумарунуи, каде се поврзувала со железничкиот и кочискиот сообраќај кон северот. Еден од оригиналните бродови на Хатрик, паробродот {{ill|PS Waimarie|en|PS Waimarie}}, е обновен и сообраќа на редовни релации во Фангануи. Уште еден од бродовите на Хатрик, {{ill|MV Wairua|en|MV Wairua}}, исто така е обновен и може да се види на реката. Во почетокот на 20 век, реката Фангануи била една од најголемите туристички атракции во земјата, а нејзината сурова убавина и маорските села што ги краселе бреговите привлекувале илјадници туристи годишно. Со довршувањето на железничката пруга {{ill|Главна линија на Северниот Остров|en|North Island Main Trunk}}, потребата од патот со пароброд кон север значително се намалила, а главна стопанска дејност во областа на реката станало [[шумарство]]. Во 1930-тите имало обиди речната долина да се претвори во земјоделско земјиште, но тие не успеале. Едно наследство од тоа време е {{ill|Мостот до никаде|en|Bridge to Nowhere, New Zealand|}}, изграден за да обезбеди пристап до одамна напуштените населби. Во 1912–13 година францускиот филмаџија {{ill|Гастон Мелиес|en|Gaston Méliès}} снимил (сега изгубен) документарен филм ''{{ill|The River Wanganui|en|The River Wanganui}}'' за реката, нарекувајќи ја „Рајна на Нов Зеланд“. Населбата {{ill|Ерусалим (Нов Зеланд)|en|Jerusalem, New Zealand|Ерусалим}} е од посебно значење. Ерусалим бил дом на двајца познати Новозеланѓани: мајката {{ill|Мери Џозеф Обер|en|Mary Joseph Aubert}}, чија католичка мисија сè уште се наоѓа во Ерусалим, и новозеландскиот поет {{ill|Џејмс К. Бакстер|en|James K. Baxter}}, кој во 1970 година основал комуна во населбата. Други населби по должината на реката се {{ill|Тике Каинга|en|Tieke Kāinga}}, {{ill|Пипирики|en|Pipiriki}}, {{ill|Ранана (Нов Зеланд)|en|Ranana|}}, {{ill|Матахиви|en|Matahiwi}} и {{ill|Коринити|en|Koriniti}}. === Таонга и маорски побарувања за земја === Реката е од посебно и духовно значење за Маорите, кои ја нарекуваат и ''Те ава тупуа''. Била дом на голем дел од маорските села во предевропско време. Затоа се смета за [[таонга]], посебно богатство. Локалните [[ири]] првпат поднеле петиција до Парламентот во 1870-тите,<ref name=":2">{{Наведена мрежна страница|date=28 March 2017|title=Innovative bill protects Whanganui River with legal personhood|url=https://www.parliament.nz/en/get-involved/features/innovative-bill-protects-whanganui-river-with-legal-personhood/|access-date=2022-09-03|website=www.parliament.nz|language=en}}</ref> а оттогаш се прават напори да се заштити реката и да ѝ се даде почитта што ја заслужува. Од истата причина, реката била една од најжестоко оспоруваните области во земјата во барањата пред {{ill|Трибуналот Ваитанги|en|Waitangi Tribunal|}} за враќање на племенското земјиште. Побарувањето за реката Фангануи се смета за најдолгиот правен случај во историјата на Нов Зеланд<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/MaoriNewZealanders/WhanganuiTribes/3/en|title=Whanganui Tribes|work=teara.govt.nz|access-date=5 March 2023|archive-date=14 March 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090314050542/http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/MaoriNewZealanders/WhanganuiTribes/3/en|url-status=dead}}</ref>, со петиции и судски постапки во 1930-тите, сослушувања пред Трибуналот Ваитанги во 1990-тите, тековната окупација на земјиштето {{ill|Тике Марае|en|Tieke Marae}} од 1993 година и високо медиумски покриената окупација на {{ill|Градините Моутоа|en|Moutoa Gardens|}} во 1995 година.<ref>Види и {{ill|Моутоа (остров)|en|Moutoa Island|Островот Моутоа}}</ref> На 30 август 2012 година бил постигнат договор со кој на реката Фангануи ѝ се дава правна самобитност,<ref>{{Наведена мрежна страница|date=17 November 2020|title=Whanganui Iwi (Whanganui River) Deed of Settlement Summary|url=https://www.govt.nz/browse/history-culture-and-heritage/treaty-settlements/find-a-treaty-settlement/whanganui-iwi/whanganui-iwi-whanganui-river-deed-of-settlement-summary/|access-date=2022-09-03|website=New Zealand Government|language=en-NZ}}</ref><ref name="jstor.org" /> што е прв таков случај во светот,<ref name=":2" /> а на 15 март 2017 година договорот беше изгласан како закон од Парламентот на Нов Зеланд.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Te Awa Tupua (Whanganui River Claims Settlement) Act 2017 No 7 (as at 12 April 2022)|url=https://www.legislation.govt.nz/act/public/2017/0007/latest/whole.html|access-date=2022-09-03|website=www.legislation.govt.nz}}</ref> {{ill|Крис Финлејсон|en|Chris Finlayson}}, министерот за преговори за Договорот од Ваитанги, рекол дека реката ќе има самобитност „со сите соодветни права, должности и обврски на правно лице“. Тој рекол дека на некои луѓе тоа ќе им изгледа чудно, но дека „не е почудно од семејните фондови, компаниите или регистрираните друштва“.<ref name=nzh>{{Наведени вести|last1=Shuttleworth|first1=Kate|title=Agreement entitles Whanganui River to legal identity|url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10830586|work=[[The New Zealand Herald]]|date=30 August 2012|access-date=5 March 2023}}</ref><ref name=huff>{{Наведени вести|last1=Fairbrother|first1=Alison|title=New Zealand's Whanganui River Gains A Legal Voice|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/09/18/new-zealand-whanganui-river_n_1894893.html|work=[[Huffington Post]]|date=18 September 2012|access-date=5 March 2023}}</ref> Со тоа завршија 140-годинишните преговори меѓу Маорите и владата.<ref name="roy-2017" /> Реката ќе ја претставуваат двајца службеници, еден од Маорите, а другиот од владата.<ref name="Davison" /> === Име === ''Фангануи'' е израз што значи „голем залив“<ref name="Bauer">{{Наведена мрежна страница|last1=Bauer|first1=Winifred|date=2010|title=The Wanganui/Whanganui Debate: A Linguist's View Of Correctness|url=https://www.wgtn.ac.nz/law/research/publications/about-nzacl/publications/nzacl-yearbooks/yearbook-16,-2010/02-Bauer.pdf|access-date=21 July 2020|publisher=Victoria University of Wellington|pages=8–9|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200720173504/https://www.wgtn.ac.nz/law/research/publications/about-nzacl/publications/nzacl-yearbooks/yearbook-16,-2010/02-Bauer.pdf|archive-date=20 July 2020}}</ref> или „големо пристаниште“. Некои многу рани карти покажуваат дека европските доселеници ја нарекувале реката ''Knowsley River'',<ref>{{Наведена книга|first=Arthur S.|last=Thomson|url=http://www.enzb.auckland.ac.nz/document/?wid=809|title=The Story of New Zealand, Past and Present, Savage and Civilised|date=2011|orig-date=1859|publisher=Cambridge University Press|page=37|isbn=9781108039543|via=[[Early New Zealand Books]]|access-date=31 October 2020}}</ref> но била позната како ''Wanganui River'' сè додека името официјално не било сменето во ''Whanganui'' во 1991 година,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.linz.govt.nz/system/files_force/media/placenames-attachments/00%20NZGB%20Proposal%20Report%20-%20Whanganui%20District%20-%202015-04-29.pdf|title=Report for Altered District Name: Wanganui District to Whanganui District|date=29 April 2015|publisher=New Zealand Geographic Board|page=6|access-date=13 June 2015}}</ref> во согласност со желбите на локалните ири. Дел од причината за оваа промена било и да се избегне забуна со реката ''Wanganui'' на [[Јужен Остров|Јужниот Остров]]. Градот на устието на реката се викал ''Wanganui'' до декември 2009 година, кога владата одлучила дека, иако двата правописа се прифатливи, {{ill|Јавни организации во Нов Зеланд|en|Public sector organisations in New Zealand|државните агенции}} го користат правописот ''Whanganui''.<ref name="FinalDecision">{{Наведени вести|url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10616306|title=Whanganui or Wanganui – it's up to you|work=[[The New Zealand Herald]]|date=18 December 2009|access-date=5 March 2023}}</ref> == Фауна и флора == [[File:Whio (Blue Duck) at Staglands, Akatarawa, New Zealand.jpg|мини|Сина патка (вио) во Стагландс, Акатарава, Нов Зеланд]] Домородните видови риби во реката вклучуваат ''{{ill|Gobiomorphus basalis|en|Cran's bully}}'', {{ill|Gobiomorphus breviceps|en|Upland bully}}, {{ill|Galaxias brevipinnis|en|Climbing galaxias|}}, новозеландските [[Јагула|јагули]] (новозеландска долгоперка и краткоперка), ''{{ill|Geotria australis|en|Pouched lamprey|}}'', ''{{ill|Galaxias postvectis|en|Shortjaw kōkopu}}'', ''{{ill|Cheimarrichthys fosteri|en|Torrentfish}}'', {{ill|Retropinna retropinna|en|New Zealand smelt|}}<ref name="Whanganui Freshwater Ecosystems DOC">{{Наведена мрежна страница|title=Whanganui National Park Management Plan 2012–2022|url=https://www.doc.govt.nz/globalassets/documents/about-doc/role/policies-and-plans/national-park-management-plans/whanganui/whanganui-national-park-management-plan-2012-2022.pdf|website=Department of Conservation|publisher=Government of New Zealand|pages=51–53|access-date=7 April 2023}}</ref> и ''[[Rhombosolea retiaria]]''.<ref name="Flora and fauna">{{Наведена мрежна страница|title=Whanganui National Park: Nature and conservation|url=https://www.doc.govt.nz/parks-and-recreation/places-to-go/manawatu-whanganui/places/whanganui-national-park/nature-and-conservation/|website=Department of Conservation|publisher=Government of New Zealand|access-date=7 April 2023}}</ref> Се среќаваат и внесените [[Кафеава пастрмка|кафеава]] и [[калифорниска пастрмка|калифорниска пастрмка]], иако не во голем број, а има и извештаи за присуство на [[сомови]].<ref name="Whanganui Freshwater Ecosystems DOC" /> Други домородни видови вклучуваат слатководни ракови како ''{{ill|Paranephrops|en|Paranephrops|}}''<ref name="Flora and fauna" /> и сè помал број на {{ill|Новозеландска слатководна школка|en|New Zealand freshwater mussel|}}.<ref>{{Cite thesis|last=Rainforth|first=Hannah Jane|date=2008|title=Tiakina Kia Ora – Protecting Our Freshwater Mussels|type=Masters in Ecological Restoration|publisher=Victoria University of Wellington|url=http://researcharchive.vuw.ac.nz/xmlui/bitstream/handle/10063/839/thesis.pdf|access-date=14 November 2015}}</ref> Реката и нејзините притоки се дом и на разновидни безрбетници како ''[[Еднодневки|Ephemeroptera]]'', ''[[Пролетници|Plecoptera]]'' и ''[[Водни молци|Trichoptera]]''. .<ref name="Whanganui Freshwater Ecosystems DOC" /> Популации на {{ill|Сина патка|en|Blue duck|сина патка (вио)}} можат да се најдат на спојот на реката Фангануи со потоците Мангатепопо и Окупата.<ref name="Horizon 2003">{{Наведена книга|title=Whanganui Catchment strategy.|date=2003|publisher=Horizons.mw|location=Palmerston North [N.Z.]|isbn=1-877310-29-8|page=5|url=https://www.horizons.govt.nz/assets/publications/managing-our-environment/publications-plans-and-strategies/Whanganui-catchment-strategy.pdf|access-date=14 November 2015}}</ref> Австралиската [[ноќна чапја]] основала места за преноќување покрај реката Фангануи во 1990-тите и во Нов Зеланд се размножува само на оваа локација.<ref name="NBO2013">{{Наведена мрежна страница|last1=Frost|first1=P.G.H.|title=Nankeen night heron|url=http://nzbirdsonline.org.nz/species/nankeen-night-heron|website=New Zealand Birds Online|access-date=14 November 2015}}</ref> Поголемиот дел од флората во речниот слив може да се опише како шума од широколисни дрвја и [[Подокарпни дрвја]];<ref>{{Наведена книга|last=DuFresne|first=Jim|date=2006|title=Tramping in New Zealand|edition=Sixth|publisher=[[Lonely Planet]]|pages=392|isbn=978-1-74059-788-3}}</ref> видовите во пониските слоеви на шумата вклучуваат ''[[Blechnum discolor]]'' и разни други папрати и грмушки.<ref>{{Наведена мрежна страница|author=Hogan, C. Michael|year=2009|url=http://www.globaltwitcher.com/artspec_information.asp?thingid=95431|title=Crown fern; Blechnum discolor|work=GlobalTwitcher.com}}</ref> == Речни бродови == Во 1892 година {{ill|Александар Хатрик|en|Alexander Hatrick}} склучил договор со компанијата {{ill|Thomas Cook & Son|en|Thomas Cook & Son}} за превоз на туристи до {{ill|Пипирики|en|Pipiriki}}<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dnzb.govt.nz/dnzb/alt_essayBody.asp?essayID=2H20|title=Hatrick, Alexander, 1857–1918|work=dnzb.govt.nz|access-date=5 March 2023}}</ref> со паробродот со тркало ''{{ill|PS Waimarie|en|PS Waimarie}}''. Ова патување било познато како туристичка рута „Рајна на Маориленд“ кон внатрешноста на Нов Зеланд. Подоцна, речниот брод превезувал пошта, патници и товар. Овој параброд сообраќа на долниот тек на реката, вклучувајќи вечерни крстарења до хотелот Авока во {{ill|Упоконгаро|en|Upokongaro}} и патувања до паркот {{ill|Хипанго|en|Hipango}} за преноќување во шатор.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nzonline.org.nz/nzo/business/whanganui-riverboat-centre-wanganui-paddleboat-river-paddle-steamer|title=Paddle Steamer Waimarie, Whanganui|website=www.nzonline.org.nz|access-date=5 November 2017}}</ref> На 18 јуни 2010 година речниот брод ''Adventurer 2'' тргнал на пат,<ref name="TVNZ_3596953">{{Наведени вести|url=http://tvnz.co.nz/national-news/riverboat-embarks-whanganui-voyage-3596953|title=Riverboat embarks on Whanganui voyage|date=18 June 2010|work=[[1News|One News]]|access-date=3 December 2011}}</ref> обидувајќи се да го направи патувањето од 230 км до {{ill|Таумарунуи|en|Taumarunui}}. Тоа било првото патување до Таумарунуи по 82 години. ''Adventurer 2'' сега го нуди ова патување на туристите како историска алтернатива на моторните чамци и кајаците.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.adventurer.net.nz|title=Baldwin Adventure Whanganui river tours|website=adventurer.net.nz|archive-url=https://web.archive.org/web/20160113110757/http://www.adventurer.net.nz/|archive-date=13 January 2016}}</ref> Сепак, при низок водостој не може да стигне до Таумарунуи. === Речни пристаништа === [[File:Marae Whanganui River.jpg|мини|десно|Едно од многуте маорски ''марае'' покрај реката Фангануи]] Реката Фангануи била главна сообраќајна жила за првите заедници долж нејзините брегови. Речните бродови некогаш пловеле по реката, а и по реките [[Охура (река)]] и [[Онгаруе (река)]], освен ако овие патишта не биле блокирани од трупци по поплавите. Од 1891 до 1958 година по реката Фангануи работела линијата на Александар Хатрик за [[речен брод|речни бродови]]. Паробродот со тркало ''Wairere'' бил нарачан од Лондон и испорачан во делови, а потоа составен во Фангануи кон крајот на 1891 година. Се вели дека Таумарунуи бил највисоката точка на реката Фангануи до која можело да се плови со речен брод. Со протокот на реката управувал Одборот за заштита на реката Вангануи, кој градел потпорни ѕидови за да ги насочи и продлабочи речните канали за сообраќај. И покрај тоа, речните бродови понекогаш морале да се влечат со челични јажиња за да ги совладаат потешките брзаци. Речниот одбор постоел од 1891 до 1940 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|last=Robin Hodge|date=2002|title=The Scenic Reserves of the Whanganui River 1891 – 1986|url=https://forms.justice.govt.nz/search/Documents/WT/wt_DOC_94579372/Wai%20903%2C%20A034.pdf|website=Waitangi Tribunal|access-date=5 March 2023}}</ref> {| border="1" style="border-collapse: collapse;" !bgcolor=#C0FFEE|Име на пристаништето !bgcolor=#C0FFEE|Заедница што ја опслужува !bgcolor=#C0FFEE|Растојание од устието !bgcolor=#C0FFEE|Време на патување нагоре/надолу !bgcolor=#C0FFEE|Координати |- valign=top |Пристаниште Таумарунуи |[[Таумарунуи]] |232 км<ref name=":0">{{Cite web |date=1908 |title=WANGANUI RIVER TRUST (ANNUAL REPORT OF THE); WITH MAPS. |url=https://atojs.natlib.govt.nz/cgi-bin/imageserver/imageserver.pl?oid=AJHR1908-I.1.1824&ext=png |access-date=2022-03-11 |website=atojs.natlib.govt.nz}}</ref> | | |- |Пристаниште Кирикау |[[Кирикау]] | | | |- |Пристаниште Те Маире |[[Те Маире]] | | | |- |Пристаниште Отумангу |[[Отумангу]] |212 км<ref name=":0" /> | | |- |Пристаниште Лејси | | | | |- |Пристаниште Вејдс |[[Ретаруке (река)|Долина Ретаруке]] |174 км<ref>{{Cite web |date=26 Jan 1918 |title=BACK-COUNTRY SETTLEMENT. WANGANUI CHRONICLE |url=https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/WC19180126.2.46 |access-date=2022-03-11 |website=paperspast.natlib.govt.nz}}</ref> | |{{coord|39|6.65|S|175|3.98|E|region:NZ_type:landmark}} |- |Пристаниште Мангапуруа |[[Долина Мангапуруа]] |121 км<ref name=":1">{{Cite web |date=1898 |title=DEPARTMENT OF LANDS AND SURVEY (ANNUAL REPORT ON) |url=https://paperspast.natlib.govt.nz/parliamentary/appendix-to-the-journals-of-the-house-of-representatives/1898/I/865 |access-date=2022-03-10 |website=paperspast.natlib.govt.nz}}</ref> | | |- |Пристаниште Тангахое |[[Тангахое]] |117 км<ref name=":1" /> | | |- |Пристаниште Мангатити |[[Мангатити]] |116 км<ref name=":1" /> | | |- |Пристаниште Паринуи |[[Паринуи]] |114 км<ref name=":1" /> | | |- |Пристаниште Раманиу |[[Раманиу]] |113 км<ref name=":1" /> | | |- |Пристаниште Пипирики |[[Пипирики]] | | | |- |Долно пристаниште Пипирики |[[Пипирики]] |92 км<ref name=":1" /> | | |- |Пристаниште Те Тухи |Долината на потокот Ахуаху | | | |- |Пристаниште Парк Хипанго |? | | | |- |Пристаниште Узводно | | | | |- |Пристаништа Вангануи |[[Вангануи]] | | | |} == Рекреација == [[File:Kayaking On The Whanganui.jpg|мини|десно|[[Кајакарење]] е многу популарен спорт на реката.]] Протокот на реката е изменет со пренасочување на водата од изворишните делови преку хидроенергетскиот систем Тонгариро кон езерото Таупо. Ова придонесе за прекин на трките со сплавови и оневозможува речните бродови да го поминуваат целиот пат до Таумарунуи во посувите месеци. * {{ill|Национален парк Фангануи|en|Whanganui National Park}} * {{ill|Патеката Фангануи|en|Whanganui Journey|}}, под управувачка надлежност на {{ill|Одделение за заштита на Нов Зеланд|en|New Zealand Department of Conservation|}} во рамките на програмата {{ill|Големи пешачки патеки на Нов Зеланд|en|New Zealand Great Walks|}}. * Пешачење (северно-јужни и источно-западни патеки се вкрстуваат на реката Фангануи) ** {{ill|Те Арароа|en|Te Araroa}}<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.teararoa.org.nz/trail_stories.php?story_id=34|title=Te Araroa - Whakapapa - Manganui-o-te-Ao|website=www.teararoa.org.nz|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20040630075322/http://www.teararoa.org.nz/trail_stories.php?story_id=34|archive-date=2004-06-30}}</ref> – патека за пешачење по должината на Нов Зеланд и Фангануи. ** {{ill|Траверс од Ист Кејп до Кејп Егмонт|en|East Cape to Cape Egmont Traverse}}<ref>{{Наведена книга|last=Salisbury|first=Raymond|date=1997|title=East Cape to Cape Egmont – 80 day traverse of the North Island|publisher=Word for Word Publishing}}</ref> ** Пешачка патека {{ill|Математеаонга|en|Matemateāonga Range|}} (и други) * Веслање со кану – многу историски локалитети и места за посета. * Годишна трка со сплавови: Од Пиријака до Таумарунуи – последен пат одржана во 1970-тите * Годишна трка со моторни чамци: Од Таумарунуи до Фангануи – последен пат одржана во 1980-тите == Мостови == И покрај тоа што е најдолгата пловна река на Нов Зеланд, Фангануи има малку мостови. Само два се наоѓаат на делницата од 230 km меѓу Фангануи и Таумарунуи. Целосниот список на мостови по редослед од изворот до морето е: * Мост на {{ill|Државен пат 47 (Нов Зеланд)|en|State Highway 47 (New Zealand)|Државниот пат 47}} во близина на {{ill|Национален парк Тонгариро|en|Tongariro National Park|Националниот парк Тонгариро}} * Пешачка патека до {{ill|Редути Те Порере|en|Te Pōrere Redoubts|}} која ја преминува реката веднаш низводно. * Западно пренасочување на хидроенергетскиот систем Тонгариро кој ја преминува реката. * Приватен шумарски пат во близина на езерото Те Вхаиау * Патот Хохотака во близина на {{ill|Какахи|en|Kakahi, New Zealand|}} * Таумарунуи (4 моста, клучувајќи го Мостот на победата) * Нов мост Те Маире (1954) * Ерусалим, руиниран висечки мост. * Велосипедски мост Упоконгаро - дел од велосипедската патека „Од планина до море“ (''Ngā Ara Tūhono)'', кој беше отворен на 2 декември 2020 година. <ref>{{Наведена мрежна страница|title=Cycle bridge opens in time for summer|url=https://www.whanganui.govt.nz/Your-Council/News-Events/News/Cycle-bridge-opens|access-date=2020-12-19|website=www.whanganui.govt.nz|language=en-AU}}</ref> Мостот е долг 130 m<ref>{{Наведена мрежна страница|date=2020-01-21|title=Whanganui mayor accepts blame for delays to Upokongaro Cycle Bridge|url=https://www.stuff.co.nz/national/118945535/whanganui-mayor-accepts-blame-for-delays-to-upokongaro-cycle-bridge|access-date=2020-12-19|website=Stuff|language=en}}</ref>, а заедно со приклучната велосипедската патека чинеле 3,4 милиони долари.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Upokongaro cycle bridge opening confirmed|url=https://www.whanganui.govt.nz/Your-Council/News-Events/News/Upokongaro-cycle-bridge-opening-confirmed|access-date=2020-12-19|website=www.whanganui.govt.nz|language=en-AU}}</ref> Фангануи: * Мост на улицата Даблин * Градски мост на Фангануи * Мост Кобам – долг 275 m, со 9 [[распон (градежништво)|распони]], проектиран во 1959 година од Министерството за јавни работи и развој, изграден во 1962 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nzsee.org.nz/db/2011/193.pdf|title=Proceedings of the Ninth Pacific Conference on Earthquake Engineering – Retrofit to improve earthquake performance of bridge abutment slopes – COBHAM BRIDGE ABUTMENT RETROFIT USING DRILLED STONE COLUMNS|author1=G. Gregg|author2=P. Brabhaharan|author3=J. Duxfield|author4=S. Arumugam|work=NZTA Opus|date=April 2011}}</ref> Требало да се изгради мост над Фангануи за да се поврзе {{ill|Раетихи|en|Raetihi}} со {{ill|Таранаки|en|Taranaki}} во областа Мангапуруа (каде се наоѓа {{ill|Мостот до никаде|en|Bridge to Nowhere (New Zealand)|}}), но овој план никогаш не бил спроведен. === Железнички мостови === Најстарите мостови над реката се железничките: железничкиот мост {{ill|Арамохо|en|Aramoho|Арамохо}} од 1876 година во Фангануи, заедно со {{ill|Мост Матапуна|en|Matapuna railway station#Matapuna Bridge|}} од 1903–1904 година близу до Таумарунуи.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Matapuna Bridge|url=https://www.heritage.org.nz/the-list/details/9277|access-date=2020-07-20|website=www.heritage.org.nz}}</ref> == Познати личности == * {{ill|Те Мамаку|en|Te Mamaku}}, маорски поглавар * {{ill|Александар Хатрик|en|Alexander Hatrick}}, лидер во туризмот * {{ill|Џон Тифин Стјуарт|en|John Tiffin Stewart}}, инженер * {{ill|Мери Џозеф Обер|en|Mary Joseph Aubert}}, католичка мисионерка * {{ill|Џејмс К. Бакстер|en|James K. Baxter}}, поет * {{ill|Хенри Августус Филд|en|Henry Augustus Field}}, геодет * {{ill|Елси Смит|en|Elsie Smith}}, 33-годинишна медицинска сестра и мисионерка * {{ill|Вилијам Веб|en|William Webb (rower)|}}, веслач * {{ill|Ендру Андерсон|en|Andrew Anderson (riverboat skipper)|}}, капетан на речен брод, роден во {{ill|Пипирики|en|Pipiriki}} == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Whanganui River}} * [http://www.wanganui.com Официјален туристички портал на Фангануи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131005180651/http://wanganui.com/|date=5 October 2013}} * [http://www.riverboatsnz.com Историја на речната линија на Хатрик.] * [http://www.uniquelynz.com/whanganui.htm Приказна за реката] * [http://rivers.org.nz/whanganui-guide/ Водич за Фангануи – брошура од Whitewater NZ] * [http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/MaoriNewZealanders/WhanganuiTribes/1/ENZ-Resources/Standard/4/en Карта со главните паа на реката] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927190539/http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/MaoriNewZealanders/WhanganuiTribes/1/ENZ-Resources/Standard/4/en|date=27 September 2007}} * [https://www.nzgeo.com/stories/smokestacks-and-paddle-wheels/ NZ Geographic Magazine – Smokestacks and Paddle Wheels] [[Категорија:Реки во Нов Зеланд]] [[Категорија:Манавату-Фангануи]] [[Категорија:Права на природата]] 43hxqwm8tm5skw677dloag92c9g3fsm 0 1405136 5641444 2026-10-06T18:03:19Z ForestShutter 126802 ForestShutter ја премести страницата [[Река Вангануи]] на [[Фангануи (река)]] 5641444 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Фангануи (река)]] al3x43mbny1r53kr5xt7k9cauv7kmp1 0 1405137 5641447 2026-10-06T18:08:10Z P.Nedelkovski 47736 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1368116307|Waitaki River]]“ 5641447 wikitext text/x-wiki '''Ваитаки''' - голема плетенкаста река на [[Јужен Остров|Јужниот Остров]] на [[Нов Зеланд]]. Се исцедува во сливот Макензи и се протега во должина од 209 километри на југоисток до влезот во [[Тихи Океан|Тихиот Океан]] помеѓу Тимару и Оамару на источниот брег. Започнува од устието на реките [[Охау (река)|Охау]] и Текапо, сега на почетокот на вештачкото [[Бенморско Езеро]], кое се напојува од три големи леднички езера, [[Пукаки]], Текапо и [[Охау (езеро)|Охау]], во подножјето на Јужните Алпи. Реката Ваитаки тече низ езерата Бенмор, Авимор и Ваитаки, а овие езера се опфатени од [[Хидроелектрана|хидроелектраните]] на [[Бенморска брана|Бенморската]], [[Авиморска брана|Авиморската]] и [[Ваитаки (брана)|браната Ваитаки]].<ref name="Ency1966">{{Наведена енциклопедија|access-date=28 May 2025}}</ref> Ваитаки има неколку притоки, особено [[Ахурири|реката Ахурири]] и [[Хакатарамеа|реката Хакатарамеа]]. Минува покрај [[Куров]] и [[Гленав]] пред да се влие во Тихиот Океан. Според нејзиното име е наречен округот Ваитаки на јужната страна од реката. [[File:WaitakiRiverNov232024.jpg|десно|мини| Реката Ваитаки под [[Ваитаки (брана)|браната Ваитаки]]]] Протокот на реката е нормално низок во зима, при што протокот се зголемува напролет кога снегот што ги покрива Јужните Алпи почнува да се топи, при што протокот во текот на летото зависи од врнежите од дожд, а потоа се намалуваат на есен бидејќи постуденото време почнува да ги замрзнува помалите потоци што го хранат сливот. Средниот проток на реката Ваитаки кај Куров е 356 кубни метри во секунда. Првите поголеми инфраструктурни проекти на реката биле направени помеѓу 1881 и 1914 година со изградбата на патни и железнички мостови кај Куров и мостот [[Ваитаки (мост)|Ваитаки]]. Средината на речното корито била историска политичка граница помеѓу [[Кантербери (регион)|Кентербери]] и [[Отаго]]. Терминот „јужно од Ваитаки“ често се користи за да се означат регионите Отаго и [[Саутленд]] како една заедничка област (двата региона делат историски и етнички врски што ги разликуваат од регионите северно од нив). Реката е популарна за рекреативен риболов и возење со [[млазен чамец]]. == Топонимија == ''Ваитаки'' се преведува од јужните Маори како „плачливи води“ (''wai'' значи „вода“ и ''taki'' значи „плаче, тагува“). Еквивалентот на стандардниот (северен) маорски јазик е ''ваитанги''.<ref name="Ency1966" /> == Производство на електрична енергија == Реката е место на многу хидроелектрични проекти. '''Хидроелектраната Ваитаки''', која вклучува неколку големи брани, е еден од најголемите хидроелектрични проекти во земјата. Браната [[Ваитики (брана)|Ваитаки]] била изградена прва, помеѓу 1928 и 1934 година, и без машини за преместување земја, по што следела изградбата на [[Авиморска брана|Авиморската брана]], која го создала [[Авиморско Езеро|Авиморското Езеро]], а потоа и [[Бенморска брана|Бенморската брана]], која го создала [[Бенморско Езеро|Бенморското Езеро]]. [[Пукаки (езеро)|Езерото Пукаки]] првично било преградено во оваа фаза за да се обезбеди складирање и контрола на протокот. На езерото Текапо била инсталирана и мала станица, при што водата се земала преку тунел долг 1,6 км до електрана под нивото на езерото. Изворните електрани Ваитаки ја испуштаат водата назад во реката Ваитаки, која потоа образува езеро за складирање за следната станица во веригата. Трите електрани се (пуштени во употреба/капацитет/годишно производство): * Ваитаки (1935/105 MW/500 GWh) * [[Бенморска брана|Бенморска]] (1965/540 MW/2200 GWh) * [[Авиморска брана|Авиморска]] (1968/220 MW/940 GWh) [[File:Tekapo-Pukaki_canal.jpg|десно|мини| Каналот Текапо]] Во 1960-тите, започнала работата на проектот Горен Ваитаки. Овој проект се состоел од преземање на испустот од оригиналната станица Текапо (А) преку [[Текапо (канал)|каналот Текапо]] до станицата Текапо Б на работ на езерото Пукаки. Браната кај Пукаки била зголемена во висина. Водата од Пукаки потоа се пренесува во [[Pukaki Canal|каналот Пукаки]], кој се среќава со [[Ohau Canal|каналот Охау]] од езерото Охау во станицата Охау А и езерото Руатанива. Каналот Охау продолжува надвор од езерото Руатанива до Охау Б на средината на патот, пред да се испразни низ Охау Ц во Бенморското Езеро. Станиците се (пуштени во употреба/капацитет/годишно производство): * Текапо А (1955/25 MW/160 GWh) * Tekapo B (1977/160 MW/800 GWh) * Ōhau A (1980/264 MW/1150 GWh) * Ōhau B (1984-85/212 MW/970 GWh) * Ōhau C (1984-85/212 MW/970 GWh) == Подоцнежни предлози == Во 2001 година, „Меридијан Енерџи“ поднел предлог за нова низа канали и брани на реката за наводнување и производство на електрична енергија.<ref name="NZ_Herald_182729">{{Наведени вести|url=http://www.nzherald.co.nz/electricity/news/article.cfm?c_id=187&objectid=182729|title=Meridian overturns conventional wisdom on hydro costs|last=Braddell, Richard|date=14 April 2001|work=[[The New Zealand Herald]]|access-date=1 December 2011}}</ref> Според овој предлог, познат како Проект Аква, било планирано да пренасочат до 77 проценти од долниот тек на реката за да се создаде хидроелектрична шема, но овие планови биле отфрлени во март 2004 година. Недостатокот на комерцијална одржливост била наведен како главна причина за одложувањето на проектот, иако жестоките јавни протести може да биле и главен чинител што придонел за тоа.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.nzherald.co.nz/geoff-cumming/news/article.cfm?a_id=88&objectid=3558633|title=Who killed Project Aqua?|last=Cumming|first=Geoff|date=3 April 2004|access-date=9 April 2017|agency=New Zealand Herald}}</ref> Поскромна наследничка шема, тунелот на Северниот брег, изгледало веројатно дека ќе продолжи, со доделени права за вода во 2009 година,<ref>{{Наведени вести|url=http://www.stuff.co.nz/timaru-herald/news/2905561/Meridian-wins-water-rights-for-hydro-project|title=Meridian wins water rights for hydro project|last=Cogle|first=Fleur|date=26 September 2009|work=Timaru Herald|access-date=26 September 2009}}</ref> но преговорите за пристап до земјиште биле прекинати во јануари 2013 година поради прогнозата за непроменета побарувачка за електрична енергија за следните пет години. == Поврзано == * [[Список на реки во Нов Зеланд]] == Наводи == == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20070304135531/http://www.beautiful-waitaki.co.nz/ Waitaki Valley website] (archived) * [http://www.meridianenergy.co.nz/what-we-do/our-power-stations/hydro/ohau-c/waitaki-hydro-scheme-3/ Meridian energy Waitaki hydro scheme] * [http://www.riversnetwork.org/rbo/index.php/river-blogs/oceania/item/1518 Hydrologic webmap of the Waitaki river basin] [[Категорија:Реки во Нов Зеланд]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] 3ksq5qiwtkr2k7h6uds4783rc0dpblt 5641462 5641447 2026-10-06T18:44:01Z P.Nedelkovski 47736 поправки 5641462 wikitext text/x-wiki [[File:WaitakiRiverNov232024.jpg|thumb|250px|Реката Ваитаки под истоимената брана]] '''Ваитаки''' (англиски: ''Waitaki River'') — голема река со разгрането корито на [[Јужен Остров|Јужниот Остров]] во [[Нов Зеланд]]. Таа го одводнува сливот Макензи и тече во должина од 209 километри во правец југоисток, сè до нејзиниот влив во [[Тихи Океан|Тихиот Океан]] помеѓу градовите Тимару и Оамару на источниот брег. Започнува од устието на реките [[Охау (река)|Охау]] и Текапо, денес на почетокот на вештачкото [[Бенморско Езеро]], кое се напојува од три големи леднички езера (Упукаки, Текапо и [[Охау (езеро)|Охау]]) во подножјето на Јужните Алпи. Реката Ваитаки тече низ езерата Бенмор, Авимор и Ваитаки, на кои се изградени хидроелектраните на [[Бенморска брана|Бенморската]], [[Авиморска брана|Авиморската]] и [[Ваитаки (брана)|браната Ваитаки]].<ref name="Ency1966">{{Наведена енциклопедија|access-date=28 May 2025}}</ref> Ваитаки има неколку притоки, од кои најзначајни се реките [[Ахурири|Ахурири]] и [[Хакатарамеа|Хакатарамеа]]. Минува покрај населените места Куров и Гленав пред да се влие во океанот. Според нејзиното име е наречен и округот Ваитаки, кој се наоѓа на јужната страна од реката. Протокот на реката вообичаено е низок во зима. Тој се зголемува напролет, кога започнува топењето на снегот на Јужните Алпи, додека во текот на летото зависи главно од врнежите од дожд, а потоа се намалува наесен, кога постуденото време почнува да ги замрзнува помалите потоци кои го хранат нејзиниот слив. Средниот проток на реката Ваитаки кај Куров изнесува 356 кубни метри во секунда. Првите поголеми инфраструктурни проекти на реката биле реализирани помеѓу 1881 и 1914 година со изградбата на патни и железнички мостови кај Куров, како и познатиот мост [[Ваитаки (мост)|Ваитаки]]. Средината на речното корито претставувала историска политичка граница помеѓу регионите [[Кантербери (регион)|Кантербери]] и [[Отаго]]. Поимот „јужно од Ваитаки“ често се користи за заедничко означување на регионите Отаго и [[Саутленд]] (двата региона делат блиски историски и културни врски кои ги разликуваат од регионите северно од нив). Реката е многу популарна за рекреативен риболов и возење со [[Млазен чамец|млазни чамци]] (''jet boating''). == Топонимија == Името ''Ваитаки'' на јужномаорски дијалект се преведува како „плачливи води“ (каде што ''wai'' значи „вода“, а ''taki'' значи „плаче, тагува“). Главна одлика на овој местен дијалект е замената на гласот „нг“ (''ng'') со „к“ (''k''), поради што зборот ''tangi'' станува ''taki''. Еквивалентот на ова име во стандардниот (северен) маорски јазик е познатиот поим ''Ваитанги'' (''Waitangi'').<ref name="Ency1966" /> == Хидроенергетски проекти == Реката е место на многу хидроелектрични проекти. '''Хидроелектричниот систем Ваитаки''', кој вклучува неколку големи брани, е еден од најголемите хидроенергетски проекти во земјата. [[File:Tekapo-Pukaki_canal.jpg|thumb|250px|Каналот Текапо]] Браната [[Ваитаки (брана)|Ваитаки]] била изградена прва, во периодот помеѓу 1928 и 1934 година, целосно рачно и без употреба на тешка градежна механизација. По неа следела изградбата на [[Авиморска брана|Авиморската брана]] (со која е создадено [[Авиморско Езеро|Авиморското Езеро]]), а потоа и [[Бенморска брана|Бенморската брана]] (со која е создадено [[Бенморско Езеро|Бенморското Езеро]]). [[Пукаки (езеро)|Езерото Пукаки]] првично било преградено со брана во оваа фаза за да се обезбеди акумулација и контрола на протокот на водата. На езерото Текапо била инсталирана и помала станица, при што водата се спроведувала преку тунел долг 1,6 км до електраната сместена под нивото на езерото. Овие првобитни електрани на Ваитаки ја испуштаат водата назад во речното корито, каде што таа образува акумулација за следната станица во хидроенергетската верига. Трите првични електрани се (година на пуштање во употреба / капацитет / просечно годишно производство): * Ваитаки (1935 / 105 MW / 500 GWh) * [[Бенморска брана|Бенморска]] (1965 / 540 MW / 2200 GWh) * [[Авиморска брана|Авиморска]] (1968 / 220 MW / 940 GWh) === Проект „Горен Ваитаки“ === Во 1960-тите започнала работата на проектот „Горен Ваитаки“. Овој проект се состоел од преземање на испуштената вода од првобитната станица Текапо А и нејзино спроведување преку [[Текапо (канал)|каналот Текапо]] до станицата Текапо Б, која се наоѓа на самиот брег на езерото Пукаки. Воедно, висината на браната кај Пукаки била зголемена. Водата од Пукаки потоа се пренесува во [[Пукаки (канал)|каналот Пукаки]], кој се спојува со [[Охау (канал)|каналот Охау]] (кој доаѓа од езерото Охау) кај станицата Охау А и вештачкото езеро Руатанива. Каналот Охау продолжува да тече од езерото Руатанива до станицата Охау Б (на средина од патот), пред конечно преку станицата Охау Ц да се испразни во Бенморското Езеро. Станиците од овој проект се: * Текапо А (1955/25 MW/160 GWh) * Текапо B (1977/160 MW/800 GWh) * Охау A (1980/264 MW/1150 GWh) * Охау B (1984-85/212 MW/970 GWh) * Охау C (1984-85/212 MW/970 GWh) == Неостварени проекти == Во 2001 година, компанијата „Меридијан Енерџи“ (''Meridian Energy'') поднела предлог за изградба на нов систем од канали и брани на реката, наменети за наводнување и производство на електрична енергија.<ref name="NZ_Herald_182729">{{Наведени вести|url=http://www.nzherald.co.nz/electricity/news/article.cfm?c_id=187&objectid=182729|title=Meridian overturns conventional wisdom on hydro costs|last=Braddell, Richard|date=14 April 2001|work=[[The New Zealand Herald]]|access-date=1 December 2011}}</ref> Според овој предлог, познат како „Проект Аква“ (''Project Aqua''), било планирано да се пренасочат дури 77 проценти од долниот тек на реката за потребите на хидроелектричниот систем, но овие планови биле отфрлени во март 2004 година. Недостигот од комерцијална одржливост бил наведен како главна причина за прекинување на проектот, иако жестоките јавни протести веројатно биле клучен фактор кој придонел за таквата одлука.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.nzherald.co.nz/geoff-cumming/news/article.cfm?a_id=88&objectid=3558633|title=Who killed Project Aqua?|last=Cumming|first=Geoff|date=3 April 2004|access-date=9 April 2017|agency=New Zealand Herald}}</ref> Поскромен нареден проект, наречен „Тунел на Северниот брег“ (''North Bank Tunnel''), изгледал веројатно дека ќе се реализира откако биле добиени правата за користење на водата во 2009 година.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.stuff.co.nz/timaru-herald/news/2905561/Meridian-wins-water-rights-for-hydro-project|title=Meridian wins water rights for hydro project|last=Cogle|first=Fleur|date=26 September 2009|work=Timaru Herald|access-date=26 September 2009}}</ref> Сепак, преговорите за пристап до земјиштето беа прекинати во јануари 2013 година поради прогнозите дека побарувачката за електрична енергија ќе остане непроменета во наредните пет години. == Поврзано == * [[Список на реки во Нов Зеланд]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20070304135531/http://www.beautiful-waitaki.co.nz/ Waitaki Valley website] (archived) * [http://www.meridianenergy.co.nz/what-we-do/our-power-stations/hydro/ohau-c/waitaki-hydro-scheme-3/ Meridian energy Waitaki hydro scheme] * [http://www.riversnetwork.org/rbo/index.php/river-blogs/oceania/item/1518 Hydrologic webmap of the Waitaki river basin] [[Категорија:Реки во Нов Зеланд]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] dv1jy2lbkw4yi6yb9cbf0p46a9fqm0d 5641471 5641462 2026-10-06T18:54:19Z P.Nedelkovski 47736 дополнување 5641471 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = Ваитаки | native_name = | name_native_lang = | other_name = | etymology = <!---------------------- IMAGE & MAP --> | image = ISS_Waitaki_River,_Canterbury_and_Otago.jpg | image_size = 270px | image_caption = Долниот тек на реката Ваитаки сликан од вселенска станица | map = NZ-Waitaki R.png | map_size = 270px | map_caption = Системот на реката Ваитаки | pushpin_map = | pushpin_map_size = | pushpin_caption = <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Држава | subdivision_name1 = [[Нов Зеланд]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = Регион | subdivision_name3 = [[Кантербери (регион)|Кантербери]], [[Отаго]] | subdivision_type4 = Дистрикт | subdivision_name4 = [[Виамате (дистрикт)|Ваимате]], [[Ваитаки (дистрикт)|Ваитаки]] | subdivision_type5 = Градови | subdivision_name5 = [[Отематата]], [[Куров]], [[Дантрун]], [[Гленави]] <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = 209 км | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location = [[Куров]] | discharge1_min = | discharge1_avg = 356 m³/s | discharge1_max = <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = [[Јужни Алпи (Нов Зеланд)|Јужни Алпи]] | source1_location = [[Бенморско Езеро]], [[Нов Зеланд]] | source1_coordinates = {{coord|44|21|S|170|12|E|display=inline}} | source1_elevation = | source_confluence = Реките [[Охау (река)|Охау]] и [[Ткапо (река)|Текапо]] | source_confluence_location = | source_confluence_coordinates = | source_confluence_elevation = | mouth = [[Тихи Океан]] | mouth_location = [[Нов Зеланд]] | mouth_coordinates = {{coord|44|57|S|171|09|E|display=inline,title}} | mouth_elevation = {{convert|0|m|abbr=on}} | progression = | river_system = | basin_size = | tributaries_left = [[Ахурири]], [[Отематата (река)|Отематата]], [[Маеревенуа (река)|Маеревенуа]] | tributaries_right = [[Хакатарамеа]] | custom_label = | custom_data = | extra = }} [[Податотека:WaitakiRiverNov232024.jpg|thumb|250px|Реката Ваитаки под истоимената брана]] '''Ваитаки''' (англиски: ''Waitaki River'') — голема река со разгрането корито на [[Јужен Остров|Јужниот Остров]] во [[Нов Зеланд]]. Таа го одводнува сливот Макензи и тече во должина од 209 километри во правец југоисток, сè до нејзиниот влив во [[Тихи Океан|Тихиот Океан]] помеѓу градовите Тимару и Оамару на источниот брег. Започнува од устието на реките [[Охау (река)|Охау]] и Текапо, денес на почетокот на вештачкото [[Бенморско Езеро]], кое се напојува од три големи леднички езера (Упукаки, Текапо и [[Охау (езеро)|Охау]]) во подножјето на Јужните Алпи. Реката Ваитаки тече низ езерата Бенмор, Авимор и Ваитаки, на кои се изградени хидроелектраните на [[Бенморска брана|Бенморската]], [[Авиморска брана|Авиморската]] и [[Ваитаки (брана)|браната Ваитаки]].<ref name="Ency1966">{{Наведена енциклопедија|access-date=28 May 2025}}</ref> Ваитаки има неколку притоки, од кои најзначајни се реките [[Ахурири|Ахурири]] и [[Хакатарамеа|Хакатарамеа]]. Минува покрај населените места Куров и Гленав пред да се влие во океанот. Според нејзиното име е наречен и округот Ваитаки, кој се наоѓа на јужната страна од реката. Протокот на реката вообичаено е низок во зима. Тој се зголемува напролет, кога започнува топењето на снегот на Јужните Алпи, додека во текот на летото зависи главно од врнежите од дожд, а потоа се намалува наесен, кога постуденото време почнува да ги замрзнува помалите потоци кои го хранат нејзиниот слив. Средниот проток на реката Ваитаки кај Куров изнесува 356 кубни метри во секунда. Првите поголеми инфраструктурни проекти на реката биле реализирани помеѓу 1881 и 1914 година со изградбата на патни и железнички мостови кај Куров, како и познатиот мост [[Ваитаки (мост)|Ваитаки]]. Средината на речното корито претставувала историска политичка граница помеѓу регионите [[Кантербери (регион)|Кантербери]] и [[Отаго]]. Поимот „јужно од Ваитаки“ често се користи за заедничко означување на регионите Отаго и [[Саутленд]] (двата региона делат блиски историски и културни врски кои ги разликуваат од регионите северно од нив). Реката е многу популарна за рекреативен риболов и возење со [[Млазен чамец|млазни чамци]] (''jet boating''). == Топонимија == Името ''Ваитаки'' на јужномаорски дијалект се преведува како „плачливи води“ (каде што ''wai'' значи „вода“, а ''taki'' значи „плаче, тагува“). Главна одлика на овој местен дијалект е замената на гласот „нг“ (''ng'') со „к“ (''k''), поради што зборот ''tangi'' станува ''taki''. Еквивалентот на ова име во стандардниот (северен) маорски јазик е познатиот поим ''Ваитанги'' (''Waitangi'').<ref name="Ency1966" /> == Хидроенергетски проекти == Реката е место на многу хидроелектрични проекти. '''Хидроелектричниот систем Ваитаки''', кој вклучува неколку големи брани, е еден од најголемите хидроенергетски проекти во земјата. [[Податотека:Tekapo-Pukaki_canal.jpg|thumb|250px|Каналот Текапо]] Браната [[Ваитаки (брана)|Ваитаки]] била изградена прва, во периодот помеѓу 1928 и 1934 година, целосно рачно и без употреба на тешка градежна механизација. По неа следела изградбата на [[Авиморска брана|Авиморската брана]] (со која е создадено [[Авиморско Езеро|Авиморското Езеро]]), а потоа и [[Бенморска брана|Бенморската брана]] (со која е создадено [[Бенморско Езеро|Бенморското Езеро]]). [[Пукаки (езеро)|Езерото Пукаки]] првично било преградено со брана во оваа фаза за да се обезбеди акумулација и контрола на протокот на водата. На езерото Текапо била инсталирана и помала станица, при што водата се спроведувала преку тунел долг 1,6 км до електраната сместена под нивото на езерото. Овие првобитни електрани на Ваитаки ја испуштаат водата назад во речното корито, каде што таа образува акумулација за следната станица во хидроенергетската верига. Трите првични електрани се (година на пуштање во употреба / капацитет / просечно годишно производство): * Ваитаки (1935 / 105 MW / 500 GWh) * [[Бенморска брана|Бенморска]] (1965 / 540 MW / 2200 GWh) * [[Авиморска брана|Авиморска]] (1968 / 220 MW / 940 GWh) === Проект „Горен Ваитаки“ === Во 1960-тите започнала работата на проектот „Горен Ваитаки“. Овој проект се состоел од преземање на испуштената вода од првобитната станица Текапо А и нејзино спроведување преку [[Текапо (канал)|каналот Текапо]] до станицата Текапо Б, која се наоѓа на самиот брег на езерото Пукаки. Воедно, висината на браната кај Пукаки била зголемена. Водата од Пукаки потоа се пренесува во [[Пукаки (канал)|каналот Пукаки]], кој се спојува со [[Охау (канал)|каналот Охау]] (кој доаѓа од езерото Охау) кај станицата Охау А и вештачкото езеро Руатанива. Каналот Охау продолжува да тече од езерото Руатанива до станицата Охау Б (на средина од патот), пред конечно преку станицата Охау Ц да се испразни во Бенморското Езеро. Станиците од овој проект се: * Текапо А (1955/25 MW/160 GWh) * Текапо B (1977/160 MW/800 GWh) * Охау A (1980/264 MW/1150 GWh) * Охау B (1984-85/212 MW/970 GWh) * Охау C (1984-85/212 MW/970 GWh) == Неостварени проекти == Во 2001 година, компанијата „Меридијан Енерџи“ (''Meridian Energy'') поднела предлог за изградба на нов систем од канали и брани на реката, наменети за наводнување и производство на електрична енергија.<ref name="NZ_Herald_182729">{{Наведени вести|url=http://www.nzherald.co.nz/electricity/news/article.cfm?c_id=187&objectid=182729|title=Meridian overturns conventional wisdom on hydro costs|last=Braddell, Richard|date=14 April 2001|work=[[The New Zealand Herald]]|access-date=1 December 2011}}</ref> Според овој предлог, познат како „Проект Аква“ (''Project Aqua''), било планирано да се пренасочат дури 77 проценти од долниот тек на реката за потребите на хидроелектричниот систем, но овие планови биле отфрлени во март 2004 година. Недостигот од комерцијална одржливост бил наведен како главна причина за прекинување на проектот, иако жестоките јавни протести веројатно биле клучен фактор кој придонел за таквата одлука.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.nzherald.co.nz/geoff-cumming/news/article.cfm?a_id=88&objectid=3558633|title=Who killed Project Aqua?|last=Cumming|first=Geoff|date=3 April 2004|access-date=9 April 2017|agency=New Zealand Herald}}</ref> Поскромен нареден проект, наречен „Тунел на Северниот брег“ (''North Bank Tunnel''), изгледал веројатно дека ќе се реализира откако биле добиени правата за користење на водата во 2009 година.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.stuff.co.nz/timaru-herald/news/2905561/Meridian-wins-water-rights-for-hydro-project|title=Meridian wins water rights for hydro project|last=Cogle|first=Fleur|date=26 September 2009|work=Timaru Herald|access-date=26 September 2009}}</ref> Сепак, преговорите за пристап до земјиштето беа прекинати во јануари 2013 година поради прогнозите дека побарувачката за електрична енергија ќе остане непроменета во наредните пет години. == Поврзано == * [[Список на реки во Нов Зеланд]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20070304135531/http://www.beautiful-waitaki.co.nz/ Waitaki Valley website] (archived) * [http://www.meridianenergy.co.nz/what-we-do/our-power-stations/hydro/ohau-c/waitaki-hydro-scheme-3/ Meridian energy Waitaki hydro scheme] * [http://www.riversnetwork.org/rbo/index.php/river-blogs/oceania/item/1518 Hydrologic webmap of the Waitaki river basin] [[Категорија:Реки во Нов Зеланд]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] irk8dd7912ry61x72j9i1s00zlszp6u 0 1405138 5641465 2026-10-06T18:49:34Z Виолетова 1975 Пренасочување кон [[Kitaibelia vitifolia]] 5641465 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Kitaibelia vitifolia]] ea5a9ep4xvh3r0ttex2oekskg1edz76 10 1405139 5641466 2026-10-06T18:49:34Z Carshalton 30527 Создадена страница со: {{fb team |t=Рух Хожов |tan=ФК Рух Хожов |tc=POL |abb={{#if:{{{abb|}}}|RCH}} |oc={{#if:{{{oc|}}}|{{{oc}}} }} }}<!-- --><noinclude> [[Категорија:Fb_team_(N)_предлошки Полска|Рух Хожов]] </noinclude> 5641466 wikitext text/x-wiki {{fb team |t=Рух Хожов |tan=ФК Рух Хожов |tc=POL |abb={{#if:{{{abb|}}}|RCH}} |oc={{#if:{{{oc|}}}|{{{oc}}} }} }}<!-- --><noinclude> [[Категорија:Fb_team_(N)_предлошки Полска|Рух Хожов]] </noinclude> kvp3mmluz9y3yyqfg418nsnfxym9rbm 0 1405140 5641469 2026-10-06T18:52:20Z Виолетова 1975 Пренасочување кон [[Слез]] 5641469 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Слез]] lw0gcuonzgipfmv240nedwtjwljzj3j 1 1405141 5641472 2026-10-06T18:55:49Z P.Nedelkovski 47736 Создадена страница со: {{СЗР}} 5641472 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1405142 5641480 2026-10-06T19:17:03Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: {{Инфокутија за телевизија | image = Between Steps poster.png | image_alt = | caption = Плакатот на серијата | alt_name = | native_name = 연애박사 | genre = {{PL| * романтика * [[приказна за созревањето]] }} | creator = | based_on = | writer = Мин Хјо Џунг | director = [[Ан Пан Сок]] | starring = {{PL| * [[Чу Јонг Ву]] * [[Ким Со Хјун]] }... 5641480 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за телевизија | image = Between Steps poster.png | image_alt = | caption = Плакатот на серијата | alt_name = | native_name = 연애박사 | genre = {{PL| * романтика * [[приказна за созревањето]] }} | creator = | based_on = | writer = Мин Хјо Џунг | director = [[Ан Пан Сок]] | starring = {{PL| * [[Чу Јонг Ву]] * [[Ким Со Хјун]] }} | music = Ли Нам Јон | open_theme = | end_theme = | country = {{знаме|Јужна Кореја}} | language = [[корејски]] | num_episodes = 1 | list_episodes = | executive_producer = | producer = | cinematography = | editor = | runtime = | company = {{PL| * KT Studio Genie * Studio Goti }} | budget = | network = ENA | first_aired = {{Start date|2026|10|05}} | last_aired = сѐ уште }} '''''Меѓу чекорите''''' ({{Langx|ko|연애박사}}) — јужнокорејска љубовна [[Приказна за созревањето|серија за созревањето]], чиј сценарист е Мин Хјо Џунг, а режисер е Ан Пан Сок. Главните улоги ги толкуваат Чу Јонг Ву и Ким Со Хјун. Серијата ја прикажува романсата меѓу двајца млади што се раѓа во лабораторија за [[роботика]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ktena.co.kr/|title=Меѓу чекорите|last=|work=ktena.co.kr|language=ko|accessdate=2026-10-06}}</ref> Премиерата се одржала на каналот ENA на 5 октомври 2026 г., а се прикажувала секој понеделник и вторник во 22:00 часот (корејско време). Исто така, серијата е достапна за пренос на Genie TV во [[Јужна Кореја]], како и на [[Disney+]] и [[Hulu]] во одредени области. == Содржина == Сместена во лабораторија за роботика, серијата ги следи животите на Парк Мин-џе, докторанд кој ја изгубил ногата поради болест откако претходно бил пливач, и Лим Ју-џин, магистрантка која тргнала по нов пат откако искусила неизвесност во кариерата. == Улоги == {{Список со глумци}} |- | Чу Јонг Ву || Парк Мин Џе |- | Ким Со Хјун || Лим Ју Џин |} == Оригинална музика == Под водство на музичкиот директор Ли Нам Јон во соработка со странски музичари, звучниот запис е направен да го следи емоционалниот развој на главната врска во драмата, со нумери од изведувачи како што се The Restless Age, Маргарет Гласпи и [[Рејчел Јамагата]]. Музичкиот канал на SLL на [[YouTube]], ''Gogosing'', ги претставил главните нумери од оригиналната музика на серијата преку содржината „Pre-Ticket“ на 30 септември 2026 г.<ref>{{Cite news |url=https://news.jtbc.co.kr/article/NB12320833 |script-title=ko:'연애박사' OST 프리티켓 공개...해외 아티스트 라인업으로 로맨스 감성 예고 |trans-title='Between Steps' OST Pre-Ticket Released...Overseas Artist Lineup Previews Romantic Sensibility |work=[[JTBC]] |language=ko |date=1 октомври 2026 |access-date=4 октомври 2026}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://ktena.co.kr/bbs/board.php?bo_table=drama&wr_id=51 Матична страница] {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Јужнокорејски телевизиски серии]] [[Категорија:Телевизиски серии на корејски јазик]] be7m53rkfbd4a7vla068n57p2n4szbj 5641482 5641480 2026-10-06T19:18:07Z Andrew012p 85224 /* Содржина */ 5641482 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за телевизија | image = Between Steps poster.png | image_alt = | caption = Плакатот на серијата | alt_name = | native_name = 연애박사 | genre = {{PL| * романтика * [[приказна за созревањето]] }} | creator = | based_on = | writer = Мин Хјо Џунг | director = [[Ан Пан Сок]] | starring = {{PL| * [[Чу Јонг Ву]] * [[Ким Со Хјун]] }} | music = Ли Нам Јон | open_theme = | end_theme = | country = {{знаме|Јужна Кореја}} | language = [[корејски]] | num_episodes = 1 | list_episodes = | executive_producer = | producer = | cinematography = | editor = | runtime = | company = {{PL| * KT Studio Genie * Studio Goti }} | budget = | network = ENA | first_aired = {{Start date|2026|10|05}} | last_aired = сѐ уште }} '''''Меѓу чекорите''''' ({{Langx|ko|연애박사}}) — јужнокорејска љубовна [[Приказна за созревањето|серија за созревањето]], чиј сценарист е Мин Хјо Џунг, а режисер е Ан Пан Сок. Главните улоги ги толкуваат Чу Јонг Ву и Ким Со Хјун. Серијата ја прикажува романсата меѓу двајца млади што се раѓа во лабораторија за [[роботика]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ktena.co.kr/|title=Меѓу чекорите|last=|work=ktena.co.kr|language=ko|accessdate=2026-10-06}}</ref> Премиерата се одржала на каналот ENA на 5 октомври 2026 г., а се прикажувала секој понеделник и вторник во 22:00 часот (корејско време). Исто така, серијата е достапна за пренос на Genie TV во [[Јужна Кореја]], како и на [[Disney+]] и [[Hulu]] во одредени области. == Содржина == Сместена во лабораторија за роботика, серијата ги следи животите на Парк Мин Џе, докторанд што ја изгубил ногата поради болест откако претходно бил пливач, и Лим Ју Џин, магистрантка што тргнала по нов пат откако искусила неизвесност во кариерата. == Улоги == {{Список со глумци}} |- | Чу Јонг Ву || Парк Мин Џе |- | Ким Со Хјун || Лим Ју Џин |} == Оригинална музика == Под водство на музичкиот директор Ли Нам Јон во соработка со странски музичари, звучниот запис е направен да го следи емоционалниот развој на главната врска во драмата, со нумери од изведувачи како што се The Restless Age, Маргарет Гласпи и [[Рејчел Јамагата]]. Музичкиот канал на SLL на [[YouTube]], ''Gogosing'', ги претставил главните нумери од оригиналната музика на серијата преку содржината „Pre-Ticket“ на 30 септември 2026 г.<ref>{{Cite news |url=https://news.jtbc.co.kr/article/NB12320833 |script-title=ko:'연애박사' OST 프리티켓 공개...해외 아티스트 라인업으로 로맨스 감성 예고 |trans-title='Between Steps' OST Pre-Ticket Released...Overseas Artist Lineup Previews Romantic Sensibility |work=[[JTBC]] |language=ko |date=1 октомври 2026 |access-date=4 октомври 2026}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://ktena.co.kr/bbs/board.php?bo_table=drama&wr_id=51 Матична страница] {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Јужнокорејски телевизиски серии]] [[Категорија:Телевизиски серии на корејски јазик]] 1fbpvbvn94pctk8llh865jes7opmb2h 5641484 5641482 2026-10-06T19:20:20Z Andrew012p 85224 5641484 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за телевизија | image = Меѓу чекорите (Between Steps) плакат.webp | image_alt = | caption = Плакатот на серијата | alt_name = | native_name = 연애박사 | genre = {{PL| * романтика * [[приказна за созревањето]] }} | creator = | based_on = | writer = Мин Хјо Џунг | director = [[Ан Пан Сок]] | starring = {{PL| * [[Чу Јонг Ву]] * [[Ким Со Хјун]] }} | music = Ли Нам Јон | open_theme = | end_theme = | country = {{знаме|Јужна Кореја}} | language = [[корејски]] | num_episodes = 1 | list_episodes = | executive_producer = | producer = | cinematography = | editor = | runtime = | company = {{PL| * KT Studio Genie * Studio Goti }} | budget = | network = ENA | first_aired = {{Start date|2026|10|05}} | last_aired = сѐ уште }} '''''Меѓу чекорите''''' ({{Langx|ko|연애박사}}) — јужнокорејска љубовна [[Приказна за созревањето|серија за созревањето]], чиј сценарист е Мин Хјо Џунг, а режисер е Ан Пан Сок. Главните улоги ги толкуваат Чу Јонг Ву и Ким Со Хјун. Серијата ја прикажува романсата меѓу двајца млади што се раѓа во лабораторија за [[роботика]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ktena.co.kr/|title=Меѓу чекорите|last=|work=ktena.co.kr|language=ko|accessdate=2026-10-06}}</ref> Премиерата се одржала на каналот ENA на 5 октомври 2026 г., а се прикажувала секој понеделник и вторник во 22:00 часот (корејско време). Исто така, серијата е достапна за пренос на Genie TV во [[Јужна Кореја]], како и на [[Disney+]] и [[Hulu]] во одредени области. == Содржина == Сместена во лабораторија за роботика, серијата ги следи животите на Парк Мин Џе, докторанд што ја изгубил ногата поради болест откако претходно бил пливач, и Лим Ју Џин, магистрантка што тргнала по нов пат откако искусила неизвесност во кариерата. == Улоги == {{Список со глумци}} |- | Чу Јонг Ву || Парк Мин Џе |- | Ким Со Хјун || Лим Ју Џин |} == Оригинална музика == Под водство на музичкиот директор Ли Нам Јон во соработка со странски музичари, звучниот запис е направен да го следи емоционалниот развој на главната врска во драмата, со нумери од изведувачи како што се The Restless Age, Маргарет Гласпи и [[Рејчел Јамагата]]. Музичкиот канал на SLL на [[YouTube]], ''Gogosing'', ги претставил главните нумери од оригиналната музика на серијата преку содржината „Pre-Ticket“ на 30 септември 2026 г.<ref>{{Cite news |url=https://news.jtbc.co.kr/article/NB12320833 |script-title=ko:'연애박사' OST 프리티켓 공개...해외 아티스트 라인업으로 로맨스 감성 예고 |trans-title='Between Steps' OST Pre-Ticket Released...Overseas Artist Lineup Previews Romantic Sensibility |work=[[JTBC]] |language=ko |date=1 октомври 2026 |access-date=4 октомври 2026}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://ktena.co.kr/bbs/board.php?bo_table=drama&wr_id=51 Матична страница] {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Јужнокорејски телевизиски серии]] [[Категорија:Телевизиски серии на корејски јазик]] ejfy9tm689h43y49vpnl207usub5zfa 5641498 5641484 2026-10-06T20:01:09Z Andrew012p 85224 /* Оригинална музика */ 5641498 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за телевизија | image = Меѓу чекорите (Between Steps) плакат.webp | image_alt = | caption = Плакатот на серијата | alt_name = | native_name = 연애박사 | genre = {{PL| * романтика * [[приказна за созревањето]] }} | creator = | based_on = | writer = Мин Хјо Џунг | director = [[Ан Пан Сок]] | starring = {{PL| * [[Чу Јонг Ву]] * [[Ким Со Хјун]] }} | music = Ли Нам Јон | open_theme = | end_theme = | country = {{знаме|Јужна Кореја}} | language = [[корејски]] | num_episodes = 1 | list_episodes = | executive_producer = | producer = | cinematography = | editor = | runtime = | company = {{PL| * KT Studio Genie * Studio Goti }} | budget = | network = ENA | first_aired = {{Start date|2026|10|05}} | last_aired = сѐ уште }} '''''Меѓу чекорите''''' ({{Langx|ko|연애박사}}) — јужнокорејска љубовна [[Приказна за созревањето|серија за созревањето]], чиј сценарист е Мин Хјо Џунг, а режисер е Ан Пан Сок. Главните улоги ги толкуваат Чу Јонг Ву и Ким Со Хјун. Серијата ја прикажува романсата меѓу двајца млади што се раѓа во лабораторија за [[роботика]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ktena.co.kr/|title=Меѓу чекорите|last=|work=ktena.co.kr|language=ko|accessdate=2026-10-06}}</ref> Премиерата се одржала на каналот ENA на 5 октомври 2026 г., а се прикажувала секој понеделник и вторник во 22:00 часот (корејско време). Исто така, серијата е достапна за пренос на Genie TV во [[Јужна Кореја]], како и на [[Disney+]] и [[Hulu]] во одредени области. == Содржина == Сместена во лабораторија за роботика, серијата ги следи животите на Парк Мин Џе, докторанд што ја изгубил ногата поради болест откако претходно бил пливач, и Лим Ју Џин, магистрантка што тргнала по нов пат откако искусила неизвесност во кариерата. == Улоги == {{Список со глумци}} |- | Чу Јонг Ву || Парк Мин Џе |- | Ким Со Хјун || Лим Ју Џин |} == Оригинална музика == Под водство на музичкиот директор Ли Нам Јон во соработка со странски музичари, звучниот запис е направен да го следи емоционалниот развој на главната врска во драмата, со нумери од изведувачи како што се The Restless Age, Маргарет Гласпи и [[Рејчел Јамагата]]. Музичкиот канал на SLL на [[YouTube]], Gogosing, ги претставил главните нумери од оригиналната музика на серијата преку содржината „Pre-Ticket“ на 30 септември 2026 г.<ref>{{Cite news |url=https://news.jtbc.co.kr/article/NB12320833 |script-title=ko:'연애박사' OST 프리티켓 공개...해외 아티스트 라인업으로 로맨스 감성 예고 |trans-title='Between Steps' OST Pre-Ticket Released...Overseas Artist Lineup Previews Romantic Sensibility |work=[[JTBC]] |language=ko |date=1 октомври 2026 |access-date=4 октомври 2026}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://ktena.co.kr/bbs/board.php?bo_table=drama&wr_id=51 Матична страница] {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Јужнокорејски телевизиски серии]] [[Категорија:Телевизиски серии на корејски јазик]] f05bauv6bpzv0qlygty6r5uxgopcl6c 5641540 5641498 2026-10-06T22:20:29Z Andrew012p 85224 /* */ 5641540 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за телевизија | image = Меѓу чекорите (Between Steps) плакат.webp | image_alt = | caption = Плакатот на серијата | alt_name = | native_name = 연애박사 | genre = {{PL| * романтика * [[приказна за созревањето]] }} | creator = | based_on = | writer = Мин Хјо Џунг | director = [[Ан Пан Сок]] | starring = {{PL| * [[Чу Јонг Ву]] * [[Ким Со Хјун]] }} | music = Ли Нам Јон | open_theme = | end_theme = | country = {{знаме|Јужна Кореја}} | language = [[корејски]] | num_episodes = 2 | list_episodes = | executive_producer = | producer = | cinematography = | editor = | runtime = | company = {{PL| * KT Studio Genie * Studio Goti }} | budget = | network = ENA | first_aired = {{Start date|2026|10|05}} | last_aired = сѐ уште }} '''''Меѓу чекорите''''' ({{Langx|ko|연애박사}}) — јужнокорејска љубовна [[Приказна за созревањето|серија за созревањето]], чиј сценарист е Мин Хјо Џунг, а режисер е Ан Пан Сок. Главните улоги ги толкуваат Чу Јонг Ву и Ким Со Хјун. Серијата ја прикажува романсата меѓу двајца млади што се раѓа во лабораторија за [[роботика]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ktena.co.kr/|title=Меѓу чекорите|last=|work=ktena.co.kr|language=ko|accessdate=2026-10-06}}</ref> Премиерата се одржала на каналот ENA на 5 октомври 2026 г., а се прикажувала секој понеделник и вторник во 22:00 часот (корејско време). Исто така, серијата е достапна за пренос на Genie TV во [[Јужна Кореја]], како и на [[Disney+]] и [[Hulu]] во одредени области. == Содржина == Сместена во лабораторија за роботика, серијата ги следи животите на Парк Мин Џе, докторанд што ја изгубил ногата поради болест откако претходно бил пливач, и Лим Ју Џин, магистрантка што тргнала по нов пат откако искусила неизвесност во кариерата. == Улоги == {{Список со глумци}} |- | Чу Јонг Ву || Парк Мин Џе |- | Ким Со Хјун || Лим Ју Џин |} == Оригинална музика == Под водство на музичкиот директор Ли Нам Јон во соработка со странски музичари, звучниот запис е направен да го следи емоционалниот развој на главната врска во драмата, со нумери од изведувачи како што се The Restless Age, Маргарет Гласпи и [[Рејчел Јамагата]]. Музичкиот канал на SLL на [[YouTube]], Gogosing, ги претставил главните нумери од оригиналната музика на серијата преку содржината „Pre-Ticket“ на 30 септември 2026 г.<ref>{{Cite news |url=https://news.jtbc.co.kr/article/NB12320833 |script-title=ko:'연애박사' OST 프리티켓 공개...해외 아티스트 라인업으로 로맨스 감성 예고 |trans-title='Between Steps' OST Pre-Ticket Released...Overseas Artist Lineup Previews Romantic Sensibility |work=[[JTBC]] |language=ko |date=1 октомври 2026 |access-date=4 октомври 2026}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://ktena.co.kr/bbs/board.php?bo_table=drama&wr_id=51 Матична страница] {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Јужнокорејски телевизиски серии]] [[Категорија:Телевизиски серии на корејски јазик]] 9eq8u282lye1scuzt7y52dm6ns4ihk1 1 1405143 5641481 2026-10-06T19:17:15Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: {{СЗР}} 5641481 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 6 1405144 5641483 2026-10-06T19:20:03Z Andrew012p 85224 {{Податоци за неслободна слика |Опис = плакат на серија |Извор = https://image.tmdb.org/t/p/original/jo5DrAs6Rf2yKQzepvxgAX6Nvt8.jpg |Дел = цел |Ниска_резолуција = да |други_информации = }} {{Образложение за неслободна слика |Статија = Меѓу чекорите |Намена = прикажување |Заменливост = нема }} 5641483 wikitext text/x-wiki == Опис == {{Податоци за неслободна слика |Опис = плакат на серија |Извор = https://image.tmdb.org/t/p/original/jo5DrAs6Rf2yKQzepvxgAX6Nvt8.jpg |Дел = цел |Ниска_резолуција = да |други_информации = }} {{Образложение за неслободна слика |Статија = Меѓу чекорите |Намена = прикажување |Заменливост = нема }} == Лиценцирање == {{Неслободна екранска снимка од ТВ}} 7outy3uk60km5nsihdawqysc7yfqyip 0 1405145 5641494 2026-10-06T19:50:34Z Lili Arsova 86688 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1359433601|Masking (art)]]“ 5641494 wikitext text/x-wiki [[File:Masking_tape_on_canvas.jpg|мини| Лента за маскирање се лупи од платно, за да се открие заштитената, необоена површина подолу.]] Во уметноста, занаетчиството и инженерството, '''маскирањето''' е употреба на материјали за заштита на одредени површини од промени или за насочување на промените врз други области. Овој поим може да се однесува на: Техниките и материјалите кои се користат за контрола на процесот на изработка на уметничко дело преку ''заштита на'' саканата површина од боја, хемикалии или физички влијанија. Феномен кој (намерно или ненамерно) спречува одредена дразба или сензација да стигне до свесното внимание. Терминот е изведен од зборот ''[[маска]]'', во смисла дека го крие лицето од погледите. == Во сликарството == Материјалите за маскирање ја надополнуваат умешноста и прецизноста на [[Уметник|уметникот]] и неговиот избор на прибор и алатки за нанесување, овозможувајчи подобра контрола врз тоа каде се нанесува бојата. Примерите за ова се употребата на шаблон или хартиени заштитни ленти за да се заштитат површините кои не треба да се обојат. === Цврсти маски === За изработка на маски потребно е да се користи лепило за да ја држи маската прицврстено на подлогата додека се изработува. Некои, од нив како што се заштитната лента и фризкетот, доаѓаат со претходно нанесено лепило. Цврстите маски се лесно достапни во поголеми количини и се користат во поголеми зафати за боење. * [[Хартија|Хартиени]] производи ** [[Натронска хартија|Крафт хартија]] ** [[Месарска хартија]] ** Лента за маскирање * [[Пластика|Пластична]] фолија ** [[Фрискет]] ** [[Полиестерска лента]] * [[Шаблони]] ** [[Ситопечат|Сито печат]] === Течни маски === Течните маски се претпочитаат таму каде што е потребна поголема прецизност, тие спречуваат бојата да протекува одоздола, што резултира со чисти рабови на рамката. Треба да се внимава кога се отстрануваат за да не се оштети делот одоздола. * [[Латекс]] или други [[Полимер|полимери]] * Растопен [[восок]] * [[Гесо]], обично подлога за сликање, но може да се нанесе и за да се постигнат ефекти на маскирање. == Во фотографијата == Маските кои се користат за [[Фотографија|фотографирање]] се користат за подобрување на квалитетот на сликата. Приказите на една сцена, независно дали се на филм, видеоекран или во печатена форма го немаат истиот динамички опсег на контраст што го поседува човечкото око кога директно ја гледа истата сцена. Прилагодувањето на контрастот на сликата помага да се вратат дел од перцепираните квалитети на оригиналната сцена. Овие корекции обично се вршат на: преекспонирани, светли делови и презатемнети или заматени, области [[Сенка|во сенка]], каде што се појавило отсекување,или на [[Заситеност (боја)|десатурираните]] бои. Фотографските маски се посебни по тоа што се создаваат од самата слика што ќе треба да ја изменат, што претставува своеврсна рекурзија. Маските што се користат за создавање на други ефекти се слични на оние што се користат во сликарството. === Контролирање на изложеноста === ==== Филм ==== Основните методи за контрола на експозицијата се <nowiki><i id="mwTg">избегнување</i></nowiki> и <nowiki><i id="mwTw">горење</i></nowiki>, кои соодветно ги осветлуваат (намалуваат експозицијата) и затемнуваат (зголемуваат експозицијата) областите на сликата. Алатките што ги користи филмскиот фотограф се движат од обликувани парчиња црн материјал (како што се студиска фолија, пена и [[Хартија|хартија)]], до самите раце на фотографот. За да се создаде фотографска маска, лист од негатив филм се изложува во контакт со оригиналниот филмски негатив или слајд позитив на одреден начин. Потоа двата филма се комбинираат за да се добие обработена посакувана снимка. Процесот е сличен кога се применува со дигитални техники: [[wiktionary:inverse|инверзната]] слика се сведува на маска на сликата, потоа се применуваат [[Оптички филтер|филтри]] или други прилагодувања, користејќи ја маската за селективно блокирање на делови од сликата која се обработува. ==== Дигитално ==== Програмите за слики нудат во најмала рака команда „Избери се“ (Select All) и правоаголна алатка за селекција со „маркер“(marquee tool). Откако ќе се креира селекцијата, сите понатамошни промени на сликата ќе бидат ограничени само на таа површина. За да се продолжи со уредување на остатокот од сликата, селекцијата или се поништува или се избира целата слика. Напредните софтверски пакети нудат повеќе начини за избирање делови од слика, како и начини за комбинирање на овие селекции. '''Маските за избор''' може да се менуваат помеѓу слика во сива скала што може да се уредува и маска. Тие му овозможуваат на корисникот да креира маска користејќи ги алатките за сликање на софтверскиот пакет. === Маскирање на контраст === Кога треба да се прилагоди опсегот на контраст на сликата, '''контрастната маска''' е едноставно решение. Обработената слика наликува на она што би се постигнало при експозиција преку филтер со неутрална густина, но ефектите се фокусирани главно на екстремните региони на сликата. Блокирачките области на маската се совпаѓаат со светлите делови на сликата, а дозволените области со сенките, што резултира со појава на повеќе детали во секоја од нив. ==== Филм ==== Маската често се изработува од висококвалитетна [[Црно-бела техника|црно-бела]] филм, како што е кодак Kodak Technical Pan, кој овозможува одреден степен на омекнување на тоновите. Неговото време на развивање се скратува за тој да не биде во целосен контраст со оригиналниот негатив. Потоа и двата негативи се преклопуваат и прецизно се порамнуваат па заедно се експонираат со дополнително време за да се компензира присуството на маската. ==== Дигитално ==== Маскирањето на контрастот е поедноставно со дигитално уредување. Се создава сива верзија на сликата, или со десатурација или со пресметување на избрани соодноси на каналите во боја на сликата, инвертирани и заматени. Маската и оригиналната слика се спојуваат за да се добие конечната обработена слика. Некои дигитални уредници на слики овозможуваат рафинирање на ефектот со промена на јачината на спојувањето. Маскирањето на контрастот може да се смета за спротивно на гама-корекцијата, која ги прилагодува средните тонови на сликата. Ефекти слични на контрастното маскирање може да се постигнат и со прилагодување на ''кривите на одговор'' на сликата. === Маскирање на неострината === Извод од маскирањето на контрастот е т.н. е '''маскирање со неострина''', невообичаен термин за процес наменет за ''зголемување'' на ''привидната'' острина (акунтацијата) на сликата. Оваа техника користи заматена форма на сликата за да го зголеми контрастот по регионите со умерена разлика во контрастот. Околу рабовите, заматената област предизвикува преекспозиција на светлите делови, а недоволно експозиција на сенките. Доколку е отиде во екстремност, рабовите стануваат пренагласени и го нарушуваат квалитетот на сликата - ова се нарекува ''халација(светлосен ореол)''. [[Податотека:Accutance_example.png|центар|мини|600x600пкс| Необработено, мало маскирање со неострина, потоа силно маскирање со неострина.]] ==== Филм ==== Маскирањето со неострина му овозможува на фотографот да ги изостри областите што се заматени во оригиналниот негатив, поради долга брзина на блендата/време на експозиција или од користење објектив со широк отвор на блендата /„брз“ [[Леќа (оптика)|објектив]]. При креирање на маската за неострина, се додава дополнителен простор или дифузен материјал помеѓу сликата и маската за да се создаде потребното заматување. ==== Дигитално ==== Во дигиталната обработка на маскирањето со неострина стана целосно автоматизирано уредување, при што понапредните софтферските пакети го нудат процесот како „алатка“ или „филтер“ во нивните стандардни комплети за изострување - самото создавање на маска е заобиколено во корист на математички пресметки кои го симулираат нејзиниот ефект. Процесот зависи од три фактори: ''[[Полупречник|радиусот]]'' на замаглувањето, ''јачината'' на ефектот и ''прагот'' на контраст над кој ќе се примени ефектот. (Прилагодувањето на прагот му овозможува на корисникот селективно да го примени ефектот врз умерено дефинирани рабови и да го игнорира дигиталниотшум на сликата.) Маскирањето со неострина е пресметковно посложено од другите алгоритми за острина, но резултира со повисок квалитет. '''Деконволуцијата''' овозможува поавтентично изострување, но е значително посложена од маскирањето со неострина. == Наводи == <references /> == Надворешни врски == * [http://www.3m.com/ 3M], производител на разни производи, вклучувајќи [http://www.3m.com/product/information/Ready-Mask-Pre-Taped-Film.html претходно залепена фолија за маскирање] * [http://www.associatedpaint.com/ Асошиејтед Пејнт], производител на [http://www.maskingliquidh2o.com/ течност за маскирање H2O] * [http://www.grafixarts.com/ Графикс], производител на [http://www.grafixarts.com/frisket_inst.htm Liquid Frisket] [[Категорија:Обработка на слики]] [[Категорија:Фотографски техники]] [[Категорија:Сликарски техники]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] l4zwkzf9moeec3mfss4wch79ocxkpmt 5641495 5641494 2026-10-06T19:55:27Z Lili Arsova 86688 /* Контролирање на изложеноста */ 5641495 wikitext text/x-wiki [[File:Masking_tape_on_canvas.jpg|мини| Лента за маскирање се лупи од платно, за да се открие заштитената, необоена површина подолу.]] Во уметноста, занаетчиството и инженерството, '''маскирањето''' е употреба на материјали за заштита на одредени површини од промени или за насочување на промените врз други области. Овој поим може да се однесува на: Техниките и материјалите кои се користат за контрола на процесот на изработка на уметничко дело преку ''заштита на'' саканата површина од боја, хемикалии или физички влијанија. Феномен кој (намерно или ненамерно) спречува одредена дразба или сензација да стигне до свесното внимание. Терминот е изведен од зборот ''[[маска]]'', во смисла дека го крие лицето од погледите. == Во сликарството == Материјалите за маскирање ја надополнуваат умешноста и прецизноста на [[Уметник|уметникот]] и неговиот избор на прибор и алатки за нанесување, овозможувајчи подобра контрола врз тоа каде се нанесува бојата. Примерите за ова се употребата на шаблон или хартиени заштитни ленти за да се заштитат површините кои не треба да се обојат. === Цврсти маски === За изработка на маски потребно е да се користи лепило за да ја држи маската прицврстено на подлогата додека се изработува. Некои, од нив како што се заштитната лента и фризкетот, доаѓаат со претходно нанесено лепило. Цврстите маски се лесно достапни во поголеми количини и се користат во поголеми зафати за боење. * [[Хартија|Хартиени]] производи ** [[Натронска хартија|Крафт хартија]] ** [[Месарска хартија]] ** Лента за маскирање * [[Пластика|Пластична]] фолија ** [[Фрискет]] ** [[Полиестерска лента]] * [[Шаблони]] ** [[Ситопечат|Сито печат]] === Течни маски === Течните маски се претпочитаат таму каде што е потребна поголема прецизност, тие спречуваат бојата да протекува одоздола, што резултира со чисти рабови на рамката. Треба да се внимава кога се отстрануваат за да не се оштети делот одоздола. * [[Латекс]] или други [[Полимер|полимери]] * Растопен [[восок]] * [[Гесо]], обично подлога за сликање, но може да се нанесе и за да се постигнат ефекти на маскирање. == Во фотографијата == Маските кои се користат за [[Фотографија|фотографирање]] се користат за подобрување на квалитетот на сликата. Приказите на една сцена, независно дали се на филм, видеоекран или во печатена форма го немаат истиот динамички опсег на контраст што го поседува човечкото око кога директно ја гледа истата сцена. Прилагодувањето на контрастот на сликата помага да се вратат дел од перцепираните квалитети на оригиналната сцена. Овие корекции обично се вршат на: преекспонирани, светли делови и презатемнети или заматени, области [[Сенка|во сенка]], каде што се појавило отсекување,или на [[Заситеност (боја)|десатурираните]] бои. Фотографските маски се посебни по тоа што се создаваат од самата слика што ќе треба да ја изменат, што претставува своеврсна рекурзија. Маските што се користат за создавање на други ефекти се слични на оние што се користат во сликарството. === Контролирање на изложеноста === ==== Филм ==== Основните методи за контрола на експозицијата се избегнување горење, соодветно ги осветлуваат (намалуваат експозицијата) и затемнуваат (зголемуваат експозицијата) областите на сликата. Алатките што ги користи филмскиот фотограф се движат од обликувани парчиња црн материјал (како што се студиска фолија, пена и [[Хартија|хартија)]], до самите раце на фотографот. За да се создаде фотографска маска, лист од негатив филм се изложува во контакт со оригиналниот филмски негатив или слајд позитив на одреден начин. Потоа двата филма се комбинираат за да се добие обработена посакувана снимка. Процесот е сличен кога се применува со дигитални техники: [[wiktionary:inverse|инверзната]] слика се сведува на маска на сликата, потоа се применуваат [[Оптички филтер|филтри]] или други прилагодувања, користејќи ја маската за селективно блокирање на делови од сликата која се обработува. ==== Дигитално ==== Програмите за слики нудат во најмала рака команда „Избери се“ (Select All) и правоаголна алатка за селекција со „маркер“(marquee tool). Откако ќе се креира селекцијата, сите понатамошни промени на сликата ќе бидат ограничени само на таа површина. За да се продолжи со уредување на остатокот од сликата, селекцијата или се поништува или се избира целата слика. Напредните софтверски пакети нудат повеќе начини за избирање делови од слика, како и начини за комбинирање на овие селекции. '''Маските за избор''' може да се менуваат помеѓу слика во сива скала што може да се уредува и маска. Тие му овозможуваат на корисникот да креира маска користејќи ги алатките за сликање на софтверскиот пакет. === Маскирање на контраст === Кога треба да се прилагоди опсегот на контраст на сликата, '''контрастната маска''' е едноставно решение. Обработената слика наликува на она што би се постигнало при експозиција преку филтер со неутрална густина, но ефектите се фокусирани главно на екстремните региони на сликата. Блокирачките области на маската се совпаѓаат со светлите делови на сликата, а дозволените области со сенките, што резултира со појава на повеќе детали во секоја од нив. ==== Филм ==== Маската често се изработува од висококвалитетна [[Црно-бела техника|црно-бела]] филм, како што е кодак Kodak Technical Pan, кој овозможува одреден степен на омекнување на тоновите. Неговото време на развивање се скратува за тој да не биде во целосен контраст со оригиналниот негатив. Потоа и двата негативи се преклопуваат и прецизно се порамнуваат па заедно се експонираат со дополнително време за да се компензира присуството на маската. ==== Дигитално ==== Маскирањето на контрастот е поедноставно со дигитално уредување. Се создава сива верзија на сликата, или со десатурација или со пресметување на избрани соодноси на каналите во боја на сликата, инвертирани и заматени. Маската и оригиналната слика се спојуваат за да се добие конечната обработена слика. Некои дигитални уредници на слики овозможуваат рафинирање на ефектот со промена на јачината на спојувањето. Маскирањето на контрастот може да се смета за спротивно на гама-корекцијата, која ги прилагодува средните тонови на сликата. Ефекти слични на контрастното маскирање може да се постигнат и со прилагодување на ''кривите на одговор'' на сликата. === Маскирање на неострината === Извод од маскирањето на контрастот е т.н. е '''маскирање со неострина''', невообичаен термин за процес наменет за ''зголемување'' на ''привидната'' острина (акунтацијата) на сликата. Оваа техника користи заматена форма на сликата за да го зголеми контрастот по регионите со умерена разлика во контрастот. Околу рабовите, заматената област предизвикува преекспозиција на светлите делови, а недоволно експозиција на сенките. Доколку е отиде во екстремност, рабовите стануваат пренагласени и го нарушуваат квалитетот на сликата - ова се нарекува ''халација(светлосен ореол)''. [[Податотека:Accutance_example.png|центар|мини|600x600пкс| Необработено, мало маскирање со неострина, потоа силно маскирање со неострина.]] ==== Филм ==== Маскирањето со неострина му овозможува на фотографот да ги изостри областите што се заматени во оригиналниот негатив, поради долга брзина на блендата/време на експозиција или од користење објектив со широк отвор на блендата /„брз“ [[Леќа (оптика)|објектив]]. При креирање на маската за неострина, се додава дополнителен простор или дифузен материјал помеѓу сликата и маската за да се создаде потребното заматување. ==== Дигитално ==== Во дигиталната обработка на маскирањето со неострина стана целосно автоматизирано уредување, при што понапредните софтферските пакети го нудат процесот како „алатка“ или „филтер“ во нивните стандардни комплети за изострување - самото создавање на маска е заобиколено во корист на математички пресметки кои го симулираат нејзиниот ефект. Процесот зависи од три фактори: ''[[Полупречник|радиусот]]'' на замаглувањето, ''јачината'' на ефектот и ''прагот'' на контраст над кој ќе се примени ефектот. (Прилагодувањето на прагот му овозможува на корисникот селективно да го примени ефектот врз умерено дефинирани рабови и да го игнорира дигиталниотшум на сликата.) Маскирањето со неострина е пресметковно посложено од другите алгоритми за острина, но резултира со повисок квалитет. '''Деконволуцијата''' овозможува поавтентично изострување, но е значително посложена од маскирањето со неострина. == Наводи == <references /> == Надворешни врски == * [http://www.3m.com/ 3M], производител на разни производи, вклучувајќи [http://www.3m.com/product/information/Ready-Mask-Pre-Taped-Film.html претходно залепена фолија за маскирање] * [http://www.associatedpaint.com/ Асошиејтед Пејнт], производител на [http://www.maskingliquidh2o.com/ течност за маскирање H2O] * [http://www.grafixarts.com/ Графикс], производител на [http://www.grafixarts.com/frisket_inst.htm Liquid Frisket] [[Категорија:Обработка на слики]] [[Категорија:Фотографски техники]] [[Категорија:Сликарски техники]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] n4jvgbmxwywybdasagjz6k0rhvkgcah 5641496 5641495 2026-10-06T19:56:50Z Lili Arsova 86688 5641496 wikitext text/x-wiki [[File:Masking_tape_on_canvas.jpg|мини| Лента за маскирање се лупи од платно, за да се открие заштитената, необоена површина подолу.]] Во уметноста, занаетчиството и инженерството, '''маскирањето''' е употреба на материјали за заштита на одредени површини од промени или за насочување на промените врз други области. Овој поим може да се однесува на: Техниките и материјалите кои се користат за контрола на процесот на изработка на уметничко дело преку ''заштита на'' саканата површина од боја, хемикалии или физички влијанија. Феномен кој (намерно или ненамерно) спречува одредена дразба или сензација да стигне до свесното внимание. Терминот е изведен од зборот ''[[маска]]'', во смисла дека го крие лицето од погледите. == Во сликарството == Материјалите за маскирање ја надополнуваат умешноста и прецизноста на [[Уметник|уметникот]] и неговиот избор на прибор и алатки за нанесување, овозможувајчи подобра контрола врз тоа каде се нанесува бојата. Примерите за ова се употребата на шаблон или хартиени заштитни ленти за да се заштитат површините кои не треба да се обојат. === Цврсти маски === За изработка на маски потребно е да се користи лепило за да ја држи маската прицврстено на подлогата додека се изработува. Некои, од нив како што се заштитната лента и фризкетот, доаѓаат со претходно нанесено лепило. Цврстите маски се лесно достапни во поголеми количини и се користат во поголеми зафати за боење. * [[Хартија|Хартиени]] производи ** [[Натронска хартија|Крафт хартија]] ** [[Месарска хартија]] ** Лента за маскирање * [[Пластика|Пластична]] фолија ** [[Фрискет]] ** [[Полиестерска лента]] * [[Шаблони]] ** [[Ситопечат|Сито печат]] === Течни маски === Течните маски се претпочитаат таму каде што е потребна поголема прецизност, тие спречуваат бојата да протекува одоздола, што резултира со чисти рабови на рамката. Треба да се внимава кога се отстрануваат за да не се оштети делот одоздола. * [[Латекс]] или други [[Полимер|полимери]] * Растопен [[восок]] * [[Гесо]], обично подлога за сликање, но може да се нанесе и за да се постигнат ефекти на маскирање. == Во фотографијата == Маските кои се користат за [[Фотографија|фотографирање]] се користат за подобрување на квалитетот на сликата. Приказите на една сцена, независно дали се на филм, видеоекран или во печатена форма го немаат истиот динамички опсег на контраст што го поседува човечкото око кога директно ја гледа истата сцена. Прилагодувањето на контрастот на сликата помага да се вратат дел од перцепираните квалитети на оригиналната сцена. Овие корекции обично се вршат на: преекспонирани, светли делови и презатемнети или заматени, области [[Сенка|во сенка]], каде што се појавило отсекување,или на [[Заситеност (боја)|десатурираните]] бои. Фотографските маски се посебни по тоа што се создаваат од самата слика што ќе треба да ја изменат, што претставува своеврсна рекурзија. Маските што се користат за создавање на други ефекти се слични на оние што се користат во сликарството. === Контролирање на изложеноста === ==== Филм ==== Основните методи за контрола на експозицијата се избегнување горење, соодветно ги осветлуваат (намалуваат експозицијата) и затемнуваат (зголемуваат експозицијата) областите на сликата. Алатките што ги користи филмскиот фотограф се движат од обликувани парчиња црн материјал (како што се студиска фолија, пена и [[Хартија|хартија)]], до самите раце на фотографот. За да се создаде фотографска маска, лист од негатив филм се изложува во контакт со оригиналниот филмски негатив или слајд позитив на одреден начин. Потоа двата филма се комбинираат за да се добие обработена посакувана снимка. Процесот е сличен кога се применува со дигитални техники: [[wiktionary:inverse|инверзната]] слика се сведува на маска на сликата, потоа се применуваат [[Оптички филтер|филтри]] или други прилагодувања, користејќи ја маската за селективно блокирање на делови од сликата која се обработува. ==== Дигитално ==== Програмите за слики нудат во најмала рака команда „Избери се“ (Select All) и правоаголна алатка за селекција со „маркер“(marquee tool). Откако ќе се креира селекцијата, сите понатамошни промени на сликата ќе бидат ограничени само на таа површина. За да се продолжи со уредување на остатокот од сликата, селекцијата или се поништува или се избира целата слика. Напредните софтверски пакети нудат повеќе начини за избирање делови од слика, како и начини за комбинирање на овие селекции. '''Маските за избор''' може да се менуваат помеѓу слика во сива скала што може да се уредува и маска. Тие му овозможуваат на корисникот да креира маска користејќи ги алатките за сликање на софтверскиот пакет. === Маскирање на контраст === Кога треба да се прилагоди опсегот на контраст на сликата, '''контрастната маска''' е едноставно решение. Обработената слика наликува на она што би се постигнало при експозиција преку филтер со неутрална густина, но ефектите се фокусирани главно на екстремните региони на сликата. Блокирачките области на маската се совпаѓаат со светлите делови на сликата, а дозволените области со сенките, што резултира со појава на повеќе детали во секоја од нив. ==== Филм ==== Маската често се изработува од висококвалитетна [[Црно-бела техника|црно-бела]] филм, како што е кодак Kodak Technical Pan, кој овозможува одреден степен на омекнување на тоновите. Неговото време на развивање се скратува за тој да не биде во целосен контраст со оригиналниот негатив. Потоа и двата негативи се преклопуваат и прецизно се порамнуваат па заедно се експонираат со дополнително време за да се компензира присуството на маската. ==== Дигитално ==== Маскирањето на контрастот е поедноставно со дигитално уредување. Се создава сива верзија на сликата, или со десатурација или со пресметување на избрани соодноси на каналите во боја на сликата, инвертирани и заматени. Маската и оригиналната слика се спојуваат за да се добие конечната обработена слика. Некои дигитални уредници на слики овозможуваат рафинирање на ефектот со промена на јачината на спојувањето. Маскирањето на контрастот може да се смета за спротивно на гама-корекцијата, која ги прилагодува средните тонови на сликата. Ефекти слични на контрастното маскирање може да се постигнат и со прилагодување на ''кривите на одговор'' на сликата. === Маскирање на неострината === Извод од маскирањето на контрастот е т.н. е '''маскирање со неострина''', невообичаен термин за процес наменет за ''зголемување'' на ''привидната'' острина (акунтацијата) на сликата. Оваа техника користи заматена форма на сликата за да го зголеми контрастот по регионите со умерена разлика во контрастот. Околу рабовите, заматената област предизвикува преекспозиција на светлите делови, а недоволно експозиција на сенките. Доколку е отиде во екстремност, рабовите стануваат пренагласени и го нарушуваат квалитетот на сликата - ова се нарекува ''халација(светлосен ореол)''. [[Податотека:Accutance_example.png|центар|мини|600x600пкс| Необработено, мало маскирање со неострина, потоа силно маскирање со неострина.]] ==== Филм ==== Маскирањето со неострина му овозможува на фотографот да ги изостри областите што се заматени во оригиналниот негатив, поради долга брзина на блендата/време на експозиција или од користење објектив со широк отвор на блендата /„брз“ [[Леќа (оптика)|објектив]]. При креирање на маската за неострина, се додава дополнителен простор или дифузен материјал помеѓу сликата и маската за да се создаде потребното заматување. ==== Дигитално ==== Во дигиталната обработка на маскирањето со неострина стана целосно автоматизирано уредување, при што понапредните софтферските пакети го нудат процесот како „алатка“ или „филтер“ во нивните стандардни комплети за изострување - самото создавање на маска е заобиколено во корист на математички пресметки кои го симулираат нејзиниот ефект. Процесот зависи од три фактори: ''[[Полупречник|радиусот]]'' на замаглувањето, ''јачината'' на ефектот и ''прагот'' на контраст над кој ќе се примени ефектот. (Прилагодувањето на прагот му овозможува на корисникот селективно да го примени ефектот врз умерено дефинирани рабови и да го игнорира дигиталниотшум на сликата.) Маскирањето со неострина е пресметковно посложено од другите алгоритми за острина, но резултира со повисок квалитет. '''Деконволуцијата''' овозможува поавтентично изострување, но е значително посложена од маскирањето со неострина. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.3m.com/ 3M], производител на разни производи, вклучувајќи [http://www.3m.com/product/information/Ready-Mask-Pre-Taped-Film.html претходно залепена фолија за маскирање] * [http://www.associatedpaint.com/ Асошиејтед Пејнт], производител на [http://www.maskingliquidh2o.com/ течност за маскирање H2O] * [http://www.grafixarts.com/ Графикс], производител на [http://www.grafixarts.com/frisket_inst.htm Liquid Frisket] [[Категорија:Обработка на слики]] [[Категорија:Фотографски техники]] [[Категорија:Сликарски техники]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] thbt3quuuqwu5lg5ks1gth35grxeeyx 0 1405146 5641499 2026-10-06T20:15:23Z Erikatrpeska 130068 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1367404364|Eglinton River]]“ 5641499 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" ! colspan="2" class="infobox-above" style="background-color: #CEDEFF;color: #202122;" |Eglinton River |- | colspan="2" class="infobox-image" |[[File:Eglinton_River.JPG|безрамка]] |- | colspan="2" class="infobox-image" |<mapframe zoom="9" align="center" frameless="1" height="270" width="270">{"properties":{"stroke-width":2,"stroke":"#0000ff","title":"Eglinton River"},"type":"ExternalData","service":"geoline","ids":"Q1298136"}</mapframe>Тек на реката Еглингтон |- | colspan="2" class="infobox-image" |<div class="switcher-container"><templatestyles src="Module:Location map/styles.css"></templatestyles><div class="center"><div class="locmap" style="width:270px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:270px;padding:0"><div style="position:relative;width:270px"><maplink zoom="6" longitude="167.4907" class="no-icon" text="[[File:New Zealand (relief map).png|270px|Eglinton River is located in New Zealand|link=|class=notpageimage noviewer]]<div role=&quot;button&quot; aria-label=&quot;Show in full screen&quot; class=&quot;cdx-button cdx-button--fake-button cdx-button--fake-button--enabled cdx-button--icon-only notheme mw-no-invert&quot; style=&quot;position:absolute;top:10px;right:10px&quot;&gt;[[File:Codex icon map color-base.svg|class=notpageimage noviewer|alt=|link=]]</div&gt;" latitude="-45.1427">{"type":"Feature","geometry":{"coordinates":[167.4907,-45.1427],"type":"Point"},"properties":{"title":"Eglinton River","marker-color":"5E74F3"}}</maplink><div aria-label="Show in full screen" class="cdx-button cdx-button--fake-button cdx-button--fake-button--enabled cdx-button--icon-only notheme mw-no-invert" role="button" style="position:absolute;top:10px;right:10px"><maplink zoom="6" longitude="167.4907" class="no-icon" text="[[File:New Zealand (relief map).png|270px|Eglinton River is located in New Zealand|link=|class=notpageimage noviewer]]<div role=&quot;button&quot; aria-label=&quot;Show in full screen&quot; class=&quot;cdx-button cdx-button--fake-button cdx-button--fake-button--enabled cdx-button--icon-only notheme mw-no-invert&quot; style=&quot;position:absolute;top:10px;right:10px&quot;&gt;[[File:Codex icon map color-base.svg|class=notpageimage noviewer|alt=|link=]]</div&gt;" latitude="-45.1427">{"type":"Feature","geometry":{"coordinates":[167.4907,-45.1427],"type":"Point"},"properties":{"title":"Eglinton River","marker-color":"5E74F3"}}</maplink></div><div class="notheme mw-no-invert" style="position:absolute;right:0;bottom:0;background:#fffc;padding:0 5px;font-size:75%">Map credit</div><div class="od notheme" style="top:80.883%;left:12.051%;font-size:91%"><div class="id" style="left:-3px;top:-3px">[[File:Disc_Plain_red.svg|врска=|класа=notpageimage noviewer|5x5пкс|Eglinton River]]</div></div></div><div style="padding-top:0.2em">Mouth of the Eglinton River</div><span class="switcher-label" style="display:none">Show map of New Zealand</span></div></div></div><templatestyles src="Module:Location map/styles.css"></templatestyles><div class="center"><div class="locmap" style="width:270px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:270px;padding:0"><div style="position:relative;width:270px"><maplink zoom="7" longitude="167.4907" class="no-icon" text="[[File:NZ-SI plain map.png|270px|Eglinton River is located in South Island|link=|class=notpageimage noviewer]]<div role=&quot;button&quot; aria-label=&quot;Show in full screen&quot; class=&quot;cdx-button cdx-button--fake-button cdx-button--fake-button--enabled cdx-button--icon-only notheme mw-no-invert&quot; style=&quot;position:absolute;top:10px;right:10px&quot;&gt;[[File:Codex icon map color-base.svg|class=notpageimage noviewer|alt=|link=]]</div&gt;" latitude="-45.1427">{"type":"Feature","geometry":{"coordinates":[167.4907,-45.1427],"type":"Point"},"properties":{"title":"Eglinton River","marker-color":"5E74F3"}}</maplink><div aria-label="Show in full screen" class="cdx-button cdx-button--fake-button cdx-button--fake-button--enabled cdx-button--icon-only notheme mw-no-invert" role="button" style="position:absolute;top:10px;right:10px"><maplink zoom="7" longitude="167.4907" class="no-icon" text="[[File:NZ-SI plain map.png|270px|Eglinton River is located in South Island|link=|class=notpageimage noviewer]]<div role=&quot;button&quot; aria-label=&quot;Show in full screen&quot; class=&quot;cdx-button cdx-button--fake-button cdx-button--fake-button--enabled cdx-button--icon-only notheme mw-no-invert&quot; style=&quot;position:absolute;top:10px;right:10px&quot;&gt;[[File:Codex icon map color-base.svg|class=notpageimage noviewer|alt=|link=]]</div&gt;" latitude="-45.1427">{"type":"Feature","geometry":{"coordinates":[167.4907,-45.1427],"type":"Point"},"properties":{"title":"Eglinton River","marker-color":"5E74F3"}}</maplink></div><div class="notheme mw-no-invert" style="position:absolute;right:0;bottom:0;background:#fffc;padding:0 5px;font-size:75%">Map credit</div><div class="od notheme" style="top:66.799%;left:17.273%;font-size:91%"><div class="id" style="left:-4px;top:-4px">[[File:Disc_Plain_red.svg|врска=|класа=notpageimage noviewer|7x7пкс|Eglinton River]]</div></div></div><div style="padding-top:0.2em">Река Еглингтон (Јужен Остров)</div><span class="switcher-label" style="display:none">Show map of South Island</span></div></div></div></div> |- ! class="infobox-label" scope="row" |Изворно име | class="infobox-data nickname" |Упокороро |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color: #CEDEFF;color: #202122;" |Локација |- style="padding: 0 0.6em 0.2em 0.6em;line-height: 1.2em;" ! class="infobox-label" scope="row" |Земја | class="infobox-data" |Нов Зеланд |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color: #CEDEFF;color: #202122;" |Physical&nbsp;characteristics |- class="infobox-hiddenrow" style="display:none;" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> |- ! class="infobox-label" scope="row" |Извор | class="infobox-data" |Вест Бранч |- style="padding: 0 0.6em 0.2em 0.6em;line-height: 1.2em;" ! class="infobox-label" scope="row" |<span style="font-weight:normal">&nbsp;&#x2022;&nbsp;локација</span> | class="infobox-data" |Езеро Фергус |- style="padding: 0 0.6em 0.2em 0.6em;line-height: 1.2em;" ! class="infobox-label" scope="row" |<span style="font-weight:normal">&nbsp;&#x2022;&nbsp;координати</span> | class="infobox-data" |<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles><span class="geo-inline"><span class="plainlinks nourlexpansion">[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Eglinton_River&params=44.8918_S_168.0799_E_type:river_region:NZ <span class="geo-nondefault"><span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"><span class="latitude">44°53′30″S</span> <span class="longitude">168°04′48″E</span></span></span><span class="geo-multi-punct">&#xFEFF; / &#xFEFF;</span><span class="geo-default"><span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">44.8918°S 168.0799°E</span><span style="display:none">&#xFEFF; / <span class="geo">-44.8918; 168.0799</span></span></span>]</span></span> |- style="display:none" | colspan="2" | |- class="infobox-hiddenrow" style="display:none;" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> |- ! class="infobox-label" scope="row" |Втор извор | class="infobox-data" |Источен крак |- style="padding: 0 0.6em 0.2em 0.6em;line-height: 1.2em;" ! class="infobox-label" scope="row" |<span style="font-weight:normal">&nbsp;&#x2022;&nbsp;координати</span> | class="infobox-data" |<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles><span class="geo-inline"><span class="plainlinks nourlexpansion">[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Eglinton_River&params=44.9327_S_168.1046_E_type:river_region:NZ <span class="geo-nondefault"><span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"><span class="latitude">44°55′58″S</span> <span class="longitude">168°06′17″E</span></span></span><span class="geo-multi-punct">&#xFEFF; / &#xFEFF;</span><span class="geo-default"><span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">44.9327°S 168.1046°E</span><span style="display:none">&#xFEFF; / <span class="geo">-44.9327; 168.1046</span></span></span>]</span></span> |- style="display:none" | colspan="2" | |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Устие|Mouth]] | class="infobox-data" |  |- style="padding: 0 0.6em 0.2em 0.6em;line-height: 1.2em;" ! class="infobox-label" scope="row" |<div style="display:inline;font-weight:normal">&nbsp;&#x2022;&nbsp;локација</div> | class="infobox-data" |Езеро Те Анау |- style="padding: 0 0.6em 0.2em 0.6em;line-height: 1.2em;" ! class="infobox-label" scope="row" |<div style="display:inline;font-weight:normal">&nbsp;&#x2022;&nbsp;координати</div> | class="infobox-data" |<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles><span class="geo-inline"><span class="plainlinks nourlexpansion">[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Eglinton_River&params=45.1427_S_167.4907_E_region:NZ_type:river <span class="geo-default"><span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"><span class="latitude">45°08′34″S</span> <span class="longitude">167°29′27″E</span></span></span><span class="geo-multi-punct">&#xFEFF; / &#xFEFF;</span><span class="geo-nondefault"><span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">45.1427°S 167.4907°E</span><span style="display:none">&#xFEFF; / <span class="geo">-45.1427; 167.4907</span></span></span>]</span></span><indicator name="coordinates"><span id="coordinates">[[Geographic coordinate system|Coordinates]]: {{#parsoid�fragment:14}}<span class="plainlinks nourlexpansion">[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Eglinton_River&params=45.1427_S_167.4907_E_region:NZ_type:river <span class="geo-default"><span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"><span class="latitude">45°08′34″S</span> <span class="longitude">167°29′27″E</span></span></span><span class="geo-multi-punct">&#xfeff; / &#xfeff;</span><span class="geo-nondefault"><span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">45.1427°S 167.4907°E</span><span style="display:none">&#xfeff; / <span class="geo">-45.1427; 167.4907</span></span></span>]</span>[[Category:Pages using gadget WikiMiniAtlas]]</span></indicator> |- style="padding: 0 0.6em 0.2em 0.6em;line-height: 1.2em;" ! class="infobox-label" scope="row" |<div style="display:inline;font-weight:normal">&nbsp;&#x2022;&nbsp;надморска височина</div> | class="infobox-data" |204&nbsp;m (669&nbsp;ft) |- style="padding: 0 0.6em 0.2em 0.6em;line-height: 1.2em;" ! class="infobox-label" scope="row" |Должина | class="infobox-data" |50&nbsp;km (31&nbsp;mi) |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color: #CEDEFF;color: #202122;" |Карактеристики на сливот |- ! class="infobox-label" scope="row" |Напредување | class="infobox-data" |Река Еглинтон → Езеро Те Анау → Река Вајау → Теснец Фове |- style="padding: 0 0.6em 0.2em 0.6em;line-height: 1.2em;" ! class="infobox-label" scope="row" |Притоки | class="infobox-data" |  |- style="padding: 0 0.6em 0.2em 0.6em;line-height: 1.2em;" ! class="infobox-label" scope="row" |<span style="font-weight:normal">&nbsp;&#x2022;&nbsp;лево</span> | class="infobox-data" |Поток Анир (Источен крак), Поток Каскејд (Западен крак), Поток Плато (Западен крак), Поток Смити (Западен крак), Поток Киоск (Западен крак), Поток Везни (Западен крак), Поток Блек (Западен крак), Поток Мекеј, Поток Вокер, Поток Бојд, Поток Дантон, Поток Ретфорд |- style="padding: 0 0.6em 0.2em 0.6em;line-height: 1.2em;" ! class="infobox-label" scope="row" |<span style="font-weight:normal">&nbsp;&#x2022;&nbsp;десно</span> | class="infobox-data" |Мистејк Крик (Западен крак), Хат Крик (Западен крак), Вотерфол Крик (Западен крак), Маркот Берн (Западен крак) |- ! class="infobox-label" scope="row" |Водни површини | class="infobox-data" |Езеро Ган |} [[File:EglintonValleyNov182024.jpg|лево|мини| Долина Еглинтон]] '''Реката Еглинтон''' се наоѓа во регионот [[Саутленд]] на југозападниот дел на Нов Зеланд. Tаа тече низ [[Национален парк Фјордленд|Националниот парк Фјордленд]] во должина од околу {{Convert|50|km|mi}}. Нејзините извори се кај езерото Ган, {{Convert|25|km|mi}} источно од Милфорд Саунд, и тече генерално кон југ пред да влезе во езерото Те Анау по должината на источниот брег на езерото, спроти влезот во Северен Фјорд. Во поголемиот дел од својата должина, Еглинтон е придружен од единствениот пат во овој регион, државниот автопат 94 од Те Анау до Милфорд Саунд.<ref>{{Наведена книга|title=Reed New Zealand Atlas|publisher=Reed Books|year=2004|isbn=0-7900-0952-8|editor-last=Peter Dowling|pages=maps 89, 97}}</ref> Јужниот крај на патеката Милфорд се наоѓа близу до реката Еглинтон. Првите Европејци што ја истражувале реката биле Дејвид Меккелар и Џорџ Ган, во 1861 година. Реката била именувана по Арчибалд Монтгомери, 13-ти Ерл од Еглинтон, од Џејмс МекКероу, геодет од Отаго.<ref>{{Наведена книга|title=Discover New Zealand:A Wises Guide|year=1994|edition=9th|page=451}}</ref> Патот, кој сега е Автопат 94, е изграден во 1935 година, отворајќи ја долината за посетители.<ref name="ENZ1966" /> Речниот тек е мал откако ќе го напушти езерото Ган, но значително се зголемува поради потокот Каскејд, кој се влева во него веднаш јужно од езерото. Постојат кратки клисури помеѓу езерото Ган и Каскејд Крик, и под спојот со Вокер Крик. Иако реката може да се вози со кајак од Каскејд Крик, обично нема доволно вода на ова место, а кајакарењето по диви води е почесто од раскрсницата со Ист Бранч.<ref>{{Наведена книга|title=New Zealand's South Island Rivers|last=Egarr|first=Graham|year=1995|isbn=0-473-02959-6|page=75}}</ref> [[Калифорниска пастрмка|Калифорниска]] и [[кафеава пастрмка]] се достапни во реката до Каскејд Крик.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nzfishing.com/FishingWaters/Southland/STHFishingWaters/STHEglinton.htm|title=Eglinton River Fishing|publisher=nzfishing.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20090416001627/http://www.nzfishing.com/FishingWaters/Southland/STHFishingWaters/STHEglinton.htm|archive-date=16 April 2009|accessdate=29 July 2009}}</ref> Елени се ловат низ целата област, а диви свињи може да се најдат во близина на устието на реката.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fiordland.org.nz/Explore-Fiordland/Things-to-do/Hunting.asp|title=Hunting in Fiordland|archive-url=https://web.archive.org/web/20090213164730/http://www.fiordland.org.nz/Explore-Fiordland/Things-to-do/Hunting.asp|archive-date=13 February 2009|accessdate=29 July 2009}}</ref> == Клима == {{Климатска табела}} == Наводи == {{Наводи}}{{Fiordland}} [[Категорија:Координати на Википодатоците]] [[Категорија:Статии со текст на маорски]] [[Категорија:Краток опис различен од Википодатоците]] [[Категорија:Статии со краток опис]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] dq7fpqk37xydrxjfot57g0xh0sgriz9 0 1405147 5641502 2026-10-06T20:35:05Z Тиверополник 1815 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1378381040|Lyrical abstraction]]“ 5641502 wikitext text/x-wiki <blockquote></blockquote><blockquote></blockquote> [[File:John_Hoyland_-_Lebanon.jpg|мини|270x270пкс| Џон Хојланд, ''Либан'', 2007. Џон Хојланд (1934–2011) беше еден од водечките апстрактни сликари во Англија. ]] '''Лирската апстракција''' произлезе од еден од двата поврзани, но различни тренда во повоеното [[Модернизам|модернистичко]] сликарство: * Европска ''лирска апстракција'': движење кое се појавило во Париз, а францускиот уметнички критичар [[Жан Жозе Маршан]] е заслужен за измислувањето на неговото име во 1947 година; се смета за компонента на [[Ташизам|Ташизмот]] кога името на ова движење било измислено во 1951 година од Пјер Геген и Шарл Етјен (автор на ''„Уметноста во Париз 1945–1966'' “); и * Американс ''лирска апстракција'': движење опишано од [[Лари Олдрич]] (основач на Музејот на современа уметност „Олдрич“ во Риџфилд, Конектикат) во 1969 година. <ref name="Aldrich, Larry 1969, pp.104–113">Aldrich, Larry. Young Lyrical Painters, Art in America, v.57, n6, November–December 1969, pp.104–113.</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=qOYCAAAAMBAJ&dq=thomas+Hess+on+Larry+Aldrich&pg=PA64] Thomas B. Hess on Larry Aldrich, Retrieved June 10, 2010</ref> Втора дефиниција е употребата како описен термин кој карактеризира еден вид апстрактно сликарство поврзано со [[Апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]]; во употреба од 1940-тите. Многу познати апстрактни експресионистички сликари, како што е [[Аршил Горки]], гледани во контекст, се карактеризирани како сликари кои создаваат еден вид сликарство опишано како лирска апстракција. == Потекло == Оригиналната вообичаена употреба се однесува на стремежот кој им се припишува на сликите во Европа во периодот по 1945 година и како начин за опишување на неколку уметници (претежно во Франција) со сликари како Волс, Жерар Шнајдер и Ханс Хартунг од Германија или Жорж Матие, итн., чии дела се поврзани со карактеристиките на современиот американски апстрактен експресионизам. Во тоа време (кон крајот на 1940-тите), Пол Џенкинс, Норман Блум, [[Сем Френсис]], Џулс Олицки, Џоан Мичел, Елсворт Кели и бројни други американски уметници, исто така, живееле и работеле во Париз и други европски градови. Со исклучок на Кели, сите тие уметници развиле свои варијанти на сликарска апстракција, која понекогаш била карактеризирана како лирска апстракција, [[ташизам]], [[Сликарство на обоено поле|обоено поле]], нуагизам и [[апстрактен експресионизам]]. Уметничкото движење ''„лирска апстракција“'' се родило во [[Париз]] по војната. Во тоа време, уметничкиот живот во Париз, кој бил опустошен од окупацијата и колаборацијата, се обновил со бројни уметници кои повторно изложувале дела веднаш по ослободувањето на Париз во средината на 1944 година. Според новите апстракциски форми што ги карактеризирале некои уметници, движењето го именувале [[Ликовен критичар|ликовниот критичар]] Жан Жозе Маршан и сликарот Жорж Матие во 1947 година. Некои ликовни критичари го гледале ова движење и како обид за враќање на имиџот на уметничкиот Париз, кој го држел рангот на престолнина на уметноста сè до војната. Лирската апстракција, исто така, претставувала натпревар помеѓу Париската школа и новата њујоршка школа за [[Апстрактен експресионизам|апстрактен експресионистичко]] сликарство, претставена пред сè од 1946 година од [[Џексон Полок]], потоа [[Вилем де Кунинг]] или [[Марк Ротко]], кои исто така биле промовирани од американските власти од почетокот на 1950-тите. Лирската апстракција била спротивставена не само на [[Кубизам|кубистичките]] и [[Надреализам|надреалистичките]] движења што ѝ претходеле, туку и на [[Геометриска апстракција|геометриската апстракција]] (или „ладна апстракција“). Лирската апстракција била, во некоја смисла, првата што ги применила лекциите од [[Василиј Кандински]], кој се смета за еден од татковците на апстракцијата. За уметниците, лирската апстракција претставувала отвор за личен израз. Конечно, кон крајот на 1960-тите (делумно како одговор на [[Минималистичка уметност|минималистичката уметност]] и догматските толкувања од страна на некои на формализмот на Гринберг и Џуд), голем број на сликари повторно вовеле сликарски опции во своите дела, а Музејот Витни и неколку други музеи и институции во тоа време формално го именувале и идентификувале движењето и бескомпромисното враќање кон сликарската апстракција како „лирска апстракција“. == Европа == Веднаш по [[Втора светска војна|Втората светска војна]], голем број на уметници, стари и млади, се вратиле во Париз каде што работеле и изложувале: Никола де Стаел, Серж Пољакоф, Андре Ланској и Закс од Русија; Ханс Хартунг и Волс од Германија; Арпад Сенес, Ендре Рожда и Симон Хантаи од Унгарија; Александар Истрати од Романија; Жан-Пол Риопел од Канада; Виеира да Силва од Португалија; Жерар Ернест Шнајдер од Швајцарија; Феито од Шпанија; Брам ван Велде од Холандија; Алберт Битран од Турција; Зао Ву-Ки од Кина; Сугаи од Јапонија; [[Сем Френсис|Сем Франсис]], Џон Франклин Кениг, Џек Јангерман и Пол Џенкинс од САД и Јехезкел Штрајхман од [[Израел]] . Сите овие уметници и многу други во тоа време биле меѓу „лирските апстракционисти“ кај Французите: Пјер Сулаж, Жан-Мишел Кулон, Жан Рене Базен, Жан ле Моал, Гистав Синже, Алфред Манесје, Роже Бисиер, Пјер Тал-Коат, Жан Месажие, Жан Миот и други. Лирската апстракција се спротивставувала не само на остатоците од Париската школа од предвоениот стил, туку и на [[Кубизам|кубистичките]] и [[Надреализам|надреалистичките]] движења што ѝ претходеле, како и на геометриската апстракција (или „Студена апстракција“). За уметниците во Франција, лирската апстракција претставувала отвор кон личен израз. Во [[Белгија]], Луј ван Линт претставува извонреден пример за уметник кој, по краток период на геометриска апстракција, се префрлил на лирска апстракција во која се истакнал. Во Париз се одржувале голем број на изложби, на пример во галериите Арно, Друен, Жан Буше, Луј Каре, Галерија де Франс, а секоја година и во „Салон на нови реалити“ и „Салон де Ме“, каде што можеле да се видат сликите на сите овие уметници. Во галеријата Друен можеле да се видат Жан Ле Моал, Гистав Синже, Алфред Манесје, Роже Бисиер, Волс и други. Ветер дувнал над главниот град кога Жорж Матие решил да одржи две изложби: ''„Имагинар“'' во 1947 година во Луксембургшката палата, која тој би претпочитал да ја нарече ''лирска апстракција'' за да го наметне името, а потоа и ''HWPSMTB'' со (Ханс Хартунг, Волс, Франсис Пикабија, скулпторот Франсоа Стали, Жорж Матие, Мишел Тапие и Камил Брјен) во 1948 година. Во март 1951 година се одржала поголемата изложба ''„Véhémances confrontées“'' во галеријата „Нина Досе“, каде што за прв пат биле претставени рамо до рамо француски и американски апстрактни уметници. Го организирал критичарот Мишел Тапие, чија улога во одбраната на ова движење била од највисоко значење. Со овие настани, тој изјавил дека « се раѓа лирската апстракција ». Сепак, тоа било прилично кратко владеење (кон крајот на 1957 година), кое брзо било заменето од [[Нов реализам|Новиот реализам]] на Пјер Рестани и [[Ив Клајн]]. Почнувајќи од околу 1970 година, ова движење е оживеано од нова генерација уметници родени за време или веднаш по Втората светска војна. Некои од неговите клучни промотори се Пол Калос, Жорж Роматје, Мишел Дестерак и Тибо де Реимпре . Изложба насловена како „Лирскиот лет, Париз 1945–1956“ ( ''L'Envolée Lyrique, Париз 1945–1956''), на која биле претставени делата на 60 сликари, била претставена во Париз во Музејот на Луксембург од април до август 2006 година и во неа учествувале најистакнатите сликари од ова движење: Жорж Матие, Пјер Сулаж, Жерар Шнајдер, Зао Ву-Ки, Алберт Битран, Серж Полиакоф <ref>The Lyrical Flight, Paris 1945–1956, texts Patrick-Gilles Persin, Michel and Pierre Descargues Ragon, Musée du Luxembourg, Paris and Skira, Milan, 2006, 280 p. {{ISBN|88-7624-679-7}}.</ref> === Уметници во Париз (1945–1956) и пошироко === {{Div col|colwidth=20em}} * [[Женевјев Ас]] (1923–2021) * [[Мино Арџенто]] (1927– )<ref>The [[Archives of American Art]], [[Smithsonian]], [[Betty Parsons]] Gallery Papers, Reel 4087–4089: Exhibition Records, Reel 4108: Artists Files, last names A–B.</ref> * [[Алис Бабер]] (1928–1982)<ref>Alice Baber, a painter known for her lyrically abstract work. The New York Times, October 7, 1982, Section D, Page 26</ref> * [[Жан Рене Базен]] (1904–2001) * [[Роже Бисиер]] (1888–1964)<ref name="Patrick-Gilles Persin 2006">Flight lyric, Paris 1945–1956, texts Patrick-Gilles Persin, Michel and Pierre Descargues Ragon, Musée du Luxembourg, Paris and Skira, Milan, 2006, 280 p. {{ISBN|88-7624-679-7}}.</ref> * [[Албер Битран]] (1931–2018) * [[Норман Блум]]<ref name="artnet"/> (1921–1999) * [[Александар Боген]] (1916–2010) * [[Камил Бриен]] (1907–1977) * [[Жан-Мишел Кулон]] (1920–2014) * [[Оливје Дебре]] (1920–1999) * [[Пјеро Дорацио]] (1927–2005) * Џо Даунинг (1925–2007) * [[Жан Дибифе]] (1901–1985) * [[Ендре Розда]] (1913–1999) * [[Брача Етингер]] (1948– ) * [[Жан Фотрие]] (1898–1964) * [[Пјер Фише]] (1927–2007) * [[Франсоа Фидлер]] (1921–2001) * [[Сам Френсис]]<ref name="bocamuseum.org"/>(1923–1994) * [[Аник Жендрон]] (1939–2008) * [[Марк-Антоан Гулар]] (1964– ) * [[Ханс Хартунг]] (1904–1989) * [[Симон Хантаи]] (1922–2008) * [[Александар Истрати]] (1915–1991) * [[Пол Џенкинс (сликар)|Пол Џенкинс]]<ref name="bocamuseum.org"/> (1923–2012) * [[Антони Карвовски]] (1948– ) * [[Џон Френклин Кениг]] (1924–2008) * [[Андре Ланској]] (1902–1976) * [[Алфред Манесие]] (1911–1993) * [[Рене Марсил]] (1917–1993) * [[Жорж Матје]] (1921–2012) * [[Жан Месажје]] (1920–1999) * [[Жан Миот]] (1926–2016) * [[Жоан Миро]] (1893–1983)<ref>[https://books.google.com/books?id=LcUDAAAAMBAJ&dq=miro+and+lyrical+abstraction&pg=PA45 NY Magazine, Sept. 11, 1972, Vol. 5, #37]</ref> * [[Франсис Пикабија]] (1879–1953) * [[Серж Полијаков]] (1906–1969) * [[Тибо де Ремпре]] (1949–2023) * [[Сеунг Џа Ри]] (1918–2009) * [[Жан-Пол Риопел]] (1923–2002)<ref name="artnet">[http://www.artnet.de/ag/fineartthumbnails.asp?G=7&cid=73775 artnet] retrieved May 24, 2010</ref> * [[Емилио Сканавино]] (1922–1986) * [[Виеира да Силва]] (1908–1992) * [[Густав Синже]] (1909–1984) * [[Пјер Сулаж]] (1919–2022) * [[Никола де Стал]] (1914–1955) * [[Јехезкел Штрајхман]] (1906–1993) * [[Арпад Сенеш]] (1897–1985) * [[Жерар Ернест Шнајдер]] (1896–1986) * [[Мишел Тапие]] (1909–1987) * [[Брам ван Велде]] (1895–1981) * [[Франсоа Вили Вендт]] (1909–1970) * [[Волс]], псевдоним на Алфред Ото Волфганг Шулце (1913–1951) * [[Зао Ву-Ки]] (1921–2013) * [[Фарелниса Зеид]] (1901–1991) {{div col end}} == САД == [[File:Forwilliamblake.jpg|мини|300x300пкс| Рони Лендфилд, ''За [[Вилијам Блејк]]'' 1968, 110 x 256 инчи, изложено: Кула 49, Њујорк, 3 јануари 2002 година - 15 ноември 2002 година. Неговите дела биле вклучени во изложбите „Лирска апстракција“ во Музејот Витни во 1970 година, во Музејот Шелдон во 1993 година и во Музејот Бока Ратон во 2009 година.]] '''Американската лирска апстракција''' е уметничко движење кое се појавило во [[Њујорк (град)|Њујорк]], [[Лос Анџелес]], [[Вашингтон]], а потоа [[Торонто|во Торонто]] и [[Лондон]] во текот на 1960-тите и 1970-тите години. Карактеризиран со интуитивно и лабаво ракување со боја, спонтан израз, илузионистички простор, акрилно боење, процесирање, повремена сликовитост и други сликарски и понови технолошки техники. Лирската апстракција го отворил патот за да се оддалечи од минимализмот во сликарството и да се движи кон нов, послободен [[експресионизам]]. Сликарите кои директно реагирале против преовладувачките [[Формализам (уметност)|формалистички]], минималистички, [[поп-арт]] и геометриски апстракциски стилови од 1960-тите, се свртеле кон нови, експериментални, лабави, сликарски, експресивни, сликовити и апстрактни стилови на сликање. Многу од нив биле минималисти, работеле со разни монохроматски, геометриски стилови и чии слики јавно се развиле во нови апстрактни сликарски мотиви. Американската лирска апстракција е поврзана по дух со [[Апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]], [[Сликарство на обоено поле|сликарството на обоено поле]] и [[Европа|европскиот]] [[ташизам]] од 1940-тите и 1950-тите. Ташизмот се однесува на францускиот стил на апстрактно сликарство кој бил актуелен во периодот 1945-1960 година. Многу блиску до енформелот, тој го претставува европскиот еквивалент на [[Апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]]. Музејот на уметност „Шелдон“ одржал изложба од 1 јуни до 29 август 1993 година насловена како ''„Лирска апстракција: Боја и расположение“''. Меѓу учесниците биле Ден Кристенсен, Волтер Дарби Банард, Роналд Дејвис, Хелен Франкенталер, [[Сем Френсис]], Клив Греј, Рони Лендфилд, Морис Луис, Џулс Олицки, Роберт Наткин, Вилијам Петет, [[Марк Ротко]], Лоренс Стафорд, Питер Јанг и неколку други сликари. Во тоа време, музејот издал соопштение во кое делумно пишувало:<blockquote>Како движење, лирската апстракција ја прошири повоената модернистичка естетика и даде нова димензија во апстрактната традиција која беше јасно должна на „сликаното сликарство“ на Џексон Полок и обоените, обоени форми на Марк Ротко. Ова движење се роди од желбата да се создаде директно физичко и сетилно искуство на сликарството преку нивната монументалност и акцент на бојата – принудувајќи го гледачот да ги „чита“ сликите буквално како нешта.<ref>University of Nebraska Lincoln, Sheldon Museum of Art, May 1993</ref></blockquote>Во текот на 2009 година, Музејот на уметност „Бока Ратон“ во Флорида бил домаќин на изложба насловена како ''„Проширување на границите: Лирски апстракциски избори од постојаната колекција“.'' Во тоа време, музејот издал соопштение во кое делумно се вели:<blockquote>Лирската апстракција се појави во 1960-тите и 1970-тите години, како одговор на предизвиците што ги поставија минимализмот и концептуалната уметност. Многу уметници почнаа да се оддалечуваат од геометриските, минималистичките и стиловите со остри контури, свртувајќи се кон полирски, посензуални и поромантични апстракции, создадени со слободен, гестуален стил. Овие „претставници на лирската апстракција“ се стремеа да ги прошират границите на апстрактното сликарство и да ја оживеат и обноват сликарската „традиција“ во американската уметност. Истовремено, тие настојуваа да ја вратат примарната улога на линијата и бојата како формални елементи во делата компонирани според естетски начела – наместо тие да служат како визуелен приказ на општествено-политички реалности или филозофски теории. Карактеризирани со интуитивен и слободен начин на нанесување боја, спонтан израз, илузионистички простор, техника на боење со акрил (staining), фокус на самиот процес на создавање, повремена употреба на фигуративни елементи и други сликарски техники, апстрактните дела вклучени во оваа изложба зрачат со богати, течни бои и тивка енергија. Ќе бидат претставени дела од следниве уметници поврзани со лирската апстракција: Алис Бабер, Натвар Бавсар, Стенли Боксер, Ламар Бригс, Ден Кристенсен, Дејвид Диао, Фридел Џубас, Сем Френсис, Дороти Гилеспи, Клив Греј, Пол Џенкинс, Рони Ландфилд, Пет Липски, Џоан Мичел, Роберт Наткин, Џулс Олицки, Лари Пунс, Гери Рич, Џон Сири, Џеф Веј и Лари Зокс.<ref name="bocamuseum.org">[http://www.bocamuseum.org/index.php?category=Exhibitions&link=ExhibitionArchive&src=gendocs ''Expanding Boundaries: Lyrical Abstraction: Selections from the Permanent Collection''], [[Boca Raton Museum of Art]], retrieved June 17, 2009</ref></blockquote> === Историја на терминот во Америка === ''„Лирска апстракција“'', изложба во Музејот на американска уметност „Витни“, од 25 мај до 6 јули 1971 година, ја опишал Џон И.Х. Баур, куратор на Музејот на американска уметност „Витни“: <blockquote>Да се ​​добие цела изложба што одеднаш го претставува тековниот правец во американската уметност е искуство што е необично до степен на бизарност... Г-дин Олдрич го дефинира правецот на лирската апстракција и објаснува како дошол до делата...</blockquote> [[File:Thornton_Willis_"Red_Wall"_1969,_Acrylic_on_Canvas,_103x108_inches.jpg|десно|мини| Торнтон Вилис, ''Црвен ѕид'', 1969, акрил на платно, {{Cvt|103|x|108|in|cm}} .]] ''„Лирска апстракција“'' бил насловот на циркулирачката изложба што започнала во Музејот на современа уметност „Олдрич“ во Риџфилд, [[Конектикат|Конектикат,]] од 5 април до 7 јуни 1970 година, и завршила во Музејот на американска уметност „Витни“ во Њујорк, од 25 мај до 6 јули 1971 година. Лирска апстракција е термин што го употребил Лари Олдрич (основачот на Музејот на современа уметност „Олдрич“, Риџфилд, Конектикат) во 1969 година за да опише што Олдрич рекол дека видел во студијата на многу уметници во тоа време. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.whitewallmag.com/2010/05/11/john-seery-new-work/|title=Interview with John Seery 2010, ''Whitewall Magazine''|archive-url=https://web.archive.org/web/20120301132419/http://www.whitewallmag.com/2010/05/11/john-seery-new-work/|archive-date=2012-03-01|accessdate=2010-05-26}}</ref> Г-дин Олдрич, успешен дизајнер и колекционер на уметнички дела, го дефинирал трендот на лирската апстракција и објаснил како дошол до стекнување на делата. Во својата „Изјава за изложбата“ тој напишал:<blockquote>Уште на почетокот на минатата сезона стана очигледно дека во сликарството се одвиваше оддалечување од геометриските, минималистичките и оние дела со остри контури, кон полични, посензуални и поромантични апстракции, во нијанси што беа помеки и поживописни... Раката на уметникот е секогаш видлива во овој вид сликарство, дури и кога делата се создадени со помош на пиштоли за прскање, сунѓери или други предмети... Истражувајќи го овој лирски правец, открив многу млади уметници чии слики толку силно ме привлекоа, што почувствував потреба да набавам голем дел од нив. Повеќето од сликите претставени на изложбата „Лирска апстракција“ се создадени во 1969 година и денес сите тие се дел од мојата колекција.</blockquote>Лари Олдрич ги донирал сликите од изложбата во Музејот на американска уметност „Витни“. Со години терминот лирска апстракција бил [[пејоратив]], што негативно влијаело врз оние уметници чии дела биле поврзани со тоа име. Во 1989 година, професорот по историја на уметност на колеџот Јунион, Даниел Робинс, забележал дека лирската апстракција е термин која се употребува кон крајот на 1960-тите за да се опише враќањето кон сликарската експресивност од страна на сликарите низ целата земја и „следствено“, рекол Робинс, „терминот треба да се користи денес бидејќи има историски кредибилитет“ == Учесници на изложбата == Следните уметници учествувале на изложбата ''Лирска апстракција''. {{Div col|colwidth=20em}} *[[Хелен Ајлон]] (1931–2020) *[[Викторија Бар (сликарка)|Викторија Бар]] (1937–2025) *Џејмс Берес (1942–2014) *[[Џејк Берто]] (1939–2014) *[[Ден Кристенсен]]<ref name="bocamuseum.org"/> (1942–2007)<ref name="Saatchi">[http://www.saatchi-gallery.co.uk/blogon/art_news/william_corwins_top_10_shows_in_new_york/6002 Saatchi] Retrieved May 27, 2010</ref><ref name="colorscope">[http://www.sbmuseart.org/exhibitions/colorscope.web] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100703034943/http://www.sbmuseart.org/exhibitions/colorscope.web |date=2010-07-03 }} Santa Barbara Museum, retrieved June 2, 2010</ref> *Дејвид Вилијам Камингс (1937–2019) *Карл Глико (1941– ) *[https://galerie-born.com/john-a-griefen/ Џон Адамс Грифен] (1942–2025) *[[Керол Херер]] (1933–2002) *Гери Хадсон (1936–2009) *Дон Кауфман (1935– ) *Џејн А. Кауфман (1938– ) *[[Виктор Корд]] (1935– ) *[[Рони Лендфилд]]<ref name="bocamuseum.org"/><ref name="Saatchi"/>(1947– )<ref name="books.google.com">{{Cite journal | url = https://books.google.com/books?id=m1UEAAAAMBAJ&q=Lyrical+Abstraction+Whitney+catalog&pg=PA70 | title = LIFE | last1 = Inc | first1 = Time | date = 1970-05-01}}</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=qOYCAAAAMBAJ&dq=Ken+Showell&pg=PA64 NY Magazine, 1969]</ref><ref>David Bourdon, ''[[Life Magazine]]'' May 1970, ''Whats Up in Art, The Castelli Clan'', David Whitney Gallery and Lyrical Abstraction, [https://books.google.com/books?id=m1UEAAAAMBAJ&dq=Lyrical+Abstraction+Whitney+catalog&pg=PA70] Retrieved June 9, 2010</ref><ref name="Glass House history chapter 1">[http://philipjohnsonglasshouse.org/history/bios/whitney/chapter1/ Glass House history chapter 1] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111011112748/http://philipjohnsonglasshouse.org/history/bios/whitney/chapter1/ |date=2011-10-11 }}</ref> *[[Пат Липски]]<ref name="bocamuseum.org"/> (1941– ) *Ралф Мозли (1941– ) *Дејвид Пол (1945– ) само во 1970 година *Херберт Пер (1941– ) *Вилијам Петет (1942–2019) *Мари Рајх (1932–2012) *Гари Лоренс Рич (1943–2016) *Кен Л. Шоуел (1939–1997)<ref name="books.google.com"/><ref name="Glass House history chapter 1"/> *[[Џон Сири]]<ref name="bocamuseum.org"/><ref name="colorscope"/><ref>[http://www.visualartsource.com/components/ExhibitionDetail.php?height=500&width=800&eID=156237 John Seery new work] retrieved May 24, 2010</ref>(1941– ) *Алан Сигел (1938– ) *Лоренс Стафорд (1938– )<ref name="Glass House history chapter 1"/> *Вилијам Стејплс (1934– ) *Џејмс Саливан (уметник) (1939– ) *Херберт Шифрин (1944– ) *Ширлан Смит (1931– ) *[[Џон Тореано]] (1941– ) *Џеф Веј (1942– ) *[[Торнтон Вилис]] (1936–2025) *Филип Вофорд (1935– )<ref name="books.google.com"/><ref name="Glass House history chapter 1"/> *[[Роберт Заканич]] (1935– ) {{Div col end}} == Однос со други тенденции == [[File:Spiked_Red.jpg|мини|250x250пкс| Пет Липски, ''„Зачинето црвено“,'' 1970. Нејзините дела биле вклучени во изложбата „Лирска апстракција“ во музејот Витни во 1970 година и во музејот Бока Ратон во 2009 година.]] Лирската апстракција, заедно со движењето [[Флуксус]] и [[Постминимализам|постминимализмот]] (термин првпат измислен од Роберт Пинкус-Витен на страниците на Артфорум во 1969 година) се стремел да ги прошири границите на апстрактното сликарство и минимализмот со фокусирање на процесот, новите материјали и новите начини на изразување. Постминимализмот, кој често вклучува индустриски материјали, суровини, изработки, пронајдени предмети, инсталации, сериско повторување, а често и со наводи на [[Дадаизам|дадаизмот]] и [[Надреализам|надреализмот,]] најдобро е прикажан во скулптурите на Ева Хесе. <ref name="Shakers, New York 2007" /> Лирска апстракција, [[концептуална уметност]], постминимализам, [[земјишна уметност]], [[видео]], перформанс уметност, инсталациска уметност, заедно со продолжението на [[Флуксус]], [[апстрактен експресионизам]], [[сликарство]] на [[Сликарство на обоено поле|обоено поле]], сликарство со цврсти рабови, минималистичка уметност, оп-арт, [[поп-арт]], [[фотореализам]] и [[нов реализам]] ги прошириле границите на [[Современа уметност|современата уметност]] од средината на 1960-тите до 1970-тите. Лирската апстракција е вид на слободно апстрактно сликарство што се појавила во средината на 1960-тите, кога апстрактните сликари се вратиле на различни форми на сликарски, сликовен експресионизам со фокус на процесот, гешталтот и повторувачките композициски стратегии воопшто. Карактеризирано со целосен гешталт, постојана површинска напнатост, понекогаш дури и прикривање на потези со четката и отворено избегнување на релационата композиција. Се развила како и постминимализмот како алтернатива на строгата формалистичка и минималистичка доктрина. Лирската апстракција има сличности со [[Сликарство|сликарството]] [[Сликарство на обоено поле|во обоено поле]] и [[Апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]], особено во слободната употреба на бојата - текстурата и површината, а пример е илустриран со сликата од Рони Лендфилд насловена „''За Вилијам Блејк“'' . Директното цртање, калиграфската употреба на линија, ефектите на четкана, прскана, обоена, исцедена, истурена и прскана боја површно наликуваат на ефектите видени во [[Апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]] и [[Сликарство|сликарството]] [[Сликарство на обоено поле|во обоено поле]]. Сепак, стиловите се значително различни. Она што го разликува од [[Апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]] и [[Акционо сликарство|акционото сликарство]] од 1940-тите и 1950-тите е пристапот кон композицијата и драмата. Како што се гледа во [[Акционо сликарство|„акционото сликарство“,]] акцентот е ставен на потези со четка, висока композициска драма, динамична композициска тензија. Додека во „Лирска апстракција“ постои чувство на композициска случајност, сета композиција, дискретна и опуштена композициска драма и акцент на процесот, повторувањето и сеопфатна сензибилност. Разликите со [[Сликарство|сликарството]] на [[Сликарство на обоено поле|обоено поле]] се посуптилни денес, бидејќи многу од сликарите во боја како Хелен Франкенталер, Џулс Олицки, [[Сем Френсис]] и Џек Буш со исклучок на Морис Луис, Елсворт Кели, Пол Фили, Томас Даунинг и Џин Дејвис, се развиле во лирски апстракционисти. „Лирската апстракција“ споделува и со [[Апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]] и со сликарството во обоено поле, чувство на спонтан и непосреден сензуален израз, следствено, разликите помеѓу одредени уметници и нивните стилови стануваат нејасни и навидум заменливи како што се развиваат. До средината на 1950-тите, Ричард Дибенкорн го напуштил [[Апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]] и заедно со Дејвид Парк, Елмер Бишоф и неколку други ја формирале фигуративната школа во областа на Заливот, враќајќи се кон фигуративното сликарство. Во периодот помеѓу есента 1964 и пролетта 1965 година, Дибенкорн патувал низ Европа, му била доделена културна виза за да ги посети и да ги види сликите на Анри Матис во важни советски музеи. Тој патувал во тогашниот [[Советски Сојуз]] за да ги проучува сликите на [[Анри Матис]] во руските музеи кои ретко се гледале надвор од Русија. Кога се вратил на сликарството во областа на Заливот кон средината на 1965 година, неговите дела сумирале сè што научил од неговата повеќе од една деценија работа како водечки фигуративен сликар. Кога во 1967 година се вратил на апстракцијата, неговите дела биле паралелни со движења како што се движењето [[Сликарство на обоено поле|„сликарство на обоено поле“]] и „Лирска апстракција“. Во 1960-тите, сликите во [[Сликарство на обоено поле|обоено поле]] на англискиот сликар Џон Хојланд се карактеризирале со едноставни правоаголни форми, интензивна боја и рамна површина на сликата. Во 1970-тите неговите слики станале потекстурирани. Во текот на 1960-тите и 1970-тите, тој ги изложувал своите слики во [[Њујорк (град)|Њујорк]] во галеријата „Роберт Елкон“ и галеријата „Андре Емерих“ . Неговите слики биле тесно поврзани со пост-сликарската апстракција, сликарството на обоено поле и лирската апстракција. [[Апстрактен експресионизам|Апстрактниот експресионизам]] му претходел на [[Сликарство на обоено поле|сликарството на обоено поле]], лирската апстракција, [[Флуксус|флуксусот]], [[Поп-арт|поп-артот]], минимализмот, постминимализмот и другите движења од 1960-тите и 1970-тите и влијаел врз подоцнежните движења што се развиле. Меѓусебната поврзаност на/и помеѓу различните, но поврзани стилови резултирало со влијание кое делувало во двата правци помеѓу младите и старите уметници и обратно. Во средината на 1960-тите во Њујорк, Лос Анџелес и на други места, уметниците честопати ги преминувале линиите меѓу дефинициите и уметничките стилови. Во тој период – од средината на 1960-тите до 1970-тите, напредната американска уметност и современата уметност воопшто се наоѓале на крстопат, расцепувајќи се во неколку насоки. Во текот на 1970-тите, политичките движења и револуционерните промени во комуникацијата ги направиле овие американски стилови интернационални; како што самиот уметнички свет станувал сè повеќе интернационален. [[Европа|Европскиот]] пандан на американската лирска апстракција, неоекспресионизмот, доминирал во 1980-тите, а се развил и како одговор на американската [[поп-арт]] и минимализам и во голема мера позајмува од американскиот [[апстрактен експресионизам]]. == Сликари во Америка == Ова е список на уметници чие дело или период или значајни аспекти од него се сметало за лирска апстракција, вклучувајќи ги и оние пред идентификувањето на терминот или трендот во Америка во 1960-тите.{{Col-begin}} {{Col-break}} *[[Аршил Горки]] (првенствено [[апстрактен експресионизам]] и [[надреализам]]) (1904–1948)<ref>Dorment, Richard. [https://www.telegraph.co.uk/culture/art/art-reviews/7190303/Arshile-Gorky-A-Retrospective-at-Tate-Modern-review.html "Arshile Gorky: A Retrospective at Tate Modern, review"], ''[[The Daily Telegraph]]'', 8 February 2010. Retrieved May 24, 2010.</ref><ref>[http://www.artdaily.org/section/news/index.asp?int_sec=11&int_new=36171&int_modo=1 Art Daily] retrieved May 24, 2010</ref><ref>[http://artdaily.org/index.asp?int_sec=2&int_new=37112 "L.A. Art Collector Caps Two Year Pursuit of Artist with Exhibition of New Work"], [[ArtDaily]]. Retrieved 26 May 2010. "Lyrical Abstraction ... has been applied at times to the work of Arshile Gorky"</ref><ref>[http://www.tate.org.uk/about/pressoffice/pressreleases/2010/21322.htm "Arshile Gorky: A Retrospective"], [[Tate]], February 9, 2010. Retrieved June 5, 2010.</ref><ref>Van Siclen, Bill. [http://www.projo.com/art/content/projo_20030710_artwrap10.5e2b3.html "Art scene by Bill Van Siclen: Part-time faculty with full-time talent"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110622073303/http://www.projo.com/art/content/projo_20030710_artwrap10.5e2b3.html |date=2011-06-22 }}, ''[[The Providence Journal]]'', July 10, 2003. Retrieved June 10, 2010.</ref> *[[Џејмс Брукс (сликар)|Џејмс Брукс]] (првенствено [[апстрактен експресионизам]]) (1906–1992)<ref>[https://www.nytimes.com/1992/03/12/arts/james-brooks-an-artist-is-dead-abstract-expressionist-was-85.html?pagewanted=1 NY Times obituary] retrieved May 24, 2010</ref><ref>[http://www.honoluluacademy.org/cmshaa/academy/index.aspx?id=3482 Honolulu Academy of Art] retrieved May 24, 2010</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=m4WP-3ppltgC&dq=james+brooks+and+lyrical+abstraction&pg=PA69 Artists' estates: reputations in trust] [L6] By Magda Salvesen, Diane Cousineau, p.69 Google books, retrieved May 27, 2010</ref> *[[Адолф Готлиб]] (првенствено [[апстрактен експресионизам]]) (1903–1974)<ref>[http://www.designlatitudes.com/clients/knoedler01.html Design Latitudes, Knoedler & Company] retrieved May 24, 2010</ref><ref name="Color as Field">[http://www.arttattler.com/archivecolorasfield.html Color as Field] retrieved May 24, 2010</ref> *[[Роберт Мазервел]] (првенствено [[апстрактен експресионизам]]) (1915–1991)<ref name="Color as Field"/><ref>[http://www.art-in-print.com/artists/Robert_Motherwell.html Art in Print] Retrieved June 5, 2010</ref> *[[Џозеф Гласко]] (првенствено [[апстрактен експресионизам]]) (1925–1996) *[[Филип Гастон]] (првенствено [[апстрактен експресионизам]]) и [[неоекспресионизам]] (1913–1980)<ref>[http://www.frieze.com/issue/review/philip_gustons_poem_pictures Frieze Magazine] Retrieved May 27, 2010</ref><ref name="SFGate">[https://www.sfgate.com/entertainment/article/Berggruen-s-gallery-goes-back-into-color-fields-3266403.php Baker, Kenneth. Berggruen's gallery goes back into color fields, exhibition review]</ref><ref>[http://www.tfaoi.com/aa/2aa/2aa168.htm Philip Guston and a New Alphabet, Harvard Art Museums] Retrieved June 5, 2010</ref> *[[Кензо Окада]] (првенствено [[апстрактен експресионизам]]) (1902–1982)<ref>[http://www.phillipscollection.org/research/american_art/artwork/Okada-Footsteps.htm Phillips collection] retrieved May 24, 2010</ref> *[[Џоан Мичел]] (и [[апстрактен експресионизам]]) (1925–1992)<ref name="bocamuseum.org"/> *[[Џон Леви]] (и [[апстрактен експресионизам]]) (1924–2017)<ref>[http://www.saatchi-gallery.co.uk/dealers_galleries/FullSizeArtWork/dg_id/1351/image_id/102147/imageno/3 Saatchi Gallery] retrieved May 24, 2010</ref> *[[Клив Греј]] (и [[апстрактен експресионизам]]) (1918–2004)<ref name="bocamuseum.org"/> *[[Хелен Франкенталер]] (и [[апстрактен експресионизам]] и [[колорфилд сликарство]]) (1928–2011)<ref name="colorscope"/><ref name="Color as Field"/><ref name="SFGate"/><ref>[https://www.sfgate.com/entertainment/article/Berggruen-s-gallery-goes-back-into-color-fields-3266403.php Kenneth Baker, SF Gate] retrieved May 24, 2010</ref><ref>[http://www.ndoylefineart.com/frankenthaler.html artist biography] retrieved May 24, 2010</ref> *[[Реј Паркер (сликар)|Реј Паркер]] (и [[апстрактен експресионизам]]) (1922–1990)<ref>[https://www.nytimes.com/1990/09/28/arts/review-art-ray-parker-s-piece-of-the-abstract-puzzle.html?scp=3&sq=Bertha+Parker&st=nyt?pagewanted=1 Michael Brenson, 1990, NY Times review] retrieved May 24, 2010</ref><ref>[Holland Kotter, 1997, NY Times review]retrieved May 24, 2010</ref> *[[Ричард Дибенкорн]] (и [[апстрактен експресионизам]] и [[колорфилд сликарство]]) (1922–1993)<ref name="Lyrical abstraction movement">[http://www.visualartsource.com/components/ExhibitionDetail.php?height=500&width=800&eID=156237 Lyrical abstraction movement] retrieved May 24, 2010</ref><ref name="artdaily.org">[http://artdaily.org/index.asp?int_sec=2&int_new=37112 "L.A. Art Collector Caps Two Year Pursuit of Artist with Exhibition of New Work"] on ''[[ArtDaily]]''Retrieved May 28, 2010</ref> *[[Морис Луис]] (и [[колорфилд сликарство]]) (1912–1962)<ref name="Color as Field"/><ref>[http://www.artdaily.com/index.asp?int_sec=11&int_new=33849&int_modo=1 Art Daily conversations with Lyrical Abstraction 1958-2009] Retrieved May 27, 2010</ref> *[[Кенет Ноланд]] (и [[колорфилд сликарство]]) (1924–2010)<ref name="colorscope"/><ref name="Color as Field"/> *[[Жилс Олицки]] (и [[апстрактен експресионизам]] и [[колорфилд сликарство]]) (1922–2007)<ref name="bocamuseum.org"/> *[[Џек Буш]] (и [[колорфилд сликарство]]) (1909–1977)<ref name="Color as Field"/><ref>[http://www.artgalleryofwindsor.com/exhibitions/current/295 Art Gallery of Windsor] retrieved May 24, 2010</ref> *[[Фридел Џубас]] (и [[колорфилд сликарство]]) (1915–1994)<ref name="bocamuseum.org"/><ref name="Color as Field"/><ref>[http://listart.mit.edu/node/649 Big Color, MIT] Retrieved May 27, 2010</ref> *[[Френк Стела]] (и [[минимализам]], [[сликарство со остри рабови]], [[колорфилд сликарство]] и [[скулптура]]) (1936–2024)<ref name="Color as Field"/> *[[Брајс Марден]] (и [[минимализам]]) (1938–2023)<ref name="Lyrical abstraction movement"/><ref name="artdaily.org"/> *[[Роналд Дејвис]] (и [[сликарство со остри рабови]] и [[апстрактен илузионизам]]) (1937–2025)<ref name="Saatchi"/><ref>[http://www.eightmodern.net/articles/view/34 Butler Institute of American Art catalog] retrieved May 24, 2010</ref> *[[Џон Хојланд]] (и [[апстрактен експресионизам]] и [[колорфилд сликарство]]) (1934–2011)<ref name=stives>[http://www.tate.org.uk/stives/exhibitions/johnhoyland/guide.shtm tate.org.uk] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111220729/http://www.tate.org.uk/stives/exhibitions/johnhoyland/guide.shtm |date=2012-01-11 }}</ref> *[[Лари Зокс]] (и [[колорфилд сликарство]] и [[сликарство со остри рабови]]) (1937–2006)<ref name="bocamuseum.org"/> *[[Лари Пунс]] (и [[сликарство со остри рабови]] и [[колорфилд сликарство]]) (роден 1937)<ref name="bocamuseum.org"/><ref name="colorscope"/><ref name="Color as Field"/> *[[Рони Лендфилд]] (и [[колорфилд сликарство]]) (роден 1947)<ref name="bocamuseum.org"/><ref name="Saatchi"/><ref name="books.google.com"/> *[[Ден Кристенсен]] (и [[колорфилд сликарство]])<ref name="bocamuseum.org"/> (1942–2007)<ref name="Saatchi"/><ref name="colorscope"/> *[[Едвард Корбет (уметник)|Едвард Корбет]] (и [[апстрактен експресионизам]] и [[колорфилд сликарство]]) (1919–1971) *[[Хауард Хоџкин]] (1932–2017) *[[Шон Скали]] (и [[сликарство со остри рабови]]) (роден 1945) *[[Сам Гилијам]] (1933–2022)<ref name="colorscope"/> *[[Волтер Дарби Банард]] (и [[минимализам]] и [[колорфилд сликарство]]) (1934–2016)<ref name="Color as Field"/> *[[Дејвид Симпсон (уметник)|Дејвид Симпсон]] (и [[минимализам]], [[колорфилд сликарство]] и [[сликарство со остри рабови]]) (роден 1928) *[[Џон Вокер (сликар)]] (роден 1939) {{Col-break}} *[[Кикуо Саито]] (и [[колорфилд сликарство]]) (1939–2016) *[[Доналд Мартини]] (роден 1953) *Вилијам Петет (1942–2019) *Џон Адамс Грифен (1942–2025) *[[Џоан Снајдер]] (родена 1940) *[[Стивен Милер]] (1947–2011) *[[Џулијан Хатон]] (роден 1956) *[[Том Холанд (уметник)|Том Холанд]] (роден 1936) *[[Чарлс Арнолди]] (роден 1946) *[[Емили Мејсон (сликарка)|Емили Мејсон]] (1932–2019) *[[Ед Мозес (уметник)|Ед Мозес]] (1926–2018) *[[И. Рајс Переира|Ајрин Рајс-Переира]] (1902–1971) *[[Роберт Наткин]] (1930–2010)<ref name="bocamuseum.org"/> *[[Нил Вилијамс (уметник)|Нил Вилијамс]] (и [[сликарство со остри рабови]]) (1934–1988) *[[Дејвид Бад]] (1927–1991) *[[Питер Јанг (уметник)]] (роден 1940)<ref name="Saatchi"/> *[[Френк Болинг]] (роден 1934)<ref name="bocamuseum.org"/> *Роберт Дуран (1938–2005) *[[Ненси Грејвс]] (и [[скулптура]]) (1940–1995) *[[Пат Липски]] (родена 1941) *Гери Хадсон (1936–2009) *[[Франсис Барт]] (родена 1946) *[[Карлос Вила]] (1936–2013) *[[Керол Херер]] (1933–2002) *Филип Вофорд (роден 1935) *[[Стенли Боксер]] (1926–2000)<ref name="bocamuseum.org"/> *Џојс Вајнштајн (родена 1931) *[[Ралф Хамфри]] (1932–1990) *[[Алвин Д. Ловинг|Ал Ловинг]] (1935–2005) *[[Натвар Бхавсар]] (роден 1934)<ref name="bocamuseum.org"/> *[[Алан Шилдс]] (1944–2005)<ref>[http://www.mutualart.com/Events/Exhibitions/Expanding-Boundaries--Lyrical-Abstractio/F303A7E7C0336555] Expanding Boundaries, Lyrical Abstraction at the Boca Raton Museum</ref> *[[Питер Регианато]] (и [[скулптура]]) (роден 1945) {{Col-break}} *[[Дејвид Дијао]] (и [[сликарство со остри рабови]]) (роден 1943) *Кенет Шоуел (1939–1997) *[[Торнтон Вилис]] (1936–2025) *[[Џоана Пусет-Дарт]] (родена 1947) *[[Дејвид Новрос]] (роден 1941) *[[Питер Бредли (уметник)|Питер Бредли]] (роден 1940) *[[Едвард Аведисијан]] (1936–2007)<ref>[http://www.aaa.si.edu/collections/oralhistories/transcripts/bellam63.htm interview with Richard Bellamy, 1963, Archives of American Art, retrieved May 27, 2010]</ref> *[[Мелиса Мајер]] (родена 1946) *[[Керол Сатон (уметник)|Керол Сатон]] (1945–2025) *Лоренс Стафорд (роден 1938) *Алан Коте (роден 1937) *[[Даг Олсон]] (1936–2010) *[[Џејк Берто]] (1939–2014) *Дарил Хугто (роден 1943) *[[Џек Витен]] (1939–2018) *[[Ли Лозано]] (1930–1999) *[[Јуџин Џ. Мартин]] (1938–2005) *[[Гери Стефан]] (роден 1942) *Ширли Смит (родена 1950) *Ед Руда (1922–2014) *Мари Рајх (1932–2012) *[[Гари Бауер]] (роден 1940) *[[Дејвид Р. Прентис]] (1943–2024) *[[Харви Квајтман]] (1937–2002) *Карл Глико (роден 1941) *[[Џон Сири]] (роден 1941) *Џо Хаске (роден 1945) *[[Франсин Тинт]] (родена 1943) *[[Мерилин Кирш]] (родена 1950) *Ричард Саба (роден 1946) *[[Џозеф Драпел]] (роден 1940) *Фредерик Лунд Отенсен (1913–1975) *Виктор Корд (роден 1935) {{Col-end}} [[Категорија:Модерна уметност]] [[Категорија:Апстрактен експресионизам]] [[Категорија:Апстрактна уметност]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] l7btaq4ny4p3f9gjivbxnnm145t9i6t 5641506 5641502 2026-10-06T20:46:02Z Тиверополник 1815 5641506 wikitext text/x-wiki [[File:Vassily Kandinsky, 1911 - Composition No 4.jpg|мини|270x270пкс|Композиција IV, Василиј Кандински, 1911 (масло на платно)]] '''Лирската апстракција''' произлегла од еден од двата поврзани, но различни тренда во повоеното [[Модернизам|модернистичко]] сликарство: * Европска ''лирска апстракција'': движење кое се појавило во Париз, а францускиот уметнички критичар [[Жан Жозе Маршан]] е заслужен за измислувањето на неговото име во 1947 година; се смета за компонента на [[Ташизам|Ташизмот]] кога името на ова движење било измислено во 1951 година од Пјер Геген и Шарл Етјен (автор на ''„Уметноста во Париз 1945–1966'' “); и * Американс ''лирска апстракција'': движење опишано од [[Лари Олдрич]] (основач на Музејот на современа уметност „Олдрич“ во Риџфилд, Конектикат) во 1969 година. <ref name="Aldrich, Larry 1969, pp.104–113">Aldrich, Larry. Young Lyrical Painters, Art in America, v.57, n6, November–December 1969, pp.104–113.</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=qOYCAAAAMBAJ&dq=thomas+Hess+on+Larry+Aldrich&pg=PA64] Thomas B. Hess on Larry Aldrich, Retrieved June 10, 2010</ref> Втора дефиниција е употребата како описен термин кој карактеризира еден вид апстрактно сликарство поврзано со [[Апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]]; во употреба од 1940-тите. Многу познати апстрактни експресионистички сликари, како што е [[Аршил Горки]], гледани во контекст, се карактеризирани како сликари кои создаваат еден вид сликарство опишано како лирска апстракција. == Потекло == Оригиналната вообичаена употреба се однесува на стремежот кој им се припишува на сликите во Европа во периодот по 1945 година и како начин за опишување на неколку уметници (претежно во Франција) со сликари како Волс, Жерар Шнајдер и Ханс Хартунг од Германија или Жорж Матие, итн., чии дела се поврзани со карактеристиките на современиот американски апстрактен експресионизам. Во тоа време (кон крајот на 1940-тите), Пол Џенкинс, Норман Блум, [[Сем Френсис]], Џулс Олицки, Џоан Мичел, Елсворт Кели и бројни други американски уметници, исто така, живееле и работеле во Париз и други европски градови. Со исклучок на Кели, сите тие уметници развиле свои варијанти на сликарска апстракција, која понекогаш била карактеризирана како лирска апстракција, [[ташизам]], [[Сликарство на обоено поле|обоено поле]], нуагизам и [[апстрактен експресионизам]]. Уметничкото движење ''„лирска апстракција“'' се родило во [[Париз]] по војната. Во тоа време, уметничкиот живот во Париз, кој бил опустошен од окупацијата и колаборацијата, се обновил со бројни уметници кои повторно изложувале дела веднаш по ослободувањето на Париз во средината на 1944 година. Според новите апстракциски форми што ги карактеризирале некои уметници, движењето го именувале [[Ликовен критичар|ликовниот критичар]] Жан Жозе Маршан и сликарот Жорж Матие во 1947 година. Некои ликовни критичари го гледале ова движење и како обид за враќање на имиџот на уметничкиот Париз, кој го држел рангот на престолнина на уметноста сè до војната. Лирската апстракција, исто така, претставувала натпревар помеѓу Париската школа и новата њујоршка школа за [[Апстрактен експресионизам|апстрактен експресионистичко]] сликарство, претставена пред сè од 1946 година од [[Џексон Полок]], потоа [[Вилем де Кунинг]] или [[Марк Ротко]], кои исто така биле промовирани од американските власти од почетокот на 1950-тите. Лирската апстракција била спротивставена не само на [[Кубизам|кубистичките]] и [[Надреализам|надреалистичките]] движења што ѝ претходеле, туку и на [[Геометриска апстракција|геометриската апстракција]] (или „ладна апстракција“). Лирската апстракција била, во некоја смисла, првата што ги применила лекциите од [[Василиј Кандински]], кој се смета за еден од татковците на апстракцијата. За уметниците, лирската апстракција претставувала отвор за личен израз. Конечно, кон крајот на 1960-тите (делумно како одговор на [[Минималистичка уметност|минималистичката уметност]] и догматските толкувања од страна на некои на формализмот на Гринберг и Џуд), голем број на сликари повторно вовеле сликарски опции во своите дела, а Музејот Витни и неколку други музеи и институции во тоа време формално го именувале и идентификувале движењето и бескомпромисното враќање кон сликарската апстракција како „лирска апстракција“. == Европа == Веднаш по [[Втора светска војна|Втората светска војна]], голем број на уметници, стари и млади, се вратиле во Париз каде што работеле и изложувале: Никола де Стаел, Серж Пољакоф, Андре Ланској и Закс од Русија; Ханс Хартунг и Волс од Германија; Арпад Сенес, Ендре Рожда и Симон Хантаи од Унгарија; Александар Истрати од Романија; Жан-Пол Риопел од Канада; Виеира да Силва од Португалија; Жерар Ернест Шнајдер од Швајцарија; Феито од Шпанија; Брам ван Велде од Холандија; Алберт Битран од Турција; Зао Ву-Ки од Кина; Сугаи од Јапонија; [[Сем Френсис|Сем Франсис]], Џон Франклин Кениг, Џек Јангерман и Пол Џенкинс од САД и Јехезкел Штрајхман од [[Израел]]. Сите овие уметници и многу други во тоа време биле меѓу „лирските апстракционисти“ кај Французите: Пјер Сулаж, Жан-Мишел Кулон, Жан Рене Базен, Жан ле Моал, Гистав Синже, Алфред Манесје, Роже Бисиер, Пјер Тал-Коат, Жан Месажие, Жан Миот и други. Лирската апстракција се спротивставувала не само на остатоците од Париската школа од предвоениот стил, туку и на [[Кубизам|кубистичките]] и [[Надреализам|надреалистичките]] движења што ѝ претходеле, како и на геометриската апстракција (или „Студена апстракција“). За уметниците во Франција, лирската апстракција претставувала отвор кон личен израз. Во [[Белгија]], Луј ван Линт претставува извонреден пример за уметник кој, по краток период на геометриска апстракција, се префрлил на лирска апстракција во која се истакнал. Во Париз се одржувале голем број на изложби, на пример во галериите Арно, Друен, Жан Буше, Луј Каре, Галерија де Франс, а секоја година и во „Салон на нови реалити“ и „Салон де Ме“, каде што можеле да се видат сликите на сите овие уметници. Во галеријата Друен можеле да се видат Жан Ле Моал, Гистав Синже, Алфред Манесје, Роже Бисиер, Волс и други. Ветер дувнал над главниот град кога Жорж Матие решил да одржи две изложби: ''„Имагинар“'' во 1947 година во Луксембургшката палата, која тој би претпочитал да ја нарече ''лирска апстракција'' за да го наметне името, а потоа и ''HWPSMTB'' со (Ханс Хартунг, Волс, Франсис Пикабија, скулпторот Франсоа Стали, Жорж Матие, Мишел Тапие и Камил Брјен) во 1948 година. Во март 1951 година се одржала поголемата изложба ''„Véhémances confrontées“'' во галеријата „Нина Досе“, каде што за прв пат биле претставени рамо до рамо француски и американски апстрактни уметници. Го организирал критичарот Мишел Тапие, чија улога во одбраната на ова движење била од највисоко значење. Со овие настани, тој изјавил дека « се раѓа лирската апстракција ». Сепак, тоа било прилично кратко владеење (кон крајот на 1957 година), кое брзо било заменето од [[Нов реализам|Новиот реализам]] на Пјер Рестани и [[Ив Клајн]]. Почнувајќи од околу 1970 година, ова движење е оживеано од нова генерација уметници родени за време или веднаш по Втората светска војна. Некои од неговите клучни промотори се Пол Калос, Жорж Роматје, Мишел Дестерак и Тибо де Реимпре. Изложба насловена како „Лирскиот лет, Париз 1945–1956“ ( ''L'Envolée Lyrique, Париз 1945–1956''), на која биле претставени делата на 60 сликари, била претставена во Париз во Музејот на Луксембург од април до август 2006 година и во неа учествувале најистакнатите сликари од ова движење: Жорж Матие, Пјер Сулаж, Жерар Шнајдер, Зао Ву-Ки, Алберт Битран, Серж Полиакоф <ref>The Lyrical Flight, Paris 1945–1956, texts Patrick-Gilles Persin, Michel and Pierre Descargues Ragon, Musée du Luxembourg, Paris and Skira, Milan, 2006, 280 p. {{ISBN|88-7624-679-7}}.</ref> === Уметници во Париз (1945–1956) и пошироко === {{Div col|colwidth=20em}} * [[Женевјев Ас]] (1923–2021) * [[Мино Арџенто]] (1927– )<ref>The [[Archives of American Art]], [[Smithsonian]], [[Betty Parsons]] Gallery Papers, Reel 4087–4089: Exhibition Records, Reel 4108: Artists Files, last names A–B.</ref> * [[Алис Бабер]] (1928–1982)<ref>Alice Baber, a painter known for her lyrically abstract work. The New York Times, October 7, 1982, Section D, Page 26</ref> * [[Жан Рене Базен]] (1904–2001) * [[Роже Бисиер]] (1888–1964)<ref name="Patrick-Gilles Persin 2006">Flight lyric, Paris 1945–1956, texts Patrick-Gilles Persin, Michel and Pierre Descargues Ragon, Musée du Luxembourg, Paris and Skira, Milan, 2006, 280 p. {{ISBN|88-7624-679-7}}.</ref> * [[Албер Битран]] (1931–2018) * [[Норман Блум]]<ref name="artnet"/> (1921–1999) * [[Александар Боген]] (1916–2010) * [[Камил Бриен]] (1907–1977) * [[Жан-Мишел Кулон]] (1920–2014) * [[Оливје Дебре]] (1920–1999) * [[Пјеро Дорацио]] (1927–2005) * Џо Даунинг (1925–2007) * [[Жан Дибифе]] (1901–1985) * [[Ендре Розда]] (1913–1999) * [[Брача Етингер]] (1948– ) * [[Жан Фотрие]] (1898–1964) * [[Пјер Фише]] (1927–2007) * [[Франсоа Фидлер]] (1921–2001) * [[Сам Френсис]]<ref name="bocamuseum.org"/>(1923–1994) * [[Аник Жендрон]] (1939–2008) * [[Марк-Антоан Гулар]] (1964– ) * [[Ханс Хартунг]] (1904–1989) * [[Симон Хантаи]] (1922–2008) * [[Александар Истрати]] (1915–1991) * [[Пол Џенкинс (сликар)|Пол Џенкинс]]<ref name="bocamuseum.org"/> (1923–2012) * [[Антони Карвовски]] (1948– ) * [[Џон Френклин Кениг]] (1924–2008) * [[Андре Ланској]] (1902–1976) * [[Алфред Манесие]] (1911–1993) * [[Рене Марсил]] (1917–1993) * [[Жорж Матје]] (1921–2012) * [[Жан Месажје]] (1920–1999) * [[Жан Миот]] (1926–2016) * [[Жоан Миро]] (1893–1983)<ref>[https://books.google.com/books?id=LcUDAAAAMBAJ&dq=miro+and+lyrical+abstraction&pg=PA45 NY Magazine, Sept. 11, 1972, Vol. 5, #37]</ref> * [[Франсис Пикабија]] (1879–1953) * [[Серж Полијаков]] (1906–1969) * [[Тибо де Ремпре]] (1949–2023) * [[Сеунг Џа Ри]] (1918–2009) * [[Жан-Пол Риопел]] (1923–2002)<ref name="artnet">[http://www.artnet.de/ag/fineartthumbnails.asp?G=7&cid=73775 artnet] retrieved May 24, 2010</ref> * [[Емилио Сканавино]] (1922–1986) * [[Виеира да Силва]] (1908–1992) * [[Густав Синже]] (1909–1984) * [[Пјер Сулаж]] (1919–2022) * [[Никола де Стал]] (1914–1955) * [[Јехезкел Штрајхман]] (1906–1993) * [[Арпад Сенеш]] (1897–1985) * [[Жерар Ернест Шнајдер]] (1896–1986) * [[Мишел Тапие]] (1909–1987) * [[Брам ван Велде]] (1895–1981) * [[Франсоа Вили Вендт]] (1909–1970) * [[Волс]], псевдоним на Алфред Ото Волфганг Шулце (1913–1951) * [[Зао Ву-Ки]] (1921–2013) * [[Фарелниса Зеид]] (1901–1991) {{div col end}} == САД == [[File:Forwilliamblake.jpg|мини|300x300пкс| Рони Лендфилд, ''За [[Вилијам Блејк]]'' 1968, 110 x 256 инчи, изложено: Кула 49, Њујорк, 3 јануари 2002 година - 15 ноември 2002 година. Неговите дела биле вклучени во изложбите „Лирска апстракција“ во Музејот Витни во 1970 година, во Музејот Шелдон во 1993 година и во Музејот Бока Ратон во 2009 година.]] '''Американската лирска апстракција''' е уметничко движење кое се појавило во [[Њујорк (град)|Њујорк]], [[Лос Анџелес]], [[Вашингтон]], а потоа [[Торонто|во Торонто]] и [[Лондон]] во текот на 1960-тите и 1970-тите години. Карактеризиран со интуитивно и лабаво ракување со боја, спонтан израз, илузионистички простор, акрилно боење, процесирање, повремена сликовитост и други сликарски и понови технолошки техники. Лирската апстракција го отворил патот за да се оддалечи од минимализмот во сликарството и да се движи кон нов, послободен [[експресионизам]]. Сликарите кои директно реагирале против преовладувачките [[Формализам (уметност)|формалистички]], минималистички, [[поп-арт]] и геометриски апстракциски стилови од 1960-тите, се свртеле кон нови, експериментални, лабави, сликарски, експресивни, сликовити и апстрактни стилови на сликање. Многу од нив биле минималисти, работеле со разни монохроматски, геометриски стилови и чии слики јавно се развиле во нови апстрактни сликарски мотиви. Американската лирска апстракција е поврзана по дух со [[Апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]], [[Сликарство на обоено поле|сликарството на обоено поле]] и [[Европа|европскиот]] [[ташизам]] од 1940-тите и 1950-тите. Ташизмот се однесува на францускиот стил на апстрактно сликарство кој бил актуелен во периодот 1945-1960 година. Многу блиску до енформелот, тој го претставува европскиот еквивалент на [[Апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]]. Музејот на уметност „Шелдон“ одржал изложба од 1 јуни до 29 август 1993 година насловена како ''„Лирска апстракција: Боја и расположение“''. Меѓу учесниците биле Ден Кристенсен, Волтер Дарби Банард, Роналд Дејвис, Хелен Франкенталер, [[Сем Френсис]], Клив Греј, Рони Лендфилд, Морис Луис, Џулс Олицки, Роберт Наткин, Вилијам Петет, [[Марк Ротко]], Лоренс Стафорд, Питер Јанг и неколку други сликари. Во тоа време, музејот издал соопштение во кое делумно пишувало:<blockquote>Како движење, лирската апстракција ја прошири повоената модернистичка естетика и даде нова димензија во апстрактната традиција која беше јасно должна на „сликаното сликарство“ на Џексон Полок и обоените, обоени форми на Марк Ротко. Ова движење се роди од желбата да се создаде директно физичко и сетилно искуство на сликарството преку нивната монументалност и акцент на бојата – принудувајќи го гледачот да ги „чита“ сликите буквално како нешта.<ref>University of Nebraska Lincoln, Sheldon Museum of Art, May 1993</ref></blockquote>Во текот на 2009 година, Музејот на уметност „Бока Ратон“ во Флорида бил домаќин на изложба насловена како ''„Проширување на границите: Лирски апстракциски избори од постојаната колекција“.'' Во тоа време, музејот издал соопштение во кое делумно се вели:<blockquote>Лирската апстракција се појави во 1960-тите и 1970-тите години, како одговор на предизвиците што ги поставија минимализмот и концептуалната уметност. Многу уметници почнаа да се оддалечуваат од геометриските, минималистичките и стиловите со остри контури, свртувајќи се кон полирски, посензуални и поромантични апстракции, создадени со слободен, гестуален стил. Овие „претставници на лирската апстракција“ се стремеа да ги прошират границите на апстрактното сликарство и да ја оживеат и обноват сликарската „традиција“ во американската уметност. Истовремено, тие настојуваа да ја вратат примарната улога на линијата и бојата како формални елементи во делата компонирани според естетски начела – наместо тие да служат како визуелен приказ на општествено-политички реалности или филозофски теории. Карактеризирани со интуитивен и слободен начин на нанесување боја, спонтан израз, илузионистички простор, техника на боење со акрил (staining), фокус на самиот процес на создавање, повремена употреба на фигуративни елементи и други сликарски техники, апстрактните дела вклучени во оваа изложба зрачат со богати, течни бои и тивка енергија. Ќе бидат претставени дела од следниве уметници поврзани со лирската апстракција: Алис Бабер, Натвар Бавсар, Стенли Боксер, Ламар Бригс, Ден Кристенсен, Дејвид Диао, Фридел Џубас, Сем Френсис, Дороти Гилеспи, Клив Греј, Пол Џенкинс, Рони Ландфилд, Пет Липски, Џоан Мичел, Роберт Наткин, Џулс Олицки, Лари Пунс, Гери Рич, Џон Сири, Џеф Веј и Лари Зокс.<ref name="bocamuseum.org">[http://www.bocamuseum.org/index.php?category=Exhibitions&link=ExhibitionArchive&src=gendocs ''Expanding Boundaries: Lyrical Abstraction: Selections from the Permanent Collection''], [[Boca Raton Museum of Art]], retrieved June 17, 2009</ref></blockquote> === Историја на терминот во Америка === ''„Лирска апстракција“'', изложба во Музејот на американска уметност „Витни“, од 25 мај до 6 јули 1971 година, ја опишал Џон И.Х. Баур, куратор на Музејот на американска уметност „Витни“: <blockquote>Да се ​​добие цела изложба што одеднаш го претставува тековниот правец во американската уметност е искуство што е необично до степен на бизарност... Г-дин Олдрич го дефинира правецот на лирската апстракција и објаснува како дошол до делата...</blockquote> [[File:Thornton_Willis_"Red_Wall"_1969,_Acrylic_on_Canvas,_103x108_inches.jpg|десно|мини| Торнтон Вилис, ''Црвен ѕид'', 1969, акрил на платно, {{Cvt|103|x|108|in|cm}}.]] ''„Лирска апстракција“'' бил насловот на циркулирачката изложба што започнала во Музејот на современа уметност „Олдрич“ во Риџфилд, [[Конектикат|Конектикат,]] од 5 април до 7 јуни 1970 година, и завршила во Музејот на американска уметност „Витни“ во Њујорк, од 25 мај до 6 јули 1971 година. Лирска апстракција е термин што го употребил Лари Олдрич (основачот на Музејот на современа уметност „Олдрич“, Риџфилд, Конектикат) во 1969 година за да опише што Олдрич рекол дека видел во студијата на многу уметници во тоа време. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.whitewallmag.com/2010/05/11/john-seery-new-work/|title=Interview with John Seery 2010, ''Whitewall Magazine''|archive-url=https://web.archive.org/web/20120301132419/http://www.whitewallmag.com/2010/05/11/john-seery-new-work/|archive-date=2012-03-01|accessdate=2010-05-26}}</ref> Г-дин Олдрич, успешен дизајнер и колекционер на уметнички дела, го дефинирал трендот на лирската апстракција и објаснил како дошол до стекнување на делата. Во својата „Изјава за изложбата“ тој напишал:<blockquote>Уште на почетокот на минатата сезона стана очигледно дека во сликарството се одвиваше оддалечување од геометриските, минималистичките и оние дела со остри контури, кон полични, посензуални и поромантични апстракции, во нијанси што беа помеки и поживописни... Раката на уметникот е секогаш видлива во овој вид сликарство, дури и кога делата се создадени со помош на пиштоли за прскање, сунѓери или други предмети... Истражувајќи го овој лирски правец, открив многу млади уметници чии слики толку силно ме привлекоа, што почувствував потреба да набавам голем дел од нив. Повеќето од сликите претставени на изложбата „Лирска апстракција“ се создадени во 1969 година и денес сите тие се дел од мојата колекција.</blockquote>Лари Олдрич ги донирал сликите од изложбата во Музејот на американска уметност „Витни“. Со години терминот лирска апстракција бил [[пејоратив]], што негативно влијаело врз оние уметници чии дела биле поврзани со тоа име. Во 1989 година, професорот по историја на уметност на колеџот Јунион, Даниел Робинс, забележал дека лирската апстракција е термин која се употребува кон крајот на 1960-тите за да се опише враќањето кон сликарската експресивност од страна на сликарите низ целата земја и „следствено“, рекол Робинс, „терминот треба да се користи денес бидејќи има историски кредибилитет“ == Учесници на изложбата == Следните уметници учествувале на изложбата ''Лирска апстракција''. {{Div col|colwidth=20em}} *[[Хелен Ајлон]] (1931–2020) *[[Викторија Бар (сликарка)|Викторија Бар]] (1937–2025) *Џејмс Берес (1942–2014) *[[Џејк Берто]] (1939–2014) *[[Ден Кристенсен]]<ref name="bocamuseum.org"/> (1942–2007)<ref name="Saatchi">[http://www.saatchi-gallery.co.uk/blogon/art_news/william_corwins_top_10_shows_in_new_york/6002 Saatchi] Retrieved May 27, 2010</ref><ref name="colorscope">[http://www.sbmuseart.org/exhibitions/colorscope.web] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100703034943/http://www.sbmuseart.org/exhibitions/colorscope.web |date=2010-07-03 }} Santa Barbara Museum, retrieved June 2, 2010</ref> *Дејвид Вилијам Камингс (1937–2019) *Карл Глико (1941– ) *[https://galerie-born.com/john-a-griefen/ Џон Адамс Грифен] (1942–2025) *[[Керол Херер]] (1933–2002) *Гери Хадсон (1936–2009) *Дон Кауфман (1935– ) *Џејн А. Кауфман (1938– ) *[[Виктор Корд]] (1935– ) *[[Рони Лендфилд]]<ref name="bocamuseum.org"/><ref name="Saatchi"/>(1947– )<ref name="books.google.com">{{Cite journal | url = https://books.google.com/books?id=m1UEAAAAMBAJ&q=Lyrical+Abstraction+Whitney+catalog&pg=PA70 | title = LIFE | last1 = Inc | first1 = Time | date = 1970-05-01}}</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=qOYCAAAAMBAJ&dq=Ken+Showell&pg=PA64 NY Magazine, 1969]</ref><ref>David Bourdon, ''[[Life Magazine]]'' May 1970, ''Whats Up in Art, The Castelli Clan'', David Whitney Gallery and Lyrical Abstraction, [https://books.google.com/books?id=m1UEAAAAMBAJ&dq=Lyrical+Abstraction+Whitney+catalog&pg=PA70] Retrieved June 9, 2010</ref><ref name="Glass House history chapter 1">[http://philipjohnsonglasshouse.org/history/bios/whitney/chapter1/ Glass House history chapter 1] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111011112748/http://philipjohnsonglasshouse.org/history/bios/whitney/chapter1/ |date=2011-10-11 }}</ref> *[[Пат Липски]]<ref name="bocamuseum.org"/> (1941– ) *Ралф Мозли (1941– ) *Дејвид Пол (1945– ) само во 1970 година *Херберт Пер (1941– ) *Вилијам Петет (1942–2019) *Мари Рајх (1932–2012) *Гари Лоренс Рич (1943–2016) *Кен Л. Шоуел (1939–1997)<ref name="books.google.com"/><ref name="Glass House history chapter 1"/> *[[Џон Сири]]<ref name="bocamuseum.org"/><ref name="colorscope"/><ref>[http://www.visualartsource.com/components/ExhibitionDetail.php?height=500&width=800&eID=156237 John Seery new work] retrieved May 24, 2010</ref>(1941– ) *Алан Сигел (1938– ) *Лоренс Стафорд (1938– )<ref name="Glass House history chapter 1"/> *Вилијам Стејплс (1934– ) *Џејмс Саливан (уметник) (1939– ) *Херберт Шифрин (1944– ) *Ширлан Смит (1931– ) *[[Џон Тореано]] (1941– ) *Џеф Веј (1942– ) *[[Торнтон Вилис]] (1936–2025) *Филип Вофорд (1935– )<ref name="books.google.com"/><ref name="Glass House history chapter 1"/> *[[Роберт Заканич]] (1935– ) {{Div col end}} == Однос со други тенденции == [[File:Spiked_Red.jpg|мини|250x250пкс| Пет Липски, ''„Зачинето црвено“,'' 1970. Нејзините дела биле вклучени во изложбата „Лирска апстракција“ во музејот Витни во 1970 година и во музејот Бока Ратон во 2009 година.]] Лирската апстракција, заедно со движењето [[Флуксус]] и [[Постминимализам|постминимализмот]] (термин првпат измислен од Роберт Пинкус-Витен на страниците на Артфорум во 1969 година) се стремел да ги прошири границите на апстрактното сликарство и минимализмот со фокусирање на процесот, новите материјали и новите начини на изразување. Постминимализмот, кој често вклучува индустриски материјали, суровини, изработки, пронајдени предмети, инсталации, сериско повторување, а често и со наводи на [[Дадаизам|дадаизмот]] и [[Надреализам|надреализмот,]] најдобро е прикажан во скулптурите на Ева Хесе. <ref name="Shakers, New York 2007" /> Лирска апстракција, [[концептуална уметност]], постминимализам, [[земјишна уметност]], [[видео]], перформанс уметност, инсталациска уметност, заедно со продолжението на [[Флуксус]], [[апстрактен експресионизам]], [[сликарство]] на [[Сликарство на обоено поле|обоено поле]], сликарство со цврсти рабови, минималистичка уметност, оп-арт, [[поп-арт]], [[фотореализам]] и [[нов реализам]] ги прошириле границите на [[Современа уметност|современата уметност]] од средината на 1960-тите до 1970-тите. Лирската апстракција е вид на слободно апстрактно сликарство што се појавила во средината на 1960-тите, кога апстрактните сликари се вратиле на различни форми на сликарски, сликовен експресионизам со фокус на процесот, гешталтот и повторувачките композициски стратегии воопшто. Карактеризирано со целосен гешталт, постојана површинска напнатост, понекогаш дури и прикривање на потези со четката и отворено избегнување на релационата композиција. Се развила како и постминимализмот како алтернатива на строгата формалистичка и минималистичка доктрина. Лирската апстракција има сличности со [[Сликарство|сликарството]] [[Сликарство на обоено поле|во обоено поле]] и [[Апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]], особено во слободната употреба на бојата - текстурата и површината, а пример е илустриран со сликата од Рони Лендфилд насловена „''За Вилијам Блејк“''. Директното цртање, калиграфската употреба на линија, ефектите на четкана, прскана, обоена, исцедена, истурена и прскана боја површно наликуваат на ефектите видени во [[Апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]] и [[Сликарство|сликарството]] [[Сликарство на обоено поле|во обоено поле]]. Сепак, стиловите се значително различни. Она што го разликува од [[Апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]] и [[Акционо сликарство|акционото сликарство]] од 1940-тите и 1950-тите е пристапот кон композицијата и драмата. Како што се гледа во [[Акционо сликарство|„акционото сликарство“,]] акцентот е ставен на потези со четка, висока композициска драма, динамична композициска тензија. Додека во „Лирска апстракција“ постои чувство на композициска случајност, сета композиција, дискретна и опуштена композициска драма и акцент на процесот, повторувањето и сеопфатна сензибилност. Разликите со [[Сликарство|сликарството]] на [[Сликарство на обоено поле|обоено поле]] се посуптилни денес, бидејќи многу од сликарите во боја како Хелен Франкенталер, Џулс Олицки, [[Сем Френсис]] и Џек Буш со исклучок на Морис Луис, Елсворт Кели, Пол Фили, Томас Даунинг и Џин Дејвис, се развиле во лирски апстракционисти. „Лирската апстракција“ споделува и со [[Апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]] и со сликарството во обоено поле, чувство на спонтан и непосреден сензуален израз, следствено, разликите помеѓу одредени уметници и нивните стилови стануваат нејасни и навидум заменливи како што се развиваат. До средината на 1950-тите, Ричард Дибенкорн го напуштил [[Апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]] и заедно со Дејвид Парк, Елмер Бишоф и неколку други ја формирале фигуративната школа во областа на Заливот, враќајќи се кон фигуративното сликарство. Во периодот помеѓу есента 1964 и пролетта 1965 година, Дибенкорн патувал низ Европа, му била доделена културна виза за да ги посети и да ги види сликите на Анри Матис во важни советски музеи. Тој патувал во тогашниот [[Советски Сојуз]] за да ги проучува сликите на [[Анри Матис]] во руските музеи кои ретко се гледале надвор од Русија. Кога се вратил на сликарството во областа на Заливот кон средината на 1965 година, неговите дела сумирале сè што научил од неговата повеќе од една деценија работа како водечки фигуративен сликар. Кога во 1967 година се вратил на апстракцијата, неговите дела биле паралелни со движења како што се движењето [[Сликарство на обоено поле|„сликарство на обоено поле“]] и „Лирска апстракција“. Во 1960-тите, сликите во [[Сликарство на обоено поле|обоено поле]] на англискиот сликар Џон Хојланд се карактеризирале со едноставни правоаголни форми, интензивна боја и рамна површина на сликата. Во 1970-тите неговите слики станале потекстурирани. Во текот на 1960-тите и 1970-тите, тој ги изложувал своите слики во [[Њујорк (град)|Њујорк]] во галеријата „Роберт Елкон“ и галеријата „Андре Емерих“. Неговите слики биле тесно поврзани со пост-сликарската апстракција, сликарството на обоено поле и лирската апстракција. [[Апстрактен експресионизам|Апстрактниот експресионизам]] му претходел на [[Сликарство на обоено поле|сликарството на обоено поле]], лирската апстракција, [[Флуксус|флуксусот]], [[Поп-арт|поп-артот]], минимализмот, постминимализмот и другите движења од 1960-тите и 1970-тите и влијаел врз подоцнежните движења што се развиле. Меѓусебната поврзаност на/и помеѓу различните, но поврзани стилови резултирало со влијание кое делувало во двата правци помеѓу младите и старите уметници и обратно. Во средината на 1960-тите во Њујорк, Лос Анџелес и на други места, уметниците честопати ги преминувале линиите меѓу дефинициите и уметничките стилови. Во тој период – од средината на 1960-тите до 1970-тите, напредната американска уметност и современата уметност воопшто се наоѓале на крстопат, расцепувајќи се во неколку насоки. Во текот на 1970-тите, политичките движења и револуционерните промени во комуникацијата ги направиле овие американски стилови интернационални; како што самиот уметнички свет станувал сè повеќе интернационален. [[Европа|Европскиот]] пандан на американската лирска апстракција, неоекспресионизмот, доминирал во 1980-тите, а се развил и како одговор на американската [[поп-арт]] и минимализам и во голема мера позајмува од американскиот [[апстрактен експресионизам]]. == Сликари во Америка == Ова е список на уметници чие дело или период или значајни аспекти од него се сметало за лирска апстракција, вклучувајќи ги и оние пред идентификувањето на терминот или трендот во Америка во 1960-тите.{{Col-begin}} {{Col-break}} *[[Аршил Горки]] (првенствено [[апстрактен експресионизам]] и [[надреализам]]) (1904–1948)<ref>Dorment, Richard. [https://www.telegraph.co.uk/culture/art/art-reviews/7190303/Arshile-Gorky-A-Retrospective-at-Tate-Modern-review.html "Arshile Gorky: A Retrospective at Tate Modern, review"], ''[[The Daily Telegraph]]'', 8 February 2010. Retrieved May 24, 2010.</ref><ref>[http://www.artdaily.org/section/news/index.asp?int_sec=11&int_new=36171&int_modo=1 Art Daily] retrieved May 24, 2010</ref><ref>[http://artdaily.org/index.asp?int_sec=2&int_new=37112 "L.A. Art Collector Caps Two Year Pursuit of Artist with Exhibition of New Work"], [[ArtDaily]]. Retrieved 26 May 2010. "Lyrical Abstraction... has been applied at times to the work of Arshile Gorky"</ref><ref>[http://www.tate.org.uk/about/pressoffice/pressreleases/2010/21322.htm "Arshile Gorky: A Retrospective"], [[Tate]], February 9, 2010. Retrieved June 5, 2010.</ref><ref>Van Siclen, Bill. [http://www.projo.com/art/content/projo_20030710_artwrap10.5e2b3.html "Art scene by Bill Van Siclen: Part-time faculty with full-time talent"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110622073303/http://www.projo.com/art/content/projo_20030710_artwrap10.5e2b3.html |date=2011-06-22 }}, ''[[The Providence Journal]]'', July 10, 2003. Retrieved June 10, 2010.</ref> *[[Џејмс Брукс (сликар)|Џејмс Брукс]] (првенствено [[апстрактен експресионизам]]) (1906–1992)<ref>[https://www.nytimes.com/1992/03/12/arts/james-brooks-an-artist-is-dead-abstract-expressionist-was-85.html?pagewanted=1 NY Times obituary] retrieved May 24, 2010</ref><ref>[http://www.honoluluacademy.org/cmshaa/academy/index.aspx?id=3482 Honolulu Academy of Art] retrieved May 24, 2010</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=m4WP-3ppltgC&dq=james+brooks+and+lyrical+abstraction&pg=PA69 Artists' estates: reputations in trust] [L6] By Magda Salvesen, Diane Cousineau, p.69 Google books, retrieved May 27, 2010</ref> *[[Адолф Готлиб]] (првенствено [[апстрактен експресионизам]]) (1903–1974)<ref>[http://www.designlatitudes.com/clients/knoedler01.html Design Latitudes, Knoedler & Company] retrieved May 24, 2010</ref><ref name="Color as Field">[http://www.arttattler.com/archivecolorasfield.html Color as Field] retrieved May 24, 2010</ref> *[[Роберт Мазервел]] (првенствено [[апстрактен експресионизам]]) (1915–1991)<ref name="Color as Field"/><ref>[http://www.art-in-print.com/artists/Robert_Motherwell.html Art in Print] Retrieved June 5, 2010</ref> *[[Џозеф Гласко]] (првенствено [[апстрактен експресионизам]]) (1925–1996) *[[Филип Гастон]] (првенствено [[апстрактен експресионизам]]) и [[неоекспресионизам]] (1913–1980)<ref>[http://www.frieze.com/issue/review/philip_gustons_poem_pictures Frieze Magazine] Retrieved May 27, 2010</ref><ref name="SFGate">[https://www.sfgate.com/entertainment/article/Berggruen-s-gallery-goes-back-into-color-fields-3266403.php Baker, Kenneth. Berggruen's gallery goes back into color fields, exhibition review]</ref><ref>[http://www.tfaoi.com/aa/2aa/2aa168.htm Philip Guston and a New Alphabet, Harvard Art Museums] Retrieved June 5, 2010</ref> *[[Кензо Окада]] (првенствено [[апстрактен експресионизам]]) (1902–1982)<ref>[http://www.phillipscollection.org/research/american_art/artwork/Okada-Footsteps.htm Phillips collection] retrieved May 24, 2010</ref> *[[Џоан Мичел]] (и [[апстрактен експресионизам]]) (1925–1992)<ref name="bocamuseum.org"/> *[[Џон Леви]] (и [[апстрактен експресионизам]]) (1924–2017)<ref>[http://www.saatchi-gallery.co.uk/dealers_galleries/FullSizeArtWork/dg_id/1351/image_id/102147/imageno/3 Saatchi Gallery] retrieved May 24, 2010</ref> *[[Клив Греј]] (и [[апстрактен експресионизам]]) (1918–2004)<ref name="bocamuseum.org"/> *[[Хелен Франкенталер]] (и [[апстрактен експресионизам]] и [[сликарство на обоено поле]]) (1928–2011)<ref name="colorscope"/><ref name="Color as Field"/><ref name="SFGate"/><ref>[https://www.sfgate.com/entertainment/article/Berggruen-s-gallery-goes-back-into-color-fields-3266403.php Kenneth Baker, SF Gate] retrieved May 24, 2010</ref><ref>[http://www.ndoylefineart.com/frankenthaler.html artist biography] retrieved May 24, 2010</ref> *[[Реј Паркер (сликар)|Реј Паркер]] (и [[апстрактен експресионизам]]) (1922–1990)<ref>[https://www.nytimes.com/1990/09/28/arts/review-art-ray-parker-s-piece-of-the-abstract-puzzle.html?scp=3&sq=Bertha+Parker&st=nyt?pagewanted=1 Michael Brenson, 1990, NY Times review] retrieved May 24, 2010</ref><ref>[Holland Kotter, 1997, NY Times review]retrieved May 24, 2010</ref> *[[Ричард Дибенкорн]] (и [[апстрактен експресионизам]] и [[сликарство на обоено поле]]) (1922–1993)<ref name="Lyrical abstraction movement">[http://www.visualartsource.com/components/ExhibitionDetail.php?height=500&width=800&eID=156237 Lyrical abstraction movement] retrieved May 24, 2010</ref><ref name="artdaily.org">[http://artdaily.org/index.asp?int_sec=2&int_new=37112 "L.A. Art Collector Caps Two Year Pursuit of Artist with Exhibition of New Work"] on ''[[ArtDaily]]''Retrieved May 28, 2010</ref> *[[Морис Луис]] (и [[сликарство на обоено поле]]) (1912–1962)<ref name="Color as Field"/><ref>[http://www.artdaily.com/index.asp?int_sec=11&int_new=33849&int_modo=1 Art Daily conversations with Lyrical Abstraction 1958-2009] Retrieved May 27, 2010</ref> *[[Кенет Ноланд]] (и [[сликарство на обоено поле]]) (1924–2010)<ref name="colorscope"/><ref name="Color as Field"/> *[[Жилс Олицки]] (и [[апстрактен експресионизам]] и [[сликарство на обоено поле]]) (1922–2007)<ref name="bocamuseum.org"/> *[[Џек Буш]] (и [[сликарство на обоено поле]]) (1909–1977)<ref name="Color as Field"/><ref>[http://www.artgalleryofwindsor.com/exhibitions/current/295 Art Gallery of Windsor] retrieved May 24, 2010</ref> *[[Фридел Џубас]] (и [[сликарство на обоено поле]]) (1915–1994)<ref name="bocamuseum.org"/><ref name="Color as Field"/><ref>[http://listart.mit.edu/node/649 Big Color, MIT] Retrieved May 27, 2010</ref> *[[Френк Стела]] (и [[минимализам]], [[сликарство со остри рабови]], [[сликарство на обоено поле]] и [[скулптура]]) (1936–2024)<ref name="Color as Field"/> *[[Брајс Марден]] (и [[минимализам]]) (1938–2023)<ref name="Lyrical abstraction movement"/><ref name="artdaily.org"/> *[[Роналд Дејвис]] (и [[сликарство со остри рабови]] и [[апстрактен илузионизам]]) (1937–2025)<ref name="Saatchi"/><ref>[http://www.eightmodern.net/articles/view/34 Butler Institute of American Art catalog] retrieved May 24, 2010</ref> *[[Џон Хојланд]] (и [[апстрактен експресионизам]] и [[сликарство на обоено поле]]) (1934–2011)<ref name=stives>[http://www.tate.org.uk/stives/exhibitions/johnhoyland/guide.shtm tate.org.uk] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111220729/http://www.tate.org.uk/stives/exhibitions/johnhoyland/guide.shtm |date=2012-01-11 }}</ref> *[[Лари Зокс]] (и [[сликарство на обоено поле]] и [[сликарство со остри рабови]]) (1937–2006)<ref name="bocamuseum.org"/> *[[Лари Пунс]] (и [[сликарство со остри рабови]] и [[сликарство на обоено поле]]) (роден 1937)<ref name="bocamuseum.org"/><ref name="colorscope"/><ref name="Color as Field"/> *[[Рони Лендфилд]] (и [[сликарство на обоено поле]]) (роден 1947)<ref name="bocamuseum.org"/><ref name="Saatchi"/><ref name="books.google.com"/> *[[Ден Кристенсен]] (и [[сликарство на обоено поле]])<ref name="bocamuseum.org"/> (1942–2007)<ref name="Saatchi"/><ref name="colorscope"/> *[[Едвард Корбет (уметник)|Едвард Корбет]] (и [[апстрактен експресионизам]] и [[сликарство на обоено поле]]) (1919–1971) *[[Хауард Хоџкин]] (1932–2017) *[[Шон Скали]] (и [[сликарство со остри рабови]]) (роден 1945) *[[Сам Гилијам]] (1933–2022)<ref name="colorscope"/> *[[Волтер Дарби Банард]] (и [[минимализам]] и [[сликарство на обоено поле]]) (1934–2016)<ref name="Color as Field"/> *[[Дејвид Симпсон (уметник)|Дејвид Симпсон]] (и [[минимализам]], [[сликарство на обоено поле]] и [[сликарство со остри рабови]]) (роден 1928) *[[Џон Вокер (сликар)]] (роден 1939) {{Col-break}} *[[Кикуо Саито]] (и [[сликарство на обоено поле]]) (1939–2016) *[[Доналд Мартини]] (роден 1953) *Вилијам Петет (1942–2019) *Џон Адамс Грифен (1942–2025) *[[Џоан Снајдер]] (родена 1940) *[[Стивен Милер]] (1947–2011) *[[Џулијан Хатон]] (роден 1956) *[[Том Холанд (уметник)|Том Холанд]] (роден 1936) *[[Чарлс Арнолди]] (роден 1946) *[[Емили Мејсон (сликарка)|Емили Мејсон]] (1932–2019) *[[Ед Мозес (уметник)|Ед Мозес]] (1926–2018) *[[И. Рајс Переира|Ајрин Рајс-Переира]] (1902–1971) *[[Роберт Наткин]] (1930–2010)<ref name="bocamuseum.org"/> *[[Нил Вилијамс (уметник)|Нил Вилијамс]] (и [[сликарство со остри рабови]]) (1934–1988) *[[Дејвид Бад]] (1927–1991) *[[Питер Јанг (уметник)]] (роден 1940)<ref name="Saatchi"/> *[[Френк Болинг]] (роден 1934)<ref name="bocamuseum.org"/> *Роберт Дуран (1938–2005) *[[Ненси Грејвс]] (и [[скулптура]]) (1940–1995) *[[Пат Липски]] (родена 1941) *Гери Хадсон (1936–2009) *[[Франсис Барт]] (родена 1946) *[[Карлос Вила]] (1936–2013) *[[Керол Херер]] (1933–2002) *Филип Вофорд (роден 1935) *[[Стенли Боксер]] (1926–2000)<ref name="bocamuseum.org"/> *Џојс Вајнштајн (родена 1931) *[[Ралф Хамфри]] (1932–1990) *[[Алвин Д. Ловинг|Ал Ловинг]] (1935–2005) *[[Натвар Бхавсар]] (роден 1934)<ref name="bocamuseum.org"/> *[[Алан Шилдс]] (1944–2005)<ref>[http://www.mutualart.com/Events/Exhibitions/Expanding-Boundaries--Lyrical-Abstractio/F303A7E7C0336555] Expanding Boundaries, Lyrical Abstraction at the Boca Raton Museum</ref> *[[Питер Регианато]] (и [[скулптура]]) (роден 1945) {{Col-break}} *[[Дејвид Дијао]] (и [[сликарство со остри рабови]]) (роден 1943) *Кенет Шоуел (1939–1997) *[[Торнтон Вилис]] (1936–2025) *[[Џоана Пусет-Дарт]] (родена 1947) *[[Дејвид Новрос]] (роден 1941) *[[Питер Бредли (уметник)|Питер Бредли]] (роден 1940) *[[Едвард Аведисијан]] (1936–2007)<ref>[http://www.aaa.si.edu/collections/oralhistories/transcripts/bellam63.htm interview with Richard Bellamy, 1963, Archives of American Art, retrieved May 27, 2010]</ref> *[[Мелиса Мајер]] (родена 1946) *[[Керол Сатон (уметник)|Керол Сатон]] (1945–2025) *Лоренс Стафорд (роден 1938) *Алан Коте (роден 1937) *[[Даг Олсон]] (1936–2010) *[[Џејк Берто]] (1939–2014) *Дарил Хугто (роден 1943) *[[Џек Витен]] (1939–2018) *[[Ли Лозано]] (1930–1999) *[[Јуџин Џ. Мартин]] (1938–2005) *[[Гери Стефан]] (роден 1942) *Ширли Смит (родена 1950) *Ед Руда (1922–2014) *Мари Рајх (1932–2012) *[[Гари Бауер]] (роден 1940) *[[Дејвид Р. Прентис]] (1943–2024) *[[Харви Квајтман]] (1937–2002) *Карл Глико (роден 1941) *[[Џон Сири]] (роден 1941) *Џо Хаске (роден 1945) *[[Франсин Тинт]] (родена 1943) *[[Мерилин Кирш]] (родена 1950) *Ричард Саба (роден 1946) *[[Џозеф Драпел]] (роден 1940) *Фредерик Лунд Отенсен (1913–1975) *Виктор Корд (роден 1935) {{Col-end}} [[Категорија:Модерна уметност]] [[Категорија:Апстрактен експресионизам]] [[Категорија:Апстрактна уметност]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] jwrc923wpaj4mrwe40csfgt5ydmd9pa 5641509 5641506 2026-10-06T20:48:45Z Тиверополник 1815 5641509 wikitext text/x-wiki [[File:Vassily Kandinsky, 1911 - Composition No 4.jpg|мини|270x270пкс|Композиција IV, Василиј Кандински, 1911 (масло на платно)]] '''Лирската апстракција''' произлегла од еден од двата поврзани, но различни тренда во повоеното [[Модернизам|модернистичко]] сликарство: * Европска ''лирска апстракција'': движење кое се појавило во Париз, а францускиот уметнички критичар [[Жан Жозе Маршан]] е заслужен за измислувањето на неговото име во 1947 година; се смета за компонента на [[Ташизам|Ташизмот]] кога името на ова движење било измислено во 1951 година од Пјер Геген и Шарл Етјен (автор на ''„Уметноста во Париз 1945–1966'' “); и * Американс ''лирска апстракција'': движење опишано од [[Лари Олдрич]] (основач на Музејот на современа уметност „Олдрич“ во Риџфилд, Конектикат) во 1969 година. <ref name="Aldrich, Larry 1969, pp.104–113">Aldrich, Larry. Young Lyrical Painters, Art in America, v.57, n6, November–December 1969, pp.104–113.</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=qOYCAAAAMBAJ&dq=thomas+Hess+on+Larry+Aldrich&pg=PA64] Thomas B. Hess on Larry Aldrich, Retrieved June 10, 2010</ref> Втора дефиниција е употребата како описен термин кој карактеризира еден вид апстрактно сликарство поврзано со [[Апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]]; во употреба од 1940-тите. Многу познати апстрактни експресионистички сликари, како што е [[Аршил Горки]], гледани во контекст, се карактеризирани како сликари кои создаваат еден вид сликарство опишано како лирска апстракција. == Потекло == Оригиналната вообичаена употреба се однесува на стремежот кој им се припишува на сликите во Европа во периодот по 1945 година и како начин за опишување на неколку уметници (претежно во Франција) со сликари како Волс, Жерар Шнајдер и Ханс Хартунг од Германија или Жорж Матие, итн., чии дела се поврзани со карактеристиките на современиот американски апстрактен експресионизам. Во тоа време (кон крајот на 1940-тите), Пол Џенкинс, Норман Блум, [[Сем Френсис]], Џулс Олицки, Џоан Мичел, Елсворт Кели и бројни други американски уметници, исто така, живееле и работеле во Париз и други европски градови. Со исклучок на Кели, сите тие уметници развиле свои варијанти на сликарска апстракција, која понекогаш била карактеризирана како лирска апстракција, [[ташизам]], [[Сликарство на обоено поле|обоено поле]], нуагизам и [[апстрактен експресионизам]]. Уметничкото движење ''„лирска апстракција“'' се родило во [[Париз]] по војната. Во тоа време, уметничкиот живот во Париз, кој бил опустошен од окупацијата и колаборацијата, се обновил со бројни уметници кои повторно изложувале дела веднаш по ослободувањето на Париз во средината на 1944 година. Според новите апстракциски форми што ги карактеризирале некои уметници, движењето го именувале [[Ликовен критичар|ликовниот критичар]] Жан Жозе Маршан и сликарот Жорж Матие во 1947 година. Некои ликовни критичари го гледале ова движење и како обид за враќање на имиџот на уметничкиот Париз, кој го држел рангот на престолнина на уметноста сè до војната. Лирската апстракција, исто така, претставувала натпревар помеѓу Париската школа и новата њујоршка школа за [[Апстрактен експресионизам|апстрактен експресионистичко]] сликарство, претставена пред сè од 1946 година од [[Џексон Полок]], потоа [[Вилем де Кунинг]] или [[Марк Ротко]], кои исто така биле промовирани од американските власти од почетокот на 1950-тите. Лирската апстракција била спротивставена не само на [[Кубизам|кубистичките]] и [[Надреализам|надреалистичките]] движења што ѝ претходеле, туку и на [[Геометриска апстракција|геометриската апстракција]] (или „ладна апстракција“). Лирската апстракција била, во некоја смисла, првата што ги применила лекциите од [[Василиј Кандински]], кој се смета за еден од татковците на апстракцијата. За уметниците, лирската апстракција претставувала отвор за личен израз. Конечно, кон крајот на 1960-тите (делумно како одговор на [[Минималистичка уметност|минималистичката уметност]] и догматските толкувања од страна на некои на формализмот на Гринберг и Џуд), голем број на сликари повторно вовеле сликарски опции во своите дела, а Музејот Витни и неколку други музеи и институции во тоа време формално го именувале и идентификувале движењето и бескомпромисното враќање кон сликарската апстракција како „лирска апстракција“. == Европа == Веднаш по [[Втора светска војна|Втората светска војна]], голем број на уметници, стари и млади, се вратиле во Париз каде што работеле и изложувале: Никола де Стаел, Серж Пољакоф, Андре Ланској и Закс од Русија; Ханс Хартунг и Волс од Германија; Арпад Сенес, Ендре Рожда и Симон Хантаи од Унгарија; Александар Истрати од Романија; Жан-Пол Риопел од Канада; Виеира да Силва од Португалија; Жерар Ернест Шнајдер од Швајцарија; Феито од Шпанија; Брам ван Велде од Холандија; Алберт Битран од Турција; Зао Ву-Ки од Кина; Сугаи од Јапонија; [[Сем Френсис|Сем Франсис]], Џон Франклин Кениг, Џек Јангерман и Пол Џенкинс од САД и Јехезкел Штрајхман од [[Израел]]. Сите овие уметници и многу други во тоа време биле меѓу „лирските апстракционисти“ кај Французите: Пјер Сулаж, Жан-Мишел Кулон, Жан Рене Базен, Жан ле Моал, Гистав Синже, Алфред Манесје, Роже Бисиер, Пјер Тал-Коат, Жан Месажие, Жан Миот и други. Лирската апстракција се спротивставувала не само на остатоците од Париската школа од предвоениот стил, туку и на [[Кубизам|кубистичките]] и [[Надреализам|надреалистичките]] движења што ѝ претходеле, како и на геометриската апстракција (или „Студена апстракција“). За уметниците во Франција, лирската апстракција претставувала отвор кон личен израз. Во [[Белгија]], Луј ван Линт претставува извонреден пример за уметник кој, по краток период на геометриска апстракција, се префрлил на лирска апстракција во која се истакнал. Во Париз се одржувале голем број на изложби, на пример во галериите Арно, Друен, Жан Буше, Луј Каре, Галерија де Франс, а секоја година и во „Салон на нови реалити“ и „Салон де Ме“, каде што можеле да се видат сликите на сите овие уметници. Во галеријата Друен можеле да се видат Жан Ле Моал, Гистав Синже, Алфред Манесје, Роже Бисиер, Волс и други. Ветер дувнал над главниот град кога Жорж Матие решил да одржи две изложби: ''„Имагинар“'' во 1947 година во Луксембургшката палата, која тој би претпочитал да ја нарече ''лирска апстракција'' за да го наметне името, а потоа и ''HWPSMTB'' со (Ханс Хартунг, Волс, Франсис Пикабија, скулпторот Франсоа Стали, Жорж Матие, Мишел Тапие и Камил Брјен) во 1948 година. Во март 1951 година се одржала поголемата изложба ''„Véhémances confrontées“'' во галеријата „Нина Досе“, каде што за прв пат биле претставени рамо до рамо француски и американски апстрактни уметници. Го организирал критичарот Мишел Тапие, чија улога во одбраната на ова движење била од највисоко значење. Со овие настани, тој изјавил дека « се раѓа лирската апстракција ». Сепак, тоа било прилично кратко владеење (кон крајот на 1957 година), кое брзо било заменето од [[Нов реализам|Новиот реализам]] на Пјер Рестани и [[Ив Клајн]]. Почнувајќи од околу 1970 година, ова движење е оживеано од нова генерација уметници родени за време или веднаш по Втората светска војна. Некои од неговите клучни промотори се Пол Калос, Жорж Роматје, Мишел Дестерак и Тибо де Реимпре. Изложба насловена како „Лирскиот лет, Париз 1945–1956“ ( ''L'Envolée Lyrique, Париз 1945–1956''), на која биле претставени делата на 60 сликари, била претставена во Париз во Музејот на Луксембург од април до август 2006 година и во неа учествувале најистакнатите сликари од ова движење: Жорж Матие, Пјер Сулаж, Жерар Шнајдер, Зао Ву-Ки, Алберт Битран, Серж Полиакоф <ref>The Lyrical Flight, Paris 1945–1956, texts Patrick-Gilles Persin, Michel and Pierre Descargues Ragon, Musée du Luxembourg, Paris and Skira, Milan, 2006, 280 p. {{ISBN|88-7624-679-7}}.</ref> === Уметници во Париз (1945–1956) и пошироко === {{Div col|colwidth=20em}} * [[Женевјев Ас]] (1923–2021) * [[Мино Арџенто]] (1927– )<ref>The [[Archives of American Art]], [[Smithsonian]], [[Betty Parsons]] Gallery Papers, Reel 4087–4089: Exhibition Records, Reel 4108: Artists Files, last names A–B.</ref> * [[Алис Бабер]] (1928–1982)<ref>Alice Baber, a painter known for her lyrically abstract work. The New York Times, October 7, 1982, Section D, Page 26</ref> * [[Жан Рене Базен]] (1904–2001) * [[Роже Бисиер]] (1888–1964)<ref name="Patrick-Gilles Persin 2006">Flight lyric, Paris 1945–1956, texts Patrick-Gilles Persin, Michel and Pierre Descargues Ragon, Musée du Luxembourg, Paris and Skira, Milan, 2006, 280 p. {{ISBN|88-7624-679-7}}.</ref> * [[Албер Битран]] (1931–2018) * [[Норман Блум]]<ref name="artnet"/> (1921–1999) * [[Александар Боген]] (1916–2010) * [[Камил Бриен]] (1907–1977) * [[Жан-Мишел Кулон]] (1920–2014) * [[Оливје Дебре]] (1920–1999) * [[Пјеро Дорацио]] (1927–2005) * Џо Даунинг (1925–2007) * [[Жан Дибифе]] (1901–1985) * [[Ендре Розда]] (1913–1999) * [[Брача Етингер]] (1948– ) * [[Жан Фотрие]] (1898–1964) * [[Пјер Фише]] (1927–2007) * [[Франсоа Фидлер]] (1921–2001) * [[Сам Френсис]]<ref name="bocamuseum.org"/>(1923–1994) * [[Аник Жендрон]] (1939–2008) * [[Марк-Антоан Гулар]] (1964– ) * [[Ханс Хартунг]] (1904–1989) * [[Симон Хантаи]] (1922–2008) * [[Александар Истрати]] (1915–1991) * [[Пол Џенкинс (сликар)|Пол Џенкинс]]<ref name="bocamuseum.org"/> (1923–2012) * [[Антони Карвовски]] (1948– ) * [[Џон Френклин Кениг]] (1924–2008) * [[Андре Ланској]] (1902–1976) * [[Алфред Манесие]] (1911–1993) * [[Рене Марсил]] (1917–1993) * [[Жорж Матје]] (1921–2012) * [[Жан Месажје]] (1920–1999) * [[Жан Миот]] (1926–2016) * [[Жоан Миро]] (1893–1983)<ref>[https://books.google.com/books?id=LcUDAAAAMBAJ&dq=miro+and+lyrical+abstraction&pg=PA45 NY Magazine, Sept. 11, 1972, Vol. 5, #37]</ref> * [[Франсис Пикабија]] (1879–1953) * [[Серж Полијаков]] (1906–1969) * [[Тибо де Ремпре]] (1949–2023) * [[Сеунг Џа Ри]] (1918–2009) * [[Жан-Пол Риопел]] (1923–2002)<ref name="artnet">[http://www.artnet.de/ag/fineartthumbnails.asp?G=7&cid=73775 artnet] retrieved May 24, 2010</ref> * [[Емилио Сканавино]] (1922–1986) * [[Виеира да Силва]] (1908–1992) * [[Густав Синже]] (1909–1984) * [[Пјер Сулаж]] (1919–2022) * [[Никола де Стал]] (1914–1955) * [[Јехезкел Штрајхман]] (1906–1993) * [[Арпад Сенеш]] (1897–1985) * [[Жерар Ернест Шнајдер]] (1896–1986) * [[Мишел Тапие]] (1909–1987) * [[Брам ван Велде]] (1895–1981) * [[Франсоа Вили Вендт]] (1909–1970) * [[Волс]], псевдоним на Алфред Ото Волфганг Шулце (1913–1951) * [[Зао Ву-Ки]] (1921–2013) * [[Фарелниса Зеид]] (1901–1991) {{div col end}} == САД == [[File:Forwilliamblake.jpg|мини|300x300пкс| Рони Лендфилд, ''За [[Вилијам Блејк]]'' 1968, 110 x 256 инчи, изложено: Кула 49, Њујорк, 3 јануари 2002 година - 15 ноември 2002 година. Неговите дела биле вклучени во изложбите „Лирска апстракција“ во Музејот Витни во 1970 година, во Музејот Шелдон во 1993 година и во Музејот Бока Ратон во 2009 година.]] '''Американската лирска апстракција''' е уметничко движење кое се појавило во [[Њујорк (град)|Њујорк]], [[Лос Анџелес]], [[Вашингтон]], а потоа [[Торонто|во Торонто]] и [[Лондон]] во текот на 1960-тите и 1970-тите години. Карактеризиран со интуитивно и лабаво ракување со боја, спонтан израз, илузионистички простор, акрилно боење, процесирање, повремена сликовитост и други сликарски и понови технолошки техники. Лирската апстракција го отворил патот за да се оддалечи од минимализмот во сликарството и да се движи кон нов, послободен [[експресионизам]]. Сликарите кои директно реагирале против преовладувачките [[Формализам (уметност)|формалистички]], минималистички, [[поп-арт]] и геометриски апстракциски стилови од 1960-тите, се свртеле кон нови, експериментални, лабави, сликарски, експресивни, сликовити и апстрактни стилови на сликање. Многу од нив биле минималисти, работеле со разни монохроматски, геометриски стилови и чии слики јавно се развиле во нови апстрактни сликарски мотиви. Американската лирска апстракција е поврзана по дух со [[Апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]], [[Сликарство на обоено поле|сликарството на обоено поле]] и [[Европа|европскиот]] [[ташизам]] од 1940-тите и 1950-тите. Ташизмот се однесува на францускиот стил на апстрактно сликарство кој бил актуелен во периодот 1945-1960 година. Многу блиску до енформелот, тој го претставува европскиот еквивалент на [[Апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]]. Музејот на уметност „Шелдон“ одржал изложба од 1 јуни до 29 август 1993 година насловена како ''„Лирска апстракција: Боја и расположение“''. Меѓу учесниците биле Ден Кристенсен, Волтер Дарби Банард, Роналд Дејвис, Хелен Франкенталер, [[Сем Френсис]], Клив Греј, Рони Лендфилд, Морис Луис, Џулс Олицки, Роберт Наткин, Вилијам Петет, [[Марк Ротко]], Лоренс Стафорд, Питер Јанг и неколку други сликари. Во тоа време, музејот издал соопштение во кое делумно пишувало:<blockquote>Како движење, лирската апстракција ја прошири повоената модернистичка естетика и даде нова димензија во апстрактната традиција која беше јасно должна на „сликаното сликарство“ на Џексон Полок и обоените, обоени форми на Марк Ротко. Ова движење се роди од желбата да се создаде директно физичко и сетилно искуство на сликарството преку нивната монументалност и акцент на бојата – принудувајќи го гледачот да ги „чита“ сликите буквално како нешта.<ref>University of Nebraska Lincoln, Sheldon Museum of Art, May 1993</ref></blockquote>Во текот на 2009 година, Музејот на уметност „Бока Ратон“ во Флорида бил домаќин на изложба насловена како ''„Проширување на границите: Лирски апстракциски избори од постојаната колекција“.'' Во тоа време, музејот издал соопштение во кое делумно се вели:<blockquote>Лирската апстракција се појави во 1960-тите и 1970-тите години, како одговор на предизвиците што ги поставија минимализмот и концептуалната уметност. Многу уметници почнаа да се оддалечуваат од геометриските, минималистичките и стиловите со остри контури, свртувајќи се кон полирски, посензуални и поромантични апстракции, создадени со слободен, гестуален стил. Овие „претставници на лирската апстракција“ се стремеа да ги прошират границите на апстрактното сликарство и да ја оживеат и обноват сликарската „традиција“ во американската уметност. Истовремено, тие настојуваа да ја вратат примарната улога на линијата и бојата како формални елементи во делата компонирани според естетски начела – наместо тие да служат како визуелен приказ на општествено-политички реалности или филозофски теории. Карактеризирани со интуитивен и слободен начин на нанесување боја, спонтан израз, илузионистички простор, техника на боење со акрил (staining), фокус на самиот процес на создавање, повремена употреба на фигуративни елементи и други сликарски техники, апстрактните дела вклучени во оваа изложба зрачат со богати, течни бои и тивка енергија. Ќе бидат претставени дела од следниве уметници поврзани со лирската апстракција: Алис Бабер, Натвар Бавсар, Стенли Боксер, Ламар Бригс, Ден Кристенсен, Дејвид Диао, Фридел Џубас, Сем Френсис, Дороти Гилеспи, Клив Греј, Пол Џенкинс, Рони Ландфилд, Пет Липски, Џоан Мичел, Роберт Наткин, Џулс Олицки, Лари Пунс, Гери Рич, Џон Сири, Џеф Веј и Лари Зокс.<ref name="bocamuseum.org">[http://www.bocamuseum.org/index.php?category=Exhibitions&link=ExhibitionArchive&src=gendocs ''Expanding Boundaries: Lyrical Abstraction: Selections from the Permanent Collection''], [[Boca Raton Museum of Art]], retrieved June 17, 2009</ref></blockquote> === Историја на терминот во Америка === ''„Лирска апстракција“'', изложба во Музејот на американска уметност „Витни“, од 25 мај до 6 јули 1971 година, ја опишал Џон И.Х. Баур, куратор на Музејот на американска уметност „Витни“: <blockquote>Да се ​​добие цела изложба што одеднаш го претставува тековниот правец во американската уметност е искуство што е необично до степен на бизарност... Г-дин Олдрич го дефинира правецот на лирската апстракција и објаснува како дошол до делата...</blockquote> [[File:Thornton_Willis_"Red_Wall"_1969,_Acrylic_on_Canvas,_103x108_inches.jpg|десно|мини| Торнтон Вилис, ''Црвен ѕид'', 1969, акрил на платно, {{Cvt|103|x|108|in|cm}}.]] ''„Лирска апстракција“'' бил насловот на циркулирачката изложба што започнала во Музејот на современа уметност „Олдрич“ во Риџфилд, [[Конектикат|Конектикат,]] од 5 април до 7 јуни 1970 година, и завршила во Музејот на американска уметност „Витни“ во Њујорк, од 25 мај до 6 јули 1971 година. Лирска апстракција е термин што го употребил Лари Олдрич (основачот на Музејот на современа уметност „Олдрич“, Риџфилд, Конектикат) во 1969 година за да опише што Олдрич рекол дека видел во студијата на многу уметници во тоа време. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.whitewallmag.com/2010/05/11/john-seery-new-work/|title=Interview with John Seery 2010, ''Whitewall Magazine''|archive-url=https://web.archive.org/web/20120301132419/http://www.whitewallmag.com/2010/05/11/john-seery-new-work/|archive-date=2012-03-01|accessdate=2010-05-26}}</ref> Г-дин Олдрич, успешен дизајнер и колекционер на уметнички дела, го дефинирал трендот на лирската апстракција и објаснил како дошол до стекнување на делата. Во својата „Изјава за изложбата“ тој напишал:<blockquote>Уште на почетокот на минатата сезона стана очигледно дека во сликарството се одвиваше оддалечување од геометриските, минималистичките и оние дела со остри контури, кон полични, посензуални и поромантични апстракции, во нијанси што беа помеки и поживописни... Раката на уметникот е секогаш видлива во овој вид сликарство, дури и кога делата се создадени со помош на пиштоли за прскање, сунѓери или други предмети... Истражувајќи го овој лирски правец, открив многу млади уметници чии слики толку силно ме привлекоа, што почувствував потреба да набавам голем дел од нив. Повеќето од сликите претставени на изложбата „Лирска апстракција“ се создадени во 1969 година и денес сите тие се дел од мојата колекција.</blockquote>Лари Олдрич ги донирал сликите од изложбата во Музејот на американска уметност „Витни“. Со години терминот лирска апстракција бил [[пејоратив]], што негативно влијаело врз оние уметници чии дела биле поврзани со тоа име. Во 1989 година, професорот по историја на уметност на колеџот Јунион, Даниел Робинс, забележал дека лирската апстракција е термин која се употребува кон крајот на 1960-тите за да се опише враќањето кон сликарската експресивност од страна на сликарите низ целата земја и „следствено“, рекол Робинс, „терминот треба да се користи денес бидејќи има историски кредибилитет“ == Учесници на изложбата == Следните уметници учествувале на изложбата ''Лирска апстракција''. {{Div col|colwidth=20em}} *[[Хелен Ајлон]] (1931–2020) *[[Викторија Бар (сликарка)|Викторија Бар]] (1937–2025) *Џејмс Берес (1942–2014) *[[Џејк Берто]] (1939–2014) *[[Ден Кристенсен]]<ref name="bocamuseum.org"/> (1942–2007)<ref name="Saatchi">[http://www.saatchi-gallery.co.uk/blogon/art_news/william_corwins_top_10_shows_in_new_york/6002 Saatchi] Retrieved May 27, 2010</ref><ref name="colorscope">[http://www.sbmuseart.org/exhibitions/colorscope.web] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100703034943/http://www.sbmuseart.org/exhibitions/colorscope.web |date=2010-07-03 }} Santa Barbara Museum, retrieved June 2, 2010</ref> *Дејвид Вилијам Камингс (1937–2019) *Карл Глико (1941– ) *[https://galerie-born.com/john-a-griefen/ Џон Адамс Грифен] (1942–2025) *[[Керол Херер]] (1933–2002) *Гери Хадсон (1936–2009) *Дон Кауфман (1935– ) *Џејн А. Кауфман (1938– ) *[[Виктор Корд]] (1935– ) *[[Рони Лендфилд]]<ref name="bocamuseum.org"/><ref name="Saatchi"/>(1947– )<ref name="books.google.com">{{Cite journal | url = https://books.google.com/books?id=m1UEAAAAMBAJ&q=Lyrical+Abstraction+Whitney+catalog&pg=PA70 | title = LIFE | last1 = Inc | first1 = Time | date = 1970-05-01}}</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=qOYCAAAAMBAJ&dq=Ken+Showell&pg=PA64 NY Magazine, 1969]</ref><ref>David Bourdon, ''[[Life Magazine]]'' May 1970, ''Whats Up in Art, The Castelli Clan'', David Whitney Gallery and Lyrical Abstraction, [https://books.google.com/books?id=m1UEAAAAMBAJ&dq=Lyrical+Abstraction+Whitney+catalog&pg=PA70] Retrieved June 9, 2010</ref><ref name="Glass House history chapter 1">[http://philipjohnsonglasshouse.org/history/bios/whitney/chapter1/ Glass House history chapter 1] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111011112748/http://philipjohnsonglasshouse.org/history/bios/whitney/chapter1/ |date=2011-10-11 }}</ref> *[[Пат Липски]]<ref name="bocamuseum.org"/> (1941– ) *Ралф Мозли (1941– ) *Дејвид Пол (1945– ) само во 1970 година *Херберт Пер (1941– ) *Вилијам Петет (1942–2019) *Мари Рајх (1932–2012) *Гари Лоренс Рич (1943–2016) *Кен Л. Шоуел (1939–1997)<ref name="books.google.com"/><ref name="Glass House history chapter 1"/> *[[Џон Сири]]<ref name="bocamuseum.org"/><ref name="colorscope"/><ref>[http://www.visualartsource.com/components/ExhibitionDetail.php?height=500&width=800&eID=156237 John Seery new work] retrieved May 24, 2010</ref>(1941– ) *Алан Сигел (1938– ) *Лоренс Стафорд (1938– )<ref name="Glass House history chapter 1"/> *Вилијам Стејплс (1934– ) *Џејмс Саливан (уметник) (1939– ) *Херберт Шифрин (1944– ) *Ширлан Смит (1931– ) *[[Џон Тореано]] (1941– ) *Џеф Веј (1942– ) *[[Торнтон Вилис]] (1936–2025) *Филип Вофорд (1935– )<ref name="books.google.com"/><ref name="Glass House history chapter 1"/> *[[Роберт Заканич]] (1935– ) {{Div col end}} == Однос со други тенденции == [[File:Spiked_Red.jpg|мини|250x250пкс| Пет Липски, ''„Зачинето црвено“,'' 1970. Нејзините дела биле вклучени во изложбата „Лирска апстракција“ во музејот Витни во 1970 година и во музејот Бока Ратон во 2009 година.]] Лирската апстракција, заедно со движењето [[Флуксус]] и [[Постминимализам|постминимализмот]] (термин првпат измислен од Роберт Пинкус-Витен на страниците на Артфорум во 1969 година) се стремел да ги прошири границите на апстрактното сликарство и минимализмот со фокусирање на процесот, новите материјали и новите начини на изразување. Постминимализмот, кој често вклучува индустриски материјали, суровини, изработки, пронајдени предмети, инсталации, сериско повторување, а често и со наводи на [[Дадаизам|дадаизмот]] и [[Надреализам|надреализмот,]] најдобро е прикажан во скулптурите на Ева Хесе. <ref name="Shakers, New York 2007">''Movers and Shakers, New York'', "Leaving C&M", by Sarah Douglas, Art and Auction, March 2007, V.XXXNo7.</ref> Лирска апстракција, [[концептуална уметност]], постминимализам, [[земјишна уметност]], [[видео]], перформанс уметност, инсталациска уметност, заедно со продолжението на [[Флуксус]], [[апстрактен експресионизам]], [[сликарство]] на [[Сликарство на обоено поле|обоено поле]], сликарство со цврсти рабови, минималистичка уметност, оп-арт, [[поп-арт]], [[фотореализам]] и [[нов реализам]] ги прошириле границите на [[Современа уметност|современата уметност]] од средината на 1960-тите до 1970-тите. Лирската апстракција е вид на слободно апстрактно сликарство што се појавила во средината на 1960-тите, кога апстрактните сликари се вратиле на различни форми на сликарски, сликовен експресионизам со фокус на процесот, гешталтот и повторувачките композициски стратегии воопшто. Карактеризирано со целосен гешталт, постојана површинска напнатост, понекогаш дури и прикривање на потези со четката и отворено избегнување на релационата композиција. Се развила како и постминимализмот како алтернатива на строгата формалистичка и минималистичка доктрина. Лирската апстракција има сличности со [[Сликарство|сликарството]] [[Сликарство на обоено поле|во обоено поле]] и [[Апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]], особено во слободната употреба на бојата - текстурата и површината, а пример е илустриран со сликата од Рони Лендфилд насловена „''За Вилијам Блејк“''. Директното цртање, калиграфската употреба на линија, ефектите на четкана, прскана, обоена, исцедена, истурена и прскана боја површно наликуваат на ефектите видени во [[Апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]] и [[Сликарство|сликарството]] [[Сликарство на обоено поле|во обоено поле]]. Сепак, стиловите се значително различни. Она што го разликува од [[Апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]] и [[Акционо сликарство|акционото сликарство]] од 1940-тите и 1950-тите е пристапот кон композицијата и драмата. Како што се гледа во [[Акционо сликарство|„акционото сликарство“,]] акцентот е ставен на потези со четка, висока композициска драма, динамична композициска тензија. Додека во „Лирска апстракција“ постои чувство на композициска случајност, сета композиција, дискретна и опуштена композициска драма и акцент на процесот, повторувањето и сеопфатна сензибилност. Разликите со [[Сликарство|сликарството]] на [[Сликарство на обоено поле|обоено поле]] се посуптилни денес, бидејќи многу од сликарите во боја како Хелен Франкенталер, Џулс Олицки, [[Сем Френсис]] и Џек Буш со исклучок на Морис Луис, Елсворт Кели, Пол Фили, Томас Даунинг и Џин Дејвис, се развиле во лирски апстракционисти. „Лирската апстракција“ споделува и со [[Апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]] и со сликарството во обоено поле, чувство на спонтан и непосреден сензуален израз, следствено, разликите помеѓу одредени уметници и нивните стилови стануваат нејасни и навидум заменливи како што се развиваат. До средината на 1950-тите, Ричард Дибенкорн го напуштил [[Апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]] и заедно со Дејвид Парк, Елмер Бишоф и неколку други ја формирале фигуративната школа во областа на Заливот, враќајќи се кон фигуративното сликарство. Во периодот помеѓу есента 1964 и пролетта 1965 година, Дибенкорн патувал низ Европа, му била доделена културна виза за да ги посети и да ги види сликите на Анри Матис во важни советски музеи. Тој патувал во тогашниот [[Советски Сојуз]] за да ги проучува сликите на [[Анри Матис]] во руските музеи кои ретко се гледале надвор од Русија. Кога се вратил на сликарството во областа на Заливот кон средината на 1965 година, неговите дела сумирале сè што научил од неговата повеќе од една деценија работа како водечки фигуративен сликар. Кога во 1967 година се вратил на апстракцијата, неговите дела биле паралелни со движења како што се движењето [[Сликарство на обоено поле|„сликарство на обоено поле“]] и „Лирска апстракција“. Во 1960-тите, сликите во [[Сликарство на обоено поле|обоено поле]] на англискиот сликар Џон Хојланд се карактеризирале со едноставни правоаголни форми, интензивна боја и рамна површина на сликата. Во 1970-тите неговите слики станале потекстурирани. Во текот на 1960-тите и 1970-тите, тој ги изложувал своите слики во [[Њујорк (град)|Њујорк]] во галеријата „Роберт Елкон“ и галеријата „Андре Емерих“. Неговите слики биле тесно поврзани со пост-сликарската апстракција, сликарството на обоено поле и лирската апстракција. [[Апстрактен експресионизам|Апстрактниот експресионизам]] му претходел на [[Сликарство на обоено поле|сликарството на обоено поле]], лирската апстракција, [[Флуксус|флуксусот]], [[Поп-арт|поп-артот]], минимализмот, постминимализмот и другите движења од 1960-тите и 1970-тите и влијаел врз подоцнежните движења што се развиле. Меѓусебната поврзаност на/и помеѓу различните, но поврзани стилови резултирало со влијание кое делувало во двата правци помеѓу младите и старите уметници и обратно. Во средината на 1960-тите во Њујорк, Лос Анџелес и на други места, уметниците честопати ги преминувале линиите меѓу дефинициите и уметничките стилови. Во тој период – од средината на 1960-тите до 1970-тите, напредната американска уметност и современата уметност воопшто се наоѓале на крстопат, расцепувајќи се во неколку насоки. Во текот на 1970-тите, политичките движења и револуционерните промени во комуникацијата ги направиле овие американски стилови интернационални; како што самиот уметнички свет станувал сè повеќе интернационален. [[Европа|Европскиот]] пандан на американската лирска апстракција, неоекспресионизмот, доминирал во 1980-тите, а се развил и како одговор на американската [[поп-арт]] и минимализам и во голема мера позајмува од американскиот [[апстрактен експресионизам]]. == Сликари во Америка == Ова е список на уметници чие дело или период или значајни аспекти од него се сметало за лирска апстракција, вклучувајќи ги и оние пред идентификувањето на терминот или трендот во Америка во 1960-тите.{{Col-begin}} {{Col-break}} *[[Аршил Горки]] (првенствено [[апстрактен експресионизам]] и [[надреализам]]) (1904–1948)<ref>Dorment, Richard. [https://www.telegraph.co.uk/culture/art/art-reviews/7190303/Arshile-Gorky-A-Retrospective-at-Tate-Modern-review.html "Arshile Gorky: A Retrospective at Tate Modern, review"], ''[[The Daily Telegraph]]'', 8 February 2010. Retrieved May 24, 2010.</ref><ref>[http://www.artdaily.org/section/news/index.asp?int_sec=11&int_new=36171&int_modo=1 Art Daily] retrieved May 24, 2010</ref><ref>[http://artdaily.org/index.asp?int_sec=2&int_new=37112 "L.A. Art Collector Caps Two Year Pursuit of Artist with Exhibition of New Work"], [[ArtDaily]]. Retrieved 26 May 2010. "Lyrical Abstraction... has been applied at times to the work of Arshile Gorky"</ref><ref>[http://www.tate.org.uk/about/pressoffice/pressreleases/2010/21322.htm "Arshile Gorky: A Retrospective"], [[Tate]], February 9, 2010. Retrieved June 5, 2010.</ref><ref>Van Siclen, Bill. [http://www.projo.com/art/content/projo_20030710_artwrap10.5e2b3.html "Art scene by Bill Van Siclen: Part-time faculty with full-time talent"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110622073303/http://www.projo.com/art/content/projo_20030710_artwrap10.5e2b3.html |date=2011-06-22 }}, ''[[The Providence Journal]]'', July 10, 2003. Retrieved June 10, 2010.</ref> *[[Џејмс Брукс (сликар)|Џејмс Брукс]] (првенствено [[апстрактен експресионизам]]) (1906–1992)<ref>[https://www.nytimes.com/1992/03/12/arts/james-brooks-an-artist-is-dead-abstract-expressionist-was-85.html?pagewanted=1 NY Times obituary] retrieved May 24, 2010</ref><ref>[http://www.honoluluacademy.org/cmshaa/academy/index.aspx?id=3482 Honolulu Academy of Art] retrieved May 24, 2010</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=m4WP-3ppltgC&dq=james+brooks+and+lyrical+abstraction&pg=PA69 Artists' estates: reputations in trust] [L6] By Magda Salvesen, Diane Cousineau, p.69 Google books, retrieved May 27, 2010</ref> *[[Адолф Готлиб]] (првенствено [[апстрактен експресионизам]]) (1903–1974)<ref>[http://www.designlatitudes.com/clients/knoedler01.html Design Latitudes, Knoedler & Company] retrieved May 24, 2010</ref><ref name="Color as Field">[http://www.arttattler.com/archivecolorasfield.html Color as Field] retrieved May 24, 2010</ref> *[[Роберт Мазервел]] (првенствено [[апстрактен експресионизам]]) (1915–1991)<ref name="Color as Field"/><ref>[http://www.art-in-print.com/artists/Robert_Motherwell.html Art in Print] Retrieved June 5, 2010</ref> *[[Џозеф Гласко]] (првенствено [[апстрактен експресионизам]]) (1925–1996) *[[Филип Гастон]] (првенствено [[апстрактен експресионизам]]) и [[неоекспресионизам]] (1913–1980)<ref>[http://www.frieze.com/issue/review/philip_gustons_poem_pictures Frieze Magazine] Retrieved May 27, 2010</ref><ref name="SFGate">[https://www.sfgate.com/entertainment/article/Berggruen-s-gallery-goes-back-into-color-fields-3266403.php Baker, Kenneth. Berggruen's gallery goes back into color fields, exhibition review]</ref><ref>[http://www.tfaoi.com/aa/2aa/2aa168.htm Philip Guston and a New Alphabet, Harvard Art Museums] Retrieved June 5, 2010</ref> *[[Кензо Окада]] (првенствено [[апстрактен експресионизам]]) (1902–1982)<ref>[http://www.phillipscollection.org/research/american_art/artwork/Okada-Footsteps.htm Phillips collection] retrieved May 24, 2010</ref> *[[Џоан Мичел]] (и [[апстрактен експресионизам]]) (1925–1992)<ref name="bocamuseum.org"/> *[[Џон Леви]] (и [[апстрактен експресионизам]]) (1924–2017)<ref>[http://www.saatchi-gallery.co.uk/dealers_galleries/FullSizeArtWork/dg_id/1351/image_id/102147/imageno/3 Saatchi Gallery] retrieved May 24, 2010</ref> *[[Клив Греј]] (и [[апстрактен експресионизам]]) (1918–2004)<ref name="bocamuseum.org"/> *[[Хелен Франкенталер]] (и [[апстрактен експресионизам]] и [[сликарство на обоено поле]]) (1928–2011)<ref name="colorscope"/><ref name="Color as Field"/><ref name="SFGate"/><ref>[https://www.sfgate.com/entertainment/article/Berggruen-s-gallery-goes-back-into-color-fields-3266403.php Kenneth Baker, SF Gate] retrieved May 24, 2010</ref><ref>[http://www.ndoylefineart.com/frankenthaler.html artist biography] retrieved May 24, 2010</ref> *[[Реј Паркер (сликар)|Реј Паркер]] (и [[апстрактен експресионизам]]) (1922–1990)<ref>[https://www.nytimes.com/1990/09/28/arts/review-art-ray-parker-s-piece-of-the-abstract-puzzle.html?scp=3&sq=Bertha+Parker&st=nyt?pagewanted=1 Michael Brenson, 1990, NY Times review] retrieved May 24, 2010</ref><ref>[Holland Kotter, 1997, NY Times review]retrieved May 24, 2010</ref> *[[Ричард Дибенкорн]] (и [[апстрактен експресионизам]] и [[сликарство на обоено поле]]) (1922–1993)<ref name="Lyrical abstraction movement">[http://www.visualartsource.com/components/ExhibitionDetail.php?height=500&width=800&eID=156237 Lyrical abstraction movement] retrieved May 24, 2010</ref><ref name="artdaily.org">[http://artdaily.org/index.asp?int_sec=2&int_new=37112 "L.A. Art Collector Caps Two Year Pursuit of Artist with Exhibition of New Work"] on ''[[ArtDaily]]''Retrieved May 28, 2010</ref> *[[Морис Луис]] (и [[сликарство на обоено поле]]) (1912–1962)<ref name="Color as Field"/><ref>[http://www.artdaily.com/index.asp?int_sec=11&int_new=33849&int_modo=1 Art Daily conversations with Lyrical Abstraction 1958-2009] Retrieved May 27, 2010</ref> *[[Кенет Ноланд]] (и [[сликарство на обоено поле]]) (1924–2010)<ref name="colorscope"/><ref name="Color as Field"/> *[[Жилс Олицки]] (и [[апстрактен експресионизам]] и [[сликарство на обоено поле]]) (1922–2007)<ref name="bocamuseum.org"/> *[[Џек Буш]] (и [[сликарство на обоено поле]]) (1909–1977)<ref name="Color as Field"/><ref>[http://www.artgalleryofwindsor.com/exhibitions/current/295 Art Gallery of Windsor] retrieved May 24, 2010</ref> *[[Фридел Џубас]] (и [[сликарство на обоено поле]]) (1915–1994)<ref name="bocamuseum.org"/><ref name="Color as Field"/><ref>[http://listart.mit.edu/node/649 Big Color, MIT] Retrieved May 27, 2010</ref> *[[Френк Стела]] (и [[минимализам]], [[сликарство со остри рабови]], [[сликарство на обоено поле]] и [[скулптура]]) (1936–2024)<ref name="Color as Field"/> *[[Брајс Марден]] (и [[минимализам]]) (1938–2023)<ref name="Lyrical abstraction movement"/><ref name="artdaily.org"/> *[[Роналд Дејвис]] (и [[сликарство со остри рабови]] и [[апстрактен илузионизам]]) (1937–2025)<ref name="Saatchi"/><ref>[http://www.eightmodern.net/articles/view/34 Butler Institute of American Art catalog] retrieved May 24, 2010</ref> *[[Џон Хојланд]] (и [[апстрактен експресионизам]] и [[сликарство на обоено поле]]) (1934–2011)<ref name=stives>[http://www.tate.org.uk/stives/exhibitions/johnhoyland/guide.shtm tate.org.uk] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111220729/http://www.tate.org.uk/stives/exhibitions/johnhoyland/guide.shtm |date=2012-01-11 }}</ref> *[[Лари Зокс]] (и [[сликарство на обоено поле]] и [[сликарство со остри рабови]]) (1937–2006)<ref name="bocamuseum.org"/> *[[Лари Пунс]] (и [[сликарство со остри рабови]] и [[сликарство на обоено поле]]) (роден 1937)<ref name="bocamuseum.org"/><ref name="colorscope"/><ref name="Color as Field"/> *[[Рони Лендфилд]] (и [[сликарство на обоено поле]]) (роден 1947)<ref name="bocamuseum.org"/><ref name="Saatchi"/><ref name="books.google.com"/> *[[Ден Кристенсен]] (и [[сликарство на обоено поле]])<ref name="bocamuseum.org"/> (1942–2007)<ref name="Saatchi"/><ref name="colorscope"/> *[[Едвард Корбет (уметник)|Едвард Корбет]] (и [[апстрактен експресионизам]] и [[сликарство на обоено поле]]) (1919–1971) *[[Хауард Хоџкин]] (1932–2017) *[[Шон Скали]] (и [[сликарство со остри рабови]]) (роден 1945) *[[Сам Гилијам]] (1933–2022)<ref name="colorscope"/> *[[Волтер Дарби Банард]] (и [[минимализам]] и [[сликарство на обоено поле]]) (1934–2016)<ref name="Color as Field"/> *[[Дејвид Симпсон (уметник)|Дејвид Симпсон]] (и [[минимализам]], [[сликарство на обоено поле]] и [[сликарство со остри рабови]]) (роден 1928) *[[Џон Вокер (сликар)]] (роден 1939) {{Col-break}} *[[Кикуо Саито]] (и [[сликарство на обоено поле]]) (1939–2016) *[[Доналд Мартини]] (роден 1953) *Вилијам Петет (1942–2019) *Џон Адамс Грифен (1942–2025) *[[Џоан Снајдер]] (родена 1940) *[[Стивен Милер]] (1947–2011) *[[Џулијан Хатон]] (роден 1956) *[[Том Холанд (уметник)|Том Холанд]] (роден 1936) *[[Чарлс Арнолди]] (роден 1946) *[[Емили Мејсон (сликарка)|Емили Мејсон]] (1932–2019) *[[Ед Мозес (уметник)|Ед Мозес]] (1926–2018) *[[И. Рајс Переира|Ајрин Рајс-Переира]] (1902–1971) *[[Роберт Наткин]] (1930–2010)<ref name="bocamuseum.org"/> *[[Нил Вилијамс (уметник)|Нил Вилијамс]] (и [[сликарство со остри рабови]]) (1934–1988) *[[Дејвид Бад]] (1927–1991) *[[Питер Јанг (уметник)]] (роден 1940)<ref name="Saatchi"/> *[[Френк Болинг]] (роден 1934)<ref name="bocamuseum.org"/> *Роберт Дуран (1938–2005) *[[Ненси Грејвс]] (и [[скулптура]]) (1940–1995) *[[Пат Липски]] (родена 1941) *Гери Хадсон (1936–2009) *[[Франсис Барт]] (родена 1946) *[[Карлос Вила]] (1936–2013) *[[Керол Херер]] (1933–2002) *Филип Вофорд (роден 1935) *[[Стенли Боксер]] (1926–2000)<ref name="bocamuseum.org"/> *Џојс Вајнштајн (родена 1931) *[[Ралф Хамфри]] (1932–1990) *[[Алвин Д. Ловинг|Ал Ловинг]] (1935–2005) *[[Натвар Бхавсар]] (роден 1934)<ref name="bocamuseum.org"/> *[[Алан Шилдс]] (1944–2005)<ref>[http://www.mutualart.com/Events/Exhibitions/Expanding-Boundaries--Lyrical-Abstractio/F303A7E7C0336555] Expanding Boundaries, Lyrical Abstraction at the Boca Raton Museum</ref> *[[Питер Регианато]] (и [[скулптура]]) (роден 1945) {{Col-break}} *[[Дејвид Дијао]] (и [[сликарство со остри рабови]]) (роден 1943) *Кенет Шоуел (1939–1997) *[[Торнтон Вилис]] (1936–2025) *[[Џоана Пусет-Дарт]] (родена 1947) *[[Дејвид Новрос]] (роден 1941) *[[Питер Бредли (уметник)|Питер Бредли]] (роден 1940) *[[Едвард Аведисијан]] (1936–2007)<ref>[http://www.aaa.si.edu/collections/oralhistories/transcripts/bellam63.htm interview with Richard Bellamy, 1963, Archives of American Art, retrieved May 27, 2010]</ref> *[[Мелиса Мајер]] (родена 1946) *[[Керол Сатон (уметник)|Керол Сатон]] (1945–2025) *Лоренс Стафорд (роден 1938) *Алан Коте (роден 1937) *[[Даг Олсон]] (1936–2010) *[[Џејк Берто]] (1939–2014) *Дарил Хугто (роден 1943) *[[Џек Витен]] (1939–2018) *[[Ли Лозано]] (1930–1999) *[[Јуџин Џ. Мартин]] (1938–2005) *[[Гери Стефан]] (роден 1942) *Ширли Смит (родена 1950) *Ед Руда (1922–2014) *Мари Рајх (1932–2012) *[[Гари Бауер]] (роден 1940) *[[Дејвид Р. Прентис]] (1943–2024) *[[Харви Квајтман]] (1937–2002) *Карл Глико (роден 1941) *[[Џон Сири]] (роден 1941) *Џо Хаске (роден 1945) *[[Франсин Тинт]] (родена 1943) *[[Мерилин Кирш]] (родена 1950) *Ричард Саба (роден 1946) *[[Џозеф Драпел]] (роден 1940) *Фредерик Лунд Отенсен (1913–1975) *Виктор Корд (роден 1935) {{Col-end}} == Наводи == {{наводи}} == Извори == *Landfield, Ronnie, [https://web.archive.org/web/20121020093645/http://www.abstract-art.com/abstraction/l5_wordings_fldr/l1_lyr_abst_proposal.html ''Lyrical Abstraction''], ''In The Late Sixties'', 1993–95, and other writings – various published and unpublished essays, reviews, lectures, statements and brief descriptives at [https://web.archive.org/web/20120915134250/http://www.abstract-art.com/]. *Robbins, Daniel. ''Larry Poons: Creation of the Complex Surface'', Exhibition Catalogue, Salander/O'Reilly Galleries, pp.&nbsp;9–19, 1990. *Zinsser, John. ''Larry Poons'', an interview reprinted from Journal of Contemporary Art, Fall/Winter 1989, vol.2.2 pp.&nbsp;28–38. Exhibition Catalogue, Salander/O'Reilly Galleries, pp.&nbsp;20–24, 1990. *[[Peter Schjeldahl]]. ''New Abstract Painting: A Variety of Feelings'', Exhibition review, "''Continuing Abstraction'' ", The Whitney Downtown Branch, 55 Water St. NYC. [[The New York Times]], October 13, 1974. *Carmean, E.A. ''Toward Color and Field'', Exhibition Catalogue, Houston Museum of Fine Arts, 1971. *Henning, Edward B. ''Color & Field'', Art International May 1971: 46–50. *Tucker, Marcia. ''The Structure of Color'', New York: [[Whitney Museum of American Art]], NYC, 1971. *Ratcliff, Carter. ''Painterly vs. Painted'', Art News Annual XXXVII, [[Thomas B. Hess]], and [[John Ashberry]], eds.1971, pp..129–147. *Stephen Prokopoff.<ref>{{cite web |title=Stephen Prokopoff, 71, Curator With an Eye for Neglected Art (Published 2001) |website=[[The New York Times]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929035224/https://www.nytimes.com/2001/04/16/arts/stephen-prokopoff-71-curator-with-an-eye-for-neglected-art.html |archive-date=2022-09-29 |url-status=live |url=https://www.nytimes.com/2001/04/16/arts/stephen-prokopoff-71-curator-with-an-eye-for-neglected-art.html}}</ref> ''Two Generations of Color Painting'', Exhibition Catalogue, Philadelphia Institute of Contemporary Art, 1971. *Lyrical Abstraction, Exhibition Catalogue, [[Whitney Museum of American Art]], NYC, 1971. *Sharp, Willoughby. ''Points of View'', A taped conversation with four painters," [[Ronnie Landfield]], [[Brice Marden]], Larry Poons and [[John Walker (painter)]], Arts, v. 45, n.3. December 1970, pp.&nbsp;41–. *Lyrical Abstraction, Exhibition Catalogue, the [[Aldrich Contemporary Art Museum]], Ridgefield, Conn. 1970. *Domingo, Willis. ''Color Abstractionism: A Survey of Recent American Painting'', Arts, v. 45.n.3, December 1970, pp.&nbsp;34–40. *Channin, Richard. ''New Directions in Painterly Abstraction'', Art International, Sept. 1970; pp.&nbsp;62–64. *Davis, Douglas. ''The New Color Painters'', [[Newsweek]] 4 May 1970: pp.&nbsp;84–85. *Ashton, Dore. ''Young Abstract Painters: Right On!'' Arts v. 44, n. 4, February, 1970, pp.&nbsp;31–35. *Aldrich, Larry. ''Young Lyrical Painters'', [[Art in America]], v.57, n6, November–December 1969, pp.&nbsp;104–113. *Ratcliff, Carter. ''The New Informalists'', Art News, v. 68, n. 8, December 1969, p.&nbsp;72. *Davis, Douglas M. ''This Is the Loose-Paint Generation'', The National Observer 4 Aug. 1969: p.&nbsp;20 *Martin, Ann Ray, and Howard Junker. ''The New Art: It's Way, Way Out'', [[Newsweek]] 29 July 1968: pp.&nbsp;3,55–63. ==Библиографија== * ''L'Envolée Lyrique'' ("Lyrical Flight"), Paris 1945–1956, texts Patrick-Gilles Persin, Michel and Pierre Descargues Ragon, Musée du Luxembourg, Paris and Skira, Milan, 2006, 280 p. ( {{ISBN|88-7624-679-7}} ). * Gérard Xuriguera. ''Les Années 50'', Arted, Paris, 1984. * Dora Vallier. ''L'Art Abstrait'', Livre de Poche, Paris, 1980. * Michel Ragon et Michel Seuphor. ''L'art abstrait'', (volume 4: 1945–1970), [[Fondation Maeght|Maeght]], Paris, 1974. == Надворешни врски == *https://web.archive.org/web/20121020093645/http://www.abstract-art.com/abstraction/l5_wordings_fldr/l1_lyr_abst_proposal.html *https://web.archive.org/web/20120915134250/http://www.abstract-art.com/ *http://www.artinsight.com/lyrical_abstraction.html *http://www.nga.gov.au/International/Catalogue/Detail.cfm?IRN=36016&BioArtistIRN=18438&MnuID=SRCH&GalID=ALL (Seery) *http://www.nga.gov.au/International/Catalogue/Detail.cfm?IRN=36943&BioArtistIRN=22094&MnuID=2&GalID=1 (Young) *http://www.nga.gov.au/International/Catalogue/Detail.cfm?IRN=112933&BioArtistIRN=14089&MnuID=SRCH&GalID=1 (Budd) *[https://web.archive.org/web/20121020080447/http://www.moma.org/audio_file/audio_file/2347/abex_471.mp3 ''James Brooks: My whole tendency has been away from the fast moving line either violent or lyrical..''] (James Brooks) *[http://museumchick.com/2012/11/art-word-of-the-day-lyrical-abstraction.html Art Word of the Day!] {{Западни уметнички движења}} [[Категорија:Модерна уметност]] [[Категорија:Апстрактен експресионизам]] [[Категорија:Апстрактна уметност]] 038wxyoujeycy0h907s7la59anso4fr 0 1405148 5641503 2026-10-06T20:35:21Z P.Nedelkovski 47736 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:hr:Special:Redirect/revision/7583708|Hidroelektrična energija]]“ 5641503 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:ThreeGorgesDam-China2009.jpg|мини|300x300пкс| [[Брана „Три клисури“|Хидроелектраната „Три клисури“]] во Средна [[Народна Република Кина|Кина]] е најголемиот погон за производство на електрична енергија од кој било вид во светот.]] '''Хидроелектричната енергија''' - [[електрична енергија]] добиена од [[Хидроенергија|механичката енергија на водата]]. Претставува 14 % од светската електрична енергија, речиси 4210 [[Киловат-час|TWh]] во 2023 година, <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ember-climate.org/insights/research/global-electricity-review-2024/|title=Global Electricity Review 2024|date=2024-05-07|work=Ember|language=en-US|accessdate=2024-09-02}}</ref> што е повеќе од сите други [[Обновливи извори на енергија|обновливи извори]] заедно, а исто така и повеќе од [[Јадрена енергија|нуклеарната енергија]].<ref name=":4">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.iea.org/reports/hydropower-special-market-report|title=Hydropower Special Market Report – Analysis|date=30 June 2021|work=IEA|language=en-GB|accessdate=2022-01-30}}</ref> Хидроенергијата може да обезбеди големи количини електрична енергија по потреба со ниски емисии на јаглерод, што ја прави клучен елемент во создавањето безбедни и чисти системи за снабдување со електрична енергија.<ref name=":4" /> [[Хидроелектрана|Хидроелектраната]] што има брана и [[Вештачко езеро|складирање на вода]] е флексибилен извор бидејќи количината на произведена електрична енергија може да се зголеми или намали за кратко време како одговор на променливата побарувачка. По изградбата, хидроелектраната не произведува непосреден отпад и речиси секогаш испушта значително помалку [[стакленички гасови]] од електраните на [[Фосилно гориво|фосилни горива]]. Сепак, кога се гради во низините на [[Дождовна шума|дождовните шуми]], каде што дел од шумата е потопен, може да се испуштат значителни количини на стакленички гасови.<ref>{{Наведено списание|last=de Faria|first=Felipe A M|last2=Jaramillo|first2=Paulina|last3=Sawakuchi|first3=Henrique O|last4=Richey|first4=Jeffrey E|last5=Barros|first5=Nathan|date=2015-12-01|title=Estimating greenhouse gas emissions from future Amazonian hydroelectric reservoirs|journal=Environmental Research Letters|volume=10|issue=12|pages=124019|bibcode=2015ERL....10l4019D|doi=10.1088/1748-9326/10/12/124019|issn=1748-9326|doi-access=free}}</ref> Изградбата на хидроцентрали може да има значително влијание врз животната средина, првенствено во губењето на [[обработливо земјиште]] и раселувањето на населението.<ref>{{Наведено списание|last=Fearnside|first=Philip M.|date=1989-07-01|title=Brazil's Balbina Dam: Environment versus the legacy of the Pharaohs in Amazonia|url=https://doi.org/10.1007/BF01867675|journal=Environmental Management|language=en|volume=13|issue=4|pages=401–423|bibcode=1989EnMan..13..401F|doi=10.1007/BF01867675|issn=1432-1009}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2007/11/19/world/asia/19dam.html|title=Chinese Dam Projects Criticized for Their Human Costs|last=Yardley|first=Jim|date=2007-11-19|work=The New York Times|access-date=2023-04-21|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Тие, исто така, ги нарушуваат речните екосистеми, влијаејќи на живеалиштата, насобирањето на тиња и [[Ерозија|ерозијата]]. Иако браните можат да ги ублажат ризиците од поплави, уривањето на браните може да има катастрофални последици. Во 2021 година глобално инсталираниот хидроенергетски капацитет достигнал речиси 1.400 GW, највисок меѓу сите технологии за обновлива енергија. Хидроенергијата има значаен удел во земји како што се Бразил, Норвешка и Кина.<ref name="BP">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bp.com/content/dam/bp/business-sites/en/global/corporate/pdfs/energy-economics/statistical-review/bp-stats-review-2019-full-report.pdf|title=BP Statistical Review of World Energy 2019|publisher=BP|accessdate=28 March 2020}}</ref> [[Плимна енергија|Енергијата на плимата и осеката]] може да се користи во соодветни крајбрежни области. Кина во 2022 година додала 24 GW хидроелектрична енергија, што претставува речиси три четвртини од глобалните дополнувања на капацитетот на хидроелектраните. Европа додала 2 GW, што е најголем износ од 1990 година. Глобално, во 2022 година производството на хидроелектрична енергија се зголемило за 70 TWh (+2 %), и останало најголемиот обновлив извор на енергија и надминувајќи ги сите други технологии за негово производство заедно.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.iea.org/energy-system/renewables/hydroelectricity|title=Hydroelectricity|date=28 April 2024|work=IEA – International Energy Agency}}</ref> == Историја == Хидроенергијата се користи уште од дамнина за мелење [[жито]] и други работи. Кон крајот на 18 век, хидрауличната енергија ја обезбедила енергијата потребна за започнување [[Индустриска револуција|на Индустриската револуција]]. Во средината на 1700-тите, францускиот инженер Бернар Форест де Белидор го објавил ''делото „Architecture Hydraulique“'', во кое ги опишал хидрауличните машини со вертикални и хоризонтални оски, а во 1771 година комбинацијата од [[Воденичко тркало|водна енергија]], машина за предење и континуирано производство одиграла значајна улога во развојот на фабричките системи. Во 1840-тите, биле развиени хидраулични мрежи за производство и пренесување на хидроенергија до крајните корисници. До крајот на 19 век, бил развиен [[електричен генератор]] кој може да се поврзе со хидраулика, <ref name="doehis">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.energy.gov/eere/water/history-hydropower|title=History of Hydropower|publisher=U.S. Department of Energy}}</ref> а растечката побарувачка на Индустриската револуција го поттикнала развојот во оваа насока.<ref name="watenc">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.waterencyclopedia.com/Ge-Hy/Hydroelectric-Power.html|title=Hydroelectric Power|publisher=Water Encyclopedia}}</ref> Вилијам Армстронг 1878 година во Крегсајд, Нортамберленд, Англија, ја развил првата хидроелектрана во светот и ја користел за напојување на лачна светилка во неговата уметничка галерија.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=4xg9AQAAIAAJ&q=Industrial%20archaeology%20review%3A%20Volumes%2010-11|title=Industrial archaeology review, Volumes 10-11|last=Association for Industrial Archaeology|publisher=Oxford University Press|year=1987|page=187}}</ref> Старата електрана Шелкопф бр. 1 во близина на [[Нијагарски Водопади|Нијагарините водопади]] започнала да произведува електрична енергија во 1881 година; се користела за мал број лачни ламби во Нијагарините водопади. Првата хидроелектрана на [[Томас Алва Едисон|Едисон]], централата на улицата Вулкан, била пуштена во работа на 30 септември 1882 година во Аплтон, [[Висконсин]], со моќност од околу 12,5 киловати.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://home.clara.net/darvill/altenerg/hydro.htm|title=Hydroelectric power - energy from falling water|publisher=Clara.net}}</ref> До 1886 година имало 45 хидроелектрани во САД и Канада; а до 1889 година само во САД имало 200.<ref name="doehis" /> [[Datoteka:Warwick_Castle_-_Engine_House,_Waterwheel,_Weir,_and_Old_Castle_Bridge.jpg|мини| Генераторскиот погон на вода во замокот Ворвик, кој се користел за производство на електрична енергија за замокот од 1894 година. до 1940 година]] На почетокот на 20 век, многу мали хидроелектрани биле изградени од комерцијални компании во планините во близина на урбаните средини. Во [[Гренобл]] во 1925 година. Меѓународниот саем за хидроенергија и туризам го посетиле повеќе од еден милион посетители. Како што електраните растеле, нивните придружни брани обезбедувале контрола на поплавите, [[наводнување]] и [[Навигација|пловидба]]. Бирото за рекултивација на САД, кое на почетокот на 20 век откако започнало низа проекти за наводнување на западот од земјата во раните 1900-ти, тој сега градел големи енергетски системи како што е браната Хувер од 1928 година.<ref name="act">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.usbr.gov/lc/region/g1000/pdfiles/bcpact.pdf|title=Boulder Canyon Project Act|date=December 21, 1928|archive-url=https://web.archive.org/web/20110613142851/http://www.usbr.gov/lc/region/g1000/pdfiles/bcpact.pdf|archive-date=June 13, 2011}}</ref> Хидроелектраните продолжиле да се шират во текот на 20 век. Првичната електрана на браната Хувер со капацитет од 1.345 MW била најголемата хидроелектрана во светот во 1936 година; во 1942 година ја засениела хидроелектраната Гранд Кули со капацитет од 6.809 MW.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.a2zlasvegas.com/otherside/sights/hoover.html|title=Hoover Dam and Lake Mead|publisher=U.S. Bureau of Reclamation|archive-url=https://web.archive.org/web/20101203214412/http://www.a2zlasvegas.com/otherside/sights/hoover.html|archive-date=3. prosinca 2010.|accessdate=9. listopada 2024.}}</ref> [[Итаипу|Хидроелектраната Итаипу]] била пуштена во работа во 1984 година во Јужна Америка како најголема, со капацитет од {{Безпрелом|14 GW}}, но во 2008 година ја надминала браната [[Брана „Три клисури“|„Три клисури“]] во Кина со капацитет од 22,5 GW. Хидроелектричната енергија сега снабдува земји како [[Норвешка]], [[Демократска Република Конго]], [[Парагвај]] и [[Бразил]] со повеќе од 85 % од нивната електрична енергија. == Иден потенцијал == Некои земји целосно го развиле својот хидроенергетски потенцијал и имаат многу малку простор за раст: Швајцарија произведува 88 % од својот потенцијал, а Мексико 80 %.<ref name=":3">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.iea.org/publications/freepublications/publication/hydropower_essentials.pdf|title=Renewable Energy Essentials: Hydropower|work=IEA.org|publisher=International Energy Agency|archive-url=https://web.archive.org/web/20170329132409/http://www.iea.org/publications/freepublications/publication/hydropower_essentials.pdf|archive-date=2017-03-29|accessdate=2017-01-16}}</ref> Во 2021 година Меѓународната агенција за енергија (ИЕА) изјавила дека се потребни дополнителни напори за ограничување на климатските промени.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.iea.org/reports/hydropower|title=Hydropower – Analysis|work=IEA|language=en-GB|accessdate=2022-01-30}}</ref> Во 2022 година објавила голема прогноза за дополнителни 141 GW генерирани од хидроенергија помеѓу 2022 и до 2027 година, што е малку пониско од имплементацијата од 2017 до 2022 година година. Со време за добивање еколошки дозволи и за зголемување на долгот, тие проценуваат дека хидроенергетскиот потенцијал ќе остане ограничен, со само дополнителни 40 GW кои се сметаат за можни во сценарио со забрзан развој. ИЕА е од 2021 година ја истакнала големата потреба за модернизација на постојните системи.<ref name=":4" />{{Rp|67}} == Одлики == Електричната енергија е еден од најчистите облици на енергија. Постојат различни опции за добивање електрична енергија, а најприфатливи методи се оние од обновливи извори на енергија, како што се хидроелектрани, [[Ветерна електрана|ветерни електрани]] и сончеви електрани. Од обновливите извори на енергија, хидроелектраните се најраспространети. Нивниот удел меѓу обновливите извори на енергија е околу 88 % (податоци за 2005 година). Ова е последица на неколку чините4ли. За разлика од ветерот или сонцето, чиј интензитет е непредвидлив и зависи од метеоролошките услови, водата, или поточно нејзиниот волуменски проток, е многу постабилна и константна во текот на целата година. Ова значи дека снабдувањето со електрична енергија е исто така посигурно. Исто така, многу интересна група хидроелектрани се реверзибилните хидроелектрани, кои овозможуваат два режима на работа и како такви се многу исплатливи и пожелни за изградба. Се проценува дека во 2005 година, 20% од вкупната потрошувачка на електрична енергија во светот била обезбедена од енергија од хидроелектрани, што е приближно 816 GW. === Предности === [[Datoteka:Stwlan.dam.jpg|мини| Централата Пфестиниог може да произведе 360 мегавати електрична енергија во рок од 60 секунди од побарувачката.]] ==== Флексибилност ==== Хидроенергијата е флексибилен извор на електрична енергија бидејќи електраните можат да го зголемат и намалат производството на краток рок за да се приспособат на променливите потреби за енергија.<ref name="wi2012">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.power-technology.com/features/worlds-biggest-hydroelectric-power-plants/|title=World's biggest hydroelectric power plants|last=Hemanth Kumar|date=March 2021|accessdate=2022-02-05}}</ref> Хидротурбините имаат време на стартување од редот на неколку минути.<ref name="Huggins2010">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Nn5y9gQeIlwC&pg=PA60|title=Energy Storage|last=Robert A. Huggins|date=1 September 2010|publisher=Springer|isbn=978-1-4419-1023-3|pages=60}}</ref> Иако батеријата е побрза, нејзиниот капацитет е мал во споредба со хидроелектричната енергија.<ref name=":4" /> Потребни се помалку од 10 минути за да се доведат повеќето хидроцентрали од ладна работа до целосно оптоварување; ова е побрзо од нуклеарната енергија и речиси сите фосилни горива.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eia.gov/todayinenergy/detail.php?id=45956|title=About 25% of U.S. power plants can start up within an hour - Today in Energy - U.S. Energy Information Administration (EIA)|work=www.eia.gov|accessdate=2022-01-30}}</ref> Производството на електрична енергија може брзо да се намали и кога има вишок производство на електрична енергија.<ref name="Sørensen2004">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Y17FoN2VUEwC&pg=PA556|title=Renewable Energy: Its Physics, Engineering, Use, Environmental Impacts, Economy, and Planning Aspects|last=Bent Sørensen|publisher=Academic Press|year=2004|isbn=978-0-12-656153-1|pages=556–}}</ref> Затоа, ограничениот капацитет на хидроелектраните главно не се користи за производство на основна енергија, освен кога е потребно за празнење на акумулациите поради поплави или за задоволување на потребите за вода низводно.<ref name="(U.S.)1980">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=37dUAAAAYAAJ&pg=PA10|title=Geological Survey Professional Paper|last=Geological Survey (U.S.)|publisher=U.S. Government Printing Office|year=1980|pages=10}}</ref> Наместо тоа, тие можат да послужат како резервна копија за побавните генератори на енергија.<ref name="Sørensen2004" /> ==== Моќност со висока вредност ==== Главната предност на конвенционалните хидроцентрали со акумулации е нивната способност да складираат вода по ниска цена за подоцнежна употреба во облик на чиста, висококвалитетна електрична енергија. Во 2021 година. ИЕА проценила дека акумулациите на сите постоечки конвенционални хидроелектрани заедно можат да складираат вкупно 1.500 терават-часови (TWh) електрична енергија во еден целосен циклус, што е околу 170 пати повеќе енергија од глобалниот капацитет на реверзибилните хидроелектрани.<ref name=":4" /> Не се очекува капацитетот за складирање на батериите да го надмине капацитетот за складирање на обновливите електрани во текот на 2020-тите.<ref name=":4" /> Кога се користи за задоволување на врвната побарувачка, хидроелектричната енергија има поголема вредност од основната енергија и многу поголема вредност во споредба со повремените извори на енергија како што се ветерот и сончевата енергија. Хидроелектраните имаат долг економски век, при што некои електрани работат 50-100 години. Трошоците за работна сила се обично ниски бидејќи постројките се автоматизирани и имаат малку персонал за време на нормалното работење. Онаму каде што браните имаат повеќекратна намена, хидроелектраните можат да се додадат на нив со релативно ниски трошоци за изградба, обезбедувајќи корисен прилив на приходи за компензација на трошоците за работење на браната. Пресметано е дека продажбата на електрична енергија од хидроцентралата „Три клисури“ ќе ги покрие трошоците за изградба по 5 до 8 години целосно производство.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.waterpowermagazine.com/story.asp?storyCode=2041318|title=Beyond Three Gorges in China|date=2007-01-10|publisher=Waterpowermagazine.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20110614050746/https://www.waterpowermagazine.com/story.asp?storyCode=2041318|archive-date=2011-06-14}}</ref> Сепак, некои податоци покажуваат дека во повеќето земји, големите хидроцентрали ќе бидат прескапи и ќе им треба премногу време за изградба за да постигнат позитивен принос прилагоден на ризикот, освен ако не се воспостават соодветни мерки за управување со ризикот.<ref>{{Наведено списание|last=Ansar|first=Atif|last2=Flyvbjerg|first2=Bent|last3=Budzier|first3=Alexander|last4=Lunn|first4=Daniel|date=March 2014|title=Should We Build More Large Dams? The Actual Costs of Hydropower Megaproject Development|journal=Energy Policy|volume=69|pages=43–56|arxiv=1409.0002|bibcode=2014EnPol..69...43A|doi=10.1016/j.enpol.2013.10.069|ssrn=2406852}}</ref> Голема предност е што тие не користат [[Фосилно гориво|фосилни горива]] за работа на турбината и електричниот генератор. Така, електричната енергија произведена во хидроелектраните станува попрофитабилна и независна од цената и понудата на фосилни горива на пазарот. Хидроелектраните имаат подолг очекуван век на траење од електраните на фосилни горива. ==== Погодност за индустриски апликации ==== Иако многу хидроелектрични проекти снабдуваат јавни електрични мрежи, некои се создадени исклучиво за индустриски претпријатија. Наменски хидроелектрични проекти често се градат за да обезбедат значителни количини електрична енергија потребни за постројки за [[Алуминиум|алуминиумска]] електролиза. Браната Гранд Кули била пренаменета за да го поддржува Алкоа Алуминиум во Белингам, Вашингтон, САД за американските авиони [[Втора светска војна|за време на Втората светска војна,]] пред да ѝ биде дозволено да обезбедува наводнување и електрична енергија за граѓаните (покрај алуминиумската енергија) по војната. Во [[Суринам]], акумулацијата Брокопондо е изграден за снабдување со електрична енергија на алуминиумската индустрија Алкоа. Електраната Манапури во [[Нов Зеланд]] е изградена за снабдување со електрична енергија на топилницата за [[алуминиум]] во Тиваи Поинт. ==== Намалени емисии на _CO2 ==== Бидејќи хидроелектричните брани не користат гориво, производството на електрична енергија не произведува [[јаглерод диоксид]]. Иако јаглерод диоксидот првично се произведува за време на изградбата на проектот, а одредена количина метан се ослободува годишно од акумулациите, хидроелектраните имаат една од најниските емисии на стакленички гасови во текот на животниот циклус за производство на електрична енергија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://hydropower-assets.s3.eu-west-2.amazonaws.com/publications-docs/iha_2018_hydropower_status_report_4.pdf|title=2018 Hydropower Status Report: Sector Trends and Insights|date=2018|publisher=International Hydropower Association|page=16|accessdate=19 March 2022}}</ref> Ниското влијание на хидроенергијата во емисиите на [[стакленички гасови]] е особено присутно во [[Умерена клима|умерените климатски услови]]. Поголемо влијание врз емисиите на стакленички гасови се забележува во тропските региони бидејќи акумулациите на електраните во тропските региони произведуваат поголема количина на [[метан]] отколку оние во умерените региони.<ref>{{Наведено списание|last=Wehrli|first=Bernhard|date=1 September 2011|title=Climate science: Renewable but not carbon-free|journal=Nature Geoscience|volume=4|issue=9|pages=585–586|bibcode=2011NatGe...4..585W|doi=10.1038/ngeo1226}}</ref> Како и другите извори на нефосилни горива, хидроенергијата исто така нема емисии на [[сулфур диоксид]], [[азотни оксиди]] или други честички. Клучната предност на обновливите извори на енергија, вклучувајќи ги и хидроелектраните, е намалената или целосно елиминираната емисија на [[стакленички гасови]]. Емисиите на стакленички гасови се целосно елиминирани само ако се набљудува процесот на производство на електрична енергија. Истото не може да се каже за целата хидроелектрана, како систем кој се состои од брана, турбина и електричен генератор, како и хидроакумулационо езеро. Сепак, интересна студија била спроведена во соработка помеѓу Институтот Пол Шерер и Универзитетот во [[Штутгарт]]. Покажала дека, меѓу сите извори на енергија, хидроелектраните се најмалите производители на стакленички гасови. Следни на ред се ветерните електрани, нуклеарните електрани и енергијата произведена од фотоволтаични ќелии. Важно е да се напомене дека оваа студија е спроведена за климатските услови во [[Европа]] и може да се примени и во областите на [[Северна Америка]] и Северна [[Азија]]. ==== Други намени на акумулациите ==== Акумулациите создадени од хидроелектраните честопати обезбедуваат услови за водни спортови, а самите стануваат туристички атракции. Во некои земји, аквакултурата во акумулациите е честа појава. Повеќенаменските брани изградени за [[наводнување]] го поддржуваат [[Земјоделство|земјоделството]] со релативно постојано снабдување со вода. Големите хидроелектрични брани можат да ги контролираат поплавите, кои во спротивно би влијаеле врз луѓето што живеат низводно од проектот.<ref name="Water: Science and Issues">{{Наведено списание|last=Atkins|first=William|year=2003|title=Hydroelectric Power|journal=Water: Science and Issues|volume=2|pages=187–191}}</ref> Управувањето со брани кои се користат и за други намени, како што е [[наводнување]], е сложено.<ref name=":4" /> Акумулационите езера на хидроелектраните можат да имаат неколку позитивни аспекти покрај нивната примарна функција. Нивната големина може да привлече [[Туризам|туристи]], а на нивната површина може да се изведуваат разни водни [[Спорт|спортови]]. Големите брани можат да играат значајна улога и во наводнувањето и во регулирањето на речните текови. === Недостатоци === === Промена на животната средина === Друг забележан негативен аспект на изградбата на брани е потребата од уништување на економските, културните и природните богатства. За време на полнењето на хидроакумулационото езеро, потребно е потопување на сè што се наоѓа под површината на самото езеро. [[Фауна|Фауната]] на областа е принудена да се пресели, како и луѓето. Што се однесува до [[Флора|флората]], ситуацијата е малку поинаква, првенствено во тропските области. ==== Уништување на екосистемот и губење на земјиште ==== [[Datoteka:MeroweDam01.jpg|мини| Браната Мероу во [[Судан]]. Хидроелектраните што користат [[Брана (градба)|брани]] поплавуваат големи површини земјиште поради потребата за [[Вештачко езеро|складирање]]. Овие промени во бојата на почвата или [[Албедо|албедото]], заедно со одредени проекти што истовремено ги потопуваат дождовните шуми, во овие специфични случаи можат да резултираат со влијанија од глобалното затоплување или еквивалентни емисии на стакленички гасови во текот на животниот циклус на хидроелектраните, што потенцијално го надминува влијанието на електраните на јаглен.]] Големите акумулации поврзани со традиционалните хидроелектрични брани резултираат со потопување на големи површини спротиводно од браните, понекогаш уништувајќи биолошки богати и продуктивни низински и речни долински шуми, мочуришта и тревни површини. Изградбата на брани го прекинува протокот на реките и може да им наштети на месните екосистеми, а изградбата на големи брани и акумулации честопати вклучува раселување на луѓе и див свет.<ref name="wi2012" /> Губењето на земјиштето често се влошува со фрагментација на живеалиштата на околните области предизвикана од акумулацијата.<ref name=":0">{{Наведено списание|last=Robbins|first=Paul|year=2007|title=Hydropower|journal=Encyclopedia of Environment and Society|volume=3}}</ref> Хидроенергетските проекти можат да бидат штетни за околните водни [[Екосистем|екосистеми]] и спротиводно и низводно од местоположбата на електраната. Производството на хидроелектрична енергија ја менува животната средина низводно во реката. Водата што излегува од турбината обично содржи многу малку суспендиран седимент, што може да доведе до пробивање на речните корита и губење на речните брегови.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://internationalrivers.org/en/node/1476|title=Sedimentation Problems with Dams|publisher=Internationalrivers.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20101001001803/http://www.internationalrivers.org/en/node/1476|archive-date=2010-10-01|accessdate=2010-07-16}}</ref> Турбините исто така ќе убијат големи делови од фауната што поминува низ нив, на пример 70 % од јагулите што минуваат низ турбините веднаш ќе исчезнат.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.researchgate.net/publication/263678051|title=Loss of European silver eel passing a hydropower station &#124; Request PDF}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://phys.org/news/2022-01-fish-dies-hydroelectric-turbines.html|title=One in five fish dies from passing hydroelectric turbines}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.newsroom.co.nz/another-nail-in-the-coffin-for-endangered-eels|title=Another nail in the coffin for endangered eels|date=26 August 2019}}</ref> Бидејќи вратите на турбините често се отвораат повремено, се забележуваат брзи или дури и дневни флуктуации во протокот на реката.<ref>{{Наведено списание|last=Glowa|first=Sarah E.|last2=Kneale|first2=Andrea J.|last3=Watkinson|first3=Douglas A.|last4=Ghamry|first4=Haitham K.|last5=Enders|first5=Eva C.|last6=Jardine|first6=Timothy D.|date=10 February 2023|title=Applying a 2D-Hydrodynamic Model to Estimate Fish Stranding Risk Downstream from a Hydropeaking Hydroelectric Station|journal=Ecohydrology|volume=E2530|doi=10.1002/eco.2530|doi-access=free}}</ref> Клучниот дел од хидроелектраната е нејзината [[Брана (градба)|брана]]. Падот на браната може да доведе до големи катастрофи за целиот екосистем низводно од браната. Само квалитетот на изградбата, конструкцијата и одржувањето на браната не е доволна гаранција дека браната е заштитена од оштетувања. Браните се многу привлечна цел за време на воени операции, терористички акти и слични ситуации. Друг пример што ја покажува опасноста по човечките животи е браната Три клисури во Кина. Имено, хидроелектраната се наоѓа на реката [[Јангцекјанг|Јангце]] . Тоа е најголемата кинеска река и, соодветно на тоа, реката со најмногу вода, што ја оправдува изградбата на хидроцентрала на неа. Сепак, водениот базен, т.е. хидроакумулационото езеро на таа брана е толку големо што ја оптоварува земјината кора со својата тежина. Ако се земе предвид дека подрачјето е геолошки нестабилно, т.е. бидејќи се наоѓа на спојот на литосферските плочи, јасно е дека постои оправдан ризик од [[Земјотрес|земјотреси]]. Додека научниците стравуваат од земјотрес и уривање на браната, политичарите тврдат дека таков ризик не постои. ==== Суша и губење на вода преку испарување ==== Сушата и сезонските промени во врнежите можат сериозно да ја ограничат хидроенергијата.<ref name=":4" /> Водата може да се изгуби и преку испарување. ==== Замилување и намалување на протокот ==== Течната вода носи ситни честички низводно, што има негативен ефект врз браните и нивните електрани, особено оние на реките или во сливови со високи оптоварувања со тиња. Наталожувањето тиња може да ја наполни акумулацијата и да ја намали нејзината способност за контрола на поплавите и да предизвика дополнителен хоризонтален притисок врз горниот дел од браната. Некои акумулации може да се наполнат со седимент и да станат бескорисни, или може да се прелеат за време на поплава и да ги уништат браните.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ijee.dit.ie/articles/Vol14-4/ijee1012.pdf|title=Teaching Case Studies in Reservoir Siltation and Catchment Erosion|last=Patrick James|first=H Chansen|year=1998|publisher=TEMPUS Publications|location=Great Britain|pages=265–275|archive-url=https://web.archive.org/web/20090902184753/http://www.ijee.dit.ie/articles/Vol14-4/ijee1012.pdf|archive-date=2009-09-02}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/hydraulicsofdams0000sent|title=Hydraulics of dams and reservoirs|last=Șentürk|first=Fuat|publisher=Water Resources Publications|year=1994|isbn=0-918334-80-2|edition=reference.|location=Highlands Ranch, Colo.|page=[https://archive.org/details/hydraulicsofdams0000sent/page/375 375]}}</ref> Реката со својот тек носи воден материјал во облик на [[песок]] и тиња. Со текот на времето, ова води до таложење на овој материјал во водниот слив, а последица на тоа е намалување на длабочината на водниот слив. Благодарение на ова, водниот базен ја губи својата улога - акумулација на водена маса за време на дождливи раздобја и нејзино користење во сушни раздобја од годината. Ова може да се избегне со изградба на разни канали кои имаат улога на обиколница, и на тој начин се одведува седиментот. Резултатот е дека секоја хидроелектрана има свој животен век, по што станува неекономична. ==== Емисии на метан од акумулацијата ==== [[Datoteka:Hoover_Dam_Nevada_Luftaufnahme.jpg|мини| [[Хуверова брана|Хуверовата брана]] во Соединетите Американски Држави е голема конвенционална хидроелектрана со брана со инсталиран капацитет од 2.080 MW.]] Помалку позитивни ефекти доаѓаат од тропските области. Во низинските [[Дождовна шума|дождовни шуми]], каде што е потребно наводнување на дел од шумата, забележано е дека резервоарите на електраните произведуваат значителни количини [[метан]]. Ова се должи на распаѓањето на растителниот материјал во поплавените подрачја во анаеробна средина и производство на метан, кој е [[Стакленички гасови|стакленички гас]]. Според извештајот на Светската комисија за брани,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dams.org/report/|title=WCD Findal Report|date=2000-11-16|publisher=Dams.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20130821120709/http://www.dams.org/report/|archive-date=2013-08-21}}</ref> каде што акумулацијата е голема во споредба со производствениот капацитет (помал од 100 вати на квадратен метар површина) и кога не е преземено уништување на шумите во областа пред затворањето на акумулацијата, емисиите на стакленички гасови од резервоарот можат да бидат повисоки од оние од конвенционална термоцентрала на нафта.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.newscientist.com/article/dn7046-hydroelectric-powers-dirty-secret-revealed/|title=Hydroelectric power's dirty secret revealed|last=Graham-Rowe|first=Duncan|date=24 February 2005|work=NewScientist.com}}</ref> Во области каде што температурите се повисоки, распаѓањето на растителните остатоци заробени под вода, под анаеробни услови, произведува [[стакленички гасови]] . Првенствено, се произведува [[јаглерод диоксид]] ( _CO2 ) и [[метан]]. Производството на јаглерод диоксид не е проблем. Тој веќе циркулирал во атмосферата, а растенијата го инкорпорирале во своите ткива за време на нивниот раст, преку процесот на [[фотосинтеза]]. Ова не е новоослободен _CO2, како што се произведува кога се согоруваат фосилни горива. Емисијата на _CO2 ослободена во хидроакумулационите езера е поголема отколку во електраните што согоруваат фосилни горива, доколку шумата не била уништена и расчистена пред да се наполни сливот со вода. Многу поголем проблем е создавањето на метан, кој, кога се ослободува во атмосферата, придонесува за [[Ефект на стаклена градина|ефектот на стаклена градина]] . ==== Раселување на населението ==== Друг недостаток на хидроелектричните брани е потребата од преместување на луѓето што живеат во областа на планираната акумулација. Во 2000 година. Светската комисија за брани проценува дека 40-80 милиони луѓе се раселени поради акумулациите низ целиот свет.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://internationalrivers.org/en/way-forward/world-commission-dams/world-commission-dams-framework-brief-introduction|title=Briefing of World Commission on Dams|date=2008-02-29|publisher=Internationalrivers.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20080913152808/http://internationalrivers.org/en/way-forward/world-commission-dams/world-commission-dams-framework-brief-introduction|archive-date=2008-09-13|accessdate=2008-09-03}}</ref> ==== Ризици од уривање на браната ==== Бидејќи големите конвенционални хидроцентрали со брани задржуваат големи количини вода, дефектите поради лоша градба, природни катастрофи или саботажа можат да бидат катастрофални за заедниците и инфраструктурата низводно. За време на тајфунот Нина во 1975 година браната Банчјиао во Јужна Кина се урнала кога за 24 часа наврнало повеќе дожд отколку за една година. Како резултат на поплавата, загинале 26.000 луѓе, а уште 145.000 од епидемии. Милиони останале без покрив над главата. Изградбата на брана на геолошки несоодветна местоположба може да предизвика катастрофи како што била катастрофата со браната Вајонт во Италија во 1963 година. кога загинале речиси 2000 луѓе. Уривањето на браната Малпасет во Фрежус на [[Прованса-Алпи-Азурен Брег|Азурниот Брег]] во Јужна Франција се случило на 2 декември 1959 година. Во поплавата загинале 423 луѓе.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://ecolo.org/documents/documents_in_french/malpasset/malpasset.htm|title=La catastrophe de Malpasset en 1959|last=Bruel|first=Frank|accessdate=2 September 2015}}</ref> Помалите брани и микрохидроцентралите претставуваат помал ризик, но можат да создадат постојани опасности дури и откако ќе престанат да се користат. На пример, браната Кели Барнс со мал земјен насип се распаднала во 1977 година, дваесет години откако нејзината електрана била затворена, предизвикувајќи 39 смртни случаи. == Хидроелектрична енергија по земја == [[Datoteka:World_map_of_the_share_of_electricity_production_from_hydropower,_2020,_OWID.svg|мини| Удел во производството на електрична енергија во хидроелектраните во 2022 година. години.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ourworldindata.org/grapher/share-electricity-hydro|title=Share of electricity production from hydropower|work=Our World in Data|accessdate=15 August 2023}}</ref>]] [[Datoteka:World_hydro_generation_yearly.png|мини| Годишно производство на хидроелектрична енергија по континент.<ref name="ember">{{Наведена мрежна страница|url=https://ember-climate.org/data-catalogue/yearly-electricity-data/|title=Yearly electricity data|date=6 Dec 2023|work=ember-climate.org|accessdate=20 August 2024}}</ref>]] [[Datoteka:World_hydro_generation_2021.png|мини| Производство на хидроелектрична енергија по земји во 2021 година.<ref name="ember" />]] Во 2022 година. хидроцентралите произвеле 4.289 TWh, 15 % од вкупната електрична енергија и половина од енергијата од сите обновливи извори. Од вкупната количина во светот, [[Народна Република Кина|Кина]] произвела најмногу (30 %), следена од [[Бразил]] (10 %), [[Канада]] (9,2 %), [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]] (5,8 %) и [[Русија]] (4,6 %). Парагвај ја произведува речиси целата своја електрична енергија од хидроелектрани и извезува многу повеќе отколку што користи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://dialogochino.net/en/climate-energy/54953-paraguay-electricity-exporter-power-outages/|title=Paraguay: a significant electricity exporter, but citizens suffer outages|date=14 Jun 2022|work=Dialogo China|accessdate=30 Dec 2023}}</ref> Поголемите постројки обично ги градат и управуваат националните влади, па затоа поголемиот дел од капацитетот (70 %) во јавна сопственост, и покрај фактот дека (од 2021 година) речиси 70 % од постројките во сопственост и управувани од приватниот сектор.<ref name=":4" /> При набљудување на количината на електрична енергија произведена во хидроелектраните во одредено раздобје, постои разлика помеѓу номиналната моќност што хидроелектраната може да ја постигне ако работи со полн капацитет во целиот набљудуван период и фактичката моќност произведена во набљудуваниот период. Односот на годишното реално произведена моќност кон инсталираната моќност се нарекува фактор на капацитет. Инсталираната моќност е збир од моќноста на сите генератори во една [[Држава|земја]] доколку тие работат со номинална моќност во текот на целата година. Во следната табела се наведени следниве податоци за секоја земја: * вкупното производство во [[Киловат-час|терават-часови]] * учество на [[Хидроелектрана|хидроелектраните]] во вкупното производство * вкупен капацитет во [[Ват|гигавати]] * процентен раст на капацитетот и * фактор на капацитет за таа година. Изворот е Ембер со податоци до 2023 година, освен ако не е поинаку наведено.<ref name="ember" /> Табелата ги вклучува само земјите со производство поголемо од 1 TWh. == Наводи == [[Категорија:Одржливи технологии]] [[Категорија:Хидроенергија]] [[Категорија:Претворање на енергијата]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] bsgjosthc3v6sxzbjdab67omu89ifrl 5641504 5641503 2026-10-06T20:36:59Z P.Nedelkovski 47736 поправки 5641504 wikitext text/x-wiki [[Податотека:ThreeGorgesDam-China2009.jpg|мини|300x300пкс| [[Брана „Три клисури“|Хидроелектраната „Три клисури“]] во Средна [[Народна Република Кина|Кина]] е најголемиот погон за производство на електрична енергија од кој било вид во светот.]] '''Хидроелектричната енергија''' — [[електрична енергија]] добиена од [[Хидроенергија|механичката енергија на водата]]. Претставува 14 % од светската електрична енергија, речиси 4210 [[Киловат-час|TWh]] во 2023 година, <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ember-climate.org/insights/research/global-electricity-review-2024/|title=Global Electricity Review 2024|date=2024-05-07|work=Ember|language=en-US|accessdate=2024-09-02}}</ref> што е повеќе од сите други [[Обновливи извори на енергија|обновливи извори]] заедно, а исто така и повеќе од [[Јадрена енергија|нуклеарната енергија]].<ref name=":4">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.iea.org/reports/hydropower-special-market-report|title=Hydropower Special Market Report – Analysis|date=30 June 2021|work=IEA|language=en-GB|accessdate=2022-01-30}}</ref> Хидроенергијата може да обезбеди големи количини електрична енергија по потреба со ниски емисии на јаглерод, што ја прави клучен елемент во создавањето безбедни и чисти системи за снабдување со електрична енергија.<ref name=":4" /> [[Хидроелектрана|Хидроелектраната]] што има брана и [[Вештачко езеро|складирање на вода]] е флексибилен извор бидејќи количината на произведена електрична енергија може да се зголеми или намали за кратко време како одговор на променливата побарувачка. По изградбата, хидроелектраната не произведува непосреден отпад и речиси секогаш испушта значително помалку [[стакленички гасови]] од електраните на [[Фосилно гориво|фосилни горива]]. Сепак, кога се гради во низините на [[Дождовна шума|дождовните шуми]], каде што дел од шумата е потопен, може да се испуштат значителни количини на стакленички гасови.<ref>{{Наведено списание|last=de Faria|first=Felipe A M|last2=Jaramillo|first2=Paulina|last3=Sawakuchi|first3=Henrique O|last4=Richey|first4=Jeffrey E|last5=Barros|first5=Nathan|date=2015-12-01|title=Estimating greenhouse gas emissions from future Amazonian hydroelectric reservoirs|journal=Environmental Research Letters|volume=10|issue=12|pages=124019|bibcode=2015ERL....10l4019D|doi=10.1088/1748-9326/10/12/124019|issn=1748-9326|doi-access=free}}</ref> Изградбата на хидроцентрали може да има значително влијание врз животната средина, првенствено во губењето на [[обработливо земјиште]] и раселувањето на населението.<ref>{{Наведено списание|last=Fearnside|first=Philip M.|date=1989-07-01|title=Brazil's Balbina Dam: Environment versus the legacy of the Pharaohs in Amazonia|url=https://doi.org/10.1007/BF01867675|journal=Environmental Management|language=en|volume=13|issue=4|pages=401–423|bibcode=1989EnMan..13..401F|doi=10.1007/BF01867675|issn=1432-1009}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2007/11/19/world/asia/19dam.html|title=Chinese Dam Projects Criticized for Their Human Costs|last=Yardley|first=Jim|date=2007-11-19|work=The New York Times|access-date=2023-04-21|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Тие, исто така, ги нарушуваат речните екосистеми, влијаејќи на живеалиштата, насобирањето на тиња и [[Ерозија|ерозијата]]. Иако браните можат да ги ублажат ризиците од поплави, уривањето на браните може да има катастрофални последици. Во 2021 година глобално инсталираниот хидроенергетски капацитет достигнал речиси 1.400 GW, највисок меѓу сите технологии за обновлива енергија. Хидроенергијата има значаен удел во земји како што се Бразил, Норвешка и Кина.<ref name="BP">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bp.com/content/dam/bp/business-sites/en/global/corporate/pdfs/energy-economics/statistical-review/bp-stats-review-2019-full-report.pdf|title=BP Statistical Review of World Energy 2019|publisher=BP|accessdate=28 March 2020}}</ref> [[Плимна енергија|Енергијата на плимата и осеката]] може да се користи во соодветни крајбрежни области. Кина во 2022 година додала 24 GW хидроелектрична енергија, што претставува речиси три четвртини од глобалните дополнувања на капацитетот на хидроелектраните. Европа додала 2 GW, што е најголем износ од 1990 година. Глобално, во 2022 година производството на хидроелектрична енергија се зголемило за 70 TWh (+2 %), и останало најголемиот обновлив извор на енергија и надминувајќи ги сите други технологии за негово производство заедно.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.iea.org/energy-system/renewables/hydroelectricity|title=Hydroelectricity|date=28 April 2024|work=IEA – International Energy Agency}}</ref> == Историја == Хидроенергијата се користи уште од дамнина за мелење [[жито]] и други работи. Кон крајот на 18 век, хидрауличната енергија ја обезбедила енергијата потребна за започнување [[Индустриска револуција|на Индустриската револуција]]. Во средината на 1700-тите, францускиот инженер Бернар Форест де Белидор го објавил ''делото „Architecture Hydraulique“'', во кое ги опишал хидрауличните машини со вертикални и хоризонтални оски, а во 1771 година комбинацијата од [[Воденичко тркало|водна енергија]], машина за предење и континуирано производство одиграла значајна улога во развојот на фабричките системи. Во 1840-тите, биле развиени хидраулични мрежи за производство и пренесување на хидроенергија до крајните корисници. До крајот на 19 век, бил развиен [[електричен генератор]] кој може да се поврзе со хидраулика, <ref name="doehis">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.energy.gov/eere/water/history-hydropower|title=History of Hydropower|publisher=U.S. Department of Energy}}</ref> а растечката побарувачка на Индустриската револуција го поттикнала развојот во оваа насока.<ref name="watenc">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.waterencyclopedia.com/Ge-Hy/Hydroelectric-Power.html|title=Hydroelectric Power|publisher=Water Encyclopedia}}</ref> Вилијам Армстронг 1878 година во Крегсајд, Нортамберленд, Англија, ја развил првата хидроелектрана во светот и ја користел за напојување на лачна светилка во неговата уметничка галерија.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=4xg9AQAAIAAJ&q=Industrial%20archaeology%20review%3A%20Volumes%2010-11|title=Industrial archaeology review, Volumes 10-11|last=Association for Industrial Archaeology|publisher=Oxford University Press|year=1987|page=187}}</ref> Старата електрана Шелкопф бр. 1 во близина на [[Нијагарски Водопади|Нијагарините водопади]] започнала да произведува електрична енергија во 1881 година; се користела за мал број лачни ламби во Нијагарините водопади. Првата хидроелектрана на [[Томас Алва Едисон|Едисон]], централата на улицата Вулкан, била пуштена во работа на 30 септември 1882 година во Аплтон, [[Висконсин]], со моќност од околу 12,5 киловати.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://home.clara.net/darvill/altenerg/hydro.htm|title=Hydroelectric power - energy from falling water|publisher=Clara.net}}</ref> До 1886 година имало 45 хидроелектрани во САД и Канада; а до 1889 година само во САД имало 200.<ref name="doehis" /> [[Податотека:Warwick_Castle_-_Engine_House,_Waterwheel,_Weir,_and_Old_Castle_Bridge.jpg|мини| Генераторскиот погон на вода во замокот Ворвик, кој се користел за производство на електрична енергија за замокот од 1894 година. до 1940 година]] На почетокот на 20 век, многу мали хидроелектрани биле изградени од комерцијални компании во планините во близина на урбаните средини. Во [[Гренобл]] во 1925 година. Меѓународниот саем за хидроенергија и туризам го посетиле повеќе од еден милион посетители. Како што електраните растеле, нивните придружни брани обезбедувале контрола на поплавите, [[наводнување]] и [[Навигација|пловидба]]. Бирото за рекултивација на САД, кое на почетокот на 20 век откако започнало низа проекти за наводнување на западот од земјата во раните 1900-ти, тој сега градел големи енергетски системи како што е браната Хувер од 1928 година.<ref name="act">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.usbr.gov/lc/region/g1000/pdfiles/bcpact.pdf|title=Boulder Canyon Project Act|date=December 21, 1928|archive-url=https://web.archive.org/web/20110613142851/http://www.usbr.gov/lc/region/g1000/pdfiles/bcpact.pdf|archive-date=June 13, 2011}}</ref> Хидроелектраните продолжиле да се шират во текот на 20 век. Првичната електрана на браната Хувер со капацитет од 1.345 MW била најголемата хидроелектрана во светот во 1936 година; во 1942 година ја засениела хидроелектраната Гранд Кули со капацитет од 6.809 MW.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.a2zlasvegas.com/otherside/sights/hoover.html|title=Hoover Dam and Lake Mead|publisher=U.S. Bureau of Reclamation|archive-url=https://web.archive.org/web/20101203214412/http://www.a2zlasvegas.com/otherside/sights/hoover.html|archive-date=3. prosinca 2010.|accessdate=9. listopada 2024.}}</ref> [[Итаипу|Хидроелектраната Итаипу]] била пуштена во работа во 1984 година во Јужна Америка како најголема, со капацитет од {{Безпрелом|14 GW}}, но во 2008 година ја надминала браната [[Брана „Три клисури“|„Три клисури“]] во Кина со капацитет од 22,5 GW. Хидроелектричната енергија сега снабдува земји како [[Норвешка]], [[Демократска Република Конго]], [[Парагвај]] и [[Бразил]] со повеќе од 85 % од нивната електрична енергија. == Иден потенцијал == Некои земји целосно го развиле својот хидроенергетски потенцијал и имаат многу малку простор за раст: Швајцарија произведува 88 % од својот потенцијал, а Мексико 80 %.<ref name=":3">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.iea.org/publications/freepublications/publication/hydropower_essentials.pdf|title=Renewable Energy Essentials: Hydropower|work=IEA.org|publisher=International Energy Agency|archive-url=https://web.archive.org/web/20170329132409/http://www.iea.org/publications/freepublications/publication/hydropower_essentials.pdf|archive-date=2017-03-29|accessdate=2017-01-16}}</ref> Во 2021 година Меѓународната агенција за енергија (ИЕА) изјавила дека се потребни дополнителни напори за ограничување на климатските промени.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.iea.org/reports/hydropower|title=Hydropower – Analysis|work=IEA|language=en-GB|accessdate=2022-01-30}}</ref> Во 2022 година објавила голема прогноза за дополнителни 141 GW генерирани од хидроенергија помеѓу 2022 и до 2027 година, што е малку пониско од имплементацијата од 2017 до 2022 година година. Со време за добивање еколошки дозволи и за зголемување на долгот, тие проценуваат дека хидроенергетскиот потенцијал ќе остане ограничен, со само дополнителни 40 GW кои се сметаат за можни во сценарио со забрзан развој. ИЕА е од 2021 година ја истакнала големата потреба за модернизација на постојните системи.<ref name=":4" />{{Rp|67}} == Одлики == Електричната енергија е еден од најчистите облици на енергија. Постојат различни опции за добивање електрична енергија, а најприфатливи методи се оние од обновливи извори на енергија, како што се хидроелектрани, [[Ветерна електрана|ветерни електрани]] и сончеви електрани. Од обновливите извори на енергија, хидроелектраните се најраспространети. Нивниот удел меѓу обновливите извори на енергија е околу 88 % (податоци за 2005 година). Ова е последица на неколку чините4ли. За разлика од ветерот или сонцето, чиј интензитет е непредвидлив и зависи од метеоролошките услови, водата, или поточно нејзиниот волуменски проток, е многу постабилна и константна во текот на целата година. Ова значи дека снабдувањето со електрична енергија е исто така посигурно. Исто така, многу интересна група хидроелектрани се реверзибилните хидроелектрани, кои овозможуваат два режима на работа и како такви се многу исплатливи и пожелни за изградба. Се проценува дека во 2005 година, 20% од вкупната потрошувачка на електрична енергија во светот била обезбедена од енергија од хидроелектрани, што е приближно 816 GW. === Предности === [[Податотека:Stwlan.dam.jpg|мини| Централата Пфестиниог може да произведе 360 мегавати електрична енергија во рок од 60 секунди од побарувачката.]] ==== Флексибилност ==== Хидроенергијата е флексибилен извор на електрична енергија бидејќи електраните можат да го зголемат и намалат производството на краток рок за да се приспособат на променливите потреби за енергија.<ref name="wi2012">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.power-technology.com/features/worlds-biggest-hydroelectric-power-plants/|title=World's biggest hydroelectric power plants|last=Hemanth Kumar|date=March 2021|accessdate=2022-02-05}}</ref> Хидротурбините имаат време на стартување од редот на неколку минути.<ref name="Huggins2010">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Nn5y9gQeIlwC&pg=PA60|title=Energy Storage|last=Robert A. Huggins|date=1 September 2010|publisher=Springer|isbn=978-1-4419-1023-3|pages=60}}</ref> Иако батеријата е побрза, нејзиниот капацитет е мал во споредба со хидроелектричната енергија.<ref name=":4" /> Потребни се помалку од 10 минути за да се доведат повеќето хидроцентрали од ладна работа до целосно оптоварување; ова е побрзо од нуклеарната енергија и речиси сите фосилни горива.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eia.gov/todayinenergy/detail.php?id=45956|title=About 25% of U.S. power plants can start up within an hour - Today in Energy - U.S. Energy Information Administration (EIA)|work=www.eia.gov|accessdate=2022-01-30}}</ref> Производството на електрична енергија може брзо да се намали и кога има вишок производство на електрична енергија.<ref name="Sørensen2004">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Y17FoN2VUEwC&pg=PA556|title=Renewable Energy: Its Physics, Engineering, Use, Environmental Impacts, Economy, and Planning Aspects|last=Bent Sørensen|publisher=Academic Press|year=2004|isbn=978-0-12-656153-1|pages=556–}}</ref> Затоа, ограничениот капацитет на хидроелектраните главно не се користи за производство на основна енергија, освен кога е потребно за празнење на акумулациите поради поплави или за задоволување на потребите за вода низводно.<ref name="(U.S.)1980">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=37dUAAAAYAAJ&pg=PA10|title=Geological Survey Professional Paper|last=Geological Survey (U.S.)|publisher=U.S. Government Printing Office|year=1980|pages=10}}</ref> Наместо тоа, тие можат да послужат како резервна копија за побавните генератори на енергија.<ref name="Sørensen2004" /> ==== Моќност со висока вредност ==== Главната предност на конвенционалните хидроцентрали со акумулации е нивната способност да складираат вода по ниска цена за подоцнежна употреба во облик на чиста, висококвалитетна електрична енергија. Во 2021 година. ИЕА проценила дека акумулациите на сите постоечки конвенционални хидроелектрани заедно можат да складираат вкупно 1.500 терават-часови (TWh) електрична енергија во еден целосен циклус, што е околу 170 пати повеќе енергија од глобалниот капацитет на реверзибилните хидроелектрани.<ref name=":4" /> Не се очекува капацитетот за складирање на батериите да го надмине капацитетот за складирање на обновливите електрани во текот на 2020-тите.<ref name=":4" /> Кога се користи за задоволување на врвната побарувачка, хидроелектричната енергија има поголема вредност од основната енергија и многу поголема вредност во споредба со повремените извори на енергија како што се ветерот и сончевата енергија. Хидроелектраните имаат долг економски век, при што некои електрани работат 50-100 години. Трошоците за работна сила се обично ниски бидејќи постројките се автоматизирани и имаат малку персонал за време на нормалното работење. Онаму каде што браните имаат повеќекратна намена, хидроелектраните можат да се додадат на нив со релативно ниски трошоци за изградба, обезбедувајќи корисен прилив на приходи за компензација на трошоците за работење на браната. Пресметано е дека продажбата на електрична енергија од хидроцентралата „Три клисури“ ќе ги покрие трошоците за изградба по 5 до 8 години целосно производство.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.waterpowermagazine.com/story.asp?storyCode=2041318|title=Beyond Three Gorges in China|date=2007-01-10|publisher=Waterpowermagazine.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20110614050746/https://www.waterpowermagazine.com/story.asp?storyCode=2041318|archive-date=2011-06-14}}</ref> Сепак, некои податоци покажуваат дека во повеќето земји, големите хидроцентрали ќе бидат прескапи и ќе им треба премногу време за изградба за да постигнат позитивен принос прилагоден на ризикот, освен ако не се воспостават соодветни мерки за управување со ризикот.<ref>{{Наведено списание|last=Ansar|first=Atif|last2=Flyvbjerg|first2=Bent|last3=Budzier|first3=Alexander|last4=Lunn|first4=Daniel|date=March 2014|title=Should We Build More Large Dams? The Actual Costs of Hydropower Megaproject Development|journal=Energy Policy|volume=69|pages=43–56|arxiv=1409.0002|bibcode=2014EnPol..69...43A|doi=10.1016/j.enpol.2013.10.069|ssrn=2406852}}</ref> Голема предност е што тие не користат [[Фосилно гориво|фосилни горива]] за работа на турбината и електричниот генератор. Така, електричната енергија произведена во хидроелектраните станува попрофитабилна и независна од цената и понудата на фосилни горива на пазарот. Хидроелектраните имаат подолг очекуван век на траење од електраните на фосилни горива. ==== Погодност за индустриски апликации ==== Иако многу хидроелектрични проекти снабдуваат јавни електрични мрежи, некои се создадени исклучиво за индустриски претпријатија. Наменски хидроелектрични проекти често се градат за да обезбедат значителни количини електрична енергија потребни за постројки за [[Алуминиум|алуминиумска]] електролиза. Браната Гранд Кули била пренаменета за да го поддржува Алкоа Алуминиум во Белингам, Вашингтон, САД за американските авиони [[Втора светска војна|за време на Втората светска војна,]] пред да ѝ биде дозволено да обезбедува наводнување и електрична енергија за граѓаните (покрај алуминиумската енергија) по војната. Во [[Суринам]], акумулацијата Брокопондо е изграден за снабдување со електрична енергија на алуминиумската индустрија Алкоа. Електраната Манапури во [[Нов Зеланд]] е изградена за снабдување со електрична енергија на топилницата за [[алуминиум]] во Тиваи Поинт. ==== Намалени емисии на _CO2 ==== Бидејќи хидроелектричните брани не користат гориво, производството на електрична енергија не произведува [[јаглерод диоксид]]. Иако јаглерод диоксидот првично се произведува за време на изградбата на проектот, а одредена количина метан се ослободува годишно од акумулациите, хидроелектраните имаат една од најниските емисии на стакленички гасови во текот на животниот циклус за производство на електрична енергија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://hydropower-assets.s3.eu-west-2.amazonaws.com/publications-docs/iha_2018_hydropower_status_report_4.pdf|title=2018 Hydropower Status Report: Sector Trends and Insights|date=2018|publisher=International Hydropower Association|page=16|accessdate=19 March 2022}}</ref> Ниското влијание на хидроенергијата во емисиите на [[стакленички гасови]] е особено присутно во [[Умерена клима|умерените климатски услови]]. Поголемо влијание врз емисиите на стакленички гасови се забележува во тропските региони бидејќи акумулациите на електраните во тропските региони произведуваат поголема количина на [[метан]] отколку оние во умерените региони.<ref>{{Наведено списание|last=Wehrli|first=Bernhard|date=1 September 2011|title=Climate science: Renewable but not carbon-free|journal=Nature Geoscience|volume=4|issue=9|pages=585–586|bibcode=2011NatGe...4..585W|doi=10.1038/ngeo1226}}</ref> Како и другите извори на нефосилни горива, хидроенергијата исто така нема емисии на [[сулфур диоксид]], [[азотни оксиди]] или други честички. Клучната предност на обновливите извори на енергија, вклучувајќи ги и хидроелектраните, е намалената или целосно елиминираната емисија на [[стакленички гасови]]. Емисиите на стакленички гасови се целосно елиминирани само ако се набљудува процесот на производство на електрична енергија. Истото не може да се каже за целата хидроелектрана, како систем кој се состои од брана, турбина и електричен генератор, како и хидроакумулационо езеро. Сепак, интересна студија била спроведена во соработка помеѓу Институтот Пол Шерер и Универзитетот во [[Штутгарт]]. Покажала дека, меѓу сите извори на енергија, хидроелектраните се најмалите производители на стакленички гасови. Следни на ред се ветерните електрани, нуклеарните електрани и енергијата произведена од фотоволтаични ќелии. Важно е да се напомене дека оваа студија е спроведена за климатските услови во [[Европа]] и може да се примени и во областите на [[Северна Америка]] и Северна [[Азија]]. ==== Други намени на акумулациите ==== Акумулациите создадени од хидроелектраните честопати обезбедуваат услови за водни спортови, а самите стануваат туристички атракции. Во некои земји, аквакултурата во акумулациите е честа појава. Повеќенаменските брани изградени за [[наводнување]] го поддржуваат [[Земјоделство|земјоделството]] со релативно постојано снабдување со вода. Големите хидроелектрични брани можат да ги контролираат поплавите, кои во спротивно би влијаеле врз луѓето што живеат низводно од проектот.<ref name="Water: Science and Issues">{{Наведено списание|last=Atkins|first=William|year=2003|title=Hydroelectric Power|journal=Water: Science and Issues|volume=2|pages=187–191}}</ref> Управувањето со брани кои се користат и за други намени, како што е [[наводнување]], е сложено.<ref name=":4" /> Акумулационите езера на хидроелектраните можат да имаат неколку позитивни аспекти покрај нивната примарна функција. Нивната големина може да привлече [[Туризам|туристи]], а на нивната површина може да се изведуваат разни водни [[Спорт|спортови]]. Големите брани можат да играат значајна улога и во наводнувањето и во регулирањето на речните текови. === Недостатоци === === Промена на животната средина === Друг забележан негативен аспект на изградбата на брани е потребата од уништување на економските, културните и природните богатства. За време на полнењето на хидроакумулационото езеро, потребно е потопување на сè што се наоѓа под површината на самото езеро. [[Фауна|Фауната]] на областа е принудена да се пресели, како и луѓето. Што се однесува до [[Флора|флората]], ситуацијата е малку поинаква, првенствено во тропските области. ==== Уништување на екосистемот и губење на земјиште ==== [[Податотека:MeroweDam01.jpg|мини| Браната Мероу во [[Судан]]. Хидроелектраните што користат [[Брана (градба)|брани]] поплавуваат големи површини земјиште поради потребата за [[Вештачко езеро|складирање]]. Овие промени во бојата на почвата или [[Албедо|албедото]], заедно со одредени проекти што истовремено ги потопуваат дождовните шуми, во овие специфични случаи можат да резултираат со влијанија од глобалното затоплување или еквивалентни емисии на стакленички гасови во текот на животниот циклус на хидроелектраните, што потенцијално го надминува влијанието на електраните на јаглен.]] Големите акумулации поврзани со традиционалните хидроелектрични брани резултираат со потопување на големи површини спротиводно од браните, понекогаш уништувајќи биолошки богати и продуктивни низински и речни долински шуми, мочуришта и тревни површини. Изградбата на брани го прекинува протокот на реките и може да им наштети на месните екосистеми, а изградбата на големи брани и акумулации честопати вклучува раселување на луѓе и див свет.<ref name="wi2012" /> Губењето на земјиштето често се влошува со фрагментација на живеалиштата на околните области предизвикана од акумулацијата.<ref name=":0">{{Наведено списание|last=Robbins|first=Paul|year=2007|title=Hydropower|journal=Encyclopedia of Environment and Society|volume=3}}</ref> Хидроенергетските проекти можат да бидат штетни за околните водни [[Екосистем|екосистеми]] и спротиводно и низводно од местоположбата на електраната. Производството на хидроелектрична енергија ја менува животната средина низводно во реката. Водата што излегува од турбината обично содржи многу малку суспендиран седимент, што може да доведе до пробивање на речните корита и губење на речните брегови.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://internationalrivers.org/en/node/1476|title=Sedimentation Problems with Dams|publisher=Internationalrivers.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20101001001803/http://www.internationalrivers.org/en/node/1476|archive-date=2010-10-01|accessdate=2010-07-16}}</ref> Турбините исто така ќе убијат големи делови од фауната што поминува низ нив, на пример 70 % од јагулите што минуваат низ турбините веднаш ќе исчезнат.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.researchgate.net/publication/263678051|title=Loss of European silver eel passing a hydropower station &#124; Request PDF}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://phys.org/news/2022-01-fish-dies-hydroelectric-turbines.html|title=One in five fish dies from passing hydroelectric turbines}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.newsroom.co.nz/another-nail-in-the-coffin-for-endangered-eels|title=Another nail in the coffin for endangered eels|date=26 August 2019}}</ref> Бидејќи вратите на турбините често се отвораат повремено, се забележуваат брзи или дури и дневни флуктуации во протокот на реката.<ref>{{Наведено списание|last=Glowa|first=Sarah E.|last2=Kneale|first2=Andrea J.|last3=Watkinson|first3=Douglas A.|last4=Ghamry|first4=Haitham K.|last5=Enders|first5=Eva C.|last6=Jardine|first6=Timothy D.|date=10 February 2023|title=Applying a 2D-Hydrodynamic Model to Estimate Fish Stranding Risk Downstream from a Hydropeaking Hydroelectric Station|journal=Ecohydrology|volume=E2530|doi=10.1002/eco.2530|doi-access=free}}</ref> Клучниот дел од хидроелектраната е нејзината [[Брана (градба)|брана]]. Падот на браната може да доведе до големи катастрофи за целиот екосистем низводно од браната. Само квалитетот на изградбата, конструкцијата и одржувањето на браната не е доволна гаранција дека браната е заштитена од оштетувања. Браните се многу привлечна цел за време на воени операции, терористички акти и слични ситуации. Друг пример што ја покажува опасноста по човечките животи е браната Три клисури во Кина. Имено, хидроелектраната се наоѓа на реката [[Јангцекјанг|Јангце]] . Тоа е најголемата кинеска река и, соодветно на тоа, реката со најмногу вода, што ја оправдува изградбата на хидроцентрала на неа. Сепак, водениот базен, т.е. хидроакумулационото езеро на таа брана е толку големо што ја оптоварува земјината кора со својата тежина. Ако се земе предвид дека подрачјето е геолошки нестабилно, т.е. бидејќи се наоѓа на спојот на литосферските плочи, јасно е дека постои оправдан ризик од [[Земјотрес|земјотреси]]. Додека научниците стравуваат од земјотрес и уривање на браната, политичарите тврдат дека таков ризик не постои. ==== Суша и губење на вода преку испарување ==== Сушата и сезонските промени во врнежите можат сериозно да ја ограничат хидроенергијата.<ref name=":4" /> Водата може да се изгуби и преку испарување. ==== Замилување и намалување на протокот ==== Течната вода носи ситни честички низводно, што има негативен ефект врз браните и нивните електрани, особено оние на реките или во сливови со високи оптоварувања со тиња. Наталожувањето тиња може да ја наполни акумулацијата и да ја намали нејзината способност за контрола на поплавите и да предизвика дополнителен хоризонтален притисок врз горниот дел од браната. Некои акумулации може да се наполнат со седимент и да станат бескорисни, или може да се прелеат за време на поплава и да ги уништат браните.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ijee.dit.ie/articles/Vol14-4/ijee1012.pdf|title=Teaching Case Studies in Reservoir Siltation and Catchment Erosion|last=Patrick James|first=H Chansen|year=1998|publisher=TEMPUS Publications|location=Great Britain|pages=265–275|archive-url=https://web.archive.org/web/20090902184753/http://www.ijee.dit.ie/articles/Vol14-4/ijee1012.pdf|archive-date=2009-09-02}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/hydraulicsofdams0000sent|title=Hydraulics of dams and reservoirs|last=Șentürk|first=Fuat|publisher=Water Resources Publications|year=1994|isbn=0-918334-80-2|edition=reference.|location=Highlands Ranch, Colo.|page=[https://archive.org/details/hydraulicsofdams0000sent/page/375 375]}}</ref> Реката со својот тек носи воден материјал во облик на [[песок]] и тиња. Со текот на времето, ова води до таложење на овој материјал во водниот слив, а последица на тоа е намалување на длабочината на водниот слив. Благодарение на ова, водниот базен ја губи својата улога - акумулација на водена маса за време на дождливи раздобја и нејзино користење во сушни раздобја од годината. Ова може да се избегне со изградба на разни канали кои имаат улога на обиколница, и на тој начин се одведува седиментот. Резултатот е дека секоја хидроелектрана има свој животен век, по што станува неекономична. ==== Емисии на метан од акумулацијата ==== [[Податотека:Hoover_Dam_Nevada_Luftaufnahme.jpg|мини| [[Хуверова брана|Хуверовата брана]] во Соединетите Американски Држави е голема конвенционална хидроелектрана со брана со инсталиран капацитет од 2.080 MW.]] Помалку позитивни ефекти доаѓаат од тропските области. Во низинските [[Дождовна шума|дождовни шуми]], каде што е потребно наводнување на дел од шумата, забележано е дека резервоарите на електраните произведуваат значителни количини [[метан]]. Ова се должи на распаѓањето на растителниот материјал во поплавените подрачја во анаеробна средина и производство на метан, кој е [[Стакленички гасови|стакленички гас]]. Според извештајот на Светската комисија за брани,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dams.org/report/|title=WCD Findal Report|date=2000-11-16|publisher=Dams.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20130821120709/http://www.dams.org/report/|archive-date=2013-08-21}}</ref> каде што акумулацијата е голема во споредба со производствениот капацитет (помал од 100 вати на квадратен метар површина) и кога не е преземено уништување на шумите во областа пред затворањето на акумулацијата, емисиите на стакленички гасови од резервоарот можат да бидат повисоки од оние од конвенционална термоцентрала на нафта.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.newscientist.com/article/dn7046-hydroelectric-powers-dirty-secret-revealed/|title=Hydroelectric power's dirty secret revealed|last=Graham-Rowe|first=Duncan|date=24 February 2005|work=NewScientist.com}}</ref> Во области каде што температурите се повисоки, распаѓањето на растителните остатоци заробени под вода, под анаеробни услови, произведува [[стакленички гасови]] . Првенствено, се произведува [[јаглерод диоксид]] ( _CO2 ) и [[метан]]. Производството на јаглерод диоксид не е проблем. Тој веќе циркулирал во атмосферата, а растенијата го инкорпорирале во своите ткива за време на нивниот раст, преку процесот на [[фотосинтеза]]. Ова не е новоослободен _CO2, како што се произведува кога се согоруваат фосилни горива. Емисијата на _CO2 ослободена во хидроакумулационите езера е поголема отколку во електраните што согоруваат фосилни горива, доколку шумата не била уништена и расчистена пред да се наполни сливот со вода. Многу поголем проблем е создавањето на метан, кој, кога се ослободува во атмосферата, придонесува за [[Ефект на стаклена градина|ефектот на стаклена градина]] . ==== Раселување на населението ==== Друг недостаток на хидроелектричните брани е потребата од преместување на луѓето што живеат во областа на планираната акумулација. Во 2000 година. Светската комисија за брани проценува дека 40-80 милиони луѓе се раселени поради акумулациите низ целиот свет.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://internationalrivers.org/en/way-forward/world-commission-dams/world-commission-dams-framework-brief-introduction|title=Briefing of World Commission on Dams|date=2008-02-29|publisher=Internationalrivers.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20080913152808/http://internationalrivers.org/en/way-forward/world-commission-dams/world-commission-dams-framework-brief-introduction|archive-date=2008-09-13|accessdate=2008-09-03}}</ref> ==== Ризици од уривање на браната ==== Бидејќи големите конвенционални хидроцентрали со брани задржуваат големи количини вода, дефектите поради лоша градба, природни катастрофи или саботажа можат да бидат катастрофални за заедниците и инфраструктурата низводно. За време на тајфунот Нина во 1975 година браната Банчјиао во Јужна Кина се урнала кога за 24 часа наврнало повеќе дожд отколку за една година. Како резултат на поплавата, загинале 26.000 луѓе, а уште 145.000 од епидемии. Милиони останале без покрив над главата. Изградбата на брана на геолошки несоодветна местоположба може да предизвика катастрофи како што била катастрофата со браната Вајонт во Италија во 1963 година. кога загинале речиси 2000 луѓе. Уривањето на браната Малпасет во Фрежус на [[Прованса-Алпи-Азурен Брег|Азурниот Брег]] во Јужна Франција се случило на 2 декември 1959 година. Во поплавата загинале 423 луѓе.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://ecolo.org/documents/documents_in_french/malpasset/malpasset.htm|title=La catastrophe de Malpasset en 1959|last=Bruel|first=Frank|accessdate=2 September 2015}}</ref> Помалите брани и микрохидроцентралите претставуваат помал ризик, но можат да создадат постојани опасности дури и откако ќе престанат да се користат. На пример, браната Кели Барнс со мал земјен насип се распаднала во 1977 година, дваесет години откако нејзината електрана била затворена, предизвикувајќи 39 смртни случаи. == Хидроелектрична енергија по земја == [[Податотека:World_map_of_the_share_of_electricity_production_from_hydropower,_2020,_OWID.svg|мини| Удел во производството на електрична енергија во хидроелектраните во 2022 година. години.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ourworldindata.org/grapher/share-electricity-hydro|title=Share of electricity production from hydropower|work=Our World in Data|accessdate=15 August 2023}}</ref>]] [[Податотека:World_hydro_generation_yearly.png|мини| Годишно производство на хидроелектрична енергија по континент.<ref name="ember">{{Наведена мрежна страница|url=https://ember-climate.org/data-catalogue/yearly-electricity-data/|title=Yearly electricity data|date=6 Dec 2023|work=ember-climate.org|accessdate=20 August 2024}}</ref>]] [[Податотека:World_hydro_generation_2021.png|мини| Производство на хидроелектрична енергија по земји во 2021 година.<ref name="ember" />]] Во 2022 година. хидроцентралите произвеле 4.289 TWh, 15 % од вкупната електрична енергија и половина од енергијата од сите обновливи извори. Од вкупната количина во светот, [[Народна Република Кина|Кина]] произвела најмногу (30 %), следена од [[Бразил]] (10 %), [[Канада]] (9,2 %), [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]] (5,8 %) и [[Русија]] (4,6 %). Парагвај ја произведува речиси целата своја електрична енергија од хидроелектрани и извезува многу повеќе отколку што користи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://dialogochino.net/en/climate-energy/54953-paraguay-electricity-exporter-power-outages/|title=Paraguay: a significant electricity exporter, but citizens suffer outages|date=14 Jun 2022|work=Dialogo China|accessdate=30 Dec 2023}}</ref> Поголемите постројки обично ги градат и управуваат националните влади, па затоа поголемиот дел од капацитетот (70 %) во јавна сопственост, и покрај фактот дека (од 2021 година) речиси 70 % од постројките во сопственост и управувани од приватниот сектор.<ref name=":4" /> При набљудување на количината на електрична енергија произведена во хидроелектраните во одредено раздобје, постои разлика помеѓу номиналната моќност што хидроелектраната може да ја постигне ако работи со полн капацитет во целиот набљудуван период и фактичката моќност произведена во набљудуваниот период. Односот на годишното реално произведена моќност кон инсталираната моќност се нарекува фактор на капацитет. Инсталираната моќност е збир од моќноста на сите генератори во една [[Држава|земја]] доколку тие работат со номинална моќност во текот на целата година. Во следната табела се наведени следниве податоци за секоја земја: * вкупното производство во [[Киловат-час|терават-часови]] * учество на [[Хидроелектрана|хидроелектраните]] во вкупното производство * вкупен капацитет во [[Ват|гигавати]] * процентен раст на капацитетот и * фактор на капацитет за таа година. Изворот е Ембер со податоци до 2023 година, освен ако не е поинаку наведено.<ref name="ember" /> Табелата ги вклучува само земјите со производство поголемо од 1 TWh. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Одржливи технологии]] [[Категорија:Хидроенергија]] [[Категорија:Претворање на енергијата]] 7uwmo0ilhwt2iuojw1k57cilepc6a72 5641507 5641504 2026-10-06T20:48:13Z P.Nedelkovski 47736 дополнување 5641507 wikitext text/x-wiki [[Податотека:ThreeGorgesDam-China2009.jpg|мини|300x300пкс| [[Брана „Три клисури“|Хидроелектраната „Три клисури“]] во Средна [[Народна Република Кина|Кина]] е најголемиот погон за производство на електрична енергија од кој било вид во светот.]] '''Хидроелектричната енергија''' — [[електрична енергија]] добиена од [[Хидроенергија|механичката енергија на водата]]. Претставува 14 % од светската електрична енергија, речиси 4210 [[Киловат-час|TWh]] во 2023 година, <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ember-climate.org/insights/research/global-electricity-review-2024/|title=Global Electricity Review 2024|date=2024-05-07|work=Ember|language=en-US|accessdate=2024-09-02}}</ref> што е повеќе од сите други [[Обновливи извори на енергија|обновливи извори]] заедно, а исто така и повеќе од [[Јадрена енергија|нуклеарната енергија]].<ref name=":4">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.iea.org/reports/hydropower-special-market-report|title=Hydropower Special Market Report – Analysis|date=30 June 2021|work=IEA|language=en-GB|accessdate=2022-01-30}}</ref> Хидроенергијата може да обезбеди големи количини електрична енергија по потреба со ниски емисии на јаглерод, што ја прави клучен елемент во создавањето безбедни и чисти системи за снабдување со електрична енергија.<ref name=":4" /> [[Хидроелектрана|Хидроелектраната]] што има брана и [[Вештачко езеро|складирање на вода]] е флексибилен извор бидејќи количината на произведена електрична енергија може да се зголеми или намали за кратко време како одговор на променливата побарувачка. По изградбата, хидроелектраната не произведува непосреден отпад и речиси секогаш испушта значително помалку [[стакленички гасови]] од електраните на [[Фосилно гориво|фосилни горива]]. Сепак, кога се гради во низините на [[Дождовна шума|дождовните шуми]], каде што дел од шумата е потопен, може да се испуштат значителни количини на стакленички гасови.<ref>{{Наведено списание|last=de Faria|first=Felipe A M|last2=Jaramillo|first2=Paulina|last3=Sawakuchi|first3=Henrique O|last4=Richey|first4=Jeffrey E|last5=Barros|first5=Nathan|date=2015-12-01|title=Estimating greenhouse gas emissions from future Amazonian hydroelectric reservoirs|journal=Environmental Research Letters|volume=10|issue=12|pages=124019|bibcode=2015ERL....10l4019D|doi=10.1088/1748-9326/10/12/124019|issn=1748-9326|doi-access=free}}</ref> Изградбата на хидроцентрали може да има значително влијание врз животната средина, првенствено во губењето на [[обработливо земјиште]] и раселувањето на населението.<ref>{{Наведено списание|last=Fearnside|first=Philip M.|date=1989-07-01|title=Brazil's Balbina Dam: Environment versus the legacy of the Pharaohs in Amazonia|url=https://doi.org/10.1007/BF01867675|journal=Environmental Management|language=en|volume=13|issue=4|pages=401–423|bibcode=1989EnMan..13..401F|doi=10.1007/BF01867675|issn=1432-1009}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2007/11/19/world/asia/19dam.html|title=Chinese Dam Projects Criticized for Their Human Costs|last=Yardley|first=Jim|date=2007-11-19|work=The New York Times|access-date=2023-04-21|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Тие, исто така, ги нарушуваат речните екосистеми, влијаејќи на живеалиштата, насобирањето на тиња и [[Ерозија|ерозијата]]. Иако браните можат да ги ублажат ризиците од поплави, уривањето на браните може да има катастрофални последици. Во 2021 година глобално инсталираниот хидроенергетски капацитет достигнал речиси 1.400 GW, највисок меѓу сите технологии за обновлива енергија. Хидроенергијата има значаен удел во земји како што се Бразил, Норвешка и Кина.<ref name="BP">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bp.com/content/dam/bp/business-sites/en/global/corporate/pdfs/energy-economics/statistical-review/bp-stats-review-2019-full-report.pdf|title=BP Statistical Review of World Energy 2019|publisher=BP|accessdate=28 March 2020}}</ref> [[Плимна енергија|Енергијата на плимата и осеката]] може да се користи во соодветни крајбрежни области. Кина во 2022 година додала 24 GW хидроелектрична енергија, што претставува речиси три четвртини од глобалните дополнувања на капацитетот на хидроелектраните. Европа додала 2 GW, што е најголем износ од 1990 година. Глобално, во 2022 година производството на хидроелектрична енергија се зголемило за 70 TWh (+2 %), и останало најголемиот обновлив извор на енергија и надминувајќи ги сите други технологии за негово производство заедно.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.iea.org/energy-system/renewables/hydroelectricity|title=Hydroelectricity|date=28 April 2024|work=IEA – International Energy Agency}}</ref> == Историја == Хидроенергијата се користи уште од дамнина за мелење [[жито]] и други работи. Кон крајот на 18 век, хидрауличната енергија ја обезбедила енергијата потребна за започнување [[Индустриска револуција|на Индустриската револуција]]. Во средината на 1700-тите, францускиот инженер Бернар Форест де Белидор го објавил ''делото „Architecture Hydraulique“'', во кое ги опишал хидрауличните машини со вертикални и хоризонтални оски, а во 1771 година комбинацијата од [[Воденичко тркало|водна енергија]], машина за предење и континуирано производство одиграла значајна улога во развојот на фабричките системи. Во 1840-тите, биле развиени хидраулични мрежи за производство и пренесување на хидроенергија до крајните корисници. До крајот на 19 век, бил развиен [[електричен генератор]] кој може да се поврзе со хидраулика, <ref name="doehis">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.energy.gov/eere/water/history-hydropower|title=History of Hydropower|publisher=U.S. Department of Energy}}</ref> а растечката побарувачка на Индустриската револуција го поттикнала развојот во оваа насока.<ref name="watenc">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.waterencyclopedia.com/Ge-Hy/Hydroelectric-Power.html|title=Hydroelectric Power|publisher=Water Encyclopedia}}</ref> Вилијам Армстронг 1878 година во Крегсајд, Нортамберленд, Англија, ја развил првата хидроелектрана во светот и ја користел за напојување на лачна светилка во неговата уметничка галерија.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=4xg9AQAAIAAJ&q=Industrial%20archaeology%20review%3A%20Volumes%2010-11|title=Industrial archaeology review, Volumes 10-11|last=Association for Industrial Archaeology|publisher=Oxford University Press|year=1987|page=187}}</ref> Старата електрана Шелкопф бр. 1 во близина на [[Нијагарски Водопади|Нијагарините водопади]] започнала да произведува електрична енергија во 1881 година; се користела за мал број лачни ламби во Нијагарините водопади. Првата хидроелектрана на [[Томас Алва Едисон|Едисон]], централата на улицата Вулкан, била пуштена во работа на 30 септември 1882 година во Аплтон, [[Висконсин]], со моќност од околу 12,5 киловати.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://home.clara.net/darvill/altenerg/hydro.htm|title=Hydroelectric power - energy from falling water|publisher=Clara.net}}</ref> До 1886 година имало 45 хидроелектрани во САД и Канада; а до 1889 година само во САД имало 200.<ref name="doehis" /> [[Податотека:Warwick_Castle_-_Engine_House,_Waterwheel,_Weir,_and_Old_Castle_Bridge.jpg|мини| Генераторскиот погон на вода во замокот Ворвик, кој се користел за производство на електрична енергија за замокот од 1894 година. до 1940 година]] На почетокот на 20 век, многу мали хидроелектрани биле изградени од комерцијални компании во планините во близина на урбаните средини. Во [[Гренобл]] во 1925 година. Меѓународниот саем за хидроенергија и туризам го посетиле повеќе од еден милион посетители. Како што електраните растеле, нивните придружни брани обезбедувале контрола на поплавите, [[наводнување]] и [[Навигација|пловидба]]. Бирото за рекултивација на САД, кое на почетокот на 20 век откако започнало низа проекти за наводнување на западот од земјата во раните 1900-ти, тој сега градел големи енергетски системи како што е браната Хувер од 1928 година.<ref name="act">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.usbr.gov/lc/region/g1000/pdfiles/bcpact.pdf|title=Boulder Canyon Project Act|date=December 21, 1928|archive-url=https://web.archive.org/web/20110613142851/http://www.usbr.gov/lc/region/g1000/pdfiles/bcpact.pdf|archive-date=June 13, 2011}}</ref> Хидроелектраните продолжиле да се шират во текот на 20 век. Првичната електрана на браната Хувер со капацитет од 1.345 MW била најголемата хидроелектрана во светот во 1936 година; во 1942 година ја засениела хидроелектраната Гранд Кули со капацитет од 6.809 MW.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.a2zlasvegas.com/otherside/sights/hoover.html|title=Hoover Dam and Lake Mead|publisher=U.S. Bureau of Reclamation|archive-url=https://web.archive.org/web/20101203214412/http://www.a2zlasvegas.com/otherside/sights/hoover.html|archive-date=3. prosinca 2010.|accessdate=9. listopada 2024.}}</ref> [[Итаипу|Хидроелектраната Итаипу]] била пуштена во работа во 1984 година во Јужна Америка како најголема, со капацитет од {{Безпрелом|14 GW}}, но во 2008 година ја надминала браната [[Брана „Три клисури“|„Три клисури“]] во Кина со капацитет од 22,5 GW. Хидроелектричната енергија сега снабдува земји како [[Норвешка]], [[Демократска Република Конго]], [[Парагвај]] и [[Бразил]] со повеќе од 85 % од нивната електрична енергија. == Иден потенцијал == Некои земји целосно го развиле својот хидроенергетски потенцијал и имаат многу малку простор за раст: Швајцарија произведува 88 % од својот потенцијал, а Мексико 80 %.<ref name=":3">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.iea.org/publications/freepublications/publication/hydropower_essentials.pdf|title=Renewable Energy Essentials: Hydropower|work=IEA.org|publisher=International Energy Agency|archive-url=https://web.archive.org/web/20170329132409/http://www.iea.org/publications/freepublications/publication/hydropower_essentials.pdf|archive-date=2017-03-29|accessdate=2017-01-16}}</ref> Во 2021 година Меѓународната агенција за енергија (ИЕА) изјавила дека се потребни дополнителни напори за ограничување на климатските промени.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.iea.org/reports/hydropower|title=Hydropower – Analysis|work=IEA|language=en-GB|accessdate=2022-01-30}}</ref> Во 2022 година објавила голема прогноза за дополнителни 141 GW генерирани од хидроенергија помеѓу 2022 и до 2027 година, што е малку пониско од имплементацијата од 2017 до 2022 година година. Со време за добивање еколошки дозволи и за зголемување на долгот, тие проценуваат дека хидроенергетскиот потенцијал ќе остане ограничен, со само дополнителни 40 GW кои се сметаат за можни во сценарио со забрзан развој. ИЕА е од 2021 година ја истакнала големата потреба за модернизација на постојните системи.<ref name=":4" />{{Rp|67}} == Одлики == Електричната енергија е еден од најчистите облици на енергија. Постојат различни опции за добивање електрична енергија, а најприфатливи методи се оние од обновливи извори на енергија, како што се хидроелектрани, [[Ветерна електрана|ветерни електрани]] и сончеви електрани. Од обновливите извори на енергија, хидроелектраните се најраспространети. Нивниот удел меѓу обновливите извори на енергија е околу 88 % (податоци за 2005 година). Ова е последица на неколку чините4ли. За разлика од ветерот или сонцето, чиј интензитет е непредвидлив и зависи од метеоролошките услови, водата, или поточно нејзиниот волуменски проток, е многу постабилна и константна во текот на целата година. Ова значи дека снабдувањето со електрична енергија е исто така посигурно. Исто така, многу интересна група хидроелектрани се реверзибилните хидроелектрани, кои овозможуваат два режима на работа и како такви се многу исплатливи и пожелни за изградба. Се проценува дека во 2005 година, 20% од вкупната потрошувачка на електрична енергија во светот била обезбедена од енергија од хидроелектрани, што е приближно 816 GW. === Предности === [[Податотека:Stwlan.dam.jpg|мини| Централата Пфестиниог може да произведе 360 мегавати електрична енергија во рок од 60 секунди од побарувачката.]] ==== Флексибилност ==== Хидроенергијата е флексибилен извор на електрична енергија бидејќи електраните можат да го зголемат и намалат производството на краток рок за да се приспособат на променливите потреби за енергија.<ref name="wi2012">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.power-technology.com/features/worlds-biggest-hydroelectric-power-plants/|title=World's biggest hydroelectric power plants|last=Hemanth Kumar|date=March 2021|accessdate=2022-02-05}}</ref> Хидротурбините имаат време на стартување од редот на неколку минути.<ref name="Huggins2010">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Nn5y9gQeIlwC&pg=PA60|title=Energy Storage|last=Robert A. Huggins|date=1 September 2010|publisher=Springer|isbn=978-1-4419-1023-3|pages=60}}</ref> Иако батеријата е побрза, нејзиниот капацитет е мал во споредба со хидроелектричната енергија.<ref name=":4" /> Потребни се помалку од 10 минути за да се доведат повеќето хидроцентрали од ладна работа до целосно оптоварување; ова е побрзо од нуклеарната енергија и речиси сите фосилни горива.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eia.gov/todayinenergy/detail.php?id=45956|title=About 25% of U.S. power plants can start up within an hour - Today in Energy - U.S. Energy Information Administration (EIA)|work=www.eia.gov|accessdate=2022-01-30}}</ref> Производството на електрична енергија може брзо да се намали и кога има вишок производство на електрична енергија.<ref name="Sørensen2004">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Y17FoN2VUEwC&pg=PA556|title=Renewable Energy: Its Physics, Engineering, Use, Environmental Impacts, Economy, and Planning Aspects|last=Bent Sørensen|publisher=Academic Press|year=2004|isbn=978-0-12-656153-1|pages=556–}}</ref> Затоа, ограничениот капацитет на хидроелектраните главно не се користи за производство на основна енергија, освен кога е потребно за празнење на акумулациите поради поплави или за задоволување на потребите за вода низводно.<ref name="(U.S.)1980">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=37dUAAAAYAAJ&pg=PA10|title=Geological Survey Professional Paper|last=Geological Survey (U.S.)|publisher=U.S. Government Printing Office|year=1980|pages=10}}</ref> Наместо тоа, тие можат да послужат како резервна копија за побавните генератори на енергија.<ref name="Sørensen2004" /> ==== Моќност со висока вредност ==== Главната предност на конвенционалните хидроцентрали со акумулации е нивната способност да складираат вода по ниска цена за подоцнежна употреба во облик на чиста, висококвалитетна електрична енергија. Во 2021 година. ИЕА проценила дека акумулациите на сите постоечки конвенционални хидроелектрани заедно можат да складираат вкупно 1.500 терават-часови (TWh) електрична енергија во еден целосен циклус, што е околу 170 пати повеќе енергија од глобалниот капацитет на реверзибилните хидроелектрани.<ref name=":4" /> Не се очекува капацитетот за складирање на батериите да го надмине капацитетот за складирање на обновливите електрани во текот на 2020-тите.<ref name=":4" /> Кога се користи за задоволување на врвната побарувачка, хидроелектричната енергија има поголема вредност од основната енергија и многу поголема вредност во споредба со повремените извори на енергија како што се ветерот и сончевата енергија. Хидроелектраните имаат долг економски век, при што некои електрани работат 50-100 години. Трошоците за работна сила се обично ниски бидејќи постројките се автоматизирани и имаат малку персонал за време на нормалното работење. Онаму каде што браните имаат повеќекратна намена, хидроелектраните можат да се додадат на нив со релативно ниски трошоци за изградба, обезбедувајќи корисен прилив на приходи за компензација на трошоците за работење на браната. Пресметано е дека продажбата на електрична енергија од хидроцентралата „Три клисури“ ќе ги покрие трошоците за изградба по 5 до 8 години целосно производство.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.waterpowermagazine.com/story.asp?storyCode=2041318|title=Beyond Three Gorges in China|date=2007-01-10|publisher=Waterpowermagazine.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20110614050746/https://www.waterpowermagazine.com/story.asp?storyCode=2041318|archive-date=2011-06-14}}</ref> Сепак, некои податоци покажуваат дека во повеќето земји, големите хидроцентрали ќе бидат прескапи и ќе им треба премногу време за изградба за да постигнат позитивен принос прилагоден на ризикот, освен ако не се воспостават соодветни мерки за управување со ризикот.<ref>{{Наведено списание|last=Ansar|first=Atif|last2=Flyvbjerg|first2=Bent|last3=Budzier|first3=Alexander|last4=Lunn|first4=Daniel|date=March 2014|title=Should We Build More Large Dams? The Actual Costs of Hydropower Megaproject Development|journal=Energy Policy|volume=69|pages=43–56|arxiv=1409.0002|bibcode=2014EnPol..69...43A|doi=10.1016/j.enpol.2013.10.069|ssrn=2406852}}</ref> Голема предност е што тие не користат [[Фосилно гориво|фосилни горива]] за работа на турбината и електричниот генератор. Така, електричната енергија произведена во хидроелектраните станува попрофитабилна и независна од цената и понудата на фосилни горива на пазарот. Хидроелектраните имаат подолг очекуван век на траење од електраните на фосилни горива. ==== Погодност за индустриски апликации ==== Иако многу хидроелектрични проекти снабдуваат јавни електрични мрежи, некои се создадени исклучиво за индустриски претпријатија. Наменски хидроелектрични проекти често се градат за да обезбедат значителни количини електрична енергија потребни за постројки за [[Алуминиум|алуминиумска]] електролиза. Браната Гранд Кули била пренаменета за да го поддржува Алкоа Алуминиум во Белингам, Вашингтон, САД за американските авиони [[Втора светска војна|за време на Втората светска војна,]] пред да ѝ биде дозволено да обезбедува наводнување и електрична енергија за граѓаните (покрај алуминиумската енергија) по војната. Во [[Суринам]], акумулацијата Брокопондо е изграден за снабдување со електрична енергија на алуминиумската индустрија Алкоа. Електраната Манапури во [[Нов Зеланд]] е изградена за снабдување со електрична енергија на топилницата за [[алуминиум]] во Тиваи Поинт. ==== Намалени емисии на _CO2 ==== Бидејќи хидроелектричните брани не користат гориво, производството на електрична енергија не произведува [[јаглерод диоксид]]. Иако јаглерод диоксидот првично се произведува за време на изградбата на проектот, а одредена количина метан се ослободува годишно од акумулациите, хидроелектраните имаат една од најниските емисии на стакленички гасови во текот на животниот циклус за производство на електрична енергија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://hydropower-assets.s3.eu-west-2.amazonaws.com/publications-docs/iha_2018_hydropower_status_report_4.pdf|title=2018 Hydropower Status Report: Sector Trends and Insights|date=2018|publisher=International Hydropower Association|page=16|accessdate=19 March 2022}}</ref> Ниското влијание на хидроенергијата во емисиите на [[стакленички гасови]] е особено присутно во [[Умерена клима|умерените климатски услови]]. Поголемо влијание врз емисиите на стакленички гасови се забележува во тропските региони бидејќи акумулациите на електраните во тропските региони произведуваат поголема количина на [[метан]] отколку оние во умерените региони.<ref>{{Наведено списание|last=Wehrli|first=Bernhard|date=1 September 2011|title=Climate science: Renewable but not carbon-free|journal=Nature Geoscience|volume=4|issue=9|pages=585–586|bibcode=2011NatGe...4..585W|doi=10.1038/ngeo1226}}</ref> Како и другите извори на нефосилни горива, хидроенергијата исто така нема емисии на [[сулфур диоксид]], [[азотни оксиди]] или други честички. Клучната предност на обновливите извори на енергија, вклучувајќи ги и хидроелектраните, е намалената или целосно елиминираната емисија на [[стакленички гасови]]. Емисиите на стакленички гасови се целосно елиминирани само ако се набљудува процесот на производство на електрична енергија. Истото не може да се каже за целата хидроелектрана, како систем кој се состои од брана, турбина и електричен генератор, како и хидроакумулационо езеро. Сепак, интересна студија била спроведена во соработка помеѓу Институтот Пол Шерер и Универзитетот во [[Штутгарт]]. Покажала дека, меѓу сите извори на енергија, хидроелектраните се најмалите производители на стакленички гасови. Следни на ред се ветерните електрани, нуклеарните електрани и енергијата произведена од фотоволтаични ќелии. Важно е да се напомене дека оваа студија е спроведена за климатските услови во [[Европа]] и може да се примени и во областите на [[Северна Америка]] и Северна [[Азија]]. ==== Други намени на акумулациите ==== Акумулациите создадени од хидроелектраните честопати обезбедуваат услови за водни спортови, а самите стануваат туристички атракции. Во некои земји, аквакултурата во акумулациите е честа појава. Повеќенаменските брани изградени за [[наводнување]] го поддржуваат [[Земјоделство|земјоделството]] со релативно постојано снабдување со вода. Големите хидроелектрични брани можат да ги контролираат поплавите, кои во спротивно би влијаеле врз луѓето што живеат низводно од проектот.<ref name="Water: Science and Issues">{{Наведено списание|last=Atkins|first=William|year=2003|title=Hydroelectric Power|journal=Water: Science and Issues|volume=2|pages=187–191}}</ref> Управувањето со брани кои се користат и за други намени, како што е [[наводнување]], е сложено.<ref name=":4" /> Акумулационите езера на хидроелектраните можат да имаат неколку позитивни аспекти покрај нивната примарна функција. Нивната големина може да привлече [[Туризам|туристи]], а на нивната површина може да се изведуваат разни водни [[Спорт|спортови]]. Големите брани можат да играат значајна улога и во наводнувањето и во регулирањето на речните текови. === Недостатоци === === Промена на животната средина === Друг забележан негативен аспект на изградбата на брани е потребата од уништување на економските, културните и природните богатства. За време на полнењето на хидроакумулационото езеро, потребно е потопување на сè што се наоѓа под површината на самото езеро. [[Фауна|Фауната]] на областа е принудена да се пресели, како и луѓето. Што се однесува до [[Флора|флората]], ситуацијата е малку поинаква, првенствено во тропските области. ==== Уништување на екосистемот и губење на земјиште ==== [[Податотека:MeroweDam01.jpg|мини| Браната Мероу во [[Судан]]. Хидроелектраните што користат [[Брана (градба)|брани]] поплавуваат големи површини земјиште поради потребата за [[Вештачко езеро|складирање]]. Овие промени во бојата на почвата или [[Албедо|албедото]], заедно со одредени проекти што истовремено ги потопуваат дождовните шуми, во овие специфични случаи можат да резултираат со влијанија од глобалното затоплување или еквивалентни емисии на стакленички гасови во текот на животниот циклус на хидроелектраните, што потенцијално го надминува влијанието на електраните на јаглен.]] Големите акумулации поврзани со традиционалните хидроелектрични брани резултираат со потопување на големи површини спротиводно од браните, понекогаш уништувајќи биолошки богати и продуктивни низински и речни долински шуми, мочуришта и тревни површини. Изградбата на брани го прекинува протокот на реките и може да им наштети на месните екосистеми, а изградбата на големи брани и акумулации честопати вклучува раселување на луѓе и див свет.<ref name="wi2012" /> Губењето на земјиштето често се влошува со фрагментација на живеалиштата на околните области предизвикана од акумулацијата.<ref name=":0">{{Наведено списание|last=Robbins|first=Paul|year=2007|title=Hydropower|journal=Encyclopedia of Environment and Society|volume=3}}</ref> Хидроенергетските проекти можат да бидат штетни за околните водни [[Екосистем|екосистеми]] и спротиводно и низводно од местоположбата на електраната. Производството на хидроелектрична енергија ја менува животната средина низводно во реката. Водата што излегува од турбината обично содржи многу малку суспендиран седимент, што може да доведе до пробивање на речните корита и губење на речните брегови.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://internationalrivers.org/en/node/1476|title=Sedimentation Problems with Dams|publisher=Internationalrivers.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20101001001803/http://www.internationalrivers.org/en/node/1476|archive-date=2010-10-01|accessdate=2010-07-16}}</ref> Турбините исто така ќе убијат големи делови од фауната што поминува низ нив, на пример 70 % од јагулите што минуваат низ турбините веднаш ќе исчезнат.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.researchgate.net/publication/263678051|title=Loss of European silver eel passing a hydropower station &#124; Request PDF}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://phys.org/news/2022-01-fish-dies-hydroelectric-turbines.html|title=One in five fish dies from passing hydroelectric turbines}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.newsroom.co.nz/another-nail-in-the-coffin-for-endangered-eels|title=Another nail in the coffin for endangered eels|date=26 August 2019}}</ref> Бидејќи вратите на турбините често се отвораат повремено, се забележуваат брзи или дури и дневни флуктуации во протокот на реката.<ref>{{Наведено списание|last=Glowa|first=Sarah E.|last2=Kneale|first2=Andrea J.|last3=Watkinson|first3=Douglas A.|last4=Ghamry|first4=Haitham K.|last5=Enders|first5=Eva C.|last6=Jardine|first6=Timothy D.|date=10 February 2023|title=Applying a 2D-Hydrodynamic Model to Estimate Fish Stranding Risk Downstream from a Hydropeaking Hydroelectric Station|journal=Ecohydrology|volume=E2530|doi=10.1002/eco.2530|doi-access=free}}</ref> Клучниот дел од хидроелектраната е нејзината [[Брана (градба)|брана]]. Падот на браната може да доведе до големи катастрофи за целиот екосистем низводно од браната. Само квалитетот на изградбата, конструкцијата и одржувањето на браната не е доволна гаранција дека браната е заштитена од оштетувања. Браните се многу привлечна цел за време на воени операции, терористички акти и слични ситуации. Друг пример што ја покажува опасноста по човечките животи е браната Три клисури во Кина. Имено, хидроелектраната се наоѓа на реката [[Јангцекјанг|Јангце]] . Тоа е најголемата кинеска река и, соодветно на тоа, реката со најмногу вода, што ја оправдува изградбата на хидроцентрала на неа. Сепак, водениот базен, т.е. хидроакумулационото езеро на таа брана е толку големо што ја оптоварува земјината кора со својата тежина. Ако се земе предвид дека подрачјето е геолошки нестабилно, т.е. бидејќи се наоѓа на спојот на литосферските плочи, јасно е дека постои оправдан ризик од [[Земјотрес|земјотреси]]. Додека научниците стравуваат од земјотрес и уривање на браната, политичарите тврдат дека таков ризик не постои. ==== Суша и губење на вода преку испарување ==== Сушата и сезонските промени во врнежите можат сериозно да ја ограничат хидроенергијата.<ref name=":4" /> Водата може да се изгуби и преку испарување. ==== Замилување и намалување на протокот ==== Течната вода носи ситни честички низводно, што има негативен ефект врз браните и нивните електрани, особено оние на реките или во сливови со високи оптоварувања со тиња. Наталожувањето тиња може да ја наполни акумулацијата и да ја намали нејзината способност за контрола на поплавите и да предизвика дополнителен хоризонтален притисок врз горниот дел од браната. Некои акумулации може да се наполнат со седимент и да станат бескорисни, или може да се прелеат за време на поплава и да ги уништат браните.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ijee.dit.ie/articles/Vol14-4/ijee1012.pdf|title=Teaching Case Studies in Reservoir Siltation and Catchment Erosion|last=Patrick James|first=H Chansen|year=1998|publisher=TEMPUS Publications|location=Great Britain|pages=265–275|archive-url=https://web.archive.org/web/20090902184753/http://www.ijee.dit.ie/articles/Vol14-4/ijee1012.pdf|archive-date=2009-09-02}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/hydraulicsofdams0000sent|title=Hydraulics of dams and reservoirs|last=Șentürk|first=Fuat|publisher=Water Resources Publications|year=1994|isbn=0-918334-80-2|edition=reference.|location=Highlands Ranch, Colo.|page=[https://archive.org/details/hydraulicsofdams0000sent/page/375 375]}}</ref> Реката со својот тек носи воден материјал во облик на [[песок]] и тиња. Со текот на времето, ова води до таложење на овој материјал во водниот слив, а последица на тоа е намалување на длабочината на водниот слив. Благодарение на ова, водниот базен ја губи својата улога - акумулација на водена маса за време на дождливи раздобја и нејзино користење во сушни раздобја од годината. Ова може да се избегне со изградба на разни канали кои имаат улога на обиколница, и на тој начин се одведува седиментот. Резултатот е дека секоја хидроелектрана има свој животен век, по што станува неекономична. ==== Емисии на метан од акумулацијата ==== [[Податотека:Hoover_Dam_Nevada_Luftaufnahme.jpg|мини| [[Хуверова брана|Хуверовата брана]] во Соединетите Американски Држави е голема конвенционална хидроелектрана со брана со инсталиран капацитет од 2.080 MW.]] Помалку позитивни ефекти доаѓаат од тропските области. Во низинските [[Дождовна шума|дождовни шуми]], каде што е потребно наводнување на дел од шумата, забележано е дека резервоарите на електраните произведуваат значителни количини [[метан]]. Ова се должи на распаѓањето на растителниот материјал во поплавените подрачја во анаеробна средина и производство на метан, кој е [[Стакленички гасови|стакленички гас]]. Според извештајот на Светската комисија за брани,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dams.org/report/|title=WCD Findal Report|date=2000-11-16|publisher=Dams.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20130821120709/http://www.dams.org/report/|archive-date=2013-08-21}}</ref> каде што акумулацијата е голема во споредба со производствениот капацитет (помал од 100 вати на квадратен метар површина) и кога не е преземено уништување на шумите во областа пред затворањето на акумулацијата, емисиите на стакленички гасови од резервоарот можат да бидат повисоки од оние од конвенционална термоцентрала на нафта.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.newscientist.com/article/dn7046-hydroelectric-powers-dirty-secret-revealed/|title=Hydroelectric power's dirty secret revealed|last=Graham-Rowe|first=Duncan|date=24 February 2005|work=NewScientist.com}}</ref> Во области каде што температурите се повисоки, распаѓањето на растителните остатоци заробени под вода, под анаеробни услови, произведува [[стакленички гасови]] . Првенствено, се произведува [[јаглерод диоксид]] ( _CO2 ) и [[метан]]. Производството на јаглерод диоксид не е проблем. Тој веќе циркулирал во атмосферата, а растенијата го инкорпорирале во своите ткива за време на нивниот раст, преку процесот на [[фотосинтеза]]. Ова не е новоослободен _CO2, како што се произведува кога се согоруваат фосилни горива. Емисијата на _CO2 ослободена во хидроакумулационите езера е поголема отколку во електраните што согоруваат фосилни горива, доколку шумата не била уништена и расчистена пред да се наполни сливот со вода. Многу поголем проблем е создавањето на метан, кој, кога се ослободува во атмосферата, придонесува за [[Ефект на стаклена градина|ефектот на стаклена градина]] . ==== Раселување на населението ==== Друг недостаток на хидроелектричните брани е потребата од преместување на луѓето што живеат во областа на планираната акумулација. Во 2000 година. Светската комисија за брани проценува дека 40-80 милиони луѓе се раселени поради акумулациите низ целиот свет.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://internationalrivers.org/en/way-forward/world-commission-dams/world-commission-dams-framework-brief-introduction|title=Briefing of World Commission on Dams|date=2008-02-29|publisher=Internationalrivers.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20080913152808/http://internationalrivers.org/en/way-forward/world-commission-dams/world-commission-dams-framework-brief-introduction|archive-date=2008-09-13|accessdate=2008-09-03}}</ref> ==== Ризици од уривање на браната ==== Бидејќи големите конвенционални хидроцентрали со брани задржуваат големи количини вода, дефектите поради лоша градба, природни катастрофи или саботажа можат да бидат катастрофални за заедниците и инфраструктурата низводно. За време на тајфунот Нина во 1975 година браната Банчјиао во Јужна Кина се урнала кога за 24 часа наврнало повеќе дожд отколку за една година. Како резултат на поплавата, загинале 26.000 луѓе, а уште 145.000 од епидемии. Милиони останале без покрив над главата. Изградбата на брана на геолошки несоодветна местоположба може да предизвика катастрофи како што била катастрофата со браната Вајонт во Италија во 1963 година. кога загинале речиси 2000 луѓе. Уривањето на браната Малпасет во Фрежус на [[Прованса-Алпи-Азурен Брег|Азурниот Брег]] во Јужна Франција се случило на 2 декември 1959 година. Во поплавата загинале 423 луѓе.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://ecolo.org/documents/documents_in_french/malpasset/malpasset.htm|title=La catastrophe de Malpasset en 1959|last=Bruel|first=Frank|accessdate=2 September 2015}}</ref> Помалите брани и микрохидроцентралите претставуваат помал ризик, но можат да создадат постојани опасности дури и откако ќе престанат да се користат. На пример, браната Кели Барнс со мал земјен насип се распаднала во 1977 година, дваесет години откако нејзината електрана била затворена, предизвикувајќи 39 смртни случаи. == Хидроелектрична енергија по земја == [[Податотека:World_map_of_the_share_of_electricity_production_from_hydropower,_2020,_OWID.svg|мини| Удел во производството на електрична енергија во хидроелектраните во 2022 година. години.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ourworldindata.org/grapher/share-electricity-hydro|title=Share of electricity production from hydropower|work=Our World in Data|accessdate=15 August 2023}}</ref>]] [[Податотека:World_hydro_generation_yearly.png|мини| Годишно производство на хидроелектрична енергија по континент.<ref name="ember">{{Наведена мрежна страница|url=https://ember-climate.org/data-catalogue/yearly-electricity-data/|title=Yearly electricity data|date=6 Dec 2023|work=ember-climate.org|accessdate=20 August 2024}}</ref>]] [[Податотека:World_hydro_generation_2021.png|мини| Производство на хидроелектрична енергија по земји во 2021 година.<ref name="ember" />]] Во 2022 година. хидроцентралите произвеле 4.289 TWh, 15 % од вкупната електрична енергија и половина од енергијата од сите обновливи извори. Од вкупната количина во светот, [[Народна Република Кина|Кина]] произвела најмногу (30 %), следена од [[Бразил]] (10 %), [[Канада]] (9,2 %), [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]] (5,8 %) и [[Русија]] (4,6 %). Парагвај ја произведува речиси целата своја електрична енергија од хидроелектрани и извезува многу повеќе отколку што користи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://dialogochino.net/en/climate-energy/54953-paraguay-electricity-exporter-power-outages/|title=Paraguay: a significant electricity exporter, but citizens suffer outages|date=14 Jun 2022|work=Dialogo China|accessdate=30 Dec 2023}}</ref> Поголемите постројки обично ги градат и управуваат националните влади, па затоа поголемиот дел од капацитетот (70 %) во јавна сопственост, и покрај фактот дека (од 2021 година) речиси 70 % од постројките во сопственост и управувани од приватниот сектор.<ref name=":4" /> При набљудување на количината на електрична енергија произведена во хидроелектраните во одредено раздобје, постои разлика помеѓу номиналната моќност што хидроелектраната може да ја постигне ако работи со полн капацитет во целиот набљудуван период и фактичката моќност произведена во набљудуваниот период. Односот на годишното реално произведена моќност кон инсталираната моќност се нарекува фактор на капацитет. Инсталираната моќност е збир од моќноста на сите генератори во една [[Држава|земја]] доколку тие работат со номинална моќност во текот на целата година. Во следната табела се наведени следниве податоци за секоја земја: * вкупното производство во [[Киловат-час|терават-часови]] * учество на [[Хидроелектрана|хидроелектраните]] во вкупното производство * вкупен капацитет во [[Ват|гигавати]] * процентен раст на капацитетот и * фактор на капацитет за таа година. Изворот е Ембер со податоци до 2023 година, освен ако не е поинаку наведено.<ref name="ember" /> Табелата ги вклучува само земјите со производство поголемо од 1 TWh. {| class="sortable wikitable sticky-header static-row-numbers sort-under col1left" {{right}} |- ! Држава ! {{abbr|Произв.<br/>(TWh)|Производство (Терават-часови)}} ! {{abbr|%<br/>удел,|Удел во производството на хидроенергијата }} ! {{abbr|Кап,<br/>(GW)|Капацитет (Гигавати)}} ! {{abbr|% раст,<br/>кап.|Раст на капацитетот}} ! {{abbr|Фактор,<br/>кап.|Фактор на капацитетот}} |- class="static-row-numbers-norank" | {{noflag|'''Свет'''}} || 4183,41 || 14,2 || 1267,90 || 0,6 || 38% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|China}} || 1226,00 || 13,0 || 370,60 || 0,8 || 38% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Brazil}} || 428,65 || 60,4 || 109,90 || 0,1 || 50% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Canada}} || 364,20 || 57,5 || 83,31 || 0,0 || 50% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|United States}} || 233,96 || 5,5 || 86,66 || 0,0 || 31% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Russia}} || 200,87 || 17,1 || 50,57 || -1,6 || 45% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|India}} || 149,17 || 7,6 || 47,33 || 0,2 || 36% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Norway}} || 135,96 || 88,5 || 34,40 || 0,4 || 45% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Vietnam}} || 80,90 || 29,3 || 22,64 || 0,5 || 41% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Japan}} || 74,50 || 7,4 || 28,22 || 0,1 || 30% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Sweden}} || 66,07 || 39,7 || 16,40 || 0,0 || 46% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Venezuela}} (2022) || 65,68 || 77,6 || 16,81 || 0,0 || 45% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Turkey}} || 63,72 || 19,9 || 31,78 || 0,7 || 23% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Colombia}} || 54,24 || 62,5 || 13,21 || 5,3 || 47% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|France}} || 53,19 || 10,4 || 24,14 || -0,4 || 25% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Paraguay}} (2022) || 43,87 || 99,7 || 8,81 || 0,0 || 57% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Austria}} || 39,79 || 59,4 || 14,71 || -1,4 || 31% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Switzerland}} || 39,00 || 54,8 || 15,28 || 1,4 || 29% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Italy}} || 37,94 || 14,5 || 18,85 || -0,4 || 23% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Pakistan}} || 37,90|| 23,5 || 10,64 || 0,0 || 41% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Laos}} (2022) || 33,40 || 72,7 || 9,65 || 7,7 || 40% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Malaysia}} || 31,51 || 16,8 || 6,21 || 0,0 || 58% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Peru}} || 31,51 || 52,6 || 5,50 || 0,0 || 65% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Argentina}} || 29,90 || 20,4 || 10,39 || 0,0 || 33% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Ecuador}} || 26,61 || 76,4 || 5,19 || 0,0 || 59% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|New Zealand}} || 26,04 || 58,5 || 5,68 || 0,0 || 52% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Indonesia}} || 24,59 || 7,0 || 6,78 || 1,3 || 41% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Chile}} || 23,90 || 28,6 || 7,47 || 2,5 || 37% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Iran}} || 22,65 || 5,9 || 11,68 || 1,6 || 22% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Mexico}} || 20,40 || 5,8 || 13,30 || 0,0 || 18% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Spain}} || 20,01 || 7,4 || 16,81 || 0,0 || 14% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Germany}} || 19,47 || 3,9 || 5,74 || 2,1 || 39% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Tajikistan}} (2022) || 18,66 || 89,4 || 5,76 || 0,3 || 37% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Romania}} || 18,30 || 32,5 || 6,57 || 0,0 || 32% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Zambia}} (2022) || 17,09 || 87,8 || 3,17 || 17,0 || 62% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Mozambique}} (2022) || 15,49 || 81,4 || 2,19 || 0,0 || 81% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Australia}} || 15,26 || 5,6 || 8,44 || 9,5 || 21% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Finland}} || 15,11 || 18,9 || 3,18 || 0,3 || 54% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Ethiopia}} (2022) || 14,75 || 95,7 || 4,82 || 18,4 || 35% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Iceland}} (2022) || 13,94 || 70,2 || 2,11 || 0,0 || 75% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Egypt}} || 13,82 || 6,3 || 2,83 || 0,0 || 56% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|North Korea}} (2022) || 12,82 || 57,5 || 4,89 || 0,6 || 30% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Angola}} (2022) || 12,64 || 74,6 || 3,73 || 0,0 || 39% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Serbia}} || 12,19 || 32,0 || 2,49 || 0,0 || 56% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Kyrgyzstan}} (2022) || 11,90 || 85,9 || 2,78 || 0,0 || 49% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Ukraine}} (2022) || 11,10 || 9,9 || 4,82 || 0,0 || 26% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|DR Congo}} (2022) || 11,00 || 99,6 || 2,93 || 12,3 || 43% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Sudan}} (2022) || 11,00 || 61,6 || 1,48 || 0,0 || 85% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Portugal}} || 10,98 || 24,5 || 8,19 || 0,0 || 15% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Georgia}} || 10,85 || 75,5 || 3,45 || 2,1 || 36% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Nepal}} (2022) || 9,67 || 98,5 || 2,20 || 11,7 || 50% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Myanmar}} || 9,37 || 51,6 || 3,27 || 0,0 || 33% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Panama}} (2022) || 9,24 || 69,2 || 1,84 || 1,7 || 57% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Philippines}} || 9,08 || 7,7 || 3,09 || 1,6 || 34% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Bhutan}} (2022) || 9,00 || 100,0 || 2,33 || 0,0 || 44% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Kazakhstan}} || 8,79 || 7,8 || 2,90 || 3,2 || 35% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Costa Rica}} || 8,45 || 70,5 || 2,37 || 1,7 || 41% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Nigeria}} || 8,28 || 20,4 || 2,85 || 32,6 || 33% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Croatia}} || 7,87 || 46,5 || 2,21 || 0,0 || 41% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Ghana}} (2022) || 7,50 || 33,3 || 1,58 || 0,0 || 54% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Albania}} (2022) || 6,96 || 99,4 || 2,49 || -0,8 || 32% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Thailand}} || 6,59 || 3,5 || 3,11 || 0,0 || 24% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Bosnia and Herzegovina}} || 6,37 || 37,4 || 1,84 || 0,0 || 40% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Zimbabwe}} (2022) || 5,88 || 65,9 || 1,08 || 0,0 || 62% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|United Kingdom}} || 5,19 || 1,8 || 2,19 || 0,0 || 27% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Sri Lanka}} (2022) || 5,11 || 29,4 || 1,83 || 1,7 || 32% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Guatemala}} (2022) || 5,08 || 38,6 || 1,57 || 0,0 || 37% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Cameroon}} (2022) || 5,00 || 61,6 || 0,81 || 0,0 || 70% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Uzbekistan}} (2022) || 4,97 || 6,7 || 2,23 || 8,8 || 25% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Slovenia}} || 4,96 || 32,6 || 1,16 || -0,9 || 49% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Uganda}} (2022) || 4,81 || 89,2 || 1,03 || 2,0 || 53% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Slovakia}} || 4,63 || 15,6 || 1,62 || 0,0 || 33% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Cambodia}} (2022) || 4,00 || 45,4 || 1,68 || 26,3 || 27% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Honduras}} (2022) || 4,00 || 33,3 || 0,91 || 7,1 || 50% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Taiwan}} || 3,96 || 1,4 || 2,10 || 0,0 || 22% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Greece}} || 3,87 || 7,8 || 3,43 || 0,3 || 13% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Latvia}} || 3,80 || 60,8 || 1,57 || -1,3 || 28% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|South Korea}} || 3,72 || 0,6 || 1,80 || -0,6 || 24% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Uruguay}} || 3,62 || 27,4 || 1,54 || 0,0 || 27% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Cote d'Ivoire}} (2022) || 3,35 || 30,1 || 0,88 || 0,0 || 43% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Bulgaria}} || 3,11 || 7,8 || 2,53 || 0,0 || 14% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Tanzania}} (2022) || 2,82 || 31,3 || 0,60 || 1,7 || 54% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Kenya}} || 2,70 || 22,1 || 0,86 || 0,0 || 36% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Iraq}} (2022) || 2,65 || 2,3 || 1,56 || 0,0 || 19% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Poland}} || 2,38 || 1,4 || 0,98 || 0,0 || 28% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Czechia}} || 2,34 || 3,1 || 1,12 || 0,9 || 24% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Bolivia}} || 2,31 || 19,0 || 0,74 || 0,0 || 36% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Montenegro}} || 2,13 || 52,1 || 0,70 || 0,0 || 35% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Armenia}} (2022) || 2,00 || 22,8 || 1,35 || 0,0 || 17% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Guinea}} (2022) || 2,00 || 65,8 || 0,81 || 37,3 || 28% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|South Africa}} || 1,69 || 0,7 || 0,75 || 0,0 || 26% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|North Macedonia}} || 1,65 || 23,5 || 0,70 || 0,0 || 27% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|El Salvador}} || 1,62 || 21,8 || 0,57 || 0,0 || 32% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Azerbaijan}} (2022) || 1,60 || 5,5 || 1,16 || 0,0 || 16% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Mali}} (2022) || 1,40 || 37,3 || 0,46 || 43,8 || 35% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Malawi}} (2022) || 1,05 || 77,8 || 0,39 || 0,0 || 31% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in the|Dominican Republic}} (2022) || 1,00 || 4,6 || 0,62 || 0,0 || 18% |} == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Одржливи технологии]] [[Категорија:Хидроенергија]] [[Категорија:Претворање на енергијата]] k5eaaunboitz73xqqd7muzfpxh4erkt 1 1405149 5641505 2026-10-06T20:42:58Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: {{СЗР}} 5641505 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 1 1405150 5641508 2026-10-06T20:48:29Z P.Nedelkovski 47736 Создадена страница со: {{СЗР}} 5641508 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 10 1405151 5641518 2026-10-06T21:10:31Z Carshalton 30527 Создадена страница со: {{National squad | name= Состав на Полска на Светското првенство 2022 | bg = white | fg = #D4213D | country = Полска | comp link = Светско првенство во фудбал 2022 | comp = СП 2022 | p1 = [[Војќех Шченсни|Шченсни]] | p2 = [[Мати Кеш|Кеш]] | p3 = Артур Јенджејчик|Јенджејчик... 5641518 wikitext text/x-wiki {{National squad | name= Состав на Полска на Светското првенство 2022 | bg = white | fg = #D4213D | country = Полска | comp link = Светско првенство во фудбал 2022 | comp = СП 2022 | p1 = [[Војќех Шченсни|Шченсни]] | p2 = [[Мати Кеш|Кеш]] | p3 = [[Артур Јенджејчик|Јенджејчик]] | p4 = [[Матеуш Ветеска|Ветеска]] | p5 = [[Јан Беднарек|Беднарек]] | p6 = [[Кристијан Биелик|Биелик]] | p7 = [[Аркадиуш Милик|Милик]] | p8 = [[Дамјан Шимански|Д. Шимански]] | p9 = [[Роберт Левандовски|Левандовски]]&nbsp;{{Капитен}} | p10 = [[Гжегож Криховјак|Криховјак]] | p11 = [[Камил Гросицки|Гросицки]] | p12 = [[Лукаш Скорупски|Скорупски]] | p13 = [[Јакуб Камински|Камински]] | p14 = [[Јакуб Кивиор|Кивиор]] | p15 = [[Камил Глик|Глик]] | p16 = [[Карол Свидерски|Свидерски]] | p17 = [[Шимон Журковски|Журковски]] | p18 = [[Бартош Берешински|Берешински]] | p19 = [[Себастијан Шимански|С. Шимански]] | p20 = [[Пјотр Желински|Желински]] | p21 = [[Никола Залевски|Залевски]] | p22 = [[Камил Грабара|Грабара]] | p23 = [[Кшиштоф Пјонтек|Пјонтек]] | p24 = [[Пшемислав Франковски|Франковски]] | p25 = [[Роберт Гумни|Гумни]] | p26 = [[Михал Скорас|Скорас]] | coach = [[Чеслав Михневич|Михневич]] }}<noinclude> [[Категорија:Предлошки за состави на фудбалската репрезентација на Полска|СП 2022]] [[Категорија:Предлошки за земјите учеснички на СП 2022|Полска]] </noinclude> 3zi6nemappf2zqwoo4qcg6ac1eyscc2 5641531 5641518 2026-10-06T21:29:09Z Carshalton 30527 5641531 wikitext text/x-wiki {{National squad | name = Состав на Полска на СП фудбал 2022 | bg = white | fg = #D4213D | country = Полска | comp link = Светско првенство во фудбал 2022 | comp = СП 2022 | p1 = [[Војќех Шченсни|Шченсни]] | p2 = [[Мати Кеш|Кеш]] | p3 = [[Артур Јенджејчик|Јенджејчик]] | p4 = [[Матеуш Ветеска|Ветеска]] | p5 = [[Јан Беднарек|Беднарек]] | p6 = [[Кристијан Биелик|Биелик]] | p7 = [[Аркадиуш Милик|Милик]] | p8 = [[Дамјан Шимански|Д. Шимански]] | p9 = [[Роберт Левандовски|Левандовски]]&nbsp;{{Капитен}} | p10 = [[Гжегож Криховјак|Криховјак]] | p11 = [[Камил Гросицки|Гросицки]] | p12 = [[Лукаш Скорупски|Скорупски]] | p13 = [[Јакуб Камински|Камински]] | p14 = [[Јакуб Кивиор|Кивиор]] | p15 = [[Камил Глик|Глик]] | p16 = [[Карол Свидерски|Свидерски]] | p17 = [[Шимон Журковски|Журковски]] | p18 = [[Бартош Берешински|Берешински]] | p19 = [[Себастијан Шимански|С. Шимански]] | p20 = [[Пјотр Желињски|Желињски]] | p21 = [[Никола Залевски|Залевски]] | p22 = [[Камил Грабара|Грабара]] | p23 = [[Кшиштоф Пјонтек|Пјонтек]] | p24 = [[Пшемислав Франковски|Франковски]] | p25 = [[Роберт Гумни|Гумни]] | p26 = [[Михал Скорас|Скорас]] | coach = [[Чеслав Михневич|Михневич]] }}<noinclude> [[Категорија:Предлошки за состави на фудбалската репрезентација на Полска|СП 2022]] [[Категорија:Предлошки за земјите учеснички на СП 2022|Полска]] </noinclude> jii4t4ur58bcqklvm96ezfqk480gy7l 14 1405152 5641520 2026-10-06T21:11:29Z Carshalton 30527 Создадена страница со: [[Категорија:Предлошки за состави на фудбалски репрезентации|Полска]] 5641520 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Предлошки за состави на фудбалски репрезентации|Полска]] p2lsxx7jlpglnptx9xfbnjmzwmi5tpr 14 1405153 5641535 2026-10-06T21:41:45Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: {{Катпов}} {{рв|E-mail}} [[Категорија:Сметачки посредувано општење]] [[Категорија:Семрежје]] 5641535 wikitext text/x-wiki {{Катпов}} {{рв|E-mail}} [[Категорија:Сметачки посредувано општење]] [[Категорија:Семрежје]] dg17q7s2avwus045sdbaxkqxagh4mzn 0 1405154 5641538 2026-10-06T21:43:41Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[@]] 5641538 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[@]] c0fxo9q28ggpu7qg5pq69u1ah0xccxm 0 1405155 5641544 2026-10-07T04:23:08Z Orce Wiki 121850 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1375079334|Malva moschata]]“ 5641544 wikitext text/x-wiki '''''Malva moschata''''' или мошусен слез ''—'' [[Вид (биологија)|вид]] [[Скриеносеменици|цветно растение]] кое припаѓа на [[Род (биологија)|родот]] [[слез]] (''Malva'') од семејството [[слезови]] (''Malvaceae''). Тоа е [[тревесто растение]] кое [[Домороден вид|потекнува]] од [[Евроазија|евроазискиот]] регион, препознатливо по летните розови [[Цвет|цветови]] со по пет ливчиња. Поради својата естетика, раширено е ширум светот и денес често се сади како [[украсно растение]] во градините. == Опис == '''''Malva moschata''''' е [[Повеќегодишно растение|повеќегодишно]] [[Растенија|растение]] со височина до 100 см. Неговото [[стебло]] е вертикално, неразгрането или разгрането по целата должина, а по површината има прости, долги, четинести влакна. Базалните листови имаат долги дршки, ламината е скоро округла, плитко дланковидно насечена, во основата срцевидна. Стеблените листови кон основата се шират дланковидно во 5 до 7 краци, а секој крак е дополнително разделен на потесни, издолжени сегменти. Долната површина на листовите најчесто е прекриена со долги влакна, а поретко е мазна. [[Лисна дршка|Лисната дршка]] е пократка од листот. Прилисниците се тесни и зашилени, со должина од 6 до 12 мм и имаат остри влакненца. [[Цвет|Цветовите]] најчесто имаат куси [[Цветна дршка|дршки]], поединечни или до 3 во пазувите на листовите, или пак по врвовите на гранчињата. Епикаликсот има три слободни ливчиња кои се линејно-ланцетни, долги околу 3 мм, со четинести влакна по површината. Чашката е долга околу 8 мм; чашкините ливчиња обично до половината или повеќе се сраснати помеѓу себе, а слободните делови се долги околу 3 мм. Венечните ливчиња се розе-виолетови, со темни жили по должината, триаглесто-клиновидни, долги 2,5-3 см, на врвот најчесто неправилно всечени, во долниот клинест дел од двете страни имаат густи влакна. Трубестиот дел на сраснатите [[Прашник|прашници]] е влакнест. Плодот им 6-8 мм во пречник, со 18-20 карпели. Карпелите се сивкасто-кафеави, со долги влакна на грбниот дел, а страните се голи и имаат лачно искривени ребра.<ref name=":1">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=1998|location=Скопје|pages=826-827}}</ref>{{Галерија|File:Malva moschata Aberystwyth 2024 Flower.jpg|Flower|File:Malva moschata Aberystwyth 2024 Leaf.jpg|Leaf|Muskuskaasjeskruid vrucht.jpg|Fruit}} == Распространетост == [[File:Malva_moschata_021.jpg|мини| Дешамбо-Грондинс, Квебек, Канада]] Мошусниот слез природно е распространет низ [[Европа]] и [[Југозападна Азија]]. Неговиот ареал се протега од [[Шпанија]] сè до [[Британски Острови|Британските Острови]] и [[Полска]] на север, како и до [[Турција]] и јужните делови на [[Русија]] на исток.<ref name="fnwe">Flora of NW Europe: [http://ip30.eti.uva.nl/BIS/flora.php?selected=beschrijving&menuentry=soorten&id=2136 ''Malva moschata'']{{Мртва врска|date=January 2018}}</ref><ref name="blamey">Blamey, M. & Grey-Wilson, C. (1989). ''Flora of Britain and Northern Europe''. {{ISBN|0-340-40170-2}}</ref> Ова растение е успешно пренесено и надвор од своето изворно живеалиште, каде што е прилагодено во повеќе региони со умерена клима, како што се [[Скандинавија]], [[Северна Америка]] и [[Нов Зеланд]].<ref name="blamey" /><ref name="rhs">Huxley, A., ed. (1992). ''New RHS Dictionary of Gardening''. Macmillan {{ISBN|0-333-47494-5}}.</ref> Во [[Македонија]] расте покрај [[Грмушка|грмушести растенија]] и шумите, покрај карпи и рудерални станишта во планинскиот појас до 2000 метри надморска височина. Ова често растение се среќава на планините: [[Шар Планина]], [[Бистра (планина)|Бистра]], [[Кораб]], [[Дешат]], [[Пелистер]], [[Галичица]] и [[Маврово|Мавровскиот крај]]. Кај нас многу честа форма претставува - f. ''glabrescens'' Becherer & Gyhr, кај која долниот дел на растението и листовите немаат влакна, а само [[Соцветие|соцветието]] е четинесто влакнесто.<ref name=":1" /> == Екологија == Успева на сува, но хранлива почва, на надморска височина до 1500 метри. Покрај тоа, често се среќаваат и негови природни хибриди со сродната ''Malva alcea''.<ref name="blamey" /> Главен опрашувач на цветовите од мошусниот слез се пчелите.<ref name="blamey" /> == Употреба == [[File:White_musk_mallow_in_Tuntorp_2.jpg|мини| „Алба“ со бели цвеќиња]] ''Malva moschata'' често се сади за декорација бидејќи постојано цути во текот на целото лето со мирисни цветови. Постојат и разновидни сорти, како што е розеа (''Rosea'') со темнорозов цвет.<ref name="rhs" /> .{{Се бара извор|date=February 2026}} == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == *   * {{Викивидови-ред|''Malva moschata''}} * {{PFAF|Malva moschata}} * [https://web.archive.org/web/20081224142624/http://www.herbyclinic.com/article.php?id=49 Medical Uses, applications] {{Таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Слезови]] [[Категорија:Слезовидни]] 0tmpctl6nxpkl39djl3ozulwz8cqp1p 5641545 5641544 2026-10-07T04:35:24Z Orce Wiki 121850 5641545 wikitext text/x-wiki {{Закосен наслов}}{{Speciesbox |image = Malva moschata 20060708163508wp.jpg |image_caption = ''Malva moschata'' |genus = Malva |species = moschata |authority = [[Carl Linnaeus|L.]] }} '''''Malva moschata''''' или мошусен слез ''—'' [[Вид (биологија)|вид]] [[Скриеносеменици|цветно растение]] кое припаѓа на [[Род (биологија)|родот]] [[слез]] (''Malva'') од семејството [[слезови]] (''Malvaceae''). Тоа е [[тревесто растение]] кое [[Домороден вид|потекнува]] од [[Евроазија|евроазискиот]] регион, препознатливо по летните розови [[Цвет|цветови]] со по пет ливчиња. Поради својата естетика, раширено е ширум светот и денес често се сади како [[украсно растение]] во градините. == Опис == '''''Malva moschata''''' е [[Повеќегодишно растение|повеќегодишно]] [[Растенија|растение]] со височина до 100 см. Неговото [[стебло]] е вертикално, неразгрането или разгрането по целата должина, а по површината има прости, долги, четинести влакна. Базалните листови имаат долги дршки, ламината е скоро округла, плитко дланковидно насечена, во основата срцевидна. Стеблените листови кон основата се шират дланковидно во 5 до 7 краци, а секој крак е дополнително разделен на потесни, издолжени сегменти. Долната површина на листовите најчесто е прекриена со долги влакна, а поретко е мазна. [[Лисна дршка|Лисната дршка]] е пократка од листот. Прилисниците се тесни и зашилени, со должина од 6 до 12 мм и имаат остри влакненца. [[Цвет|Цветовите]] најчесто имаат куси [[Цветна дршка|дршки]], поединечни или до 3 во пазувите на листовите, или пак по врвовите на гранчињата. Епикаликсот има три слободни ливчиња кои се линејно-ланцетни, долги околу 3 мм, со четинести влакна по површината. Чашката е долга околу 8 мм; чашкините ливчиња обично до половината или повеќе се сраснати помеѓу себе, а слободните делови се долги околу 3 мм. Венечните ливчиња се розе-виолетови, со темни жили по должината, триаглесто-клиновидни, долги 2,5-3 см, на врвот најчесто неправилно всечени, во долниот клинест дел од двете страни имаат густи влакна. Трубестиот дел на сраснатите [[Прашник|прашници]] е влакнест. Плодот им 6-8 мм во пречник, со 18-20 карпели. Карпелите се сивкасто-кафеави, со долги влакна на грбниот дел, а страните се голи и имаат лачно искривени ребра.<ref name=":1">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=1998|location=Скопје|pages=826-827}}</ref>{{Галерија|File:Malva moschata Aberystwyth 2024 Flower.jpg|Цвет|File:Malva moschata Aberystwyth 2024 Leaf.jpg|Лист|Muskuskaasjeskruid vrucht.jpg|Плод}} == Распространетост == [[File:Malva_moschata_021.jpg|мини| Дешамбо-Грондинс, Квебек, Канада]] Мошусниот слез природно е распространет низ [[Европа]] и [[Југозападна Азија]]. Неговиот ареал се протега од [[Шпанија]] сè до [[Британски Острови|Британските Острови]] и [[Полска]] на север, како и до [[Турција]] и јужните делови на [[Русија]] на исток.<ref name="fnwe">Flora of NW Europe: [http://ip30.eti.uva.nl/BIS/flora.php?selected=beschrijving&menuentry=soorten&id=2136 ''Malva moschata'']{{Мртва врска|date=January 2018}}</ref><ref name="blamey">Blamey, M. & Grey-Wilson, C. (1989). ''Flora of Britain and Northern Europe''. {{ISBN|0-340-40170-2}}</ref> Ова растение е успешно пренесено и надвор од своето изворно живеалиште, каде што е прилагодено во повеќе региони со умерена клима, како што се [[Скандинавија]], [[Северна Америка]] и [[Нов Зеланд]].<ref name="blamey" /><ref name="rhs">Huxley, A., ed. (1992). ''New RHS Dictionary of Gardening''. Macmillan {{ISBN|0-333-47494-5}}.</ref> Во [[Македонија]] расте покрај [[Грмушка|грмушести растенија]] и шумите, покрај карпи и рудерални станишта во планинскиот појас до 2000 метри надморска височина. Ова често растение се среќава на планините: [[Шар Планина]], [[Бистра (планина)|Бистра]], [[Кораб]], [[Дешат]], [[Пелистер]], [[Галичица]] и [[Маврово|Мавровскиот крај]]. Кај нас многу честа форма претставува - f. ''glabrescens'' Becherer & Gyhr, кај која долниот дел на растението и листовите немаат влакна, а само [[Соцветие|соцветието]] е четинесто влакнесто.<ref name=":1" /> == Екологија == Успева на сува, но хранлива почва, на надморска височина до 1500 метри. Покрај тоа, често се среќаваат и негови природни хибриди со сродната ''Malva alcea''.<ref name="blamey" /> Главен опрашувач на цветовите од мошусниот слез се пчелите.<ref name="blamey" /> == Употреба == [[File:White_musk_mallow_in_Tuntorp_2.jpg|мини|''Malva moschata'' со бели цветови]] ''Malva moschata'' често се сади за декорација бидејќи постојано цути во текот на целото лето со мирисни цветови. Постојат и разновидни сорти, како што е розеа (''Rosea'') со темнорозов цвет.<ref name="rhs" /> == Галерија == <gallery> Податотека:Malva moschata — Flora Batava — Volume v10.jpg|Илустрација на ''Malva moschata'' Податотека:Malva moschata sl4.jpg|Средните и горните листови на стеблото се дланковидно насечени Податотека:Malva moschata sl12.jpg|Стебло покриено со едноставни влакненца. Податотека:Malva moschata IMGP0061.jpg|Соцветие со цветови и пупки Податотека:Malva-moschata Blütenstand 056 a.jpg|Соцветие </gallery> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Викивидови-ред|''Malva moschata''}} * {{PFAF|Malva moschata}} * [https://web.archive.org/web/20081224142624/http://www.herbyclinic.com/article.php?id=49 Medical Uses, applications] {{Таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Слезови]] [[Категорија:Слезовидни]] 41ftc5d7ahhp0b3gdx0q3r5vpxunple 5641620 5641545 2026-10-07T07:47:27Z Виолетова 1975 5641620 wikitext text/x-wiki {{Закосен наслов}}{{Speciesbox |image = Malva moschata 20060708163508wp.jpg |image_caption = ''Malva moschata'' |genus = Malva |species = moschata |authority = [[L.]] }} '''''Malva moschata''''' или мошусен слез ''—'' [[Вид (биологија)|вид]] [[Скриеносеменици|цветно растение]] кое припаѓа на [[Род (биологија)|родот]] [[слез]] (''Malva'') од семејството [[слезови]] (''Malvaceae''). Тоа е [[тревесто растение]] кое [[Домороден вид|потекнува]] од [[Евроазија|евроазискиот]] регион, препознатливо по летните розови [[Цвет|цветови]] со по пет ливчиња. Поради својата естетика, раширено е ширум светот и денес често се сади како [[украсно растение]] во градините. == Опис == '''''Malva moschata''''' е [[Повеќегодишно растение|повеќегодишно]] [[Растенија|растение]] со височина до 100 см. Неговото [[стебло]] е вертикално, неразгрането или разгрането по целата должина, а по површината има прости, долги, четинести влакна. Базалните листови имаат долги дршки, ламината е скоро округла, плитко дланковидно насечена, во основата срцевидна. Стеблените листови кон основата се шират дланковидно во 5 до 7 краци, а секој крак е дополнително разделен на потесни, издолжени сегменти. Долната површина на листовите најчесто е прекриена со долги влакна, а поретко е мазна. [[Лисна дршка|Лисната дршка]] е пократка од листот. Прилисниците се тесни и зашилени, со должина од 6 до 12 мм и имаат остри влакненца. [[Цвет|Цветовите]] најчесто имаат куси [[Цветна дршка|дршки]], поединечни или до 3 во пазувите на листовите, или пак по врвовите на гранчињата. Епикаликсот има три слободни ливчиња кои се линејно-ланцетни, долги околу 3 мм, со четинести влакна по површината. Чашката е долга околу 8 мм; чашкините ливчиња обично до половината или повеќе се сраснати помеѓу себе, а слободните делови се долги околу 3 мм. Венечните ливчиња се розе-виолетови, со темни жили по должината, триаглесто-клиновидни, долги 2,5-3 см, на врвот најчесто неправилно всечени, во долниот клинест дел од двете страни имаат густи влакна. Трубестиот дел на сраснатите [[Прашник|прашници]] е влакнест. Плодот им 6-8 мм во пречник, со 18-20 карпели. Карпелите се сивкасто-кафеави, со долги влакна на грбниот дел, а страните се голи и имаат лачно искривени ребра.<ref name=":1">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=1998|location=Скопје|pages=826-827}}</ref>{{Галерија|File:Malva moschata Aberystwyth 2024 Flower.jpg|Цвет|File:Malva moschata Aberystwyth 2024 Leaf.jpg|Лист|Muskuskaasjeskruid vrucht.jpg|Плод}} == Распространетост == [[File:Malva_moschata_021.jpg|мини| Дешамбо-Грондинс, Квебек, Канада]] Мошусниот слез природно е распространет низ [[Европа]] и [[Југозападна Азија]]. Неговиот ареал се протега од [[Шпанија]] сè до [[Британски Острови|Британските Острови]] и [[Полска]] на север, како и до [[Турција]] и јужните делови на [[Русија]] на исток.<ref name="fnwe">Flora of NW Europe: [http://ip30.eti.uva.nl/BIS/flora.php?selected=beschrijving&menuentry=soorten&id=2136 ''Malva moschata'']{{Мртва врска|date=January 2018}}</ref><ref name="blamey">Blamey, M. & Grey-Wilson, C. (1989). ''Flora of Britain and Northern Europe''. {{ISBN|0-340-40170-2}}</ref> Ова растение е успешно пренесено и надвор од своето изворно живеалиште, каде што е прилагодено во повеќе региони со умерена клима, како што се [[Скандинавија]], [[Северна Америка]] и [[Нов Зеланд]].<ref name="blamey" /><ref name="rhs">Huxley, A., ed. (1992). ''New RHS Dictionary of Gardening''. Macmillan {{ISBN|0-333-47494-5}}.</ref> Во [[Македонија]] расте покрај [[Грмушка|грмушести растенија]] и шумите, покрај карпи и рудерални станишта во планинскиот појас до 2000 метри надморска височина. Ова често растение се среќава на планините: [[Шар Планина]], [[Бистра (планина)|Бистра]], [[Кораб]], [[Дешат]], [[Пелистер]], [[Галичица]] и [[Маврово|Мавровскиот крај]]. Кај нас многу честа форма претставува - f. ''glabrescens'' Becherer & Gyhr, кај која долниот дел на растението и листовите немаат влакна, а само [[Соцветие|соцветието]] е четинесто влакнесто.<ref name=":1" /> == Екологија == Успева на сува, но хранлива почва, на надморска височина до 1500 метри. Покрај тоа, често се среќаваат и негови природни хибриди со сродната ''Malva alcea''.<ref name="blamey" /> Главен опрашувач на цветовите од мошусниот слез се пчелите.<ref name="blamey" /> == Употреба == [[File:White_musk_mallow_in_Tuntorp_2.jpg|мини|''Malva moschata'' со бели цветови]] ''Malva moschata'' често се сади за декорација бидејќи постојано цути во текот на целото лето со мирисни цветови. Постојат и разновидни сорти, како што е розеа (''Rosea'') со темнорозов цвет.<ref name="rhs" /> == Галерија == <gallery> Податотека:Malva moschata — Flora Batava — Volume v10.jpg|Илустрација на ''Malva moschata'' Податотека:Malva moschata sl4.jpg|Средните и горните листови на стеблото се дланковидно насечени Податотека:Malva moschata sl12.jpg|Стебло покриено со едноставни влакненца. Податотека:Malva moschata IMGP0061.jpg|Соцветие со цветови и пупки Податотека:Malva-moschata Blütenstand 056 a.jpg|Соцветие </gallery> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Викивидови-ред|''Malva moschata''}} * {{PFAF|Malva moschata}} * [https://web.archive.org/web/20081224142624/http://www.herbyclinic.com/article.php?id=49 Medical Uses, applications] {{Таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Слезови]] [[Категорија:Слезовидни]] 18qlpdan33qjlca3913fffa4auce3r3 5641621 5641620 2026-10-07T07:47:47Z Виолетова 1975 /* Опис */ 5641621 wikitext text/x-wiki {{Закосен наслов}}{{Speciesbox |image = Malva moschata 20060708163508wp.jpg |image_caption = ''Malva moschata'' |genus = Malva |species = moschata |authority = [[L.]] }} '''''Malva moschata''''' или мошусен слез ''—'' [[Вид (биологија)|вид]] [[Скриеносеменици|цветно растение]] кое припаѓа на [[Род (биологија)|родот]] [[слез]] (''Malva'') од семејството [[слезови]] (''Malvaceae''). Тоа е [[тревесто растение]] кое [[Домороден вид|потекнува]] од [[Евроазија|евроазискиот]] регион, препознатливо по летните розови [[Цвет|цветови]] со по пет ливчиња. Поради својата естетика, раширено е ширум светот и денес често се сади како [[украсно растение]] во градините. == Опис == ''Malva moschata'' е [[Повеќегодишно растение|повеќегодишно]] [[Растенија|растение]] со височина до 100 см. Неговото [[стебло]] е вертикално, неразгрането или разгрането по целата должина, а по површината има прости, долги, четинести влакна. Базалните листови имаат долги дршки, ламината е скоро округла, плитко дланковидно насечена, во основата срцевидна. Стеблените листови кон основата се шират дланковидно во 5 до 7 краци, а секој крак е дополнително разделен на потесни, издолжени сегменти. Долната површина на листовите најчесто е прекриена со долги влакна, а поретко е мазна. [[Лисна дршка|Лисната дршка]] е пократка од листот. Прилисниците се тесни и зашилени, со должина од 6 до 12 мм и имаат остри влакненца. [[Цвет|Цветовите]] најчесто имаат куси [[Цветна дршка|дршки]], поединечни или до 3 во пазувите на листовите, или пак по врвовите на гранчињата. Епикаликсот има три слободни ливчиња кои се линејно-ланцетни, долги околу 3 мм, со четинести влакна по површината. Чашката е долга околу 8 мм; чашкините ливчиња обично до половината или повеќе се сраснати помеѓу себе, а слободните делови се долги околу 3 мм. Венечните ливчиња се розе-виолетови, со темни жили по должината, триаглесто-клиновидни, долги 2,5-3 см, на врвот најчесто неправилно всечени, во долниот клинест дел од двете страни имаат густи влакна. Трубестиот дел на сраснатите [[Прашник|прашници]] е влакнест. Плодот им 6-8 мм во пречник, со 18-20 карпели. Карпелите се сивкасто-кафеави, со долги влакна на грбниот дел, а страните се голи и имаат лачно искривени ребра.<ref name=":1">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=1998|location=Скопје|pages=826-827}}</ref>{{Галерија|File:Malva moschata Aberystwyth 2024 Flower.jpg|Цвет|File:Malva moschata Aberystwyth 2024 Leaf.jpg|Лист|Muskuskaasjeskruid vrucht.jpg|Плод}} == Распространетост == [[File:Malva_moschata_021.jpg|мини| Дешамбо-Грондинс, Квебек, Канада]] Мошусниот слез природно е распространет низ [[Европа]] и [[Југозападна Азија]]. Неговиот ареал се протега од [[Шпанија]] сè до [[Британски Острови|Британските Острови]] и [[Полска]] на север, како и до [[Турција]] и јужните делови на [[Русија]] на исток.<ref name="fnwe">Flora of NW Europe: [http://ip30.eti.uva.nl/BIS/flora.php?selected=beschrijving&menuentry=soorten&id=2136 ''Malva moschata'']{{Мртва врска|date=January 2018}}</ref><ref name="blamey">Blamey, M. & Grey-Wilson, C. (1989). ''Flora of Britain and Northern Europe''. {{ISBN|0-340-40170-2}}</ref> Ова растение е успешно пренесено и надвор од своето изворно живеалиште, каде што е прилагодено во повеќе региони со умерена клима, како што се [[Скандинавија]], [[Северна Америка]] и [[Нов Зеланд]].<ref name="blamey" /><ref name="rhs">Huxley, A., ed. (1992). ''New RHS Dictionary of Gardening''. Macmillan {{ISBN|0-333-47494-5}}.</ref> Во [[Македонија]] расте покрај [[Грмушка|грмушести растенија]] и шумите, покрај карпи и рудерални станишта во планинскиот појас до 2000 метри надморска височина. Ова често растение се среќава на планините: [[Шар Планина]], [[Бистра (планина)|Бистра]], [[Кораб]], [[Дешат]], [[Пелистер]], [[Галичица]] и [[Маврово|Мавровскиот крај]]. Кај нас многу честа форма претставува - f. ''glabrescens'' Becherer & Gyhr, кај која долниот дел на растението и листовите немаат влакна, а само [[Соцветие|соцветието]] е четинесто влакнесто.<ref name=":1" /> == Екологија == Успева на сува, но хранлива почва, на надморска височина до 1500 метри. Покрај тоа, често се среќаваат и негови природни хибриди со сродната ''Malva alcea''.<ref name="blamey" /> Главен опрашувач на цветовите од мошусниот слез се пчелите.<ref name="blamey" /> == Употреба == [[File:White_musk_mallow_in_Tuntorp_2.jpg|мини|''Malva moschata'' со бели цветови]] ''Malva moschata'' често се сади за декорација бидејќи постојано цути во текот на целото лето со мирисни цветови. Постојат и разновидни сорти, како што е розеа (''Rosea'') со темнорозов цвет.<ref name="rhs" /> == Галерија == <gallery> Податотека:Malva moschata — Flora Batava — Volume v10.jpg|Илустрација на ''Malva moschata'' Податотека:Malva moschata sl4.jpg|Средните и горните листови на стеблото се дланковидно насечени Податотека:Malva moschata sl12.jpg|Стебло покриено со едноставни влакненца. Податотека:Malva moschata IMGP0061.jpg|Соцветие со цветови и пупки Податотека:Malva-moschata Blütenstand 056 a.jpg|Соцветие </gallery> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Викивидови-ред|''Malva moschata''}} * {{PFAF|Malva moschata}} * [https://web.archive.org/web/20081224142624/http://www.herbyclinic.com/article.php?id=49 Medical Uses, applications] {{Таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Слезови]] [[Категорија:Слезовидни]] 8vgc1r55g4m9d6jq8o3kip53jb3u7zn 1 1405156 5641546 2026-10-07T04:35:47Z Orce Wiki 121850 Создадена страница со: {{сзр}} 5641546 wikitext text/x-wiki {{сзр}} l91fuluhfmxd7xhcgfmssgp4a9mdc30 0 1405157 5641547 2026-10-07T05:23:38Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Веројатносна распределба]] 5641547 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Веројатносна распределба]] tis4ux13udfqxojjnz0h2ylvoyfkfpb 0 1405158 5641548 2026-10-07T05:24:57Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Закон за запазување на масата]] 5641548 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Закон за запазување на масата]] o7hxegka02w3g9s9pip3r67n2kaj6dq 0 1405159 5641557 2026-10-07T06:14:58Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Веројатност]] 5641557 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Веројатност]] 9zr545bbetp2d7sdalkqq43hvf4srhh 0 1405160 5641573 2026-10-07T06:55:51Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[Томас Џонатан Бурил]] на [[Томас Џонатан Берил]] 5641573 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Томас Џонатан Берил]] pc0bgmdq2foim3vvste3rebqt3xz1cf 0 1405161 5641578 2026-10-07T07:03:59Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[Алфред Шаберт]] на [[Алфред Шабер]] 5641578 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Алфред Шабер]] c54okrrg5nb1hehfp04mhxz5jiymyis 0 1405162 5641585 2026-10-07T07:18:29Z Orce Wiki 121850 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1354872314|Malva pusilla]]“ 5641585 wikitext text/x-wiki '''''Malva pusilla''''' ''—'' [[Вид (биологија)|вид]] [[Скриеносеменици|цветно растение]] кое припаѓа на [[Род (биологија)|родот]] [[слез]] (''Malva'') од семејството [[слезови]] (''Malvaceae''). Малва е род кој се состои од околу 30 видови растенија. Растенијата од родот слез може да се сретнат во умерените, суптропските и тропските региони ширум светот.<ref name="luontoportti">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.luontoportti.com/suomi/en/kukkakasvit/dwarf-mallow|title=Dwarf Mallow|work=NatureGate|accessdate=19 October 2013}}</ref> Опис ''Malva pusilla'' е [[Едногодишно растение|едногодишно]] или [[повеќегодишно растение]] со височина до 40 см. Тоа се одликува со прилегнати гранчиња кои при врвот се издигнуваат речиси вертикално, додека површината на [[Стебло|стебленцата]] е ретко покриена со влакненца. Долните [[Лист|листови]] имаат многу долги [[Лисна дршка|лисни дршки]] и заоблена до бубреговидни форма, со срцевидна основа и разделени 5–7 запчести лобуси. Нивната горна страна е покриена со прости, прилегнати влакна, а долната со прости и снопчести. Горните листови имаат покуси дршки, додека прилисниците се издолжени, тесни и долгово влакнести по рабовите. [[Цвет|Цветовите]] се сместени по 2 до 6 во пазувите на листовите. Тие имаат долги, влакнести [[Цветна дршка|дршки]] кои во фазата на [[плод]] надминуваат 10 мм. Епикаликсот има три слободни ливчиња (до основата), линејни, до 3,5 мм долги, четинесто влакнести. Чашката е долга околу 5 мм; чашкините ливчиња до средината се сраснати помеѓу себе, а слободните делови се широко-триаглести, на врвот заострени, по површината и по работ со впечатливо долги прости или снопчести влакна. Венечните ливчиња се светлорозови, долги околу 4 мм, долгнавесто-јајцевидни, на врвот всечени, во основата клиновидни и со ретки влакна по работ. Прашничката трубичка е гола. Плодот има 9-12 карпели. Горната страна на карпелите има многуаглести вдлабнатини.<ref name=":1">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=1998|location=Скопје|pages=828}}</ref> == Распространетост == Природниот ареал на ''Malva pusilla'' ги опфаќа медитеранските и умерените делови на [[Европа]], [[Турција]], [[Кавказ]] и северозападен [[Иран]].<ref name="malva">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.malvaceae.info/|title=Malvaceae Info|last=Hinsley|first=Stewart R.|accessdate=19 October 2013}}</ref> Видот има инвазивен карактер во [[Северна Америка]], Европа и [[Кореја]].<ref name="CABI">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.cabi.org/isc/?compid=5&dsid=115483&loadmodule=datasheet&page=481&site=144|title=Malva pusilla|date=30 August 2013|work=Invasive Species Compendium|publisher=CABI|accessdate=19 October 2013}}</ref> Во [[Соединети Американски Држави|САД]], овој вид е распространет низ голем број сојузни држави.<ref name="sagebud">{{Наведена мрежна страница|url=http://sagebud.com/low-mallow-malva-pusilla/|title=Low Mallow (Malva Pusilla)|work=Sagebud|accessdate=19 October 2013}}</ref> Во [[Македонија]] расте по тревести и рудерални станишта. Се посочува за [[Пелистер]] - с. [[Цапари]], долниот тек на [[Црна Река]] - Смратливец, [[Скопски Регион|Скопско]], [[Охрид]] - Студенчиште и [[Ресен]] - с. [[Коњско (Ресенско)|Коњско]].<ref name=":1" /> [[File:Malva_pusilla_distribution.png|десно|мини| Инвазивна распространетост на ''Malva pusilla'' во Северна Америка]] == Живеалиште и екологија == ''Malva pusilla'' е широко распространето растение на запуштени земјишта, пасишта, тревни површини и покрај патиштата.<ref name="Garms, Harry 1967">{{Наведена книга|title=The Natural History of Europe All in Color|last=Garms|first=Harry|last2=Wilhelm Eigener|last3=A. Melderis|last4=Joyce Pope|publisher=Paul Hamlyn|year=1967}}</ref> Лесно се одгледува во стандардни градинарски услови, а најмногу му одговараат сончеви терени со влажна и хранлива почва. Како главни закани за ова растение се јавуваат зајаците и габичното заболување рѓа.<ref name="pfaf">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.pfaf.org/user/Plant.aspx?LatinName=Malva+pusilla|title=Malva pusilla – Sm.|work=Plants for a Future|accessdate=19 October 2013}}</ref> == Инвазивност == Иако некои видови слез се одгледуваат како [[Украсно растение|украсни цветни растенија]], видот ''Malva pusilla'' се третира како агресивен [[плевел]] во градините и нивите. Поради длабокиот, цврст [[корен]] и високата конкурентност кон посевите, тој брзо се шири и едвај се истребува. Опциите за сузбивање со хербициди се ограничени и со многу ниска ефикасност.<ref name="mb">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gov.mb.ca/agriculture/crops/weeds/fab12s00.html|title=Round-leaved Mallow|work=Manitoba Agriculture, Food and Rural Initiatives|publisher=Manitoba|archive-url=https://web.archive.org/web/20131020133649/http://www.gov.mb.ca/agriculture/crops/weeds/fab12s00.html|archive-date=20 October 2013|accessdate=19 October 2013}}</ref> == Употреба == === Бои === Од растението и [[Семе|семето]] на ''Malva pusilla'' се добиваат природни бои во кремасти, жолти и зелени нијанси, додека нејзиниот корен традиционално може да се користи како четка за заби.<ref name="pfaf" /> === Храна === ''Malva pusilla'' има листови што се јадат и семе со благ вкус што се додаваат во салати.<ref name="pfaf" /> На арапски познато како ''хубеиза'' („мало лепче“), ова растение претставува традиционална храна во време на сиромаштија, а забележано е како важен извор на исхрана за населението за време на кризата во [[Газа]] во 2024 година.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2024/04/07/world/middleeast/gaza-hunger-food-khobeza.html|title=Gazans Are Turning to This Wild Plant for Survival|last=Ben Hubbard|date=April 7, 2024|work=New York Times|access-date=11 April 2024|last2=Bilal Shbair|page=1}}</ref> === Медицина === ''Malva pusilla'' поседува лековити својства: листовите го ублажуваат воспалението на дигестивниот и уринарниот систем, додека семето се користи за третирање кашлица, бронхитис, чирови и кожни проблеми. Поради можното зголемено присуство на нитрати во листовите, растението може да биде опасно за добитокот.<ref name="pfaf" /> == Вкрстена хибридизација == Во родот слез (''Malva)'' често се јавува хибридизација меѓу видовите. Како резултат на тоа, од вкрстувањето на ''Malva pusilla'' со ''Malva neglecta'' се добива хибридот ''Malva ×henningii'', додека со вкрстување со ''Malva sylvestris'' настанува ''Malva ×littoralis''.<ref name="malva" /> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Ризница-вметнато}} * {{PFAF|Malva pusilla}} * {{Calflora|Malva neglecta}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Лиснат зеленчук]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Слезови]] [[Категорија:Слезовидни]] fbmfbtld3kmyo3p68wj7hl23ych8xss 5641606 5641585 2026-10-07T07:31:44Z Orce Wiki 121850 5641606 wikitext text/x-wiki {{Закосен наслов}}{{Short description|Plant species in the mallow family}} {{Use dmy dates|date=March 2023}} {{Speciesbox | image = Malva pusilla - Иван Шихалев 01.jpg | image_alt = Green stemmed plant with a small white, five-petaled flower. In the center of the flower there is a prominent pistil rising well above the petals. Near the flower are small, flat green fruits and buds. | image_caption = Sverdlovsk, Russia | genus = Malva | species = pusilla | authority = [[Sm.]] | synonyms_ref = <ref name="POWO">{{cite POWO |id=561868-1 |title=''Malva pusilla'' Sm. |access-date=5 March 2025}}</ref> | synonyms = {{Collapsible list | {{Species list | Althaea borealis | (Wallman) Alef. | Malva borealis | Wallman | Malva bracteata | Rchb. | Malva crenata | Kit. | Malva henningii | Goldb. | Malva humifusa | J.Henning | Malva lignescens | Iljin | Malva minor | Garsault | Malva obtusa | Torr. & A.Gray | Malva parviflora | Huds. | Malva pseudoborealis | Schur | Malva repens | Gueldenst. | Malva rosea | Roxb. ex Wight & Arn. | Malva rotundifolia | L. | Malva rotundifolia var. grandior | Wahlenb. | Malva rotundifolia var. henningii | (Goldb.) Trevir. | Malva rotundifolia var. leiocarpa | H.Lindb. | Malva rotundifolia var. pusilla | (Sm.) Gray }} }} }} '''''Malva pusilla''''' ''—'' [[Вид (биологија)|вид]] [[Скриеносеменици|цветно растение]] кое припаѓа на [[Род (биологија)|родот]] [[слез]] (''Malva'') од семејството [[слезови]] (''Malvaceae''). Слез е род кој се состои од околу 30 видови растенија. Растенијата од родот слез може да се сретнат во умерените, суптропските и тропските региони ширум светот.<ref name="luontoportti">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.luontoportti.com/suomi/en/kukkakasvit/dwarf-mallow|title=Dwarf Mallow|work=NatureGate|accessdate=19 October 2013}}</ref> == Опис == ''Malva pusilla'' е [[Едногодишно растение|едногодишно]] или [[повеќегодишно растение]] со височина до 40 см. Тоа се одликува со прилегнати гранчиња кои при врвот се издигнуваат речиси вертикално, додека површината на [[Стебло|стебленцата]] е ретко покриена со влакненца. Долните [[Лист|листови]] имаат многу долги [[Лисна дршка|лисни дршки]] и заоблена до бубреговидни форма, со срцевидна основа и разделени 5–7 запчести лобуси. Нивната горна страна е покриена со прости, прилегнати влакна, а долната со прости и снопчести. Горните листови имаат покуси дршки, додека прилисниците се издолжени, тесни и долгово влакнести по рабовите. [[Цвет|Цветовите]] се сместени по 2 до 6 во пазувите на листовите. Тие имаат долги, влакнести [[Цветна дршка|дршки]] кои во фазата на [[плод]] надминуваат 10 мм. Епикаликсот има три слободни ливчиња (до основата), линејни, до 3,5 мм долги, четинесто влакнести. Чашката е долга околу 5 мм; чашкините ливчиња до средината се сраснати помеѓу себе, а слободните делови се широко-триаглести, на врвот заострени, по површината и по работ со впечатливо долги прости или снопчести влакна. Венечните ливчиња се светлорозови, долги околу 4 мм, долгнавесто-јајцевидни, на врвот всечени, во основата клиновидни и со ретки влакна по работ. Прашничката трубичка е гола. Плодот има 9-12 карпели. Горната страна на карпелите има многуаглести вдлабнатини.<ref name=":1">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=1998|location=Скопје|pages=828}}</ref> == Распространетост == Природниот ареал на ''Malva pusilla'' ги опфаќа медитеранските и умерените делови на [[Европа]], [[Турција]], [[Кавказ]] и северозападен [[Иран]].<ref name="malva">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.malvaceae.info/|title=Malvaceae Info|last=Hinsley|first=Stewart R.|accessdate=19 October 2013}}</ref> Видот има инвазивен карактер во [[Северна Америка]], Европа и [[Кореја]].<ref name="CABI">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.cabi.org/isc/?compid=5&dsid=115483&loadmodule=datasheet&page=481&site=144|title=Malva pusilla|date=30 August 2013|work=Invasive Species Compendium|publisher=CABI|accessdate=19 October 2013}}</ref> Во [[Соединети Американски Држави|САД]], овој вид е распространет низ голем број сојузни држави.<ref name="sagebud">{{Наведена мрежна страница|url=http://sagebud.com/low-mallow-malva-pusilla/|title=Low Mallow (Malva Pusilla)|work=Sagebud|accessdate=19 October 2013}}</ref> Во [[Македонија]] расте по тревести и рудерални станишта. Се посочува за [[Пелистер]] - с. [[Цапари]], долниот тек на [[Црна Река]] - Смратливец, [[Скопски Регион|Скопско]], [[Охрид]] - Студенчиште и [[Ресен]] - с. [[Коњско (Ресенско)|Коњско]].<ref name=":1" /> [[File:Malva_pusilla_distribution.png|десно|мини| Инвазивна распространетост на ''Malva pusilla'' во Северна Америка]] == Живеалиште и екологија == ''Malva pusilla'' е широко распространето растение на запуштени земјишта, пасишта, тревни површини и покрај патиштата.<ref name="Garms, Harry 1967">{{Наведена книга|title=The Natural History of Europe All in Color|last=Garms|first=Harry|last2=Wilhelm Eigener|last3=A. Melderis|last4=Joyce Pope|publisher=Paul Hamlyn|year=1967}}</ref> Лесно се одгледува во стандардни градинарски услови, а најмногу му одговараат сончеви терени со влажна и хранлива почва. Како главни закани за ова растение се јавуваат зајаците и габичното заболување рѓа.<ref name="pfaf">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.pfaf.org/user/Plant.aspx?LatinName=Malva+pusilla|title=Malva pusilla – Sm.|work=Plants for a Future|accessdate=19 October 2013}}</ref> == Инвазивност == Иако некои видови слез се одгледуваат како [[Украсно растение|украсни цветни растенија]], видот ''Malva pusilla'' се третира како агресивен [[плевел]] во градините и нивите. Поради длабокиот, цврст [[корен]] и високата конкурентност кон посевите, тој брзо се шири и едвај се истребува. Опциите за сузбивање со хербициди се ограничени и со многу ниска ефикасност.<ref name="mb">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gov.mb.ca/agriculture/crops/weeds/fab12s00.html|title=Round-leaved Mallow|work=Manitoba Agriculture, Food and Rural Initiatives|publisher=Manitoba|archive-url=https://web.archive.org/web/20131020133649/http://www.gov.mb.ca/agriculture/crops/weeds/fab12s00.html|archive-date=20 October 2013|accessdate=19 October 2013}}</ref> == Употреба == === Бои === Од растението и [[Семе|семето]] на ''Malva pusilla'' се добиваат природни бои во кремасти, жолти и зелени нијанси, додека нејзиниот корен традиционално може да се користи како четка за заби.<ref name="pfaf" /> === Храна === ''Malva pusilla'' има листови што се јадат и семе со благ вкус што се додаваат во салати.<ref name="pfaf" /> На арапски познато како ''хубеиза'' („мало лепче“), ова растение претставува традиционална храна во време на сиромаштија, а забележано е како важен извор на исхрана за населението за време на кризата во [[Газа]] во 2024 година.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2024/04/07/world/middleeast/gaza-hunger-food-khobeza.html|title=Gazans Are Turning to This Wild Plant for Survival|last=Ben Hubbard|date=April 7, 2024|work=New York Times|access-date=11 April 2024|last2=Bilal Shbair|page=1}}</ref> === Медицина === ''Malva pusilla'' поседува лековити својства: листовите го ублажуваат воспалението на дигестивниот и уринарниот систем, додека семето се користи за третирање кашлица, бронхитис, чирови и кожни проблеми. Поради можното зголемено присуство на нитрати во листовите, растението може да биде опасно за добитокот.<ref name="pfaf" /> == Вкрстена хибридизација == Во родот слез (''Malva)'' често се јавува хибридизација меѓу видовите. Како резултат на тоа, од вкрстувањето на ''Malva pusilla'' со ''Malva neglecta'' се добива хибридот ''Malva ×henningii'', додека со вкрстување со ''Malva sylvestris'' настанува ''Malva ×littoralis''.<ref name="malva" /> == Галерија == <gallery> Податотека:Malva pussilla.jpg|Илустрација на Malva pussilla Податотека:Malva pusilla sl7.jpg|Цветање на Malva pussilla Податотека:Malva pusilla sl12.jpg|Плодот со мерикапи кои на грбната страна се мрежесто-брчкави и обично влакнести, со јасно изразени и остри рабови. Податотека:Malva borealis — Flora Batava — Volume v16.jpg|Илустрација на Malva pussilla позната и како Malva borealis Податотека:234 Malva neglecta.jpg|Илустрација на Malva pussilla и Malva neglecta </gallery> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Ризница-вметнато}} * {{PFAF|Malva pusilla}} * {{Calflora|Malva neglecta}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Лиснат зеленчук]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Слезови]] [[Категорија:Слезовидни]] bqt3bcxb4f1oypi87u5q6yanyqxk7ca 0 1405163 5641586 2026-10-07T07:19:01Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Пјер Мартен Реми Оше-Елоа]] 5641586 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Пјер Мартен Реми Оше-Елоа]] lo2q4clndo16zrvp929usfp1nkqw1gr 0 1405164 5641587 2026-10-07T07:19:35Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Мартин Чик]] 5641587 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Мартин Чик]] tcsd6dkbtqacgd379senjhihjm37qjk 0 1405165 5641588 2026-10-07T07:20:12Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Дејвид Стотон Конант]] 5641588 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Дејвид Стотон Конант]] kqykvyn6tvvkfoi1uxrqogifd3xj8va 0 1405166 5641589 2026-10-07T07:20:44Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Гај Н. Колинс]] 5641589 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Гај Н. Колинс]] kumr6vrf3qhnr75t9bw1gohsypyh7jp 0 1405167 5641590 2026-10-07T07:21:14Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Алфред Шабер]] 5641590 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Алфред Шабер]] qkslhfm43hdhb0dj13swht6z5d164rt 0 1405168 5641591 2026-10-07T07:21:51Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Анри Касини]] 5641591 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Анри Касини]] 0wwpo28s69qx166ucj650a6rsg5cnf5 0 1405169 5641592 2026-10-07T07:22:29Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Томас Џонатан Берил]] 5641592 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Томас Џонатан Берил]] hqke1z05xwydmosrf7nwpafkxmwccd4 0 1405170 5641594 2026-10-07T07:23:08Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Висенте Сервантес]] 5641594 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Висенте Сервантес]] kxvj4ave2n3792ahvecp6po7r46rmii 1 1405171 5641597 2026-10-07T07:23:38Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{сзр}} 5641597 wikitext text/x-wiki {{сзр}} l91fuluhfmxd7xhcgfmssgp4a9mdc30 0 1405172 5641598 2026-10-07T07:24:02Z Jtasevski123 69538 Пренасочување кон [[Гвен Харден]] 5641598 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Гвен Харден]] j0imnpp729m3wyk1gqr33t6i11b0now 0 1405173 5641599 2026-10-07T07:24:35Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Џејмс Вотсон Робинс]] 5641599 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Џејмс Вотсон Робинс]] d3axtlr21g7go2ybfuhqeyy6ovcmcbw 0 1405174 5641600 2026-10-07T07:25:43Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Корнелис Ругиер Вилем Карел ван Алдерверелт ван Розенбург]] 5641600 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Корнелис Ругиер Вилем Карел ван Алдерверелт ван Розенбург]] la7mgqhq6mefrmuvq1acl2q5uofdxdy 10 1405175 5641602 2026-10-07T07:28:33Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Предлошка:Инфокутија Веројатносна распределба]] 5641602 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Предлошка:Инфокутија Веројатносна распределба]] la6e3mxnc7edcw4xi9f3icllbik2xkq 0 1405176 5641604 2026-10-07T07:29:56Z Jtasevski123 69538 Пренасочување кон [[Вилијам Х. Харис (ботаничар)]] 5641604 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Вилијам Х. Харис (ботаничар)]] dxm25jet0aki4o6ddfsgon82q4fkukh 1 1405177 5641605 2026-10-07T07:30:07Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{СЗР}} 5641605 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 1 1405178 5641607 2026-10-07T07:32:01Z Orce Wiki 121850 Создадена страница со: {{сзр}} 5641607 wikitext text/x-wiki {{сзр}} l91fuluhfmxd7xhcgfmssgp4a9mdc30 0 1405179 5641609 2026-10-07T07:32:24Z Jtasevski123 69538 Jtasevski123 ја премести страницата [[АА Хендерсон]] на [[А. А. Хендерсон]] 5641609 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[А. А. Хендерсон]] i9er31tnc3qkz4tvdr97qnj9r8f5gbu 5641610 5641609 2026-10-07T07:32:34Z Jtasevski123 69538 Отстрането пренасочување кон [[А. А. Хендерсон]] 5641610 wikitext text/x-wiki {{бб}} 4v3zj06s3r3z9mutpvzlorcjs2u7zva 0 1405180 5641625 2026-10-07T07:59:37Z Jtasevski123 69538 Пренасочување кон [[А. А. Хендерсон]] 5641625 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[А. А. Хендерсон]] 46nwzwvt3q9iamkt7r3mf614xb97v9g 1 1405181 5641626 2026-10-07T07:59:51Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{сЗР}} 5641626 wikitext text/x-wiki {{сЗР}} alr9w7ufc8wk63rt21jsnlb1f4yfeen 0 1405182 5641629 2026-10-07T08:37:11Z Тиверополник 1815 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1378187531|20th-century Western painting]]“ 5641629 wikitext text/x-wiki [[File:La_danse_(I)_by_Matisse.jpg|мини|300x300пкс| [[Анри Матис]], ''Танцот I'', 1909, Музеј на модерна уметност . Еден од камен-темелниците на модерната уметност од 20 век.]] '''Западното сликарство од 20 век''' започнува со наследството на сликарите од крајот на 19 век, [[Винсент ван Гог]], [[Пол Сезан]], [[Пол Гоген]], [[Жорж Пјер Сера|Жорж Сера]], [[Анри де Тулуз-Лотрек]] и други, кои биле од суштинско значење за развојот на модерната уметност. На почетокот на 20 век, [[Анри Матис]] и неколку други млади уметници, вклучувајќи ги предкубистите [[Жорж Брак]], [[Андре Дерен]], [[Раул Дифи]] и [[Морис де Вламенк|Морис де Вламинк]], го револуционизирале парискиот уметнички свет со „диви“, разнобојни, експресивни пејзажи и слики со фигури што критичарите ги нарекле [[фовизам]]. Втората варијанта на ''„Танцот“'' од Матис означила клучна точка во неговата кариера и во развојот на модерното сликарство. <ref>{{Наведена книга|title=Four French Symbolists|last=Clement|first=Russell T.|date=1996|publisher=[[Greenwood Press]]|isbn=978-0-31329-752-6|location=[[Westport, Connecticut]]|page=114}}</ref> Тоа ја одразувало почетната фасцинација на Матис со [[Примитивна уметност|примитивната уметност]]: интензивната топла боја на фигурите наспроти ладната сино-зелена позадина и ритмичката низа на танцувачките голи тела ги пренесуваат чувствата на емоционално ослободување и [[хедонизам]]. Првично под влијание на Тулуз-Лотрек, Гоген и други иноватори од крајот на 19 век, [[Пабло Пикасо]] ги насликал своите први [[Кубизам|кубистички]] слики врз основа на идејата на Сезан дека сите прикази на природата можат да се сведат на три цврсти тела: [[коцка]], [[сфера]] и [[конус]]. Со сликата ''[[Госпоѓиците од Авињон|„Госпоѓиците од Авињон“]]'' (1907), Пикасо создал нова и радикална слика која прикажува сурова и примитивна сцена во бордел со пет проститутки, насилно насликани жени, што потсетува на [[Африкански маски|африкански племенски маски]] и неговите нови [[Протокубизам|протокубистички]] пронајдоци. [[Кубизам|Аналитичкиот кубизам]], претставен во ''„Виолина и свеќник“, Париз'', бил заеднички развиен од Пабло Пикасо и Жорж Брак од околу 1908 до 1912 година. Аналитичкиот кубизам бил проследен со [[Кубизам|синтетички кубизам]], карактеризиран со воведување на различни текстури, површини, [[Колаж|колажни]] елементи, залепена хартија и голем број споени теми. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.metmuseum.org/about-the-museum/press-room/exhibitions/2014/cubism-the-leonard-lauder-collection|title=Cubism: The Leonard A. Lauder Collection|date=October 10, 2014|work=[[Metropolitan Museum of Art]]|accessdate=June 30, 2019}}</ref> <ref name="The Cubist Epoch">{{Наведена книга|url=https://archive.org/stream/cubistepoch00coop#page/n0/mode/2up|title=The Cubist Epoch|last=Cooper|first=Douglas|date=1970|publisher=[[Phaidon Press]]|isbn=0-87587-041-4|location=London, UK|pages=11–221, 232|author-link=Douglas Cooper (art historian)}}</ref> [[Кристален кубизам|Кристалниот кубизам]] претставувал прочистена форма на кубизмот, во согласност со преминот што се случил меѓу 1915 и 1916 година кон силен акцент на динамиката на рамните површини и големите геометриски рамнини што се преклопуваат, практикувани од Брак, Пикасо, Жан Мецингер, Алберт Глез, Хуан Грис, Диего Ривера, Анри Лоренс, Жак Липчиц, [[Александар Архипенко]], Фернан Леже и неколку други уметници во 1920-тите. <ref name="Green, 1987">{{Наведена книга|title=Cubism and its Enemies, Modern Movements and Reaction in French Art, 1916–1928|last=Green|first=Christopher|date=1987|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-30003-468-4|location=New Haven & London|pages=13–47, 215|author-link=Christopher Green (art historian)}}</ref> Во годините помеѓу 1910 и крајот на [[Првата светска војна]] и по врвот на кубизмот, во Париз се појавиle неколку движења. [[Џорџо де Кирико]] се преселил во Париз во јули 1911 година, каде што му се придружил на својот брат Андреа (поетот и сликар познат како [[Алберто Савинио]]). Преку својот брат се запознал со Пјер Лапрад, член на жирито на „Есенски салон“, каде што изложил три од своите соновнички дела: ''„Енигма на пророкот“'', ''„Енигма на едно попладне“'' и ''„Автопортрет“'' . Во текот на 1913 година ги изложил своите дела во Салонот на независните и Есенскиот салон, каде што неговите дела биле забележани од [[Пабло Пикасо]], [[Гијом Аполинер]] и други. Неговите привлечни и мистериозни слики се сметаат за инструментални за раните почетоци на [[Надреализам|надреализмот]]. ''„Песна на љубовта''“ (1914) претставува едно од најпознатите дела на де Кирико и е ран пример за надреалистичкиот стил, иако е насликана десет години пред движењето да биде „основано“ од [[Андре Бретон]] во 1924 година <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.moma.org/collection/works/80419|title=Giorgio de Chirico. ''The Song of Love''. Paris, June-July 1914|work=The Museum of Modern Art|accessdate=June 30, 2019}}</ref> Во првите две децении од 20 век, како што се развивал кубизмот, се појавиле неколку други важни движења; [[футуризам]] ([[Џакомо Бала]]), [[апстрактна уметност]] ( [[Василиј Кандински]]), „Син јавач“ ([[Василиј Кандински|Кандински]] и [[Франц Марк]]), [[Баухаус]] ([[Василиј Кандински|Кандински]] и [[Паул Кле]]), орфизам (Роберт Делоне и Франтишек Купка), синхромизам (Морган Расел и Стентон Мекдоналд-Рајт), [[Де Стајл|„Де Стајл“]] (Тео ван Доесбург и [[Пит Мондријан]]), [[супрематизам]] ([[Казимир Малевич]]), [[Конструктивизам (уметност)|конструктивизам]] (Владимир Татлин), [[дадаизам]] ([[Марсел Дишан]], Пикабија и [[Ханс Арп|Жан Арп]]) и [[надреализам]] (Џорџо де Кирико, [[Андре Бретон]], [[Жоан Миро]], [[Рене Магрит]], [[Салвадор Дали]] и [[Макс Ернст]]). Модерното сликарство влијаело врз сите визуелни уметности, од [[Модернизам|модернистичката]] [[архитектура]] и [[дизајн]], до [[Авангарда|авангардниот]] филм, театарот и модерниот танц, и станало експериментална лабораторија за изразување на визуелното искуство, од [[Фотографија|фотографијата]] и конкретната поезија до рекламната уметност и модата. Сликите на Ван Гог извршиле големо влијание врз [[Експресионизам|експресионизмот]] од 20 век, што може да се види во делата на [[Фовизам|фовистите]], [[Мост (уметност)|„Мост“]] (група предводена од германскиот сликар [[Ернст Лудвиг Кирхнер|Ернст Кирхнер]]) и експресионизмот на [[Едвард Мунк]], [[Егон Шиле]], [[Марк Шагал]], [[Амедео Модиљани|Амадео Модиљани]], [[Хаим Сутин]] и други. == Почеток на 20 век == <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Delaunay_ChampDeMars.jpg|алт=Robert Delaunay, 1911, Orphism| Роберт Делоне, 1911, [[Орфизам (уметност)|Орфизам]] File:Gray_Tree_1911.jpg|алт=Piet Mondrian, 1911, early De Stijl| [[Пит Мондријан]], 1911 година, почетокот [[Де Стајл|на Де Стајл]] File:Deer_in_the_Woods_II.jpg|алт=Franz Marc 1912, Der Blaue Reiter| [[Франц Марк]] 1912, Синиот Јавач File:Marcel_Duchamp,_1911-12,_Nude_(Study),_Sad_Young_Man_on_a_Train_(Nu_-esquisse-,_jeune_homme_triste_dans_un_train),_Peggy_Guggenheim_Collection,_Venice.jpg|алт=Marcel Duchamp, 1911–1912, Cubism and Dada| [[Марсел Дишан]], 1911–1912, [[кубизам]] и [[дадаизам]] File:Composition_VII_-_Wassily_Kandinsky,_GAC.jpg|алт=Wassily Kandinsky, 1913, birth of Abstract Art| [[Василиј Кандински]], 1913, раѓање на [[Апстрактна уметност|апстрактната уметност]] File:Robert_Delaunay_-_Simultaneous_Contrasts-Sun_and_Moon_-_1912.jpg|алт=Robert Delaunay, 1912–1913, Orphism| Роберт Делоне, 1912–1913, Орфизам File:Cosmic_Synchrony.jpg|алт=Morgan Russell, 1913–14 Synchromism| Морган Расел, 1913–14 [[Синхромизам]] File:Supremus_55_(Malevich,_1916).jpg|алт=Kazimir Malevich, 1916, Suprematism| [[Казимир Малевич]], 1916 година, [[Супрематизам]] File:Theo_van_Doesburg_Composition_VII_(the_three_graces).jpg|алт=Theo van Doesburg, 1917, De Stijl, Neo-Plasticism| Тео ван Дозбург, 1917, [[Де Стајл]], [[Неопластицизам]] File:Leger_railway_crossing.jpg|алт=Fernand Léger, 1919, Synthetic Cubism, Tubism| Фернан Леже, 1919, [[Кубизам|Синтетички кубизам]], [[тубизам]] File:Davis_Stuart_Lucky_Strike_1921.jpg|алт=Stuart Davis, American modernism, 1921| Стјуарт Дејвис, [[американски модернизам]], 1921 File:Davis_steeple_street.jpg|алт=Stuart Davis American Modernism 1922| Стјуарт Дејвис Американски [[модернизам]] 1922 </gallery> === Пионери на апстракцијата === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Wassily_Kandinsky,_1903,_The_Blue_Rider_(Der_Blaue_Reiter),_oil_on_canvas,_52.1_x_54.6_cm,_Stiftung_Sammlung_E.G._Bührle,_Zurich.jpg|алт=Wassily Kandinsky, Der Blaue Reiter, 1903| [[Василиј Кандински]], Синиот јавач, 1903 година File:Matisse_-_Green_Line.jpeg|алт=Henri Matisse, Fauvism, 1905| [[Анри Матис]], [[Фовизам]], 1905 година File:Derain_CharingCrossBridge.png|алт=André Derain, Fauvism, 1906| Андре Дерен, [[Фовизам]], 1906 година File:SeineChatou.JPG|алт=Maurice de Vlaminck, Fauvism, 1906| [[Морис де Вламенк|Морис де Вламинк]], [[Фовизам]], 1906 година File:Jawlensky_Sakharoff.jpg|алт=Alexej von Jawlensky, Der Blaue Reiter, 1909| Алексеј фон Јавленски, Синиот јавач, 1909 година File:Franz_Marc_The_Lamb.jpg|алт=Franz Marc, Der Blaue Reiter, 1913–14| [[Франц Марк]], Синиот јавач, 1913-1914 File:Kirchner_1913_Street,_Berlin.jpg|алт=Ernst Kirchner, Die Brücke, 1913| [[Ернст Лудвиг Кирхнер|Ернст Кирхнер]], [[Мост (уметност)|Мост]], 1913 година File:Otto_Mueller,_c.1919,_Landscape_with_Yellow_Nudes,_oil_on_burlap,_70.2_x_90.8_cm,_MoMA.jpg|алт=Otto Mueller, Die Brücke, 1919| [[Ото Милер]], [[Мост (уметност)|Мост]], 1919 година </gallery> [[File:Piet_Mondriaan,_1930_-_Mondrian_Composition_II_in_Red,_Blue,_and_Yellow.jpg|мини| [[Пит Мондријан]], ''Композиција II во црвено, сино и жолто'', 1930 година, [[Де Стајл]]]] [[Василиј Кандински]], руски сликар, графичар и [[Теорија|теоретичар]] на уметност, генерално се смета за прв значаен сликар на модерната [[апстрактна уметност]]. Како ран [[Модернизам|модернист]], во потрага по нови начини на визуелно изразување и духовно изразување, тој теоретизирал - како и современите [[Окултизам|окултисти]] и [[Теозофија|теозофисти]] - дека чистата визуелна апстракција има короларни вибрации со звукот и музиката. Тие тврделе дека чистата апстракција може да се изрази преку чиста духовност. Неговите најрани апстракции генерално биле насловени (како примерот во горната галерија) ''Композиција VII'', поврзувајќи се со делата на музичките композитори. Кандински вклучил многу од своите теории за апстрактната уметност во својата книга ''„За духовното во уметноста“'' . Уметноста на [[Пит Мондријан]] била поврзана и со неговите духовни и филозофски студии. Во 1908 година се заинтересирал за теозофското движење кое го започнала [[Мадам Блаватска|Хелена Петровна Блаватска]] кон крајот на 19 век. Блаватска верувала дека е можно да се постигне подлабоко знаење за природата од она што го овозможуваат емпириските средства, а голем дел од работата на Мондријан до крајот на неговиот живот била инспирирана од неговата потрага по тоа духовно знаење. Други големи пионери на раната апстракција се шведската сликарка [[Хилма аф Клинт]], рускиот сликар [[Казимир Малевич]] и швајцарскиот сликар [[Паул Кле]]. [[Робер Делоне]] бил француски уметник кој е поврзан со орфизмот (потсетува на врската помеѓу чистата апстракција и кубизмот). <ref name="Robert Herbert">{{Наведена книга|title=Neo-Impressionism (Exhibition catalogue)|last=Herbert|first=Robert L.|date=1968|publisher=Solomon R. Guggenheim Foundation|location=New York}}</ref> Неговите подоцнежни дела станале поапстрактни, потсетувајќи на Паул Кле. Неговите клучни придонеси во апстрактното сликарство се однесуваат на неговата смела употреба на бои и јасна љубов кон експериментирање и со длабочина и со тон. На покана од Кандински, Делоне и неговата сопруга, уметницата [[Соња Делоне]], се приклучиле на „Синиот јавач“ (Der Blaue Reiter), група апстрактни уметници со седиште во [[Минхен]], во 1911 година, а неговата уметност се свртила кон апстрактната уметност. Други важни пионери на апстрактното сликарство се [[Чеси|чешкиот]] сликар [[Франтишек Купка]], како и американските уметници Стентон Мекдоналд-Рајт и Морган Расел, кои во 1912 година го основале синхромизмот, уметничко движење кое многу наликува на орфизмот. <ref>{{Наведена книга|title=[[American Visions: The Epic History of Art in America]]|last=Hughes|first=Robert|date=1997|publisher=Knopf|isbn=978-0-67942-627-1|location=New York|pages=[https://archive.org/details/americanvisionse0000hugh/page/43 43, 55–56, 348]|author-link=Robert Hughes (critic)}}</ref> <ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/earlyamericanmod0000davi/page/124|title=Early American Modernist Painting, 1910-1935|last=Davidson|first=Abraham A.|date=1994|publisher=[[Da Capo Press]]|isbn=978-0-30680-595-0|location=New York|page=[https://archive.org/details/earlyamericanmod0000davi/page/124 124]}}</ref> === Фавизам, Синиот Јавач и Мост === <gallery widths="140px" heights="140px"> File:The_Kiss_-_Gustav_Klimt_-_Google_Cultural_Institute.jpg|алт=Gustav Klimt, Expressionism, 1907–1908| [[Густав Климт]], [[експресионизам]], 1907-1908 File:Chagall_IandTheVillage.jpg|алт=Marc Chagall, Expressionism and Surrealism, 1911| [[Марк Шагал]], [[Експресионизам]] и [[надреализам]], 1911 File:Nature_Symbolized.jpg|алт=Arthur Dove, early American modernism, 1911| [[Артур Дав]], ран американски модернизам, 1911 година File:Egon_Schiele_-_Self-Portrait_with_Physalis_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Egon Schiele, Symbolism and Expressionism, 1912| [[Егон Шиле]], Симболизам и [[експресионизам]], 1912 File:Modigliani_-_Nu_couché.jpg|алт=Amedeo Modigliani, Symbolism and Expressionism, 1917| [[Амедео Модиљани|Амадео Модиљани]], Симболизам и [[експресионизам]], 1917 File:Georgia_O'Keeffe,_Series_1,_No._8.jpg|алт=Georgia O'Keeffe, American modernism, 1918| [[Џорџија О'Киф]], американски модернизам, 1918 File:Patrick_Henry_Bruce_-_Peinture.jpg|алт=Patrick Henry Bruce, American modernism, 1917–1918| Патрик Хенри Брус, американски модернизам, 1917–1918 File:Paul_Klee,_1922,_Red_Balloon,_oil_on_chalk-primed_gauze,_mounted_on_board,_31.7_x_31.1_cm,_Solomon_R._Guggenheim_Museum.jpg|алт=Paul Klee, Bauhaus, 1922| [[Паул Кле]], [[Баухаус]], 1922 </gallery><gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:The_Red_Tower_by_Giorgio_de_Chirico.jpg|алт=Giorgio de Chirico, The Red Tower (La Tour Rouge), 1913, early Surrealism| Џорџо де Кирико, ''Црвената кула (La Tour Rouge),'' 1913, ран [[надреализам]] File:Picabia_Machine_Turn.jpg|алт=Francis Picabia, Machine Turn Quickly 1916, Dada| [[Франсис Пикабија]], ''Брзо вртење на машината'' 1916, [[Дадаизам]] File:Pedestal_Table_in_the_Studio.jpg|алт=André Masson, 1922, Surrealism| [[Андре Масон]], 1922, [[надреализам]] File:DasUndbild.jpg|алт=Kurt Schwitters, 1919, painted collage, Dada| [[Курт Швитерс]], 1919 година, [[Колаж|насликан колаж]], [[Дадаизам|Дада]] </gallery><gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Max_Beckmann,_1918-19,_The_Night_(Die_Nacht),_oil_on_canvas,_133_x_154_cm,_Kunstsammlung_Nordrhein-Westfalen,_Düsseldorf.jpg|алт=Max Beckmann, The Night (Die Nacht), 1918–1919, Neue Sachlichkeit| Макс Бекман, ''Ноќта (Die Nacht)'', 1918-1919, Нова стварност File:Republican_Automatons_George_Grosz_1920.jpg|алт=George Grosz, 1920, Neue Sachlichkeit| Џорџ Грос, 1920 година, Нова стварност File:Thomas_Hart_Benton_-_People_of_Chilmark_(Figure_Composition)_1920.jpg|алт=Thomas Hart Benton, 1920, Regionalism| [[Томас Харт Бентон]], 1920, Регионализам File:Bellows_George_Dempsey_and_Firpo_1924.jpg|алт=George Bellows, 1924, American realism| Џорџ Белоус, 1924, американски реализам File:Orozco_Mural_Omniciencia_1925_Azulejos.jpg|алт=José Orozco, detail of mural Omnisciencia, 1925, Mexican Social Realist Mural Movement| Хозе Орозко, детал од муралот ''Omnisciencia'', 1925 година, [[Мексикански мурализам|Мексиканско социјалистичко движење]] File:Demuth_Charles_Spring_1921.jpg|алт=Charles Demuth Spring, 1921, American Precisionism (proto Pop Art)| Чарлс Демут, ''пролет'', 1921, американски [[Прецизионизам|<nowiki/>]][[Прецизионизам]] (прото [[поп-арт]]) File:NY_Met_demuth_figure_5_gold.JPG|алт=Charles Demuth 1928, American Precisionism (proto Pop Art)| Чарлс Демут 1928, Американски [[Прецизионизам]] (прото [[поп-арт]]) File:Demuth_Charles_Chimney_and_Watertower_1931.jpg|алт=Charles Demuth, 1931, Precisionism| Чарлс Демут, 1931, [[Прецизионизам]] File:MacDonaldWright_AirplaneSynchYelOrng.jpg|алт=Stanton Macdonald-Wright 1920, Airplane Synchromy in Yellow-Orange, Synchromism| Стентон Мекдоналд-Рајт 1920, ''Синхромија на авиони во жолто-портокалова боја,'' Синхромизам File:Palacio_de_Bellas_Artes_-_Mural_El_Hombre_in_cruce_de_caminos_Rivera_3.jpg|алт=Diego Rivera, Recreation of Man at the Crossroads (renamed Man, Controller of the Universe), originally created in 1934, Mexican muralism movement| Диего Ривера, Рекреација на ''човекот на раскрсницата'' (преименувана во ''Човек, Контролор на универзумот''), првично создадена во 1934 година, [[Мексикански мурализам|мексиканско муралистичко движење]] </gallery> [[File:Amadeo_Modigliani_036.jpg|мини| [[Амедео Модиљани]], ''Портрет на Сутин'' 1916, Сутин бил важен практичар на [[Експресионизам|експресионизмот]]]] Ле Фов (француски за ''Диви ѕверови'') биле сликари од почетокот на 20 век, кои експериментирале со слободата на изразување преку бојата. Името на групата било дадено како на шега, а не како комплимент, уметничкиот критичар Луј Восел. [[Фовизам|Фовизмот]] бил краткотрајно и лабаво групирање на уметници чии дела ги нагласувале сликарските квалитети и имагинативната употреба на длабока боја над репрезентативните вредности. Фовистите ја правеле темата на сликата лесна за читање и ги преувеличувале перспективите. Едно пророчко предвидување за фовистите било изразено во 1888 година од [[Пол Гоген]] до [[Пол Серизје]]<blockquote>Како ги гледаш овие дрвја? Тие се жолти. Значи, внеси жолта боја; оваа сенка, која повеќе влече кон сино, насликај ја со чист ултрамарин; а овие црвени лисја? Употреби вермилион.</blockquote>Водачи на движењето биле [[Анри Матис]] и [[Андре Дерен]], кој од друга страна биле еден вид пријателски ривали, секој со свои следбеници. На крајот, Матис станал ''јанг'' на ''јинот'' на Пикасо во 20 век. Фовистичките сликари биле Алберт Марке, Шарл Камоан, [[Морис де Вламенк|Морис де Вламинк]], [[Раул Дифи]], Отон Фриз, холандскиот сликар Кес ван Донген и партнерот на Пикасо во кубизмот, [[Жорж Брак|Жорж Брак,]] меѓу другите. <ref>{{Наведена книга|title=The "Wild Beasts": Fauvism and its Affinities (Exhibition catalogue)|last=Elderfield|first=John|date=1976|publisher=Museum of Modern Art|isbn=0-87070-638-1|location=New York|author-link=John Elderfield}}</ref> Фовизмот, како движење, немало конкретни теории и било краткотрајно, почнувајќи од 1905 година и завршувајќи во 1907 година. Припадниците на фовизмот имале само три изложби. Матис се сметал за водач на движењето, поради неговата старост и претходното самоетаблирање во академскиот уметнички свет. Неговиот портрет на г-ѓа Матис од 1905 година, ''„Зелената линија“'' предизвикал сензација во Париз кога бил првпат изложен. Тој рекол дека сака да создава уметност за воодушевување; уметноста како украс била неговата цел и може да се каже дека неговата употреба на светли бои се обидува да одржи спокојство во композицијата. Во 1906 година, по предлог на неговиот пријател Амброаз Волард, Андре Дерен заминал во Лондон и насликал серија слики како ''„Чариншки мост, Лондон“'' во фовистички стил, парафразирајќи ја познатата серија на [[Импресионизам|импресионистичкиот]] сликар [[Клод Моне]]. <ref>{{Наведени вести|title=Derain's London paintings at the Courtauld Gallery|last=Rosenthal|first=Tom|date=4 December 2005|work=[[The Independent]]|author-link=Tom Rosenthal (publisher)}}</ref> [[File:MunchDerToddesMarat1907.JPG|лево|мини| [[Едвард Мунк]], ''Смртта на Марат I'' (1907), пример за [[експресионизам]]]] До 1907 година, фовизмот повеќе не претставувал шокантно ново движење, наскоро бил заменет со [[кубизам]] на радарот на критичарите како најнов нов развој во [[Современа уметност|современата уметност]] од тоа време. Во 1907 година, [[Гијом Аполинер|Аполинер]], коментирајќи за Матис во статија објавена во „Ла Фаланж“, изјавил: „Не сме тука во присуство на екстравагантен или екстремистички потфат: уметноста на Матис е еминентно разумна.“ <ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/picassobraquepio0000rubi/page/348|title=Picasso and Braque: Pioneering Cubism|last=Rubin|first=William|date=1989|publisher=[[Museum of Modern Art]]|isbn=0-87070-676-4|location=New York|page=[https://archive.org/details/picassobraquepio0000rubi/page/348 348]|author-link=William Rubin}}</ref> „Синиот Јавач“ било германско движење кое траело од 1911 до 1914 година, фундаментално за експресионизмот, заедно со [[Мост (уметност)|„Мост“]], група германски [[Експресионизам|експресионистички]] уметници формирани во [[Дрезден]] во 1905 година. Основачки членови на [[Мост (уметност)|Мост]] биле [[Фриц Блејл]], [[Ерих Хекел]], [[Ернст Лудвиг Кирхнер]] и Карл Шмит-Ротлуф . Подоцнежните членови биле Макс Пехштајн, [[Ото Милер]] и други. Ова била плодна група, која со текот на времето извршила големо влијание врз развојот на модерната уметност во 20 век и го создала стилот на [[Експресионизам|експресионизмот]]. <ref name="bruckemuseumbrucke">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bruecke-museum.de/englbleyl.htm|title=Fritz Bleyl (1880-1966)|work=Brücke Museum|archive-url=https://web.archive.org/web/20180316013621/http://www.bruecke-museum.de/englbleyl.htm|archive-date=March 16, 2018|accessdate=September 7, 2007}}</ref> [[Василиј Кандински]], [[Франц Марк]], [[Аугуст Маке]], [[Алексеј фон Јавленски]], чија психички експресивна слика на рускиот танчер ''„Портрет на Александар Сахаров“'' од 1909 година е во галеријата погоре, Маријана фон Верефкин, Лионел Фајнингер и други ја основале групата „Синиот јавач“ како одговор на отфрлањето на сликата на Кандински „''Страшниот суд“'' од изложбата. На „Синиот јавач“ му недостасувало средишен уметнички манифест, туку бил центриран околу Кандински и Марк. Уметниците Габриеле Минтер и [[Паул Кле]] исто така биле вклучени. Името на движењето доаѓа од слика од Кандински создадена во 1903 година. Исто така, се тврди дека името можеби потекнува од ентузијазмот на Марк за коњите и љубовта на Кандински кон сината боја. За Кандински, ''сината'' е боја на духовноста: колку е потемна сината боја, толку повеќе ја буди човечката желба кон вечното. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.tate.org.uk/art/art-terms/d/der-blaue-reiter|title=Art Term: Der Blaue Reiter|work=[[Tate]]|accessdate=August 10, 2009}}</ref> === Експресионизам, симболизам, американски модернизам, Баухаус === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Matisse-Woman-with-a-Hat.jpg|алт=Henri Matisse, 1905, Fauvism| [[Анри Матис]], 1905, [[Фовизам]] File:Matisse_-_Music.jpg|алт=Henri Matisse, Music, 1910, late Fauvism| [[Анри Матис]], ''Музика,'' 1910, доцен [[фовизам]] File:Les_Demoiselles_d'Avignon.jpg|алт=Pablo Picasso, 1907, early Cubism| [[Пабло Пикасо]], 1907, ран [[кубизам]] File:Violin_and_Candlestick.jpg|алт=Georges Braque, 1910, Analytic Cubism| [[Жорж Брак]], 1910, [[Кубизам|Аналитички кубизам]] File:De_Chirico's_Love_Song.jpg|алт=Giorgio de Chirico, 1914, Metaphysical art (pre-Surrealism)| [[Џорџо де Кирико]], 1914, Метафизичка уметност (пред- [[надреализам]]) File:Henri_Rousseau_005.jpg|алт=Henri Rousseau, The Dream, 1910, Primitive Surrealism| [[Анри Русо]], ''Сонот'', 1910, Примитивен [[надреализам]] File:Juan_Gris_-_Portrait_of_Pablo_Picasso_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Juan Gris, 1912, Cubism| Хуан Грис, 1912, [[Кубизам]] File:František_Kupka,_1912,_Amorpha,_fugue_en_deux_couleurs_(Fugue_in_Two_Colors),_210_x_200_cm,_Narodni_Galerie,_Prague.jpg|алт=František Kupka, Amorpha, Fugue in Two Colors, 1912, Orphism| Франтишек Купка, ''Аморфа, Фуга во две бои'', 1912 година, Орфизам </gallery> [[File:1920,_Soutine,_Chemin_de_la_Fontaine_des_Tins_at_Céret.jpg|мини| [[Хаим Сутин]], [[експресионизам]], околу 1920 година]] [[File:The_dining_room_in_the_country_by_Pierre_Bonnard_(1913).jpg|мини| [[Пјер Бонар]], 1913, европско [[Модернизам|модернистичко наративно сликарство]]]] ''[[Експресионизам|Експресионизмот]]'' и [[Симболизам|''симболизмот'']] се широки правци кои опфаќаат неколку важни и поврзани движења во сликарството од 20 век кои доминирале во голем дел од [[Авангарда|авангардната]] уметност која се создавала во Западна, Источна и Северна Европа. Експресионистичките дела биле насликани во голема мера помеѓу [[Првата светска војна]] и [[Втората светска војна]], главно во Франција, Германија, Норвешка, Русија, Белгија и Австрија. Експресионистичките стилови се поврзани со оние на надреализмот и симболизмот и секој од нив е уникатно и донекаде ексцентрично личен. [[Фовизам|Фовизмот]], [[Мост (уметност)|„Мост“]] и „Синиот јавач“ се три од најпознатите групи [[Експресионизам|експресионистички]] и симболистички сликари. Уметници интересни и разновидни како [[Марк Шагал]], чија слика ''„Јас и селото“'' раскажува автобиографска приказна што го испитува односот помеѓу уметникот и неговото потекло, со лексикон на уметнички симболизам. [[Густав Климт]], [[Егон Шиле]], [[Едвард Мунк]], [[Емил Нолде]], [[Шаим Сутин]], Џејмс Енсор, [[Оскар Кокошка]], [[Ернст Лудвиг Кирхнер]], Јицак Френкел Френел, Макс Бекман, [[Франц Марк]], Кете Шмидт, Жорж Руо, [[Амедео Модиљани]] и некои од американците во странство, како Марсден Хартли и Стјуарт Дејвис, се сметале за влијателни експресионистички сликари. Иако [[Алберто Џакомети]] првенствено се смета за интензивен [[Надреализам|надреалистички]] [[Вајарство|скулптор]], тој создал и интензивни експресионистички слики. Во САД, во периодот помеѓу Првата и Втората светска војна, сликарите имале стремеж да одат во Европа за да добијат признание. [[Модернизам|Модернистички]] уметници како Марсден Хартли, Патрик Хенри Брус, Џералд Мерфи и Стјуарт Дејвис, создале репутација во странство. Додека [[Патрик Хенри Брус]] {{Sfnp|Agee|Rose|1979}} создавал слики поврзани со [[Кубизам|кубизмот]] во Европа, и Стјуарт Дејвис и Џералд Мерфи создале слики претставувале биле рани инспирации за американската [[поп-арт]] <ref>{{Наведен нестручен часопис|access-date=June 30, 2019}}</ref> <ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/americanarthisto0000crav|title=American Art: History and Culture|last=Craven|first=Wayne|date=1994|publisher=[[McGraw-Hill]]|isbn=978-0-69716-763-7|location=Boston, Massachusetts|page=[https://archive.org/details/americanarthisto0000crav/page/464 464]|url-access=registration}}</ref> <ref>{{Наведен нестручен часопис|access-date=August 28, 2007}}</ref>, а Марсден Хартли експериментирал со [[Експресионизам|експресионизмот]]. Во текот на 1920-тите, фотографот Алфред Штиглиц ги изложил делата на [[Џорџија О'Киф]], Артур Дав, Алфред Хенри Маурер, Чарлс Демут, Џон Марин и други уметници, вклучувајќи ги европските мајстори [[Анри Матис]], [[Огист Роден]], [[Анри Русо]], [[Пол Сезан]] и [[Пабло Пикасо]], во неговата галерија ''291'' во Њујорк. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nga.gov/exhibitions/modart_2.shtm|title=Modern Art and America: Alfred Stieglitz and His New York Galleries|date=2000|work=[[National Gallery of Art]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222210146/http://www.nga.gov/content/ngaweb/exhibitions/2001/stieglitz_modern.html|archive-date=December 22, 2015|accessdate=November 11, 2008}}</ref> Во Европа, мајстори како [[Анри Матис]] и [[Пјер Бонар]] продолжиле да ги развиваат своите наративни стилови независно од кој било правец. === Дадаизам и надреализам === [[File:Murdering_Airplane.jpg|лево|мини| [[Макс Ернст]], ''Авион-убиец'', 1920, ран [[надреализам]]]] [[File:Joan_Miró,_1920,_Horse,_Pipe_and_Red_Flower,_oil_on_canvas,_82.6_x_74.9_cm,_Philadelphia_Museum_of_Art.jpg|лево|мини| [[Жоан Миро]], ''Коњ, луле и црвен цвет'', 1920, ран [[надреализам]]]] [[Марсел Дишан]] стекнал меѓународна слава по Саемот на оружје во Њујорк во 1913 година, каде што неговата ''слика „Голтија спуштајќи се по скали“'' стана ''главна тема на славните'' . Потоа тој ја создаде ''„Невестата соблечена гола од нејзините ергени“, дури и голема чаша''. ''Големото стакло'' ја турнало уметноста на сликарството до радикално нови граници, делумно сликајќи, делумно колажирајќи, делумно конструктивно. Дишан (кој наскоро се откажал од уметноста поради [[Шах|шахот]]) се поврзал тесно со [[Дадаизам|дадаистичкото]] движење кое започнало во неутралниот [[Цирих|Цирих, Швајцарија]], за време на Првата светска војна и го достигнало својот врв од 1916 до 1920 година. Движењето првенствено ги вклучувало визуелните уметности, книжевноста (поезија, уметнички манифести, теорија на уметност), театарот и графичкиот дизајн, а својата антивоена политика ја концентрирала преку отфрлање на преовладувачките стандарди во [[Уметност|уметноста]] преку [[Антиуметност|антиуметнички]] културни дела. Френсис Пикабија, [[Мен Реј]], Курт Швитерс, [[Тристан Цара]], Ханс Рихтер, [[Ханс Арп|Жан Арп]], Софи Теубер-Арп, заедно со Дишан и многу други се поврзани со дадаистичкото движење. Дишан и неколку [[Дадаизам|дадаисти]] се поврзани и со надреализмот, движењето кое доминирало во европското сликарство во 1920-тите и 1930-тите. <ref>{{Наведена книга|title=Dada and Surrealism: A Very Short Introduction|last=Hopkins|first=David|publisher=Oxford University Press|year=2004|isbn=978-0-19-280254-5|location=Oxford, UK}}</ref> [[File:Duchamp_-_Nude_Descending_a_Staircase.jpg|мини| [[Марсел Дишан]], ''Гола спуштајќи се по скали, бр. 2'', 1912, Музеј на уметност во Филаделфија]] Во 1924 година, [[Андре Бретон]] го објавил ''Надреалистичкиот манифест.'' [[Надреализам|Надреалистичкото]] движење во сликарството станало синоним за [[Авангарда|авангардата]] и во кое се претставени уметници чии дела се разликувале од апстрактни до суперреалистични. Со дела на хартија како ''„Машина која брзо се врти''“ (горе), Франсис Пикабија продолжил да се вклучува во [[Дадаизам|дадаистичкото]] движење до 1919 година во [[Цирих]] и Париз, пред да се отцепи од него откако развил интерес за [[Надреализам|надреалистичката]] уметност. Ив Танги, [[Рене Магрит]] и [[Салвадор Дали]] се особено познати по нивните реалистични прикази на соништата и фантастичните прикази на имагинацијата. ''„Орано поле“'' од 1923–1924 година на [[Жоан Миро]] се граничи со апстракција, ова рано сликарство на комплекс од предмети и фигури и аранжмани на сексуално активни ликови; било првото [[Надреализам|надреалистичко]] [[ремек-дело]] на Миро. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.guggenheimcollection.org/site/artist_work_md_109_7.html|title=The Tilled Field, 1923–1924|last=Spector|first=Nancy|authorlink=Nancy Spector|work=[[Solomon R. Guggenheim Museum]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20080925010715/http://www.guggenheimcollection.org/site/artist_work_md_109_7.html|archive-date=September 25, 2008|accessdate=May 30, 2008}}</ref> Поапстрактните [[Жоан Миро]], [[Ханс Арп]], [[Андре Масон]] и [[Макс Ернст]] станале многу влијателни, особено во Соединетите Американски Држави во текот на 1940-тите. Во текот на 1930-тите, надреализмот продолжил да станува повидлив за пошироката јавност. Во Британија се развила надреалистичка група и, според Бретон, нивната Лондонска меѓународна надреалистичка изложба во 1936 година станала врв на тој период и станала модел за идните меѓународни изложби. Надреалистичките групи во Јапонија, а особено во [[Латинска Америка]], Карибите и во Мексико, создале иновативни и оригинални дела. Дали и [[Рене Магрит|Магрит]] создале некои од најшироко признатите слики од движењето. Сликата ''„Ова не е луле“'' од Магрит од 1928/1929 година претставува тема на книгата на [[Мишел Фуко]] од 1973 година, ''„Ова не е луле“'' (англиско издание, 1991), во која се расправа за сликата и нејзиниот парадокс. [[Салвадор Дали]] се придружил на групата во 1929 година и учествувал во брзото воспоставување на визуелниот стил помеѓу 1930 и 1935 година. Надреализмот како визуелно движење пронашол метод да ја разоткрие психолошката вистина со отстранување на обичните предмети од нивното нормално значење, со цел да создаде привлечна слика која е надвор од вообичаената формална организација и перцепција, понекогаш предизвикувајќи емпатија кај гледачот, понекогаш смеа, а понекогаш бес и збунетост. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://data.bnf.fr/fr/14451967/andre_breton_manifeste_du_surrealisme/|title=Manifeste du surréalisme|last=Breton|first=André|authorlink=André Breton|date=1924|work=[[Bibliothèque nationale de France]]|language=fr|trans-title=Manifestoes of Surrealism|accessdate=June 30, 2019}}</ref> 1931 година ја означило годината кога неколку надреалистички сликари создале дела кои означиле пресвртници во нивниот стилски развој: на еден пример, течните форми стануваат заштитен знак на Дали, особено во неговата ''[[Долготрајноста на спомените|„Долготрајноста на спомените“]]'', која ја прикажува сликата на часовници кои се виткаат како да се топат. Евокации на времето и неговата привлечна мистерија и апсурдност. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.moma.org/collection/browse_results.php?object_id=79018|title=The Persistence of Memory (1931)|work=Museum of Modern Art|accessdate=June 30, 2019}}</ref> Карактеристиките на овој стил – комбинација од сликовитото, апстрактното и психолошкото – почнале да го претставуваат отуѓувањето кои многу луѓе го чувствувале во [[Модернизам|модернистичкиот]] период, во комбинација со чувството за подлабоко продирање во психата, за да се „создаде целосна личност“. <ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/manifestoesofsur0000bret|title=Manifestoes of Surrealism|last=Breton|first=André|date=1972|publisher=University of Michigan Press|isbn=978-0-47206-182-2|location=[[Ann Arbor, Michigan]]|page=[https://archive.org/details/manifestoesofsur0000bret/page/26 26]|translator-last=Seaver|translator-first=Richard|translator-last2=Lane|translator-first2=Helen R.|url-access=registration}}</ref> <ref>{{Наведена книга|title=History of the Surrealist Movement|last=Durozoi|first=Gérard|date=2002|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-22617-411-2|location=Chicago, Illinois|page=193|translator-last=Anderson|translator-first=Alison}}</ref> Макс Ернст студирал филозофија и психологија во [[Бон]] и бил заинтересиран за алтернативните реалности кои ги доживуваат лудите. Неговите слики, како што е ''„Авион-убиец''“ (1920), можеби биле инспирирани од студијата на [[Психоанализа|психоаналитичарот]] [[Зигмунд Фројд]] за заблудите на параноикот Даниел Пол Шребер. Фројд ја досетил фантазијата на Шребер да стане жената како ''комплекс на кастрација''. Централната слика од два пара нозе се однесува на хермафродитските желби на Шребер. Натписот на Ернст на задната страна од сликата гласи: ''Сликата е чудна поради својата симетрија.'' ''Двата пола се балансираат еден со друг.'' <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.tate.org.uk/art/artworks/ernst-men-shall-know-nothing-of-this-t00336|title=Max Ernst, 'Men Shall Know Nothing of This', (1923)|work=Tate|accessdate=June 30, 2019}}</ref> Во текот на 1920-тите, делото на [[Андре Масон]] извршило огромно влијание во помагањето на младиот уметник [[Жоан Миро]] да ги пронајде своите корени во новото надреалистичко сликарство. Миро во писмата до [[Пјер Матис]] ја признал важноста на Масон како пример за него во неговите рани години во Париз. Долго откако личните, политичките и професионалните тензии ја фрагментирале надреалистичката група, Магрит, Миро, Дали и другите надреалисти продолжиле да дефинираат визуелна програма во уметноста. Други истакнати надреалистички уметници се Џорџо де Кирико, Мерет Опенхајм, Тојен, Грегоар Мишонзе, Роберто Мата, Кеј Сејџ, [[Леонора Карингтон]], Доротеја Танинг и Леонор Фини, меѓу другите. Во текот на 1920-тите и 1930-тите години и [[Големата депресија]], европската уметничка сцена станала карактеризирана со надреализам, доцен кубизам, [[Баухаус]], [[Де Стајл]], дадаизам, [[Нова стварност]] и експресионизам; и била окупирана од мајсторски [[Модернизам|модернистички]] сликари во боја како [[Анри Матис]] и Пјер Бонар. Американското сценско сликарство и движењата на [[Социјален реализам|социјалниот реализам]] и [[Регионализам (уметност)|регионализмот]], кои содржеле и политички и социјални коментари, доминирале во уметничкиот свет во САД. Уметници како Бен Шан, [[Томас Харт Бентон]], Грант Вуд, Џорџ Тукер, Џон Стјуарт Кари, Реџиналд Марш и други биле истакнати. Во Латинска Америка, покрај [[Уругвај|уругвајскиот]] сликар Хоакин Торес Гарсија и Руфино Тамајо од Мексико, [[Мексикански мурализам|муралистичкото движење]] со Диего Ривера, Давид Сикеирос, Хозе Ороско, Педро Нел Гомез и Сантијаго Мартинез Делгадо и симболистичките слики од [[Фрида Кало]] започнале преродба на уметноста во регионот, со употреба на боја и историски и политички пораки. Симболистичките дела на [[Фрида Кало]] се исто така силно поврзани со надреализмот и движењето на [[Магичен реализам|магичниот реализам]] во книжевноста. Психолошката драма во многу од автопортретите на Кало ја нагласува виталноста и релевантноста на нејзините слики за уметниците во 21 век. Во Германија се појавила „[[Нова стварност]]“ (Neue Sachlichkeit ) бидејќи Макс Бекман, Ото Дикс, Џорџ Грос и други поврзани со [[Берлинска сецесија|Берлинската сецесија]] ги политизирале своите слики. Делото на овие уметници произлегло од експресионизмот и претставувал одговор на политичките тензии на [[Вајмарска Република|Вајмарската Република]], а честопати било остро сатирично. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.tate.org.uk/art/art-terms/n/neue-sachlichkeit|title=Art Terms: Neue Sachlichkeit|work=Tate|accessdate=June 30, 2019}}</ref> Диего Ривера е можеби најпознат во јавноста по неговиот мурал од 1933 година, ''„Човек на раскрсницата“'', во лобито на зградата RCA во Центарот „Рокфелер“. Кога неговиот патрон [[Нелсон Рокфелер]] открил дека муралот вклучува портрет на [[Владимир Илич Ленин|Ленин]] и други [[Комунизам|комунистички]] слики, тој го отпуштил Ривера, а недовршеното дело на крајот било уништено од персоналот на Рокфелер. Филмот ''„Лулка ќе се ниши“'' вклучува драматизација на спорот. Делата на [[Фрида Кало]] (сопругата на Ривера) често се карактеризираат со нивните остри портрети на болка. Од нејзините 143 слики, 55 се [[Автопортрет|автопортрети]], кои често вклучуваат симболични прикази на нејзините физички и психолошки рани. Кало била длабоко под влијание на домородната мексиканска култура, што е очигледно во светлите бои на нејзините слики и драматичната симболика. [[Христијанство|Христијанските]] и [[Евреи|еврејските]] теми често се прикажани и во нејзините дела; таа комбинирала елементи од класичната религиозна мексиканска традиција - кои честопати биле крвави и насилни - со [[Надреализам|надреалистички]] прикази. Иако нејзините слики не се премногу христијански - таа била отворена комунистка и содржат елементи на морбидниот мексикански христијански стил на религиозни слики. [[File:Grant_Wood_-_American_Gothic_-_Google_Art_Project.jpg|лево|мини| [[Грант Вуд]], 1930, [[Социјален реализам|Социјалистички реализам]] . ''Американската готика'' прикажува земјоделец што држи [[Вила (полска)|вила]] и помлада жена пред куќа во стилот на карпентер готски. Тоа е една од најпознатите и [[Икона|најзначајните]] слики во американската уметност од 20 век.]] Во текот на 1930-тите, радикалната левичарска политика ги карактеризирала многу од уметниците поврзани со [[Надреализам|надреализмот]], вклучувајќи го и [[Пабло Пикасо]]. <ref>{{Наведена книга|title=Dada Turns Red: The Politics of Surrealism|last=Lewis|first=Helena|date=1990|publisher=University of Edinburgh Press|isbn=978-0-74860-140-0|location=Edinburgh, Scotland}}</ref> На 26 април 1937 година, за време на [[Шпанска граѓанска војна|Шпанската граѓанска војна]], [[Баскија (автономна заедница)|баскискиот]] град Герника станало местото на „бомбардирањето на Герника“ од страна на [[Легија Кондор|Легијата Кондор]] на [[Луфтвафе]] на [[нацистичка Германија]]. Германците напаѓале за да ги поддржат напорите на [[Франциско Франко]] за соборување на баскиската влада и шпанската републиканска влада. Градот бил опустошен, иако Баскијското собрание преживеало. Пикасо го насликал својот мурал со големина на ''Герника'' за да ги одбележи ужасите од бомбардирањето. Во својата конечна форма, ''Герника'' претставува огромна црно-бела слика, висока 3,5 метри и 7,8 метри широк мурал насликан во масло. Муралот претставува сцена на смрт, насилство, бруталност, страдање и беспомошност, без да ги прикаже нивните непосредни причини. Изборот да се слика во црно-бело е во контраст со интензитетот на прикажаната сцена и ја повикува непосредноста на фотографија од весник. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.arthistoryarchive.com/arthistory/cubism/Pablo-Picasso.html|title=Pablo Picasso|last=Moffat|first=Charles|work=Art History Archive|accessdate=14 June 2007}}</ref> Пикасо ја насликал сликата со големина на мурал наречена ''„Герника“'' во знак на протест против бомбардирањето. Сликата првпат била изложена во Париз во 1937 година, потоа во [[Скандинавија]], потоа во [[Лондон]] во 1938 година, а конечно во 1939 година, на барање на Пикасо, сликата била испратена во [[Соединетите Американски Држави]] на продолжена позајмица (за чување) во MoMA. Сликата била на турнеја низ музеите низ САД сè до нејзиното конечно враќање во Музејот на современа уметност во Њујорк, каде што била изложена речиси триесет години. Конечно, во согласност со желбата на Пикасо да ја подари сликата на народот на [[Шпанија]] како подарок, таа била испратена во Шпанија во 1981 година. За време на [[Големата депресија]] од 1930-тите, во текот на годините на [[Втората светска војна]], американската уметност се карактеризирала со [[социјален реализам]] и [[американско сценско сликарство]] (како што е прикажано погоре) во делата на [[Грант Вуд]], [[Едвард Хопер]], Бен Шан, [[Томас Харт Бентон]] и неколку други. ''„Ноќни јастреби“'' (1942) е слика од [[Едвард Хопер]] која прикажува луѓе како седат во ресторан во центарот на градот доцна навечер. Тоа не е само најпознатата слика на Хопер, туку и една од најпрепознатливите во американската уметност. Моментално е во колекцијата на Чикашкиот уметнички институт. Сцената е инспирирана од ресторан (оттогаш е срушен) во [[Гринич Вилиџ]], домот на Хопер на [[Менхетн|Менхетен]]. Хопер почнал да го слика веднаш по нападот врз [[Напад на Перл Харбор|Перл Харбор]]. По овој настан, низ земјата владеело големо чувство на мрак, чувство што е прикажано на сликата. Урбаната улица е празна пред ресторанот, а внатре ниту еден од тројцата гости очигледно не ги гледа или разговара со другите, туку е изгубен во сопствените мисли. Ова прикажување на модерниот урбан живот како празен или осамен е честа тема низ целото творештво на Хопер. ''„Американска готика“'' е слика од Грант Вуд од 1930 година. Портретирајќи земјоделец со [[Вила (полска)|вила]] и помлада жена пред куќа во стилот на Карпентер готика, таа е една од најпознатите слики во американската уметност од 20 век. Уметничките критичари имале поволни мислења за сликата, како Гертруда Штајн и Кристофер Морли, кои претпоставувале дека сликата е наменета да биде сатира на руралниот живот во малите градови. Така, тоа се сметало за дел од трендот кон сè покритични прикази на рурална Америка, по примерот на ''[[Вајнсбург, Охајо|„Вајнсбург, Охајо“]]'' од [[Шервуд Андерсон]] во 1919 година, „''Главна улица''“ од [[Синклер Луис]] во 1920 година и ''„Тетовираната грофица“'' од [[Карл ван Вехтен]] во книжевноста. <ref name="slate">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.slate.com/id/2120494/|title=The Most Famous Farm Couple in the World|last=Fineman|first=Mia|date=June 8, 2005|work=[[Slate (magazine)|Slate]]|accessdate=June 30, 2019}}</ref> Сепак, со почетокот на Големата депресија, сликата почнала да се смета за приказ на непоколебливиот американски пионерски дух. === Апстрактен експресионизам === 1940-тите во Њујорк го најавиле триумфот на американскиот [[апстрактен експресионизам]], современо движење кое ги комбинирало лекциите научени од [[Анри Матис]], [[Пабло Пикасо]], надреализмот, [[Жоан Миро]], кубизмот, [[Фовизам|фовизмот]] и раниот модернизам преку големи учители во Америка како [[Ханс Хофман]] и [[Џон Д. Греам]]. Американските уметници имале корист од присуството на [[Пит Мондријан]], [[Фернан Леже]], [[Макс Ернст]] и групата на [[Андре Бретон]], галеријата на Пјер Матис и галеријата „Уметноста на овој век“ на [[Пеги Гугенхајм]], како и од други фактори. Американското сликарство по Втората светска војна, наречено апстрактен експресионизам, вклучувало уметници како [[Џексон Полок]], Вилем де Кунинг, Аршил Горки, [[Марк Ротко]], Ханс Хофман, Клифорд Стил, Франц Клајн, Адолф Готлиб, Барнет Њуман, Марк Тоби, Џејмс Брукс, Филип Густон, Роберт Мадервел, Конрад Марка-Рели, Џек Творков, Вилијам Базиотес, Ричард Пусет-Дарт, Ад Рајнхард, Естебан Висенте, Хеда Стерн, Џими Ернст, Бредли Вокер Томлин и Теодорос Стамос, меѓу другите. Американскиот апстрактен експресионизам го добил своето име во 1946 година од уметничкиот критичар Роберт Коутс. Се смета за комбинирање на емоционалниот интензитет и самоодрекувањето на германските експресионисти со антифигуративната естетика на европските апстрактни школи како што се [[Футуризам|футуризмот]], [[Баухаус]] и синтетичкиот кубизам. Апстрактниот експресионизам, [[Акционо сликарство|акционото сликарство]] и сликарството на [[Сликарство на обоено поле|обоено поле]] се синоними за Њујоршката школа. Технички, надреализмот бил важен претходник на апстрактниот експресионизам со неговиот акцент на спонтано, автоматско или потсвесно создавање. Капењето боја на [[Џексон Полок]] врз платно поставено на подот е техника чии корени се наоѓаат во делото на [[Андре Масон]]. Друго важно рано претставување на она што подоцна станало апстрактен експресионизам е делото на американскиот северозападен уметник [[Марк Тоби]], особено неговите платна со „бело пишување“, кои, иако генерално не се големи по размер, го антиципираат „целиот“ изглед на сликите со капки на Полок. Дополнително, апстрактниот експресионизам има слика за бунтовност, анархија, многу е идиосинкратичен и, според некои, прилично нихилистички. Во пракса, терминот се применува на голем број уметници кои работат (претежно) во [[Њујорк]], а имале сосема различни стилови, па дури и се применувал на дела кои не се особено апстрактни ниту експресионистички. Енергичните „[[Акционо сликарство|акциони слики]]“ на Полок, со нивниот „зафатен“ дух, се различни и технички и естетски од насилната и гротескна серија ''„Жени“'' на [[Вилем де Кунинг]]. Како што се гледа погоре во галеријата, ''„Жена V“'' е една од серијата од шест слики кои биле создадени од де Кунинг во периодот помеѓу 1950 и 1953 година, кои прикажуваат женска фигура во должина од три четвртини. Тој ја започнал првата од овие слики, колекцијата ''Жена I'' : Музејот на современа уметност, Њујорк, во јуни 1950 година, постојано менувајќи ја и сликајќи ја сликата сè до јануари или февруари 1952 година, кога сликата била напуштена односно недовршена. Историчарот на уметност Мејер Шапиро ја видел сликата во студиото на де Кунинг набргу потоа и го охрабрил уметникот да истрае. Одговорот на Де Кунинг бил да започне со сликање на три други слики на истата тема; ''Жена II'', Музеј на современа уметност, Њујорк, ''Жена III'', Музеј на современа уметност во Техеран, ''Жена IV'', Музеј на уметностА „Нелсон-Аткинс“, [[Канзас Сити (Мисури)|Канзас Сити, Мисури]]. Во текот на летото 1952 година, поминато во Ист Хемптон, де Кунинг понатаму ја истражувал темата преку цртежи и пастели. Можеби ја завршил работата на ''„Жена I“'' до крајот на јуни, или можеби дури во ноември 1952 година, а веројатно и другите три филма со жени биле завршени во исто време. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nga.gov.au/International/Catalogue/Detail.cfm?IRN=47761&BioArtistIRN=25281&MnuID=2&GalID=1|title=Woman V (1952–53 )|last=de Kooning|first=Willem|work=[[National Gallery of Australia]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221125918/http://nga.gov.au/International/Catalogue/Detail.cfm?IRN=47761&BioArtistIRN=25281&MnuID=2&GalID=1|archive-date=December 21, 2016|accessdate=June 30, 2019}}</ref> Серијата ''„Жена“'' се дефинитивно фигуративни слики . Друг важен уметник е [[Франц Клајн]], како што е прикажано во неговата слика ''„Главна улица,'' 1950“, како и со [[Џексон Полок]] и други апстрактни експресионисти, бил етикетиран како [[Акционо сликарство|акционен сликар]] поради неговиот навидум спонтан и интензивен стил, фокусирајќи се помалку, или воопшто не, на фигурите или сликите, туку на самите потези со четката и употребата на платно. [[Клифорд Стил]], [[Барнет Њуман]], [[Адолф Готлиб]] и спокојно треперливите блокови од боја во делото на [[Марк Ротко]] (што не е она што обично би се нарекло експресионистичко и за кое Ротко негирал дека е апстрактно), се класифицирани како апстрактни експресионисти, иако од она што [[Клемент Гринберг]] го нарекол насока на [[Сликарство на обоено поле|сликарството на обоено поле]] на апстрактниот експресионизам. И [[Ханс Хофман]] и [[Роберт Мадервел]] можат удобно да се опишат како практичари на [[акционо сликарство]] и [[сликарство на обоено поле]]. [[File:Dugmore-5313_hi.jpg|лево|мини| Едвард Дагмор, ''Без наслов'', 1954, 84 x 51 инчи, школа за [[апстрактен експресионизам]] во областа на заливот Сан Франциско]] Апстрактниот експресионизам има многу стилски сличности со руските уметници од почетокот на 20 век, како што е [[Василиј Кандински]]. Иако е вистина дека спонтаноста или впечатокот за спонтаност ги карактеризирал голем дел од делата на апстрактните експресионисти, повеќето од овие слики вклучувале внимателно планирање, особено затоа што нивната голема големина го барала тоа. Исклучок може да бидат сликите со капка по капка на Полок. Зошто овој стил добил широко прифаќање во 1950-тите е прашање на дебата. Американскиот [[социјален реализам]] бил мејнстрим во 1930-тите. На него влијаела не само [[Големата депресија]], туку и [[Социјалистички реализам|социјалреалистите]] од Мексико, како што се Давид Алфаро Сикеирос и Диего Ривера. Политичката клима по Втората светска војна не ги толерирала долго социјалните протести на тие сликари. Апстрактниот експресионизам се појавил за време на [[Втората светска војна]] и почнал да се прикажува во раните 1940-ти во галериите во Њујорк, како што е галеријата „Уметноста на овој век“. Доцните 1940-ти до средината на 1950-тите го најавиле Мекартиновиот период. Тоа било по Втората светска војна и време на политички конзервативизам и екстремна уметничка [[цензура]] во Соединетите Американски Држави. Некои луѓе претпоставуваат дека бидејќи темата на обработка честопати била целосно апстрактна, апстрактниот експресионизам станал безбедна стратегија за уметниците да го следат овој стил. Апстрактната уметност може да се смета за аполитична. Или доколку уметноста била политичка, пораката во голема мера била за инсајдерите. Сепак, тие теоретичари се во малцинство. Како првото навистина оригинално училиште за сликарство во Америка, апстрактниот експресионизам ја прикажал виталноста и креативноста на земјата во повоените години, како и нејзината способност (или потреба) да развие естетски осет кој не бил ограничен од европските стандарди за убавина. Иако апстрактниот експресионизам брзо се проширил низ Соединетите Американски Држави, главните средини на овој стил биле Њујорк Сити и Калифорнија, особено во Њујоршката школа и областа на Санфранцискиот Залив. Апстрактните експресионистички слики делат одредени карактеристики, вклучувајќи ја употребата на големи платна, пристап „целосен“, во кој целото платно се третира со еднаква важност (наспроти средината што е од поголем интерес отколку рабовите). Платното како ''арена'' станало кредо на [[Акционо сликарство|акционото сликарство]], додека <nowiki><i id="mwBKw">интегритетот на сликовната рамнина</i></nowiki> стана кредо на сликарите од обоено поле. Многу други уметници почнале да ги изложуваат своите слики поврзани со апстрактниот експресионизам во текот на 1950-тите, вклучувајќи ги Алфред Лесли, [[Сем Френсис]], Џоан Мичел, Хелен Франкенталер, Сај Туомбли, Милтон Резник, Мајкл Голдберг, Норман Блум, Реј Паркер, Николас Карон, Грејс Хартиган, Фридел Џубас и Роберт Гудноф, меѓу другите. Во текот на 1950-тите, сликарството на обоено поле првично се однесувало на одреден вид [[апстрактен експресионизам]], особено на делата на [[Марк Ротко]], Клифорд Стил, Барнет Њуман, Роберт Мадервел и Адолф Готлиб. Во суштина станувало збор за апстрактни слики со големи, рамни пространства на бои кои ги изразувале сензуалните и визуелните чувства и својства на големи површини со нијансирана површина. [[Ликовен критичар|Уметничкиот критичар]] Клемент Гринберг го перцепирал сликарството на обоено поле како поврзано, но различно од акциското сликарство. Целокупната ширина и гешталт на делото на раните сликари во боја зборува за речиси духовно искуство, воодушевено пред растечкиот универзум на сензуалност, боја и површина. Од почетокот до средината на 1960-тите, сликарството на обоено поле почнало да се однесува на стиловите на уметници како Жулс Олицки, Кенет Ноланд и Хелен Франкенталер, чии дела биле поврзани со апстрактниот експресионизам од втората генерација, и на помлади уметници како Лари Зокс и [[Френк Стела]] - сите движејќи се во нова насока. Уметници како Клифорд Стил, [[Марк Ротко]], Ханс Хофман, Морис Луис, Жулс Олицки, Кенет Ноланд, Хелен Франкенталер, Лари Зокс и други честопати користеле значително редуцирани наводи за природата и сликале со многу артикулирана и психолошка употреба на бојата. Генерално, овие уметници ги елиминирале препознатливите слики. Во ''„Планини и море“ ,'' од 1952 година, значајно дело на [[Сликарство на обоено поле|сликарството на обоено поле]] од Хелен Франкенталер, уметницата за прв пат ја употреби техниката на дамки. Во [[Европа]] се продолжил со надреализмот, кубизмот, дадаизмот и делата на [[Анри Матис|Матис]]. Исто така во Европа, ташизмот (европскиот еквивалент на апстрактниот експресионизам) и неформализмот ја презеле најновата генерација. Серж Полјакоф, Николас де Стаел, Жорж Матје, Виера да Силва, [[Жан Дибифе]], [[Ив Клајн]] и Пјер Сулаж, меѓу другите, се сметаат за важни фигури во повоеното европско сликарство. На крајот, апстрактното сликарство во Америка се развило во движења како што се [[неодадаизам]], сликарство на обоено поле, [[постсликарска апстракција]], [[оп-арт]], сликарство со цврсти рабови, минималистичка уметност, сликарство на [[обликувано платно]], [[лирска апстракција]], [[неоекспресионизам]] и продолжение на апстрактниот експресионизам. Како одговор на стремежот кон апстракција, сликите се појавиле преку разни нови движења, особено [[Поп-арт|поп-артот]]. === Реализам, Предел, Фигурација, Мртва природа, Градски пејзаж === [[File:Nighthawks_by_Edward_Hopper_1942.jpg|мини| [[Едвард Хопер]], ''Ноќни јастреби'' (1942), Градски предел]] Во текот на 1930-тите и 1960-тите, апстрактното сликарство во Америка и Европа се развило во движења како што се [[апстрактен експресионизам]], сликарство на обоено поле, постсликарска апстракција, оп-арт, сликарство со цврсти рабови, минималистичка уметност, сликарство на [[обликувано платно]] и [[лирска апстракција]]. Други уметници реагирале како одговор на стремежот кон апстракција, дозволувајќи им на сликите да продолжат низ разни нови контексти како што е фигуративното движење во областа на Заливот во 1950-тите и новите форми на [[експресионизам]] од 1940-тите до 1960-тите. Во Италија во тоа време, [[Џорџо Моранди]] станал водечкиот сликар на [[мртва природа]], истражувајќи широк спектар на пристапи за прикажување на секојдневни шишиња и кујнски прибор. {{Sfnp|Piper|1986}} Во текот на 20 век, голем број на сликари практикувале [[Реализам (уметност)|реализам]] и употребувале експресивна сликовитост; практикувајќи пределно и фигуративно сликарство со современи теми и солидна техника, и единствена експресивност како Милтон Ејвери, Џон Д. Греам, Ферфилд Портер, [[Едвард Хопер]], Ендру Вајет, Балтус, [[Френсис Бејкон (сликар)|Френсис Бејкон]], Френк Ауербах, Лусијан Фројд, Леон Кософ, Филип Перлштајн, Вилем де Кунинг, Аршил Горки, Грејс Хартиган, Роберт Де Ниро постариот, Елејн де Кунинг и други. Заедно со [[Анри Матис]], [[Пабло Пикасо]], Пјер Бонар, [[Жорж Брак]] и други мајстори од 20 век. Фигуративното дело на [[Френсис Бејкон (сликар)|Френсис Бекон]], [[Фрида Кало]], [[Едвард Хопер]], Лусијан Фројд, Ендру Вајет и други служело како еден вид алтернатива на апстрактниот експресионизам. Една од најпознатите слики во американската уметност од 20 век е сликата на Вајет, ''„Светот на Кристина“'', која моментално се наоѓа во колекцијата на Музејот на современа уметност во Њујорк. На неа е прикажана жена како лежи на земја во бездрво, претежно жолтеникаво поле, гледајќи нагоре и ползејќи кон сива куќа на хоризонтот; штала и разни други мали помошни згради се веднаш до куќата. Ова дело со [[Темпера|темперна уметност]], изработено во [[Реализам (уметност)|реалистички]] стил, е речиси секогаш изложено во Музејот на современа уметност во Њујорк. <ref name="moma">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.moma.org/collection/browse_results.php?object_id=78455|title=Andrew Wyeth, 'Christina's World' (1948)|date=2007|work=Museum of Modern Art|accessdate=June 30, 2019}}</ref> Портретот на [[Аршил Горки]], на оној што можеби е негов пријател [[Вилем де Кунинг]] (лево), е пример за развојот на [[Апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]] од контекстот на сликарството со фигури, [[Кубизам|кубизмот]] и [[Надреализам|надреализмот]]. Заедно со своите пријатели де Кунинг и Џон Д. Греам, Горки создал биоморфолошки обликувани и апстрактни фигуративни композиции кои до 1940-тите се развиле во целосно апстрактни слики. Делото на Горки се смета дека е внимателна анализа на сеќавањето, емоциите и обликот, користејќи линија и боја за да ги изрази чувствата и природата. ''„Студија по Портретот на папата Инокентиј X“ од Веласкес ,'' 1953 година, е слика од ирскиот уметник [[Френсис Бејкон (сликар)|Френсис Бејкон]] и е пример за европскиот [[експресионизам]] по [[Втората светска војна]]. Делото прикажува искривена варијанта на „ Портретот на Инокентиј X“ насликан од шпанскиот уметник [[Диего Веласкес]] во 1650 година. Делото е една од низата варијанти на сликата на Веласкес што Бејкон ги изработил во текот на 1950-тите и почетокот на 1960-тите, во вкупно четириесет и пет дела. <ref>{{Наведена книга|title=Francis Bacon: Commitment and Conflict|last=Schmied|first=Wieland|date=1996|publisher=[[Prestel Publishing]]|isbn=3-7913-1664-8|location=[[Munich]], Germany|page=17|author-link=Wieland Schmied}}</ref> Кога го прашале зошто бил принуден толку често да ја преиспитува темата, [[Френсис Бејкон (сликар)|Бејкон]] одговорил дека нема ништо против папите, дека само „сакал изговор да ги користи овие бои, а не можете да ѝ дадете на обичната облека таа виолетова боја без да се впуштите во еден вид лажно [[Фовизам|фовистички]] манир“. <ref>{{Наведена книга|title=Anatomy of an Enigma|last=Peppiatt|first=Michael|date=1996|publisher=[[Westview Press]]|isbn=0-8133-3520-5|location=Boulder, Colorado|page=147|author-link=Michael Peppiatt}}</ref> Папата во оваа варијанта врие од гнев и агресија, а темните бои ѝ даваат на сликата гротескен и кошмарен изглед.<ref>Schmied (1996), p.20.</ref> Набраните завеси на позадината се направени проѕирни и како да паѓаат низ лицето на папата. <ref>Peppiatt (1996), p.148.</ref> По [[Втората светска војна]], терминот Париска школа честопати се однесувал на тахизмот, европскиот еквивалент на американскиот апстрактен експресионизам, а тие уметници се исто така поврзани со движењето Кобра. Во 1952 година, Мишел Тапје ја напишал книгата ''„Другата уметност“'', која му дала име и глас на енформализмот. Важни поборници се [[Жан Дибифе]], Пјер Сулаж, Николас де Стаел, Ханс Хартунг, Серж Полиакоф и Жорж Матје, меѓу неколку други. Во раните 1950-ти, [[Жан Дибифе|Дибифе]] (кој отсекогаш бил фигуративен уметник) и де Стаел ја напуштиле апстракцијата и се вратиле на сликовитоста преку фигурација и предел. Делото на Де Стаел брзо било препознаено во повоениот уметнички свет, а тој станал еден од највлијателните уметници од 1950-тите. Неговото враќање кон претставувањето (морски предели, фудбалери, џез музичари, галеби) во раните 1950-ти може да се смета за влијателен преседан за фигуративното движење во Американскиот Залив, бидејќи многу од тие апстрактни сликари како Ричард Дибенкорн, Дејвид Парк, Елмер Бишоф, Вејн Тибо, Натан Оливеира, Џоан Браун и други направиле сличен потег; враќајќи се на сликовитоста во средината на 1950-тите. Голем дел од доцните дела на де Стаел - особено неговите разредени и разредени апстрактни пејзажи со масло на платно од средината на 1950-тите - го предвидуваат сликарството во боја и [[Лирска апстракција|лирската апстракција]] од 1960-тите и 1970-тите. Смелите и интензивно живописни бои на Николас де Стаел во неговите последни слики го предвидуваат правецот на голем дел од современото сликарство што дошло по него, вклучувајќи ја и поп-артот од 1960-тите. == Средина на 20 век == [[Категорија:Западна уметност]] [[Категорија:Сликарство]] [[Категорија:Уметноста во 20 век]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] ikvkxp2j30kpukhxhhogdqmjn6ziwra 5641633 5641629 2026-10-07T08:41:14Z Тиверополник 1815 5641633 wikitext text/x-wiki [[File:La_danse_(I)_by_Matisse.jpg|мини|300x300пкс| [[Анри Матис]], ''Танцот I'', 1909, Музеј на модерна уметност . Еден од камен-темелниците на модерната уметност од 20 век.]] '''Западното сликарство од 20 век''' започнува со наследството на сликарите од крајот на 19 век, [[Винсент ван Гог]], [[Пол Сезан]], [[Пол Гоген]], [[Жорж Пјер Сера|Жорж Сера]], [[Анри де Тулуз-Лотрек]] и други, кои биле од суштинско значење за развојот на модерната уметност. На почетокот на 20 век, [[Анри Матис]] и неколку други млади уметници, вклучувајќи ги предкубистите [[Жорж Брак]], [[Андре Дерен]], [[Раул Дифи]] и [[Морис де Вламенк|Морис де Вламинк]], го револуционизирале парискиот уметнички свет со „диви“, разнобојни, експресивни пејзажи и слики со фигури што критичарите ги нарекле [[фовизам]]. Втората варијанта на ''„Танцот“'' од Матис означила клучна точка во неговата кариера и во развојот на модерното сликарство. <ref>{{Наведена книга|title=Four French Symbolists|last=Clement|first=Russell T.|date=1996|publisher=[[Greenwood Press]]|isbn=978-0-31329-752-6|location=[[Westport, Connecticut]]|page=114}}</ref> Тоа ја одразувало почетната фасцинација на Матис со [[Примитивна уметност|примитивната уметност]]: интензивната топла боја на фигурите наспроти ладната сино-зелена позадина и ритмичката низа на танцувачките голи тела ги пренесуваат чувствата на емоционално ослободување и [[хедонизам]]. Првично под влијание на Тулуз-Лотрек, Гоген и други иноватори од крајот на 19 век, [[Пабло Пикасо]] ги насликал своите први [[Кубизам|кубистички]] слики врз основа на идејата на Сезан дека сите прикази на природата можат да се сведат на три цврсти тела: [[коцка]], [[сфера]] и [[конус]]. Со сликата ''[[Госпоѓиците од Авињон|„Госпоѓиците од Авињон“]]'' (1907), Пикасо создал нова и радикална слика која прикажува сурова и примитивна сцена во бордел со пет проститутки, насилно насликани жени, што потсетува на [[Африкански маски|африкански племенски маски]] и неговите нови [[Протокубизам|протокубистички]] пронајдоци. [[Кубизам|Аналитичкиот кубизам]], претставен во ''„Виолина и свеќник“, Париз'', бил заеднички развиен од Пабло Пикасо и Жорж Брак од околу 1908 до 1912 година. Аналитичкиот кубизам бил проследен со [[Кубизам|синтетички кубизам]], карактеризиран со воведување на различни текстури, површини, [[Колаж|колажни]] елементи, залепена хартија и голем број споени теми. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.metmuseum.org/about-the-museum/press-room/exhibitions/2014/cubism-the-leonard-lauder-collection|title=Cubism: The Leonard A. Lauder Collection|date=October 10, 2014|work=[[Metropolitan Museum of Art]]|accessdate=June 30, 2019}}</ref> <ref name="The Cubist Epoch">{{Наведена книга|url=https://archive.org/stream/cubistepoch00coop#page/n0/mode/2up|title=The Cubist Epoch|last=Cooper|first=Douglas|date=1970|publisher=[[Phaidon Press]]|isbn=0-87587-041-4|location=London, UK|pages=11–221, 232|author-link=Douglas Cooper (art historian)}}</ref> [[Кристален кубизам|Кристалниот кубизам]] претставувал прочистена форма на кубизмот, во согласност со преминот што се случил меѓу 1915 и 1916 година кон силен акцент на динамиката на рамните површини и големите геометриски рамнини што се преклопуваат, практикувани од Брак, Пикасо, Жан Мецингер, Алберт Глез, Хуан Грис, Диего Ривера, Анри Лоренс, Жак Липчиц, [[Александар Архипенко]], Фернан Леже и неколку други уметници во 1920-тите. <ref name="Green, 1987">{{Наведена книга|title=Cubism and its Enemies, Modern Movements and Reaction in French Art, 1916–1928|last=Green|first=Christopher|date=1987|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-30003-468-4|location=New Haven & London|pages=13–47, 215|author-link=Christopher Green (art historian)}}</ref> Во годините помеѓу 1910 и крајот на [[Првата светска војна]] и по врвот на кубизмот, во Париз се појавиle неколку движења. [[Џорџо де Кирико]] се преселил во Париз во јули 1911 година, каде што му се придружил на својот брат Андреа (поетот и сликар познат како [[Алберто Савинио]]). Преку својот брат се запознал со Пјер Лапрад, член на жирито на „Есенски салон“, каде што изложил три од своите соновнички дела: ''„Енигма на пророкот“'', ''„Енигма на едно попладне“'' и ''„Автопортрет“'' . Во текот на 1913 година ги изложил своите дела во Салонот на независните и Есенскиот салон, каде што неговите дела биле забележани од [[Пабло Пикасо]], [[Гијом Аполинер]] и други. Неговите привлечни и мистериозни слики се сметаат за инструментални за раните почетоци на [[Надреализам|надреализмот]]. ''„Песна на љубовта''“ (1914) претставува едно од најпознатите дела на де Кирико и е ран пример за надреалистичкиот стил, иако е насликана десет години пред движењето да биде „основано“ од [[Андре Бретон]] во 1924 година <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.moma.org/collection/works/80419|title=Giorgio de Chirico. ''The Song of Love''. Paris, June-July 1914|work=The Museum of Modern Art|accessdate=June 30, 2019}}</ref> Во првите две децении од 20 век, како што се развивал кубизмот, се појавиле неколку други важни движења; [[футуризам]] ([[Џакомо Бала]]), [[апстрактна уметност]] ( [[Василиј Кандински]]), „Син јавач“ ([[Василиј Кандински|Кандински]] и [[Франц Марк]]), [[Баухаус]] ([[Василиј Кандински|Кандински]] и [[Паул Кле]]), орфизам (Роберт Делоне и Франтишек Купка), синхромизам (Морган Расел и Стентон Мекдоналд-Рајт), [[Де Стајл|„Де Стајл“]] (Тео ван Доесбург и [[Пит Мондријан]]), [[супрематизам]] ([[Казимир Малевич]]), [[Конструктивизам (уметност)|конструктивизам]] (Владимир Татлин), [[дадаизам]] ([[Марсел Дишан]], Пикабија и [[Ханс Арп|Жан Арп]]) и [[надреализам]] (Џорџо де Кирико, [[Андре Бретон]], [[Жоан Миро]], [[Рене Магрит]], [[Салвадор Дали]] и [[Макс Ернст]]). Модерното сликарство влијаело врз сите визуелни уметности, од [[Модернизам|модернистичката]] [[архитектура]] и [[дизајн]], до [[Авангарда|авангардниот]] филм, театарот и модерниот танц, и станало експериментална лабораторија за изразување на визуелното искуство, од [[Фотографија|фотографијата]] и конкретната поезија до рекламната уметност и модата. Сликите на Ван Гог извршиле големо влијание врз [[Експресионизам|експресионизмот]] од 20 век, што може да се види во делата на [[Фовизам|фовистите]], [[Мост (уметност)|„Мост“]] (група предводена од германскиот сликар [[Ернст Лудвиг Кирхнер|Ернст Кирхнер]]) и експресионизмот на [[Едвард Мунк]], [[Егон Шиле]], [[Марк Шагал]], [[Амедео Модиљани|Амадео Модиљани]], [[Хаим Сутин]] и други. == Почеток на 20 век == <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Matisse-Woman-with-a-Hat.jpg|алт=Henri Matisse, 1905, Fauvism| [[Анри Матис]], 1905, [[Фовизам]] File:Matisse_-_Music.jpg|алт=Henri Matisse, Music, 1910, late Fauvism| [[Анри Матис]], ''Музика,'' 1910, доцен [[фовизам]] File:Les_Demoiselles_d'Avignon.jpg|алт=Pablo Picasso, 1907, early Cubism| [[Пабло Пикасо]], 1907, ран [[кубизам]] File:Violin_and_Candlestick.jpg|алт=Georges Braque, 1910, Analytic Cubism| [[Жорж Брак]], 1910, [[Кубизам|Аналитички кубизам]] File:De_Chirico's_Love_Song.jpg|алт=Giorgio de Chirico, 1914, Metaphysical art (pre-Surrealism)| [[Џорџо де Кирико]], 1914, Метафизичка уметност (пред- [[надреализам]]) File:Henri_Rousseau_005.jpg|алт=Henri Rousseau, The Dream, 1910, Primitive Surrealism| [[Анри Русо]], ''Сонот'', 1910, Примитивен [[надреализам]] File:Juan_Gris_-_Portrait_of_Pablo_Picasso_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Juan Gris, 1912, Cubism| Хуан Грис, 1912, [[Кубизам]] File:František_Kupka,_1912,_Amorpha,_fugue_en_deux_couleurs_(Fugue_in_Two_Colors),_210_x_200_cm,_Narodni_Galerie,_Prague.jpg|алт=František Kupka, Amorpha, Fugue in Two Colors, 1912, Orphism| Франтишек Купка, ''Аморфа, Фуга во две бои'', 1912 година, Орфизам </gallery> === Пионери на апстракцијата === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Delaunay_ChampDeMars.jpg|алт=Robert Delaunay, 1911, Orphism| Роберт Делоне, 1911, [[Орфизам (уметност)|Орфизам]] File:Gray_Tree_1911.jpg|алт=Piet Mondrian, 1911, early De Stijl| [[Пит Мондријан]], 1911 година, почетокот [[Де Стајл|на Де Стајл]] File:Deer_in_the_Woods_II.jpg|алт=Franz Marc 1912, Der Blaue Reiter| [[Франц Марк]] 1912, Синиот Јавач File:Marcel_Duchamp,_1911-12,_Nude_(Study),_Sad_Young_Man_on_a_Train_(Nu_-esquisse-,_jeune_homme_triste_dans_un_train),_Peggy_Guggenheim_Collection,_Venice.jpg|алт=Marcel Duchamp, 1911–1912, Cubism and Dada| [[Марсел Дишан]], 1911–1912, [[кубизам]] и [[дадаизам]] File:Composition_VII_-_Wassily_Kandinsky,_GAC.jpg|алт=Wassily Kandinsky, 1913, birth of Abstract Art| [[Василиј Кандински]], 1913, раѓање на [[Апстрактна уметност|апстрактната уметност]] File:Robert_Delaunay_-_Simultaneous_Contrasts-Sun_and_Moon_-_1912.jpg|алт=Robert Delaunay, 1912–1913, Orphism| Роберт Делоне, 1912–1913, Орфизам File:Cosmic_Synchrony.jpg|алт=Morgan Russell, 1913–14 Synchromism| Морган Расел, 1913–14 [[Синхромизам]] File:Supremus_55_(Malevich,_1916).jpg|алт=Kazimir Malevich, 1916, Suprematism| [[Казимир Малевич]], 1916 година, [[Супрематизам]] File:Theo_van_Doesburg_Composition_VII_(the_three_graces).jpg|алт=Theo van Doesburg, 1917, De Stijl, Neo-Plasticism| Тео ван Дозбург, 1917, [[Де Стајл]], [[Неопластицизам]] File:Leger_railway_crossing.jpg|алт=Fernand Léger, 1919, Synthetic Cubism, Tubism| Фернан Леже, 1919, [[Кубизам|Синтетички кубизам]], [[тубизам]] File:Davis_Stuart_Lucky_Strike_1921.jpg|алт=Stuart Davis, American modernism, 1921| Стјуарт Дејвис, [[американски модернизам]], 1921 File:Davis_steeple_street.jpg|алт=Stuart Davis American Modernism 1922| Стјуарт Дејвис Американски [[модернизам]] 1922 </gallery> [[File:Piet_Mondriaan,_1930_-_Mondrian_Composition_II_in_Red,_Blue,_and_Yellow.jpg|мини| [[Пит Мондријан]], ''Композиција II во црвено, сино и жолто'', 1930 година, [[Де Стајл]]]] [[Василиј Кандински]], руски сликар, графичар и [[Теорија|теоретичар]] на уметност, генерално се смета за прв значаен сликар на модерната [[апстрактна уметност]]. Како ран [[Модернизам|модернист]], во потрага по нови начини на визуелно изразување и духовно изразување, тој теоретизирал - како и современите [[Окултизам|окултисти]] и [[Теозофија|теозофисти]] - дека чистата визуелна апстракција има короларни вибрации со звукот и музиката. Тие тврделе дека чистата апстракција може да се изрази преку чиста духовност. Неговите најрани апстракции генерално биле насловени (како примерот во горната галерија) ''Композиција VII'', поврзувајќи се со делата на музичките композитори. Кандински вклучил многу од своите теории за апстрактната уметност во својата книга ''„За духовното во уметноста“'' . Уметноста на [[Пит Мондријан]] била поврзана и со неговите духовни и филозофски студии. Во 1908 година се заинтересирал за теозофското движење кое го започнала [[Мадам Блаватска|Хелена Петровна Блаватска]] кон крајот на 19 век. Блаватска верувала дека е можно да се постигне подлабоко знаење за природата од она што го овозможуваат емпириските средства, а голем дел од работата на Мондријан до крајот на неговиот живот била инспирирана од неговата потрага по тоа духовно знаење. Други големи пионери на раната апстракција се шведската сликарка [[Хилма аф Клинт]], рускиот сликар [[Казимир Малевич]] и швајцарскиот сликар [[Паул Кле]]. [[Робер Делоне]] бил француски уметник кој е поврзан со орфизмот (потсетува на врската помеѓу чистата апстракција и кубизмот). <ref name="Robert Herbert">{{Наведена книга|title=Neo-Impressionism (Exhibition catalogue)|last=Herbert|first=Robert L.|date=1968|publisher=Solomon R. Guggenheim Foundation|location=New York}}</ref> Неговите подоцнежни дела станале поапстрактни, потсетувајќи на Паул Кле. Неговите клучни придонеси во апстрактното сликарство се однесуваат на неговата смела употреба на бои и јасна љубов кон експериментирање и со длабочина и со тон. На покана од Кандински, Делоне и неговата сопруга, уметницата [[Соња Делоне]], се приклучиле на „Синиот јавач“ (Der Blaue Reiter), група апстрактни уметници со седиште во [[Минхен]], во 1911 година, а неговата уметност се свртила кон апстрактната уметност. Други важни пионери на апстрактното сликарство се [[Чеси|чешкиот]] сликар [[Франтишек Купка]], како и американските уметници Стентон Мекдоналд-Рајт и Морган Расел, кои во 1912 година го основале синхромизмот, уметничко движење кое многу наликува на орфизмот. <ref>{{Наведена книга|title=[[American Visions: The Epic History of Art in America]]|last=Hughes|first=Robert|date=1997|publisher=Knopf|isbn=978-0-67942-627-1|location=New York|pages=[https://archive.org/details/americanvisionse0000hugh/page/43 43, 55–56, 348]|author-link=Robert Hughes (critic)}}</ref> <ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/earlyamericanmod0000davi/page/124|title=Early American Modernist Painting, 1910-1935|last=Davidson|first=Abraham A.|date=1994|publisher=[[Da Capo Press]]|isbn=978-0-30680-595-0|location=New York|page=[https://archive.org/details/earlyamericanmod0000davi/page/124 124]}}</ref> === Фовизам, Синиот Јавач и Мост === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Wassily_Kandinsky,_1903,_The_Blue_Rider_(Der_Blaue_Reiter),_oil_on_canvas,_52.1_x_54.6_cm,_Stiftung_Sammlung_E.G._Bührle,_Zurich.jpg|алт=Wassily Kandinsky, Der Blaue Reiter, 1903| [[Василиј Кандински]], Синиот јавач, 1903 година File:Matisse_-_Green_Line.jpeg|алт=Henri Matisse, Fauvism, 1905| [[Анри Матис]], [[Фовизам]], 1905 година File:Derain_CharingCrossBridge.png|алт=André Derain, Fauvism, 1906| Андре Дерен, [[Фовизам]], 1906 година File:SeineChatou.JPG|алт=Maurice de Vlaminck, Fauvism, 1906| [[Морис де Вламенк|Морис де Вламинк]], [[Фовизам]], 1906 година File:Jawlensky_Sakharoff.jpg|алт=Alexej von Jawlensky, Der Blaue Reiter, 1909| Алексеј фон Јавленски, Синиот јавач, 1909 година File:Franz_Marc_The_Lamb.jpg|алт=Franz Marc, Der Blaue Reiter, 1913–14| [[Франц Марк]], Синиот јавач, 1913-1914 File:Kirchner_1913_Street,_Berlin.jpg|алт=Ernst Kirchner, Die Brücke, 1913| [[Ернст Лудвиг Кирхнер|Ернст Кирхнер]], [[Мост (уметност)|Мост]], 1913 година File:Otto_Mueller,_c.1919,_Landscape_with_Yellow_Nudes,_oil_on_burlap,_70.2_x_90.8_cm,_MoMA.jpg|алт=Otto Mueller, Die Brücke, 1919| [[Ото Милер]], [[Мост (уметност)|Мост]], 1919 година </gallery> <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:The_Red_Tower_by_Giorgio_de_Chirico.jpg|алт=Giorgio de Chirico, The Red Tower (La Tour Rouge), 1913, early Surrealism| Џорџо де Кирико, ''Црвената кула (La Tour Rouge),'' 1913, ран [[надреализам]] File:Picabia_Machine_Turn.jpg|алт=Francis Picabia, Machine Turn Quickly 1916, Dada| [[Франсис Пикабија]], ''Брзо вртење на машината'' 1916, [[Дадаизам]] File:Pedestal_Table_in_the_Studio.jpg|алт=André Masson, 1922, Surrealism| [[Андре Масон]], 1922, [[надреализам]] File:DasUndbild.jpg|алт=Kurt Schwitters, 1919, painted collage, Dada| [[Курт Швитерс]], 1919 година, [[Колаж|насликан колаж]], [[Дадаизам|Дада]] </gallery><gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Max_Beckmann,_1918-19,_The_Night_(Die_Nacht),_oil_on_canvas,_133_x_154_cm,_Kunstsammlung_Nordrhein-Westfalen,_Düsseldorf.jpg|алт=Max Beckmann, The Night (Die Nacht), 1918–1919, Neue Sachlichkeit| Макс Бекман, ''Ноќта (Die Nacht)'', 1918-1919, Нова стварност File:Republican_Automatons_George_Grosz_1920.jpg|алт=George Grosz, 1920, Neue Sachlichkeit| Џорџ Грос, 1920 година, Нова стварност File:Thomas_Hart_Benton_-_People_of_Chilmark_(Figure_Composition)_1920.jpg|алт=Thomas Hart Benton, 1920, Regionalism| [[Томас Харт Бентон]], 1920, Регионализам File:Bellows_George_Dempsey_and_Firpo_1924.jpg|алт=George Bellows, 1924, American realism| Џорџ Белоус, 1924, американски реализам File:Orozco_Mural_Omniciencia_1925_Azulejos.jpg|алт=José Orozco, detail of mural Omnisciencia, 1925, Mexican Social Realist Mural Movement| Хозе Орозко, детал од муралот ''Omnisciencia'', 1925 година, [[Мексикански мурализам|Мексиканско социјалистичко движење]] File:Demuth_Charles_Spring_1921.jpg|алт=Charles Demuth Spring, 1921, American Precisionism (proto Pop Art)| Чарлс Демут, ''пролет'', 1921, американски [[Прецизионизам|<nowiki/>]][[Прецизионизам]] (прото [[поп-арт]]) File:NY_Met_demuth_figure_5_gold.JPG|алт=Charles Demuth 1928, American Precisionism (proto Pop Art)| Чарлс Демут 1928, Американски [[Прецизионизам]] (прото [[поп-арт]]) File:Demuth_Charles_Chimney_and_Watertower_1931.jpg|алт=Charles Demuth, 1931, Precisionism| Чарлс Демут, 1931, [[Прецизионизам]] File:MacDonaldWright_AirplaneSynchYelOrng.jpg|алт=Stanton Macdonald-Wright 1920, Airplane Synchromy in Yellow-Orange, Synchromism| Стентон Мекдоналд-Рајт 1920, ''Синхромија на авиони во жолто-портокалова боја,'' Синхромизам File:Palacio_de_Bellas_Artes_-_Mural_El_Hombre_in_cruce_de_caminos_Rivera_3.jpg|алт=Diego Rivera, Recreation of Man at the Crossroads (renamed Man, Controller of the Universe), originally created in 1934, Mexican muralism movement| Диего Ривера, Рекреација на ''човекот на раскрсницата'' (преименувана во ''Човек, Контролор на универзумот''), првично создадена во 1934 година, [[Мексикански мурализам|мексиканско муралистичко движење]] </gallery> [[File:Amadeo_Modigliani_036.jpg|мини| [[Амедео Модиљани]], ''Портрет на Сутин'' 1916, Сутин бил важен практичар на [[Експресионизам|експресионизмот]]]] Ле Фов (француски за ''Диви ѕверови'') биле сликари од почетокот на 20 век, кои експериментирале со слободата на изразување преку бојата. Името на групата било дадено како на шега, а не како комплимент, уметничкиот критичар Луј Восел. [[Фовизам|Фовизмот]] бил краткотрајно и лабаво групирање на уметници чии дела ги нагласувале сликарските квалитети и имагинативната употреба на длабока боја над репрезентативните вредности. Фовистите ја правеле темата на сликата лесна за читање и ги преувеличувале перспективите. Едно пророчко предвидување за фовистите било изразено во 1888 година од [[Пол Гоген]] до [[Пол Серизје]]<blockquote>Како ги гледаш овие дрвја? Тие се жолти. Значи, внеси жолта боја; оваа сенка, која повеќе влече кон сино, насликај ја со чист ултрамарин; а овие црвени лисја? Употреби вермилион.</blockquote>Водачи на движењето биле [[Анри Матис]] и [[Андре Дерен]], кој од друга страна биле еден вид пријателски ривали, секој со свои следбеници. На крајот, Матис станал ''јанг'' на ''јинот'' на Пикасо во 20 век. Фовистичките сликари биле Алберт Марке, Шарл Камоан, [[Морис де Вламенк|Морис де Вламинк]], [[Раул Дифи]], Отон Фриз, холандскиот сликар Кес ван Донген и партнерот на Пикасо во кубизмот, [[Жорж Брак|Жорж Брак,]] меѓу другите. <ref>{{Наведена книга|title=The "Wild Beasts": Fauvism and its Affinities (Exhibition catalogue)|last=Elderfield|first=John|date=1976|publisher=Museum of Modern Art|isbn=0-87070-638-1|location=New York|author-link=John Elderfield}}</ref> Фовизмот, како движење, немало конкретни теории и било краткотрајно, почнувајќи од 1905 година и завршувајќи во 1907 година. Припадниците на фовизмот имале само три изложби. Матис се сметал за водач на движењето, поради неговата старост и претходното самоетаблирање во академскиот уметнички свет. Неговиот портрет на г-ѓа Матис од 1905 година, ''„Зелената линија“'' предизвикал сензација во Париз кога бил првпат изложен. Тој рекол дека сака да создава уметност за воодушевување; уметноста како украс била неговата цел и може да се каже дека неговата употреба на светли бои се обидува да одржи спокојство во композицијата. Во 1906 година, по предлог на неговиот пријател Амброаз Волард, Андре Дерен заминал во Лондон и насликал серија слики како ''„Чариншки мост, Лондон“'' во фовистички стил, парафразирајќи ја познатата серија на [[Импресионизам|импресионистичкиот]] сликар [[Клод Моне]]. <ref>{{Наведени вести|title=Derain's London paintings at the Courtauld Gallery|last=Rosenthal|first=Tom|date=4 December 2005|work=[[The Independent]]|author-link=Tom Rosenthal (publisher)}}</ref> [[File:MunchDerToddesMarat1907.JPG|лево|мини| [[Едвард Мунк]], ''Смртта на Марат I'' (1907), пример за [[експресионизам]]]] До 1907 година, фовизмот повеќе не претставувал шокантно ново движење, наскоро бил заменет со [[кубизам]] на радарот на критичарите како најнов нов развој во [[Современа уметност|современата уметност]] од тоа време. Во 1907 година, [[Гијом Аполинер|Аполинер]], коментирајќи за Матис во статија објавена во „Ла Фаланж“, изјавил: „Не сме тука во присуство на екстравагантен или екстремистички потфат: уметноста на Матис е еминентно разумна.“ <ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/picassobraquepio0000rubi/page/348|title=Picasso and Braque: Pioneering Cubism|last=Rubin|first=William|date=1989|publisher=[[Museum of Modern Art]]|isbn=0-87070-676-4|location=New York|page=[https://archive.org/details/picassobraquepio0000rubi/page/348 348]|author-link=William Rubin}}</ref> „Синиот Јавач“ било германско движење кое траело од 1911 до 1914 година, фундаментално за експресионизмот, заедно со [[Мост (уметност)|„Мост“]], група германски [[Експресионизам|експресионистички]] уметници формирани во [[Дрезден]] во 1905 година. Основачки членови на [[Мост (уметност)|Мост]] биле [[Фриц Блејл]], [[Ерих Хекел]], [[Ернст Лудвиг Кирхнер]] и Карл Шмит-Ротлуф . Подоцнежните членови биле Макс Пехштајн, [[Ото Милер]] и други. Ова била плодна група, која со текот на времето извршила големо влијание врз развојот на модерната уметност во 20 век и го создала стилот на [[Експресионизам|експресионизмот]]. <ref name="bruckemuseumbrucke">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bruecke-museum.de/englbleyl.htm|title=Fritz Bleyl (1880-1966)|work=Brücke Museum|archive-url=https://web.archive.org/web/20180316013621/http://www.bruecke-museum.de/englbleyl.htm|archive-date=March 16, 2018|accessdate=September 7, 2007}}</ref> [[Василиј Кандински]], [[Франц Марк]], [[Аугуст Маке]], [[Алексеј фон Јавленски]], чија психички експресивна слика на рускиот танчер ''„Портрет на Александар Сахаров“'' од 1909 година е во галеријата погоре, Маријана фон Верефкин, Лионел Фајнингер и други ја основале групата „Синиот јавач“ како одговор на отфрлањето на сликата на Кандински „''Страшниот суд“'' од изложбата. На „Синиот јавач“ му недостасувало средишен уметнички манифест, туку бил центриран околу Кандински и Марк. Уметниците Габриеле Минтер и [[Паул Кле]] исто така биле вклучени. Името на движењето доаѓа од слика од Кандински создадена во 1903 година. Исто така, се тврди дека името можеби потекнува од ентузијазмот на Марк за коњите и љубовта на Кандински кон сината боја. За Кандински, ''сината'' е боја на духовноста: колку е потемна сината боја, толку повеќе ја буди човечката желба кон вечното. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.tate.org.uk/art/art-terms/d/der-blaue-reiter|title=Art Term: Der Blaue Reiter|work=[[Tate]]|accessdate=August 10, 2009}}</ref> === Експресионизам, симболизам, американски модернизам, Баухаус === <gallery widths="140px" heights="140px"> File:The_Kiss_-_Gustav_Klimt_-_Google_Cultural_Institute.jpg|алт=Gustav Klimt, Expressionism, 1907–1908| [[Густав Климт]], [[експресионизам]], 1907-1908 File:Chagall_IandTheVillage.jpg|алт=Marc Chagall, Expressionism and Surrealism, 1911| [[Марк Шагал]], [[Експресионизам]] и [[надреализам]], 1911 File:Nature_Symbolized.jpg|алт=Arthur Dove, early American modernism, 1911| [[Артур Дав]], ран американски модернизам, 1911 година File:Egon_Schiele_-_Self-Portrait_with_Physalis_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Egon Schiele, Symbolism and Expressionism, 1912| [[Егон Шиле]], Симболизам и [[експресионизам]], 1912 File:Modigliani_-_Nu_couché.jpg|алт=Amedeo Modigliani, Symbolism and Expressionism, 1917| [[Амедео Модиљани|Амадео Модиљани]], Симболизам и [[експресионизам]], 1917 File:Georgia_O'Keeffe,_Series_1,_No._8.jpg|алт=Georgia O'Keeffe, American modernism, 1918| [[Џорџија О'Киф]], американски модернизам, 1918 File:Patrick_Henry_Bruce_-_Peinture.jpg|алт=Patrick Henry Bruce, American modernism, 1917–1918| Патрик Хенри Брус, американски модернизам, 1917–1918 File:Paul_Klee,_1922,_Red_Balloon,_oil_on_chalk-primed_gauze,_mounted_on_board,_31.7_x_31.1_cm,_Solomon_R._Guggenheim_Museum.jpg|алт=Paul Klee, Bauhaus, 1922| [[Паул Кле]], [[Баухаус]], 1922 </gallery> [[File:1920,_Soutine,_Chemin_de_la_Fontaine_des_Tins_at_Céret.jpg|мини| [[Хаим Сутин]], [[експресионизам]], околу 1920 година]] [[File:The_dining_room_in_the_country_by_Pierre_Bonnard_(1913).jpg|мини| [[Пјер Бонар]], 1913, европско [[Модернизам|модернистичко наративно сликарство]]]] ''[[Експресионизам|Експресионизмот]]'' и [[Симболизам|''симболизмот'']] се широки правци кои опфаќаат неколку важни и поврзани движења во сликарството од 20 век кои доминирале во голем дел од [[Авангарда|авангардната]] уметност која се создавала во Западна, Источна и Северна Европа. Експресионистичките дела биле насликани во голема мера помеѓу [[Првата светска војна]] и [[Втората светска војна]], главно во Франција, Германија, Норвешка, Русија, Белгија и Австрија. Експресионистичките стилови се поврзани со оние на надреализмот и симболизмот и секој од нив е уникатно и донекаде ексцентрично личен. [[Фовизам|Фовизмот]], [[Мост (уметност)|„Мост“]] и „Синиот јавач“ се три од најпознатите групи [[Експресионизам|експресионистички]] и симболистички сликари. Уметници интересни и разновидни како [[Марк Шагал]], чија слика ''„Јас и селото“'' раскажува автобиографска приказна што го испитува односот помеѓу уметникот и неговото потекло, со лексикон на уметнички симболизам. [[Густав Климт]], [[Егон Шиле]], [[Едвард Мунк]], [[Емил Нолде]], [[Шаим Сутин]], Џејмс Енсор, [[Оскар Кокошка]], [[Ернст Лудвиг Кирхнер]], Јицак Френкел Френел, Макс Бекман, [[Франц Марк]], Кете Шмидт, Жорж Руо, [[Амедео Модиљани]] и некои од американците во странство, како Марсден Хартли и Стјуарт Дејвис, се сметале за влијателни експресионистички сликари. Иако [[Алберто Џакомети]] првенствено се смета за интензивен [[Надреализам|надреалистички]] [[Вајарство|скулптор]], тој создал и интензивни експресионистички слики. Во САД, во периодот помеѓу Првата и Втората светска војна, сликарите имале стремеж да одат во Европа за да добијат признание. [[Модернизам|Модернистички]] уметници како Марсден Хартли, Патрик Хенри Брус, Џералд Мерфи и Стјуарт Дејвис, создале репутација во странство. Додека [[Патрик Хенри Брус]] {{Sfnp|Agee|Rose|1979}} создавал слики поврзани со [[Кубизам|кубизмот]] во Европа, и Стјуарт Дејвис и Џералд Мерфи создале слики претставувале биле рани инспирации за американската [[поп-арт]] <ref>{{Наведен нестручен часопис|access-date=June 30, 2019}}</ref> <ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/americanarthisto0000crav|title=American Art: History and Culture|last=Craven|first=Wayne|date=1994|publisher=[[McGraw-Hill]]|isbn=978-0-69716-763-7|location=Boston, Massachusetts|page=[https://archive.org/details/americanarthisto0000crav/page/464 464]|url-access=registration}}</ref> <ref>{{Наведен нестручен часопис|access-date=August 28, 2007}}</ref>, а Марсден Хартли експериментирал со [[Експресионизам|експресионизмот]]. Во текот на 1920-тите, фотографот Алфред Штиглиц ги изложил делата на [[Џорџија О'Киф]], Артур Дав, Алфред Хенри Маурер, Чарлс Демут, Џон Марин и други уметници, вклучувајќи ги европските мајстори [[Анри Матис]], [[Огист Роден]], [[Анри Русо]], [[Пол Сезан]] и [[Пабло Пикасо]], во неговата галерија ''291'' во Њујорк. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nga.gov/exhibitions/modart_2.shtm|title=Modern Art and America: Alfred Stieglitz and His New York Galleries|date=2000|work=[[National Gallery of Art]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222210146/http://www.nga.gov/content/ngaweb/exhibitions/2001/stieglitz_modern.html|archive-date=December 22, 2015|accessdate=November 11, 2008}}</ref> Во Европа, мајстори како [[Анри Матис]] и [[Пјер Бонар]] продолжиле да ги развиваат своите наративни стилови независно од кој било правец. === Дадаизам и надреализам === [[File:Murdering_Airplane.jpg|лево|мини| [[Макс Ернст]], ''Авион-убиец'', 1920, ран [[надреализам]]]] [[File:Joan_Miró,_1920,_Horse,_Pipe_and_Red_Flower,_oil_on_canvas,_82.6_x_74.9_cm,_Philadelphia_Museum_of_Art.jpg|лево|мини| [[Жоан Миро]], ''Коњ, луле и црвен цвет'', 1920, ран [[надреализам]]]] [[Марсел Дишан]] стекнал меѓународна слава по Саемот на оружје во Њујорк во 1913 година, каде што неговата ''слика „Голтија спуштајќи се по скали“'' стана ''главна тема на славните'' . Потоа тој ја создаде ''„Невестата соблечена гола од нејзините ергени“, дури и голема чаша''. ''Големото стакло'' ја турнало уметноста на сликарството до радикално нови граници, делумно сликајќи, делумно колажирајќи, делумно конструктивно. Дишан (кој наскоро се откажал од уметноста поради [[Шах|шахот]]) се поврзал тесно со [[Дадаизам|дадаистичкото]] движење кое започнало во неутралниот [[Цирих|Цирих, Швајцарија]], за време на Првата светска војна и го достигнало својот врв од 1916 до 1920 година. Движењето првенствено ги вклучувало визуелните уметности, книжевноста (поезија, уметнички манифести, теорија на уметност), театарот и графичкиот дизајн, а својата антивоена политика ја концентрирала преку отфрлање на преовладувачките стандарди во [[Уметност|уметноста]] преку [[Антиуметност|антиуметнички]] културни дела. Френсис Пикабија, [[Мен Реј]], Курт Швитерс, [[Тристан Цара]], Ханс Рихтер, [[Ханс Арп|Жан Арп]], Софи Теубер-Арп, заедно со Дишан и многу други се поврзани со дадаистичкото движење. Дишан и неколку [[Дадаизам|дадаисти]] се поврзани и со надреализмот, движењето кое доминирало во европското сликарство во 1920-тите и 1930-тите. <ref>{{Наведена книга|title=Dada and Surrealism: A Very Short Introduction|last=Hopkins|first=David|publisher=Oxford University Press|year=2004|isbn=978-0-19-280254-5|location=Oxford, UK}}</ref> [[File:Duchamp_-_Nude_Descending_a_Staircase.jpg|мини| [[Марсел Дишан]], ''Гола спуштајќи се по скали, бр. 2'', 1912, Музеј на уметност во Филаделфија]] Во 1924 година, [[Андре Бретон]] го објавил ''Надреалистичкиот манифест.'' [[Надреализам|Надреалистичкото]] движење во сликарството станало синоним за [[Авангарда|авангардата]] и во кое се претставени уметници чии дела се разликувале од апстрактни до суперреалистични. Со дела на хартија како ''„Машина која брзо се врти''“ (горе), Франсис Пикабија продолжил да се вклучува во [[Дадаизам|дадаистичкото]] движење до 1919 година во [[Цирих]] и Париз, пред да се отцепи од него откако развил интерес за [[Надреализам|надреалистичката]] уметност. Ив Танги, [[Рене Магрит]] и [[Салвадор Дали]] се особено познати по нивните реалистични прикази на соништата и фантастичните прикази на имагинацијата. ''„Орано поле“'' од 1923–1924 година на [[Жоан Миро]] се граничи со апстракција, ова рано сликарство на комплекс од предмети и фигури и аранжмани на сексуално активни ликови; било првото [[Надреализам|надреалистичко]] [[ремек-дело]] на Миро. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.guggenheimcollection.org/site/artist_work_md_109_7.html|title=The Tilled Field, 1923–1924|last=Spector|first=Nancy|authorlink=Nancy Spector|work=[[Solomon R. Guggenheim Museum]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20080925010715/http://www.guggenheimcollection.org/site/artist_work_md_109_7.html|archive-date=September 25, 2008|accessdate=May 30, 2008}}</ref> Поапстрактните [[Жоан Миро]], [[Ханс Арп]], [[Андре Масон]] и [[Макс Ернст]] станале многу влијателни, особено во Соединетите Американски Држави во текот на 1940-тите. Во текот на 1930-тите, надреализмот продолжил да станува повидлив за пошироката јавност. Во Британија се развила надреалистичка група и, според Бретон, нивната Лондонска меѓународна надреалистичка изложба во 1936 година станала врв на тој период и станала модел за идните меѓународни изложби. Надреалистичките групи во Јапонија, а особено во [[Латинска Америка]], Карибите и во Мексико, создале иновативни и оригинални дела. Дали и [[Рене Магрит|Магрит]] создале некои од најшироко признатите слики од движењето. Сликата ''„Ова не е луле“'' од Магрит од 1928/1929 година претставува тема на книгата на [[Мишел Фуко]] од 1973 година, ''„Ова не е луле“'' (англиско издание, 1991), во која се расправа за сликата и нејзиниот парадокс. [[Салвадор Дали]] се придружил на групата во 1929 година и учествувал во брзото воспоставување на визуелниот стил помеѓу 1930 и 1935 година. Надреализмот како визуелно движење пронашол метод да ја разоткрие психолошката вистина со отстранување на обичните предмети од нивното нормално значење, со цел да создаде привлечна слика која е надвор од вообичаената формална организација и перцепција, понекогаш предизвикувајќи емпатија кај гледачот, понекогаш смеа, а понекогаш бес и збунетост. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://data.bnf.fr/fr/14451967/andre_breton_manifeste_du_surrealisme/|title=Manifeste du surréalisme|last=Breton|first=André|authorlink=André Breton|date=1924|work=[[Bibliothèque nationale de France]]|language=fr|trans-title=Manifestoes of Surrealism|accessdate=June 30, 2019}}</ref> 1931 година ја означило годината кога неколку надреалистички сликари создале дела кои означиле пресвртници во нивниот стилски развој: на еден пример, течните форми стануваат заштитен знак на Дали, особено во неговата ''[[Долготрајноста на спомените|„Долготрајноста на спомените“]]'', која ја прикажува сликата на часовници кои се виткаат како да се топат. Евокации на времето и неговата привлечна мистерија и апсурдност. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.moma.org/collection/browse_results.php?object_id=79018|title=The Persistence of Memory (1931)|work=Museum of Modern Art|accessdate=June 30, 2019}}</ref> Карактеристиките на овој стил – комбинација од сликовитото, апстрактното и психолошкото – почнале да го претставуваат отуѓувањето кои многу луѓе го чувствувале во [[Модернизам|модернистичкиот]] период, во комбинација со чувството за подлабоко продирање во психата, за да се „создаде целосна личност“. <ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/manifestoesofsur0000bret|title=Manifestoes of Surrealism|last=Breton|first=André|date=1972|publisher=University of Michigan Press|isbn=978-0-47206-182-2|location=[[Ann Arbor, Michigan]]|page=[https://archive.org/details/manifestoesofsur0000bret/page/26 26]|translator-last=Seaver|translator-first=Richard|translator-last2=Lane|translator-first2=Helen R.|url-access=registration}}</ref> <ref>{{Наведена книга|title=History of the Surrealist Movement|last=Durozoi|first=Gérard|date=2002|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-22617-411-2|location=Chicago, Illinois|page=193|translator-last=Anderson|translator-first=Alison}}</ref> Макс Ернст студирал филозофија и психологија во [[Бон]] и бил заинтересиран за алтернативните реалности кои ги доживуваат лудите. Неговите слики, како што е ''„Авион-убиец''“ (1920), можеби биле инспирирани од студијата на [[Психоанализа|психоаналитичарот]] [[Зигмунд Фројд]] за заблудите на параноикот Даниел Пол Шребер. Фројд ја досетил фантазијата на Шребер да стане жената како ''комплекс на кастрација''. Централната слика од два пара нозе се однесува на хермафродитските желби на Шребер. Натписот на Ернст на задната страна од сликата гласи: ''Сликата е чудна поради својата симетрија.'' ''Двата пола се балансираат еден со друг.'' <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.tate.org.uk/art/artworks/ernst-men-shall-know-nothing-of-this-t00336|title=Max Ernst, 'Men Shall Know Nothing of This', (1923)|work=Tate|accessdate=June 30, 2019}}</ref> Во текот на 1920-тите, делото на [[Андре Масон]] извршило огромно влијание во помагањето на младиот уметник [[Жоан Миро]] да ги пронајде своите корени во новото надреалистичко сликарство. Миро во писмата до [[Пјер Матис]] ја признал важноста на Масон како пример за него во неговите рани години во Париз. Долго откако личните, политичките и професионалните тензии ја фрагментирале надреалистичката група, Магрит, Миро, Дали и другите надреалисти продолжиле да дефинираат визуелна програма во уметноста. Други истакнати надреалистички уметници се Џорџо де Кирико, Мерет Опенхајм, Тојен, Грегоар Мишонзе, Роберто Мата, Кеј Сејџ, [[Леонора Карингтон]], Доротеја Танинг и Леонор Фини, меѓу другите. Во текот на 1920-тите и 1930-тите години и [[Големата депресија]], европската уметничка сцена станала карактеризирана со надреализам, доцен кубизам, [[Баухаус]], [[Де Стајл]], дадаизам, [[Нова стварност]] и експресионизам; и била окупирана од мајсторски [[Модернизам|модернистички]] сликари во боја како [[Анри Матис]] и Пјер Бонар. Американското сценско сликарство и движењата на [[Социјален реализам|социјалниот реализам]] и [[Регионализам (уметност)|регионализмот]], кои содржеле и политички и социјални коментари, доминирале во уметничкиот свет во САД. Уметници како Бен Шан, [[Томас Харт Бентон]], Грант Вуд, Џорџ Тукер, Џон Стјуарт Кари, Реџиналд Марш и други биле истакнати. Во Латинска Америка, покрај [[Уругвај|уругвајскиот]] сликар Хоакин Торес Гарсија и Руфино Тамајо од Мексико, [[Мексикански мурализам|муралистичкото движење]] со Диего Ривера, Давид Сикеирос, Хозе Ороско, Педро Нел Гомез и Сантијаго Мартинез Делгадо и симболистичките слики од [[Фрида Кало]] започнале преродба на уметноста во регионот, со употреба на боја и историски и политички пораки. Симболистичките дела на [[Фрида Кало]] се исто така силно поврзани со надреализмот и движењето на [[Магичен реализам|магичниот реализам]] во книжевноста. Психолошката драма во многу од автопортретите на Кало ја нагласува виталноста и релевантноста на нејзините слики за уметниците во 21 век. Во Германија се појавила „[[Нова стварност]]“ (Neue Sachlichkeit ) бидејќи Макс Бекман, Ото Дикс, Џорџ Грос и други поврзани со [[Берлинска сецесија|Берлинската сецесија]] ги политизирале своите слики. Делото на овие уметници произлегло од експресионизмот и претставувал одговор на политичките тензии на [[Вајмарска Република|Вајмарската Република]], а честопати било остро сатирично. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.tate.org.uk/art/art-terms/n/neue-sachlichkeit|title=Art Terms: Neue Sachlichkeit|work=Tate|accessdate=June 30, 2019}}</ref> Диего Ривера е можеби најпознат во јавноста по неговиот мурал од 1933 година, ''„Човек на раскрсницата“'', во лобито на зградата RCA во Центарот „Рокфелер“. Кога неговиот патрон [[Нелсон Рокфелер]] открил дека муралот вклучува портрет на [[Владимир Илич Ленин|Ленин]] и други [[Комунизам|комунистички]] слики, тој го отпуштил Ривера, а недовршеното дело на крајот било уништено од персоналот на Рокфелер. Филмот ''„Лулка ќе се ниши“'' вклучува драматизација на спорот. Делата на [[Фрида Кало]] (сопругата на Ривера) често се карактеризираат со нивните остри портрети на болка. Од нејзините 143 слики, 55 се [[Автопортрет|автопортрети]], кои често вклучуваат симболични прикази на нејзините физички и психолошки рани. Кало била длабоко под влијание на домородната мексиканска култура, што е очигледно во светлите бои на нејзините слики и драматичната симболика. [[Христијанство|Христијанските]] и [[Евреи|еврејските]] теми често се прикажани и во нејзините дела; таа комбинирала елементи од класичната религиозна мексиканска традиција - кои честопати биле крвави и насилни - со [[Надреализам|надреалистички]] прикази. Иако нејзините слики не се премногу христијански - таа била отворена комунистка и содржат елементи на морбидниот мексикански христијански стил на религиозни слики. [[File:Grant_Wood_-_American_Gothic_-_Google_Art_Project.jpg|лево|мини| [[Грант Вуд]], 1930, [[Социјален реализам|Социјалистички реализам]] . ''Американската готика'' прикажува земјоделец што држи [[Вила (полска)|вила]] и помлада жена пред куќа во стилот на карпентер готски. Тоа е една од најпознатите и [[Икона|најзначајните]] слики во американската уметност од 20 век.]] Во текот на 1930-тите, радикалната левичарска политика ги карактеризирала многу од уметниците поврзани со [[Надреализам|надреализмот]], вклучувајќи го и [[Пабло Пикасо]]. <ref>{{Наведена книга|title=Dada Turns Red: The Politics of Surrealism|last=Lewis|first=Helena|date=1990|publisher=University of Edinburgh Press|isbn=978-0-74860-140-0|location=Edinburgh, Scotland}}</ref> На 26 април 1937 година, за време на [[Шпанска граѓанска војна|Шпанската граѓанска војна]], [[Баскија (автономна заедница)|баскискиот]] град Герника станало местото на „бомбардирањето на Герника“ од страна на [[Легија Кондор|Легијата Кондор]] на [[Луфтвафе]] на [[нацистичка Германија]]. Германците напаѓале за да ги поддржат напорите на [[Франциско Франко]] за соборување на баскиската влада и шпанската републиканска влада. Градот бил опустошен, иако Баскијското собрание преживеало. Пикасо го насликал својот мурал со големина на ''Герника'' за да ги одбележи ужасите од бомбардирањето. Во својата конечна форма, ''Герника'' претставува огромна црно-бела слика, висока 3,5 метри и 7,8 метри широк мурал насликан во масло. Муралот претставува сцена на смрт, насилство, бруталност, страдање и беспомошност, без да ги прикаже нивните непосредни причини. Изборот да се слика во црно-бело е во контраст со интензитетот на прикажаната сцена и ја повикува непосредноста на фотографија од весник. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.arthistoryarchive.com/arthistory/cubism/Pablo-Picasso.html|title=Pablo Picasso|last=Moffat|first=Charles|work=Art History Archive|accessdate=14 June 2007}}</ref> Пикасо ја насликал сликата со големина на мурал наречена ''„Герника“'' во знак на протест против бомбардирањето. Сликата првпат била изложена во Париз во 1937 година, потоа во [[Скандинавија]], потоа во [[Лондон]] во 1938 година, а конечно во 1939 година, на барање на Пикасо, сликата била испратена во [[Соединетите Американски Држави]] на продолжена позајмица (за чување) во MoMA. Сликата била на турнеја низ музеите низ САД сè до нејзиното конечно враќање во Музејот на современа уметност во Њујорк, каде што била изложена речиси триесет години. Конечно, во согласност со желбата на Пикасо да ја подари сликата на народот на [[Шпанија]] како подарок, таа била испратена во Шпанија во 1981 година. За време на [[Големата депресија]] од 1930-тите, во текот на годините на [[Втората светска војна]], американската уметност се карактеризирала со [[социјален реализам]] и [[американско сценско сликарство]] (како што е прикажано погоре) во делата на [[Грант Вуд]], [[Едвард Хопер]], Бен Шан, [[Томас Харт Бентон]] и неколку други. ''„Ноќни јастреби“'' (1942) е слика од [[Едвард Хопер]] која прикажува луѓе како седат во ресторан во центарот на градот доцна навечер. Тоа не е само најпознатата слика на Хопер, туку и една од најпрепознатливите во американската уметност. Моментално е во колекцијата на Чикашкиот уметнички институт. Сцената е инспирирана од ресторан (оттогаш е срушен) во [[Гринич Вилиџ]], домот на Хопер на [[Менхетн|Менхетен]]. Хопер почнал да го слика веднаш по нападот врз [[Напад на Перл Харбор|Перл Харбор]]. По овој настан, низ земјата владеело големо чувство на мрак, чувство што е прикажано на сликата. Урбаната улица е празна пред ресторанот, а внатре ниту еден од тројцата гости очигледно не ги гледа или разговара со другите, туку е изгубен во сопствените мисли. Ова прикажување на модерниот урбан живот како празен или осамен е честа тема низ целото творештво на Хопер. ''„Американска готика“'' е слика од Грант Вуд од 1930 година. Портретирајќи земјоделец со [[Вила (полска)|вила]] и помлада жена пред куќа во стилот на Карпентер готика, таа е една од најпознатите слики во американската уметност од 20 век. Уметничките критичари имале поволни мислења за сликата, како Гертруда Штајн и Кристофер Морли, кои претпоставувале дека сликата е наменета да биде сатира на руралниот живот во малите градови. Така, тоа се сметало за дел од трендот кон сè покритични прикази на рурална Америка, по примерот на ''[[Вајнсбург, Охајо|„Вајнсбург, Охајо“]]'' од [[Шервуд Андерсон]] во 1919 година, „''Главна улица''“ од [[Синклер Луис]] во 1920 година и ''„Тетовираната грофица“'' од [[Карл ван Вехтен]] во книжевноста. <ref name="slate">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.slate.com/id/2120494/|title=The Most Famous Farm Couple in the World|last=Fineman|first=Mia|date=June 8, 2005|work=[[Slate (magazine)|Slate]]|accessdate=June 30, 2019}}</ref> Сепак, со почетокот на Големата депресија, сликата почнала да се смета за приказ на непоколебливиот американски пионерски дух. === Апстрактен експресионизам === 1940-тите во Њујорк го најавиле триумфот на американскиот [[апстрактен експресионизам]], современо движење кое ги комбинирало лекциите научени од [[Анри Матис]], [[Пабло Пикасо]], надреализмот, [[Жоан Миро]], кубизмот, [[Фовизам|фовизмот]] и раниот модернизам преку големи учители во Америка како [[Ханс Хофман]] и [[Џон Д. Греам]]. Американските уметници имале корист од присуството на [[Пит Мондријан]], [[Фернан Леже]], [[Макс Ернст]] и групата на [[Андре Бретон]], галеријата на Пјер Матис и галеријата „Уметноста на овој век“ на [[Пеги Гугенхајм]], како и од други фактори. Американското сликарство по Втората светска војна, наречено апстрактен експресионизам, вклучувало уметници како [[Џексон Полок]], Вилем де Кунинг, Аршил Горки, [[Марк Ротко]], Ханс Хофман, Клифорд Стил, Франц Клајн, Адолф Готлиб, Барнет Њуман, Марк Тоби, Џејмс Брукс, Филип Густон, Роберт Мадервел, Конрад Марка-Рели, Џек Творков, Вилијам Базиотес, Ричард Пусет-Дарт, Ад Рајнхард, Естебан Висенте, Хеда Стерн, Џими Ернст, Бредли Вокер Томлин и Теодорос Стамос, меѓу другите. Американскиот апстрактен експресионизам го добил своето име во 1946 година од уметничкиот критичар Роберт Коутс. Се смета за комбинирање на емоционалниот интензитет и самоодрекувањето на германските експресионисти со антифигуративната естетика на европските апстрактни школи како што се [[Футуризам|футуризмот]], [[Баухаус]] и синтетичкиот кубизам. Апстрактниот експресионизам, [[Акционо сликарство|акционото сликарство]] и сликарството на [[Сликарство на обоено поле|обоено поле]] се синоними за Њујоршката школа. Технички, надреализмот бил важен претходник на апстрактниот експресионизам со неговиот акцент на спонтано, автоматско или потсвесно создавање. Капењето боја на [[Џексон Полок]] врз платно поставено на подот е техника чии корени се наоѓаат во делото на [[Андре Масон]]. Друго важно рано претставување на она што подоцна станало апстрактен експресионизам е делото на американскиот северозападен уметник [[Марк Тоби]], особено неговите платна со „бело пишување“, кои, иако генерално не се големи по размер, го антиципираат „целиот“ изглед на сликите со капки на Полок. Дополнително, апстрактниот експресионизам има слика за бунтовност, анархија, многу е идиосинкратичен и, според некои, прилично нихилистички. Во пракса, терминот се применува на голем број уметници кои работат (претежно) во [[Њујорк]], а имале сосема различни стилови, па дури и се применувал на дела кои не се особено апстрактни ниту експресионистички. Енергичните „[[Акционо сликарство|акциони слики]]“ на Полок, со нивниот „зафатен“ дух, се различни и технички и естетски од насилната и гротескна серија ''„Жени“'' на [[Вилем де Кунинг]]. Како што се гледа погоре во галеријата, ''„Жена V“'' е една од серијата од шест слики кои биле создадени од де Кунинг во периодот помеѓу 1950 и 1953 година, кои прикажуваат женска фигура во должина од три четвртини. Тој ја започнал првата од овие слики, колекцијата ''Жена I'' : Музејот на современа уметност, Њујорк, во јуни 1950 година, постојано менувајќи ја и сликајќи ја сликата сè до јануари или февруари 1952 година, кога сликата била напуштена односно недовршена. Историчарот на уметност Мејер Шапиро ја видел сликата во студиото на де Кунинг набргу потоа и го охрабрил уметникот да истрае. Одговорот на Де Кунинг бил да започне со сликање на три други слики на истата тема; ''Жена II'', Музеј на современа уметност, Њујорк, ''Жена III'', Музеј на современа уметност во Техеран, ''Жена IV'', Музеј на уметностА „Нелсон-Аткинс“, [[Канзас Сити (Мисури)|Канзас Сити, Мисури]]. Во текот на летото 1952 година, поминато во Ист Хемптон, де Кунинг понатаму ја истражувал темата преку цртежи и пастели. Можеби ја завршил работата на ''„Жена I“'' до крајот на јуни, или можеби дури во ноември 1952 година, а веројатно и другите три филма со жени биле завршени во исто време. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nga.gov.au/International/Catalogue/Detail.cfm?IRN=47761&BioArtistIRN=25281&MnuID=2&GalID=1|title=Woman V (1952–53 )|last=de Kooning|first=Willem|work=[[National Gallery of Australia]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221125918/http://nga.gov.au/International/Catalogue/Detail.cfm?IRN=47761&BioArtistIRN=25281&MnuID=2&GalID=1|archive-date=December 21, 2016|accessdate=June 30, 2019}}</ref> Серијата ''„Жена“'' се дефинитивно фигуративни слики . Друг важен уметник е [[Франц Клајн]], како што е прикажано во неговата слика ''„Главна улица,'' 1950“, како и со [[Џексон Полок]] и други апстрактни експресионисти, бил етикетиран како [[Акционо сликарство|акционен сликар]] поради неговиот навидум спонтан и интензивен стил, фокусирајќи се помалку, или воопшто не, на фигурите или сликите, туку на самите потези со четката и употребата на платно. [[Клифорд Стил]], [[Барнет Њуман]], [[Адолф Готлиб]] и спокојно треперливите блокови од боја во делото на [[Марк Ротко]] (што не е она што обично би се нарекло експресионистичко и за кое Ротко негирал дека е апстрактно), се класифицирани како апстрактни експресионисти, иако од она што [[Клемент Гринберг]] го нарекол насока на [[Сликарство на обоено поле|сликарството на обоено поле]] на апстрактниот експресионизам. И [[Ханс Хофман]] и [[Роберт Мадервел]] можат удобно да се опишат како практичари на [[акционо сликарство]] и [[сликарство на обоено поле]]. [[File:Dugmore-5313_hi.jpg|лево|мини| Едвард Дагмор, ''Без наслов'', 1954, 84 x 51 инчи, школа за [[апстрактен експресионизам]] во областа на заливот Сан Франциско]] Апстрактниот експресионизам има многу стилски сличности со руските уметници од почетокот на 20 век, како што е [[Василиј Кандински]]. Иако е вистина дека спонтаноста или впечатокот за спонтаност ги карактеризирал голем дел од делата на апстрактните експресионисти, повеќето од овие слики вклучувале внимателно планирање, особено затоа што нивната голема големина го барала тоа. Исклучок може да бидат сликите со капка по капка на Полок. Зошто овој стил добил широко прифаќање во 1950-тите е прашање на дебата. Американскиот [[социјален реализам]] бил мејнстрим во 1930-тите. На него влијаела не само [[Големата депресија]], туку и [[Социјалистички реализам|социјалреалистите]] од Мексико, како што се Давид Алфаро Сикеирос и Диего Ривера. Политичката клима по Втората светска војна не ги толерирала долго социјалните протести на тие сликари. Апстрактниот експресионизам се појавил за време на [[Втората светска војна]] и почнал да се прикажува во раните 1940-ти во галериите во Њујорк, како што е галеријата „Уметноста на овој век“. Доцните 1940-ти до средината на 1950-тите го најавиле Мекартиновиот период. Тоа било по Втората светска војна и време на политички конзервативизам и екстремна уметничка [[цензура]] во Соединетите Американски Држави. Некои луѓе претпоставуваат дека бидејќи темата на обработка честопати била целосно апстрактна, апстрактниот експресионизам станал безбедна стратегија за уметниците да го следат овој стил. Апстрактната уметност може да се смета за аполитична. Или доколку уметноста била политичка, пораката во голема мера била за инсајдерите. Сепак, тие теоретичари се во малцинство. Како првото навистина оригинално училиште за сликарство во Америка, апстрактниот експресионизам ја прикажал виталноста и креативноста на земјата во повоените години, како и нејзината способност (или потреба) да развие естетски осет кој не бил ограничен од европските стандарди за убавина. Иако апстрактниот експресионизам брзо се проширил низ Соединетите Американски Држави, главните средини на овој стил биле Њујорк Сити и Калифорнија, особено во Њујоршката школа и областа на Санфранцискиот Залив. Апстрактните експресионистички слики делат одредени карактеристики, вклучувајќи ја употребата на големи платна, пристап „целосен“, во кој целото платно се третира со еднаква важност (наспроти средината што е од поголем интерес отколку рабовите). Платното како ''арена'' станало кредо на [[Акционо сликарство|акционото сликарство]], додека <nowiki><i id="mwBKw">интегритетот на сликовната рамнина</i></nowiki> стана кредо на сликарите од обоено поле. Многу други уметници почнале да ги изложуваат своите слики поврзани со апстрактниот експресионизам во текот на 1950-тите, вклучувајќи ги Алфред Лесли, [[Сем Френсис]], Џоан Мичел, Хелен Франкенталер, Сај Туомбли, Милтон Резник, Мајкл Голдберг, Норман Блум, Реј Паркер, Николас Карон, Грејс Хартиган, Фридел Џубас и Роберт Гудноф, меѓу другите. Во текот на 1950-тите, сликарството на обоено поле првично се однесувало на одреден вид [[апстрактен експресионизам]], особено на делата на [[Марк Ротко]], Клифорд Стил, Барнет Њуман, Роберт Мадервел и Адолф Готлиб. Во суштина станувало збор за апстрактни слики со големи, рамни пространства на бои кои ги изразувале сензуалните и визуелните чувства и својства на големи површини со нијансирана површина. [[Ликовен критичар|Уметничкиот критичар]] Клемент Гринберг го перцепирал сликарството на обоено поле како поврзано, но различно од акциското сликарство. Целокупната ширина и гешталт на делото на раните сликари во боја зборува за речиси духовно искуство, воодушевено пред растечкиот универзум на сензуалност, боја и површина. Од почетокот до средината на 1960-тите, сликарството на обоено поле почнало да се однесува на стиловите на уметници како Жулс Олицки, Кенет Ноланд и Хелен Франкенталер, чии дела биле поврзани со апстрактниот експресионизам од втората генерација, и на помлади уметници како Лари Зокс и [[Френк Стела]] - сите движејќи се во нова насока. Уметници како Клифорд Стил, [[Марк Ротко]], Ханс Хофман, Морис Луис, Жулс Олицки, Кенет Ноланд, Хелен Франкенталер, Лари Зокс и други честопати користеле значително редуцирани наводи за природата и сликале со многу артикулирана и психолошка употреба на бојата. Генерално, овие уметници ги елиминирале препознатливите слики. Во ''„Планини и море“ ,'' од 1952 година, значајно дело на [[Сликарство на обоено поле|сликарството на обоено поле]] од Хелен Франкенталер, уметницата за прв пат ја употреби техниката на дамки. Во [[Европа]] се продолжил со надреализмот, кубизмот, дадаизмот и делата на [[Анри Матис|Матис]]. Исто така во Европа, ташизмот (европскиот еквивалент на апстрактниот експресионизам) и неформализмот ја презеле најновата генерација. Серж Полјакоф, Николас де Стаел, Жорж Матје, Виера да Силва, [[Жан Дибифе]], [[Ив Клајн]] и Пјер Сулаж, меѓу другите, се сметаат за важни фигури во повоеното европско сликарство. На крајот, апстрактното сликарство во Америка се развило во движења како што се [[неодадаизам]], сликарство на обоено поле, [[постсликарска апстракција]], [[оп-арт]], сликарство со цврсти рабови, минималистичка уметност, сликарство на [[обликувано платно]], [[лирска апстракција]], [[неоекспресионизам]] и продолжение на апстрактниот експресионизам. Како одговор на стремежот кон апстракција, сликите се појавиле преку разни нови движења, особено [[Поп-арт|поп-артот]]. === Реализам, Предел, Фигурација, Мртва природа, Градски пејзаж === [[File:Nighthawks_by_Edward_Hopper_1942.jpg|мини| [[Едвард Хопер]], ''Ноќни јастреби'' (1942), Градски предел]] Во текот на 1930-тите и 1960-тите, апстрактното сликарство во Америка и Европа се развило во движења како што се [[апстрактен експресионизам]], сликарство на обоено поле, постсликарска апстракција, оп-арт, сликарство со цврсти рабови, минималистичка уметност, сликарство на [[обликувано платно]] и [[лирска апстракција]]. Други уметници реагирале како одговор на стремежот кон апстракција, дозволувајќи им на сликите да продолжат низ разни нови контексти како што е фигуративното движење во областа на Заливот во 1950-тите и новите форми на [[експресионизам]] од 1940-тите до 1960-тите. Во Италија во тоа време, [[Џорџо Моранди]] станал водечкиот сликар на [[мртва природа]], истражувајќи широк спектар на пристапи за прикажување на секојдневни шишиња и кујнски прибор. {{Sfnp|Piper|1986}} Во текот на 20 век, голем број на сликари практикувале [[Реализам (уметност)|реализам]] и употребувале експресивна сликовитост; практикувајќи пределно и фигуративно сликарство со современи теми и солидна техника, и единствена експресивност како Милтон Ејвери, Џон Д. Греам, Ферфилд Портер, [[Едвард Хопер]], Ендру Вајет, Балтус, [[Френсис Бејкон (сликар)|Френсис Бејкон]], Френк Ауербах, Лусијан Фројд, Леон Кософ, Филип Перлштајн, Вилем де Кунинг, Аршил Горки, Грејс Хартиган, Роберт Де Ниро постариот, Елејн де Кунинг и други. Заедно со [[Анри Матис]], [[Пабло Пикасо]], Пјер Бонар, [[Жорж Брак]] и други мајстори од 20 век. Фигуративното дело на [[Френсис Бејкон (сликар)|Френсис Бекон]], [[Фрида Кало]], [[Едвард Хопер]], Лусијан Фројд, Ендру Вајет и други служело како еден вид алтернатива на апстрактниот експресионизам. Една од најпознатите слики во американската уметност од 20 век е сликата на Вајет, ''„Светот на Кристина“'', која моментално се наоѓа во колекцијата на Музејот на современа уметност во Њујорк. На неа е прикажана жена како лежи на земја во бездрво, претежно жолтеникаво поле, гледајќи нагоре и ползејќи кон сива куќа на хоризонтот; штала и разни други мали помошни згради се веднаш до куќата. Ова дело со [[Темпера|темперна уметност]], изработено во [[Реализам (уметност)|реалистички]] стил, е речиси секогаш изложено во Музејот на современа уметност во Њујорк. <ref name="moma">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.moma.org/collection/browse_results.php?object_id=78455|title=Andrew Wyeth, 'Christina's World' (1948)|date=2007|work=Museum of Modern Art|accessdate=June 30, 2019}}</ref> Портретот на [[Аршил Горки]], на оној што можеби е негов пријател [[Вилем де Кунинг]] (лево), е пример за развојот на [[Апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]] од контекстот на сликарството со фигури, [[Кубизам|кубизмот]] и [[Надреализам|надреализмот]]. Заедно со своите пријатели де Кунинг и Џон Д. Греам, Горки создал биоморфолошки обликувани и апстрактни фигуративни композиции кои до 1940-тите се развиле во целосно апстрактни слики. Делото на Горки се смета дека е внимателна анализа на сеќавањето, емоциите и обликот, користејќи линија и боја за да ги изрази чувствата и природата. ''„Студија по Портретот на папата Инокентиј X“ од Веласкес ,'' 1953 година, е слика од ирскиот уметник [[Френсис Бејкон (сликар)|Френсис Бејкон]] и е пример за европскиот [[експресионизам]] по [[Втората светска војна]]. Делото прикажува искривена варијанта на „ Портретот на Инокентиј X“ насликан од шпанскиот уметник [[Диего Веласкес]] во 1650 година. Делото е една од низата варијанти на сликата на Веласкес што Бејкон ги изработил во текот на 1950-тите и почетокот на 1960-тите, во вкупно четириесет и пет дела. <ref>{{Наведена книга|title=Francis Bacon: Commitment and Conflict|last=Schmied|first=Wieland|date=1996|publisher=[[Prestel Publishing]]|isbn=3-7913-1664-8|location=[[Munich]], Germany|page=17|author-link=Wieland Schmied}}</ref> Кога го прашале зошто бил принуден толку често да ја преиспитува темата, [[Френсис Бејкон (сликар)|Бејкон]] одговорил дека нема ништо против папите, дека само „сакал изговор да ги користи овие бои, а не можете да ѝ дадете на обичната облека таа виолетова боја без да се впуштите во еден вид лажно [[Фовизам|фовистички]] манир“. <ref>{{Наведена книга|title=Anatomy of an Enigma|last=Peppiatt|first=Michael|date=1996|publisher=[[Westview Press]]|isbn=0-8133-3520-5|location=Boulder, Colorado|page=147|author-link=Michael Peppiatt}}</ref> Папата во оваа варијанта врие од гнев и агресија, а темните бои ѝ даваат на сликата гротескен и кошмарен изглед.<ref>Schmied (1996), p.20.</ref> Набраните завеси на позадината се направени проѕирни и како да паѓаат низ лицето на папата. <ref>Peppiatt (1996), p.148.</ref> По [[Втората светска војна]], терминот Париска школа честопати се однесувал на тахизмот, европскиот еквивалент на американскиот апстрактен експресионизам, а тие уметници се исто така поврзани со движењето Кобра. Во 1952 година, Мишел Тапје ја напишал книгата ''„Другата уметност“'', која му дала име и глас на енформализмот. Важни поборници се [[Жан Дибифе]], Пјер Сулаж, Николас де Стаел, Ханс Хартунг, Серж Полиакоф и Жорж Матје, меѓу неколку други. Во раните 1950-ти, [[Жан Дибифе|Дибифе]] (кој отсекогаш бил фигуративен уметник) и де Стаел ја напуштиле апстракцијата и се вратиле на сликовитоста преку фигурација и предел. Делото на Де Стаел брзо било препознаено во повоениот уметнички свет, а тој станал еден од највлијателните уметници од 1950-тите. Неговото враќање кон претставувањето (морски предели, фудбалери, џез музичари, галеби) во раните 1950-ти може да се смета за влијателен преседан за фигуративното движење во Американскиот Залив, бидејќи многу од тие апстрактни сликари како Ричард Дибенкорн, Дејвид Парк, Елмер Бишоф, Вејн Тибо, Натан Оливеира, Џоан Браун и други направиле сличен потег; враќајќи се на сликовитоста во средината на 1950-тите. Голем дел од доцните дела на де Стаел - особено неговите разредени и разредени апстрактни пејзажи со масло на платно од средината на 1950-тите - го предвидуваат сликарството во боја и [[Лирска апстракција|лирската апстракција]] од 1960-тите и 1970-тите. Смелите и интензивно живописни бои на Николас де Стаел во неговите последни слики го предвидуваат правецот на голем дел од современото сликарство што дошло по него, вклучувајќи ја и поп-артот од 1960-тите. == Средина на 20 век == [[Категорија:Западна уметност]] [[Категорија:Сликарство]] [[Категорија:Уметноста во 20 век]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] 3m6xzybinyii89pwhc0ttbefe09uwxs 5641634 5641633 2026-10-07T08:47:22Z Тиверополник 1815 5641634 wikitext text/x-wiki [[File:La_danse_(I)_by_Matisse.jpg|мини|300x300пкс| [[Анри Матис]], ''Танцот I'', 1909, Музеј на модерна уметност . Еден од камен-темелниците на модерната уметност од 20 век.]] '''Западното сликарство од 20 век''' започнува со наследството на сликарите од крајот на 19 век, [[Винсент ван Гог]], [[Пол Сезан]], [[Пол Гоген]], [[Жорж Пјер Сера|Жорж Сера]], [[Анри де Тулуз-Лотрек]] и други, кои биле од суштинско значење за развојот на модерната уметност. На почетокот на 20 век, [[Анри Матис]] и неколку други млади уметници, вклучувајќи ги предкубистите [[Жорж Брак]], [[Андре Дерен]], [[Раул Дифи]] и [[Морис де Вламенк|Морис де Вламинк]], го револуционизирале парискиот уметнички свет со „диви“, разнобојни, експресивни пејзажи и слики со фигури што критичарите ги нарекле [[фовизам]]. Втората варијанта на ''„Танцот“'' од Матис означила клучна точка во неговата кариера и во развојот на модерното сликарство. <ref>{{Наведена книга|title=Four French Symbolists|last=Clement|first=Russell T.|date=1996|publisher=[[Greenwood Press]]|isbn=978-0-31329-752-6|location=[[Westport, Connecticut]]|page=114}}</ref> Тоа ја одразувало почетната фасцинација на Матис со [[Примитивна уметност|примитивната уметност]]: интензивната топла боја на фигурите наспроти ладната сино-зелена позадина и ритмичката низа на танцувачките голи тела ги пренесуваат чувствата на емоционално ослободување и [[хедонизам]]. Првично под влијание на Тулуз-Лотрек, Гоген и други иноватори од крајот на 19 век, [[Пабло Пикасо]] ги насликал своите први [[Кубизам|кубистички]] слики врз основа на идејата на Сезан дека сите прикази на природата можат да се сведат на три цврсти тела: [[коцка]], [[сфера]] и [[конус]]. Со сликата ''[[Госпоѓиците од Авињон|„Госпоѓиците од Авињон“]]'' (1907), Пикасо создал нова и радикална слика која прикажува сурова и примитивна сцена во бордел со пет проститутки, насилно насликани жени, што потсетува на [[Африкански маски|африкански племенски маски]] и неговите нови [[Протокубизам|протокубистички]] пронајдоци. [[Кубизам|Аналитичкиот кубизам]], претставен во ''„Виолина и свеќник“, Париз'', бил заеднички развиен од Пабло Пикасо и Жорж Брак од околу 1908 до 1912 година. Аналитичкиот кубизам бил проследен со [[Кубизам|синтетички кубизам]], карактеризиран со воведување на различни текстури, површини, [[Колаж|колажни]] елементи, залепена хартија и голем број споени теми. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.metmuseum.org/about-the-museum/press-room/exhibitions/2014/cubism-the-leonard-lauder-collection|title=Cubism: The Leonard A. Lauder Collection|date=October 10, 2014|work=[[Metropolitan Museum of Art]]|accessdate=June 30, 2019}}</ref> <ref name="The Cubist Epoch">{{Наведена книга|url=https://archive.org/stream/cubistepoch00coop#page/n0/mode/2up|title=The Cubist Epoch|last=Cooper|first=Douglas|date=1970|publisher=[[Phaidon Press]]|isbn=0-87587-041-4|location=London, UK|pages=11–221, 232|author-link=Douglas Cooper (art historian)}}</ref> [[Кристален кубизам|Кристалниот кубизам]] претставувал прочистена форма на кубизмот, во согласност со преминот што се случил меѓу 1915 и 1916 година кон силен акцент на динамиката на рамните површини и големите геометриски рамнини што се преклопуваат, практикувани од Брак, Пикасо, Жан Мецингер, Алберт Глез, Хуан Грис, Диего Ривера, Анри Лоренс, Жак Липчиц, [[Александар Архипенко]], Фернан Леже и неколку други уметници во 1920-тите. <ref name="Green, 1987">{{Наведена книга|title=Cubism and its Enemies, Modern Movements and Reaction in French Art, 1916–1928|last=Green|first=Christopher|date=1987|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-30003-468-4|location=New Haven & London|pages=13–47, 215|author-link=Christopher Green (art historian)}}</ref> Во годините помеѓу 1910 и крајот на [[Првата светска војна]] и по врвот на кубизмот, во Париз се појавиle неколку движења. [[Џорџо де Кирико]] се преселил во Париз во јули 1911 година, каде што му се придружил на својот брат Андреа (поетот и сликар познат како [[Алберто Савинио]]). Преку својот брат се запознал со Пјер Лапрад, член на жирито на „Есенски салон“, каде што изложил три од своите соновнички дела: ''„Енигма на пророкот“'', ''„Енигма на едно попладне“'' и ''„Автопортрет“'' . Во текот на 1913 година ги изложил своите дела во Салонот на независните и Есенскиот салон, каде што неговите дела биле забележани од [[Пабло Пикасо]], [[Гијом Аполинер]] и други. Неговите привлечни и мистериозни слики се сметаат за инструментални за раните почетоци на [[Надреализам|надреализмот]]. ''„Песна на љубовта''“ (1914) претставува едно од најпознатите дела на де Кирико и е ран пример за надреалистичкиот стил, иако е насликана десет години пред движењето да биде „основано“ од [[Андре Бретон]] во 1924 година <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.moma.org/collection/works/80419|title=Giorgio de Chirico. ''The Song of Love''. Paris, June-July 1914|work=The Museum of Modern Art|accessdate=June 30, 2019}}</ref> Во првите две децении од 20 век, како што се развивал кубизмот, се појавиле неколку други важни движења; [[футуризам]] ([[Џакомо Бала]]), [[апстрактна уметност]] ( [[Василиј Кандински]]), „Син јавач“ ([[Василиј Кандински|Кандински]] и [[Франц Марк]]), [[Баухаус]] ([[Василиј Кандински|Кандински]] и [[Паул Кле]]), орфизам (Роберт Делоне и Франтишек Купка), синхромизам (Морган Расел и Стентон Мекдоналд-Рајт), [[Де Стајл|„Де Стајл“]] (Тео ван Доесбург и [[Пит Мондријан]]), [[супрематизам]] ([[Казимир Малевич]]), [[Конструктивизам (уметност)|конструктивизам]] (Владимир Татлин), [[дадаизам]] ([[Марсел Дишан]], Пикабија и [[Ханс Арп|Жан Арп]]) и [[надреализам]] (Џорџо де Кирико, [[Андре Бретон]], [[Жоан Миро]], [[Рене Магрит]], [[Салвадор Дали]] и [[Макс Ернст]]). Модерното сликарство влијаело врз сите визуелни уметности, од [[Модернизам|модернистичката]] [[архитектура]] и [[дизајн]], до [[Авангарда|авангардниот]] филм, театарот и модерниот танц, и станало експериментална лабораторија за изразување на визуелното искуство, од [[Фотографија|фотографијата]] и конкретната поезија до рекламната уметност и модата. Сликите на Ван Гог извршиле големо влијание врз [[Експресионизам|експресионизмот]] од 20 век, што може да се види во делата на [[Фовизам|фовистите]], [[Мост (уметност)|„Мост“]] (група предводена од германскиот сликар [[Ернст Лудвиг Кирхнер|Ернст Кирхнер]]) и експресионизмот на [[Едвард Мунк]], [[Егон Шиле]], [[Марк Шагал]], [[Амедео Модиљани|Амадео Модиљани]], [[Хаим Сутин]] и други. == Почеток на 20 век == <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Matisse-Woman-with-a-Hat.jpg|алт=Henri Matisse, 1905, Fauvism| [[Анри Матис]], 1905, [[Фовизам]] File:Matisse_-_Music.jpg|алт=Henri Matisse, Music, 1910, late Fauvism| [[Анри Матис]], ''Музика,'' 1910, доцен [[фовизам]] File:Les_Demoiselles_d'Avignon.jpg|алт=Pablo Picasso, 1907, early Cubism| [[Пабло Пикасо]], 1907, ран [[кубизам]] File:Violin_and_Candlestick.jpg|алт=Georges Braque, 1910, Analytic Cubism| [[Жорж Брак]], 1910, [[Кубизам|Аналитички кубизам]] File:De_Chirico's_Love_Song.jpg|алт=Giorgio de Chirico, 1914, Metaphysical art (pre-Surrealism)| [[Џорџо де Кирико]], 1914, Метафизичка уметност (пред- [[надреализам]]) File:Henri_Rousseau_005.jpg|алт=Henri Rousseau, The Dream, 1910, Primitive Surrealism| [[Анри Русо]], ''Сонот'', 1910, Примитивен [[надреализам]] File:Juan_Gris_-_Portrait_of_Pablo_Picasso_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Juan Gris, 1912, Cubism| Хуан Грис, 1912, [[Кубизам]] File:František_Kupka,_1912,_Amorpha,_fugue_en_deux_couleurs_(Fugue_in_Two_Colors),_210_x_200_cm,_Narodni_Galerie,_Prague.jpg|алт=František Kupka, Amorpha, Fugue in Two Colors, 1912, Orphism| Франтишек Купка, ''Аморфа, Фуга во две бои'', 1912 година, Орфизам </gallery> === Пионери на апстракцијата === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Delaunay_ChampDeMars.jpg|алт=Robert Delaunay, 1911, Orphism| Роберт Делоне, 1911, [[Орфизам (уметност)|Орфизам]] File:Gray_Tree_1911.jpg|алт=Piet Mondrian, 1911, early De Stijl| [[Пит Мондријан]], 1911 година, почетокот [[Де Стајл|на Де Стајл]] File:Deer_in_the_Woods_II.jpg|алт=Franz Marc 1912, Der Blaue Reiter| [[Франц Марк]] 1912, Синиот Јавач File:Marcel_Duchamp,_1911-12,_Nude_(Study),_Sad_Young_Man_on_a_Train_(Nu_-esquisse-,_jeune_homme_triste_dans_un_train),_Peggy_Guggenheim_Collection,_Venice.jpg|алт=Marcel Duchamp, 1911–1912, Cubism and Dada| [[Марсел Дишан]], 1911–1912, [[кубизам]] и [[дадаизам]] File:Composition_VII_-_Wassily_Kandinsky,_GAC.jpg|алт=Wassily Kandinsky, 1913, birth of Abstract Art| [[Василиј Кандински]], 1913, раѓање на [[Апстрактна уметност|апстрактната уметност]] File:Robert_Delaunay_-_Simultaneous_Contrasts-Sun_and_Moon_-_1912.jpg|алт=Robert Delaunay, 1912–1913, Orphism| Роберт Делоне, 1912–1913, Орфизам File:Cosmic_Synchrony.jpg|алт=Morgan Russell, 1913–14 Synchromism| Морган Расел, 1913–14 [[Синхромизам]] File:Supremus_55_(Malevich,_1916).jpg|алт=Kazimir Malevich, 1916, Suprematism| [[Казимир Малевич]], 1916 година, [[Супрематизам]] File:Theo_van_Doesburg_Composition_VII_(the_three_graces).jpg|алт=Theo van Doesburg, 1917, De Stijl, Neo-Plasticism| Тео ван Дозбург, 1917, [[Де Стајл]], [[Неопластицизам]] File:Leger_railway_crossing.jpg|алт=Fernand Léger, 1919, Synthetic Cubism, Tubism| Фернан Леже, 1919, [[Кубизам|Синтетички кубизам]], [[тубизам]] File:Davis_Stuart_Lucky_Strike_1921.jpg|алт=Stuart Davis, American modernism, 1921| Стјуарт Дејвис, [[американски модернизам]], 1921 File:Davis_steeple_street.jpg|алт=Stuart Davis American Modernism 1922| Стјуарт Дејвис Американски [[модернизам]] 1922 </gallery> [[File:Piet_Mondriaan,_1930_-_Mondrian_Composition_II_in_Red,_Blue,_and_Yellow.jpg|мини| [[Пит Мондријан]], ''Композиција II во црвено, сино и жолто'', 1930 година, [[Де Стајл]]]] [[Василиј Кандински]], руски сликар, графичар и [[Теорија|теоретичар]] на уметност, генерално се смета за прв значаен сликар на модерната [[апстрактна уметност]]. Како ран [[Модернизам|модернист]], во потрага по нови начини на визуелно изразување и духовно изразување, тој теоретизирал - како и современите [[Окултизам|окултисти]] и [[Теозофија|теозофисти]] - дека чистата визуелна апстракција има короларни вибрации со звукот и музиката. Тие тврделе дека чистата апстракција може да се изрази преку чиста духовност. Неговите најрани апстракции генерално биле насловени (како примерот во горната галерија) ''Композиција VII'', поврзувајќи се со делата на музичките композитори. Кандински вклучил многу од своите теории за апстрактната уметност во својата книга ''„За духовното во уметноста“'' . Уметноста на [[Пит Мондријан]] била поврзана и со неговите духовни и филозофски студии. Во 1908 година се заинтересирал за теозофското движење кое го започнала [[Мадам Блаватска|Хелена Петровна Блаватска]] кон крајот на 19 век. Блаватска верувала дека е можно да се постигне подлабоко знаење за природата од она што го овозможуваат емпириските средства, а голем дел од работата на Мондријан до крајот на неговиот живот била инспирирана од неговата потрага по тоа духовно знаење. Други големи пионери на раната апстракција се шведската сликарка [[Хилма аф Клинт]], рускиот сликар [[Казимир Малевич]] и швајцарскиот сликар [[Паул Кле]]. [[Робер Делоне]] бил француски уметник кој е поврзан со орфизмот (потсетува на врската помеѓу чистата апстракција и кубизмот). <ref name="Robert Herbert">{{Наведена книга|title=Neo-Impressionism (Exhibition catalogue)|last=Herbert|first=Robert L.|date=1968|publisher=Solomon R. Guggenheim Foundation|location=New York}}</ref> Неговите подоцнежни дела станале поапстрактни, потсетувајќи на Паул Кле. Неговите клучни придонеси во апстрактното сликарство се однесуваат на неговата смела употреба на бои и јасна љубов кон експериментирање и со длабочина и со тон. На покана од Кандински, Делоне и неговата сопруга, уметницата [[Соња Делоне]], се приклучиле на „Синиот јавач“ (Der Blaue Reiter), група апстрактни уметници со седиште во [[Минхен]], во 1911 година, а неговата уметност се свртила кон апстрактната уметност. Други важни пионери на апстрактното сликарство се [[Чеси|чешкиот]] сликар [[Франтишек Купка]], како и американските уметници Стентон Мекдоналд-Рајт и Морган Расел, кои во 1912 година го основале синхромизмот, уметничко движење кое многу наликува на орфизмот. <ref>{{Наведена книга|title=[[American Visions: The Epic History of Art in America]]|last=Hughes|first=Robert|date=1997|publisher=Knopf|isbn=978-0-67942-627-1|location=New York|pages=[https://archive.org/details/americanvisionse0000hugh/page/43 43, 55–56, 348]|author-link=Robert Hughes (critic)}}</ref> <ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/earlyamericanmod0000davi/page/124|title=Early American Modernist Painting, 1910-1935|last=Davidson|first=Abraham A.|date=1994|publisher=[[Da Capo Press]]|isbn=978-0-30680-595-0|location=New York|page=[https://archive.org/details/earlyamericanmod0000davi/page/124 124]}}</ref> === Фовизам, Синиот Јавач и Мост === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Wassily_Kandinsky,_1903,_The_Blue_Rider_(Der_Blaue_Reiter),_oil_on_canvas,_52.1_x_54.6_cm,_Stiftung_Sammlung_E.G._Bührle,_Zurich.jpg|алт=Wassily Kandinsky, Der Blaue Reiter, 1903| [[Василиј Кандински]], Синиот јавач, 1903 година File:Matisse_-_Green_Line.jpeg|алт=Henri Matisse, Fauvism, 1905| [[Анри Матис]], [[Фовизам]], 1905 година File:Derain_CharingCrossBridge.png|алт=André Derain, Fauvism, 1906| Андре Дерен, [[Фовизам]], 1906 година File:SeineChatou.JPG|алт=Maurice de Vlaminck, Fauvism, 1906| [[Морис де Вламенк|Морис де Вламинк]], [[Фовизам]], 1906 година File:Jawlensky_Sakharoff.jpg|алт=Alexej von Jawlensky, Der Blaue Reiter, 1909| Алексеј фон Јавленски, Синиот јавач, 1909 година File:Franz_Marc_The_Lamb.jpg|алт=Franz Marc, Der Blaue Reiter, 1913–14| [[Франц Марк]], Синиот јавач, 1913-1914 File:Kirchner_1913_Street,_Berlin.jpg|алт=Ernst Kirchner, Die Brücke, 1913| [[Ернст Лудвиг Кирхнер|Ернст Кирхнер]], [[Мост (уметност)|Мост]], 1913 година File:Otto_Mueller,_c.1919,_Landscape_with_Yellow_Nudes,_oil_on_burlap,_70.2_x_90.8_cm,_MoMA.jpg|алт=Otto Mueller, Die Brücke, 1919| [[Ото Милер]], [[Мост (уметност)|Мост]], 1919 година </gallery> <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:The_Red_Tower_by_Giorgio_de_Chirico.jpg|алт=Giorgio de Chirico, The Red Tower (La Tour Rouge), 1913, early Surrealism| Џорџо де Кирико, ''Црвената кула (La Tour Rouge),'' 1913, ран [[надреализам]] File:Picabia_Machine_Turn.jpg|алт=Francis Picabia, Machine Turn Quickly 1916, Dada| [[Франсис Пикабија]], ''Брзо вртење на машината'' 1916, [[Дадаизам]] File:Pedestal_Table_in_the_Studio.jpg|алт=André Masson, 1922, Surrealism| [[Андре Масон]], 1922, [[надреализам]] File:DasUndbild.jpg|алт=Kurt Schwitters, 1919, painted collage, Dada| [[Курт Швитерс]], 1919 година, [[Колаж|насликан колаж]], [[Дадаизам|Дада]] </gallery><gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Max_Beckmann,_1918-19,_The_Night_(Die_Nacht),_oil_on_canvas,_133_x_154_cm,_Kunstsammlung_Nordrhein-Westfalen,_Düsseldorf.jpg|алт=Max Beckmann, The Night (Die Nacht), 1918–1919, Neue Sachlichkeit| Макс Бекман, ''Ноќта (Die Nacht)'', 1918-1919, Нова стварност File:Republican_Automatons_George_Grosz_1920.jpg|алт=George Grosz, 1920, Neue Sachlichkeit| Џорџ Грос, 1920 година, Нова стварност File:Thomas_Hart_Benton_-_People_of_Chilmark_(Figure_Composition)_1920.jpg|алт=Thomas Hart Benton, 1920, Regionalism| [[Томас Харт Бентон]], 1920, Регионализам File:Bellows_George_Dempsey_and_Firpo_1924.jpg|алт=George Bellows, 1924, American realism| Џорџ Белоус, 1924, американски реализам File:Orozco_Mural_Omniciencia_1925_Azulejos.jpg|алт=José Orozco, detail of mural Omnisciencia, 1925, Mexican Social Realist Mural Movement| Хозе Орозко, детал од муралот ''Omnisciencia'', 1925 година, [[Мексикански мурализам|Мексиканско социјалистичко движење]] File:Demuth_Charles_Spring_1921.jpg|алт=Charles Demuth Spring, 1921, American Precisionism (proto Pop Art)| Чарлс Демут, ''пролет'', 1921, американски [[Прецизионизам|<nowiki/>]][[Прецизионизам]] (прото [[поп-арт]]) File:NY_Met_demuth_figure_5_gold.JPG|алт=Charles Demuth 1928, American Precisionism (proto Pop Art)| Чарлс Демут 1928, Американски [[Прецизионизам]] (прото [[поп-арт]]) File:Demuth_Charles_Chimney_and_Watertower_1931.jpg|алт=Charles Demuth, 1931, Precisionism| Чарлс Демут, 1931, [[Прецизионизам]] File:MacDonaldWright_AirplaneSynchYelOrng.jpg|алт=Stanton Macdonald-Wright 1920, Airplane Synchromy in Yellow-Orange, Synchromism| Стентон Мекдоналд-Рајт 1920, ''Синхромија на авиони во жолто-портокалова боја,'' Синхромизам File:Palacio_de_Bellas_Artes_-_Mural_El_Hombre_in_cruce_de_caminos_Rivera_3.jpg|алт=Diego Rivera, Recreation of Man at the Crossroads (renamed Man, Controller of the Universe), originally created in 1934, Mexican muralism movement| Диего Ривера, Рекреација на ''човекот на раскрсницата'' (преименувана во ''Човек, Контролор на универзумот''), првично создадена во 1934 година, [[Мексикански мурализам|мексиканско муралистичко движење]] </gallery> [[File:Amadeo_Modigliani_036.jpg|мини| [[Амедео Модиљани]], ''Портрет на Сутин'' 1916, Сутин бил важен практичар на [[Експресионизам|експресионизмот]]]] Ле Фов (француски за ''Диви ѕверови'') биле сликари од почетокот на 20 век, кои експериментирале со слободата на изразување преку бојата. Името на групата било дадено како на шега, а не како комплимент, уметничкиот критичар Луј Восел. [[Фовизам|Фовизмот]] бил краткотрајно и лабаво групирање на уметници чии дела ги нагласувале сликарските квалитети и имагинативната употреба на длабока боја над репрезентативните вредности. Фовистите ја правеле темата на сликата лесна за читање и ги преувеличувале перспективите. Едно пророчко предвидување за фовистите било изразено во 1888 година од [[Пол Гоген]] до [[Пол Серизје]]<blockquote>Како ги гледаш овие дрвја? Тие се жолти. Значи, внеси жолта боја; оваа сенка, која повеќе влече кон сино, насликај ја со чист ултрамарин; а овие црвени лисја? Употреби вермилион.</blockquote>Водачи на движењето биле [[Анри Матис]] и [[Андре Дерен]], кој од друга страна биле еден вид пријателски ривали, секој со свои следбеници. На крајот, Матис станал ''јанг'' на ''јинот'' на Пикасо во 20 век. Фовистичките сликари биле Алберт Марке, Шарл Камоан, [[Морис де Вламенк|Морис де Вламинк]], [[Раул Дифи]], Отон Фриз, холандскиот сликар Кес ван Донген и партнерот на Пикасо во кубизмот, [[Жорж Брак|Жорж Брак,]] меѓу другите. <ref>{{Наведена книга|title=The "Wild Beasts": Fauvism and its Affinities (Exhibition catalogue)|last=Elderfield|first=John|date=1976|publisher=Museum of Modern Art|isbn=0-87070-638-1|location=New York|author-link=John Elderfield}}</ref> Фовизмот, како движење, немало конкретни теории и било краткотрајно, почнувајќи од 1905 година и завршувајќи во 1907 година. Припадниците на фовизмот имале само три изложби. Матис се сметал за водач на движењето, поради неговата старост и претходното самоетаблирање во академскиот уметнички свет. Неговиот портрет на г-ѓа Матис од 1905 година, ''„Зелената линија“'' предизвикал сензација во Париз кога бил првпат изложен. Тој рекол дека сака да создава уметност за воодушевување; уметноста како украс била неговата цел и може да се каже дека неговата употреба на светли бои се обидува да одржи спокојство во композицијата. Во 1906 година, по предлог на неговиот пријател Амброаз Волард, Андре Дерен заминал во Лондон и насликал серија слики како ''„Чариншки мост, Лондон“'' во фовистички стил, парафразирајќи ја познатата серија на [[Импресионизам|импресионистичкиот]] сликар [[Клод Моне]]. <ref>{{Наведени вести|title=Derain's London paintings at the Courtauld Gallery|last=Rosenthal|first=Tom|date=4 December 2005|work=[[The Independent]]|author-link=Tom Rosenthal (publisher)}}</ref> [[File:MunchDerToddesMarat1907.JPG|лево|мини| [[Едвард Мунк]], ''Смртта на Марат I'' (1907), пример за [[експресионизам]]]] До 1907 година, фовизмот повеќе не претставувал шокантно ново движење, наскоро бил заменет со [[кубизам]] на радарот на критичарите како најнов нов развој во [[Современа уметност|современата уметност]] од тоа време. Во 1907 година, [[Гијом Аполинер|Аполинер]], коментирајќи за Матис во статија објавена во „Ла Фаланж“, изјавил: „Не сме тука во присуство на екстравагантен или екстремистички потфат: уметноста на Матис е еминентно разумна.“ <ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/picassobraquepio0000rubi/page/348|title=Picasso and Braque: Pioneering Cubism|last=Rubin|first=William|date=1989|publisher=[[Museum of Modern Art]]|isbn=0-87070-676-4|location=New York|page=[https://archive.org/details/picassobraquepio0000rubi/page/348 348]|author-link=William Rubin}}</ref> „Синиот Јавач“ било германско движење кое траело од 1911 до 1914 година, фундаментално за експресионизмот, заедно со [[Мост (уметност)|„Мост“]], група германски [[Експресионизам|експресионистички]] уметници формирани во [[Дрезден]] во 1905 година. Основачки членови на [[Мост (уметност)|Мост]] биле [[Фриц Блејл]], [[Ерих Хекел]], [[Ернст Лудвиг Кирхнер]] и Карл Шмит-Ротлуф . Подоцнежните членови биле Макс Пехштајн, [[Ото Милер]] и други. Ова била плодна група, која со текот на времето извршила големо влијание врз развојот на модерната уметност во 20 век и го создала стилот на [[Експресионизам|експресионизмот]]. <ref name="bruckemuseumbrucke">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bruecke-museum.de/englbleyl.htm|title=Fritz Bleyl (1880-1966)|work=Brücke Museum|archive-url=https://web.archive.org/web/20180316013621/http://www.bruecke-museum.de/englbleyl.htm|archive-date=March 16, 2018|accessdate=September 7, 2007}}</ref> [[Василиј Кандински]], [[Франц Марк]], [[Аугуст Маке]], [[Алексеј фон Јавленски]], чија психички експресивна слика на рускиот танчер ''„Портрет на Александар Сахаров“'' од 1909 година е во галеријата погоре, Маријана фон Верефкин, Лионел Фајнингер и други ја основале групата „Синиот јавач“ како одговор на отфрлањето на сликата на Кандински „''Страшниот суд“'' од изложбата. На „Синиот јавач“ му недостасувало средишен уметнички манифест, туку бил центриран околу Кандински и Марк. Уметниците Габриеле Минтер и [[Паул Кле]] исто така биле вклучени. Името на движењето доаѓа од слика од Кандински создадена во 1903 година. Исто така, се тврди дека името можеби потекнува од ентузијазмот на Марк за коњите и љубовта на Кандински кон сината боја. За Кандински, ''сината'' е боја на духовноста: колку е потемна сината боја, толку повеќе ја буди човечката желба кон вечното. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.tate.org.uk/art/art-terms/d/der-blaue-reiter|title=Art Term: Der Blaue Reiter|work=[[Tate]]|accessdate=August 10, 2009}}</ref> === Експресионизам, симболизам, американски модернизам, Баухаус === <gallery widths="140px" heights="140px"> File:The_Kiss_-_Gustav_Klimt_-_Google_Cultural_Institute.jpg|алт=Gustav Klimt, Expressionism, 1907–1908| [[Густав Климт]], [[експресионизам]], 1907-1908 File:Chagall_IandTheVillage.jpg|алт=Marc Chagall, Expressionism and Surrealism, 1911| [[Марк Шагал]], [[Експресионизам]] и [[надреализам]], 1911 File:Nature_Symbolized.jpg|алт=Arthur Dove, early American modernism, 1911| [[Артур Дав]], ран американски модернизам, 1911 година File:Egon_Schiele_-_Self-Portrait_with_Physalis_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Egon Schiele, Symbolism and Expressionism, 1912| [[Егон Шиле]], Симболизам и [[експресионизам]], 1912 File:Modigliani_-_Nu_couché.jpg|алт=Amedeo Modigliani, Symbolism and Expressionism, 1917| [[Амедео Модиљани|Амадео Модиљани]], Симболизам и [[експресионизам]], 1917 File:Georgia_O'Keeffe,_Series_1,_No._8.jpg|алт=Georgia O'Keeffe, American modernism, 1918| [[Џорџија О'Киф]], американски модернизам, 1918 File:Patrick_Henry_Bruce_-_Peinture.jpg|алт=Patrick Henry Bruce, American modernism, 1917–1918| Патрик Хенри Брус, американски модернизам, 1917–1918 File:Paul_Klee,_1922,_Red_Balloon,_oil_on_chalk-primed_gauze,_mounted_on_board,_31.7_x_31.1_cm,_Solomon_R._Guggenheim_Museum.jpg|алт=Paul Klee, Bauhaus, 1922| [[Паул Кле]], [[Баухаус]], 1922 </gallery> [[File:1920,_Soutine,_Chemin_de_la_Fontaine_des_Tins_at_Céret.jpg|мини| [[Хаим Сутин]], [[експресионизам]], околу 1920 година]] [[File:The_dining_room_in_the_country_by_Pierre_Bonnard_(1913).jpg|мини| [[Пјер Бонар]], 1913, европско [[Модернизам|модернистичко наративно сликарство]]]] ''[[Експресионизам|Експресионизмот]]'' и [[Симболизам|''симболизмот'']] се широки правци кои опфаќаат неколку важни и поврзани движења во сликарството од 20 век кои доминирале во голем дел од [[Авангарда|авангардната]] уметност која се создавала во Западна, Источна и Северна Европа. Експресионистичките дела биле насликани во голема мера помеѓу [[Првата светска војна]] и [[Втората светска војна]], главно во Франција, Германија, Норвешка, Русија, Белгија и Австрија. Експресионистичките стилови се поврзани со оние на надреализмот и симболизмот и секој од нив е уникатно и донекаде ексцентрично личен. [[Фовизам|Фовизмот]], [[Мост (уметност)|„Мост“]] и „Синиот јавач“ се три од најпознатите групи [[Експресионизам|експресионистички]] и симболистички сликари. Уметници интересни и разновидни како [[Марк Шагал]], чија слика ''„Јас и селото“'' раскажува автобиографска приказна што го испитува односот помеѓу уметникот и неговото потекло, со лексикон на уметнички симболизам. [[Густав Климт]], [[Егон Шиле]], [[Едвард Мунк]], [[Емил Нолде]], [[Шаим Сутин]], Џејмс Енсор, [[Оскар Кокошка]], [[Ернст Лудвиг Кирхнер]], Јицак Френкел Френел, Макс Бекман, [[Франц Марк]], Кете Шмидт, Жорж Руо, [[Амедео Модиљани]] и некои од американците во странство, како Марсден Хартли и Стјуарт Дејвис, се сметале за влијателни експресионистички сликари. Иако [[Алберто Џакомети]] првенствено се смета за интензивен [[Надреализам|надреалистички]] [[Вајарство|скулптор]], тој создал и интензивни експресионистички слики. Во САД, во периодот помеѓу Првата и Втората светска војна, сликарите имале стремеж да одат во Европа за да добијат признание. [[Модернизам|Модернистички]] уметници како Марсден Хартли, Патрик Хенри Брус, Џералд Мерфи и Стјуарт Дејвис, создале репутација во странство. Додека [[Патрик Хенри Брус]] {{Sfnp|Agee|Rose|1979}} создавал слики поврзани со [[Кубизам|кубизмот]] во Европа, и Стјуарт Дејвис и Џералд Мерфи создале слики претставувале биле рани инспирации за американската [[поп-арт]] <ref>{{Наведен нестручен часопис|access-date=June 30, 2019}}</ref> <ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/americanarthisto0000crav|title=American Art: History and Culture|last=Craven|first=Wayne|date=1994|publisher=[[McGraw-Hill]]|isbn=978-0-69716-763-7|location=Boston, Massachusetts|page=[https://archive.org/details/americanarthisto0000crav/page/464 464]|url-access=registration}}</ref> <ref>{{Наведен нестручен часопис|access-date=August 28, 2007}}</ref>, а Марсден Хартли експериментирал со [[Експресионизам|експресионизмот]]. Во текот на 1920-тите, фотографот Алфред Штиглиц ги изложил делата на [[Џорџија О'Киф]], Артур Дав, Алфред Хенри Маурер, Чарлс Демут, Џон Марин и други уметници, вклучувајќи ги европските мајстори [[Анри Матис]], [[Огист Роден]], [[Анри Русо]], [[Пол Сезан]] и [[Пабло Пикасо]], во неговата галерија ''291'' во Њујорк. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nga.gov/exhibitions/modart_2.shtm|title=Modern Art and America: Alfred Stieglitz and His New York Galleries|date=2000|work=[[National Gallery of Art]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222210146/http://www.nga.gov/content/ngaweb/exhibitions/2001/stieglitz_modern.html|archive-date=December 22, 2015|accessdate=November 11, 2008}}</ref> Во Европа, мајстори како [[Анри Матис]] и [[Пјер Бонар]] продолжиле да ги развиваат своите наративни стилови независно од кој било правец. === Дадаизам и надреализам === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:The Red Tower by Giorgio de Chirico.jpg|[[Џорџо де Кирико]], „Црвената кула“ (La Tour Rouge), 1913 г., ран [[надреализам]] Image:Picabia Machine Turn.jpg|[[Франсис Пикабија]], „Машина која брзо се врти“, 1916, [[Дадаизам]] Image:Pedestal Table in the Studio.jpg|[[Андре Масон]], 1922, [[надреализам]] Image:DasUndbild.jpg|[[Курт Швитерс]], 1919 година, [[колаж|насликан колаж]], [[Дадаизам]] </gallery> [[File:Murdering_Airplane.jpg|лево|мини| [[Макс Ернст]], ''Авион-убиец'', 1920, ран [[надреализам]]]] [[File:Joan_Miró,_1920,_Horse,_Pipe_and_Red_Flower,_oil_on_canvas,_82.6_x_74.9_cm,_Philadelphia_Museum_of_Art.jpg|лево|мини| [[Жоан Миро]], ''Коњ, луле и црвен цвет'', 1920, ран [[надреализам]]]] [[Марсел Дишан]] стекнал меѓународна слава по Саемот на оружје во Њујорк во 1913 година, каде што неговата ''слика „Голтија спуштајќи се по скали“'' стана ''главна тема на славните'' . Потоа тој ја создаде ''„Невестата соблечена гола од нејзините ергени“, дури и голема чаша''. ''Големото стакло'' ја турнало уметноста на сликарството до радикално нови граници, делумно сликајќи, делумно колажирајќи, делумно конструктивно. Дишан (кој наскоро се откажал од уметноста поради [[Шах|шахот]]) се поврзал тесно со [[Дадаизам|дадаистичкото]] движење кое започнало во неутралниот [[Цирих|Цирих, Швајцарија]], за време на Првата светска војна и го достигнало својот врв од 1916 до 1920 година. Движењето првенствено ги вклучувало визуелните уметности, книжевноста (поезија, уметнички манифести, теорија на уметност), театарот и графичкиот дизајн, а својата антивоена политика ја концентрирала преку отфрлање на преовладувачките стандарди во [[Уметност|уметноста]] преку [[Антиуметност|антиуметнички]] културни дела. Френсис Пикабија, [[Мен Реј]], Курт Швитерс, [[Тристан Цара]], Ханс Рихтер, [[Ханс Арп|Жан Арп]], Софи Теубер-Арп, заедно со Дишан и многу други се поврзани со дадаистичкото движење. Дишан и неколку [[Дадаизам|дадаисти]] се поврзани и со надреализмот, движењето кое доминирало во европското сликарство во 1920-тите и 1930-тите. <ref>{{Наведена книга|title=Dada and Surrealism: A Very Short Introduction|last=Hopkins|first=David|publisher=Oxford University Press|year=2004|isbn=978-0-19-280254-5|location=Oxford, UK}}</ref> [[File:Duchamp_-_Nude_Descending_a_Staircase.jpg|мини| [[Марсел Дишан]], ''Гола спуштајќи се по скали, бр. 2'', 1912, Музеј на уметност во Филаделфија]] Во 1924 година, [[Андре Бретон]] го објавил ''Надреалистичкиот манифест.'' [[Надреализам|Надреалистичкото]] движење во сликарството станало синоним за [[Авангарда|авангардата]] и во кое се претставени уметници чии дела се разликувале од апстрактни до суперреалистични. Со дела на хартија како ''„Машина која брзо се врти''“ (горе), Франсис Пикабија продолжил да се вклучува во [[Дадаизам|дадаистичкото]] движење до 1919 година во [[Цирих]] и Париз, пред да се отцепи од него откако развил интерес за [[Надреализам|надреалистичката]] уметност. Ив Танги, [[Рене Магрит]] и [[Салвадор Дали]] се особено познати по нивните реалистични прикази на соништата и фантастичните прикази на имагинацијата. ''„Орано поле“'' од 1923–1924 година на [[Жоан Миро]] се граничи со апстракција, ова рано сликарство на комплекс од предмети и фигури и аранжмани на сексуално активни ликови; било првото [[Надреализам|надреалистичко]] [[ремек-дело]] на Миро. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.guggenheimcollection.org/site/artist_work_md_109_7.html|title=The Tilled Field, 1923–1924|last=Spector|first=Nancy|authorlink=Nancy Spector|work=[[Solomon R. Guggenheim Museum]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20080925010715/http://www.guggenheimcollection.org/site/artist_work_md_109_7.html|archive-date=September 25, 2008|accessdate=May 30, 2008}}</ref> Поапстрактните [[Жоан Миро]], [[Ханс Арп]], [[Андре Масон]] и [[Макс Ернст]] станале многу влијателни, особено во Соединетите Американски Држави во текот на 1940-тите. Во текот на 1930-тите, надреализмот продолжил да станува повидлив за пошироката јавност. Во Британија се развила надреалистичка група и, според Бретон, нивната Лондонска меѓународна надреалистичка изложба во 1936 година станала врв на тој период и станала модел за идните меѓународни изложби. Надреалистичките групи во Јапонија, а особено во [[Латинска Америка]], Карибите и во Мексико, создале иновативни и оригинални дела. Дали и [[Рене Магрит|Магрит]] создале некои од најшироко признатите слики од движењето. Сликата ''„Ова не е луле“'' од Магрит од 1928/1929 година претставува тема на книгата на [[Мишел Фуко]] од 1973 година, ''„Ова не е луле“'' (англиско издание, 1991), во која се расправа за сликата и нејзиниот парадокс. [[Салвадор Дали]] се придружил на групата во 1929 година и учествувал во брзото воспоставување на визуелниот стил помеѓу 1930 и 1935 година. Надреализмот како визуелно движење пронашол метод да ја разоткрие психолошката вистина со отстранување на обичните предмети од нивното нормално значење, со цел да создаде привлечна слика која е надвор од вообичаената формална организација и перцепција, понекогаш предизвикувајќи емпатија кај гледачот, понекогаш смеа, а понекогаш бес и збунетост. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://data.bnf.fr/fr/14451967/andre_breton_manifeste_du_surrealisme/|title=Manifeste du surréalisme|last=Breton|first=André|authorlink=André Breton|date=1924|work=[[Bibliothèque nationale de France]]|language=fr|trans-title=Manifestoes of Surrealism|accessdate=June 30, 2019}}</ref> 1931 година ја означило годината кога неколку надреалистички сликари создале дела кои означиле пресвртници во нивниот стилски развој: на еден пример, течните форми стануваат заштитен знак на Дали, особено во неговата ''[[Долготрајноста на спомените|„Долготрајноста на спомените“]]'', која ја прикажува сликата на часовници кои се виткаат како да се топат. Евокации на времето и неговата привлечна мистерија и апсурдност. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.moma.org/collection/browse_results.php?object_id=79018|title=The Persistence of Memory (1931)|work=Museum of Modern Art|accessdate=June 30, 2019}}</ref> Карактеристиките на овој стил – комбинација од сликовитото, апстрактното и психолошкото – почнале да го претставуваат отуѓувањето кои многу луѓе го чувствувале во [[Модернизам|модернистичкиот]] период, во комбинација со чувството за подлабоко продирање во психата, за да се „создаде целосна личност“. <ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/manifestoesofsur0000bret|title=Manifestoes of Surrealism|last=Breton|first=André|date=1972|publisher=University of Michigan Press|isbn=978-0-47206-182-2|location=[[Ann Arbor, Michigan]]|page=[https://archive.org/details/manifestoesofsur0000bret/page/26 26]|translator-last=Seaver|translator-first=Richard|translator-last2=Lane|translator-first2=Helen R.|url-access=registration}}</ref> <ref>{{Наведена книга|title=History of the Surrealist Movement|last=Durozoi|first=Gérard|date=2002|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-22617-411-2|location=Chicago, Illinois|page=193|translator-last=Anderson|translator-first=Alison}}</ref> Макс Ернст студирал филозофија и психологија во [[Бон]] и бил заинтересиран за алтернативните реалности кои ги доживуваат лудите. Неговите слики, како што е ''„Авион-убиец''“ (1920), можеби биле инспирирани од студијата на [[Психоанализа|психоаналитичарот]] [[Зигмунд Фројд]] за заблудите на параноикот Даниел Пол Шребер. Фројд ја досетил фантазијата на Шребер да стане жената како ''комплекс на кастрација''. Централната слика од два пара нозе се однесува на хермафродитските желби на Шребер. Натписот на Ернст на задната страна од сликата гласи: ''Сликата е чудна поради својата симетрија.'' ''Двата пола се балансираат еден со друг.'' <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.tate.org.uk/art/artworks/ernst-men-shall-know-nothing-of-this-t00336|title=Max Ernst, 'Men Shall Know Nothing of This', (1923)|work=Tate|accessdate=June 30, 2019}}</ref> Во текот на 1920-тите, делото на [[Андре Масон]] извршило огромно влијание во помагањето на младиот уметник [[Жоан Миро]] да ги пронајде своите корени во новото надреалистичко сликарство. Миро во писмата до [[Пјер Матис]] ја признал важноста на Масон како пример за него во неговите рани години во Париз. Долго откако личните, политичките и професионалните тензии ја фрагментирале надреалистичката група, Магрит, Миро, Дали и другите надреалисти продолжиле да дефинираат визуелна програма во уметноста. Други истакнати надреалистички уметници се Џорџо де Кирико, Мерет Опенхајм, Тојен, Грегоар Мишонзе, Роберто Мата, Кеј Сејџ, [[Леонора Карингтон]], Доротеја Танинг и Леонор Фини, меѓу другите. Во текот на 1920-тите и 1930-тите години и [[Големата депресија]], европската уметничка сцена станала карактеризирана со надреализам, доцен кубизам, [[Баухаус]], [[Де Стајл]], дадаизам, [[Нова стварност]] и експресионизам; и била окупирана од мајсторски [[Модернизам|модернистички]] сликари во боја како [[Анри Матис]] и Пјер Бонар. Американското сценско сликарство и движењата на [[Социјален реализам|социјалниот реализам]] и [[Регионализам (уметност)|регионализмот]], кои содржеле и политички и социјални коментари, доминирале во уметничкиот свет во САД. Уметници како Бен Шан, [[Томас Харт Бентон]], Грант Вуд, Џорџ Тукер, Џон Стјуарт Кари, Реџиналд Марш и други биле истакнати. Во Латинска Америка, покрај [[Уругвај|уругвајскиот]] сликар Хоакин Торес Гарсија и Руфино Тамајо од Мексико, [[Мексикански мурализам|муралистичкото движење]] со Диего Ривера, Давид Сикеирос, Хозе Ороско, Педро Нел Гомез и Сантијаго Мартинез Делгадо и симболистичките слики од [[Фрида Кало]] започнале преродба на уметноста во регионот, со употреба на боја и историски и политички пораки. Симболистичките дела на [[Фрида Кало]] се исто така силно поврзани со надреализмот и движењето на [[Магичен реализам|магичниот реализам]] во книжевноста. Психолошката драма во многу од автопортретите на Кало ја нагласува виталноста и релевантноста на нејзините слики за уметниците во 21 век. Во Германија се појавила „[[Нова стварност]]“ (Neue Sachlichkeit ) бидејќи Макс Бекман, Ото Дикс, Џорџ Грос и други поврзани со [[Берлинска сецесија|Берлинската сецесија]] ги политизирале своите слики. Делото на овие уметници произлегло од експресионизмот и претставувал одговор на политичките тензии на [[Вајмарска Република|Вајмарската Република]], а честопати било остро сатирично. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.tate.org.uk/art/art-terms/n/neue-sachlichkeit|title=Art Terms: Neue Sachlichkeit|work=Tate|accessdate=June 30, 2019}}</ref> Диего Ривера е можеби најпознат во јавноста по неговиот мурал од 1933 година, ''„Човек на раскрсницата“'', во лобито на зградата RCA во Центарот „Рокфелер“. Кога неговиот патрон [[Нелсон Рокфелер]] открил дека муралот вклучува портрет на [[Владимир Илич Ленин|Ленин]] и други [[Комунизам|комунистички]] слики, тој го отпуштил Ривера, а недовршеното дело на крајот било уништено од персоналот на Рокфелер. Филмот ''„Лулка ќе се ниши“'' вклучува драматизација на спорот. Делата на [[Фрида Кало]] (сопругата на Ривера) често се карактеризираат со нивните остри портрети на болка. Од нејзините 143 слики, 55 се [[Автопортрет|автопортрети]], кои често вклучуваат симболични прикази на нејзините физички и психолошки рани. Кало била длабоко под влијание на домородната мексиканска култура, што е очигледно во светлите бои на нејзините слики и драматичната симболика. [[Христијанство|Христијанските]] и [[Евреи|еврејските]] теми често се прикажани и во нејзините дела; таа комбинирала елементи од класичната религиозна мексиканска традиција - кои честопати биле крвави и насилни - со [[Надреализам|надреалистички]] прикази. Иако нејзините слики не се премногу христијански - таа била отворена комунистка и содржат елементи на морбидниот мексикански христијански стил на религиозни слики. [[File:Grant_Wood_-_American_Gothic_-_Google_Art_Project.jpg|лево|мини| [[Грант Вуд]], 1930, [[Социјален реализам|Социјалистички реализам]] . ''Американската готика'' прикажува земјоделец што држи [[Вила (полска)|вила]] и помлада жена пред куќа во стилот на карпентер готски. Тоа е една од најпознатите и [[Икона|најзначајните]] слики во американската уметност од 20 век.]] Во текот на 1930-тите, радикалната левичарска политика ги карактеризирала многу од уметниците поврзани со [[Надреализам|надреализмот]], вклучувајќи го и [[Пабло Пикасо]]. <ref>{{Наведена книга|title=Dada Turns Red: The Politics of Surrealism|last=Lewis|first=Helena|date=1990|publisher=University of Edinburgh Press|isbn=978-0-74860-140-0|location=Edinburgh, Scotland}}</ref> На 26 април 1937 година, за време на [[Шпанска граѓанска војна|Шпанската граѓанска војна]], [[Баскија (автономна заедница)|баскискиот]] град Герника станало местото на „бомбардирањето на Герника“ од страна на [[Легија Кондор|Легијата Кондор]] на [[Луфтвафе]] на [[нацистичка Германија]]. Германците напаѓале за да ги поддржат напорите на [[Франциско Франко]] за соборување на баскиската влада и шпанската републиканска влада. Градот бил опустошен, иако Баскијското собрание преживеало. Пикасо го насликал својот мурал со големина на ''Герника'' за да ги одбележи ужасите од бомбардирањето. Во својата конечна форма, ''Герника'' претставува огромна црно-бела слика, висока 3,5 метри и 7,8 метри широк мурал насликан во масло. Муралот претставува сцена на смрт, насилство, бруталност, страдање и беспомошност, без да ги прикаже нивните непосредни причини. Изборот да се слика во црно-бело е во контраст со интензитетот на прикажаната сцена и ја повикува непосредноста на фотографија од весник. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.arthistoryarchive.com/arthistory/cubism/Pablo-Picasso.html|title=Pablo Picasso|last=Moffat|first=Charles|work=Art History Archive|accessdate=14 June 2007}}</ref> Пикасо ја насликал сликата со големина на мурал наречена ''„Герника“'' во знак на протест против бомбардирањето. Сликата првпат била изложена во Париз во 1937 година, потоа во [[Скандинавија]], потоа во [[Лондон]] во 1938 година, а конечно во 1939 година, на барање на Пикасо, сликата била испратена во [[Соединетите Американски Држави]] на продолжена позајмица (за чување) во MoMA. Сликата била на турнеја низ музеите низ САД сè до нејзиното конечно враќање во Музејот на современа уметност во Њујорк, каде што била изложена речиси триесет години. Конечно, во согласност со желбата на Пикасо да ја подари сликата на народот на [[Шпанија]] како подарок, таа била испратена во Шпанија во 1981 година. За време на [[Големата депресија]] од 1930-тите, во текот на годините на [[Втората светска војна]], американската уметност се карактеризирала со [[социјален реализам]] и [[американско сценско сликарство]] (како што е прикажано погоре) во делата на [[Грант Вуд]], [[Едвард Хопер]], Бен Шан, [[Томас Харт Бентон]] и неколку други. ''„Ноќни јастреби“'' (1942) е слика од [[Едвард Хопер]] која прикажува луѓе како седат во ресторан во центарот на градот доцна навечер. Тоа не е само најпознатата слика на Хопер, туку и една од најпрепознатливите во американската уметност. Моментално е во колекцијата на Чикашкиот уметнички институт. Сцената е инспирирана од ресторан (оттогаш е срушен) во [[Гринич Вилиџ]], домот на Хопер на [[Менхетн|Менхетен]]. Хопер почнал да го слика веднаш по нападот врз [[Напад на Перл Харбор|Перл Харбор]]. По овој настан, низ земјата владеело големо чувство на мрак, чувство што е прикажано на сликата. Урбаната улица е празна пред ресторанот, а внатре ниту еден од тројцата гости очигледно не ги гледа или разговара со другите, туку е изгубен во сопствените мисли. Ова прикажување на модерниот урбан живот како празен или осамен е честа тема низ целото творештво на Хопер. ''„Американска готика“'' е слика од Грант Вуд од 1930 година. Портретирајќи земјоделец со [[Вила (полска)|вила]] и помлада жена пред куќа во стилот на Карпентер готика, таа е една од најпознатите слики во американската уметност од 20 век. Уметничките критичари имале поволни мислења за сликата, како Гертруда Штајн и Кристофер Морли, кои претпоставувале дека сликата е наменета да биде сатира на руралниот живот во малите градови. Така, тоа се сметало за дел од трендот кон сè покритични прикази на рурална Америка, по примерот на ''[[Вајнсбург, Охајо|„Вајнсбург, Охајо“]]'' од [[Шервуд Андерсон]] во 1919 година, „''Главна улица''“ од [[Синклер Луис]] во 1920 година и ''„Тетовираната грофица“'' од [[Карл ван Вехтен]] во книжевноста. <ref name="slate">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.slate.com/id/2120494/|title=The Most Famous Farm Couple in the World|last=Fineman|first=Mia|date=June 8, 2005|work=[[Slate (magazine)|Slate]]|accessdate=June 30, 2019}}</ref> Сепак, со почетокот на Големата депресија, сликата почнала да се смета за приказ на непоколебливиот американски пионерски дух. === Апстрактен експресионизам === 1940-тите во Њујорк го најавиле триумфот на американскиот [[апстрактен експресионизам]], современо движење кое ги комбинирало лекциите научени од [[Анри Матис]], [[Пабло Пикасо]], надреализмот, [[Жоан Миро]], кубизмот, [[Фовизам|фовизмот]] и раниот модернизам преку големи учители во Америка како [[Ханс Хофман]] и [[Џон Д. Греам]]. Американските уметници имале корист од присуството на [[Пит Мондријан]], [[Фернан Леже]], [[Макс Ернст]] и групата на [[Андре Бретон]], галеријата на Пјер Матис и галеријата „Уметноста на овој век“ на [[Пеги Гугенхајм]], како и од други фактори. Американското сликарство по Втората светска војна, наречено апстрактен експресионизам, вклучувало уметници како [[Џексон Полок]], Вилем де Кунинг, Аршил Горки, [[Марк Ротко]], Ханс Хофман, Клифорд Стил, Франц Клајн, Адолф Готлиб, Барнет Њуман, Марк Тоби, Џејмс Брукс, Филип Густон, Роберт Мадервел, Конрад Марка-Рели, Џек Творков, Вилијам Базиотес, Ричард Пусет-Дарт, Ад Рајнхард, Естебан Висенте, Хеда Стерн, Џими Ернст, Бредли Вокер Томлин и Теодорос Стамос, меѓу другите. Американскиот апстрактен експресионизам го добил своето име во 1946 година од уметничкиот критичар Роберт Коутс. Се смета за комбинирање на емоционалниот интензитет и самоодрекувањето на германските експресионисти со антифигуративната естетика на европските апстрактни школи како што се [[Футуризам|футуризмот]], [[Баухаус]] и синтетичкиот кубизам. Апстрактниот експресионизам, [[Акционо сликарство|акционото сликарство]] и сликарството на [[Сликарство на обоено поле|обоено поле]] се синоними за Њујоршката школа. Технички, надреализмот бил важен претходник на апстрактниот експресионизам со неговиот акцент на спонтано, автоматско или потсвесно создавање. Капењето боја на [[Џексон Полок]] врз платно поставено на подот е техника чии корени се наоѓаат во делото на [[Андре Масон]]. Друго важно рано претставување на она што подоцна станало апстрактен експресионизам е делото на американскиот северозападен уметник [[Марк Тоби]], особено неговите платна со „бело пишување“, кои, иако генерално не се големи по размер, го антиципираат „целиот“ изглед на сликите со капки на Полок. Дополнително, апстрактниот експресионизам има слика за бунтовност, анархија, многу е идиосинкратичен и, според некои, прилично нихилистички. Во пракса, терминот се применува на голем број уметници кои работат (претежно) во [[Њујорк]], а имале сосема различни стилови, па дури и се применувал на дела кои не се особено апстрактни ниту експресионистички. Енергичните „[[Акционо сликарство|акциони слики]]“ на Полок, со нивниот „зафатен“ дух, се различни и технички и естетски од насилната и гротескна серија ''„Жени“'' на [[Вилем де Кунинг]]. Како што се гледа погоре во галеријата, ''„Жена V“'' е една од серијата од шест слики кои биле создадени од де Кунинг во периодот помеѓу 1950 и 1953 година, кои прикажуваат женска фигура во должина од три четвртини. Тој ја започнал првата од овие слики, колекцијата ''Жена I'' : Музејот на современа уметност, Њујорк, во јуни 1950 година, постојано менувајќи ја и сликајќи ја сликата сè до јануари или февруари 1952 година, кога сликата била напуштена односно недовршена. Историчарот на уметност Мејер Шапиро ја видел сликата во студиото на де Кунинг набргу потоа и го охрабрил уметникот да истрае. Одговорот на Де Кунинг бил да започне со сликање на три други слики на истата тема; ''Жена II'', Музеј на современа уметност, Њујорк, ''Жена III'', Музеј на современа уметност во Техеран, ''Жена IV'', Музеј на уметностА „Нелсон-Аткинс“, [[Канзас Сити (Мисури)|Канзас Сити, Мисури]]. Во текот на летото 1952 година, поминато во Ист Хемптон, де Кунинг понатаму ја истражувал темата преку цртежи и пастели. Можеби ја завршил работата на ''„Жена I“'' до крајот на јуни, или можеби дури во ноември 1952 година, а веројатно и другите три филма со жени биле завршени во исто време. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nga.gov.au/International/Catalogue/Detail.cfm?IRN=47761&BioArtistIRN=25281&MnuID=2&GalID=1|title=Woman V (1952–53 )|last=de Kooning|first=Willem|work=[[National Gallery of Australia]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221125918/http://nga.gov.au/International/Catalogue/Detail.cfm?IRN=47761&BioArtistIRN=25281&MnuID=2&GalID=1|archive-date=December 21, 2016|accessdate=June 30, 2019}}</ref> Серијата ''„Жена“'' се дефинитивно фигуративни слики . Друг важен уметник е [[Франц Клајн]], како што е прикажано во неговата слика ''„Главна улица,'' 1950“, како и со [[Џексон Полок]] и други апстрактни експресионисти, бил етикетиран како [[Акционо сликарство|акционен сликар]] поради неговиот навидум спонтан и интензивен стил, фокусирајќи се помалку, или воопшто не, на фигурите или сликите, туку на самите потези со четката и употребата на платно. [[Клифорд Стил]], [[Барнет Њуман]], [[Адолф Готлиб]] и спокојно треперливите блокови од боја во делото на [[Марк Ротко]] (што не е она што обично би се нарекло експресионистичко и за кое Ротко негирал дека е апстрактно), се класифицирани како апстрактни експресионисти, иако од она што [[Клемент Гринберг]] го нарекол насока на [[Сликарство на обоено поле|сликарството на обоено поле]] на апстрактниот експресионизам. И [[Ханс Хофман]] и [[Роберт Мадервел]] можат удобно да се опишат како практичари на [[акционо сликарство]] и [[сликарство на обоено поле]]. [[File:Dugmore-5313_hi.jpg|лево|мини| Едвард Дагмор, ''Без наслов'', 1954, 84 x 51 инчи, школа за [[апстрактен експресионизам]] во областа на заливот Сан Франциско]] Апстрактниот експресионизам има многу стилски сличности со руските уметници од почетокот на 20 век, како што е [[Василиј Кандински]]. Иако е вистина дека спонтаноста или впечатокот за спонтаност ги карактеризирал голем дел од делата на апстрактните експресионисти, повеќето од овие слики вклучувале внимателно планирање, особено затоа што нивната голема големина го барала тоа. Исклучок може да бидат сликите со капка по капка на Полок. Зошто овој стил добил широко прифаќање во 1950-тите е прашање на дебата. Американскиот [[социјален реализам]] бил мејнстрим во 1930-тите. На него влијаела не само [[Големата депресија]], туку и [[Социјалистички реализам|социјалреалистите]] од Мексико, како што се Давид Алфаро Сикеирос и Диего Ривера. Политичката клима по Втората светска војна не ги толерирала долго социјалните протести на тие сликари. Апстрактниот експресионизам се појавил за време на [[Втората светска војна]] и почнал да се прикажува во раните 1940-ти во галериите во Њујорк, како што е галеријата „Уметноста на овој век“. Доцните 1940-ти до средината на 1950-тите го најавиле Мекартиновиот период. Тоа било по Втората светска војна и време на политички конзервативизам и екстремна уметничка [[цензура]] во Соединетите Американски Држави. Некои луѓе претпоставуваат дека бидејќи темата на обработка честопати била целосно апстрактна, апстрактниот експресионизам станал безбедна стратегија за уметниците да го следат овој стил. Апстрактната уметност може да се смета за аполитична. Или доколку уметноста била политичка, пораката во голема мера била за инсајдерите. Сепак, тие теоретичари се во малцинство. Како првото навистина оригинално училиште за сликарство во Америка, апстрактниот експресионизам ја прикажал виталноста и креативноста на земјата во повоените години, како и нејзината способност (или потреба) да развие естетски осет кој не бил ограничен од европските стандарди за убавина. Иако апстрактниот експресионизам брзо се проширил низ Соединетите Американски Држави, главните средини на овој стил биле Њујорк Сити и Калифорнија, особено во Њујоршката школа и областа на Санфранцискиот Залив. Апстрактните експресионистички слики делат одредени карактеристики, вклучувајќи ја употребата на големи платна, пристап „целосен“, во кој целото платно се третира со еднаква важност (наспроти средината што е од поголем интерес отколку рабовите). Платното како ''арена'' станало кредо на [[Акционо сликарство|акционото сликарство]], додека <nowiki><i id="mwBKw">интегритетот на сликовната рамнина</i></nowiki> стана кредо на сликарите од обоено поле. Многу други уметници почнале да ги изложуваат своите слики поврзани со апстрактниот експресионизам во текот на 1950-тите, вклучувајќи ги Алфред Лесли, [[Сем Френсис]], Џоан Мичел, Хелен Франкенталер, Сај Туомбли, Милтон Резник, Мајкл Голдберг, Норман Блум, Реј Паркер, Николас Карон, Грејс Хартиган, Фридел Џубас и Роберт Гудноф, меѓу другите. Во текот на 1950-тите, сликарството на обоено поле првично се однесувало на одреден вид [[апстрактен експресионизам]], особено на делата на [[Марк Ротко]], Клифорд Стил, Барнет Њуман, Роберт Мадервел и Адолф Готлиб. Во суштина станувало збор за апстрактни слики со големи, рамни пространства на бои кои ги изразувале сензуалните и визуелните чувства и својства на големи површини со нијансирана површина. [[Ликовен критичар|Уметничкиот критичар]] Клемент Гринберг го перцепирал сликарството на обоено поле како поврзано, но различно од акциското сликарство. Целокупната ширина и гешталт на делото на раните сликари во боја зборува за речиси духовно искуство, воодушевено пред растечкиот универзум на сензуалност, боја и површина. Од почетокот до средината на 1960-тите, сликарството на обоено поле почнало да се однесува на стиловите на уметници како Жулс Олицки, Кенет Ноланд и Хелен Франкенталер, чии дела биле поврзани со апстрактниот експресионизам од втората генерација, и на помлади уметници како Лари Зокс и [[Френк Стела]] - сите движејќи се во нова насока. Уметници како Клифорд Стил, [[Марк Ротко]], Ханс Хофман, Морис Луис, Жулс Олицки, Кенет Ноланд, Хелен Франкенталер, Лари Зокс и други честопати користеле значително редуцирани наводи за природата и сликале со многу артикулирана и психолошка употреба на бојата. Генерално, овие уметници ги елиминирале препознатливите слики. Во ''„Планини и море“ ,'' од 1952 година, значајно дело на [[Сликарство на обоено поле|сликарството на обоено поле]] од Хелен Франкенталер, уметницата за прв пат ја употреби техниката на дамки. Во [[Европа]] се продолжил со надреализмот, кубизмот, дадаизмот и делата на [[Анри Матис|Матис]]. Исто така во Европа, ташизмот (европскиот еквивалент на апстрактниот експресионизам) и неформализмот ја презеле најновата генерација. Серж Полјакоф, Николас де Стаел, Жорж Матје, Виера да Силва, [[Жан Дибифе]], [[Ив Клајн]] и Пјер Сулаж, меѓу другите, се сметаат за важни фигури во повоеното европско сликарство. На крајот, апстрактното сликарство во Америка се развило во движења како што се [[неодадаизам]], сликарство на обоено поле, [[постсликарска апстракција]], [[оп-арт]], сликарство со цврсти рабови, минималистичка уметност, сликарство на [[обликувано платно]], [[лирска апстракција]], [[неоекспресионизам]] и продолжение на апстрактниот експресионизам. Како одговор на стремежот кон апстракција, сликите се појавиле преку разни нови движења, особено [[Поп-арт|поп-артот]]. === Реализам, Предел, Фигурација, Мртва природа, Градски пејзаж === ```wiki <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Max Beckmann, 1918-19, The Night (Die Nacht), oil on canvas, 133 x 154 cm, Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen, Düsseldorf.jpg|[[Макс Бекман]], ''[[Ноќта (слика)|Ноќта (Die Nacht)]]'', 1918–1919, [[Нова објективност]] Image:Republican Automatons George Grosz 1920.jpg|[[Џорџ Грос]], 1920, [[Нова објективност]] Image:Thomas Hart Benton - People of Chilmark (Figure Composition) 1920.jpg|[[Томас Харт Бентон (сликар)|Томас Харт Бентон]], 1920, [[Американско сликарство на сцени|регионализам]] Image:Bellows George Dempsey and Firpo 1924.jpg|[[Џорџ Белоуз]], 1924, [[американски реализам]] Image:Orozco Mural Omniciencia 1925 Azulejos.jpg|[[Хосе Ороско]], детаљ од муралот ''Омнисиенсија'', 1925, [[мексикански мурализам|мексиканско социјално-реалистичко мурално движење]] Image:Demuth Charles Spring 1921.jpg|[[Чарлс Демут]] ''Пролет'', 1921, американски [[прецизионизам]] (прото-[[поп-арт]]) File:NY Met demuth figure 5 gold.JPG|[[Чарлс Демут]], 1928, американски [[прецизионизам]] (прото-[[поп-арт]]) Image:Demuth Charles Chimney and Watertower 1931.jpg|[[Чарлс Демут]], 1931, [[прецизионизам]] Image:MacDonaldWright_AirplaneSynchYelOrng.jpg|[[Стентон Макдоналд-Рајт]], 1920, ''Синхромија на авион во жолто-портокалова боја'', [[синхромизам]] File:Palacio de Bellas Artes - Mural El Hombre in cruce de caminos Rivera 3.jpg|[[Диего Ривера]], реконструкција на ''[[Човекот на крстопат]]'' (преименуван во ''[[Човек, контролор на универзумот]]''), првично создаден во 1934 година, [[мексикански мурализам|движење на мексиканскиот мурализам]] </gallery> [[File:Nighthawks_by_Edward_Hopper_1942.jpg|мини| [[Едвард Хопер]], ''Ноќни јастреби'' (1942), Градски предел]] Во текот на 1930-тите и 1960-тите, апстрактното сликарство во Америка и Европа се развило во движења како што се [[апстрактен експресионизам]], сликарство на обоено поле, постсликарска апстракција, оп-арт, сликарство со цврсти рабови, минималистичка уметност, сликарство на [[обликувано платно]] и [[лирска апстракција]]. Други уметници реагирале како одговор на стремежот кон апстракција, дозволувајќи им на сликите да продолжат низ разни нови контексти како што е фигуративното движење во областа на Заливот во 1950-тите и новите форми на [[експресионизам]] од 1940-тите до 1960-тите. Во Италија во тоа време, [[Џорџо Моранди]] станал водечкиот сликар на [[мртва природа]], истражувајќи широк спектар на пристапи за прикажување на секојдневни шишиња и кујнски прибор. {{Sfnp|Piper|1986}} Во текот на 20 век, голем број на сликари практикувале [[Реализам (уметност)|реализам]] и употребувале експресивна сликовитост; практикувајќи пределно и фигуративно сликарство со современи теми и солидна техника, и единствена експресивност како Милтон Ејвери, Џон Д. Греам, Ферфилд Портер, [[Едвард Хопер]], Ендру Вајет, Балтус, [[Френсис Бејкон (сликар)|Френсис Бејкон]], Френк Ауербах, Лусијан Фројд, Леон Кософ, Филип Перлштајн, Вилем де Кунинг, Аршил Горки, Грејс Хартиган, Роберт Де Ниро постариот, Елејн де Кунинг и други. Заедно со [[Анри Матис]], [[Пабло Пикасо]], Пјер Бонар, [[Жорж Брак]] и други мајстори од 20 век. Фигуративното дело на [[Френсис Бејкон (сликар)|Френсис Бекон]], [[Фрида Кало]], [[Едвард Хопер]], Лусијан Фројд, Ендру Вајет и други служело како еден вид алтернатива на апстрактниот експресионизам. Една од најпознатите слики во американската уметност од 20 век е сликата на Вајет, ''„Светот на Кристина“'', која моментално се наоѓа во колекцијата на Музејот на современа уметност во Њујорк. На неа е прикажана жена како лежи на земја во бездрво, претежно жолтеникаво поле, гледајќи нагоре и ползејќи кон сива куќа на хоризонтот; штала и разни други мали помошни згради се веднаш до куќата. Ова дело со [[Темпера|темперна уметност]], изработено во [[Реализам (уметност)|реалистички]] стил, е речиси секогаш изложено во Музејот на современа уметност во Њујорк. <ref name="moma">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.moma.org/collection/browse_results.php?object_id=78455|title=Andrew Wyeth, 'Christina's World' (1948)|date=2007|work=Museum of Modern Art|accessdate=June 30, 2019}}</ref> Портретот на [[Аршил Горки]], на оној што можеби е негов пријател [[Вилем де Кунинг]] (лево), е пример за развојот на [[Апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]] од контекстот на сликарството со фигури, [[Кубизам|кубизмот]] и [[Надреализам|надреализмот]]. Заедно со своите пријатели де Кунинг и Џон Д. Греам, Горки создал биоморфолошки обликувани и апстрактни фигуративни композиции кои до 1940-тите се развиле во целосно апстрактни слики. Делото на Горки се смета дека е внимателна анализа на сеќавањето, емоциите и обликот, користејќи линија и боја за да ги изрази чувствата и природата. ''„Студија по Портретот на папата Инокентиј X“ од Веласкес ,'' 1953 година, е слика од ирскиот уметник [[Френсис Бејкон (сликар)|Френсис Бејкон]] и е пример за европскиот [[експресионизам]] по [[Втората светска војна]]. Делото прикажува искривена варијанта на „ Портретот на Инокентиј X“ насликан од шпанскиот уметник [[Диего Веласкес]] во 1650 година. Делото е една од низата варијанти на сликата на Веласкес што Бејкон ги изработил во текот на 1950-тите и почетокот на 1960-тите, во вкупно четириесет и пет дела. <ref>{{Наведена книга|title=Francis Bacon: Commitment and Conflict|last=Schmied|first=Wieland|date=1996|publisher=[[Prestel Publishing]]|isbn=3-7913-1664-8|location=[[Munich]], Germany|page=17|author-link=Wieland Schmied}}</ref> Кога го прашале зошто бил принуден толку често да ја преиспитува темата, [[Френсис Бејкон (сликар)|Бејкон]] одговорил дека нема ништо против папите, дека само „сакал изговор да ги користи овие бои, а не можете да ѝ дадете на обичната облека таа виолетова боја без да се впуштите во еден вид лажно [[Фовизам|фовистички]] манир“. <ref>{{Наведена книга|title=Anatomy of an Enigma|last=Peppiatt|first=Michael|date=1996|publisher=[[Westview Press]]|isbn=0-8133-3520-5|location=Boulder, Colorado|page=147|author-link=Michael Peppiatt}}</ref> Папата во оваа варијанта врие од гнев и агресија, а темните бои ѝ даваат на сликата гротескен и кошмарен изглед.<ref>Schmied (1996), p.20.</ref> Набраните завеси на позадината се направени проѕирни и како да паѓаат низ лицето на папата. <ref>Peppiatt (1996), p.148.</ref> По [[Втората светска војна]], терминот Париска школа честопати се однесувал на тахизмот, европскиот еквивалент на американскиот апстрактен експресионизам, а тие уметници се исто така поврзани со движењето Кобра. Во 1952 година, Мишел Тапје ја напишал книгата ''„Другата уметност“'', која му дала име и глас на енформализмот. Важни поборници се [[Жан Дибифе]], Пјер Сулаж, Николас де Стаел, Ханс Хартунг, Серж Полиакоф и Жорж Матје, меѓу неколку други. Во раните 1950-ти, [[Жан Дибифе|Дибифе]] (кој отсекогаш бил фигуративен уметник) и де Стаел ја напуштиле апстракцијата и се вратиле на сликовитоста преку фигурација и предел. Делото на Де Стаел брзо било препознаено во повоениот уметнички свет, а тој станал еден од највлијателните уметници од 1950-тите. Неговото враќање кон претставувањето (морски предели, фудбалери, џез музичари, галеби) во раните 1950-ти може да се смета за влијателен преседан за фигуративното движење во Американскиот Залив, бидејќи многу од тие апстрактни сликари како Ричард Дибенкорн, Дејвид Парк, Елмер Бишоф, Вејн Тибо, Натан Оливеира, Џоан Браун и други направиле сличен потег; враќајќи се на сликовитоста во средината на 1950-тите. Голем дел од доцните дела на де Стаел - особено неговите разредени и разредени апстрактни пејзажи со масло на платно од средината на 1950-тите - го предвидуваат сликарството во боја и [[Лирска апстракција|лирската апстракција]] од 1960-тите и 1970-тите. Смелите и интензивно живописни бои на Николас де Стаел во неговите последни слики го предвидуваат правецот на голем дел од современото сликарство што дошло по него, вклучувајќи ја и поп-артот од 1960-тите. == Средина на 20 век == [[Категорија:Западна уметност]] [[Категорија:Сликарство]] [[Категорија:Уметноста во 20 век]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] eyhxphhix6ghbg5jfrkbmz1mlnr4cvx 5641663 5641634 2026-10-07T09:36:38Z Тиверополник 1815 5641663 wikitext text/x-wiki [[File:La_danse_(I)_by_Matisse.jpg|мини|300x300пкс| [[Анри Матис]], ''Танцот I'', 1909, Музеј на модерна уметност . Еден од камен-темелниците на модерната уметност од 20 век.]] '''Западното сликарство од 20 век''' започнува со наследството на сликарите од крајот на 19 век, [[Винсент ван Гог]], [[Пол Сезан]], [[Пол Гоген]], [[Жорж Пјер Сера|Жорж Сера]], [[Анри де Тулуз-Лотрек]] и други, кои биле од суштинско значење за развојот на модерната уметност. На почетокот на 20 век, [[Анри Матис]] и неколку други млади уметници, вклучувајќи ги предкубистите [[Жорж Брак]], [[Андре Дерен]], [[Раул Дифи]] и [[Морис де Вламенк|Морис де Вламинк]], го револуционизирале парискиот уметнички свет со „диви“, разнобојни, експресивни пејзажи и слики со фигури што критичарите ги нарекле [[фовизам]]. Втората варијанта на ''„Танцот“'' од Матис означила клучна точка во неговата кариера и во развојот на модерното сликарство. <ref>{{Наведена книга|title=Four French Symbolists|last=Clement|first=Russell T.|date=1996|publisher=[[Greenwood Press]]|isbn=978-0-31329-752-6|location=[[Westport, Connecticut]]|page=114}}</ref> Тоа ја одразувало почетната фасцинација на Матис со [[Примитивна уметност|примитивната уметност]]: интензивната топла боја на фигурите наспроти ладната сино-зелена позадина и ритмичката низа на танцувачките голи тела ги пренесуваат чувствата на емоционално ослободување и [[хедонизам]]. Првично под влијание на Тулуз-Лотрек, Гоген и други иноватори од крајот на 19 век, [[Пабло Пикасо]] ги насликал своите први [[Кубизам|кубистички]] слики врз основа на идејата на Сезан дека сите прикази на природата можат да се сведат на три цврсти тела: [[коцка]], [[сфера]] и [[конус]]. Со сликата ''[[Госпоѓиците од Авињон|„Госпоѓиците од Авињон“]]'' (1907), Пикасо создал нова и радикална слика која прикажува сурова и примитивна сцена во бордел со пет проститутки, насилно насликани жени, што потсетува на [[Африкански маски|африкански племенски маски]] и неговите нови [[Протокубизам|протокубистички]] пронајдоци. [[Кубизам|Аналитичкиот кубизам]], претставен во ''„Виолина и свеќник“, Париз'', бил заеднички развиен од Пабло Пикасо и Жорж Брак од околу 1908 до 1912 година. Аналитичкиот кубизам бил проследен со [[Кубизам|синтетички кубизам]], карактеризиран со воведување на различни текстури, површини, [[Колаж|колажни]] елементи, залепена хартија и голем број споени теми. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.metmuseum.org/about-the-museum/press-room/exhibitions/2014/cubism-the-leonard-lauder-collection|title=Cubism: The Leonard A. Lauder Collection|date=October 10, 2014|work=[[Metropolitan Museum of Art]]|accessdate=June 30, 2019}}</ref> <ref name="The Cubist Epoch">{{Наведена книга|url=https://archive.org/stream/cubistepoch00coop#page/n0/mode/2up|title=The Cubist Epoch|last=Cooper|first=Douglas|date=1970|publisher=[[Phaidon Press]]|isbn=0-87587-041-4|location=London, UK|pages=11–221, 232|author-link=Douglas Cooper (art historian)}}</ref> [[Кристален кубизам|Кристалниот кубизам]] претставувал прочистена форма на кубизмот, во согласност со преминот што се случил меѓу 1915 и 1916 година кон силен акцент на динамиката на рамните површини и големите геометриски рамнини што се преклопуваат, практикувани од Брак, Пикасо, Жан Мецингер, Алберт Глез, Хуан Грис, Диего Ривера, Анри Лоренс, Жак Липчиц, [[Александар Архипенко]], Фернан Леже и неколку други уметници во 1920-тите. <ref name="Green, 1987">{{Наведена книга|title=Cubism and its Enemies, Modern Movements and Reaction in French Art, 1916–1928|last=Green|first=Christopher|date=1987|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-30003-468-4|location=New Haven & London|pages=13–47, 215|author-link=Christopher Green (art historian)}}</ref> Во годините помеѓу 1910 и крајот на [[Првата светска војна]] и по врвот на кубизмот, во Париз се појавиle неколку движења. [[Џорџо де Кирико]] се преселил во Париз во јули 1911 година, каде што му се придружил на својот брат Андреа (поетот и сликар познат како [[Алберто Савинио]]). Преку својот брат се запознал со Пјер Лапрад, член на жирито на „Есенски салон“, каде што изложил три од своите соновнички дела: ''„Енигма на пророкот“'', ''„Енигма на едно попладне“'' и ''„Автопортрет“'' . Во текот на 1913 година ги изложил своите дела во Салонот на независните и Есенскиот салон, каде што неговите дела биле забележани од [[Пабло Пикасо]], [[Гијом Аполинер]] и други. Неговите привлечни и мистериозни слики се сметаат за инструментални за раните почетоци на [[Надреализам|надреализмот]]. ''„Песна на љубовта''“ (1914) претставува едно од најпознатите дела на де Кирико и е ран пример за надреалистичкиот стил, иако е насликана десет години пред движењето да биде „основано“ од [[Андре Бретон]] во 1924 година <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.moma.org/collection/works/80419|title=Giorgio de Chirico. ''The Song of Love''. Paris, June-July 1914|work=The Museum of Modern Art|accessdate=June 30, 2019}}</ref> Во првите две децении од 20 век, како што се развивал кубизмот, се појавиле неколку други важни движења; [[футуризам]] ([[Џакомо Бала]]), [[апстрактна уметност]] ( [[Василиј Кандински]]), „Син јавач“ ([[Василиј Кандински|Кандински]] и [[Франц Марк]]), [[Баухаус]] ([[Василиј Кандински|Кандински]] и [[Паул Кле]]), орфизам (Роберт Делоне и Франтишек Купка), синхромизам (Морган Расел и Стентон Мекдоналд-Рајт), [[Де Стајл|„Де Стајл“]] (Тео ван Доесбург и [[Пит Мондријан]]), [[супрематизам]] ([[Казимир Малевич]]), [[Конструктивизам (уметност)|конструктивизам]] (Владимир Татлин), [[дадаизам]] ([[Марсел Дишан]], Пикабија и [[Ханс Арп|Жан Арп]]) и [[надреализам]] (Џорџо де Кирико, [[Андре Бретон]], [[Жоан Миро]], [[Рене Магрит]], [[Салвадор Дали]] и [[Макс Ернст]]). Модерното сликарство влијаело врз сите визуелни уметности, од [[Модернизам|модернистичката]] [[архитектура]] и [[дизајн]], до [[Авангарда|авангардниот]] филм, театарот и модерниот танц, и станало експериментална лабораторија за изразување на визуелното искуство, од [[Фотографија|фотографијата]] и конкретната поезија до рекламната уметност и модата. Сликите на Ван Гог извршиле големо влијание врз [[Експресионизам|експресионизмот]] од 20 век, што може да се види во делата на [[Фовизам|фовистите]], [[Мост (уметност)|„Мост“]] (група предводена од германскиот сликар [[Ернст Лудвиг Кирхнер|Ернст Кирхнер]]) и експресионизмот на [[Едвард Мунк]], [[Егон Шиле]], [[Марк Шагал]], [[Амедео Модиљани|Амадео Модиљани]], [[Хаим Сутин]] и други. == Почеток на 20 век == <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Matisse-Woman-with-a-Hat.jpg|алт=Henri Matisse, 1905, Fauvism| [[Анри Матис]], 1905, [[Фовизам]] File:Matisse_-_Music.jpg|алт=Henri Matisse, Music, 1910, late Fauvism| [[Анри Матис]], ''Музика,'' 1910, доцен [[фовизам]] File:Les_Demoiselles_d'Avignon.jpg|алт=Pablo Picasso, 1907, early Cubism| [[Пабло Пикасо]], 1907, ран [[кубизам]] File:Violin_and_Candlestick.jpg|алт=Georges Braque, 1910, Analytic Cubism| [[Жорж Брак]], 1910, [[Кубизам|Аналитички кубизам]] File:De_Chirico's_Love_Song.jpg|алт=Giorgio de Chirico, 1914, Metaphysical art (pre-Surrealism)| [[Џорџо де Кирико]], 1914, Метафизичка уметност (пред- [[надреализам]]) File:Henri_Rousseau_005.jpg|алт=Henri Rousseau, The Dream, 1910, Primitive Surrealism| [[Анри Русо]], ''Сонот'', 1910, Примитивен [[надреализам]] File:Juan_Gris_-_Portrait_of_Pablo_Picasso_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Juan Gris, 1912, Cubism| Хуан Грис, 1912, [[Кубизам]] File:František_Kupka,_1912,_Amorpha,_fugue_en_deux_couleurs_(Fugue_in_Two_Colors),_210_x_200_cm,_Narodni_Galerie,_Prague.jpg|алт=František Kupka, Amorpha, Fugue in Two Colors, 1912, Orphism| Франтишек Купка, ''Аморфа, Фуга во две бои'', 1912 година, Орфизам </gallery> === Пионери на апстракцијата === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Delaunay_ChampDeMars.jpg|алт=Robert Delaunay, 1911, Orphism| Роберт Делоне, 1911, [[Орфизам (уметност)|Орфизам]] File:Gray_Tree_1911.jpg|алт=Piet Mondrian, 1911, early De Stijl| [[Пит Мондријан]], 1911 година, почетокот [[Де Стајл|на Де Стајл]] File:Deer_in_the_Woods_II.jpg|алт=Franz Marc 1912, Der Blaue Reiter| [[Франц Марк]] 1912, Синиот Јавач File:Marcel_Duchamp,_1911-12,_Nude_(Study),_Sad_Young_Man_on_a_Train_(Nu_-esquisse-,_jeune_homme_triste_dans_un_train),_Peggy_Guggenheim_Collection,_Venice.jpg|алт=Marcel Duchamp, 1911–1912, Cubism and Dada| [[Марсел Дишан]], 1911–1912, [[кубизам]] и [[дадаизам]] File:Composition_VII_-_Wassily_Kandinsky,_GAC.jpg|алт=Wassily Kandinsky, 1913, birth of Abstract Art| [[Василиј Кандински]], 1913, раѓање на [[Апстрактна уметност|апстрактната уметност]] File:Robert_Delaunay_-_Simultaneous_Contrasts-Sun_and_Moon_-_1912.jpg|алт=Robert Delaunay, 1912–1913, Orphism| Роберт Делоне, 1912–1913, Орфизам File:Cosmic_Synchrony.jpg|алт=Morgan Russell, 1913–14 Synchromism| Морган Расел, 1913–14 [[Синхромизам]] File:Supremus_55_(Malevich,_1916).jpg|алт=Kazimir Malevich, 1916, Suprematism| [[Казимир Малевич]], 1916 година, [[Супрематизам]] File:Theo_van_Doesburg_Composition_VII_(the_three_graces).jpg|алт=Theo van Doesburg, 1917, De Stijl, Neo-Plasticism| Тео ван Дозбург, 1917, [[Де Стајл]], [[Неопластицизам]] File:Leger_railway_crossing.jpg|алт=Fernand Léger, 1919, Synthetic Cubism, Tubism| Фернан Леже, 1919, [[Кубизам|Синтетички кубизам]], [[тубизам]] File:Davis_Stuart_Lucky_Strike_1921.jpg|алт=Stuart Davis, American modernism, 1921| Стјуарт Дејвис, [[американски модернизам]], 1921 File:Davis_steeple_street.jpg|алт=Stuart Davis American Modernism 1922| Стјуарт Дејвис Американски [[модернизам]] 1922 </gallery> [[File:Piet_Mondriaan,_1930_-_Mondrian_Composition_II_in_Red,_Blue,_and_Yellow.jpg|мини| [[Пит Мондријан]], ''Композиција II во црвено, сино и жолто'', 1930 година, [[Де Стајл]]]] [[Василиј Кандински]], руски сликар, графичар и [[Теорија|теоретичар]] на уметност, генерално се смета за прв значаен сликар на модерната [[апстрактна уметност]]. Како ран [[Модернизам|модернист]], во потрага по нови начини на визуелно изразување и духовно изразување, тој теоретизирал - како и современите [[Окултизам|окултисти]] и [[Теозофија|теозофисти]] - дека чистата визуелна апстракција има короларни вибрации со звукот и музиката. Тие тврделе дека чистата апстракција може да се изрази преку чиста духовност. Неговите најрани апстракции генерално биле насловени (како примерот во горната галерија) ''Композиција VII'', поврзувајќи се со делата на музичките композитори. Кандински вклучил многу од своите теории за апстрактната уметност во својата книга ''„За духовното во уметноста“'' . Уметноста на [[Пит Мондријан]] била поврзана и со неговите духовни и филозофски студии. Во 1908 година се заинтересирал за теозофското движење кое го започнала [[Мадам Блаватска|Хелена Петровна Блаватска]] кон крајот на 19 век. Блаватска верувала дека е можно да се постигне подлабоко знаење за природата од она што го овозможуваат емпириските средства, а голем дел од работата на Мондријан до крајот на неговиот живот била инспирирана од неговата потрага по тоа духовно знаење. Други големи пионери на раната апстракција се шведската сликарка [[Хилма аф Клинт]], рускиот сликар [[Казимир Малевич]] и швајцарскиот сликар [[Паул Кле]]. [[Робер Делоне]] бил француски уметник кој е поврзан со орфизмот (потсетува на врската помеѓу чистата апстракција и кубизмот). <ref name="Robert Herbert">{{Наведена книга|title=Neo-Impressionism (Exhibition catalogue)|last=Herbert|first=Robert L.|date=1968|publisher=Solomon R. Guggenheim Foundation|location=New York}}</ref> Неговите подоцнежни дела станале поапстрактни, потсетувајќи на Паул Кле. Неговите клучни придонеси во апстрактното сликарство се однесуваат на неговата смела употреба на бои и јасна љубов кон експериментирање и со длабочина и со тон. На покана од Кандински, Делоне и неговата сопруга, уметницата [[Соња Делоне]], се приклучиле на „Синиот јавач“ (Der Blaue Reiter), група апстрактни уметници со седиште во [[Минхен]], во 1911 година, а неговата уметност се свртила кон апстрактната уметност. Други важни пионери на апстрактното сликарство се [[Чеси|чешкиот]] сликар [[Франтишек Купка]], како и американските уметници Стентон Мекдоналд-Рајт и Морган Расел, кои во 1912 година го основале синхромизмот, уметничко движење кое многу наликува на орфизмот. <ref>{{Наведена книга|title=[[American Visions: The Epic History of Art in America]]|last=Hughes|first=Robert|date=1997|publisher=Knopf|isbn=978-0-67942-627-1|location=New York|pages=[https://archive.org/details/americanvisionse0000hugh/page/43 43, 55–56, 348]|author-link=Robert Hughes (critic)}}</ref> <ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/earlyamericanmod0000davi/page/124|title=Early American Modernist Painting, 1910-1935|last=Davidson|first=Abraham A.|date=1994|publisher=[[Da Capo Press]]|isbn=978-0-30680-595-0|location=New York|page=[https://archive.org/details/earlyamericanmod0000davi/page/124 124]}}</ref> === Фовизам, Синиот Јавач и Мост === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Wassily_Kandinsky,_1903,_The_Blue_Rider_(Der_Blaue_Reiter),_oil_on_canvas,_52.1_x_54.6_cm,_Stiftung_Sammlung_E.G._Bührle,_Zurich.jpg|алт=Wassily Kandinsky, Der Blaue Reiter, 1903| [[Василиј Кандински]], Синиот јавач, 1903 година File:Matisse_-_Green_Line.jpeg|алт=Henri Matisse, Fauvism, 1905| [[Анри Матис]], [[Фовизам]], 1905 година File:Derain_CharingCrossBridge.png|алт=André Derain, Fauvism, 1906| Андре Дерен, [[Фовизам]], 1906 година File:SeineChatou.JPG|алт=Maurice de Vlaminck, Fauvism, 1906| [[Морис де Вламенк|Морис де Вламинк]], [[Фовизам]], 1906 година File:Jawlensky_Sakharoff.jpg|алт=Alexej von Jawlensky, Der Blaue Reiter, 1909| Алексеј фон Јавленски, Синиот јавач, 1909 година File:Franz_Marc_The_Lamb.jpg|алт=Franz Marc, Der Blaue Reiter, 1913–14| [[Франц Марк]], Синиот јавач, 1913-1914 File:Kirchner_1913_Street,_Berlin.jpg|алт=Ernst Kirchner, Die Brücke, 1913| [[Ернст Лудвиг Кирхнер|Ернст Кирхнер]], [[Мост (уметност)|Мост]], 1913 година File:Otto_Mueller,_c.1919,_Landscape_with_Yellow_Nudes,_oil_on_burlap,_70.2_x_90.8_cm,_MoMA.jpg|алт=Otto Mueller, Die Brücke, 1919| [[Ото Милер]], [[Мост (уметност)|Мост]], 1919 година </gallery> <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:The_Red_Tower_by_Giorgio_de_Chirico.jpg|алт=Giorgio de Chirico, The Red Tower (La Tour Rouge), 1913, early Surrealism| Џорџо де Кирико, ''Црвената кула (La Tour Rouge),'' 1913, ран [[надреализам]] File:Picabia_Machine_Turn.jpg|алт=Francis Picabia, Machine Turn Quickly 1916, Dada| [[Франсис Пикабија]], ''Брзо вртење на машината'' 1916, [[Дадаизам]] File:Pedestal_Table_in_the_Studio.jpg|алт=André Masson, 1922, Surrealism| [[Андре Масон]], 1922, [[надреализам]] File:DasUndbild.jpg|алт=Kurt Schwitters, 1919, painted collage, Dada| [[Курт Швитерс]], 1919 година, [[Колаж|насликан колаж]], [[Дадаизам|Дада]] </gallery><gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Max_Beckmann,_1918-19,_The_Night_(Die_Nacht),_oil_on_canvas,_133_x_154_cm,_Kunstsammlung_Nordrhein-Westfalen,_Düsseldorf.jpg|алт=Max Beckmann, The Night (Die Nacht), 1918–1919, Neue Sachlichkeit| Макс Бекман, ''Ноќта (Die Nacht)'', 1918-1919, Нова стварност File:Republican_Automatons_George_Grosz_1920.jpg|алт=George Grosz, 1920, Neue Sachlichkeit| Џорџ Грос, 1920 година, Нова стварност File:Thomas_Hart_Benton_-_People_of_Chilmark_(Figure_Composition)_1920.jpg|алт=Thomas Hart Benton, 1920, Regionalism| [[Томас Харт Бентон]], 1920, Регионализам File:Bellows_George_Dempsey_and_Firpo_1924.jpg|алт=George Bellows, 1924, American realism| Џорџ Белоус, 1924, американски реализам File:Orozco_Mural_Omniciencia_1925_Azulejos.jpg|алт=José Orozco, detail of mural Omnisciencia, 1925, Mexican Social Realist Mural Movement| Хозе Орозко, детал од муралот ''Omnisciencia'', 1925 година, [[Мексикански мурализам|Мексиканско социјалистичко движење]] File:Demuth_Charles_Spring_1921.jpg|алт=Charles Demuth Spring, 1921, American Precisionism (proto Pop Art)| Чарлс Демут, ''пролет'', 1921, американски [[Прецизионизам|<nowiki/>]][[Прецизионизам]] (прото [[поп-арт]]) File:NY_Met_demuth_figure_5_gold.JPG|алт=Charles Demuth 1928, American Precisionism (proto Pop Art)| Чарлс Демут 1928, Американски [[Прецизионизам]] (прото [[поп-арт]]) File:Demuth_Charles_Chimney_and_Watertower_1931.jpg|алт=Charles Demuth, 1931, Precisionism| Чарлс Демут, 1931, [[Прецизионизам]] File:MacDonaldWright_AirplaneSynchYelOrng.jpg|алт=Stanton Macdonald-Wright 1920, Airplane Synchromy in Yellow-Orange, Synchromism| Стентон Мекдоналд-Рајт 1920, ''Синхромија на авиони во жолто-портокалова боја,'' Синхромизам File:Palacio_de_Bellas_Artes_-_Mural_El_Hombre_in_cruce_de_caminos_Rivera_3.jpg|алт=Diego Rivera, Recreation of Man at the Crossroads (renamed Man, Controller of the Universe), originally created in 1934, Mexican muralism movement| Диего Ривера, Рекреација на ''човекот на раскрсницата'' (преименувана во ''Човек, Контролор на универзумот''), првично создадена во 1934 година, [[Мексикански мурализам|мексиканско муралистичко движење]] </gallery> [[File:Amadeo_Modigliani_036.jpg|мини| [[Амедео Модиљани]], ''Портрет на Сутин'' 1916, Сутин бил важен практичар на [[Експресионизам|експресионизмот]]]] Ле Фов (француски за ''Диви ѕверови'') биле сликари од почетокот на 20 век, кои експериментирале со слободата на изразување преку бојата. Името на групата било дадено како на шега, а не како комплимент, уметничкиот критичар Луј Восел. [[Фовизам|Фовизмот]] бил краткотрајно и лабаво групирање на уметници чии дела ги нагласувале сликарските квалитети и имагинативната употреба на длабока боја над репрезентативните вредности. Фовистите ја правеле темата на сликата лесна за читање и ги преувеличувале перспективите. Едно пророчко предвидување за фовистите било изразено во 1888 година од [[Пол Гоген]] до [[Пол Серизје]]<blockquote>Како ги гледаш овие дрвја? Тие се жолти. Значи, внеси жолта боја; оваа сенка, која повеќе влече кон сино, насликај ја со чист ултрамарин; а овие црвени лисја? Употреби вермилион.</blockquote>Водачи на движењето биле [[Анри Матис]] и [[Андре Дерен]], кој од друга страна биле еден вид пријателски ривали, секој со свои следбеници. На крајот, Матис станал ''јанг'' на ''јинот'' на Пикасо во 20 век. Фовистичките сликари биле Алберт Марке, Шарл Камоан, [[Морис де Вламенк|Морис де Вламинк]], [[Раул Дифи]], Отон Фриз, холандскиот сликар Кес ван Донген и партнерот на Пикасо во кубизмот, [[Жорж Брак|Жорж Брак,]] меѓу другите. <ref>{{Наведена книга|title=The "Wild Beasts": Fauvism and its Affinities (Exhibition catalogue)|last=Elderfield|first=John|date=1976|publisher=Museum of Modern Art|isbn=0-87070-638-1|location=New York|author-link=John Elderfield}}</ref> Фовизмот, како движење, немало конкретни теории и било краткотрајно, почнувајќи од 1905 година и завршувајќи во 1907 година. Припадниците на фовизмот имале само три изложби. Матис се сметал за водач на движењето, поради неговата старост и претходното самоетаблирање во академскиот уметнички свет. Неговиот портрет на г-ѓа Матис од 1905 година, ''„Зелената линија“'' предизвикал сензација во Париз кога бил првпат изложен. Тој рекол дека сака да создава уметност за воодушевување; уметноста како украс била неговата цел и може да се каже дека неговата употреба на светли бои се обидува да одржи спокојство во композицијата. Во 1906 година, по предлог на неговиот пријател Амброаз Волард, Андре Дерен заминал во Лондон и насликал серија слики како ''„Чариншки мост, Лондон“'' во фовистички стил, парафразирајќи ја познатата серија на [[Импресионизам|импресионистичкиот]] сликар [[Клод Моне]]. <ref>{{Наведени вести|title=Derain's London paintings at the Courtauld Gallery|last=Rosenthal|first=Tom|date=4 December 2005|work=[[The Independent]]|author-link=Tom Rosenthal (publisher)}}</ref> [[File:MunchDerToddesMarat1907.JPG|лево|мини| [[Едвард Мунк]], ''Смртта на Марат I'' (1907), пример за [[експресионизам]]]] До 1907 година, фовизмот повеќе не претставувал шокантно ново движење, наскоро бил заменет со [[кубизам]] на радарот на критичарите како најнов нов развој во [[Современа уметност|современата уметност]] од тоа време. Во 1907 година, [[Гијом Аполинер|Аполинер]], коментирајќи за Матис во статија објавена во „Ла Фаланж“, изјавил: „Не сме тука во присуство на екстравагантен или екстремистички потфат: уметноста на Матис е еминентно разумна.“ <ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/picassobraquepio0000rubi/page/348|title=Picasso and Braque: Pioneering Cubism|last=Rubin|first=William|date=1989|publisher=[[Museum of Modern Art]]|isbn=0-87070-676-4|location=New York|page=[https://archive.org/details/picassobraquepio0000rubi/page/348 348]|author-link=William Rubin}}</ref> „Синиот Јавач“ било германско движење кое траело од 1911 до 1914 година, фундаментално за експресионизмот, заедно со [[Мост (уметност)|„Мост“]], група германски [[Експресионизам|експресионистички]] уметници формирани во [[Дрезден]] во 1905 година. Основачки членови на [[Мост (уметност)|Мост]] биле [[Фриц Блејл]], [[Ерих Хекел]], [[Ернст Лудвиг Кирхнер]] и Карл Шмит-Ротлуф . Подоцнежните членови биле Макс Пехштајн, [[Ото Милер]] и други. Ова била плодна група, која со текот на времето извршила големо влијание врз развојот на модерната уметност во 20 век и го создала стилот на [[Експресионизам|експресионизмот]]. <ref name="bruckemuseumbrucke">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bruecke-museum.de/englbleyl.htm|title=Fritz Bleyl (1880-1966)|work=Brücke Museum|archive-url=https://web.archive.org/web/20180316013621/http://www.bruecke-museum.de/englbleyl.htm|archive-date=March 16, 2018|accessdate=September 7, 2007}}</ref> [[Василиј Кандински]], [[Франц Марк]], [[Аугуст Маке]], [[Алексеј фон Јавленски]], чија психички експресивна слика на рускиот танчер ''„Портрет на Александар Сахаров“'' од 1909 година е во галеријата погоре, Маријана фон Верефкин, Лионел Фајнингер и други ја основале групата „Синиот јавач“ како одговор на отфрлањето на сликата на Кандински „''Страшниот суд“'' од изложбата. На „Синиот јавач“ му недостасувало средишен уметнички манифест, туку бил центриран околу Кандински и Марк. Уметниците Габриеле Минтер и [[Паул Кле]] исто така биле вклучени. Името на движењето доаѓа од слика од Кандински создадена во 1903 година. Исто така, се тврди дека името можеби потекнува од ентузијазмот на Марк за коњите и љубовта на Кандински кон сината боја. За Кандински, ''сината'' е боја на духовноста: колку е потемна сината боја, толку повеќе ја буди човечката желба кон вечното. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.tate.org.uk/art/art-terms/d/der-blaue-reiter|title=Art Term: Der Blaue Reiter|work=[[Tate]]|accessdate=August 10, 2009}}</ref> === Експресионизам, симболизам, американски модернизам, Баухаус === <gallery widths="140px" heights="140px"> File:The_Kiss_-_Gustav_Klimt_-_Google_Cultural_Institute.jpg|алт=Gustav Klimt, Expressionism, 1907–1908| [[Густав Климт]], [[експресионизам]], 1907-1908 File:Chagall_IandTheVillage.jpg|алт=Marc Chagall, Expressionism and Surrealism, 1911| [[Марк Шагал]], [[Експресионизам]] и [[надреализам]], 1911 File:Nature_Symbolized.jpg|алт=Arthur Dove, early American modernism, 1911| [[Артур Дав]], ран американски модернизам, 1911 година File:Egon_Schiele_-_Self-Portrait_with_Physalis_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Egon Schiele, Symbolism and Expressionism, 1912| [[Егон Шиле]], Симболизам и [[експресионизам]], 1912 File:Modigliani_-_Nu_couché.jpg|алт=Amedeo Modigliani, Symbolism and Expressionism, 1917| [[Амедео Модиљани|Амадео Модиљани]], Симболизам и [[експресионизам]], 1917 File:Georgia_O'Keeffe,_Series_1,_No._8.jpg|алт=Georgia O'Keeffe, American modernism, 1918| [[Џорџија О'Киф]], американски модернизам, 1918 File:Patrick_Henry_Bruce_-_Peinture.jpg|алт=Patrick Henry Bruce, American modernism, 1917–1918| Патрик Хенри Брус, американски модернизам, 1917–1918 File:Paul_Klee,_1922,_Red_Balloon,_oil_on_chalk-primed_gauze,_mounted_on_board,_31.7_x_31.1_cm,_Solomon_R._Guggenheim_Museum.jpg|алт=Paul Klee, Bauhaus, 1922| [[Паул Кле]], [[Баухаус]], 1922 </gallery> [[File:1920,_Soutine,_Chemin_de_la_Fontaine_des_Tins_at_Céret.jpg|мини| [[Хаим Сутин]], [[експресионизам]], околу 1920 година]] [[File:The_dining_room_in_the_country_by_Pierre_Bonnard_(1913).jpg|мини| [[Пјер Бонар]], 1913, европско [[Модернизам|модернистичко наративно сликарство]]]] ''[[Експресионизам|Експресионизмот]]'' и [[Симболизам|''симболизмот'']] се широки правци кои опфаќаат неколку важни и поврзани движења во сликарството од 20 век кои доминирале во голем дел од [[Авангарда|авангардната]] уметност која се создавала во Западна, Источна и Северна Европа. Експресионистичките дела биле насликани во голема мера помеѓу [[Првата светска војна]] и [[Втората светска војна]], главно во Франција, Германија, Норвешка, Русија, Белгија и Австрија. Експресионистичките стилови се поврзани со оние на надреализмот и симболизмот и секој од нив е уникатно и донекаде ексцентрично личен. [[Фовизам|Фовизмот]], [[Мост (уметност)|„Мост“]] и „Синиот јавач“ се три од најпознатите групи [[Експресионизам|експресионистички]] и симболистички сликари. Уметници интересни и разновидни како [[Марк Шагал]], чија слика ''„Јас и селото“'' раскажува автобиографска приказна што го испитува односот помеѓу уметникот и неговото потекло, со лексикон на уметнички симболизам. [[Густав Климт]], [[Егон Шиле]], [[Едвард Мунк]], [[Емил Нолде]], [[Шаим Сутин]], Џејмс Енсор, [[Оскар Кокошка]], [[Ернст Лудвиг Кирхнер]], Јицак Френкел Френел, Макс Бекман, [[Франц Марк]], Кете Шмидт, Жорж Руо, [[Амедео Модиљани]] и некои од американците во странство, како Марсден Хартли и Стјуарт Дејвис, се сметале за влијателни експресионистички сликари. Иако [[Алберто Џакомети]] првенствено се смета за интензивен [[Надреализам|надреалистички]] [[Вајарство|скулптор]], тој создал и интензивни експресионистички слики. Во САД, во периодот помеѓу Првата и Втората светска војна, сликарите имале стремеж да одат во Европа за да добијат признание. [[Модернизам|Модернистички]] уметници како Марсден Хартли, Патрик Хенри Брус, Џералд Мерфи и Стјуарт Дејвис, создале репутација во странство. Додека [[Патрик Хенри Брус]] {{Sfnp|Agee|Rose|1979}} создавал слики поврзани со [[Кубизам|кубизмот]] во Европа, и Стјуарт Дејвис и Џералд Мерфи создале слики претставувале биле рани инспирации за американската [[поп-арт]] <ref>{{Наведен нестручен часопис|access-date=June 30, 2019}}</ref> <ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/americanarthisto0000crav|title=American Art: History and Culture|last=Craven|first=Wayne|date=1994|publisher=[[McGraw-Hill]]|isbn=978-0-69716-763-7|location=Boston, Massachusetts|page=[https://archive.org/details/americanarthisto0000crav/page/464 464]|url-access=registration}}</ref> <ref>{{Наведен нестручен часопис|access-date=August 28, 2007}}</ref>, а Марсден Хартли експериментирал со [[Експресионизам|експресионизмот]]. Во текот на 1920-тите, фотографот Алфред Штиглиц ги изложил делата на [[Џорџија О'Киф]], Артур Дав, Алфред Хенри Маурер, Чарлс Демут, Џон Марин и други уметници, вклучувајќи ги европските мајстори [[Анри Матис]], [[Огист Роден]], [[Анри Русо]], [[Пол Сезан]] и [[Пабло Пикасо]], во неговата галерија ''291'' во Њујорк. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nga.gov/exhibitions/modart_2.shtm|title=Modern Art and America: Alfred Stieglitz and His New York Galleries|date=2000|work=[[National Gallery of Art]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222210146/http://www.nga.gov/content/ngaweb/exhibitions/2001/stieglitz_modern.html|archive-date=December 22, 2015|accessdate=November 11, 2008}}</ref> Во Европа, мајстори како [[Анри Матис]] и [[Пјер Бонар]] продолжиле да ги развиваат своите наративни стилови независно од кој било правец. === Дадаизам и надреализам === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:The Red Tower by Giorgio de Chirico.jpg|[[Џорџо де Кирико]], „Црвената кула“ (La Tour Rouge), 1913 г., ран [[надреализам]] Image:Picabia Machine Turn.jpg|[[Франсис Пикабија]], „Машина која брзо се врти“, 1916, [[Дадаизам]] Image:Pedestal Table in the Studio.jpg|[[Андре Масон]], 1922, [[надреализам]] Image:DasUndbild.jpg|[[Курт Швитерс]], 1919 година, [[колаж|насликан колаж]], [[Дадаизам]] </gallery> [[File:Murdering_Airplane.jpg|лево|мини| [[Макс Ернст]], ''Авион-убиец'', 1920, ран [[надреализам]]]] [[File:Joan_Miró,_1920,_Horse,_Pipe_and_Red_Flower,_oil_on_canvas,_82.6_x_74.9_cm,_Philadelphia_Museum_of_Art.jpg|лево|мини| [[Жоан Миро]], ''Коњ, луле и црвен цвет'', 1920, ран [[надреализам]]]] [[Марсел Дишан]] стекнал меѓународна слава по Саемот на оружје во Њујорк во 1913 година, каде што неговата ''слика „Голтија спуштајќи се по скали“'' стана ''главна тема на славните'' . Потоа тој ја создаде ''„Невестата соблечена гола од нејзините ергени“, дури и голема чаша''. ''Големото стакло'' ја турнало уметноста на сликарството до радикално нови граници, делумно сликајќи, делумно колажирајќи, делумно конструктивно. Дишан (кој наскоро се откажал од уметноста поради [[Шах|шахот]]) се поврзал тесно со [[Дадаизам|дадаистичкото]] движење кое започнало во неутралниот [[Цирих|Цирих, Швајцарија]], за време на Првата светска војна и го достигнало својот врв од 1916 до 1920 година. Движењето првенствено ги вклучувало визуелните уметности, книжевноста (поезија, уметнички манифести, теорија на уметност), театарот и графичкиот дизајн, а својата антивоена политика ја концентрирала преку отфрлање на преовладувачките стандарди во [[Уметност|уметноста]] преку [[Антиуметност|антиуметнички]] културни дела. Френсис Пикабија, [[Мен Реј]], Курт Швитерс, [[Тристан Цара]], Ханс Рихтер, [[Ханс Арп|Жан Арп]], Софи Теубер-Арп, заедно со Дишан и многу други се поврзани со дадаистичкото движење. Дишан и неколку [[Дадаизам|дадаисти]] се поврзани и со надреализмот, движењето кое доминирало во европското сликарство во 1920-тите и 1930-тите. <ref>{{Наведена книга|title=Dada and Surrealism: A Very Short Introduction|last=Hopkins|first=David|publisher=Oxford University Press|year=2004|isbn=978-0-19-280254-5|location=Oxford, UK}}</ref> [[File:Duchamp_-_Nude_Descending_a_Staircase.jpg|мини| [[Марсел Дишан]], ''Гола спуштајќи се по скали, бр. 2'', 1912, Музеј на уметност во Филаделфија]] Во 1924 година, [[Андре Бретон]] го објавил ''Надреалистичкиот манифест.'' [[Надреализам|Надреалистичкото]] движење во сликарството станало синоним за [[Авангарда|авангардата]] и во кое се претставени уметници чии дела се разликувале од апстрактни до суперреалистични. Со дела на хартија како ''„Машина која брзо се врти''“ (горе), Франсис Пикабија продолжил да се вклучува во [[Дадаизам|дадаистичкото]] движење до 1919 година во [[Цирих]] и Париз, пред да се отцепи од него откако развил интерес за [[Надреализам|надреалистичката]] уметност. Ив Танги, [[Рене Магрит]] и [[Салвадор Дали]] се особено познати по нивните реалистични прикази на соништата и фантастичните прикази на имагинацијата. ''„Орано поле“'' од 1923–1924 година на [[Жоан Миро]] се граничи со апстракција, ова рано сликарство на комплекс од предмети и фигури и аранжмани на сексуално активни ликови; било првото [[Надреализам|надреалистичко]] [[ремек-дело]] на Миро. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.guggenheimcollection.org/site/artist_work_md_109_7.html|title=The Tilled Field, 1923–1924|last=Spector|first=Nancy|authorlink=Nancy Spector|work=[[Solomon R. Guggenheim Museum]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20080925010715/http://www.guggenheimcollection.org/site/artist_work_md_109_7.html|archive-date=September 25, 2008|accessdate=May 30, 2008}}</ref> Поапстрактните [[Жоан Миро]], [[Ханс Арп]], [[Андре Масон]] и [[Макс Ернст]] станале многу влијателни, особено во Соединетите Американски Држави во текот на 1940-тите. Во текот на 1930-тите, надреализмот продолжил да станува повидлив за пошироката јавност. Во Британија се развила надреалистичка група и, според Бретон, нивната Лондонска меѓународна надреалистичка изложба во 1936 година станала врв на тој период и станала модел за идните меѓународни изложби. Надреалистичките групи во Јапонија, а особено во [[Латинска Америка]], Карибите и во Мексико, создале иновативни и оригинални дела. Дали и [[Рене Магрит|Магрит]] создале некои од најшироко признатите слики од движењето. Сликата ''„Ова не е луле“'' од Магрит од 1928/1929 година претставува тема на книгата на [[Мишел Фуко]] од 1973 година, ''„Ова не е луле“'' (англиско издание, 1991), во која се расправа за сликата и нејзиниот парадокс. [[Салвадор Дали]] се придружил на групата во 1929 година и учествувал во брзото воспоставување на визуелниот стил помеѓу 1930 и 1935 година. Надреализмот како визуелно движење пронашол метод да ја разоткрие психолошката вистина со отстранување на обичните предмети од нивното нормално значење, со цел да создаде привлечна слика која е надвор од вообичаената формална организација и перцепција, понекогаш предизвикувајќи емпатија кај гледачот, понекогаш смеа, а понекогаш бес и збунетост. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://data.bnf.fr/fr/14451967/andre_breton_manifeste_du_surrealisme/|title=Manifeste du surréalisme|last=Breton|first=André|authorlink=André Breton|date=1924|work=[[Bibliothèque nationale de France]]|language=fr|trans-title=Manifestoes of Surrealism|accessdate=June 30, 2019}}</ref> 1931 година ја означило годината кога неколку надреалистички сликари создале дела кои означиле пресвртници во нивниот стилски развој: на еден пример, течните форми стануваат заштитен знак на Дали, особено во неговата ''[[Долготрајноста на спомените|„Долготрајноста на спомените“]]'', која ја прикажува сликата на часовници кои се виткаат како да се топат. Евокации на времето и неговата привлечна мистерија и апсурдност. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.moma.org/collection/browse_results.php?object_id=79018|title=The Persistence of Memory (1931)|work=Museum of Modern Art|accessdate=June 30, 2019}}</ref> Карактеристиките на овој стил – комбинација од сликовитото, апстрактното и психолошкото – почнале да го претставуваат отуѓувањето кои многу луѓе го чувствувале во [[Модернизам|модернистичкиот]] период, во комбинација со чувството за подлабоко продирање во психата, за да се „создаде целосна личност“. <ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/manifestoesofsur0000bret|title=Manifestoes of Surrealism|last=Breton|first=André|date=1972|publisher=University of Michigan Press|isbn=978-0-47206-182-2|location=[[Ann Arbor, Michigan]]|page=[https://archive.org/details/manifestoesofsur0000bret/page/26 26]|translator-last=Seaver|translator-first=Richard|translator-last2=Lane|translator-first2=Helen R.|url-access=registration}}</ref> <ref>{{Наведена книга|title=History of the Surrealist Movement|last=Durozoi|first=Gérard|date=2002|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-22617-411-2|location=Chicago, Illinois|page=193|translator-last=Anderson|translator-first=Alison}}</ref> Макс Ернст студирал филозофија и психологија во [[Бон]] и бил заинтересиран за алтернативните реалности кои ги доживуваат лудите. Неговите слики, како што е ''„Авион-убиец''“ (1920), можеби биле инспирирани од студијата на [[Психоанализа|психоаналитичарот]] [[Зигмунд Фројд]] за заблудите на параноикот Даниел Пол Шребер. Фројд ја досетил фантазијата на Шребер да стане жената како ''комплекс на кастрација''. Централната слика од два пара нозе се однесува на хермафродитските желби на Шребер. Натписот на Ернст на задната страна од сликата гласи: ''Сликата е чудна поради својата симетрија.'' ''Двата пола се балансираат еден со друг.'' <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.tate.org.uk/art/artworks/ernst-men-shall-know-nothing-of-this-t00336|title=Max Ernst, 'Men Shall Know Nothing of This', (1923)|work=Tate|accessdate=June 30, 2019}}</ref> Во текот на 1920-тите, делото на [[Андре Масон]] извршило огромно влијание во помагањето на младиот уметник [[Жоан Миро]] да ги пронајде своите корени во новото надреалистичко сликарство. Миро во писмата до [[Пјер Матис]] ја признал важноста на Масон како пример за него во неговите рани години во Париз. Долго откако личните, политичките и професионалните тензии ја фрагментирале надреалистичката група, Магрит, Миро, Дали и другите надреалисти продолжиле да дефинираат визуелна програма во уметноста. Други истакнати надреалистички уметници се Џорџо де Кирико, Мерет Опенхајм, Тојен, Грегоар Мишонзе, Роберто Мата, Кеј Сејџ, [[Леонора Карингтон]], Доротеја Танинг и Леонор Фини, меѓу другите. Во текот на 1920-тите и 1930-тите години и [[Големата депресија]], европската уметничка сцена станала карактеризирана со надреализам, доцен кубизам, [[Баухаус]], [[Де Стајл]], дадаизам, [[Нова стварност]] и експресионизам; и била окупирана од мајсторски [[Модернизам|модернистички]] сликари во боја како [[Анри Матис]] и Пјер Бонар. Американското сценско сликарство и движењата на [[Социјален реализам|социјалниот реализам]] и [[Регионализам (уметност)|регионализмот]], кои содржеле и политички и социјални коментари, доминирале во уметничкиот свет во САД. Уметници како Бен Шан, [[Томас Харт Бентон]], Грант Вуд, Џорџ Тукер, Џон Стјуарт Кари, Реџиналд Марш и други биле истакнати. Во Латинска Америка, покрај [[Уругвај|уругвајскиот]] сликар Хоакин Торес Гарсија и Руфино Тамајо од Мексико, [[Мексикански мурализам|муралистичкото движење]] со Диего Ривера, Давид Сикеирос, Хозе Ороско, Педро Нел Гомез и Сантијаго Мартинез Делгадо и симболистичките слики од [[Фрида Кало]] започнале преродба на уметноста во регионот, со употреба на боја и историски и политички пораки. Симболистичките дела на [[Фрида Кало]] се исто така силно поврзани со надреализмот и движењето на [[Магичен реализам|магичниот реализам]] во книжевноста. Психолошката драма во многу од автопортретите на Кало ја нагласува виталноста и релевантноста на нејзините слики за уметниците во 21 век. Во Германија се појавила „[[Нова стварност]]“ (Neue Sachlichkeit ) бидејќи Макс Бекман, Ото Дикс, Џорџ Грос и други поврзани со [[Берлинска сецесија|Берлинската сецесија]] ги политизирале своите слики. Делото на овие уметници произлегло од експресионизмот и претставувал одговор на политичките тензии на [[Вајмарска Република|Вајмарската Република]], а честопати било остро сатирично. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.tate.org.uk/art/art-terms/n/neue-sachlichkeit|title=Art Terms: Neue Sachlichkeit|work=Tate|accessdate=June 30, 2019}}</ref> Диего Ривера е можеби најпознат во јавноста по неговиот мурал од 1933 година, ''„Човек на раскрсницата“'', во лобито на зградата RCA во Центарот „Рокфелер“. Кога неговиот патрон [[Нелсон Рокфелер]] открил дека муралот вклучува портрет на [[Владимир Илич Ленин|Ленин]] и други [[Комунизам|комунистички]] слики, тој го отпуштил Ривера, а недовршеното дело на крајот било уништено од персоналот на Рокфелер. Филмот ''„Лулка ќе се ниши“'' вклучува драматизација на спорот. Делата на [[Фрида Кало]] (сопругата на Ривера) често се карактеризираат со нивните остри портрети на болка. Од нејзините 143 слики, 55 се [[Автопортрет|автопортрети]], кои често вклучуваат симболични прикази на нејзините физички и психолошки рани. Кало била длабоко под влијание на домородната мексиканска култура, што е очигледно во светлите бои на нејзините слики и драматичната симболика. [[Христијанство|Христијанските]] и [[Евреи|еврејските]] теми често се прикажани и во нејзините дела; таа комбинирала елементи од класичната религиозна мексиканска традиција - кои честопати биле крвави и насилни - со [[Надреализам|надреалистички]] прикази. Иако нејзините слики не се премногу христијански - таа била отворена комунистка и содржат елементи на морбидниот мексикански христијански стил на религиозни слики. [[File:Grant_Wood_-_American_Gothic_-_Google_Art_Project.jpg|лево|мини| [[Грант Вуд]], 1930, [[Социјален реализам|Социјалистички реализам]] . ''Американската готика'' прикажува земјоделец што држи [[Вила (полска)|вила]] и помлада жена пред куќа во стилот на карпентер готски. Тоа е една од најпознатите и [[Икона|најзначајните]] слики во американската уметност од 20 век.]] Во текот на 1930-тите, радикалната левичарска политика ги карактеризирала многу од уметниците поврзани со [[Надреализам|надреализмот]], вклучувајќи го и [[Пабло Пикасо]]. <ref>{{Наведена книга|title=Dada Turns Red: The Politics of Surrealism|last=Lewis|first=Helena|date=1990|publisher=University of Edinburgh Press|isbn=978-0-74860-140-0|location=Edinburgh, Scotland}}</ref> На 26 април 1937 година, за време на [[Шпанска граѓанска војна|Шпанската граѓанска војна]], [[Баскија (автономна заедница)|баскискиот]] град Герника станало местото на „бомбардирањето на Герника“ од страна на [[Легија Кондор|Легијата Кондор]] на [[Луфтвафе]] на [[нацистичка Германија]]. Германците напаѓале за да ги поддржат напорите на [[Франциско Франко]] за соборување на баскиската влада и шпанската републиканска влада. Градот бил опустошен, иако Баскијското собрание преживеало. Пикасо го насликал својот мурал со големина на ''Герника'' за да ги одбележи ужасите од бомбардирањето. Во својата конечна форма, ''Герника'' претставува огромна црно-бела слика, висока 3,5 метри и 7,8 метри широк мурал насликан во масло. Муралот претставува сцена на смрт, насилство, бруталност, страдање и беспомошност, без да ги прикаже нивните непосредни причини. Изборот да се слика во црно-бело е во контраст со интензитетот на прикажаната сцена и ја повикува непосредноста на фотографија од весник. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.arthistoryarchive.com/arthistory/cubism/Pablo-Picasso.html|title=Pablo Picasso|last=Moffat|first=Charles|work=Art History Archive|accessdate=14 June 2007}}</ref> Пикасо ја насликал сликата со големина на мурал наречена ''„Герника“'' во знак на протест против бомбардирањето. Сликата првпат била изложена во Париз во 1937 година, потоа во [[Скандинавија]], потоа во [[Лондон]] во 1938 година, а конечно во 1939 година, на барање на Пикасо, сликата била испратена во [[Соединетите Американски Држави]] на продолжена позајмица (за чување) во MoMA. Сликата била на турнеја низ музеите низ САД сè до нејзиното конечно враќање во Музејот на современа уметност во Њујорк, каде што била изложена речиси триесет години. Конечно, во согласност со желбата на Пикасо да ја подари сликата на народот на [[Шпанија]] како подарок, таа била испратена во Шпанија во 1981 година. За време на [[Големата депресија]] од 1930-тите, во текот на годините на [[Втората светска војна]], американската уметност се карактеризирала со [[социјален реализам]] и [[американско сценско сликарство]] (како што е прикажано погоре) во делата на [[Грант Вуд]], [[Едвард Хопер]], Бен Шан, [[Томас Харт Бентон]] и неколку други. ''„Ноќни јастреби“'' (1942) е слика од [[Едвард Хопер]] која прикажува луѓе како седат во ресторан во центарот на градот доцна навечер. Тоа не е само најпознатата слика на Хопер, туку и една од најпрепознатливите во американската уметност. Моментално е во колекцијата на Чикашкиот уметнички институт. Сцената е инспирирана од ресторан (оттогаш е срушен) во [[Гринич Вилиџ]], домот на Хопер на [[Менхетн|Менхетен]]. Хопер почнал да го слика веднаш по нападот врз [[Напад на Перл Харбор|Перл Харбор]]. По овој настан, низ земјата владеело големо чувство на мрак, чувство што е прикажано на сликата. Урбаната улица е празна пред ресторанот, а внатре ниту еден од тројцата гости очигледно не ги гледа или разговара со другите, туку е изгубен во сопствените мисли. Ова прикажување на модерниот урбан живот како празен или осамен е честа тема низ целото творештво на Хопер. ''„Американска готика“'' е слика од Грант Вуд од 1930 година. Портретирајќи земјоделец со [[Вила (полска)|вила]] и помлада жена пред куќа во стилот на Карпентер готика, таа е една од најпознатите слики во американската уметност од 20 век. Уметничките критичари имале поволни мислења за сликата, како Гертруда Штајн и Кристофер Морли, кои претпоставувале дека сликата е наменета да биде сатира на руралниот живот во малите градови. Така, тоа се сметало за дел од трендот кон сè покритични прикази на рурална Америка, по примерот на ''[[Вајнсбург, Охајо|„Вајнсбург, Охајо“]]'' од [[Шервуд Андерсон]] во 1919 година, „''Главна улица''“ од [[Синклер Луис]] во 1920 година и ''„Тетовираната грофица“'' од [[Карл ван Вехтен]] во книжевноста. <ref name="slate">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.slate.com/id/2120494/|title=The Most Famous Farm Couple in the World|last=Fineman|first=Mia|date=June 8, 2005|work=[[Slate (magazine)|Slate]]|accessdate=June 30, 2019}}</ref> Сепак, со почетокот на Големата депресија, сликата почнала да се смета за приказ на непоколебливиот американски пионерски дух. === Апстрактен експресионизам === 1940-тите во Њујорк го најавиле триумфот на американскиот [[апстрактен експресионизам]], современо движење кое ги комбинирало лекциите научени од [[Анри Матис]], [[Пабло Пикасо]], надреализмот, [[Жоан Миро]], кубизмот, [[Фовизам|фовизмот]] и раниот модернизам преку големи учители во Америка како [[Ханс Хофман]] и [[Џон Д. Греам]]. Американските уметници имале корист од присуството на [[Пит Мондријан]], [[Фернан Леже]], [[Макс Ернст]] и групата на [[Андре Бретон]], галеријата на Пјер Матис и галеријата „Уметноста на овој век“ на [[Пеги Гугенхајм]], како и од други фактори. Американското сликарство по Втората светска војна, наречено апстрактен експресионизам, вклучувало уметници како [[Џексон Полок]], Вилем де Кунинг, Аршил Горки, [[Марк Ротко]], Ханс Хофман, Клифорд Стил, Франц Клајн, Адолф Готлиб, Барнет Њуман, Марк Тоби, Џејмс Брукс, Филип Густон, Роберт Мадервел, Конрад Марка-Рели, Џек Творков, Вилијам Базиотес, Ричард Пусет-Дарт, Ад Рајнхард, Естебан Висенте, Хеда Стерн, Џими Ернст, Бредли Вокер Томлин и Теодорос Стамос, меѓу другите. Американскиот апстрактен експресионизам го добил своето име во 1946 година од уметничкиот критичар Роберт Коутс. Се смета за комбинирање на емоционалниот интензитет и самоодрекувањето на германските експресионисти со антифигуративната естетика на европските апстрактни школи како што се [[Футуризам|футуризмот]], [[Баухаус]] и синтетичкиот кубизам. Апстрактниот експресионизам, [[Акционо сликарство|акционото сликарство]] и сликарството на [[Сликарство на обоено поле|обоено поле]] се синоними за Њујоршката школа. Технички, надреализмот бил важен претходник на апстрактниот експресионизам со неговиот акцент на спонтано, автоматско или потсвесно создавање. Капењето боја на [[Џексон Полок]] врз платно поставено на подот е техника чии корени се наоѓаат во делото на [[Андре Масон]]. Друго важно рано претставување на она што подоцна станало апстрактен експресионизам е делото на американскиот северозападен уметник [[Марк Тоби]], особено неговите платна со „бело пишување“, кои, иако генерално не се големи по размер, го антиципираат „целиот“ изглед на сликите со капки на Полок. Дополнително, апстрактниот експресионизам има слика за бунтовност, анархија, многу е идиосинкратичен и, според некои, прилично нихилистички. Во пракса, терминот се применува на голем број уметници кои работат (претежно) во [[Њујорк]], а имале сосема различни стилови, па дури и се применувал на дела кои не се особено апстрактни ниту експресионистички. Енергичните „[[Акционо сликарство|акциони слики]]“ на Полок, со нивниот „зафатен“ дух, се различни и технички и естетски од насилната и гротескна серија ''„Жени“'' на [[Вилем де Кунинг]]. Како што се гледа погоре во галеријата, ''„Жена V“'' е една од серијата од шест слики кои биле создадени од де Кунинг во периодот помеѓу 1950 и 1953 година, кои прикажуваат женска фигура во должина од три четвртини. Тој ја започнал првата од овие слики, колекцијата ''Жена I'' : Музејот на современа уметност, Њујорк, во јуни 1950 година, постојано менувајќи ја и сликајќи ја сликата сè до јануари или февруари 1952 година, кога сликата била напуштена односно недовршена. Историчарот на уметност Мејер Шапиро ја видел сликата во студиото на де Кунинг набргу потоа и го охрабрил уметникот да истрае. Одговорот на Де Кунинг бил да започне со сликање на три други слики на истата тема; ''Жена II'', Музеј на современа уметност, Њујорк, ''Жена III'', Музеј на современа уметност во Техеран, ''Жена IV'', Музеј на уметностА „Нелсон-Аткинс“, [[Канзас Сити (Мисури)|Канзас Сити, Мисури]]. Во текот на летото 1952 година, поминато во Ист Хемптон, де Кунинг понатаму ја истражувал темата преку цртежи и пастели. Можеби ја завршил работата на ''„Жена I“'' до крајот на јуни, или можеби дури во ноември 1952 година, а веројатно и другите три филма со жени биле завршени во исто време. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nga.gov.au/International/Catalogue/Detail.cfm?IRN=47761&BioArtistIRN=25281&MnuID=2&GalID=1|title=Woman V (1952–53 )|last=de Kooning|first=Willem|work=[[National Gallery of Australia]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221125918/http://nga.gov.au/International/Catalogue/Detail.cfm?IRN=47761&BioArtistIRN=25281&MnuID=2&GalID=1|archive-date=December 21, 2016|accessdate=June 30, 2019}}</ref> Серијата ''„Жена“'' се дефинитивно фигуративни слики . Друг важен уметник е [[Франц Клајн]], како што е прикажано во неговата слика ''„Главна улица,'' 1950“, како и со [[Џексон Полок]] и други апстрактни експресионисти, бил етикетиран како [[Акционо сликарство|акционен сликар]] поради неговиот навидум спонтан и интензивен стил, фокусирајќи се помалку, или воопшто не, на фигурите или сликите, туку на самите потези со четката и употребата на платно. [[Клифорд Стил]], [[Барнет Њуман]], [[Адолф Готлиб]] и спокојно треперливите блокови од боја во делото на [[Марк Ротко]] (што не е она што обично би се нарекло експресионистичко и за кое Ротко негирал дека е апстрактно), се класифицирани како апстрактни експресионисти, иако од она што [[Клемент Гринберг]] го нарекол насока на [[Сликарство на обоено поле|сликарството на обоено поле]] на апстрактниот експресионизам. И [[Ханс Хофман]] и [[Роберт Мадервел]] можат удобно да се опишат како практичари на [[акционо сликарство]] и [[сликарство на обоено поле]]. [[File:Dugmore-5313_hi.jpg|лево|мини| Едвард Дагмор, ''Без наслов'', 1954, 84 x 51 инчи, школа за [[апстрактен експресионизам]] во областа на заливот Сан Франциско]] Апстрактниот експресионизам има многу стилски сличности со руските уметници од почетокот на 20 век, како што е [[Василиј Кандински]]. Иако е вистина дека спонтаноста или впечатокот за спонтаност ги карактеризирал голем дел од делата на апстрактните експресионисти, повеќето од овие слики вклучувале внимателно планирање, особено затоа што нивната голема големина го барала тоа. Исклучок може да бидат сликите со капка по капка на Полок. Зошто овој стил добил широко прифаќање во 1950-тите е прашање на дебата. Американскиот [[социјален реализам]] бил мејнстрим во 1930-тите. На него влијаела не само [[Големата депресија]], туку и [[Социјалистички реализам|социјалреалистите]] од Мексико, како што се Давид Алфаро Сикеирос и Диего Ривера. Политичката клима по Втората светска војна не ги толерирала долго социјалните протести на тие сликари. Апстрактниот експресионизам се појавил за време на [[Втората светска војна]] и почнал да се прикажува во раните 1940-ти во галериите во Њујорк, како што е галеријата „Уметноста на овој век“. Доцните 1940-ти до средината на 1950-тите го најавиле Мекартиновиот период. Тоа било по Втората светска војна и време на политички конзервативизам и екстремна уметничка [[цензура]] во Соединетите Американски Држави. Некои луѓе претпоставуваат дека бидејќи темата на обработка честопати била целосно апстрактна, апстрактниот експресионизам станал безбедна стратегија за уметниците да го следат овој стил. Апстрактната уметност може да се смета за аполитична. Или доколку уметноста била политичка, пораката во голема мера била за инсајдерите. Сепак, тие теоретичари се во малцинство. Како првото навистина оригинално училиште за сликарство во Америка, апстрактниот експресионизам ја прикажал виталноста и креативноста на земјата во повоените години, како и нејзината способност (или потреба) да развие естетски осет кој не бил ограничен од европските стандарди за убавина. Иако апстрактниот експресионизам брзо се проширил низ Соединетите Американски Држави, главните средини на овој стил биле Њујорк Сити и Калифорнија, особено во Њујоршката школа и областа на Санфранцискиот Залив. Апстрактните експресионистички слики делат одредени карактеристики, вклучувајќи ја употребата на големи платна, пристап „целосен“, во кој целото платно се третира со еднаква важност (наспроти средината што е од поголем интерес отколку рабовите). Платното како ''арена'' станало кредо на [[Акционо сликарство|акционото сликарство]], додека <nowiki><i id="mwBKw">интегритетот на сликовната рамнина</i></nowiki> стана кредо на сликарите од обоено поле. Многу други уметници почнале да ги изложуваат своите слики поврзани со апстрактниот експресионизам во текот на 1950-тите, вклучувајќи ги Алфред Лесли, [[Сем Френсис]], Џоан Мичел, Хелен Франкенталер, Сај Туомбли, Милтон Резник, Мајкл Голдберг, Норман Блум, Реј Паркер, Николас Карон, Грејс Хартиган, Фридел Џубас и Роберт Гудноф, меѓу другите. Во текот на 1950-тите, сликарството на обоено поле првично се однесувало на одреден вид [[апстрактен експресионизам]], особено на делата на [[Марк Ротко]], Клифорд Стил, Барнет Њуман, Роберт Мадервел и Адолф Готлиб. Во суштина станувало збор за апстрактни слики со големи, рамни пространства на бои кои ги изразувале сензуалните и визуелните чувства и својства на големи површини со нијансирана површина. [[Ликовен критичар|Уметничкиот критичар]] Клемент Гринберг го перцепирал сликарството на обоено поле како поврзано, но различно од акциското сликарство. Целокупната ширина и гешталт на делото на раните сликари во боја зборува за речиси духовно искуство, воодушевено пред растечкиот универзум на сензуалност, боја и површина. Од почетокот до средината на 1960-тите, сликарството на обоено поле почнало да се однесува на стиловите на уметници како Жулс Олицки, Кенет Ноланд и Хелен Франкенталер, чии дела биле поврзани со апстрактниот експресионизам од втората генерација, и на помлади уметници како Лари Зокс и [[Френк Стела]] - сите движејќи се во нова насока. Уметници како Клифорд Стил, [[Марк Ротко]], Ханс Хофман, Морис Луис, Жулс Олицки, Кенет Ноланд, Хелен Франкенталер, Лари Зокс и други честопати користеле значително редуцирани наводи за природата и сликале со многу артикулирана и психолошка употреба на бојата. Генерално, овие уметници ги елиминирале препознатливите слики. Во ''„Планини и море“ ,'' од 1952 година, значајно дело на [[Сликарство на обоено поле|сликарството на обоено поле]] од Хелен Франкенталер, уметницата за прв пат ја употреби техниката на дамки. Во [[Европа]] се продолжил со надреализмот, кубизмот, дадаизмот и делата на [[Анри Матис|Матис]]. Исто така во Европа, ташизмот (европскиот еквивалент на апстрактниот експресионизам) и неформализмот ја презеле најновата генерација. Серж Полјакоф, Николас де Стаел, Жорж Матје, Виера да Силва, [[Жан Дибифе]], [[Ив Клајн]] и Пјер Сулаж, меѓу другите, се сметаат за важни фигури во повоеното европско сликарство. На крајот, апстрактното сликарство во Америка се развило во движења како што се [[неодадаизам]], сликарство на обоено поле, [[постсликарска апстракција]], [[оп-арт]], сликарство со цврсти рабови, минималистичка уметност, сликарство на [[обликувано платно]], [[лирска апстракција]], [[неоекспресионизам]] и продолжение на апстрактниот експресионизам. Како одговор на стремежот кон апстракција, сликите се појавиле преку разни нови движења, особено [[Поп-арт|поп-артот]]. === Реализам, Предел, Фигурација, Мртва природа, Градски пејзаж === ```wiki <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Max Beckmann, 1918-19, The Night (Die Nacht), oil on canvas, 133 x 154 cm, Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen, Düsseldorf.jpg|[[Макс Бекман]], ''[[Ноќта (слика)|Ноќта (Die Nacht)]]'', 1918–1919, [[Нова објективност]] Image:Republican Automatons George Grosz 1920.jpg|[[Џорџ Грос]], 1920, [[Нова објективност]] Image:Thomas Hart Benton - People of Chilmark (Figure Composition) 1920.jpg|[[Томас Харт Бентон (сликар)|Томас Харт Бентон]], 1920, [[Американско сликарство на сцени|регионализам]] Image:Bellows George Dempsey and Firpo 1924.jpg|[[Џорџ Белоуз]], 1924, [[американски реализам]] Image:Orozco Mural Omniciencia 1925 Azulejos.jpg|[[Хосе Ороско]], детаљ од муралот ''Омнисиенсија'', 1925, [[мексикански мурализам|мексиканско социјално-реалистичко мурално движење]] Image:Demuth Charles Spring 1921.jpg|[[Чарлс Демут]] ''Пролет'', 1921, американски [[прецизионизам]] (прото-[[поп-арт]]) File:NY Met demuth figure 5 gold.JPG|[[Чарлс Демут]], 1928, американски [[прецизионизам]] (прото-[[поп-арт]]) Image:Demuth Charles Chimney and Watertower 1931.jpg|[[Чарлс Демут]], 1931, [[прецизионизам]] Image:MacDonaldWright_AirplaneSynchYelOrng.jpg|[[Стентон Макдоналд-Рајт]], 1920, ''Синхромија на авион во жолто-портокалова боја'', [[синхромизам]] File:Palacio de Bellas Artes - Mural El Hombre in cruce de caminos Rivera 3.jpg|[[Диего Ривера]], реконструкција на ''[[Човекот на крстопат]]'' (преименуван во ''[[Човек, контролор на универзумот]]''), првично создаден во 1934 година, [[мексикански мурализам|движење на мексиканскиот мурализам]] </gallery> [[File:Nighthawks_by_Edward_Hopper_1942.jpg|мини| [[Едвард Хопер]], ''Ноќни јастреби'' (1942), Градски предел]] Во текот на 1930-тите и 1960-тите, апстрактното сликарство во Америка и Европа се развило во движења како што се [[апстрактен експресионизам]], сликарство на обоено поле, постсликарска апстракција, оп-арт, сликарство со цврсти рабови, минималистичка уметност, сликарство на [[обликувано платно]] и [[лирска апстракција]]. Други уметници реагирале како одговор на стремежот кон апстракција, дозволувајќи им на сликите да продолжат низ разни нови контексти како што е фигуративното движење во областа на Заливот во 1950-тите и новите форми на [[експресионизам]] од 1940-тите до 1960-тите. Во Италија во тоа време, [[Џорџо Моранди]] станал водечкиот сликар на [[мртва природа]], истражувајќи широк спектар на пристапи за прикажување на секојдневни шишиња и кујнски прибор. {{Sfnp|Piper|1986}} Во текот на 20 век, голем број на сликари практикувале [[Реализам (уметност)|реализам]] и употребувале експресивна сликовитост; практикувајќи пределно и фигуративно сликарство со современи теми и солидна техника, и единствена експресивност како Милтон Ејвери, Џон Д. Греам, Ферфилд Портер, [[Едвард Хопер]], Ендру Вајет, Балтус, [[Френсис Бејкон (сликар)|Френсис Бејкон]], Френк Ауербах, Лусијан Фројд, Леон Кософ, Филип Перлштајн, Вилем де Кунинг, Аршил Горки, Грејс Хартиган, Роберт Де Ниро постариот, Елејн де Кунинг и други. Заедно со [[Анри Матис]], [[Пабло Пикасо]], Пјер Бонар, [[Жорж Брак]] и други мајстори од 20 век. Фигуративното дело на [[Френсис Бејкон (сликар)|Френсис Бекон]], [[Фрида Кало]], [[Едвард Хопер]], Лусијан Фројд, Ендру Вајет и други служело како еден вид алтернатива на апстрактниот експресионизам. Една од најпознатите слики во американската уметност од 20 век е сликата на Вајет, ''„Светот на Кристина“'', која моментално се наоѓа во колекцијата на Музејот на современа уметност во Њујорк. На неа е прикажана жена како лежи на земја во бездрво, претежно жолтеникаво поле, гледајќи нагоре и ползејќи кон сива куќа на хоризонтот; штала и разни други мали помошни згради се веднаш до куќата. Ова дело со [[Темпера|темперна уметност]], изработено во [[Реализам (уметност)|реалистички]] стил, е речиси секогаш изложено во Музејот на современа уметност во Њујорк. <ref name="moma">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.moma.org/collection/browse_results.php?object_id=78455|title=Andrew Wyeth, 'Christina's World' (1948)|date=2007|work=Museum of Modern Art|accessdate=June 30, 2019}}</ref> Портретот на [[Аршил Горки]], на оној што можеби е негов пријател [[Вилем де Кунинг]] (лево), е пример за развојот на [[Апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]] од контекстот на сликарството со фигури, [[Кубизам|кубизмот]] и [[Надреализам|надреализмот]]. Заедно со своите пријатели де Кунинг и Џон Д. Греам, Горки создал биоморфолошки обликувани и апстрактни фигуративни композиции кои до 1940-тите се развиле во целосно апстрактни слики. Делото на Горки се смета дека е внимателна анализа на сеќавањето, емоциите и обликот, користејќи линија и боја за да ги изрази чувствата и природата. ''„Студија по Портретот на папата Инокентиј X“ од Веласкес ,'' 1953 година, е слика од ирскиот уметник [[Френсис Бејкон (сликар)|Френсис Бејкон]] и е пример за европскиот [[експресионизам]] по [[Втората светска војна]]. Делото прикажува искривена варијанта на „ Портретот на Инокентиј X“ насликан од шпанскиот уметник [[Диего Веласкес]] во 1650 година. Делото е една од низата варијанти на сликата на Веласкес што Бејкон ги изработил во текот на 1950-тите и почетокот на 1960-тите, во вкупно четириесет и пет дела. <ref>{{Наведена книга|title=Francis Bacon: Commitment and Conflict|last=Schmied|first=Wieland|date=1996|publisher=[[Prestel Publishing]]|isbn=3-7913-1664-8|location=[[Munich]], Germany|page=17|author-link=Wieland Schmied}}</ref> Кога го прашале зошто бил принуден толку често да ја преиспитува темата, [[Френсис Бејкон (сликар)|Бејкон]] одговорил дека нема ништо против папите, дека само „сакал изговор да ги користи овие бои, а не можете да ѝ дадете на обичната облека таа виолетова боја без да се впуштите во еден вид лажно [[Фовизам|фовистички]] манир“. <ref>{{Наведена книга|title=Anatomy of an Enigma|last=Peppiatt|first=Michael|date=1996|publisher=[[Westview Press]]|isbn=0-8133-3520-5|location=Boulder, Colorado|page=147|author-link=Michael Peppiatt}}</ref> Папата во оваа варијанта врие од гнев и агресија, а темните бои ѝ даваат на сликата гротескен и кошмарен изглед.<ref>Schmied (1996), p.20.</ref> Набраните завеси на позадината се направени проѕирни и како да паѓаат низ лицето на папата. <ref>Peppiatt (1996), p.148.</ref> По [[Втората светска војна]], терминот Париска школа честопати се однесувал на тахизмот, европскиот еквивалент на американскиот апстрактен експресионизам, а тие уметници се исто така поврзани со движењето Кобра. Во 1952 година, Мишел Тапје ја напишал книгата ''„Другата уметност“'', која му дала име и глас на енформализмот. Важни поборници се [[Жан Дибифе]], Пјер Сулаж, Николас де Стаел, Ханс Хартунг, Серж Полиакоф и Жорж Матје, меѓу неколку други. Во раните 1950-ти, [[Жан Дибифе|Дибифе]] (кој отсекогаш бил фигуративен уметник) и де Стаел ја напуштиле апстракцијата и се вратиле на сликовитоста преку фигурација и предел. Делото на Де Стаел брзо било препознаено во повоениот уметнички свет, а тој станал еден од највлијателните уметници од 1950-тите. Неговото враќање кон претставувањето (морски предели, фудбалери, џез музичари, галеби) во раните 1950-ти може да се смета за влијателен преседан за фигуративното движење во Американскиот Залив, бидејќи многу од тие апстрактни сликари како Ричард Дибенкорн, Дејвид Парк, Елмер Бишоф, Вејн Тибо, Натан Оливеира, Џоан Браун и други направиле сличен потег; враќајќи се на сликовитоста во средината на 1950-тите. Голем дел од доцните дела на де Стаел - особено неговите разредени и разредени апстрактни пејзажи со масло на платно од средината на 1950-тите - го предвидуваат сликарството во боја и [[Лирска апстракција|лирската апстракција]] од 1960-тите и 1970-тите. Смелите и интензивно живописни бои на Николас де Стаел во неговите последни слики го предвидуваат правецот на голем дел од современото сликарство што дошло по него, вклучувајќи ја и поп-артот од 1960-тите. == Средина на 20 век == === Поп-арт === [[File:Warhol-Campbell_Soup-1-screenprint-1968.jpg|лево|мини| [[Енди Ворхол]], ''Кемпбеловата супа 1,'' 1968]] [[File:Greencocacola.jpg|мини| [[Енди Ворхол]], 1962, [[поп-арт]]]] [[Поп-арт|Поп-артот]] во Америка првично во голема мера бил инспириран од делата на [[Џаспер Џонс]], [[Лари Риверс]] и [[Роберт Раушенберг]] . Иако сликите на Џералд Мерфи, Стјуарт Дејвис и Чарлс Демут во текот на 1920-тите и 1930-тите години ги поставиле темелите за поп-артот во Америка. Во Њујорк, во средината на 1950-тите, Роберт Раушенберг и [[Џаспер Џонс]] создале уметнички дела кои на почетокот изгледале како продолжение на [[Апстрактен експресионизам|апстрактното експресионистичко]] сликарство. Всушност, нивните дела и делата на Лари Риверс станале радикални отстапувања од апстрактниот експресионизам, особено во користењето на банални и буквални слики и вклучувањето и комбинирањето на секојдневни материјали во нивната работа. Иновациите во специфичната употреба на разни слики и предмети од страна на Џонс, како што се столчиња, броеви, мети, лименки пиво и [[Знаме на Соединетите Американски Држави|американското знаме]]; сликите на Риверс со теми од популарната култура, како што е [[Џорџ Вашингтон]] како ја преминува реката [[Делавер]], и неговите вклучувања на слики од реклами како камилата од цигарите „Камел“, како и изненадувачките конструкции на Раушенберг со вклучувања на предмети и слики земени од популарната култура, продавниците за железарија, депониите, градските улици и таксидермијата, довеле до радикално ново движење во американската уметност. На крајот, до 1963 година, движењето станало познато низ целиот свет како поп-арт. Поп-артот е претставен од уметниците: [[Енди Ворхол]], Клаес Олденбург, Вејн Тибо, Џејмс Розенквист, Џим Дајн, Том Веселман и [[Рој Лихтенштајн|Рој Лихтенштајн,]] меѓу другите. Лихтенштајн употребувал масло и магна боја во своите најпознати дела, како што е ''„Девојка која се дави''“ (1963), која е преземена од главната приказна во „ ''Тајните срца“'' #83 на [[DC Comics]] . („ ''Девојката што се дави“'' денес е во колекцијата на Музејот на современа уметност во Њујорк. {{Sfnp|Hendrickson|1988}} ) Исто така, со дебели контури, смели бои и точки на Бен-Деј за да се претстават одредени бои, како да се создадени со фотографска репродукција. Лихтенштајн би рекол за својата работа: Апстрактните експресионисти „ги ставале работите на платното и одговарале на она што го направиле, на позициите и големините на боите. Мојот стил изгледа сосема поинаков, но природата на пишувањето линии е речиси иста; моите едноставно не изгледаат калиграфски, како оние на Полок или Клајн“. <ref>{{Наведени вести|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B03E0DF103AF933A0575AC0A961958260&sec=&spon=&pagewanted=3|title=Roy Lichtenstein, Pop Master, Dies at 73|last=Kimmelman|first=Michael|date=September 30, 1997|work=[[The New York Times]]|access-date=November 12, 2007}}</ref> Поп-артот ја спојува популарната и масовната култура со ликовната уметност, вбризгувајќи смеа, иронија и препознатливи слики и содржина во мешавината. Во октомври 1962 година, галеријата „Сидни Џенис“ ја организирала првата голема групна изложба на поп-арт тематика ''„Новите реалисти“'' во уметничка галерија во центарот на Њујорк. Сидни Џенис ја поставил изложбата во излог на продавница на 57-та улица, во близина на неговата галерија на И. 57-ма улица број 15. Претставата испратила шокантни бранови низ Њујоршката школа и одекнала низ целиот свет. Порано во есента 1962 година, историски важната и револуционерна изложба на поп-арт „ ''Ново сликарство на вообичаени предмети“'', поставена од Волтер Хопс во Музејот на уметност во Пасадена, испратила шок-бранови низ западниот дел на Соединетите Американски Држави. ''„Кемпбеловите супени лименки“'' (понекогаш нарекувани ''32 Кемпбелови лименки супа'') е наслов на уметничко дело на [[Енди Ворхол]], создадено во 1962 година. Се состои од триесет и две платна, секое со димензии 20&nbsp;инчи во висина x 16&nbsp;инчи во ширина (50,8 x 40,6&nbsp;см) и секое се состои од слика од конзерва Кемпбелова супа - по една од секој вид [[Супа|конзервирана супа]] што ја нудела компанијата во тоа време. Поединечните слики биле изработени со полумеханизиран процес на [[ситопечат]], користејќи несликарски стил. Тие помогнале во воведувањето на [[Поп-арт|поп-артот]] како големо уметничко движење кое се потпирало на теми од [[Популарна култура|популарната култура]]. Овие дела од [[Енди Ворхол]] се повторувачки и се создадени на несликарски комерцијален начин. Порано во Англија, во 1956 година, терминот ''поп-арт'' го користел Лоренс Аловеј за слики кои го славеле конзумеризмот од периодот по [[Втората светска војна]]. Ова движење го отфрлило апстрактниот експресионизам и неговиот фокус на херменевтичката и психолошката внатрешност, во корист на уметноста што ја прикажува материјалната потрошувачка култура, рекламирањето и иконографијата од периодот на масовно производство. <ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/topicsinamerican0000allo|title=Topics in American Art since 1945|last=Alloway|first=Lawrence|date=1975|publisher=[[W. W. Norton & Company]]|isbn=0-393-04401-7|location=New York|pages=[https://archive.org/details/topicsinamerican0000allo/page/119 119–122]|chapter=Pop Art: The Words|author-link=Lawrence Alloway|url-access=registration}}</ref> Раните дела на англискиот уметник Дејвид Хокни и делата на Ричард Хамилтон, Питер Блејк и Едуардо Паолоци се сметаат за клучен пример во движењето. Во галериите на 10-та улица во Ист Вилиџ во Њујорк, уметниците формулирале американска варијанта на поп-артот. Клаес Олденбург имал своја изложба, а Зелената галерија на 57-та улица почнала да ги прикажува дела од Том Веселман и Џејмс Розенквист. Постои врска помеѓу радикалните дела на Дишан и [[Мен Реј]], бунтовните дадаисти – со чувство за хумор; и поп-артистите како Алекс Кац, Клаес Олденбург, Енди Ворхол, Рој Лихтенштајн и другите. Додека во центарот на градот, во галериите на 10-та улица во Ист Вилиџ во Њујорк, уметниците формулирале американска верзија на поп-артот. Клаес Олденбург имал своја изложба, а Зелената галерија на 57-та улица почнала да ги прикажува делата на Том Веселман и Џејмс Розенквист. Подоцна Лео Кастели изложил дела од други американски уметници, вклучувајќи го и поголемиот дел од кариерите на Енди Ворхол и Рој Лихтенштајн и неговата употреба на Бендеј точки, техника што се користи во комерцијалната репродукција и се гледа во обични стрипови и во слики како ''„Девојката која се дави“'', 1963. Постои врска помеѓу радикалните дела на Дишан и [[Мен Реј]], бунтовните дадаисти - со чувство за хумор; и поп-артисти како Алекс Кац (кој стана познат по своите пародии на портретната фотографија и приградскиот живот), Клаес Олденбург, [[Енди Ворхол]], [[Рој Лихтенштајн]] и другите. === Ар Брут, Нов реализам, Фигуративно движење во областа на Заливот, Неодадаизам, Фотореализам === [[File:John's_Diner_by_John_Baeder.jpg|мини| Џон Бедер, фотореализам]] Во текот на 1950-тите и 1960-тите, апстрактното сликарство во Америка и Европа се развило во движења како што се сликарството [[Сликарство на обоено поле|на обоено поле]], постсликарска апстракција, оп-арт, сликарство со цврсти рабови, минималистичка уметност, сликарство на [[обликувано платно]], [[лирска апстракција]] и продолжение на [[Апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]]. Други уметници реагирале како одговор на стремежот кон апстракција преку [[Маргинална уметност|маргиналната уметност]], како што се гледа во ''Court les rues,'' 1962, од [[Жан Дибифе|Жан Дубифе]], [[флуксус]], неодадаизам, нов реализам, дозволувајќи им на сликите повторно да се појават преку разни нови контексти како што се [[Поп-арт|поп-артот]], фигуративното движење на Заливската област (одличен пример е ''Градскиот пејзаж I на Дибенкорн (Пејзаж бр. 1),'' 1963, масло на платно, 60 1/4 x 50 1/2 инчи, колекција: Музеј на современа уметност во Сан Франциско ), а подоцна во 1970-тите и [[Неоекспресионизам|неоекспресионизмот]]. Фигуративното движење од областа на Заливот, од кое Дејвид Парк, Елмер Бишоф, Натан Оливеира и Ричард Дибенкорн, чија слика ''„Градски пејзаж 1“'' од 1963 година е типичен пример, биле влијателни членови, кои процветале во текот на 1950-тите и 1960-тите години во [[Калифорнија]]. Иако во текот на 20 век, сликарите продолжиле да го практикуваат [[Реализам (уметност)|реализмот]] и да користат сликовитост, практикувајќи пределно и фигуративно сликарство со современи теми и солидна техника, како и единствена експресивност, како Милтон Ејвери, [[Едвард Хопер]], [[Жан Дибифе]], [[Френсис Бејкон (сликар)|Френсис Бејкон]], Френк Ауербах, Лусијан Фројд, Филип Перлштајн и други. Помладите сликари ја практикувале употребата на слики на нови и радикални начини. [[Ив Клајн]], Марсијал Рејс, Ники де Сен Фал, Дејвид Хокни, Алекс Кац, Антони Тапис, Малколм Морли, Ралф Гоингс, Одри Флек, Ричард Естес, Чак Клоуз, Сузан Ротенберг, Ерик Фишл, Џон Бедер и Вија Селминс биле неколкумина кои станале истакнати помеѓу 1960-тите и 1980-тите. Ферфилд Портер бил во голема мера самоук и создал репрезентативни дела во средината на движењето на [[Апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионист]]. Неговите теми биле првенствено предели, домашни ентериери и портрети на семејство, пријатели и колеги уметници, многу од нив поврзани со Њујоршката школа на писатели, вклучувајќи ги [[Џон Ешбери]], Френк О'Хара и Џејмс Шујлер. Многу од неговите слики се сместени во или околу семејната летна куќа на островот Грејт Спрус Хед, Мејн. Неодадаизмот е движење кое започнало во 1950-тите и 1960-тите години и било поврзано со апстрактниот експресионизам само преку слики. Се одликува со појавата на комбинирани произведени предмети, со уметнички материјали, оддалечувајќи се од претходните конвенции на сликарството. Овој тренд во уметноста е прикажан со делата на [[Џаспер Џонс]] и Роберт Раушенберг, чии „комбинати“ во 1950-тите биле претходници на поп-артот и инсталациската уметност, и користеле асамблаж од големи физички предмети, вклучувајќи плишани животни, птици и комерцијална фотографија. Роберт Раушенберг, [[Џаспер Џонс]], Лари Риверс, Џон Чемберлен, Клаес Олденбург, Џорџ Сегал, Џим Дајн и Едвард Кинхолц, меѓу другите, биле важни пионери и на апстракцијата и на поп-артот; создавајќи нови конвенции за создавање уметност; тие го направиле прифатливо во сериозните кругови на современа уметност радикалното вклучување на неверојатни материјали како дел од нивните уметнички дела. === Геометриска апстракција, Оп-арт, тврд раб, обоено поле, Минимализам, Нов реализам === <gallery widths="140px" heights="140px"> File:IKB_191.jpg|алт=Yves Klein, 1962, New Realism| [[Ив Клајн]], 1962, Нов реализам </gallery>Во текот на 1960-тите и 1970-тите години, апстрактното сликарство продолжило да се развива во Америка преку различни стилови. Многу [[Геометриска апстрактна уметност|геометриски апстрактни уметници]], минималисти и сликари со тврди рабови избрале да ги употребуваат рабовите на сликата за да го дефинираат обликот на сликата, наместо да го прифатат правоаголниот формат. [[Морис Луис]] станал важен пионер во напредното [[сликарство на обоено поле]], а неговото дело може да послужи како мост помеѓу [[Апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]], сликарството на обоено поле и [[Минимализам|минималистичката уметност]]. Двајца влијателни учители, Јозеф Алберс и Ханс Хофман, ја запознале новата генерација американски уметници со нивните напредни теории за бојата и просторот. Алберс е најдобро запаметен по неговата работа како геометриски апстракционистички сликар и теоретичар. Најпознати од сите се стотиците слики и графики што ја сочинуваат серијата ''„Почит кон квадратот“''. Во оваа ригорозна серија, започната во 1949 година, Алберс истражувал хроматски интеракции со рамни обоени квадрати концентрично распоредени на платното. Теориите на Алберс за уметноста и образованието биле формативни за следната генерација уметници. Неговите сопствени слики ја формираат основата и на сликарството со тврд раб и на оп-артот. Стела, Јозеф Алберс, Ханс Хофман, Илја Болотовски, Бургојн Дилер, [[Виктор Вазарели]], Бриџит Рајли, Ричард Анушкевич, Морис Луис, Кенет Ноланд, <ref>Terry Fenton, online essay about [[Kenneth Noland]], and [[acrylic paint]], [http://www.sharecom.ca/noland/materials Sharecom.ca] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210121041610/http://www.sharecom.ca/noland/materials|date=21 January 2021}}, accessed 30 April 2007</ref> Елсворт Кели, Џон Меклафлин, Барнет Њуман, Лари Пунс, Роналд Дејвис, Џон Хојланд, Лари Зокс, Ал Хелд, Мино Арџенто <ref>{{Наведени вести|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1988-01-22-ca-25065-story.html|title=Wilshire Center|last=Curtis|first=Cathy|date=22 January 1988|work=Los Angeles Times}}</ref> се уметници тесно поврзани со геометриската апстракција, оп-артот, сликарството на обоено поле, а во случајот на Хофман и Њуман, и со апстрактниот експресионизам. [[Агнес Мартин]], Роберт Манголд, Брајс Марден, Џо Бер, Роберт Рајман, Ричард Татл, Нил Вилијамс, Дејвид Новрос, Пол Могенсон, претставуваат примери на уметници поврзани со минимализмот и (со исклучок на Мартин, Бер и Марден) употребата на [[обликувано платно]] и во периодот што започнува во раните 1960-ти. Други важни иновации во апстрактното сликарство се случиле во текот на 1960-тите и 1970-тите години, карактеризирани со монохроматско сликарство и сликарство со тврд раб инспирирано од Ад Рајнхард, Барнет Њуман, Милтон Резник и Елсворт Кели. Во 1965 година, во Музејот на современа уметност во Њујорк се одржала изложба наречена ''„Одзивното око“'', курирана од Вилијам Ц. Зајц. Прикажаните дела биле широки, опфаќајќи го минимализмот на [[Френк Стела]], оп-артот на Лари Пунс, делото на Александар Либерман, заедно со мајсторите на движењето оп-арт: [[Виктор Вазарели]], Ричард Анушкевич, Бриџит Рајли и други. Изложбата се фокусирала на перцептивните аспекти на уметноста, кои произлегуваат и од илузијата на движење и од интеракцијата на односите меѓу боите. Оп-артот, познат и како оптичка уметност, е стил присутен во некои слики и други уметнички дела кои користат [[Оптичка мамка|оптички илузии]]. Оп-артот е исто така тесно сличен на геометриската апстракција и сликарството со цврсти рабови. Иако понекогаш терминот што се користи за тоа е перцептивна апстракција. Оп-артот е метод на сликање кој се однесува на интеракцијата помеѓу илузијата и сликовната рамнина, помеѓу разбирањето и гледањето. <ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/introducingopart00lanc|title=Introducing Op Art|last=Lancaster|first=John|date=1973|publisher=[[B.T. Batsford]]|isbn=978-0-71342-438-6|location=London, UK|page=[https://archive.org/details/introducingopart00lanc/page/28 28]|url-access=registration}}</ref> Делата на оп-артот се апстрактни, при што многу од попознатите дела се направени само во црно-бело. Кога гледачот ги гледа, се добива впечаток на движење, скриени слики, трепкање и вибрации, шеми или, алтернативно, на оток или искривување. === Обликувано платно, Вашингтонска школа, апстрактен илузионизам, лирска апстракција === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Ring_of_Ronald_Davis.jpg|алт=Ronald Davis 1968, Abstract Illusionism| Роналд Дејвис 1968, Апстрактен илузионизам File:Gardenofdelight.jpg|алт=Ronnie Landfield, 1971, Lyrical Abstraction| Рони Лендфилд, 1971, [[Лирска апстракција]] </gallery>[[Сликарство на обоено поле|Сликањето на обоено поле]] јасно укажувало на нов правец во американското сликарство, подалеку од [[Апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]]. Сликањето на обоено поле е поврзано со [[постсликарска апстракција]], [[супрематизам]], апстрактен експресионизам, [[сликарство со тврд раб]] и [[лирска апстракција]]. [[Сликарство на обоено поле|Сликањето на обоено поле]] се стремило да ја ослободи уметноста од излишна реторика. Уметници како Клифорд Стил, [[Марк Ротко]], Ханс Хофман, Морис Луис, Жулс Олицки, Кенет Ноланд, Хелен Франкенталер, Лари Зокс и други честопати употребувале значително редуцирани наводи за природата и сликале со многу артикулирана и психолошка употреба на бојата. Генерално, овие уметници ги отстраниле препознатливите слики. Одредени уметници се повикувале на мината или сегашна уметност, но генерално [[Сликарство на обоено поле|сликањето на обоено поле]] ја претставува апстракцијата како цел сама по себе. Следејќи го овој правец на модерната уметност, уметниците сакале да ја претстават секоја слика како една обединета, кохезивна, монолитна слика. Џин Дејвис, заедно со Кенет Ноланд, Морис Луис и неколку други, бил член на сликарите од Вашингтонската школа за бои кои почнале да создаваат [[Сликарство на обоено поле|слики на д „обоено поле“]] во Вашингтон, во текот на 1950-тите и 1960-тите. „ ''Црно, сиво, темпо“'' е слика со големи вертикални линии и е типична за делото на Џин Дејвис. [[Френк Стела]], Кенет Ноланд, Елсворт Кели, Барнет Њуман, Роналд Дејвис, Нил Вилијамс, Роберт Манголд, Чарлс Хинман, Ричард Татл, Дејвид Новрос и Алвин Лавинг се примери на уметници поврзани со употребата на [[обликувано платно]] во периодот кој започнува во раните 1960-ти. Голем број на геометриски апстрактни уметници, минималисти и сликари со тврди рабови избрале да ги употребуваат рабовите на сликата за да го дефинираат обликот на сликата, наместо да го прифатат правоаголниот формат. Всушност, употребата на [[обликувано платно]] е првенствено поврзано со слики од 1960-тите и 1970-тите години кои се ладно апстрактни, формалистички, геометриски, објективни, рационалистички, со чисти линии, со дрско остри рабови или минималистички по карактер. Од 1960 година, [[Френк Стела]] создавал слики во [[Алуминиум|алуминиумска]] и [[Бакар|бакарна]] боја, што се неговите први дела употребувајќи [[Обликувано платно|обликувани платна]] (платна во форма различна од традиционалниот правоаголник или квадрат), честопати во L, N, U или T-форми. Тие подоцна се развиле во посложени дизајни, на пример, во серијата ''Неправилен полигон'' (67). Исто така, во 1960-тите, Стела почнал да користи поширок спектар на бои, обично распоредени во прави или закривени линии. Подоцна ја започнал својата серија слики ''„Агломер'' “ (71), во која [[Кружница|лакови]], понекогаш преклопувачки, во рамките на квадратни граници се распоредени еден до друг за да создадат цели и полукружници насликани во прстени со концентрична боја. ''Харан II,'' 1967, е пример за ''серијата агломер''. Овие слики се именувани по кружни градови што ги посетил додека бил на [[Блискиот Исток]] порано во 1960-тите. Платната „Неправилен полигон“ и серијата „Разгломер“ дополнително го прошириле концептот на [[обликувано платно]]. Галеријата „Андре Емерих“, Галеријата „Лео Кастели“, Галеријата „Ричард Фајген“ и Галеријата „Парк Плејс“ станале важни витрини за сликарството на обоено поле, сликарството во [[обликувано платно]] и [[Лирска апстракција|лирската апстракција]] во Њујорк во текот на 1960-тите. Постои врска со пост-сликарската апстракција, која реагирала против мистицизмот, хиперсубјективноста и нагласувањето на самиот чин на сликање на апстрактните експресионизми на драматично видливоста - како и свеченото прифаќање на рамниот правоаголник како речиси ритуален предуслов за сериозно сликарство. Во текот на 1960-тите, сликарството на обоено поле и минималистичката уметност честопати биле тесно поврзани едно со друго. Всушност, до почетокот на 1970-тите, обете движења станале значително разновидни. Друго поврзано движење од крајот на 1960-тите, [[Лирска апстракција|лирската апстракција]] (терминот го измислил Лари Олдрич, основачот на Музејот на современа уметност Олдрич во Риџфилд, Конектикат), го опфаќало она што Олдрич рекол дека го видел во студијата на многу уметници во тоа време. <ref>{{Наведено списание|last=Aldrich|first=Larry|date=November–December 1969|title=Young Lyrical Painters|journal=Art in America|volume=57|pages=104–113}}</ref> Тоа е исто така името на изложба која потекнува од музејот „Олдрич“ и патувала до Музејот на американска уметност „Витни“ и други музеи низ САД помеѓу 1969 и 1971 година. <ref name="Aldrich1970">{{Наведена книга|title=Lyrical Abstraction (Exhibition catalogue)|last=Aldrich|first=Larry|date=1970|publisher=[[Aldrich Museum of Contemporary Art]]|location=Ridgefield, Connecticut|oclc=15937079}}</ref> Лирската апстракција кон крајот на 1960-тите е карактеризирана со сликите на Ден Кристенсен, <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://services.sbma.net/exhibitions/archive/2010.web|title=Colorscope: Abstract Painting 1960-1979 (March 20 - August 15, 2010)|work=Santa Barbara Museum of Art|archive-url=https://web.archive.org/web/20100419162812/http://www.sbmuseart.org/exhibitions/colorscope.web|archive-date=April 19, 2010}}</ref> Рони Лендфилд, Питер Јанг и други, а заедно со движењето [[Флуксус]] и постминимализмот (термин првпат измислен од Роберт Пинкус-Витен на страниците на Артфорум во 1969 година) <ref name="Shakers, New York 2007">{{Наведено списание|last=Douglas|first=Sarah|date=March 2007|title=Movers and Shakers, New York: Leaving C&M|journal=[[Art+Auction]]|volume=XXX}}</ref> се стремело да ги прошири границите на апстрактното сликарство и минимализмот со фокусирање на процесот, новите материјали и новите начини на изразување. Постминимализмот, кој често вклучува индустриски материјали, суровини, изработки, пронајдени предмети, инсталации, сериско повторување, а често и со извори на дадаизмот и надреализмот, најдобро е прикажан во скулптурите на Ева Хесе. <ref name="Shakers, New York 2007" /> Лирска апстракција, [[концептуална уметност]], [[постминимализам]], [[Земјишна уметност|земјишната уметност]], [[видео]], перформанс уметност, инсталациска уметност, заедно со на обоено поле, сликарство со цврсти рабови, минималистичка уметност, оп-арт, поп-арт, фотореализам и нов реализам ги прошириле границите на [[Современа уметност|современата уметност]] од средината на 1960-тите до 1970-тите. Лирската апстракција е вид на слободно апстрактно сликарство кое се појавило во средината на 1960-тите кога апстрактните сликари се вратиле на различни форми на сликарски, сликовит експресионизам со доминантен фокус на процесот, гешталтот и повторувачките композициски стратегии воопшто. {{Sfnp|Aldrich|1971}} [[Лирска апстракција|Лирската апстракција]] дели сличности со сликарството на обоено поле и апстрактниот експресионизам, особено во слободната употреба на бојата - текстурата и површината. Директното цртање, калиграфската употреба на линија, ефектите на четкана, прскана, обоена, исцедена, истурена и прскана боја површно наликуваат на ефектите видени во апстрактниот експресионизам и сликарството во боја. Сепак, стиловите се значително различни. Она што го разликува од апстрактниот експресионизам и акционото сликарство од 1940-тите и 1950-тите е пристапот кон композицијата и драмата. Како што се гледа во акционото сликарство, акцентот се става на потези со четка, висока композициска драма, динамична композициска тензија. Додека во [[Лирска апстракција|лирската апстракција]], како што е примерот со сликата ''„Градина на задоволството“'' од Рони Лендфилд од 1971 година, постои чувство на композициска случајност, сета композиција, дискретна и опуштена композициска драма и акцент на процесот, повторувањето и сеопфатна сензибилност. Во текот на 1960-тите и 1970-тите, силни и влијателни уметници како Роберт Мадервел, Адолф Готлиб, Филип Гастон, Ли Краснер, Сај Твомбли, Роберт Раушенберг, [[Џаспер Џонс]], Ричард Дибенкорн, Јозеф Алберс, Елмер Бишоф, [[Агнес Мартин]], Ал Хелд, [[Сем Френсис]], Елсворт Кели, Морис Луис, Хелен Франкенталер, Џин Дејвис, [[Френк Стела]], Кенет Ноланд, Џоан Мичел, Фридел Џубас, и помлади уметници како Брајс Марден, Роберт Манголд, Сем Гилијам, Џон Хојланд, Шон Скали, Блинки Палермо, Пет Стир, Елизабет Мареј, Лари Пунс, Волтер Дарби Банард, Лари Зокс, Рони Лендфилд, Роналд Дејвис, Ден Кристенсен, Џоан Снајдер, Ричард Татл, Рос Блекнер, Арчи Ранд., Сузан Криле, Мино Арџенто и десетици други создале витални и влијателни слики. === Монохроматизам, минимализам, постминимализам === [[File:The_Dylan_Painting.jpg|мини| Брајс Марден, 1966/1986, Монохроматска слика]] [[File:Meschers_EK_42_(8355).jpg|мини| Елсворт Кели, ''Мешерови,'' 1951, Минимализам, [[Монохроматско сликарство]] . Кели беше пионер на сликарството со цврсти рабови во 1940-тите и 1950-тите.]] Уметници како [[Лари Пунс]] - чии дела се поврзани со оп-артот со неговиот акцент на точки, овали и заостанати слики што отскокнуваат низ полињата во боја - Елсворт Кели, Кенет Ноланд, Ралф Хамфри, Роберт Мадервел и Роберт Рајман, исто така, почнале да истражуваат ленти, монохроматски и тврди рабови формати од крајот на 1950-тите до 1960-тите. Поради стремежот во минимализмот да се фаворизира буквалното - како што покажал [[Роберт Манголд]], кој го разбирал концептот на обликот на платното и неговиот однос со ''објектот'' - постоело движење подалеку од сликарските кон скулпторски грижи. Доналд Џад започнал како сликар, но завршил како креатор на предмети. Неговиот клучен есеј „Специфични објекти“ (објавен во годишникот за уметности 8, 1965), станал темелник на теоријата за формирање на минималистичката естетика. Во овој есеј, Џад пронашол почетна точка за нова територија за американската уметност и истовремено отфрлање на преостанатите наследени европски уметнички вредности. Тој посочил докази за овој развој во делата на низа уметници активни во Њујорк во тоа време, вклучувајќи ги Џаспер Џонс, Ден Флавин и Ли Бонтеку. Од „прелиминарна“ важност за Џад било делото на [[Џорџ Ерл Ортман]], <ref name="Brooklyn Rail">{{Наведена мрежна страница|url=https://brooklynrail.org/2006/12/artseen/ortman/|title=George Ortman|last=Long|first=Jim|date=20 August 2024|work=The Brooklyn Rail}}</ref> кој ги дестилирал формите на сликарството во дипти, цврсти, филозофски набиени геометрии. Овие специфични објекти населувале простор кој во тоа време не можел удобно да се класифицира ниту како сликарство ниту како скулптура. Тоа што самиот категоричен идентитет на таквите предмети бил доведен во прашање и тоа што тие избегнувале лесно поврзување со добро истрошени и премногу познати конвенции, било дел од нивната вредност за Џад. Во многу поопшта смисла, европските корени на минимализмот можат да се пронајдат кај геометриските апстрактни сликари во [[Баухаус]], во делата на [[Пит Мондријан]] и други уметници поврзани со движењето Де Стајл, кај [[Конструктивизам (уметност)|руските конструктивисти]] и во делата на романскиот скулптор [[Константин Бранкуши]]. Американските сликари како [[Брајс Марден]] и [[Сај Тумбли]] покажуваат јасно европско влијание во нивното ''чисто'' апстрактно, минималистичко сликарство од 1960-тите. Полиуретанските дела на Роналд Дејвис од крајот на 1960-тите оддаваат почит на „ ''Скршеното стакло“'' на [[Марсел Дишан]]. Ова движење станало жестоко критикувано од високите модернистички формалистички уметнички критичари и историчари. Некои загрижени критичари сметале дека минималистичката уметност претставува неразбирање на современата дијалектика на сликарството и скулптурата, како што е дефинирана од критичарот [[Клемент Гринберг]], веројатно доминантниот американски критичар на сликарството во периодот до 1960-тите. Најзначајната критика на минимализмот ја искажал [[Мајкл Фрид]], кој се спротивставил врз основа на неговата „театралност“. Во ''„Уметност и објектност“'' (објавена во „Артфорум“ во јуни 1967 година) тој тврдел дека дела како оние на Роберт Морис го преобразуваат чинот на гледање во еден вид спектакл, во кој се откриваат вештачките ефекти на чинот на набљудување и учеството на гледачот во делото, што тој го сметал за неуспех. Ад Рајнхард, всушност уметник од генерацијата на [[Апстрактен експресионизам|апстрактните експресионисти]], но чии [[Редункционизам|редуктивни]] слики во целост црни изгледа го предвидувале минимализмот, го кажал следново за вредноста на овој пристап кон уметноста: „Колку повеќе работи има во него, толку е позафатено уметничкото дело, толку е полошо. Повеќе е помалку. Помалку е повеќе. Окото е закана за чистиот вид. Разоткривањето на себеси е непристојно. Уметноста започнува со ослободување од природата.“<ref>[http://www.artnews.com/2015/01/24/less-is-more-ad-reinhardts-twelve-rules-for-pure-art/ ''Less Is More: Ad Reinhardt's 12 Rules for Pure Art''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180707062510/http://www.artnews.com/2015/01/24/less-is-more-ad-reinhardts-twelve-rules-for-pure-art/|date=7 July 2018}}, The Editors of ARTnews, 24 January 2015 (based on a paper read at the 45th annual meeting of the College Art Association at the Detroit Institute of Art, 26 January 1957)</ref> Други важни иновации во апстрактното сликарство се случија во текот на 1960-тите и 1970-тите години, карактеризирани со монохроматско сликарство и сликарство со цврсти рабови инспирирани од Ад Рајнхард, Барнет Њуман, Милтон Резник и Елсворт Кели. Различни уметници како Агнес Мартин, Ал Хелд, Лари Зокс, [[Френк Стела]], Лари Пунс, Брајс Марден и други ја истражувале моќта на поедноставувањето. Конвергенцијата на сликарството на [[Сликарство на обоено поле|обоено поле]], минималистичката уметност, сликарството со цврсти рабови, [[Лирска апстракција|лирската апстракција]] и постминимализмот ја замаглила разликата помеѓу движењата што станала поочигледна во 1980-тите и 1990-тите. Неоекспресионистичкото движење е поврзано со претходните случувања во [[Апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]], неодадаизмот, лирската апстракција и постминималното сликарство. == Доцен 20 век == === Нео-експресионизам === Кон крајот на 1960-тите, [[Апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионистички]] сликар [[Филип Густон]] помогнал во водењето на преносот од апстрактен експресионизам кон [[неоекспресионизам]] во сликарството, напуштајќи ја таканаречената „чиста апстракција“ на апстрактниот експресионизам во корист на покарикатурални прикажувања на разни лични симболи и предмети. Овие дела станале инспиративни за новата генерација сликари заинтересирани за оживување на експресивната сликовитост. Неговата слика ''„Сликање, пушење, јадење'' 1973“ претставува пример за конечното и убедливо враќање на Гастон кон претставувањето. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.theartstory.org/movement-neo-expressionism.htm|title=Neo-Expressionism Movement Overview|last=Wolf|first=Justin|work=The Art Story|accessdate=June 30, 2019}}</ref> Кон крајот на 1970-тите и почетокот на 1980-тите, постоело и враќање кон сликарството што се случило речиси истовремено во Италија, Германија, Франција и [[Обединето Кралство|Велика Британија]]. Овие движења биле наречени [[Трансавангарда|Трансавангардија]], Ној Вајлд, [[слободна фигуративност]], <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=188|title=Tate online glossary|publisher=Tate.org.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20110802022717/https://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=188|archive-date=2 August 2011|accessdate=2014-08-08}}</ref> неоекспресионизам, Лондонска школа, а кон крајот на 80-тите години [[Стакизам]], соодветно. Овие слики се карактеризирале со големи формати, слободно експресивно цртање белези, фигурација, мит и имагинација. Сите дела во овој жанр почнаа да бидат етикетирани како неоекспресионизам. Критичките реакции биле поделени. Некои критичари го сметале тоа за поттикнато од профитни мотиви од страна на големите комерцијални галерии. Овој вид уметност продолжува да биде популарен во 21 век, дури и по крахот на уметноста кон крајот на 1980-тите. Кон крајот на 1970-тите во Соединетите Американски Држави, сликарите кои започнале да работат со освежени површини и кои се вратиле на сликовитоста како Сузан Ротенберг, добиле на популарност, особено како ''што е изразено преку „Коњ 2“,'' 1979. <ref>{{Наведен нестручен часопис|access-date=June 30, 2019}}</ref> Во текот на 1980-тите, американски уметници како Ерик Фишл, Дејвид Сал, [[Жан Мишел Баскија|Жан-Мишел Баскија]] (кој започнал како [[Графити|создавач на графити]]), Џулијан Шнабел и [[Кит Харинг]], како и италијански сликари како Мимо Паладино, Сандро Чија и Енцо Куки, меѓу другите, ја дефинирале идејата за неоекспресионизам во Америка. <ref>{{Наведена книга|title=A Dictionary of Modern and Contemporary Art|last=Chilvers|first=Ian|last2=Glaves-Smith|first2=John|date=2009|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19923-965-8|edition=2nd|location=Oxford, UK|pages=503–504}}</ref> Неоекспресионизмот бил стил на [[Модернизам|модерно]] сликарство кој станал популарен кон крајот на 1970-тите и доминирал на уметничкиот пазар до средината на 1980-тите. Се развил во Европа како реакција против концептуалната и минималистичка уметност од 1960-тите и 1970-тите. Неоекспресионистите се вратиле на прикажување препознатливи предмети, како што е човечкото тело (иако понекогаш на практично апстрактен начин), на груб и бурно емотивен начин користејќи живописни бои и банални хармонии на бои. Ветераните сликари Филип Густон, Франк Ауербах, Леон Кософ, Герхард Рихтер, А.Р. Пенк и Георг Базелиц, заедно со малку помлади уметници како Анселм Кифер, Ерик Фишл, Сузан Ротенберг, Франческо Клементе, Дејмиен Хрст, [[Жан Мишел Баскија|Жан-Мишел Баскија]], Џулијан Шнабел, [[Кит Харинг]] и многу други станаа познати по работата во овој интензивен експресионистички стил на сликање. [[File:Hirst-Beautiful.jpg|мини| Пример за спин-артот на Дејмиен Хрст, 2003]] === Современо сликарство во 21 век === На почетокот на 21 век, современото сликарство и современата уметност воопшто продолжуваат во неколку постојани модови, карактеризирани со идејата за плурализам. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2015/06/28/books/review/the-contemporaries-painting-now-and-more.html|title='The Contemporaries', 'Painting Now' and More|last=Cotter|first=Holland|date=June 25, 2015|work=The New York Times|access-date=June 30, 2019|author-link=Holland Cotter}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://smithsonianassociates.org/ticketing/tickets/232357?tmssource=217304|title=Understanding Contemporary Art: From Pop to Pluralism|work=Smithsonian Associates|accessdate=June 30, 2019}}</ref> Конвенционалното сликарство е отфрлено од уметниците од постсовремениот период во корист на уметничкиот плурализам. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.getty.edu/education/teachers/classroom_resources/curricula/contemporary_art/background1.html|title=About Contemporary Art (Education at the Getty)|work=[[J. Paul Getty Museum]]|accessdate=June 30, 2019}}</ref> Според уметничкиот критичар Артур Данто, преовладува став „''сè е дозволено''“; синдром „сè се случува“ и следствено „ништо не се случува“; ова создава естетски сообраќаен метеж без цврста и јасна насока и со секоја лента на уметничкиот суперавтопат исполнета до максимум. <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=2y2ChJWfYoYC&q=after+the+end+of+art.|title=After the End of Art: Contemporary Art and the Pale of History|last=Danto|first=Arthur|publisher=Princeton University Press|year=1998|isbn=0-691-00299-1|location=Princeton, New Jersey|page=47|author-link=Arthur Danto}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rowan.edu/open/philosop/clowney/Aesthetics/philos_artists_onart/danto.htm#top|title=Arthur Danto|last=Cloweny|first=David W.|work=[[Rowan University]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20091227094138/http://www.rowan.edu/open/philosop/clowney/Aesthetics/philos_artists_onart/danto.htm#top|archive-date=December 27, 2009|accessdate=June 30, 2019}}</ref> [[Категорија:Западна уметност]] [[Категорија:Сликарство]] [[Категорија:Уметноста во 20 век]] m4qfdfo4qzjj1ep8qny5mphwf6onzsj 5641673 5641663 2026-10-07T09:45:07Z Тиверополник 1815 5641673 wikitext text/x-wiki [[File:La_danse_(I)_by_Matisse.jpg|мини|300x300пкс| [[Анри Матис]], ''Танцот I'', 1909, Музеј на модерна уметност . Еден од камен-темелниците на модерната уметност од 20 век.]] '''Западното сликарство од 20 век''' започнува со наследството на сликарите од крајот на 19 век, [[Винсент ван Гог]], [[Пол Сезан]], [[Пол Гоген]], [[Жорж Пјер Сера|Жорж Сера]], [[Анри де Тулуз-Лотрек]] и други, кои биле од суштинско значење за развојот на модерната уметност. На почетокот на 20 век, [[Анри Матис]] и неколку други млади уметници, вклучувајќи ги предкубистите [[Жорж Брак]], [[Андре Дерен]], [[Раул Дифи]] и [[Морис де Вламенк|Морис де Вламинк]], го револуционизирале парискиот уметнички свет со „диви“, разнобојни, експресивни пејзажи и слики со фигури што критичарите ги нарекле [[фовизам]]. Втората варијанта на ''„Танцот“'' од Матис означила клучна точка во неговата кариера и во развојот на модерното сликарство. <ref>{{Наведена книга|title=Four French Symbolists|last=Clement|first=Russell T.|date=1996|publisher=[[Greenwood Press]]|isbn=978-0-31329-752-6|location=[[Westport, Connecticut]]|page=114}}</ref> Тоа ја одразувало почетната фасцинација на Матис со [[Примитивна уметност|примитивната уметност]]: интензивната топла боја на фигурите наспроти ладната сино-зелена позадина и ритмичката низа на танцувачките голи тела ги пренесуваат чувствата на емоционално ослободување и [[хедонизам]]. Првично под влијание на Тулуз-Лотрек, Гоген и други иноватори од крајот на 19 век, [[Пабло Пикасо]] ги насликал своите први [[Кубизам|кубистички]] слики врз основа на идејата на Сезан дека сите прикази на природата можат да се сведат на три цврсти тела: [[коцка]], [[сфера]] и [[конус]]. Со сликата ''[[Госпоѓиците од Авињон|„Госпоѓиците од Авињон“]]'' (1907), Пикасо создал нова и радикална слика која прикажува сурова и примитивна сцена во бордел со пет проститутки, насилно насликани жени, што потсетува на [[Африкански маски|африкански племенски маски]] и неговите нови [[Протокубизам|протокубистички]] пронајдоци. [[Кубизам|Аналитичкиот кубизам]], претставен во ''„Виолина и свеќник“, Париз'', бил заеднички развиен од Пабло Пикасо и Жорж Брак од околу 1908 до 1912 година. Аналитичкиот кубизам бил проследен со [[Кубизам|синтетички кубизам]], карактеризиран со воведување на различни текстури, површини, [[Колаж|колажни]] елементи, залепена хартија и голем број споени теми. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.metmuseum.org/about-the-museum/press-room/exhibitions/2014/cubism-the-leonard-lauder-collection|title=Cubism: The Leonard A. Lauder Collection|date=October 10, 2014|work=[[Metropolitan Museum of Art]]|accessdate=June 30, 2019}}</ref> <ref name="The Cubist Epoch">{{Наведена книга|url=https://archive.org/stream/cubistepoch00coop#page/n0/mode/2up|title=The Cubist Epoch|last=Cooper|first=Douglas|date=1970|publisher=[[Phaidon Press]]|isbn=0-87587-041-4|location=London, UK|pages=11–221, 232|author-link=Douglas Cooper (art historian)}}</ref> [[Кристален кубизам|Кристалниот кубизам]] претставувал прочистена форма на кубизмот, во согласност со преминот што се случил меѓу 1915 и 1916 година кон силен акцент на динамиката на рамните површини и големите геометриски рамнини што се преклопуваат, практикувани од Брак, Пикасо, Жан Мецингер, Алберт Глез, Хуан Грис, Диего Ривера, Анри Лоренс, Жак Липчиц, [[Александар Архипенко]], Фернан Леже и неколку други уметници во 1920-тите. <ref name="Green, 1987">{{Наведена книга|title=Cubism and its Enemies, Modern Movements and Reaction in French Art, 1916–1928|last=Green|first=Christopher|date=1987|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-30003-468-4|location=New Haven & London|pages=13–47, 215|author-link=Christopher Green (art historian)}}</ref> Во годините помеѓу 1910 и крајот на [[Првата светска војна]] и по врвот на кубизмот, во Париз се појавиle неколку движења. [[Џорџо де Кирико]] се преселил во Париз во јули 1911 година, каде што му се придружил на својот брат Андреа (поетот и сликар познат како [[Алберто Савинио]]). Преку својот брат се запознал со Пјер Лапрад, член на жирито на „Есенски салон“, каде што изложил три од своите соновнички дела: ''„Енигма на пророкот“'', ''„Енигма на едно попладне“'' и ''„Автопортрет“'' . Во текот на 1913 година ги изложил своите дела во Салонот на независните и Есенскиот салон, каде што неговите дела биле забележани од [[Пабло Пикасо]], [[Гијом Аполинер]] и други. Неговите привлечни и мистериозни слики се сметаат за инструментални за раните почетоци на [[Надреализам|надреализмот]]. ''„Песна на љубовта''“ (1914) претставува едно од најпознатите дела на де Кирико и е ран пример за надреалистичкиот стил, иако е насликана десет години пред движењето да биде „основано“ од [[Андре Бретон]] во 1924 година <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.moma.org/collection/works/80419|title=Giorgio de Chirico. ''The Song of Love''. Paris, June-July 1914|work=The Museum of Modern Art|accessdate=June 30, 2019}}</ref> Во првите две децении од 20 век, како што се развивал кубизмот, се појавиле неколку други важни движења; [[футуризам]] ([[Џакомо Бала]]), [[апстрактна уметност]] ( [[Василиј Кандински]]), „Син јавач“ ([[Василиј Кандински|Кандински]] и [[Франц Марк]]), [[Баухаус]] ([[Василиј Кандински|Кандински]] и [[Паул Кле]]), орфизам (Роберт Делоне и Франтишек Купка), синхромизам (Морган Расел и Стентон Мекдоналд-Рајт), [[Де Стајл|„Де Стајл“]] (Тео ван Доесбург и [[Пит Мондријан]]), [[супрематизам]] ([[Казимир Малевич]]), [[Конструктивизам (уметност)|конструктивизам]] (Владимир Татлин), [[дадаизам]] ([[Марсел Дишан]], Пикабија и [[Ханс Арп|Жан Арп]]) и [[надреализам]] (Џорџо де Кирико, [[Андре Бретон]], [[Жоан Миро]], [[Рене Магрит]], [[Салвадор Дали]] и [[Макс Ернст]]). Модерното сликарство влијаело врз сите визуелни уметности, од [[Модернизам|модернистичката]] [[архитектура]] и [[дизајн]], до [[Авангарда|авангардниот]] филм, театарот и модерниот танц, и станало експериментална лабораторија за изразување на визуелното искуство, од [[Фотографија|фотографијата]] и конкретната поезија до рекламната уметност и модата. Сликите на Ван Гог извршиле големо влијание врз [[Експресионизам|експресионизмот]] од 20 век, што може да се види во делата на [[Фовизам|фовистите]], [[Мост (уметност)|„Мост“]] (група предводена од германскиот сликар [[Ернст Лудвиг Кирхнер|Ернст Кирхнер]]) и експресионизмот на [[Едвард Мунк]], [[Егон Шиле]], [[Марк Шагал]], [[Амедео Модиљани|Амадео Модиљани]], [[Хаим Сутин]] и други. == Почеток на 20 век == <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Matisse-Woman-with-a-Hat.jpg|алт=Henri Matisse, 1905, Fauvism| [[Анри Матис]], 1905, [[Фовизам]] File:Matisse_-_Music.jpg|алт=Henri Matisse, Music, 1910, late Fauvism| [[Анри Матис]], ''Музика,'' 1910, доцен [[фовизам]] File:De_Chirico's_Love_Song.jpg|алт=Giorgio de Chirico, 1914, Metaphysical art (pre-Surrealism)| [[Џорџо де Кирико]], 1914, Метафизичка уметност (пред- [[надреализам]]) File:Henri_Rousseau_005.jpg|алт=Henri Rousseau, The Dream, 1910, Primitive Surrealism| [[Анри Русо]], ''Сонот'', 1910, Примитивен [[надреализам]] File:Juan_Gris_-_Portrait_of_Pablo_Picasso_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Juan Gris, 1912, Cubism| Хуан Грис, 1912, [[Кубизам]] </gallery> === Пионери на апстракцијата === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Delaunay_ChampDeMars.jpg|алт=Robert Delaunay, 1911, Orphism| Роберт Делоне, 1911, [[Орфизам (уметност)|Орфизам]] File:Gray_Tree_1911.jpg|алт=Piet Mondrian, 1911, early De Stijl| [[Пит Мондријан]], 1911 година, почетокот [[Де Стајл|на Де Стајл]] File:Deer_in_the_Woods_II.jpg|алт=Franz Marc 1912, Der Blaue Reiter| [[Франц Марк]] 1912, Синиот Јавач File:Composition_VII_-_Wassily_Kandinsky,_GAC.jpg|алт=Wassily Kandinsky, 1913, birth of Abstract Art| [[Василиј Кандински]], 1913, раѓање на [[Апстрактна уметност|апстрактната уметност]] File:Robert_Delaunay_-_Simultaneous_Contrasts-Sun_and_Moon_-_1912.jpg|алт=Robert Delaunay, 1912–1913, Orphism| Роберт Делоне, 1912–1913, Орфизам File:Cosmic_Synchrony.jpg|алт=Morgan Russell, 1913–14 Synchromism| Морган Расел, 1913–14 [[Синхромизам]] File:Supremus_55_(Malevich,_1916).jpg|алт=Kazimir Malevich, 1916, Suprematism| [[Казимир Малевич]], 1916 година, [[Супрематизам]] File:Theo_van_Doesburg_Composition_VII_(the_three_graces).jpg|алт=Theo van Doesburg, 1917, De Stijl, Neo-Plasticism| Тео ван Дозбург, 1917, [[Де Стајл]], [[Неопластицизам]] File:Leger_railway_crossing.jpg|алт=Fernand Léger, 1919, Synthetic Cubism, Tubism| Фернан Леже, 1919, [[Кубизам|Синтетички кубизам]], [[тубизам]] File:Davis_Stuart_Lucky_Strike_1921.jpg|алт=Stuart Davis, American modernism, 1921| Стјуарт Дејвис, [[американски модернизам]], 1921 File:Davis_steeple_street.jpg|алт=Stuart Davis American Modernism 1922| Стјуарт Дејвис Американски [[модернизам]] 1922 </gallery> [[File:Piet_Mondriaan,_1930_-_Mondrian_Composition_II_in_Red,_Blue,_and_Yellow.jpg|мини| [[Пит Мондријан]], ''Композиција II во црвено, сино и жолто'', 1930 година, [[Де Стајл]]]] [[Василиј Кандински]], руски сликар, графичар и [[Теорија|теоретичар]] на уметност, генерално се смета за прв значаен сликар на модерната [[апстрактна уметност]]. Како ран [[Модернизам|модернист]], во потрага по нови начини на визуелно изразување и духовно изразување, тој теоретизирал - како и современите [[Окултизам|окултисти]] и [[Теозофија|теозофисти]] - дека чистата визуелна апстракција има короларни вибрации со звукот и музиката. Тие тврделе дека чистата апстракција може да се изрази преку чиста духовност. Неговите најрани апстракции генерално биле насловени (како примерот во горната галерија) ''Композиција VII'', поврзувајќи се со делата на музичките композитори. Кандински вклучил многу од своите теории за апстрактната уметност во својата книга ''„За духовното во уметноста“'' . Уметноста на [[Пит Мондријан]] била поврзана и со неговите духовни и филозофски студии. Во 1908 година се заинтересирал за теозофското движење кое го започнала [[Мадам Блаватска|Хелена Петровна Блаватска]] кон крајот на 19 век. Блаватска верувала дека е можно да се постигне подлабоко знаење за природата од она што го овозможуваат емпириските средства, а голем дел од работата на Мондријан до крајот на неговиот живот била инспирирана од неговата потрага по тоа духовно знаење. Други големи пионери на раната апстракција се шведската сликарка [[Хилма аф Клинт]], рускиот сликар [[Казимир Малевич]] и швајцарскиот сликар [[Паул Кле]]. [[Робер Делоне]] бил француски уметник кој е поврзан со орфизмот (потсетува на врската помеѓу чистата апстракција и кубизмот). <ref name="Robert Herbert">{{Наведена книга|title=Neo-Impressionism (Exhibition catalogue)|last=Herbert|first=Robert L.|date=1968|publisher=Solomon R. Guggenheim Foundation|location=New York}}</ref> Неговите подоцнежни дела станале поапстрактни, потсетувајќи на Паул Кле. Неговите клучни придонеси во апстрактното сликарство се однесуваат на неговата смела употреба на бои и јасна љубов кон експериментирање и со длабочина и со тон. На покана од Кандински, Делоне и неговата сопруга, уметницата [[Соња Делоне]], се приклучиле на „Синиот јавач“ (Der Blaue Reiter), група апстрактни уметници со седиште во [[Минхен]], во 1911 година, а неговата уметност се свртила кон апстрактната уметност. Други важни пионери на апстрактното сликарство се [[Чеси|чешкиот]] сликар [[Франтишек Купка]], како и американските уметници Стентон Мекдоналд-Рајт и Морган Расел, кои во 1912 година го основале синхромизмот, уметничко движење кое многу наликува на орфизмот. <ref>{{Наведена книга|title=[[American Visions: The Epic History of Art in America]]|last=Hughes|first=Robert|date=1997|publisher=Knopf|isbn=978-0-67942-627-1|location=New York|pages=[https://archive.org/details/americanvisionse0000hugh/page/43 43, 55–56, 348]|author-link=Robert Hughes (critic)}}</ref> <ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/earlyamericanmod0000davi/page/124|title=Early American Modernist Painting, 1910-1935|last=Davidson|first=Abraham A.|date=1994|publisher=[[Da Capo Press]]|isbn=978-0-30680-595-0|location=New York|page=[https://archive.org/details/earlyamericanmod0000davi/page/124 124]}}</ref> === Фовизам, Синиот Јавач и Мост === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Wassily_Kandinsky,_1903,_The_Blue_Rider_(Der_Blaue_Reiter),_oil_on_canvas,_52.1_x_54.6_cm,_Stiftung_Sammlung_E.G._Bührle,_Zurich.jpg|алт=Wassily Kandinsky, Der Blaue Reiter, 1903| [[Василиј Кандински]], Синиот јавач, 1903 година File:Matisse_-_Green_Line.jpeg|алт=Henri Matisse, Fauvism, 1905| [[Анри Матис]], [[Фовизам]], 1905 година File:SeineChatou.JPG|алт=Maurice de Vlaminck, Fauvism, 1906| [[Морис де Вламенк|Морис де Вламинк]], [[Фовизам]], 1906 година File:Jawlensky_Sakharoff.jpg|алт=Alexej von Jawlensky, Der Blaue Reiter, 1909| Алексеј фон Јавленски, Синиот јавач, 1909 година File:Franz_Marc_The_Lamb.jpg|алт=Franz Marc, Der Blaue Reiter, 1913–14| [[Франц Марк]], Синиот јавач, 1913-1914 File:Kirchner_1913_Street,_Berlin.jpg|алт=Ernst Kirchner, Die Brücke, 1913| [[Ернст Лудвиг Кирхнер|Ернст Кирхнер]], [[Мост (уметност)|Мост]], 1913 година File:Otto_Mueller,_c.1919,_Landscape_with_Yellow_Nudes,_oil_on_burlap,_70.2_x_90.8_cm,_MoMA.jpg|алт=Otto Mueller, Die Brücke, 1919| [[Ото Милер]], [[Мост (уметност)|Мост]], 1919 година </gallery> <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Picabia_Machine_Turn.jpg|алт=Francis Picabia, Machine Turn Quickly 1916, Dada| [[Франсис Пикабија]], ''Брзо вртење на машината'' 1916, [[Дадаизам]] File:DasUndbild.jpg|алт=Kurt Schwitters, 1919, painted collage, Dada| [[Курт Швитерс]], 1919 година, [[Колаж|насликан колаж]], [[Дадаизам|Дада]] </gallery><gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Max_Beckmann,_1918-19,_The_Night_(Die_Nacht),_oil_on_canvas,_133_x_154_cm,_Kunstsammlung_Nordrhein-Westfalen,_Düsseldorf.jpg|алт=Max Beckmann, The Night (Die Nacht), 1918–1919, Neue Sachlichkeit| Макс Бекман, ''Ноќта (Die Nacht)'', 1918-1919, Нова стварност File:Thomas_Hart_Benton_-_People_of_Chilmark_(Figure_Composition)_1920.jpg|алт=Thomas Hart Benton, 1920, Regionalism| [[Томас Харт Бентон]], 1920, Регионализам File:Bellows_George_Dempsey_and_Firpo_1924.jpg|алт=George Bellows, 1924, American realism| Џорџ Белоус, 1924, американски реализам File:Orozco_Mural_Omniciencia_1925_Azulejos.jpg|алт=José Orozco, detail of mural Omnisciencia, 1925, Mexican Social Realist Mural Movement| Хозе Орозко, детал од муралот ''Omnisciencia'', 1925 година, [[Мексикански мурализам|Мексиканско социјалистичко движење]] File:Demuth_Charles_Spring_1921.jpg|алт=Charles Demuth Spring, 1921, American Precisionism (proto Pop Art)| Чарлс Демут, ''пролет'', 1921, американски [[Прецизионизам|<nowiki/>]][[Прецизионизам]] (прото [[поп-арт]]) File:NY_Met_demuth_figure_5_gold.JPG|алт=Charles Demuth 1928, American Precisionism (proto Pop Art)| Чарлс Демут 1928, Американски [[Прецизионизам]] (прото [[поп-арт]]) File:Demuth_Charles_Chimney_and_Watertower_1931.jpg|алт=Charles Demuth, 1931, Precisionism| Чарлс Демут, 1931, [[Прецизионизам]] File:MacDonaldWright_AirplaneSynchYelOrng.jpg|алт=Stanton Macdonald-Wright 1920, Airplane Synchromy in Yellow-Orange, Synchromism| Стентон Мекдоналд-Рајт 1920, ''Синхромија на авиони во жолто-портокалова боја,'' Синхромизам File:Palacio_de_Bellas_Artes_-_Mural_El_Hombre_in_cruce_de_caminos_Rivera_3.jpg|алт=Diego Rivera, Recreation of Man at the Crossroads (renamed Man, Controller of the Universe), originally created in 1934, Mexican muralism movement| Диего Ривера, Рекреација на ''човекот на раскрсницата'' (преименувана во ''Човек, Контролор на универзумот''), првично создадена во 1934 година, [[Мексикански мурализам|мексиканско муралистичко движење]] </gallery> [[File:Amadeo_Modigliani_036.jpg|мини| [[Амедео Модиљани]], ''Портрет на Сутин'' 1916, Сутин бил важен практичар на [[Експресионизам|експресионизмот]]]] Ле Фов (француски за ''Диви ѕверови'') биле сликари од почетокот на 20 век, кои експериментирале со слободата на изразување преку бојата. Името на групата било дадено како на шега, а не како комплимент, уметничкиот критичар Луј Восел. [[Фовизам|Фовизмот]] бил краткотрајно и лабаво групирање на уметници чии дела ги нагласувале сликарските квалитети и имагинативната употреба на длабока боја над репрезентативните вредности. Фовистите ја правеле темата на сликата лесна за читање и ги преувеличувале перспективите. Едно пророчко предвидување за фовистите било изразено во 1888 година од [[Пол Гоген]] до [[Пол Серизје]]<blockquote>Како ги гледаш овие дрвја? Тие се жолти. Значи, внеси жолта боја; оваа сенка, која повеќе влече кон сино, насликај ја со чист ултрамарин; а овие црвени лисја? Употреби вермилион.</blockquote>Водачи на движењето биле [[Анри Матис]] и [[Андре Дерен]], кој од друга страна биле еден вид пријателски ривали, секој со свои следбеници. На крајот, Матис станал ''јанг'' на ''јинот'' на Пикасо во 20 век. Фовистичките сликари биле Алберт Марке, Шарл Камоан, [[Морис де Вламенк|Морис де Вламинк]], [[Раул Дифи]], Отон Фриз, холандскиот сликар Кес ван Донген и партнерот на Пикасо во кубизмот, [[Жорж Брак|Жорж Брак,]] меѓу другите. <ref>{{Наведена книга|title=The "Wild Beasts": Fauvism and its Affinities (Exhibition catalogue)|last=Elderfield|first=John|date=1976|publisher=Museum of Modern Art|isbn=0-87070-638-1|location=New York|author-link=John Elderfield}}</ref> Фовизмот, како движење, немало конкретни теории и било краткотрајно, почнувајќи од 1905 година и завршувајќи во 1907 година. Припадниците на фовизмот имале само три изложби. Матис се сметал за водач на движењето, поради неговата старост и претходното самоетаблирање во академскиот уметнички свет. Неговиот портрет на г-ѓа Матис од 1905 година, ''„Зелената линија“'' предизвикал сензација во Париз кога бил првпат изложен. Тој рекол дека сака да создава уметност за воодушевување; уметноста како украс била неговата цел и може да се каже дека неговата употреба на светли бои се обидува да одржи спокојство во композицијата. Во 1906 година, по предлог на неговиот пријател Амброаз Волард, Андре Дерен заминал во Лондон и насликал серија слики како ''„Чариншки мост, Лондон“'' во фовистички стил, парафразирајќи ја познатата серија на [[Импресионизам|импресионистичкиот]] сликар [[Клод Моне]]. <ref>{{Наведени вести|title=Derain's London paintings at the Courtauld Gallery|last=Rosenthal|first=Tom|date=4 December 2005|work=[[The Independent]]|author-link=Tom Rosenthal (publisher)}}</ref> [[File:MunchDerToddesMarat1907.JPG|лево|мини| [[Едвард Мунк]], ''Смртта на Марат I'' (1907), пример за [[експресионизам]]]] До 1907 година, фовизмот повеќе не претставувал шокантно ново движење, наскоро бил заменет со [[кубизам]] на радарот на критичарите како најнов нов развој во [[Современа уметност|современата уметност]] од тоа време. Во 1907 година, [[Гијом Аполинер|Аполинер]], коментирајќи за Матис во статија објавена во „Ла Фаланж“, изјавил: „Не сме тука во присуство на екстравагантен или екстремистички потфат: уметноста на Матис е еминентно разумна.“ <ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/picassobraquepio0000rubi/page/348|title=Picasso and Braque: Pioneering Cubism|last=Rubin|first=William|date=1989|publisher=[[Museum of Modern Art]]|isbn=0-87070-676-4|location=New York|page=[https://archive.org/details/picassobraquepio0000rubi/page/348 348]|author-link=William Rubin}}</ref> „Синиот Јавач“ било германско движење кое траело од 1911 до 1914 година, фундаментално за експресионизмот, заедно со [[Мост (уметност)|„Мост“]], група германски [[Експресионизам|експресионистички]] уметници формирани во [[Дрезден]] во 1905 година. Основачки членови на [[Мост (уметност)|Мост]] биле [[Фриц Блејл]], [[Ерих Хекел]], [[Ернст Лудвиг Кирхнер]] и Карл Шмит-Ротлуф . Подоцнежните членови биле Макс Пехштајн, [[Ото Милер]] и други. Ова била плодна група, која со текот на времето извршила големо влијание врз развојот на модерната уметност во 20 век и го создала стилот на [[Експресионизам|експресионизмот]]. <ref name="bruckemuseumbrucke">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bruecke-museum.de/englbleyl.htm|title=Fritz Bleyl (1880-1966)|work=Brücke Museum|archive-url=https://web.archive.org/web/20180316013621/http://www.bruecke-museum.de/englbleyl.htm|archive-date=March 16, 2018|accessdate=September 7, 2007}}</ref> [[Василиј Кандински]], [[Франц Марк]], [[Аугуст Маке]], [[Алексеј фон Јавленски]], чија психички експресивна слика на рускиот танчер ''„Портрет на Александар Сахаров“'' од 1909 година е во галеријата погоре, Маријана фон Верефкин, Лионел Фајнингер и други ја основале групата „Синиот јавач“ како одговор на отфрлањето на сликата на Кандински „''Страшниот суд“'' од изложбата. На „Синиот јавач“ му недостасувало средишен уметнички манифест, туку бил центриран околу Кандински и Марк. Уметниците Габриеле Минтер и [[Паул Кле]] исто така биле вклучени. Името на движењето доаѓа од слика од Кандински создадена во 1903 година. Исто така, се тврди дека името можеби потекнува од ентузијазмот на Марк за коњите и љубовта на Кандински кон сината боја. За Кандински, ''сината'' е боја на духовноста: колку е потемна сината боја, толку повеќе ја буди човечката желба кон вечното. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.tate.org.uk/art/art-terms/d/der-blaue-reiter|title=Art Term: Der Blaue Reiter|work=[[Tate]]|accessdate=August 10, 2009}}</ref> === Експресионизам, симболизам, американски модернизам, Баухаус === <gallery widths="140px" heights="140px"> File:The_Kiss_-_Gustav_Klimt_-_Google_Cultural_Institute.jpg|алт=Gustav Klimt, Expressionism, 1907–1908| [[Густав Климт]], [[експресионизам]], 1907-1908 File:Nature_Symbolized.jpg|алт=Arthur Dove, early American modernism, 1911| [[Артур Дав]], ран американски модернизам, 1911 година File:Egon_Schiele_-_Self-Portrait_with_Physalis_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Egon Schiele, Symbolism and Expressionism, 1912| [[Егон Шиле]], Симболизам и [[експресионизам]], 1912 File:Modigliani_-_Nu_couché.jpg|алт=Amedeo Modigliani, Symbolism and Expressionism, 1917| [[Амедео Модиљани|Амадео Модиљани]], Симболизам и [[експресионизам]], 1917 File:Georgia_O'Keeffe,_Series_1,_No._8.jpg|алт=Georgia O'Keeffe, American modernism, 1918| [[Џорџија О'Киф]], американски модернизам, 1918 File:Patrick_Henry_Bruce_-_Peinture.jpg|алт=Patrick Henry Bruce, American modernism, 1917–1918| Патрик Хенри Брус, американски модернизам, 1917–1918 File:Paul_Klee,_1922,_Red_Balloon,_oil_on_chalk-primed_gauze,_mounted_on_board,_31.7_x_31.1_cm,_Solomon_R._Guggenheim_Museum.jpg|алт=Paul Klee, Bauhaus, 1922| [[Паул Кле]], [[Баухаус]], 1922 </gallery> [[File:1920,_Soutine,_Chemin_de_la_Fontaine_des_Tins_at_Céret.jpg|мини| [[Хаим Сутин]], [[експресионизам]], околу 1920 година]] [[File:The_dining_room_in_the_country_by_Pierre_Bonnard_(1913).jpg|мини| [[Пјер Бонар]], 1913, европско [[Модернизам|модернистичко наративно сликарство]]]] ''[[Експресионизам|Експресионизмот]]'' и [[Симболизам|''симболизмот'']] се широки правци кои опфаќаат неколку важни и поврзани движења во сликарството од 20 век кои доминирале во голем дел од [[Авангарда|авангардната]] уметност која се создавала во Западна, Источна и Северна Европа. Експресионистичките дела биле насликани во голема мера помеѓу [[Првата светска војна]] и [[Втората светска војна]], главно во Франција, Германија, Норвешка, Русија, Белгија и Австрија. Експресионистичките стилови се поврзани со оние на надреализмот и симболизмот и секој од нив е уникатно и донекаде ексцентрично личен. [[Фовизам|Фовизмот]], [[Мост (уметност)|„Мост“]] и „Синиот јавач“ се три од најпознатите групи [[Експресионизам|експресионистички]] и симболистички сликари. Уметници интересни и разновидни како [[Марк Шагал]], чија слика ''„Јас и селото“'' раскажува автобиографска приказна што го испитува односот помеѓу уметникот и неговото потекло, со лексикон на уметнички симболизам. [[Густав Климт]], [[Егон Шиле]], [[Едвард Мунк]], [[Емил Нолде]], [[Шаим Сутин]], Џејмс Енсор, [[Оскар Кокошка]], [[Ернст Лудвиг Кирхнер]], Јицак Френкел Френел, Макс Бекман, [[Франц Марк]], Кете Шмидт, Жорж Руо, [[Амедео Модиљани]] и некои од американците во странство, како Марсден Хартли и Стјуарт Дејвис, се сметале за влијателни експресионистички сликари. Иако [[Алберто Џакомети]] првенствено се смета за интензивен [[Надреализам|надреалистички]] [[Вајарство|скулптор]], тој создал и интензивни експресионистички слики. Во САД, во периодот помеѓу Првата и Втората светска војна, сликарите имале стремеж да одат во Европа за да добијат признание. [[Модернизам|Модернистички]] уметници како Марсден Хартли, Патрик Хенри Брус, Џералд Мерфи и Стјуарт Дејвис, создале репутација во странство. Додека [[Патрик Хенри Брус]] {{Sfnp|Agee|Rose|1979}} создавал слики поврзани со [[Кубизам|кубизмот]] во Европа, и Стјуарт Дејвис и Џералд Мерфи создале слики претставувале биле рани инспирации за американската [[поп-арт]] <ref>{{Наведен нестручен часопис|access-date=June 30, 2019}}</ref> <ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/americanarthisto0000crav|title=American Art: History and Culture|last=Craven|first=Wayne|date=1994|publisher=[[McGraw-Hill]]|isbn=978-0-69716-763-7|location=Boston, Massachusetts|page=[https://archive.org/details/americanarthisto0000crav/page/464 464]|url-access=registration}}</ref> <ref>{{Наведен нестручен часопис|access-date=August 28, 2007}}</ref>, а Марсден Хартли експериментирал со [[Експресионизам|експресионизмот]]. Во текот на 1920-тите, фотографот Алфред Штиглиц ги изложил делата на [[Џорџија О'Киф]], Артур Дав, Алфред Хенри Маурер, Чарлс Демут, Џон Марин и други уметници, вклучувајќи ги европските мајстори [[Анри Матис]], [[Огист Роден]], [[Анри Русо]], [[Пол Сезан]] и [[Пабло Пикасо]], во неговата галерија ''291'' во Њујорк. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nga.gov/exhibitions/modart_2.shtm|title=Modern Art and America: Alfred Stieglitz and His New York Galleries|date=2000|work=[[National Gallery of Art]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222210146/http://www.nga.gov/content/ngaweb/exhibitions/2001/stieglitz_modern.html|archive-date=December 22, 2015|accessdate=November 11, 2008}}</ref> Во Европа, мајстори како [[Анри Матис]] и [[Пјер Бонар]] продолжиле да ги развиваат своите наративни стилови независно од кој било правец. === Дадаизам и надреализам === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> Image:Picabia Machine Turn.jpg|[[Франсис Пикабија]], „Машина која брзо се врти“, 1916, [[Дадаизам]] Image:DasUndbild.jpg|[[Курт Швитерс]], 1919 година, [[колаж|насликан колаж]], [[Дадаизам]] </gallery> [[Марсел Дишан]] стекнал меѓународна слава по Саемот на оружје во Њујорк во 1913 година, каде што неговата ''слика „Голтија спуштајќи се по скали“'' стана ''главна тема на славните'' . Потоа тој ја создаде ''„Невестата соблечена гола од нејзините ергени“, дури и голема чаша''. ''Големото стакло'' ја турнало уметноста на сликарството до радикално нови граници, делумно сликајќи, делумно колажирајќи, делумно конструктивно. Дишан (кој наскоро се откажал од уметноста поради [[Шах|шахот]]) се поврзал тесно со [[Дадаизам|дадаистичкото]] движење кое започнало во неутралниот [[Цирих|Цирих, Швајцарија]], за време на Првата светска војна и го достигнало својот врв од 1916 до 1920 година. Движењето првенствено ги вклучувало визуелните уметности, книжевноста (поезија, уметнички манифести, теорија на уметност), театарот и графичкиот дизајн, а својата антивоена политика ја концентрирала преку отфрлање на преовладувачките стандарди во [[Уметност|уметноста]] преку [[Антиуметност|антиуметнички]] културни дела. Френсис Пикабија, [[Мен Реј]], Курт Швитерс, [[Тристан Цара]], Ханс Рихтер, [[Ханс Арп|Жан Арп]], Софи Теубер-Арп, заедно со Дишан и многу други се поврзани со дадаистичкото движење. Дишан и неколку [[Дадаизам|дадаисти]] се поврзани и со надреализмот, движењето кое доминирало во европското сликарство во 1920-тите и 1930-тите. <ref>{{Наведена книга|title=Dada and Surrealism: A Very Short Introduction|last=Hopkins|first=David|publisher=Oxford University Press|year=2004|isbn=978-0-19-280254-5|location=Oxford, UK}}</ref> Во 1924 година, [[Андре Бретон]] го објавил ''Надреалистичкиот манифест.'' [[Надреализам|Надреалистичкото]] движење во сликарството станало синоним за [[Авангарда|авангардата]] и во кое се претставени уметници чии дела се разликувале од апстрактни до суперреалистични. Со дела на хартија како ''„Машина која брзо се врти''“ (горе), Франсис Пикабија продолжил да се вклучува во [[Дадаизам|дадаистичкото]] движење до 1919 година во [[Цирих]] и Париз, пред да се отцепи од него откако развил интерес за [[Надреализам|надреалистичката]] уметност. Ив Танги, [[Рене Магрит]] и [[Салвадор Дали]] се особено познати по нивните реалистични прикази на соништата и фантастичните прикази на имагинацијата. ''„Орано поле“'' од 1923–1924 година на [[Жоан Миро]] се граничи со апстракција, ова рано сликарство на комплекс од предмети и фигури и аранжмани на сексуално активни ликови; било првото [[Надреализам|надреалистичко]] [[ремек-дело]] на Миро. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.guggenheimcollection.org/site/artist_work_md_109_7.html|title=The Tilled Field, 1923–1924|last=Spector|first=Nancy|authorlink=Nancy Spector|work=[[Solomon R. Guggenheim Museum]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20080925010715/http://www.guggenheimcollection.org/site/artist_work_md_109_7.html|archive-date=September 25, 2008|accessdate=May 30, 2008}}</ref> Поапстрактните [[Жоан Миро]], [[Ханс Арп]], [[Андре Масон]] и [[Макс Ернст]] станале многу влијателни, особено во Соединетите Американски Држави во текот на 1940-тите. Во текот на 1930-тите, надреализмот продолжил да станува повидлив за пошироката јавност. Во Британија се развила надреалистичка група и, според Бретон, нивната Лондонска меѓународна надреалистичка изложба во 1936 година станала врв на тој период и станала модел за идните меѓународни изложби. Надреалистичките групи во Јапонија, а особено во [[Латинска Америка]], Карибите и во Мексико, создале иновативни и оригинални дела. Дали и [[Рене Магрит|Магрит]] создале некои од најшироко признатите слики од движењето. Сликата ''„Ова не е луле“'' од Магрит од 1928/1929 година претставува тема на книгата на [[Мишел Фуко]] од 1973 година, ''„Ова не е луле“'' (англиско издание, 1991), во која се расправа за сликата и нејзиниот парадокс. [[Салвадор Дали]] се придружил на групата во 1929 година и учествувал во брзото воспоставување на визуелниот стил помеѓу 1930 и 1935 година. Надреализмот како визуелно движење пронашол метод да ја разоткрие психолошката вистина со отстранување на обичните предмети од нивното нормално значење, со цел да создаде привлечна слика која е надвор од вообичаената формална организација и перцепција, понекогаш предизвикувајќи емпатија кај гледачот, понекогаш смеа, а понекогаш бес и збунетост. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://data.bnf.fr/fr/14451967/andre_breton_manifeste_du_surrealisme/|title=Manifeste du surréalisme|last=Breton|first=André|authorlink=André Breton|date=1924|work=[[Bibliothèque nationale de France]]|language=fr|trans-title=Manifestoes of Surrealism|accessdate=June 30, 2019}}</ref> 1931 година ја означило годината кога неколку надреалистички сликари создале дела кои означиле пресвртници во нивниот стилски развој: на еден пример, течните форми стануваат заштитен знак на Дали, особено во неговата ''[[Долготрајноста на спомените|„Долготрајноста на спомените“]]'', која ја прикажува сликата на часовници кои се виткаат како да се топат. Евокации на времето и неговата привлечна мистерија и апсурдност. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.moma.org/collection/browse_results.php?object_id=79018|title=The Persistence of Memory (1931)|work=Museum of Modern Art|accessdate=June 30, 2019}}</ref> Карактеристиките на овој стил – комбинација од сликовитото, апстрактното и психолошкото – почнале да го претставуваат отуѓувањето кои многу луѓе го чувствувале во [[Модернизам|модернистичкиот]] период, во комбинација со чувството за подлабоко продирање во психата, за да се „создаде целосна личност“. <ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/manifestoesofsur0000bret|title=Manifestoes of Surrealism|last=Breton|first=André|date=1972|publisher=University of Michigan Press|isbn=978-0-47206-182-2|location=[[Ann Arbor, Michigan]]|page=[https://archive.org/details/manifestoesofsur0000bret/page/26 26]|translator-last=Seaver|translator-first=Richard|translator-last2=Lane|translator-first2=Helen R.|url-access=registration}}</ref> <ref>{{Наведена книга|title=History of the Surrealist Movement|last=Durozoi|first=Gérard|date=2002|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-22617-411-2|location=Chicago, Illinois|page=193|translator-last=Anderson|translator-first=Alison}}</ref> Макс Ернст студирал филозофија и психологија во [[Бон]] и бил заинтересиран за алтернативните реалности кои ги доживуваат лудите. Неговите слики, како што е ''„Авион-убиец''“ (1920), можеби биле инспирирани од студијата на [[Психоанализа|психоаналитичарот]] [[Зигмунд Фројд]] за заблудите на параноикот Даниел Пол Шребер. Фројд ја досетил фантазијата на Шребер да стане жената како ''комплекс на кастрација''. Централната слика од два пара нозе се однесува на хермафродитските желби на Шребер. Натписот на Ернст на задната страна од сликата гласи: ''Сликата е чудна поради својата симетрија.'' ''Двата пола се балансираат еден со друг.'' <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.tate.org.uk/art/artworks/ernst-men-shall-know-nothing-of-this-t00336|title=Max Ernst, 'Men Shall Know Nothing of This', (1923)|work=Tate|accessdate=June 30, 2019}}</ref> Во текот на 1920-тите, делото на [[Андре Масон]] извршило огромно влијание во помагањето на младиот уметник [[Жоан Миро]] да ги пронајде своите корени во новото надреалистичко сликарство. Миро во писмата до [[Пјер Матис]] ја признал важноста на Масон како пример за него во неговите рани години во Париз. Долго откако личните, политичките и професионалните тензии ја фрагментирале надреалистичката група, Магрит, Миро, Дали и другите надреалисти продолжиле да дефинираат визуелна програма во уметноста. Други истакнати надреалистички уметници се Џорџо де Кирико, Мерет Опенхајм, Тојен, Грегоар Мишонзе, Роберто Мата, Кеј Сејџ, [[Леонора Карингтон]], Доротеја Танинг и Леонор Фини, меѓу другите. Во текот на 1920-тите и 1930-тите години и [[Големата депресија]], европската уметничка сцена станала карактеризирана со надреализам, доцен кубизам, [[Баухаус]], [[Де Стајл]], дадаизам, [[Нова стварност]] и експресионизам; и била окупирана од мајсторски [[Модернизам|модернистички]] сликари во боја како [[Анри Матис]] и Пјер Бонар. Американското сценско сликарство и движењата на [[Социјален реализам|социјалниот реализам]] и [[Регионализам (уметност)|регионализмот]], кои содржеле и политички и социјални коментари, доминирале во уметничкиот свет во САД. Уметници како Бен Шан, [[Томас Харт Бентон]], Грант Вуд, Џорџ Тукер, Џон Стјуарт Кари, Реџиналд Марш и други биле истакнати. Во Латинска Америка, покрај [[Уругвај|уругвајскиот]] сликар Хоакин Торес Гарсија и Руфино Тамајо од Мексико, [[Мексикански мурализам|муралистичкото движење]] со Диего Ривера, Давид Сикеирос, Хозе Ороско, Педро Нел Гомез и Сантијаго Мартинез Делгадо и симболистичките слики од [[Фрида Кало]] започнале преродба на уметноста во регионот, со употреба на боја и историски и политички пораки. Симболистичките дела на [[Фрида Кало]] се исто така силно поврзани со надреализмот и движењето на [[Магичен реализам|магичниот реализам]] во книжевноста. Психолошката драма во многу од автопортретите на Кало ја нагласува виталноста и релевантноста на нејзините слики за уметниците во 21 век. Во Германија се појавила „[[Нова стварност]]“ (Neue Sachlichkeit ) бидејќи Макс Бекман, Ото Дикс, Џорџ Грос и други поврзани со [[Берлинска сецесија|Берлинската сецесија]] ги политизирале своите слики. Делото на овие уметници произлегло од експресионизмот и претставувал одговор на политичките тензии на [[Вајмарска Република|Вајмарската Република]], а честопати било остро сатирично. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.tate.org.uk/art/art-terms/n/neue-sachlichkeit|title=Art Terms: Neue Sachlichkeit|work=Tate|accessdate=June 30, 2019}}</ref> Диего Ривера е можеби најпознат во јавноста по неговиот мурал од 1933 година, ''„Човек на раскрсницата“'', во лобито на зградата RCA во Центарот „Рокфелер“. Кога неговиот патрон [[Нелсон Рокфелер]] открил дека муралот вклучува портрет на [[Владимир Илич Ленин|Ленин]] и други [[Комунизам|комунистички]] слики, тој го отпуштил Ривера, а недовршеното дело на крајот било уништено од персоналот на Рокфелер. Филмот ''„Лулка ќе се ниши“'' вклучува драматизација на спорот. Делата на [[Фрида Кало]] (сопругата на Ривера) често се карактеризираат со нивните остри портрети на болка. Од нејзините 143 слики, 55 се [[Автопортрет|автопортрети]], кои често вклучуваат симболични прикази на нејзините физички и психолошки рани. Кало била длабоко под влијание на домородната мексиканска култура, што е очигледно во светлите бои на нејзините слики и драматичната симболика. [[Христијанство|Христијанските]] и [[Евреи|еврејските]] теми често се прикажани и во нејзините дела; таа комбинирала елементи од класичната религиозна мексиканска традиција - кои честопати биле крвави и насилни - со [[Надреализам|надреалистички]] прикази. Иако нејзините слики не се премногу христијански - таа била отворена комунистка и содржат елементи на морбидниот мексикански христијански стил на религиозни слики. [[File:Grant_Wood_-_American_Gothic_-_Google_Art_Project.jpg|лево|мини| [[Грант Вуд]], 1930, [[Социјален реализам|Социјалистички реализам]] . ''Американската готика'' прикажува земјоделец што држи [[Вила (полска)|вила]] и помлада жена пред куќа во стилот на карпентер готски. Тоа е една од најпознатите и [[Икона|најзначајните]] слики во американската уметност од 20 век.]] Во текот на 1930-тите, радикалната левичарска политика ги карактеризирала многу од уметниците поврзани со [[Надреализам|надреализмот]], вклучувајќи го и [[Пабло Пикасо]]. <ref>{{Наведена книга|title=Dada Turns Red: The Politics of Surrealism|last=Lewis|first=Helena|date=1990|publisher=University of Edinburgh Press|isbn=978-0-74860-140-0|location=Edinburgh, Scotland}}</ref> На 26 април 1937 година, за време на [[Шпанска граѓанска војна|Шпанската граѓанска војна]], [[Баскија (автономна заедница)|баскискиот]] град Герника станало местото на „бомбардирањето на Герника“ од страна на [[Легија Кондор|Легијата Кондор]] на [[Луфтвафе]] на [[нацистичка Германија]]. Германците напаѓале за да ги поддржат напорите на [[Франциско Франко]] за соборување на баскиската влада и шпанската републиканска влада. Градот бил опустошен, иако Баскијското собрание преживеало. Пикасо го насликал својот мурал со големина на ''Герника'' за да ги одбележи ужасите од бомбардирањето. Во својата конечна форма, ''Герника'' претставува огромна црно-бела слика, висока 3,5 метри и 7,8 метри широк мурал насликан во масло. Муралот претставува сцена на смрт, насилство, бруталност, страдање и беспомошност, без да ги прикаже нивните непосредни причини. Изборот да се слика во црно-бело е во контраст со интензитетот на прикажаната сцена и ја повикува непосредноста на фотографија од весник. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.arthistoryarchive.com/arthistory/cubism/Pablo-Picasso.html|title=Pablo Picasso|last=Moffat|first=Charles|work=Art History Archive|accessdate=14 June 2007}}</ref> Пикасо ја насликал сликата со големина на мурал наречена ''„Герника“'' во знак на протест против бомбардирањето. Сликата првпат била изложена во Париз во 1937 година, потоа во [[Скандинавија]], потоа во [[Лондон]] во 1938 година, а конечно во 1939 година, на барање на Пикасо, сликата била испратена во [[Соединетите Американски Држави]] на продолжена позајмица (за чување) во MoMA. Сликата била на турнеја низ музеите низ САД сè до нејзиното конечно враќање во Музејот на современа уметност во Њујорк, каде што била изложена речиси триесет години. Конечно, во согласност со желбата на Пикасо да ја подари сликата на народот на [[Шпанија]] како подарок, таа била испратена во Шпанија во 1981 година. За време на [[Големата депресија]] од 1930-тите, во текот на годините на [[Втората светска војна]], американската уметност се карактеризирала со [[социјален реализам]] и [[американско сценско сликарство]] (како што е прикажано погоре) во делата на [[Грант Вуд]], [[Едвард Хопер]], Бен Шан, [[Томас Харт Бентон]] и неколку други. ''„Ноќни јастреби“'' (1942) е слика од [[Едвард Хопер]] која прикажува луѓе како седат во ресторан во центарот на градот доцна навечер. Тоа не е само најпознатата слика на Хопер, туку и една од најпрепознатливите во американската уметност. Моментално е во колекцијата на Чикашкиот уметнички институт. Сцената е инспирирана од ресторан (оттогаш е срушен) во [[Гринич Вилиџ]], домот на Хопер на [[Менхетн|Менхетен]]. Хопер почнал да го слика веднаш по нападот врз [[Напад на Перл Харбор|Перл Харбор]]. По овој настан, низ земјата владеело големо чувство на мрак, чувство што е прикажано на сликата. Урбаната улица е празна пред ресторанот, а внатре ниту еден од тројцата гости очигледно не ги гледа или разговара со другите, туку е изгубен во сопствените мисли. Ова прикажување на модерниот урбан живот како празен или осамен е честа тема низ целото творештво на Хопер. ''„Американска готика“'' е слика од Грант Вуд од 1930 година. Портретирајќи земјоделец со [[Вила (полска)|вила]] и помлада жена пред куќа во стилот на Карпентер готика, таа е една од најпознатите слики во американската уметност од 20 век. Уметничките критичари имале поволни мислења за сликата, како Гертруда Штајн и Кристофер Морли, кои претпоставувале дека сликата е наменета да биде сатира на руралниот живот во малите градови. Така, тоа се сметало за дел од трендот кон сè покритични прикази на рурална Америка, по примерот на ''[[Вајнсбург, Охајо|„Вајнсбург, Охајо“]]'' од [[Шервуд Андерсон]] во 1919 година, „''Главна улица''“ од [[Синклер Луис]] во 1920 година и ''„Тетовираната грофица“'' од [[Карл ван Вехтен]] во книжевноста. <ref name="slate">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.slate.com/id/2120494/|title=The Most Famous Farm Couple in the World|last=Fineman|first=Mia|date=June 8, 2005|work=[[Slate (magazine)|Slate]]|accessdate=June 30, 2019}}</ref> Сепак, со почетокот на Големата депресија, сликата почнала да се смета за приказ на непоколебливиот американски пионерски дух. === Апстрактен експресионизам === 1940-тите во Њујорк го најавиле триумфот на американскиот [[апстрактен експресионизам]], современо движење кое ги комбинирало лекциите научени од [[Анри Матис]], [[Пабло Пикасо]], надреализмот, [[Жоан Миро]], кубизмот, [[Фовизам|фовизмот]] и раниот модернизам преку големи учители во Америка како [[Ханс Хофман]] и [[Џон Д. Греам]]. Американските уметници имале корист од присуството на [[Пит Мондријан]], [[Фернан Леже]], [[Макс Ернст]] и групата на [[Андре Бретон]], галеријата на Пјер Матис и галеријата „Уметноста на овој век“ на [[Пеги Гугенхајм]], како и од други фактори. Американското сликарство по Втората светска војна, наречено апстрактен експресионизам, вклучувало уметници како [[Џексон Полок]], Вилем де Кунинг, Аршил Горки, [[Марк Ротко]], Ханс Хофман, Клифорд Стил, Франц Клајн, Адолф Готлиб, Барнет Њуман, Марк Тоби, Џејмс Брукс, Филип Густон, Роберт Мадервел, Конрад Марка-Рели, Џек Творков, Вилијам Базиотес, Ричард Пусет-Дарт, Ад Рајнхард, Естебан Висенте, Хеда Стерн, Џими Ернст, Бредли Вокер Томлин и Теодорос Стамос, меѓу другите. Американскиот апстрактен експресионизам го добил своето име во 1946 година од уметничкиот критичар Роберт Коутс. Се смета за комбинирање на емоционалниот интензитет и самоодрекувањето на германските експресионисти со антифигуративната естетика на европските апстрактни школи како што се [[Футуризам|футуризмот]], [[Баухаус]] и синтетичкиот кубизам. Апстрактниот експресионизам, [[Акционо сликарство|акционото сликарство]] и сликарството на [[Сликарство на обоено поле|обоено поле]] се синоними за Њујоршката школа. Технички, надреализмот бил важен претходник на апстрактниот експресионизам со неговиот акцент на спонтано, автоматско или потсвесно создавање. Капењето боја на [[Џексон Полок]] врз платно поставено на подот е техника чии корени се наоѓаат во делото на [[Андре Масон]]. Друго важно рано претставување на она што подоцна станало апстрактен експресионизам е делото на американскиот северозападен уметник [[Марк Тоби]], особено неговите платна со „бело пишување“, кои, иако генерално не се големи по размер, го антиципираат „целиот“ изглед на сликите со капки на Полок. Дополнително, апстрактниот експресионизам има слика за бунтовност, анархија, многу е идиосинкратичен и, според некои, прилично нихилистички. Во пракса, терминот се применува на голем број уметници кои работат (претежно) во [[Њујорк]], а имале сосема различни стилови, па дури и се применувал на дела кои не се особено апстрактни ниту експресионистички. Енергичните „[[Акционо сликарство|акциони слики]]“ на Полок, со нивниот „зафатен“ дух, се различни и технички и естетски од насилната и гротескна серија ''„Жени“'' на [[Вилем де Кунинг]]. Како што се гледа погоре во галеријата, ''„Жена V“'' е една од серијата од шест слики кои биле создадени од де Кунинг во периодот помеѓу 1950 и 1953 година, кои прикажуваат женска фигура во должина од три четвртини. Тој ја започнал првата од овие слики, колекцијата ''Жена I'' : Музејот на современа уметност, Њујорк, во јуни 1950 година, постојано менувајќи ја и сликајќи ја сликата сè до јануари или февруари 1952 година, кога сликата била напуштена односно недовршена. Историчарот на уметност Мејер Шапиро ја видел сликата во студиото на де Кунинг набргу потоа и го охрабрил уметникот да истрае. Одговорот на Де Кунинг бил да започне со сликање на три други слики на истата тема; ''Жена II'', Музеј на современа уметност, Њујорк, ''Жена III'', Музеј на современа уметност во Техеран, ''Жена IV'', Музеј на уметностА „Нелсон-Аткинс“, [[Канзас Сити (Мисури)|Канзас Сити, Мисури]]. Во текот на летото 1952 година, поминато во Ист Хемптон, де Кунинг понатаму ја истражувал темата преку цртежи и пастели. Можеби ја завршил работата на ''„Жена I“'' до крајот на јуни, или можеби дури во ноември 1952 година, а веројатно и другите три филма со жени биле завршени во исто време. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nga.gov.au/International/Catalogue/Detail.cfm?IRN=47761&BioArtistIRN=25281&MnuID=2&GalID=1|title=Woman V (1952–53 )|last=de Kooning|first=Willem|work=[[National Gallery of Australia]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221125918/http://nga.gov.au/International/Catalogue/Detail.cfm?IRN=47761&BioArtistIRN=25281&MnuID=2&GalID=1|archive-date=December 21, 2016|accessdate=June 30, 2019}}</ref> Серијата ''„Жена“'' се дефинитивно фигуративни слики . Друг важен уметник е [[Франц Клајн]], како што е прикажано во неговата слика ''„Главна улица,'' 1950“, како и со [[Џексон Полок]] и други апстрактни експресионисти, бил етикетиран како [[Акционо сликарство|акционен сликар]] поради неговиот навидум спонтан и интензивен стил, фокусирајќи се помалку, или воопшто не, на фигурите или сликите, туку на самите потези со четката и употребата на платно. [[Клифорд Стил]], [[Барнет Њуман]], [[Адолф Готлиб]] и спокојно треперливите блокови од боја во делото на [[Марк Ротко]] (што не е она што обично би се нарекло експресионистичко и за кое Ротко негирал дека е апстрактно), се класифицирани како апстрактни експресионисти, иако од она што [[Клемент Гринберг]] го нарекол насока на [[Сликарство на обоено поле|сликарството на обоено поле]] на апстрактниот експресионизам. И [[Ханс Хофман]] и [[Роберт Мадервел]] можат удобно да се опишат како практичари на [[акционо сликарство]] и [[сликарство на обоено поле]]. [[File:Dugmore-5313_hi.jpg|лево|мини| Едвард Дагмор, ''Без наслов'', 1954, 84 x 51 инчи, школа за [[апстрактен експресионизам]] во областа на заливот Сан Франциско]] Апстрактниот експресионизам има многу стилски сличности со руските уметници од почетокот на 20 век, како што е [[Василиј Кандински]]. Иако е вистина дека спонтаноста или впечатокот за спонтаност ги карактеризирал голем дел од делата на апстрактните експресионисти, повеќето од овие слики вклучувале внимателно планирање, особено затоа што нивната голема големина го барала тоа. Исклучок може да бидат сликите со капка по капка на Полок. Зошто овој стил добил широко прифаќање во 1950-тите е прашање на дебата. Американскиот [[социјален реализам]] бил мејнстрим во 1930-тите. На него влијаела не само [[Големата депресија]], туку и [[Социјалистички реализам|социјалреалистите]] од Мексико, како што се Давид Алфаро Сикеирос и Диего Ривера. Политичката клима по Втората светска војна не ги толерирала долго социјалните протести на тие сликари. Апстрактниот експресионизам се појавил за време на [[Втората светска војна]] и почнал да се прикажува во раните 1940-ти во галериите во Њујорк, како што е галеријата „Уметноста на овој век“. Доцните 1940-ти до средината на 1950-тите го најавиле Мекартиновиот период. Тоа било по Втората светска војна и време на политички конзервативизам и екстремна уметничка [[цензура]] во Соединетите Американски Држави. Некои луѓе претпоставуваат дека бидејќи темата на обработка честопати била целосно апстрактна, апстрактниот експресионизам станал безбедна стратегија за уметниците да го следат овој стил. Апстрактната уметност може да се смета за аполитична. Или доколку уметноста била политичка, пораката во голема мера била за инсајдерите. Сепак, тие теоретичари се во малцинство. Како првото навистина оригинално училиште за сликарство во Америка, апстрактниот експресионизам ја прикажал виталноста и креативноста на земјата во повоените години, како и нејзината способност (или потреба) да развие естетски осет кој не бил ограничен од европските стандарди за убавина. Иако апстрактниот експресионизам брзо се проширил низ Соединетите Американски Држави, главните средини на овој стил биле Њујорк Сити и Калифорнија, особено во Њујоршката школа и областа на Санфранцискиот Залив. Апстрактните експресионистички слики делат одредени карактеристики, вклучувајќи ја употребата на големи платна, пристап „целосен“, во кој целото платно се третира со еднаква важност (наспроти средината што е од поголем интерес отколку рабовите). Платното како ''арена'' станало кредо на [[Акционо сликарство|акционото сликарство]], додека <nowiki><i id="mwBKw">интегритетот на сликовната рамнина</i></nowiki> стана кредо на сликарите од обоено поле. Многу други уметници почнале да ги изложуваат своите слики поврзани со апстрактниот експресионизам во текот на 1950-тите, вклучувајќи ги Алфред Лесли, [[Сем Френсис]], Џоан Мичел, Хелен Франкенталер, Сај Туомбли, Милтон Резник, Мајкл Голдберг, Норман Блум, Реј Паркер, Николас Карон, Грејс Хартиган, Фридел Џубас и Роберт Гудноф, меѓу другите. Во текот на 1950-тите, сликарството на обоено поле првично се однесувало на одреден вид [[апстрактен експресионизам]], особено на делата на [[Марк Ротко]], Клифорд Стил, Барнет Њуман, Роберт Мадервел и Адолф Готлиб. Во суштина станувало збор за апстрактни слики со големи, рамни пространства на бои кои ги изразувале сензуалните и визуелните чувства и својства на големи површини со нијансирана површина. [[Ликовен критичар|Уметничкиот критичар]] Клемент Гринберг го перцепирал сликарството на обоено поле како поврзано, но различно од акциското сликарство. Целокупната ширина и гешталт на делото на раните сликари во боја зборува за речиси духовно искуство, воодушевено пред растечкиот универзум на сензуалност, боја и површина. Од почетокот до средината на 1960-тите, сликарството на обоено поле почнало да се однесува на стиловите на уметници како Жулс Олицки, Кенет Ноланд и Хелен Франкенталер, чии дела биле поврзани со апстрактниот експресионизам од втората генерација, и на помлади уметници како Лари Зокс и [[Френк Стела]] - сите движејќи се во нова насока. Уметници како Клифорд Стил, [[Марк Ротко]], Ханс Хофман, Морис Луис, Жулс Олицки, Кенет Ноланд, Хелен Франкенталер, Лари Зокс и други честопати користеле значително редуцирани наводи за природата и сликале со многу артикулирана и психолошка употреба на бојата. Генерално, овие уметници ги елиминирале препознатливите слики. Во ''„Планини и море“ ,'' од 1952 година, значајно дело на [[Сликарство на обоено поле|сликарството на обоено поле]] од Хелен Франкенталер, уметницата за прв пат ја употреби техниката на дамки. Во [[Европа]] се продолжил со надреализмот, кубизмот, дадаизмот и делата на [[Анри Матис|Матис]]. Исто така во Европа, ташизмот (европскиот еквивалент на апстрактниот експресионизам) и неформализмот ја презеле најновата генерација. Серж Полјакоф, Николас де Стаел, Жорж Матје, Виера да Силва, [[Жан Дибифе]], [[Ив Клајн]] и Пјер Сулаж, меѓу другите, се сметаат за важни фигури во повоеното европско сликарство. На крајот, апстрактното сликарство во Америка се развило во движења како што се [[неодадаизам]], сликарство на обоено поле, [[постсликарска апстракција]], [[оп-арт]], сликарство со цврсти рабови, минималистичка уметност, сликарство на [[обликувано платно]], [[лирска апстракција]], [[неоекспресионизам]] и продолжение на апстрактниот експресионизам. Како одговор на стремежот кон апстракција, сликите се појавиле преку разни нови движења, особено [[Поп-арт|поп-артот]]. === Реализам, Предел, Фигурација, Мртва природа, Градски пејзаж === ```wiki <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Max Beckmann, 1918-19, The Night (Die Nacht), oil on canvas, 133 x 154 cm, Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen, Düsseldorf.jpg|[[Макс Бекман]], ''[[Ноќта (слика)|Ноќта (Die Nacht)]]'', 1918–1919, [[Нова објективност]] Image:Thomas Hart Benton - People of Chilmark (Figure Composition) 1920.jpg|[[Томас Харт Бентон (сликар)|Томас Харт Бентон]], 1920, [[Американско сликарство на сцени|регионализам]] Image:Bellows George Dempsey and Firpo 1924.jpg|[[Џорџ Белоуз]], 1924, [[американски реализам]] Image:Orozco Mural Omniciencia 1925 Azulejos.jpg|[[Хосе Ороско]], детаљ од муралот ''Омнисиенсија'', 1925, [[мексикански мурализам|мексиканско социјално-реалистичко мурално движење]] Image:Demuth Charles Spring 1921.jpg|[[Чарлс Демут]] ''Пролет'', 1921, американски [[прецизионизам]] (прото-[[поп-арт]]) File:NY Met demuth figure 5 gold.JPG|[[Чарлс Демут]], 1928, американски [[прецизионизам]] (прото-[[поп-арт]]) Image:Demuth Charles Chimney and Watertower 1931.jpg|[[Чарлс Демут]], 1931, [[прецизионизам]] Image:MacDonaldWright_AirplaneSynchYelOrng.jpg|[[Стентон Макдоналд-Рајт]], 1920, ''Синхромија на авион во жолто-портокалова боја'', [[синхромизам]] File:Palacio de Bellas Artes - Mural El Hombre in cruce de caminos Rivera 3.jpg|[[Диего Ривера]], реконструкција на ''[[Човекот на крстопат]]'' (преименуван во ''[[Човек, контролор на универзумот]]''), првично создаден во 1934 година, [[мексикански мурализам|движење на мексиканскиот мурализам]] </gallery> [[File:Nighthawks_by_Edward_Hopper_1942.jpg|мини| [[Едвард Хопер]], ''Ноќни јастреби'' (1942), Градски предел]] Во текот на 1930-тите и 1960-тите, апстрактното сликарство во Америка и Европа се развило во движења како што се [[апстрактен експресионизам]], сликарство на обоено поле, постсликарска апстракција, оп-арт, сликарство со цврсти рабови, минималистичка уметност, сликарство на [[обликувано платно]] и [[лирска апстракција]]. Други уметници реагирале како одговор на стремежот кон апстракција, дозволувајќи им на сликите да продолжат низ разни нови контексти како што е фигуративното движење во областа на Заливот во 1950-тите и новите форми на [[експресионизам]] од 1940-тите до 1960-тите. Во Италија во тоа време, [[Џорџо Моранди]] станал водечкиот сликар на [[мртва природа]], истражувајќи широк спектар на пристапи за прикажување на секојдневни шишиња и кујнски прибор. {{Sfnp|Piper|1986}} Во текот на 20 век, голем број на сликари практикувале [[Реализам (уметност)|реализам]] и употребувале експресивна сликовитост; практикувајќи пределно и фигуративно сликарство со современи теми и солидна техника, и единствена експресивност како Милтон Ејвери, Џон Д. Греам, Ферфилд Портер, [[Едвард Хопер]], Ендру Вајет, Балтус, [[Френсис Бејкон (сликар)|Френсис Бејкон]], Френк Ауербах, Лусијан Фројд, Леон Кософ, Филип Перлштајн, Вилем де Кунинг, Аршил Горки, Грејс Хартиган, Роберт Де Ниро постариот, Елејн де Кунинг и други. Заедно со [[Анри Матис]], [[Пабло Пикасо]], Пјер Бонар, [[Жорж Брак]] и други мајстори од 20 век. Фигуративното дело на [[Френсис Бејкон (сликар)|Френсис Бекон]], [[Фрида Кало]], [[Едвард Хопер]], Лусијан Фројд, Ендру Вајет и други служело како еден вид алтернатива на апстрактниот експресионизам. Една од најпознатите слики во американската уметност од 20 век е сликата на Вајет, ''„Светот на Кристина“'', која моментално се наоѓа во колекцијата на Музејот на современа уметност во Њујорк. На неа е прикажана жена како лежи на земја во бездрво, претежно жолтеникаво поле, гледајќи нагоре и ползејќи кон сива куќа на хоризонтот; штала и разни други мали помошни згради се веднаш до куќата. Ова дело со [[Темпера|темперна уметност]], изработено во [[Реализам (уметност)|реалистички]] стил, е речиси секогаш изложено во Музејот на современа уметност во Њујорк. <ref name="moma">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.moma.org/collection/browse_results.php?object_id=78455|title=Andrew Wyeth, 'Christina's World' (1948)|date=2007|work=Museum of Modern Art|accessdate=June 30, 2019}}</ref> Портретот на [[Аршил Горки]], на оној што можеби е негов пријател [[Вилем де Кунинг]] (лево), е пример за развојот на [[Апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]] од контекстот на сликарството со фигури, [[Кубизам|кубизмот]] и [[Надреализам|надреализмот]]. Заедно со своите пријатели де Кунинг и Џон Д. Греам, Горки создал биоморфолошки обликувани и апстрактни фигуративни композиции кои до 1940-тите се развиле во целосно апстрактни слики. Делото на Горки се смета дека е внимателна анализа на сеќавањето, емоциите и обликот, користејќи линија и боја за да ги изрази чувствата и природата. ''„Студија по Портретот на папата Инокентиј X“ од Веласкес ,'' 1953 година, е слика од ирскиот уметник [[Френсис Бејкон (сликар)|Френсис Бејкон]] и е пример за европскиот [[експресионизам]] по [[Втората светска војна]]. Делото прикажува искривена варијанта на „ Портретот на Инокентиј X“ насликан од шпанскиот уметник [[Диего Веласкес]] во 1650 година. Делото е една од низата варијанти на сликата на Веласкес што Бејкон ги изработил во текот на 1950-тите и почетокот на 1960-тите, во вкупно четириесет и пет дела. <ref>{{Наведена книга|title=Francis Bacon: Commitment and Conflict|last=Schmied|first=Wieland|date=1996|publisher=[[Prestel Publishing]]|isbn=3-7913-1664-8|location=[[Munich]], Germany|page=17|author-link=Wieland Schmied}}</ref> Кога го прашале зошто бил принуден толку често да ја преиспитува темата, [[Френсис Бејкон (сликар)|Бејкон]] одговорил дека нема ништо против папите, дека само „сакал изговор да ги користи овие бои, а не можете да ѝ дадете на обичната облека таа виолетова боја без да се впуштите во еден вид лажно [[Фовизам|фовистички]] манир“. <ref>{{Наведена книга|title=Anatomy of an Enigma|last=Peppiatt|first=Michael|date=1996|publisher=[[Westview Press]]|isbn=0-8133-3520-5|location=Boulder, Colorado|page=147|author-link=Michael Peppiatt}}</ref> Папата во оваа варијанта врие од гнев и агресија, а темните бои ѝ даваат на сликата гротескен и кошмарен изглед.<ref>Schmied (1996), p.20.</ref> Набраните завеси на позадината се направени проѕирни и како да паѓаат низ лицето на папата. <ref>Peppiatt (1996), p.148.</ref> По [[Втората светска војна]], терминот Париска школа честопати се однесувал на тахизмот, европскиот еквивалент на американскиот апстрактен експресионизам, а тие уметници се исто така поврзани со движењето Кобра. Во 1952 година, Мишел Тапје ја напишал книгата ''„Другата уметност“'', која му дала име и глас на енформализмот. Важни поборници се [[Жан Дибифе]], Пјер Сулаж, Николас де Стаел, Ханс Хартунг, Серж Полиакоф и Жорж Матје, меѓу неколку други. Во раните 1950-ти, [[Жан Дибифе|Дибифе]] (кој отсекогаш бил фигуративен уметник) и де Стаел ја напуштиле апстракцијата и се вратиле на сликовитоста преку фигурација и предел. Делото на Де Стаел брзо било препознаено во повоениот уметнички свет, а тој станал еден од највлијателните уметници од 1950-тите. Неговото враќање кон претставувањето (морски предели, фудбалери, џез музичари, галеби) во раните 1950-ти може да се смета за влијателен преседан за фигуративното движење во Американскиот Залив, бидејќи многу од тие апстрактни сликари како Ричард Дибенкорн, Дејвид Парк, Елмер Бишоф, Вејн Тибо, Натан Оливеира, Џоан Браун и други направиле сличен потег; враќајќи се на сликовитоста во средината на 1950-тите. Голем дел од доцните дела на де Стаел - особено неговите разредени и разредени апстрактни пејзажи со масло на платно од средината на 1950-тите - го предвидуваат сликарството во боја и [[Лирска апстракција|лирската апстракција]] од 1960-тите и 1970-тите. Смелите и интензивно живописни бои на Николас де Стаел во неговите последни слики го предвидуваат правецот на голем дел од современото сликарство што дошло по него, вклучувајќи ја и поп-артот од 1960-тите. == Средина на 20 век == === Поп-арт === [[Поп-арт|Поп-артот]] во Америка првично во голема мера бил инспириран од делата на [[Џаспер Џонс]], [[Лари Риверс]] и [[Роберт Раушенберг]] . Иако сликите на Џералд Мерфи, Стјуарт Дејвис и Чарлс Демут во текот на 1920-тите и 1930-тите години ги поставиле темелите за поп-артот во Америка. Во Њујорк, во средината на 1950-тите, Роберт Раушенберг и [[Џаспер Џонс]] создале уметнички дела кои на почетокот изгледале како продолжение на [[Апстрактен експресионизам|апстрактното експресионистичко]] сликарство. Всушност, нивните дела и делата на Лари Риверс станале радикални отстапувања од апстрактниот експресионизам, особено во користењето на банални и буквални слики и вклучувањето и комбинирањето на секојдневни материјали во нивната работа. Иновациите во специфичната употреба на разни слики и предмети од страна на Џонс, како што се столчиња, броеви, мети, лименки пиво и [[Знаме на Соединетите Американски Држави|американското знаме]]; сликите на Риверс со теми од популарната култура, како што е [[Џорџ Вашингтон]] како ја преминува реката [[Делавер]], и неговите вклучувања на слики од реклами како камилата од цигарите „Камел“, како и изненадувачките конструкции на Раушенберг со вклучувања на предмети и слики земени од популарната култура, продавниците за железарија, депониите, градските улици и таксидермијата, довеле до радикално ново движење во американската уметност. На крајот, до 1963 година, движењето станало познато низ целиот свет како поп-арт. Поп-артот е претставен од уметниците: [[Енди Ворхол]], Клаес Олденбург, Вејн Тибо, Џејмс Розенквист, Џим Дајн, Том Веселман и [[Рој Лихтенштајн|Рој Лихтенштајн,]] меѓу другите. Лихтенштајн употребувал масло и магна боја во своите најпознати дела, како што е ''„Девојка која се дави''“ (1963), која е преземена од главната приказна во „ ''Тајните срца“'' #83 на [[DC Comics]] . („ ''Девојката што се дави“'' денес е во колекцијата на Музејот на современа уметност во Њујорк. {{Sfnp|Hendrickson|1988}} ) Исто така, со дебели контури, смели бои и точки на Бен-Деј за да се претстават одредени бои, како да се создадени со фотографска репродукција. Лихтенштајн би рекол за својата работа: Апстрактните експресионисти „ги ставале работите на платното и одговарале на она што го направиле, на позициите и големините на боите. Мојот стил изгледа сосема поинаков, но природата на пишувањето линии е речиси иста; моите едноставно не изгледаат калиграфски, како оние на Полок или Клајн“. <ref>{{Наведени вести|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B03E0DF103AF933A0575AC0A961958260&sec=&spon=&pagewanted=3|title=Roy Lichtenstein, Pop Master, Dies at 73|last=Kimmelman|first=Michael|date=September 30, 1997|work=[[The New York Times]]|access-date=November 12, 2007}}</ref> Поп-артот ја спојува популарната и масовната култура со ликовната уметност, вбризгувајќи смеа, иронија и препознатливи слики и содржина во мешавината. Во октомври 1962 година, галеријата „Сидни Џенис“ ја организирала првата голема групна изложба на поп-арт тематика ''„Новите реалисти“'' во уметничка галерија во центарот на Њујорк. Сидни Џенис ја поставил изложбата во излог на продавница на 57-та улица, во близина на неговата галерија на И. 57-ма улица број 15. Претставата испратила шокантни бранови низ Њујоршката школа и одекнала низ целиот свет. Порано во есента 1962 година, историски важната и револуционерна изложба на поп-арт „ ''Ново сликарство на вообичаени предмети“'', поставена од Волтер Хопс во Музејот на уметност во Пасадена, испратила шок-бранови низ западниот дел на Соединетите Американски Држави. ''„Кемпбеловите супени лименки“'' (понекогаш нарекувани ''32 Кемпбелови лименки супа'') е наслов на уметничко дело на [[Енди Ворхол]], создадено во 1962 година. Се состои од триесет и две платна, секое со димензии 20&nbsp;инчи во висина x 16&nbsp;инчи во ширина (50,8 x 40,6&nbsp;см) и секое се состои од слика од конзерва Кемпбелова супа - по една од секој вид [[Супа|конзервирана супа]] што ја нудела компанијата во тоа време. Поединечните слики биле изработени со полумеханизиран процес на [[ситопечат]], користејќи несликарски стил. Тие помогнале во воведувањето на [[Поп-арт|поп-артот]] како големо уметничко движење кое се потпирало на теми од [[Популарна култура|популарната култура]]. Овие дела од [[Енди Ворхол]] се повторувачки и се создадени на несликарски комерцијален начин. Порано во Англија, во 1956 година, терминот ''поп-арт'' го користел Лоренс Аловеј за слики кои го славеле конзумеризмот од периодот по [[Втората светска војна]]. Ова движење го отфрлило апстрактниот експресионизам и неговиот фокус на херменевтичката и психолошката внатрешност, во корист на уметноста што ја прикажува материјалната потрошувачка култура, рекламирањето и иконографијата од периодот на масовно производство. <ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/topicsinamerican0000allo|title=Topics in American Art since 1945|last=Alloway|first=Lawrence|date=1975|publisher=[[W. W. Norton & Company]]|isbn=0-393-04401-7|location=New York|pages=[https://archive.org/details/topicsinamerican0000allo/page/119 119–122]|chapter=Pop Art: The Words|author-link=Lawrence Alloway|url-access=registration}}</ref> Раните дела на англискиот уметник Дејвид Хокни и делата на Ричард Хамилтон, Питер Блејк и Едуардо Паолоци се сметаат за клучен пример во движењето. Во галериите на 10-та улица во Ист Вилиџ во Њујорк, уметниците формулирале американска варијанта на поп-артот. Клаес Олденбург имал своја изложба, а Зелената галерија на 57-та улица почнала да ги прикажува дела од Том Веселман и Џејмс Розенквист. Постои врска помеѓу радикалните дела на Дишан и [[Мен Реј]], бунтовните дадаисти – со чувство за хумор; и поп-артистите како Алекс Кац, Клаес Олденбург, Енди Ворхол, Рој Лихтенштајн и другите. Додека во центарот на градот, во галериите на 10-та улица во Ист Вилиџ во Њујорк, уметниците формулирале американска верзија на поп-артот. Клаес Олденбург имал своја изложба, а Зелената галерија на 57-та улица почнала да ги прикажува делата на Том Веселман и Џејмс Розенквист. Подоцна Лео Кастели изложил дела од други американски уметници, вклучувајќи го и поголемиот дел од кариерите на Енди Ворхол и Рој Лихтенштајн и неговата употреба на Бендеј точки, техника што се користи во комерцијалната репродукција и се гледа во обични стрипови и во слики како ''„Девојката која се дави“'', 1963. Постои врска помеѓу радикалните дела на Дишан и [[Мен Реј]], бунтовните дадаисти - со чувство за хумор; и поп-артисти како Алекс Кац (кој стана познат по своите пародии на портретната фотографија и приградскиот живот), Клаес Олденбург, [[Енди Ворхол]], [[Рој Лихтенштајн]] и другите. === Ар Брут, Нов реализам, Фигуративно движење во областа на Заливот, Неодадаизам, Фотореализам === [[File:John's_Diner_by_John_Baeder.jpg|мини| Џон Бедер, фотореализам]] Во текот на 1950-тите и 1960-тите, апстрактното сликарство во Америка и Европа се развило во движења како што се сликарството [[Сликарство на обоено поле|на обоено поле]], постсликарска апстракција, оп-арт, сликарство со цврсти рабови, минималистичка уметност, сликарство на [[обликувано платно]], [[лирска апстракција]] и продолжение на [[Апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]]. Други уметници реагирале како одговор на стремежот кон апстракција преку [[Маргинална уметност|маргиналната уметност]], како што се гледа во ''Court les rues,'' 1962, од [[Жан Дибифе|Жан Дубифе]], [[флуксус]], неодадаизам, нов реализам, дозволувајќи им на сликите повторно да се појават преку разни нови контексти како што се [[Поп-арт|поп-артот]], фигуративното движење на Заливската област (одличен пример е ''Градскиот пејзаж I на Дибенкорн (Пејзаж бр. 1),'' 1963, масло на платно, 60 1/4 x 50 1/2 инчи, колекција: Музеј на современа уметност во Сан Франциско ), а подоцна во 1970-тите и [[Неоекспресионизам|неоекспресионизмот]]. Фигуративното движење од областа на Заливот, од кое Дејвид Парк, Елмер Бишоф, Натан Оливеира и Ричард Дибенкорн, чија слика ''„Градски пејзаж 1“'' од 1963 година е типичен пример, биле влијателни членови, кои процветале во текот на 1950-тите и 1960-тите години во [[Калифорнија]]. Иако во текот на 20 век, сликарите продолжиле да го практикуваат [[Реализам (уметност)|реализмот]] и да користат сликовитост, практикувајќи пределно и фигуративно сликарство со современи теми и солидна техника, како и единствена експресивност, како Милтон Ејвери, [[Едвард Хопер]], [[Жан Дибифе]], [[Френсис Бејкон (сликар)|Френсис Бејкон]], Френк Ауербах, Лусијан Фројд, Филип Перлштајн и други. Помладите сликари ја практикувале употребата на слики на нови и радикални начини. [[Ив Клајн]], Марсијал Рејс, Ники де Сен Фал, Дејвид Хокни, Алекс Кац, Антони Тапис, Малколм Морли, Ралф Гоингс, Одри Флек, Ричард Естес, Чак Клоуз, Сузан Ротенберг, Ерик Фишл, Џон Бедер и Вија Селминс биле неколкумина кои станале истакнати помеѓу 1960-тите и 1980-тите. Ферфилд Портер бил во голема мера самоук и создал репрезентативни дела во средината на движењето на [[Апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионист]]. Неговите теми биле првенствено предели, домашни ентериери и портрети на семејство, пријатели и колеги уметници, многу од нив поврзани со Њујоршката школа на писатели, вклучувајќи ги [[Џон Ешбери]], Френк О'Хара и Џејмс Шујлер. Многу од неговите слики се сместени во или околу семејната летна куќа на островот Грејт Спрус Хед, Мејн. Неодадаизмот е движење кое започнало во 1950-тите и 1960-тите години и било поврзано со апстрактниот експресионизам само преку слики. Се одликува со појавата на комбинирани произведени предмети, со уметнички материјали, оддалечувајќи се од претходните конвенции на сликарството. Овој тренд во уметноста е прикажан со делата на [[Џаспер Џонс]] и Роберт Раушенберг, чии „комбинати“ во 1950-тите биле претходници на поп-артот и инсталациската уметност, и користеле асамблаж од големи физички предмети, вклучувајќи плишани животни, птици и комерцијална фотографија. Роберт Раушенберг, [[Џаспер Џонс]], Лари Риверс, Џон Чемберлен, Клаес Олденбург, Џорџ Сегал, Џим Дајн и Едвард Кинхолц, меѓу другите, биле важни пионери и на апстракцијата и на поп-артот; создавајќи нови конвенции за создавање уметност; тие го направиле прифатливо во сериозните кругови на современа уметност радикалното вклучување на неверојатни материјали како дел од нивните уметнички дела. === Геометриска апстракција, Оп-арт, тврд раб, обоено поле, Минимализам, Нов реализам === <gallery widths="140px" heights="140px"> File:IKB_191.jpg|алт=Yves Klein, 1962, New Realism| [[Ив Клајн]], 1962, Нов реализам </gallery>Во текот на 1960-тите и 1970-тите години, апстрактното сликарство продолжило да се развива во Америка преку различни стилови. Многу [[Геометриска апстрактна уметност|геометриски апстрактни уметници]], минималисти и сликари со тврди рабови избрале да ги употребуваат рабовите на сликата за да го дефинираат обликот на сликата, наместо да го прифатат правоаголниот формат. [[Морис Луис]] станал важен пионер во напредното [[сликарство на обоено поле]], а неговото дело може да послужи како мост помеѓу [[Апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]], сликарството на обоено поле и [[Минимализам|минималистичката уметност]]. Двајца влијателни учители, Јозеф Алберс и Ханс Хофман, ја запознале новата генерација американски уметници со нивните напредни теории за бојата и просторот. Алберс е најдобро запаметен по неговата работа како геометриски апстракционистички сликар и теоретичар. Најпознати од сите се стотиците слики и графики што ја сочинуваат серијата ''„Почит кон квадратот“''. Во оваа ригорозна серија, започната во 1949 година, Алберс истражувал хроматски интеракции со рамни обоени квадрати концентрично распоредени на платното. Теориите на Алберс за уметноста и образованието биле формативни за следната генерација уметници. Неговите сопствени слики ја формираат основата и на сликарството со тврд раб и на оп-артот. Стела, Јозеф Алберс, Ханс Хофман, Илја Болотовски, Бургојн Дилер, [[Виктор Вазарели]], Бриџит Рајли, Ричард Анушкевич, Морис Луис, Кенет Ноланд, <ref>Terry Fenton, online essay about [[Kenneth Noland]], and [[acrylic paint]], [http://www.sharecom.ca/noland/materials Sharecom.ca] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210121041610/http://www.sharecom.ca/noland/materials|date=21 January 2021}}, accessed 30 April 2007</ref> Елсворт Кели, Џон Меклафлин, Барнет Њуман, Лари Пунс, Роналд Дејвис, Џон Хојланд, Лари Зокс, Ал Хелд, Мино Арџенто <ref>{{Наведени вести|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1988-01-22-ca-25065-story.html|title=Wilshire Center|last=Curtis|first=Cathy|date=22 January 1988|work=Los Angeles Times}}</ref> се уметници тесно поврзани со геометриската апстракција, оп-артот, сликарството на обоено поле, а во случајот на Хофман и Њуман, и со апстрактниот експресионизам. [[Агнес Мартин]], Роберт Манголд, Брајс Марден, Џо Бер, Роберт Рајман, Ричард Татл, Нил Вилијамс, Дејвид Новрос, Пол Могенсон, претставуваат примери на уметници поврзани со минимализмот и (со исклучок на Мартин, Бер и Марден) употребата на [[обликувано платно]] и во периодот што започнува во раните 1960-ти. Други важни иновации во апстрактното сликарство се случиле во текот на 1960-тите и 1970-тите години, карактеризирани со монохроматско сликарство и сликарство со тврд раб инспирирано од Ад Рајнхард, Барнет Њуман, Милтон Резник и Елсворт Кели. Во 1965 година, во Музејот на современа уметност во Њујорк се одржала изложба наречена ''„Одзивното око“'', курирана од Вилијам Ц. Зајц. Прикажаните дела биле широки, опфаќајќи го минимализмот на [[Френк Стела]], оп-артот на Лари Пунс, делото на Александар Либерман, заедно со мајсторите на движењето оп-арт: [[Виктор Вазарели]], Ричард Анушкевич, Бриџит Рајли и други. Изложбата се фокусирала на перцептивните аспекти на уметноста, кои произлегуваат и од илузијата на движење и од интеракцијата на односите меѓу боите. Оп-артот, познат и како оптичка уметност, е стил присутен во некои слики и други уметнички дела кои користат [[Оптичка мамка|оптички илузии]]. Оп-артот е исто така тесно сличен на геометриската апстракција и сликарството со цврсти рабови. Иако понекогаш терминот што се користи за тоа е перцептивна апстракција. Оп-артот е метод на сликање кој се однесува на интеракцијата помеѓу илузијата и сликовната рамнина, помеѓу разбирањето и гледањето. <ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/introducingopart00lanc|title=Introducing Op Art|last=Lancaster|first=John|date=1973|publisher=[[B.T. Batsford]]|isbn=978-0-71342-438-6|location=London, UK|page=[https://archive.org/details/introducingopart00lanc/page/28 28]|url-access=registration}}</ref> Делата на оп-артот се апстрактни, при што многу од попознатите дела се направени само во црно-бело. Кога гледачот ги гледа, се добива впечаток на движење, скриени слики, трепкање и вибрации, шеми или, алтернативно, на оток или искривување. === Обликувано платно, Вашингтонска школа, апстрактен илузионизам, лирска апстракција === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Ring_of_Ronald_Davis.jpg|алт=Ronald Davis 1968, Abstract Illusionism| Роналд Дејвис 1968, Апстрактен илузионизам File:Gardenofdelight.jpg|алт=Ronnie Landfield, 1971, Lyrical Abstraction| Рони Лендфилд, 1971, [[Лирска апстракција]] </gallery>[[Сликарство на обоено поле|Сликањето на обоено поле]] јасно укажувало на нов правец во американското сликарство, подалеку од [[Апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]]. Сликањето на обоено поле е поврзано со [[постсликарска апстракција]], [[супрематизам]], апстрактен експресионизам, [[сликарство со тврд раб]] и [[лирска апстракција]]. [[Сликарство на обоено поле|Сликањето на обоено поле]] се стремило да ја ослободи уметноста од излишна реторика. Уметници како Клифорд Стил, [[Марк Ротко]], Ханс Хофман, Морис Луис, Жулс Олицки, Кенет Ноланд, Хелен Франкенталер, Лари Зокс и други честопати употребувале значително редуцирани наводи за природата и сликале со многу артикулирана и психолошка употреба на бојата. Генерално, овие уметници ги отстраниле препознатливите слики. Одредени уметници се повикувале на мината или сегашна уметност, но генерално [[Сликарство на обоено поле|сликањето на обоено поле]] ја претставува апстракцијата како цел сама по себе. Следејќи го овој правец на модерната уметност, уметниците сакале да ја претстават секоја слика како една обединета, кохезивна, монолитна слика. Џин Дејвис, заедно со Кенет Ноланд, Морис Луис и неколку други, бил член на сликарите од Вашингтонската школа за бои кои почнале да создаваат [[Сликарство на обоено поле|слики на д „обоено поле“]] во Вашингтон, во текот на 1950-тите и 1960-тите. „ ''Црно, сиво, темпо“'' е слика со големи вертикални линии и е типична за делото на Џин Дејвис. [[Френк Стела]], Кенет Ноланд, Елсворт Кели, Барнет Њуман, Роналд Дејвис, Нил Вилијамс, Роберт Манголд, Чарлс Хинман, Ричард Татл, Дејвид Новрос и Алвин Лавинг се примери на уметници поврзани со употребата на [[обликувано платно]] во периодот кој започнува во раните 1960-ти. Голем број на геометриски апстрактни уметници, минималисти и сликари со тврди рабови избрале да ги употребуваат рабовите на сликата за да го дефинираат обликот на сликата, наместо да го прифатат правоаголниот формат. Всушност, употребата на [[обликувано платно]] е првенствено поврзано со слики од 1960-тите и 1970-тите години кои се ладно апстрактни, формалистички, геометриски, објективни, рационалистички, со чисти линии, со дрско остри рабови или минималистички по карактер. Од 1960 година, [[Френк Стела]] создавал слики во [[Алуминиум|алуминиумска]] и [[Бакар|бакарна]] боја, што се неговите први дела употребувајќи [[Обликувано платно|обликувани платна]] (платна во форма различна од традиционалниот правоаголник или квадрат), честопати во L, N, U или T-форми. Тие подоцна се развиле во посложени дизајни, на пример, во серијата ''Неправилен полигон'' (67). Исто така, во 1960-тите, Стела почнал да користи поширок спектар на бои, обично распоредени во прави или закривени линии. Подоцна ја започнал својата серија слики ''„Агломер'' “ (71), во која [[Кружница|лакови]], понекогаш преклопувачки, во рамките на квадратни граници се распоредени еден до друг за да создадат цели и полукружници насликани во прстени со концентрична боја. ''Харан II,'' 1967, е пример за ''серијата агломер''. Овие слики се именувани по кружни градови што ги посетил додека бил на [[Блискиот Исток]] порано во 1960-тите. Платната „Неправилен полигон“ и серијата „Разгломер“ дополнително го прошириле концептот на [[обликувано платно]]. Галеријата „Андре Емерих“, Галеријата „Лео Кастели“, Галеријата „Ричард Фајген“ и Галеријата „Парк Плејс“ станале важни витрини за сликарството на обоено поле, сликарството во [[обликувано платно]] и [[Лирска апстракција|лирската апстракција]] во Њујорк во текот на 1960-тите. Постои врска со пост-сликарската апстракција, која реагирала против мистицизмот, хиперсубјективноста и нагласувањето на самиот чин на сликање на апстрактните експресионизми на драматично видливоста - како и свеченото прифаќање на рамниот правоаголник како речиси ритуален предуслов за сериозно сликарство. Во текот на 1960-тите, сликарството на обоено поле и минималистичката уметност честопати биле тесно поврзани едно со друго. Всушност, до почетокот на 1970-тите, обете движења станале значително разновидни. Друго поврзано движење од крајот на 1960-тите, [[Лирска апстракција|лирската апстракција]] (терминот го измислил Лари Олдрич, основачот на Музејот на современа уметност Олдрич во Риџфилд, Конектикат), го опфаќало она што Олдрич рекол дека го видел во студијата на многу уметници во тоа време. <ref>{{Наведено списание|last=Aldrich|first=Larry|date=November–December 1969|title=Young Lyrical Painters|journal=Art in America|volume=57|pages=104–113}}</ref> Тоа е исто така името на изложба која потекнува од музејот „Олдрич“ и патувала до Музејот на американска уметност „Витни“ и други музеи низ САД помеѓу 1969 и 1971 година. <ref name="Aldrich1970">{{Наведена книга|title=Lyrical Abstraction (Exhibition catalogue)|last=Aldrich|first=Larry|date=1970|publisher=[[Aldrich Museum of Contemporary Art]]|location=Ridgefield, Connecticut|oclc=15937079}}</ref> Лирската апстракција кон крајот на 1960-тите е карактеризирана со сликите на Ден Кристенсен, <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://services.sbma.net/exhibitions/archive/2010.web|title=Colorscope: Abstract Painting 1960-1979 (March 20 - August 15, 2010)|work=Santa Barbara Museum of Art|archive-url=https://web.archive.org/web/20100419162812/http://www.sbmuseart.org/exhibitions/colorscope.web|archive-date=April 19, 2010}}</ref> Рони Лендфилд, Питер Јанг и други, а заедно со движењето [[Флуксус]] и постминимализмот (термин првпат измислен од Роберт Пинкус-Витен на страниците на Артфорум во 1969 година) <ref name="Shakers, New York 2007">{{Наведено списание|last=Douglas|first=Sarah|date=March 2007|title=Movers and Shakers, New York: Leaving C&M|journal=[[Art+Auction]]|volume=XXX}}</ref> се стремело да ги прошири границите на апстрактното сликарство и минимализмот со фокусирање на процесот, новите материјали и новите начини на изразување. Постминимализмот, кој често вклучува индустриски материјали, суровини, изработки, пронајдени предмети, инсталации, сериско повторување, а често и со извори на дадаизмот и надреализмот, најдобро е прикажан во скулптурите на Ева Хесе. <ref name="Shakers, New York 2007" /> Лирска апстракција, [[концептуална уметност]], [[постминимализам]], [[Земјишна уметност|земјишната уметност]], [[видео]], перформанс уметност, инсталациска уметност, заедно со на обоено поле, сликарство со цврсти рабови, минималистичка уметност, оп-арт, поп-арт, фотореализам и нов реализам ги прошириле границите на [[Современа уметност|современата уметност]] од средината на 1960-тите до 1970-тите. Лирската апстракција е вид на слободно апстрактно сликарство кое се појавило во средината на 1960-тите кога апстрактните сликари се вратиле на различни форми на сликарски, сликовит експресионизам со доминантен фокус на процесот, гешталтот и повторувачките композициски стратегии воопшто. {{Sfnp|Aldrich|1971}} [[Лирска апстракција|Лирската апстракција]] дели сличности со сликарството на обоено поле и апстрактниот експресионизам, особено во слободната употреба на бојата - текстурата и површината. Директното цртање, калиграфската употреба на линија, ефектите на четкана, прскана, обоена, исцедена, истурена и прскана боја површно наликуваат на ефектите видени во апстрактниот експресионизам и сликарството во боја. Сепак, стиловите се значително различни. Она што го разликува од апстрактниот експресионизам и акционото сликарство од 1940-тите и 1950-тите е пристапот кон композицијата и драмата. Како што се гледа во акционото сликарство, акцентот се става на потези со четка, висока композициска драма, динамична композициска тензија. Додека во [[Лирска апстракција|лирската апстракција]], како што е примерот со сликата ''„Градина на задоволството“'' од Рони Лендфилд од 1971 година, постои чувство на композициска случајност, сета композиција, дискретна и опуштена композициска драма и акцент на процесот, повторувањето и сеопфатна сензибилност. Во текот на 1960-тите и 1970-тите, силни и влијателни уметници како Роберт Мадервел, Адолф Готлиб, Филип Гастон, Ли Краснер, Сај Твомбли, Роберт Раушенберг, [[Џаспер Џонс]], Ричард Дибенкорн, Јозеф Алберс, Елмер Бишоф, [[Агнес Мартин]], Ал Хелд, [[Сем Френсис]], Елсворт Кели, Морис Луис, Хелен Франкенталер, Џин Дејвис, [[Френк Стела]], Кенет Ноланд, Џоан Мичел, Фридел Џубас, и помлади уметници како Брајс Марден, Роберт Манголд, Сем Гилијам, Џон Хојланд, Шон Скали, Блинки Палермо, Пет Стир, Елизабет Мареј, Лари Пунс, Волтер Дарби Банард, Лари Зокс, Рони Лендфилд, Роналд Дејвис, Ден Кристенсен, Џоан Снајдер, Ричард Татл, Рос Блекнер, Арчи Ранд., Сузан Криле, Мино Арџенто и десетици други создале витални и влијателни слики. === Монохроматизам, минимализам, постминимализам === Уметници како [[Лари Пунс]] - чии дела се поврзани со оп-артот со неговиот акцент на точки, овали и заостанати слики што отскокнуваат низ полињата во боја - Елсворт Кели, Кенет Ноланд, Ралф Хамфри, Роберт Мадервел и Роберт Рајман, исто така, почнале да истражуваат ленти, монохроматски и тврди рабови формати од крајот на 1950-тите до 1960-тите. Поради стремежот во минимализмот да се фаворизира буквалното - како што покажал [[Роберт Манголд]], кој го разбирал концептот на обликот на платното и неговиот однос со ''објектот'' - постоело движење подалеку од сликарските кон скулпторски грижи. Доналд Џад започнал како сликар, но завршил како креатор на предмети. Неговиот клучен есеј „Специфични објекти“ (објавен во годишникот за уметности 8, 1965), станал темелник на теоријата за формирање на минималистичката естетика. Во овој есеј, Џад пронашол почетна точка за нова територија за американската уметност и истовремено отфрлање на преостанатите наследени европски уметнички вредности. Тој посочил докази за овој развој во делата на низа уметници активни во Њујорк во тоа време, вклучувајќи ги Џаспер Џонс, Ден Флавин и Ли Бонтеку. Од „прелиминарна“ важност за Џад било делото на [[Џорџ Ерл Ортман]], <ref name="Brooklyn Rail">{{Наведена мрежна страница|url=https://brooklynrail.org/2006/12/artseen/ortman/|title=George Ortman|last=Long|first=Jim|date=20 August 2024|work=The Brooklyn Rail}}</ref> кој ги дестилирал формите на сликарството во дипти, цврсти, филозофски набиени геометрии. Овие специфични објекти населувале простор кој во тоа време не можел удобно да се класифицира ниту како сликарство ниту како скулптура. Тоа што самиот категоричен идентитет на таквите предмети бил доведен во прашање и тоа што тие избегнувале лесно поврзување со добро истрошени и премногу познати конвенции, било дел од нивната вредност за Џад. Во многу поопшта смисла, европските корени на минимализмот можат да се пронајдат кај геометриските апстрактни сликари во [[Баухаус]], во делата на [[Пит Мондријан]] и други уметници поврзани со движењето Де Стајл, кај [[Конструктивизам (уметност)|руските конструктивисти]] и во делата на романскиот скулптор [[Константин Бранкуши]]. Американските сликари како [[Брајс Марден]] и [[Сај Тумбли]] покажуваат јасно европско влијание во нивното ''чисто'' апстрактно, минималистичко сликарство од 1960-тите. Полиуретанските дела на Роналд Дејвис од крајот на 1960-тите оддаваат почит на „ ''Скршеното стакло“'' на [[Марсел Дишан]]. Ова движење станало жестоко критикувано од високите модернистички формалистички уметнички критичари и историчари. Некои загрижени критичари сметале дека минималистичката уметност претставува неразбирање на современата дијалектика на сликарството и скулптурата, како што е дефинирана од критичарот [[Клемент Гринберг]], веројатно доминантниот американски критичар на сликарството во периодот до 1960-тите. Најзначајната критика на минимализмот ја искажал [[Мајкл Фрид]], кој се спротивставил врз основа на неговата „театралност“. Во ''„Уметност и објектност“'' (објавена во „Артфорум“ во јуни 1967 година) тој тврдел дека дела како оние на Роберт Морис го преобразуваат чинот на гледање во еден вид спектакл, во кој се откриваат вештачките ефекти на чинот на набљудување и учеството на гледачот во делото, што тој го сметал за неуспех. Ад Рајнхард, всушност уметник од генерацијата на [[Апстрактен експресионизам|апстрактните експресионисти]], но чии [[Редункционизам|редуктивни]] слики во целост црни изгледа го предвидувале минимализмот, го кажал следново за вредноста на овој пристап кон уметноста: „Колку повеќе работи има во него, толку е позафатено уметничкото дело, толку е полошо. Повеќе е помалку. Помалку е повеќе. Окото е закана за чистиот вид. Разоткривањето на себеси е непристојно. Уметноста започнува со ослободување од природата.“<ref>[http://www.artnews.com/2015/01/24/less-is-more-ad-reinhardts-twelve-rules-for-pure-art/ ''Less Is More: Ad Reinhardt's 12 Rules for Pure Art''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180707062510/http://www.artnews.com/2015/01/24/less-is-more-ad-reinhardts-twelve-rules-for-pure-art/|date=7 July 2018}}, The Editors of ARTnews, 24 January 2015 (based on a paper read at the 45th annual meeting of the College Art Association at the Detroit Institute of Art, 26 January 1957)</ref> Други важни иновации во апстрактното сликарство се случија во текот на 1960-тите и 1970-тите години, карактеризирани со монохроматско сликарство и сликарство со цврсти рабови инспирирани од Ад Рајнхард, Барнет Њуман, Милтон Резник и Елсворт Кели. Различни уметници како Агнес Мартин, Ал Хелд, Лари Зокс, [[Френк Стела]], Лари Пунс, Брајс Марден и други ја истражувале моќта на поедноставувањето. Конвергенцијата на сликарството на [[Сликарство на обоено поле|обоено поле]], минималистичката уметност, сликарството со цврсти рабови, [[Лирска апстракција|лирската апстракција]] и постминимализмот ја замаглила разликата помеѓу движењата што станала поочигледна во 1980-тите и 1990-тите. Неоекспресионистичкото движење е поврзано со претходните случувања во [[Апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]], неодадаизмот, лирската апстракција и постминималното сликарство. == Доцен 20 век == === Нео-експресионизам === Кон крајот на 1960-тите, [[Апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионистички]] сликар [[Филип Густон]] помогнал во водењето на преносот од апстрактен експресионизам кон [[неоекспресионизам]] во сликарството, напуштајќи ја таканаречената „чиста апстракција“ на апстрактниот експресионизам во корист на покарикатурални прикажувања на разни лични симболи и предмети. Овие дела станале инспиративни за новата генерација сликари заинтересирани за оживување на експресивната сликовитост. Неговата слика ''„Сликање, пушење, јадење'' 1973“ претставува пример за конечното и убедливо враќање на Гастон кон претставувањето. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.theartstory.org/movement-neo-expressionism.htm|title=Neo-Expressionism Movement Overview|last=Wolf|first=Justin|work=The Art Story|accessdate=June 30, 2019}}</ref> Кон крајот на 1970-тите и почетокот на 1980-тите, постоело и враќање кон сликарството што се случило речиси истовремено во Италија, Германија, Франција и [[Обединето Кралство|Велика Британија]]. Овие движења биле наречени [[Трансавангарда|Трансавангардија]], Ној Вајлд, [[слободна фигуративност]], <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=188|title=Tate online glossary|publisher=Tate.org.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20110802022717/https://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=188|archive-date=2 August 2011|accessdate=2014-08-08}}</ref> неоекспресионизам, Лондонска школа, а кон крајот на 80-тите години [[Стакизам]], соодветно. Овие слики се карактеризирале со големи формати, слободно експресивно цртање белези, фигурација, мит и имагинација. Сите дела во овој жанр почнаа да бидат етикетирани како неоекспресионизам. Критичките реакции биле поделени. Некои критичари го сметале тоа за поттикнато од профитни мотиви од страна на големите комерцијални галерии. Овој вид уметност продолжува да биде популарен во 21 век, дури и по крахот на уметноста кон крајот на 1980-тите. Кон крајот на 1970-тите во Соединетите Американски Држави, сликарите кои започнале да работат со освежени површини и кои се вратиле на сликовитоста како Сузан Ротенберг, добиле на популарност, особено како ''што е изразено преку „Коњ 2“,'' 1979. <ref>{{Наведен нестручен часопис|access-date=June 30, 2019}}</ref> Во текот на 1980-тите, американски уметници како Ерик Фишл, Дејвид Сал, [[Жан Мишел Баскија|Жан-Мишел Баскија]] (кој започнал како [[Графити|создавач на графити]]), Џулијан Шнабел и [[Кит Харинг]], како и италијански сликари како Мимо Паладино, Сандро Чија и Енцо Куки, меѓу другите, ја дефинирале идејата за неоекспресионизам во Америка. <ref>{{Наведена книга|title=A Dictionary of Modern and Contemporary Art|last=Chilvers|first=Ian|last2=Glaves-Smith|first2=John|date=2009|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19923-965-8|edition=2nd|location=Oxford, UK|pages=503–504}}</ref> Неоекспресионизмот бил стил на [[Модернизам|модерно]] сликарство кој станал популарен кон крајот на 1970-тите и доминирал на уметничкиот пазар до средината на 1980-тите. Се развил во Европа како реакција против концептуалната и минималистичка уметност од 1960-тите и 1970-тите. Неоекспресионистите се вратиле на прикажување препознатливи предмети, како што е човечкото тело (иако понекогаш на практично апстрактен начин), на груб и бурно емотивен начин користејќи живописни бои и банални хармонии на бои. Ветераните сликари Филип Густон, Франк Ауербах, Леон Кософ, Герхард Рихтер, А.Р. Пенк и Георг Базелиц, заедно со малку помлади уметници како Анселм Кифер, Ерик Фишл, Сузан Ротенберг, Франческо Клементе, Дејмиен Хрст, [[Жан Мишел Баскија|Жан-Мишел Баскија]], Џулијан Шнабел, [[Кит Харинг]] и многу други станаа познати по работата во овој интензивен експресионистички стил на сликање. === Современо сликарство во 21 век === На почетокот на 21 век, современото сликарство и современата уметност воопшто продолжуваат во неколку постојани модови, карактеризирани со идејата за плурализам. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2015/06/28/books/review/the-contemporaries-painting-now-and-more.html|title='The Contemporaries', 'Painting Now' and More|last=Cotter|first=Holland|date=June 25, 2015|work=The New York Times|access-date=June 30, 2019|author-link=Holland Cotter}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://smithsonianassociates.org/ticketing/tickets/232357?tmssource=217304|title=Understanding Contemporary Art: From Pop to Pluralism|work=Smithsonian Associates|accessdate=June 30, 2019}}</ref> Конвенционалното сликарство е отфрлено од уметниците од постсовремениот период во корист на уметничкиот плурализам. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.getty.edu/education/teachers/classroom_resources/curricula/contemporary_art/background1.html|title=About Contemporary Art (Education at the Getty)|work=[[J. Paul Getty Museum]]|accessdate=June 30, 2019}}</ref> Според уметничкиот критичар Артур Данто, преовладува став „''сè е дозволено''“; синдром „сè се случува“ и следствено „ништо не се случува“; ова создава естетски сообраќаен метеж без цврста и јасна насока и со секоја лента на уметничкиот суперавтопат исполнета до максимум. <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=2y2ChJWfYoYC&q=after+the+end+of+art.|title=After the End of Art: Contemporary Art and the Pale of History|last=Danto|first=Arthur|publisher=Princeton University Press|year=1998|isbn=0-691-00299-1|location=Princeton, New Jersey|page=47|author-link=Arthur Danto}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rowan.edu/open/philosop/clowney/Aesthetics/philos_artists_onart/danto.htm#top|title=Arthur Danto|last=Cloweny|first=David W.|work=[[Rowan University]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20091227094138/http://www.rowan.edu/open/philosop/clowney/Aesthetics/philos_artists_onart/danto.htm#top|archive-date=December 27, 2009|accessdate=June 30, 2019}}</ref> [[Категорија:Западна уметност]] [[Категорија:Сликарство]] [[Категорија:Уметноста во 20 век]] 3qfmsksq6wprweq5505oubmk8mayfpr 5641681 5641673 2026-10-07T09:47:55Z Тиверополник 1815 5641681 wikitext text/x-wiki [[File:La_danse_(I)_by_Matisse.jpg|мини|300x300пкс| [[Анри Матис]], ''Танцот I'', 1909, Музеј на модерна уметност. Еден од камен-темелниците на модерната уметност од 20 век.]] '''Западното сликарство од 20 век''' започнува со наследството на сликарите од крајот на 19 век, [[Винсент ван Гог]], [[Пол Сезан]], [[Пол Гоген]], [[Жорж Пјер Сера|Жорж Сера]], [[Анри де Тулуз-Лотрек]] и други, кои биле од суштинско значење за развојот на модерната уметност. На почетокот на 20 век, [[Анри Матис]] и неколку други млади уметници, вклучувајќи ги предкубистите [[Жорж Брак]], [[Андре Дерен]], [[Раул Дифи]] и [[Морис де Вламенк|Морис де Вламинк]], го револуционизирале парискиот уметнички свет со „диви“, разнобојни, експресивни пејзажи и слики со фигури што критичарите ги нарекле [[фовизам]]. Втората варијанта на ''„Танцот“'' од Матис означила клучна точка во неговата кариера и во развојот на модерното сликарство. <ref>{{Наведена книга|title=Four French Symbolists|last=Clement|first=Russell T.|date=1996|publisher=[[Greenwood Press]]|isbn=978-0-31329-752-6|location=[[Westport, Connecticut]]|page=114}}</ref> Тоа ја одразувало почетната фасцинација на Матис со [[Примитивна уметност|примитивната уметност]]: интензивната топла боја на фигурите наспроти ладната сино-зелена позадина и ритмичката низа на танцувачките голи тела ги пренесуваат чувствата на емоционално ослободување и [[хедонизам]]. Првично под влијание на Тулуз-Лотрек, Гоген и други иноватори од крајот на 19 век, [[Пабло Пикасо]] ги насликал своите први [[Кубизам|кубистички]] слики врз основа на идејата на Сезан дека сите прикази на природата можат да се сведат на три цврсти тела: [[коцка]], [[сфера]] и [[конус]]. Со сликата ''[[Госпоѓиците од Авињон|„Госпоѓиците од Авињон“]]'' (1907), Пикасо создал нова и радикална слика која прикажува сурова и примитивна сцена во бордел со пет проститутки, насилно насликани жени, што потсетува на [[Африкански маски|африкански племенски маски]] и неговите нови [[Протокубизам|протокубистички]] пронајдоци. [[Кубизам|Аналитичкиот кубизам]], претставен во ''„Виолина и свеќник“, Париз'', бил заеднички развиен од Пабло Пикасо и Жорж Брак од околу 1908 до 1912 година. Аналитичкиот кубизам бил проследен со [[Кубизам|синтетички кубизам]], карактеризиран со воведување на различни текстури, површини, [[Колаж|колажни]] елементи, залепена хартија и голем број споени теми. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.metmuseum.org/about-the-museum/press-room/exhibitions/2014/cubism-the-leonard-lauder-collection|title=Cubism: The Leonard A. Lauder Collection|date=October 10, 2014|work=[[Metropolitan Museum of Art]]|accessdate=June 30, 2019}}</ref> <ref name="The Cubist Epoch">{{Наведена книга|url=https://archive.org/stream/cubistepoch00coop#page/n0/mode/2up|title=The Cubist Epoch|last=Cooper|first=Douglas|date=1970|publisher=[[Phaidon Press]]|isbn=0-87587-041-4|location=London, UK|pages=11–221, 232|author-link=Douglas Cooper (art historian)}}</ref> [[Кристален кубизам|Кристалниот кубизам]] претставувал прочистена форма на кубизмот, во согласност со преминот што се случил меѓу 1915 и 1916 година кон силен акцент на динамиката на рамните површини и големите геометриски рамнини што се преклопуваат, практикувани од Брак, Пикасо, Жан Мецингер, Алберт Глез, Хуан Грис, Диего Ривера, Анри Лоренс, Жак Липчиц, [[Александар Архипенко]], Фернан Леже и неколку други уметници во 1920-тите. <ref name="Green, 1987">{{Наведена книга|title=Cubism and its Enemies, Modern Movements and Reaction in French Art, 1916–1928|last=Green|first=Christopher|date=1987|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-30003-468-4|location=New Haven & London|pages=13–47, 215|author-link=Christopher Green (art historian)}}</ref> Во годините помеѓу 1910 и крајот на [[Првата светска војна]] и по врвот на кубизмот, во Париз се појавиle неколку движења. [[Џорџо де Кирико]] се преселил во Париз во јули 1911 година, каде што му се придружил на својот брат Андреа (поетот и сликар познат како [[Алберто Савинио]]). Преку својот брат се запознал со Пјер Лапрад, член на жирито на „Есенски салон“, каде што изложил три од своите соновнички дела: ''„Енигма на пророкот“'', ''„Енигма на едно попладне“'' и ''„Автопортрет“''. Во текот на 1913 година ги изложил своите дела во Салонот на независните и Есенскиот салон, каде што неговите дела биле забележани од [[Пабло Пикасо]], [[Гијом Аполинер]] и други. Неговите привлечни и мистериозни слики се сметаат за инструментални за раните почетоци на [[Надреализам|надреализмот]]. ''„Песна на љубовта''“ (1914) претставува едно од најпознатите дела на де Кирико и е ран пример за надреалистичкиот стил, иако е насликана десет години пред движењето да биде „основано“ од [[Андре Бретон]] во 1924 година <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.moma.org/collection/works/80419|title=Giorgio de Chirico. ''The Song of Love''. Paris, June-July 1914|work=The Museum of Modern Art|accessdate=June 30, 2019}}</ref> Во првите две децении од 20 век, како што се развивал кубизмот, се појавиле неколку други важни движења; [[футуризам]] ([[Џакомо Бала]]), [[апстрактна уметност]] ( [[Василиј Кандински]]), „Син јавач“ ([[Василиј Кандински|Кандински]] и [[Франц Марк]]), [[Баухаус]] ([[Василиј Кандински|Кандински]] и [[Паул Кле]]), орфизам (Роберт Делоне и Франтишек Купка), синхромизам (Морган Расел и Стентон Мекдоналд-Рајт), [[Де Стајл|„Де Стајл“]] (Тео ван Доесбург и [[Пит Мондријан]]), [[супрематизам]] ([[Казимир Малевич]]), [[Конструктивизам (уметност)|конструктивизам]] (Владимир Татлин), [[дадаизам]] ([[Марсел Дишан]], Пикабија и [[Ханс Арп|Жан Арп]]) и [[надреализам]] (Џорџо де Кирико, [[Андре Бретон]], [[Жоан Миро]], [[Рене Магрит]], [[Салвадор Дали]] и [[Макс Ернст]]). Модерното сликарство влијаело врз сите визуелни уметности, од [[Модернизам|модернистичката]] [[архитектура]] и [[дизајн]], до [[Авангарда|авангардниот]] филм, театарот и модерниот танц, и станало експериментална лабораторија за изразување на визуелното искуство, од [[Фотографија|фотографијата]] и конкретната поезија до рекламната уметност и модата. Сликите на Ван Гог извршиле големо влијание врз [[Експресионизам|експресионизмот]] од 20 век, што може да се види во делата на [[Фовизам|фовистите]], [[Мост (уметност)|„Мост“]] (група предводена од германскиот сликар [[Ернст Лудвиг Кирхнер|Ернст Кирхнер]]) и експресионизмот на [[Едвард Мунк]], [[Егон Шиле]], [[Марк Шагал]], [[Амедео Модиљани|Амадео Модиљани]], [[Хаим Сутин]] и други. == Почеток на 20 век == <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Matisse-Woman-with-a-Hat.jpg|алт=Henri Matisse, 1905, Fauvism| [[Анри Матис]], 1905, [[Фовизам]] File:Matisse_-_Music.jpg|алт=Henri Matisse, Music, 1910, late Fauvism| [[Анри Матис]], ''Музика,'' 1910, доцен [[фовизам]] File:De_Chirico's_Love_Song.jpg|алт=Giorgio de Chirico, 1914, Metaphysical art (pre-Surrealism)| [[Џорџо де Кирико]], 1914, Метафизичка уметност (пред- [[надреализам]]) File:Henri_Rousseau_005.jpg|алт=Henri Rousseau, The Dream, 1910, Primitive Surrealism| [[Анри Русо]], ''Сонот'', 1910, Примитивен [[надреализам]] File:Juan_Gris_-_Portrait_of_Pablo_Picasso_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Juan Gris, 1912, Cubism| Хуан Грис, 1912, [[Кубизам]] </gallery> === Пионери на апстракцијата === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Delaunay_ChampDeMars.jpg|алт=Robert Delaunay, 1911, Orphism| Роберт Делоне, 1911, [[Орфизам (уметност)|Орфизам]] File:Gray_Tree_1911.jpg|алт=Piet Mondrian, 1911, early De Stijl| [[Пит Мондријан]], 1911 година, почетокот [[Де Стајл|на Де Стајл]] File:Deer_in_the_Woods_II.jpg|алт=Franz Marc 1912, Der Blaue Reiter| [[Франц Марк]] 1912, Синиот Јавач File:Composition_VII_-_Wassily_Kandinsky,_GAC.jpg|алт=Wassily Kandinsky, 1913, birth of Abstract Art| [[Василиј Кандински]], 1913, раѓање на [[Апстрактна уметност|апстрактната уметност]] File:Robert_Delaunay_-_Simultaneous_Contrasts-Sun_and_Moon_-_1912.jpg|алт=Robert Delaunay, 1912–1913, Orphism| Роберт Делоне, 1912–1913, Орфизам File:Cosmic_Synchrony.jpg|алт=Morgan Russell, 1913–14 Synchromism| Морган Расел, 1913–14 [[Синхромизам]] File:Supremus_55_(Malevich,_1916).jpg|алт=Kazimir Malevich, 1916, Suprematism| [[Казимир Малевич]], 1916 година, [[Супрематизам]] File:Theo_van_Doesburg_Composition_VII_(the_three_graces).jpg|алт=Theo van Doesburg, 1917, De Stijl, Neo-Plasticism| Тео ван Дозбург, 1917, [[Де Стајл]], [[Неопластицизам]] File:Leger_railway_crossing.jpg|алт=Fernand Léger, 1919, Synthetic Cubism, Tubism| Фернан Леже, 1919, [[Кубизам|Синтетички кубизам]], [[тубизам]] File:Davis_Stuart_Lucky_Strike_1921.jpg|алт=Stuart Davis, American modernism, 1921| Стјуарт Дејвис, [[американски модернизам]], 1921 File:Davis_steeple_street.jpg|алт=Stuart Davis American Modernism 1922| Стјуарт Дејвис Американски [[модернизам]] 1922 </gallery> [[File:Piet_Mondriaan,_1930_-_Mondrian_Composition_II_in_Red,_Blue,_and_Yellow.jpg|мини| [[Пит Мондријан]], ''Композиција II во црвено, сино и жолто'', 1930 година, [[Де Стајл]]]] [[Василиј Кандински]], руски сликар, графичар и [[Теорија|теоретичар]] на уметност, генерално се смета за прв значаен сликар на модерната [[апстрактна уметност]]. Како ран [[Модернизам|модернист]], во потрага по нови начини на визуелно изразување и духовно изразување, тој теоретизирал - како и современите [[Окултизам|окултисти]] и [[Теозофија|теозофисти]] - дека чистата визуелна апстракција има короларни вибрации со звукот и музиката. Тие тврделе дека чистата апстракција може да се изрази преку чиста духовност. Неговите најрани апстракции генерално биле насловени (како примерот во горната галерија) ''Композиција VII'', поврзувајќи се со делата на музичките композитори. Кандински вклучил многу од своите теории за апстрактната уметност во својата книга ''„За духовното во уметноста“''. Уметноста на [[Пит Мондријан]] била поврзана и со неговите духовни и филозофски студии. Во 1908 година се заинтересирал за теозофското движење кое го започнала [[Мадам Блаватска|Хелена Петровна Блаватска]] кон крајот на 19 век. Блаватска верувала дека е можно да се постигне подлабоко знаење за природата од она што го овозможуваат емпириските средства, а голем дел од работата на Мондријан до крајот на неговиот живот била инспирирана од неговата потрага по тоа духовно знаење. Други големи пионери на раната апстракција се шведската сликарка [[Хилма аф Клинт]], рускиот сликар [[Казимир Малевич]] и швајцарскиот сликар [[Паул Кле]]. [[Робер Делоне]] бил француски уметник кој е поврзан со орфизмот (потсетува на врската помеѓу чистата апстракција и кубизмот). <ref name="Robert Herbert">{{Наведена книга|title=Neo-Impressionism (Exhibition catalogue)|last=Herbert|first=Robert L.|date=1968|publisher=Solomon R. Guggenheim Foundation|location=New York}}</ref> Неговите подоцнежни дела станале поапстрактни, потсетувајќи на Паул Кле. Неговите клучни придонеси во апстрактното сликарство се однесуваат на неговата смела употреба на бои и јасна љубов кон експериментирање и со длабочина и со тон. На покана од Кандински, Делоне и неговата сопруга, уметницата [[Соња Делоне]], се приклучиле на „Синиот јавач“ (Der Blaue Reiter), група апстрактни уметници со седиште во [[Минхен]], во 1911 година, а неговата уметност се свртила кон апстрактната уметност. Други важни пионери на апстрактното сликарство се [[Чеси|чешкиот]] сликар [[Франтишек Купка]], како и американските уметници Стентон Мекдоналд-Рајт и Морган Расел, кои во 1912 година го основале синхромизмот, уметничко движење кое многу наликува на орфизмот. <ref>{{Наведена книга|title=[[American Visions: The Epic History of Art in America]]|last=Hughes|first=Robert|date=1997|publisher=Knopf|isbn=978-0-67942-627-1|location=New York|pages=[https://archive.org/details/americanvisionse0000hugh/page/43 43, 55–56, 348]|author-link=Robert Hughes (critic)}}</ref> <ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/earlyamericanmod0000davi/page/124|title=Early American Modernist Painting, 1910-1935|last=Davidson|first=Abraham A.|date=1994|publisher=[[Da Capo Press]]|isbn=978-0-30680-595-0|location=New York|page=[https://archive.org/details/earlyamericanmod0000davi/page/124 124]}}</ref> === Фовизам, Синиот Јавач и Мост === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Wassily_Kandinsky,_1903,_The_Blue_Rider_(Der_Blaue_Reiter),_oil_on_canvas,_52.1_x_54.6_cm,_Stiftung_Sammlung_E.G._Bührle,_Zurich.jpg|алт=Wassily Kandinsky, Der Blaue Reiter, 1903| [[Василиј Кандински]], Синиот јавач, 1903 година File:Matisse_-_Green_Line.jpeg|алт=Henri Matisse, Fauvism, 1905| [[Анри Матис]], [[Фовизам]], 1905 година File:SeineChatou.JPG|алт=Maurice de Vlaminck, Fauvism, 1906| [[Морис де Вламенк|Морис де Вламинк]], [[Фовизам]], 1906 година File:Jawlensky_Sakharoff.jpg|алт=Alexej von Jawlensky, Der Blaue Reiter, 1909| Алексеј фон Јавленски, Синиот јавач, 1909 година File:Franz_Marc_The_Lamb.jpg|алт=Franz Marc, Der Blaue Reiter, 1913–14| [[Франц Марк]], Синиот јавач, 1913-1914 File:Kirchner_1913_Street,_Berlin.jpg|алт=Ernst Kirchner, Die Brücke, 1913| [[Ернст Лудвиг Кирхнер|Ернст Кирхнер]], [[Мост (уметност)|Мост]], 1913 година File:Otto_Mueller,_c.1919,_Landscape_with_Yellow_Nudes,_oil_on_burlap,_70.2_x_90.8_cm,_MoMA.jpg|алт=Otto Mueller, Die Brücke, 1919| [[Ото Милер]], [[Мост (уметност)|Мост]], 1919 година </gallery> <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Picabia_Machine_Turn.jpg|алт=Francis Picabia, Machine Turn Quickly 1916, Dada| [[Франсис Пикабија]], ''Брзо вртење на машината'' 1916, [[Дадаизам]] File:DasUndbild.jpg|алт=Kurt Schwitters, 1919, painted collage, Dada| [[Курт Швитерс]], 1919 година, [[Колаж|насликан колаж]], [[Дадаизам|Дада]] </gallery><gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Max_Beckmann,_1918-19,_The_Night_(Die_Nacht),_oil_on_canvas,_133_x_154_cm,_Kunstsammlung_Nordrhein-Westfalen,_Düsseldorf.jpg|алт=Max Beckmann, The Night (Die Nacht), 1918–1919, Neue Sachlichkeit| Макс Бекман, ''Ноќта (Die Nacht)'', 1918-1919, Нова стварност File:Thomas_Hart_Benton_-_People_of_Chilmark_(Figure_Composition)_1920.jpg|алт=Thomas Hart Benton, 1920, Regionalism| [[Томас Харт Бентон]], 1920, Регионализам File:Bellows_George_Dempsey_and_Firpo_1924.jpg|алт=George Bellows, 1924, American realism| Џорџ Белоус, 1924, американски реализам File:Orozco_Mural_Omniciencia_1925_Azulejos.jpg|алт=José Orozco, detail of mural Omnisciencia, 1925, Mexican Social Realist Mural Movement| Хозе Орозко, детал од муралот ''Omnisciencia'', 1925 година, [[Мексикански мурализам|Мексиканско социјалистичко движење]] File:Demuth_Charles_Spring_1921.jpg|алт=Charles Demuth Spring, 1921, American Precisionism (proto Pop Art)| Чарлс Демут, ''пролет'', 1921, американски [[Прецизионизам|<nowiki/>]][[Прецизионизам]] (прото [[поп-арт]]) File:NY_Met_demuth_figure_5_gold.JPG|алт=Charles Demuth 1928, American Precisionism (proto Pop Art)| Чарлс Демут 1928, Американски [[Прецизионизам]] (прото [[поп-арт]]) File:Demuth_Charles_Chimney_and_Watertower_1931.jpg|алт=Charles Demuth, 1931, Precisionism| Чарлс Демут, 1931, [[Прецизионизам]] File:MacDonaldWright_AirplaneSynchYelOrng.jpg|алт=Stanton Macdonald-Wright 1920, Airplane Synchromy in Yellow-Orange, Synchromism| Стентон Мекдоналд-Рајт 1920, ''Синхромија на авиони во жолто-портокалова боја,'' Синхромизам File:Palacio_de_Bellas_Artes_-_Mural_El_Hombre_in_cruce_de_caminos_Rivera_3.jpg|алт=Diego Rivera, Recreation of Man at the Crossroads (renamed Man, Controller of the Universe), originally created in 1934, Mexican muralism movement| Диего Ривера, Рекреација на ''човекот на раскрсницата'' (преименувана во ''Човек, Контролор на универзумот''), првично создадена во 1934 година, [[Мексикански мурализам|мексиканско муралистичко движење]] </gallery> [[File:Amadeo_Modigliani_036.jpg|мини| [[Амедео Модиљани]], ''Портрет на Сутин'' 1916, Сутин бил важен практичар на [[Експресионизам|експресионизмот]]]] Ле Фов (француски за ''Диви ѕверови'') биле сликари од почетокот на 20 век, кои експериментирале со слободата на изразување преку бојата. Името на групата било дадено како на шега, а не како комплимент, уметничкиот критичар Луј Восел. [[Фовизам|Фовизмот]] бил краткотрајно и лабаво групирање на уметници чии дела ги нагласувале сликарските квалитети и имагинативната употреба на длабока боја над репрезентативните вредности. Фовистите ја правеле темата на сликата лесна за читање и ги преувеличувале перспективите. Едно пророчко предвидување за фовистите било изразено во 1888 година од [[Пол Гоген]] до [[Пол Серизје]]<blockquote>Како ги гледаш овие дрвја? Тие се жолти. Значи, внеси жолта боја; оваа сенка, која повеќе влече кон сино, насликај ја со чист ултрамарин; а овие црвени лисја? Употреби вермилион.</blockquote>Водачи на движењето биле [[Анри Матис]] и [[Андре Дерен]], кој од друга страна биле еден вид пријателски ривали, секој со свои следбеници. На крајот, Матис станал ''јанг'' на ''јинот'' на Пикасо во 20 век. Фовистичките сликари биле Алберт Марке, Шарл Камоан, [[Морис де Вламенк|Морис де Вламинк]], [[Раул Дифи]], Отон Фриз, холандскиот сликар Кес ван Донген и партнерот на Пикасо во кубизмот, [[Жорж Брак|Жорж Брак,]] меѓу другите. <ref>{{Наведена книга|title=The "Wild Beasts": Fauvism and its Affinities (Exhibition catalogue)|last=Elderfield|first=John|date=1976|publisher=Museum of Modern Art|isbn=0-87070-638-1|location=New York|author-link=John Elderfield}}</ref> Фовизмот, како движење, немало конкретни теории и било краткотрајно, почнувајќи од 1905 година и завршувајќи во 1907 година. Припадниците на фовизмот имале само три изложби. Матис се сметал за водач на движењето, поради неговата старост и претходното самоетаблирање во академскиот уметнички свет. Неговиот портрет на г-ѓа Матис од 1905 година, ''„Зелената линија“'' предизвикал сензација во Париз кога бил првпат изложен. Тој рекол дека сака да создава уметност за воодушевување; уметноста како украс била неговата цел и може да се каже дека неговата употреба на светли бои се обидува да одржи спокојство во композицијата. Во 1906 година, по предлог на неговиот пријател Амброаз Волард, Андре Дерен заминал во Лондон и насликал серија слики како ''„Чариншки мост, Лондон“'' во фовистички стил, парафразирајќи ја познатата серија на [[Импресионизам|импресионистичкиот]] сликар [[Клод Моне]]. <ref>{{Наведени вести|title=Derain's London paintings at the Courtauld Gallery|last=Rosenthal|first=Tom|date=4 December 2005|work=[[The Independent]]|author-link=Tom Rosenthal (publisher)}}</ref> [[File:MunchDerToddesMarat1907.JPG|лево|мини| [[Едвард Мунк]], ''Смртта на Марат I'' (1907), пример за [[експресионизам]]]] До 1907 година, фовизмот повеќе не претставувал шокантно ново движење, наскоро бил заменет со [[кубизам]] на радарот на критичарите како најнов нов развој во [[Современа уметност|современата уметност]] од тоа време. Во 1907 година, [[Гијом Аполинер|Аполинер]], коментирајќи за Матис во статија објавена во „Ла Фаланж“, изјавил: „Не сме тука во присуство на екстравагантен или екстремистички потфат: уметноста на Матис е еминентно разумна.“ <ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/picassobraquepio0000rubi/page/348|title=Picasso and Braque: Pioneering Cubism|last=Rubin|first=William|date=1989|publisher=[[Museum of Modern Art]]|isbn=0-87070-676-4|location=New York|page=[https://archive.org/details/picassobraquepio0000rubi/page/348 348]|author-link=William Rubin}}</ref> „Синиот Јавач“ било германско движење кое траело од 1911 до 1914 година, фундаментално за експресионизмот, заедно со [[Мост (уметност)|„Мост“]], група германски [[Експресионизам|експресионистички]] уметници формирани во [[Дрезден]] во 1905 година. Основачки членови на [[Мост (уметност)|Мост]] биле [[Фриц Блејл]], [[Ерих Хекел]], [[Ернст Лудвиг Кирхнер]] и Карл Шмит-Ротлуф. Подоцнежните членови биле Макс Пехштајн, [[Ото Милер]] и други. Ова била плодна група, која со текот на времето извршила големо влијание врз развојот на модерната уметност во 20 век и го создала стилот на [[Експресионизам|експресионизмот]]. <ref name="bruckemuseumbrucke">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bruecke-museum.de/englbleyl.htm|title=Fritz Bleyl (1880-1966)|work=Brücke Museum|archive-url=https://web.archive.org/web/20180316013621/http://www.bruecke-museum.de/englbleyl.htm|archive-date=March 16, 2018|accessdate=September 7, 2007}}</ref> [[Василиј Кандински]], [[Франц Марк]], [[Аугуст Маке]], [[Алексеј фон Јавленски]], чија психички експресивна слика на рускиот танчер ''„Портрет на Александар Сахаров“'' од 1909 година е во галеријата погоре, Маријана фон Верефкин, Лионел Фајнингер и други ја основале групата „Синиот јавач“ како одговор на отфрлањето на сликата на Кандински „''Страшниот суд“'' од изложбата. На „Синиот јавач“ му недостасувало средишен уметнички манифест, туку бил центриран околу Кандински и Марк. Уметниците Габриеле Минтер и [[Паул Кле]] исто така биле вклучени. Името на движењето доаѓа од слика од Кандински создадена во 1903 година. Исто така, се тврди дека името можеби потекнува од ентузијазмот на Марк за коњите и љубовта на Кандински кон сината боја. За Кандински, ''сината'' е боја на духовноста: колку е потемна сината боја, толку повеќе ја буди човечката желба кон вечното. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.tate.org.uk/art/art-terms/d/der-blaue-reiter|title=Art Term: Der Blaue Reiter|work=[[Tate]]|accessdate=August 10, 2009}}</ref> === Експресионизам, симболизам, американски модернизам, Баухаус === <gallery widths="140px" heights="140px"> File:The_Kiss_-_Gustav_Klimt_-_Google_Cultural_Institute.jpg|алт=Gustav Klimt, Expressionism, 1907–1908| [[Густав Климт]], [[експресионизам]], 1907-1908 File:Nature_Symbolized.jpg|алт=Arthur Dove, early American modernism, 1911| [[Артур Дав]], ран американски модернизам, 1911 година File:Egon_Schiele_-_Self-Portrait_with_Physalis_-_Google_Art_Project.jpg|алт=Egon Schiele, Symbolism and Expressionism, 1912| [[Егон Шиле]], Симболизам и [[експресионизам]], 1912 File:Modigliani_-_Nu_couché.jpg|алт=Amedeo Modigliani, Symbolism and Expressionism, 1917| [[Амедео Модиљани|Амадео Модиљани]], Симболизам и [[експресионизам]], 1917 File:Georgia_O'Keeffe,_Series_1,_No._8.jpg|алт=Georgia O'Keeffe, American modernism, 1918| [[Џорџија О'Киф]], американски модернизам, 1918 File:Patrick_Henry_Bruce_-_Peinture.jpg|алт=Patrick Henry Bruce, American modernism, 1917–1918| Патрик Хенри Брус, американски модернизам, 1917–1918 File:Paul_Klee,_1922,_Red_Balloon,_oil_on_chalk-primed_gauze,_mounted_on_board,_31.7_x_31.1_cm,_Solomon_R._Guggenheim_Museum.jpg|алт=Paul Klee, Bauhaus, 1922| [[Паул Кле]], [[Баухаус]], 1922 </gallery> [[File:1920,_Soutine,_Chemin_de_la_Fontaine_des_Tins_at_Céret.jpg|мини| [[Хаим Сутин]], [[експресионизам]], околу 1920 година]] [[File:The_dining_room_in_the_country_by_Pierre_Bonnard_(1913).jpg|мини| [[Пјер Бонар]], 1913, европско [[Модернизам|модернистичко наративно сликарство]]]] ''[[Експресионизам|Експресионизмот]]'' и [[Симболизам|''симболизмот'']] се широки правци кои опфаќаат неколку важни и поврзани движења во сликарството од 20 век кои доминирале во голем дел од [[Авангарда|авангардната]] уметност која се создавала во Западна, Источна и Северна Европа. Експресионистичките дела биле насликани во голема мера помеѓу [[Првата светска војна]] и [[Втората светска војна]], главно во Франција, Германија, Норвешка, Русија, Белгија и Австрија. Експресионистичките стилови се поврзани со оние на надреализмот и симболизмот и секој од нив е уникатно и донекаде ексцентрично личен. [[Фовизам|Фовизмот]], [[Мост (уметност)|„Мост“]] и „Синиот јавач“ се три од најпознатите групи [[Експресионизам|експресионистички]] и симболистички сликари. Уметници интересни и разновидни како [[Марк Шагал]], чија слика ''„Јас и селото“'' раскажува автобиографска приказна што го испитува односот помеѓу уметникот и неговото потекло, со лексикон на уметнички симболизам. [[Густав Климт]], [[Егон Шиле]], [[Едвард Мунк]], [[Емил Нолде]], [[Шаим Сутин]], Џејмс Енсор, [[Оскар Кокошка]], [[Ернст Лудвиг Кирхнер]], Јицак Френкел Френел, Макс Бекман, [[Франц Марк]], Кете Шмидт, Жорж Руо, [[Амедео Модиљани]] и некои од американците во странство, како Марсден Хартли и Стјуарт Дејвис, се сметале за влијателни експресионистички сликари. Иако [[Алберто Џакомети]] првенствено се смета за интензивен [[Надреализам|надреалистички]] [[Вајарство|скулптор]], тој создал и интензивни експресионистички слики. Во САД, во периодот помеѓу Првата и Втората светска војна, сликарите имале стремеж да одат во Европа за да добијат признание. [[Модернизам|Модернистички]] уметници како Марсден Хартли, Патрик Хенри Брус, Џералд Мерфи и Стјуарт Дејвис, создале репутација во странство. Додека [[Патрик Хенри Брус]] {{Sfnp|Agee|Rose|1979}} создавал слики поврзани со [[Кубизам|кубизмот]] во Европа, и Стјуарт Дејвис и Џералд Мерфи создале слики претставувале биле рани инспирации за американската [[поп-арт]] <ref>{{Наведен нестручен часопис|access-date=June 30, 2019}}</ref> <ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/americanarthisto0000crav|title=American Art: History and Culture|last=Craven|first=Wayne|date=1994|publisher=[[McGraw-Hill]]|isbn=978-0-69716-763-7|location=Boston, Massachusetts|page=[https://archive.org/details/americanarthisto0000crav/page/464 464]|url-access=registration}}</ref> <ref>{{Наведен нестручен часопис|access-date=August 28, 2007}}</ref>, а Марсден Хартли експериментирал со [[Експресионизам|експресионизмот]]. Во текот на 1920-тите, фотографот Алфред Штиглиц ги изложил делата на [[Џорџија О'Киф]], Артур Дав, Алфред Хенри Маурер, Чарлс Демут, Џон Марин и други уметници, вклучувајќи ги европските мајстори [[Анри Матис]], [[Огист Роден]], [[Анри Русо]], [[Пол Сезан]] и [[Пабло Пикасо]], во неговата галерија ''291'' во Њујорк. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nga.gov/exhibitions/modart_2.shtm|title=Modern Art and America: Alfred Stieglitz and His New York Galleries|date=2000|work=[[National Gallery of Art]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222210146/http://www.nga.gov/content/ngaweb/exhibitions/2001/stieglitz_modern.html|archive-date=December 22, 2015|accessdate=November 11, 2008}}</ref> Во Европа, мајстори како [[Анри Матис]] и [[Пјер Бонар]] продолжиле да ги развиваат своите наративни стилови независно од кој било правец. === Дадаизам и надреализам === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> Image:Picabia Machine Turn.jpg|[[Франсис Пикабија]], „Машина која брзо се врти“, 1916, [[Дадаизам]] Image:DasUndbild.jpg|[[Курт Швитерс]], 1919 година, [[колаж|насликан колаж]], [[Дадаизам]] </gallery> [[Марсел Дишан]] стекнал меѓународна слава по Саемот на оружје во Њујорк во 1913 година, каде што неговата ''слика „Голтија спуштајќи се по скали“'' стана ''главна тема на славните''. Потоа тој ја создаде ''„Невестата соблечена гола од нејзините ергени“, дури и голема чаша''. ''Големото стакло'' ја турнало уметноста на сликарството до радикално нови граници, делумно сликајќи, делумно колажирајќи, делумно конструктивно. Дишан (кој наскоро се откажал од уметноста поради [[Шах|шахот]]) се поврзал тесно со [[Дадаизам|дадаистичкото]] движење кое започнало во неутралниот [[Цирих|Цирих, Швајцарија]], за време на Првата светска војна и го достигнало својот врв од 1916 до 1920 година. Движењето првенствено ги вклучувало визуелните уметности, книжевноста (поезија, уметнички манифести, теорија на уметност), театарот и графичкиот дизајн, а својата антивоена политика ја концентрирала преку отфрлање на преовладувачките стандарди во [[Уметност|уметноста]] преку [[Антиуметност|антиуметнички]] културни дела. Френсис Пикабија, [[Мен Реј]], Курт Швитерс, [[Тристан Цара]], Ханс Рихтер, [[Ханс Арп|Жан Арп]], Софи Теубер-Арп, заедно со Дишан и многу други се поврзани со дадаистичкото движење. Дишан и неколку [[Дадаизам|дадаисти]] се поврзани и со надреализмот, движењето кое доминирало во европското сликарство во 1920-тите и 1930-тите. <ref>{{Наведена книга|title=Dada and Surrealism: A Very Short Introduction|last=Hopkins|first=David|publisher=Oxford University Press|year=2004|isbn=978-0-19-280254-5|location=Oxford, UK}}</ref> Во 1924 година, [[Андре Бретон]] го објавил ''Надреалистичкиот манифест.'' [[Надреализам|Надреалистичкото]] движење во сликарството станало синоним за [[Авангарда|авангардата]] и во кое се претставени уметници чии дела се разликувале од апстрактни до суперреалистични. Со дела на хартија како ''„Машина која брзо се врти''“ (горе), Франсис Пикабија продолжил да се вклучува во [[Дадаизам|дадаистичкото]] движење до 1919 година во [[Цирих]] и Париз, пред да се отцепи од него откако развил интерес за [[Надреализам|надреалистичката]] уметност. Ив Танги, [[Рене Магрит]] и [[Салвадор Дали]] се особено познати по нивните реалистични прикази на соништата и фантастичните прикази на имагинацијата. ''„Орано поле“'' од 1923–1924 година на [[Жоан Миро]] се граничи со апстракција, ова рано сликарство на комплекс од предмети и фигури и аранжмани на сексуално активни ликови; било првото [[Надреализам|надреалистичко]] [[ремек-дело]] на Миро. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.guggenheimcollection.org/site/artist_work_md_109_7.html|title=The Tilled Field, 1923–1924|last=Spector|first=Nancy|authorlink=Nancy Spector|work=[[Solomon R. Guggenheim Museum]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20080925010715/http://www.guggenheimcollection.org/site/artist_work_md_109_7.html|archive-date=September 25, 2008|accessdate=May 30, 2008}}</ref> Поапстрактните [[Жоан Миро]], [[Ханс Арп]], [[Андре Масон]] и [[Макс Ернст]] станале многу влијателни, особено во Соединетите Американски Држави во текот на 1940-тите. Во текот на 1930-тите, надреализмот продолжил да станува повидлив за пошироката јавност. Во Британија се развила надреалистичка група и, според Бретон, нивната Лондонска меѓународна надреалистичка изложба во 1936 година станала врв на тој период и станала модел за идните меѓународни изложби. Надреалистичките групи во Јапонија, а особено во [[Латинска Америка]], Карибите и во Мексико, создале иновативни и оригинални дела. Дали и [[Рене Магрит|Магрит]] создале некои од најшироко признатите слики од движењето. Сликата ''„Ова не е луле“'' од Магрит од 1928/1929 година претставува тема на книгата на [[Мишел Фуко]] од 1973 година, ''„Ова не е луле“'' (англиско издание, 1991), во која се расправа за сликата и нејзиниот парадокс. [[Салвадор Дали]] се придружил на групата во 1929 година и учествувал во брзото воспоставување на визуелниот стил помеѓу 1930 и 1935 година. Надреализмот како визуелно движење пронашол метод да ја разоткрие психолошката вистина со отстранување на обичните предмети од нивното нормално значење, со цел да создаде привлечна слика која е надвор од вообичаената формална организација и перцепција, понекогаш предизвикувајќи емпатија кај гледачот, понекогаш смеа, а понекогаш бес и збунетост. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://data.bnf.fr/fr/14451967/andre_breton_manifeste_du_surrealisme/|title=Manifeste du surréalisme|last=Breton|first=André|authorlink=André Breton|date=1924|work=[[Bibliothèque nationale de France]]|language=fr|trans-title=Manifestoes of Surrealism|accessdate=June 30, 2019}}</ref> 1931 година ја означило годината кога неколку надреалистички сликари создале дела кои означиле пресвртници во нивниот стилски развој: на еден пример, течните форми стануваат заштитен знак на Дали, особено во неговата ''[[Долготрајноста на спомените|„Долготрајноста на спомените“]]'', која ја прикажува сликата на часовници кои се виткаат како да се топат. Евокации на времето и неговата привлечна мистерија и апсурдност. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.moma.org/collection/browse_results.php?object_id=79018|title=The Persistence of Memory (1931)|work=Museum of Modern Art|accessdate=June 30, 2019}}</ref> Карактеристиките на овој стил – комбинација од сликовитото, апстрактното и психолошкото – почнале да го претставуваат отуѓувањето кои многу луѓе го чувствувале во [[Модернизам|модернистичкиот]] период, во комбинација со чувството за подлабоко продирање во психата, за да се „создаде целосна личност“. <ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/manifestoesofsur0000bret|title=Manifestoes of Surrealism|last=Breton|first=André|date=1972|publisher=University of Michigan Press|isbn=978-0-47206-182-2|location=[[Ann Arbor, Michigan]]|page=[https://archive.org/details/manifestoesofsur0000bret/page/26 26]|translator-last=Seaver|translator-first=Richard|translator-last2=Lane|translator-first2=Helen R.|url-access=registration}}</ref> <ref>{{Наведена книга|title=History of the Surrealist Movement|last=Durozoi|first=Gérard|date=2002|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-22617-411-2|location=Chicago, Illinois|page=193|translator-last=Anderson|translator-first=Alison}}</ref> Макс Ернст студирал филозофија и психологија во [[Бон]] и бил заинтересиран за алтернативните реалности кои ги доживуваат лудите. Неговите слики, како што е ''„Авион-убиец''“ (1920), можеби биле инспирирани од студијата на [[Психоанализа|психоаналитичарот]] [[Зигмунд Фројд]] за заблудите на параноикот Даниел Пол Шребер. Фројд ја досетил фантазијата на Шребер да стане жената како ''комплекс на кастрација''. Централната слика од два пара нозе се однесува на хермафродитските желби на Шребер. Натписот на Ернст на задната страна од сликата гласи: ''Сликата е чудна поради својата симетрија.'' ''Двата пола се балансираат еден со друг.'' <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.tate.org.uk/art/artworks/ernst-men-shall-know-nothing-of-this-t00336|title=Max Ernst, 'Men Shall Know Nothing of This', (1923)|work=Tate|accessdate=June 30, 2019}}</ref> Во текот на 1920-тите, делото на [[Андре Масон]] извршило огромно влијание во помагањето на младиот уметник [[Жоан Миро]] да ги пронајде своите корени во новото надреалистичко сликарство. Миро во писмата до [[Пјер Матис]] ја признал важноста на Масон како пример за него во неговите рани години во Париз. Долго откако личните, политичките и професионалните тензии ја фрагментирале надреалистичката група, Магрит, Миро, Дали и другите надреалисти продолжиле да дефинираат визуелна програма во уметноста. Други истакнати надреалистички уметници се Џорџо де Кирико, Мерет Опенхајм, Тојен, Грегоар Мишонзе, Роберто Мата, Кеј Сејџ, [[Леонора Карингтон]], Доротеја Танинг и Леонор Фини, меѓу другите. Во текот на 1920-тите и 1930-тите години и [[Големата депресија]], европската уметничка сцена станала карактеризирана со надреализам, доцен кубизам, [[Баухаус]], [[Де Стајл]], дадаизам, [[Нова стварност]] и експресионизам; и била окупирана од мајсторски [[Модернизам|модернистички]] сликари во боја како [[Анри Матис]] и Пјер Бонар. Американското сценско сликарство и движењата на [[Социјален реализам|социјалниот реализам]] и [[Регионализам (уметност)|регионализмот]], кои содржеле и политички и социјални коментари, доминирале во уметничкиот свет во САД. Уметници како Бен Шан, [[Томас Харт Бентон]], Грант Вуд, Џорџ Тукер, Џон Стјуарт Кари, Реџиналд Марш и други биле истакнати. Во Латинска Америка, покрај [[Уругвај|уругвајскиот]] сликар Хоакин Торес Гарсија и Руфино Тамајо од Мексико, [[Мексикански мурализам|муралистичкото движење]] со Диего Ривера, Давид Сикеирос, Хозе Ороско, Педро Нел Гомез и Сантијаго Мартинез Делгадо и симболистичките слики од [[Фрида Кало]] започнале преродба на уметноста во регионот, со употреба на боја и историски и политички пораки. Симболистичките дела на [[Фрида Кало]] се исто така силно поврзани со надреализмот и движењето на [[Магичен реализам|магичниот реализам]] во книжевноста. Психолошката драма во многу од автопортретите на Кало ја нагласува виталноста и релевантноста на нејзините слики за уметниците во 21 век. Во Германија се појавила „[[Нова стварност]]“ (Neue Sachlichkeit ) бидејќи Макс Бекман, Ото Дикс, Џорџ Грос и други поврзани со [[Берлинска сецесија|Берлинската сецесија]] ги политизирале своите слики. Делото на овие уметници произлегло од експресионизмот и претставувал одговор на политичките тензии на [[Вајмарска Република|Вајмарската Република]], а честопати било остро сатирично. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.tate.org.uk/art/art-terms/n/neue-sachlichkeit|title=Art Terms: Neue Sachlichkeit|work=Tate|accessdate=June 30, 2019}}</ref> Диего Ривера е можеби најпознат во јавноста по неговиот мурал од 1933 година, ''„Човек на раскрсницата“'', во лобито на зградата RCA во Центарот „Рокфелер“. Кога неговиот патрон [[Нелсон Рокфелер]] открил дека муралот вклучува портрет на [[Владимир Илич Ленин|Ленин]] и други [[Комунизам|комунистички]] слики, тој го отпуштил Ривера, а недовршеното дело на крајот било уништено од персоналот на Рокфелер. Филмот ''„Лулка ќе се ниши“'' вклучува драматизација на спорот. Делата на [[Фрида Кало]] (сопругата на Ривера) често се карактеризираат со нивните остри портрети на болка. Од нејзините 143 слики, 55 се [[Автопортрет|автопортрети]], кои често вклучуваат симболични прикази на нејзините физички и психолошки рани. Кало била длабоко под влијание на домородната мексиканска култура, што е очигледно во светлите бои на нејзините слики и драматичната симболика. [[Христијанство|Христијанските]] и [[Евреи|еврејските]] теми често се прикажани и во нејзините дела; таа комбинирала елементи од класичната религиозна мексиканска традиција - кои честопати биле крвави и насилни - со [[Надреализам|надреалистички]] прикази. Иако нејзините слики не се премногу христијански - таа била отворена комунистка и содржат елементи на морбидниот мексикански христијански стил на религиозни слики. [[File:Grant_Wood_-_American_Gothic_-_Google_Art_Project.jpg|лево|мини| [[Грант Вуд]], 1930, [[Социјален реализам|Социјалистички реализам]]. ''Американската готика'' прикажува земјоделец што држи [[Вила (полска)|вила]] и помлада жена пред куќа во стилот на карпентер готски. Тоа е една од најпознатите и [[Икона|најзначајните]] слики во американската уметност од 20 век.]] Во текот на 1930-тите, радикалната левичарска политика ги карактеризирала многу од уметниците поврзани со [[Надреализам|надреализмот]], вклучувајќи го и [[Пабло Пикасо]]. <ref>{{Наведена книга|title=Dada Turns Red: The Politics of Surrealism|last=Lewis|first=Helena|date=1990|publisher=University of Edinburgh Press|isbn=978-0-74860-140-0|location=Edinburgh, Scotland}}</ref> На 26 април 1937 година, за време на [[Шпанска граѓанска војна|Шпанската граѓанска војна]], [[Баскија (автономна заедница)|баскискиот]] град Герника станало местото на „бомбардирањето на Герника“ од страна на [[Легија Кондор|Легијата Кондор]] на [[Луфтвафе]] на [[нацистичка Германија]]. Германците напаѓале за да ги поддржат напорите на [[Франциско Франко]] за соборување на баскиската влада и шпанската републиканска влада. Градот бил опустошен, иако Баскијското собрание преживеало. Пикасо го насликал својот мурал со големина на ''Герника'' за да ги одбележи ужасите од бомбардирањето. Во својата конечна форма, ''Герника'' претставува огромна црно-бела слика, висока 3,5 метри и 7,8 метри широк мурал насликан во масло. Муралот претставува сцена на смрт, насилство, бруталност, страдање и беспомошност, без да ги прикаже нивните непосредни причини. Изборот да се слика во црно-бело е во контраст со интензитетот на прикажаната сцена и ја повикува непосредноста на фотографија од весник. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.arthistoryarchive.com/arthistory/cubism/Pablo-Picasso.html|title=Pablo Picasso|last=Moffat|first=Charles|work=Art History Archive|accessdate=14 June 2007}}</ref> Пикасо ја насликал сликата со големина на мурал наречена ''„Герника“'' во знак на протест против бомбардирањето. Сликата првпат била изложена во Париз во 1937 година, потоа во [[Скандинавија]], потоа во [[Лондон]] во 1938 година, а конечно во 1939 година, на барање на Пикасо, сликата била испратена во [[Соединетите Американски Држави]] на продолжена позајмица (за чување) во MoMA. Сликата била на турнеја низ музеите низ САД сè до нејзиното конечно враќање во Музејот на современа уметност во Њујорк, каде што била изложена речиси триесет години. Конечно, во согласност со желбата на Пикасо да ја подари сликата на народот на [[Шпанија]] како подарок, таа била испратена во Шпанија во 1981 година. За време на [[Големата депресија]] од 1930-тите, во текот на годините на [[Втората светска војна]], американската уметност се карактеризирала со [[социјален реализам]] и [[американско сценско сликарство]] (како што е прикажано погоре) во делата на [[Грант Вуд]], [[Едвард Хопер]], Бен Шан, [[Томас Харт Бентон]] и неколку други. ''„Ноќни јастреби“'' (1942) е слика од [[Едвард Хопер]] која прикажува луѓе како седат во ресторан во центарот на градот доцна навечер. Тоа не е само најпознатата слика на Хопер, туку и една од најпрепознатливите во американската уметност. Моментално е во колекцијата на Чикашкиот уметнички институт. Сцената е инспирирана од ресторан (оттогаш е срушен) во [[Гринич Вилиџ]], домот на Хопер на [[Менхетн|Менхетен]]. Хопер почнал да го слика веднаш по нападот врз [[Напад на Перл Харбор|Перл Харбор]]. По овој настан, низ земјата владеело големо чувство на мрак, чувство што е прикажано на сликата. Урбаната улица е празна пред ресторанот, а внатре ниту еден од тројцата гости очигледно не ги гледа или разговара со другите, туку е изгубен во сопствените мисли. Ова прикажување на модерниот урбан живот како празен или осамен е честа тема низ целото творештво на Хопер. ''„Американска готика“'' е слика од Грант Вуд од 1930 година. Портретирајќи земјоделец со [[Вила (полска)|вила]] и помлада жена пред куќа во стилот на Карпентер готика, таа е една од најпознатите слики во американската уметност од 20 век. Уметничките критичари имале поволни мислења за сликата, како Гертруда Штајн и Кристофер Морли, кои претпоставувале дека сликата е наменета да биде сатира на руралниот живот во малите градови. Така, тоа се сметало за дел од трендот кон сè покритични прикази на рурална Америка, по примерот на ''[[Вајнсбург, Охајо|„Вајнсбург, Охајо“]]'' од [[Шервуд Андерсон]] во 1919 година, „''Главна улица''“ од [[Синклер Луис]] во 1920 година и ''„Тетовираната грофица“'' од [[Карл ван Вехтен]] во книжевноста. <ref name="slate">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.slate.com/id/2120494/|title=The Most Famous Farm Couple in the World|last=Fineman|first=Mia|date=June 8, 2005|work=[[Slate (magazine)|Slate]]|accessdate=June 30, 2019}}</ref> Сепак, со почетокот на Големата депресија, сликата почнала да се смета за приказ на непоколебливиот американски пионерски дух. === Апстрактен експресионизам === 1940-тите во Њујорк го најавиле триумфот на американскиот [[апстрактен експресионизам]], современо движење кое ги комбинирало лекциите научени од [[Анри Матис]], [[Пабло Пикасо]], надреализмот, [[Жоан Миро]], кубизмот, [[Фовизам|фовизмот]] и раниот модернизам преку големи учители во Америка како [[Ханс Хофман]] и [[Џон Д. Греам]]. Американските уметници имале корист од присуството на [[Пит Мондријан]], [[Фернан Леже]], [[Макс Ернст]] и групата на [[Андре Бретон]], галеријата на Пјер Матис и галеријата „Уметноста на овој век“ на [[Пеги Гугенхајм]], како и од други фактори. Американското сликарство по Втората светска војна, наречено апстрактен експресионизам, вклучувало уметници како [[Џексон Полок]], Вилем де Кунинг, Аршил Горки, [[Марк Ротко]], Ханс Хофман, Клифорд Стил, Франц Клајн, Адолф Готлиб, Барнет Њуман, Марк Тоби, Џејмс Брукс, Филип Густон, Роберт Мадервел, Конрад Марка-Рели, Џек Творков, Вилијам Базиотес, Ричард Пусет-Дарт, Ад Рајнхард, Естебан Висенте, Хеда Стерн, Џими Ернст, Бредли Вокер Томлин и Теодорос Стамос, меѓу другите. Американскиот апстрактен експресионизам го добил своето име во 1946 година од уметничкиот критичар Роберт Коутс. Се смета за комбинирање на емоционалниот интензитет и самоодрекувањето на германските експресионисти со антифигуративната естетика на европските апстрактни школи како што се [[Футуризам|футуризмот]], [[Баухаус]] и синтетичкиот кубизам. Апстрактниот експресионизам, [[Акционо сликарство|акционото сликарство]] и сликарството на [[Сликарство на обоено поле|обоено поле]] се синоними за Њујоршката школа. Технички, надреализмот бил важен претходник на апстрактниот експресионизам со неговиот акцент на спонтано, автоматско или потсвесно создавање. Капењето боја на [[Џексон Полок]] врз платно поставено на подот е техника чии корени се наоѓаат во делото на [[Андре Масон]]. Друго важно рано претставување на она што подоцна станало апстрактен експресионизам е делото на американскиот северозападен уметник [[Марк Тоби]], особено неговите платна со „бело пишување“, кои, иако генерално не се големи по размер, го антиципираат „целиот“ изглед на сликите со капки на Полок. Дополнително, апстрактниот експресионизам има слика за бунтовност, анархија, многу е идиосинкратичен и, според некои, прилично нихилистички. Во пракса, терминот се применува на голем број уметници кои работат (претежно) во [[Њујорк]], а имале сосема различни стилови, па дури и се применувал на дела кои не се особено апстрактни ниту експресионистички. Енергичните „[[Акционо сликарство|акциони слики]]“ на Полок, со нивниот „зафатен“ дух, се различни и технички и естетски од насилната и гротескна серија ''„Жени“'' на [[Вилем де Кунинг]]. Како што се гледа погоре во галеријата, ''„Жена V“'' е една од серијата од шест слики кои биле создадени од де Кунинг во периодот помеѓу 1950 и 1953 година, кои прикажуваат женска фигура во должина од три четвртини. Тој ја започнал првата од овие слики, колекцијата ''Жена I'' : Музејот на современа уметност, Њујорк, во јуни 1950 година, постојано менувајќи ја и сликајќи ја сликата сè до јануари или февруари 1952 година, кога сликата била напуштена односно недовршена. Историчарот на уметност Мејер Шапиро ја видел сликата во студиото на де Кунинг набргу потоа и го охрабрил уметникот да истрае. Одговорот на Де Кунинг бил да започне со сликање на три други слики на истата тема; ''Жена II'', Музеј на современа уметност, Њујорк, ''Жена III'', Музеј на современа уметност во Техеран, ''Жена IV'', Музеј на уметностА „Нелсон-Аткинс“, [[Канзас Сити (Мисури)|Канзас Сити, Мисури]]. Во текот на летото 1952 година, поминато во Ист Хемптон, де Кунинг понатаму ја истражувал темата преку цртежи и пастели. Можеби ја завршил работата на ''„Жена I“'' до крајот на јуни, или можеби дури во ноември 1952 година, а веројатно и другите три филма со жени биле завршени во исто време. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nga.gov.au/International/Catalogue/Detail.cfm?IRN=47761&BioArtistIRN=25281&MnuID=2&GalID=1|title=Woman V (1952–53 )|last=de Kooning|first=Willem|work=[[National Gallery of Australia]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221125918/http://nga.gov.au/International/Catalogue/Detail.cfm?IRN=47761&BioArtistIRN=25281&MnuID=2&GalID=1|archive-date=December 21, 2016|accessdate=June 30, 2019}}</ref> Серијата ''„Жена“'' се дефинитивно фигуративни слики. Друг важен уметник е [[Франц Клајн]], како што е прикажано во неговата слика ''„Главна улица,'' 1950“, како и со [[Џексон Полок]] и други апстрактни експресионисти, бил етикетиран како [[Акционо сликарство|акционен сликар]] поради неговиот навидум спонтан и интензивен стил, фокусирајќи се помалку, или воопшто не, на фигурите или сликите, туку на самите потези со четката и употребата на платно. [[Клифорд Стил]], [[Барнет Њуман]], [[Адолф Готлиб]] и спокојно треперливите блокови од боја во делото на [[Марк Ротко]] (што не е она што обично би се нарекло експресионистичко и за кое Ротко негирал дека е апстрактно), се класифицирани како апстрактни експресионисти, иако од она што [[Клемент Гринберг]] го нарекол насока на [[Сликарство на обоено поле|сликарството на обоено поле]] на апстрактниот експресионизам. И [[Ханс Хофман]] и [[Роберт Мадервел]] можат удобно да се опишат како практичари на [[акционо сликарство]] и [[сликарство на обоено поле]]. [[File:Dugmore-5313_hi.jpg|лево|мини| Едвард Дагмор, ''Без наслов'', 1954, 84 x 51 инчи, школа за [[апстрактен експресионизам]] во областа на заливот Сан Франциско]] Апстрактниот експресионизам има многу стилски сличности со руските уметници од почетокот на 20 век, како што е [[Василиј Кандински]]. Иако е вистина дека спонтаноста или впечатокот за спонтаност ги карактеризирал голем дел од делата на апстрактните експресионисти, повеќето од овие слики вклучувале внимателно планирање, особено затоа што нивната голема големина го барала тоа. Исклучок може да бидат сликите со капка по капка на Полок. Зошто овој стил добил широко прифаќање во 1950-тите е прашање на дебата. Американскиот [[социјален реализам]] бил мејнстрим во 1930-тите. На него влијаела не само [[Големата депресија]], туку и [[Социјалистички реализам|социјалреалистите]] од Мексико, како што се Давид Алфаро Сикеирос и Диего Ривера. Политичката клима по Втората светска војна не ги толерирала долго социјалните протести на тие сликари. Апстрактниот експресионизам се појавил за време на [[Втората светска војна]] и почнал да се прикажува во раните 1940-ти во галериите во Њујорк, како што е галеријата „Уметноста на овој век“. Доцните 1940-ти до средината на 1950-тите го најавиле Мекартиновиот период. Тоа било по Втората светска војна и време на политички конзервативизам и екстремна уметничка [[цензура]] во Соединетите Американски Држави. Некои луѓе претпоставуваат дека бидејќи темата на обработка честопати била целосно апстрактна, апстрактниот експресионизам станал безбедна стратегија за уметниците да го следат овој стил. Апстрактната уметност може да се смета за аполитична. Или доколку уметноста била политичка, пораката во голема мера била за инсајдерите. Сепак, тие теоретичари се во малцинство. Како првото навистина оригинално училиште за сликарство во Америка, апстрактниот експресионизам ја прикажал виталноста и креативноста на земјата во повоените години, како и нејзината способност (или потреба) да развие естетски осет кој не бил ограничен од европските стандарди за убавина. Иако апстрактниот експресионизам брзо се проширил низ Соединетите Американски Држави, главните средини на овој стил биле Њујорк Сити и Калифорнија, особено во Њујоршката школа и областа на Санфранцискиот Залив. Апстрактните експресионистички слики делат одредени карактеристики, вклучувајќи ја употребата на големи платна, пристап „целосен“, во кој целото платно се третира со еднаква важност (наспроти средината што е од поголем интерес отколку рабовите). Платното како ''арена'' станало кредо на [[Акционо сликарство|акционото сликарство]], додека <nowiki><i id="mwBKw">интегритетот на сликовната рамнина</i></nowiki> стана кредо на сликарите од обоено поле. Многу други уметници почнале да ги изложуваат своите слики поврзани со апстрактниот експресионизам во текот на 1950-тите, вклучувајќи ги Алфред Лесли, [[Сем Френсис]], Џоан Мичел, Хелен Франкенталер, Сај Туомбли, Милтон Резник, Мајкл Голдберг, Норман Блум, Реј Паркер, Николас Карон, Грејс Хартиган, Фридел Џубас и Роберт Гудноф, меѓу другите. Во текот на 1950-тите, сликарството на обоено поле првично се однесувало на одреден вид [[апстрактен експресионизам]], особено на делата на [[Марк Ротко]], Клифорд Стил, Барнет Њуман, Роберт Мадервел и Адолф Готлиб. Во суштина станувало збор за апстрактни слики со големи, рамни пространства на бои кои ги изразувале сензуалните и визуелните чувства и својства на големи површини со нијансирана површина. [[Ликовен критичар|Уметничкиот критичар]] Клемент Гринберг го перцепирал сликарството на обоено поле како поврзано, но различно од акциското сликарство. Целокупната ширина и гешталт на делото на раните сликари во боја зборува за речиси духовно искуство, воодушевено пред растечкиот универзум на сензуалност, боја и површина. Од почетокот до средината на 1960-тите, сликарството на обоено поле почнало да се однесува на стиловите на уметници како Жулс Олицки, Кенет Ноланд и Хелен Франкенталер, чии дела биле поврзани со апстрактниот експресионизам од втората генерација, и на помлади уметници како Лари Зокс и [[Френк Стела]] - сите движејќи се во нова насока. Уметници како Клифорд Стил, [[Марк Ротко]], Ханс Хофман, Морис Луис, Жулс Олицки, Кенет Ноланд, Хелен Франкенталер, Лари Зокс и други честопати користеле значително редуцирани наводи за природата и сликале со многу артикулирана и психолошка употреба на бојата. Генерално, овие уметници ги елиминирале препознатливите слики. Во ''„Планини и море“ ,'' од 1952 година, значајно дело на [[Сликарство на обоено поле|сликарството на обоено поле]] од Хелен Франкенталер, уметницата за прв пат ја употреби техниката на дамки. Во [[Европа]] се продолжил со надреализмот, кубизмот, дадаизмот и делата на [[Анри Матис|Матис]]. Исто така во Европа, ташизмот (европскиот еквивалент на апстрактниот експресионизам) и неформализмот ја презеле најновата генерација. Серж Полјакоф, Николас де Стаел, Жорж Матје, Виера да Силва, [[Жан Дибифе]], [[Ив Клајн]] и Пјер Сулаж, меѓу другите, се сметаат за важни фигури во повоеното европско сликарство. На крајот, апстрактното сликарство во Америка се развило во движења како што се [[неодадаизам]], сликарство на обоено поле, [[постсликарска апстракција]], [[оп-арт]], сликарство со цврсти рабови, минималистичка уметност, сликарство на [[обликувано платно]], [[лирска апстракција]], [[неоекспресионизам]] и продолжение на апстрактниот експресионизам. Како одговор на стремежот кон апстракција, сликите се појавиле преку разни нови движења, особено [[Поп-арт|поп-артот]]. === Реализам, Предел, Фигурација, Мртва природа, Градски пејзаж === ```wiki <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Max Beckmann, 1918-19, The Night (Die Nacht), oil on canvas, 133 x 154 cm, Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen, Düsseldorf.jpg|[[Макс Бекман]], ''[[Ноќта (слика)|Ноќта (Die Nacht)]]'', 1918–1919, [[Нова објективност]] Image:Thomas Hart Benton - People of Chilmark (Figure Composition) 1920.jpg|[[Томас Харт Бентон (сликар)|Томас Харт Бентон]], 1920, [[Американско сликарство на сцени|регионализам]] Image:Bellows George Dempsey and Firpo 1924.jpg|[[Џорџ Белоуз]], 1924, [[американски реализам]] Image:Orozco Mural Omniciencia 1925 Azulejos.jpg|[[Хосе Ороско]], детаљ од муралот ''Омнисиенсија'', 1925, [[мексикански мурализам|мексиканско социјално-реалистичко мурално движење]] Image:Demuth Charles Spring 1921.jpg|[[Чарлс Демут]] ''Пролет'', 1921, американски [[прецизионизам]] (прото-[[поп-арт]]) File:NY Met demuth figure 5 gold.JPG|[[Чарлс Демут]], 1928, американски [[прецизионизам]] (прото-[[поп-арт]]) Image:Demuth Charles Chimney and Watertower 1931.jpg|[[Чарлс Демут]], 1931, [[прецизионизам]] Image:MacDonaldWright_AirplaneSynchYelOrng.jpg|[[Стентон Макдоналд-Рајт]], 1920, ''Синхромија на авион во жолто-портокалова боја'', [[синхромизам]] File:Palacio de Bellas Artes - Mural El Hombre in cruce de caminos Rivera 3.jpg|[[Диего Ривера]], реконструкција на ''[[Човекот на крстопат]]'' (преименуван во ''[[Човек, контролор на универзумот]]''), првично создаден во 1934 година, [[мексикански мурализам|движење на мексиканскиот мурализам]] </gallery> [[File:Nighthawks_by_Edward_Hopper_1942.jpg|мини| [[Едвард Хопер]], ''Ноќни јастреби'' (1942), Градски предел]] Во текот на 1930-тите и 1960-тите, апстрактното сликарство во Америка и Европа се развило во движења како што се [[апстрактен експресионизам]], сликарство на обоено поле, постсликарска апстракција, оп-арт, сликарство со цврсти рабови, минималистичка уметност, сликарство на [[обликувано платно]] и [[лирска апстракција]]. Други уметници реагирале како одговор на стремежот кон апстракција, дозволувајќи им на сликите да продолжат низ разни нови контексти како што е фигуративното движење во областа на Заливот во 1950-тите и новите форми на [[експресионизам]] од 1940-тите до 1960-тите. Во Италија во тоа време, [[Џорџо Моранди]] станал водечкиот сликар на [[мртва природа]], истражувајќи широк спектар на пристапи за прикажување на секојдневни шишиња и кујнски прибор. {{Sfnp|Piper|1986}} Во текот на 20 век, голем број на сликари практикувале [[Реализам (уметност)|реализам]] и употребувале експресивна сликовитост; практикувајќи пределно и фигуративно сликарство со современи теми и солидна техника, и единствена експресивност како Милтон Ејвери, Џон Д. Греам, Ферфилд Портер, [[Едвард Хопер]], Ендру Вајет, Балтус, [[Френсис Бејкон (сликар)|Френсис Бејкон]], Френк Ауербах, Лусијан Фројд, Леон Кософ, Филип Перлштајн, Вилем де Кунинг, Аршил Горки, Грејс Хартиган, Роберт Де Ниро постариот, Елејн де Кунинг и други. Заедно со [[Анри Матис]], [[Пабло Пикасо]], Пјер Бонар, [[Жорж Брак]] и други мајстори од 20 век. Фигуративното дело на [[Френсис Бејкон (сликар)|Френсис Бекон]], [[Фрида Кало]], [[Едвард Хопер]], Лусијан Фројд, Ендру Вајет и други служело како еден вид алтернатива на апстрактниот експресионизам. Една од најпознатите слики во американската уметност од 20 век е сликата на Вајет, ''„Светот на Кристина“'', која моментално се наоѓа во колекцијата на Музејот на современа уметност во Њујорк. На неа е прикажана жена како лежи на земја во бездрво, претежно жолтеникаво поле, гледајќи нагоре и ползејќи кон сива куќа на хоризонтот; штала и разни други мали помошни згради се веднаш до куќата. Ова дело со [[Темпера|темперна уметност]], изработено во [[Реализам (уметност)|реалистички]] стил, е речиси секогаш изложено во Музејот на современа уметност во Њујорк. <ref name="moma">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.moma.org/collection/browse_results.php?object_id=78455|title=Andrew Wyeth, 'Christina's World' (1948)|date=2007|work=Museum of Modern Art|accessdate=June 30, 2019}}</ref> Портретот на [[Аршил Горки]], на оној што можеби е негов пријател [[Вилем де Кунинг]] (лево), е пример за развојот на [[Апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]] од контекстот на сликарството со фигури, [[Кубизам|кубизмот]] и [[Надреализам|надреализмот]]. Заедно со своите пријатели де Кунинг и Џон Д. Греам, Горки создал биоморфолошки обликувани и апстрактни фигуративни композиции кои до 1940-тите се развиле во целосно апстрактни слики. Делото на Горки се смета дека е внимателна анализа на сеќавањето, емоциите и обликот, користејќи линија и боја за да ги изрази чувствата и природата. ''„Студија по Портретот на папата Инокентиј X“ од Веласкес ,'' 1953 година, е слика од ирскиот уметник [[Френсис Бејкон (сликар)|Френсис Бејкон]] и е пример за европскиот [[експресионизам]] по [[Втората светска војна]]. Делото прикажува искривена варијанта на „ Портретот на Инокентиј X“ насликан од шпанскиот уметник [[Диего Веласкес]] во 1650 година. Делото е една од низата варијанти на сликата на Веласкес што Бејкон ги изработил во текот на 1950-тите и почетокот на 1960-тите, во вкупно четириесет и пет дела. <ref>{{Наведена книга|title=Francis Bacon: Commitment and Conflict|last=Schmied|first=Wieland|date=1996|publisher=[[Prestel Publishing]]|isbn=3-7913-1664-8|location=[[Munich]], Germany|page=17|author-link=Wieland Schmied}}</ref> Кога го прашале зошто бил принуден толку често да ја преиспитува темата, [[Френсис Бејкон (сликар)|Бејкон]] одговорил дека нема ништо против папите, дека само „сакал изговор да ги користи овие бои, а не можете да ѝ дадете на обичната облека таа виолетова боја без да се впуштите во еден вид лажно [[Фовизам|фовистички]] манир“. <ref>{{Наведена книга|title=Anatomy of an Enigma|last=Peppiatt|first=Michael|date=1996|publisher=[[Westview Press]]|isbn=0-8133-3520-5|location=Boulder, Colorado|page=147|author-link=Michael Peppiatt}}</ref> Папата во оваа варијанта врие од гнев и агресија, а темните бои ѝ даваат на сликата гротескен и кошмарен изглед.<ref>Schmied (1996), p.20.</ref> Набраните завеси на позадината се направени проѕирни и како да паѓаат низ лицето на папата. <ref>Peppiatt (1996), p.148.</ref> По [[Втората светска војна]], терминот Париска школа честопати се однесувал на тахизмот, европскиот еквивалент на американскиот апстрактен експресионизам, а тие уметници се исто така поврзани со движењето Кобра. Во 1952 година, Мишел Тапје ја напишал книгата ''„Другата уметност“'', која му дала име и глас на енформализмот. Важни поборници се [[Жан Дибифе]], Пјер Сулаж, Николас де Стаел, Ханс Хартунг, Серж Полиакоф и Жорж Матје, меѓу неколку други. Во раните 1950-ти, [[Жан Дибифе|Дибифе]] (кој отсекогаш бил фигуративен уметник) и де Стаел ја напуштиле апстракцијата и се вратиле на сликовитоста преку фигурација и предел. Делото на Де Стаел брзо било препознаено во повоениот уметнички свет, а тој станал еден од највлијателните уметници од 1950-тите. Неговото враќање кон претставувањето (морски предели, фудбалери, џез музичари, галеби) во раните 1950-ти може да се смета за влијателен преседан за фигуративното движење во Американскиот Залив, бидејќи многу од тие апстрактни сликари како Ричард Дибенкорн, Дејвид Парк, Елмер Бишоф, Вејн Тибо, Натан Оливеира, Џоан Браун и други направиле сличен потег; враќајќи се на сликовитоста во средината на 1950-тите. Голем дел од доцните дела на де Стаел - особено неговите разредени и разредени апстрактни пејзажи со масло на платно од средината на 1950-тите - го предвидуваат сликарството во боја и [[Лирска апстракција|лирската апстракција]] од 1960-тите и 1970-тите. Смелите и интензивно живописни бои на Николас де Стаел во неговите последни слики го предвидуваат правецот на голем дел од современото сликарство што дошло по него, вклучувајќи ја и поп-артот од 1960-тите. == Средина на 20 век == === Поп-арт === [[Поп-арт|Поп-артот]] во Америка првично во голема мера бил инспириран од делата на [[Џаспер Џонс]], [[Лари Риверс]] и [[Роберт Раушенберг]]. Иако сликите на Џералд Мерфи, Стјуарт Дејвис и Чарлс Демут во текот на 1920-тите и 1930-тите години ги поставиле темелите за поп-артот во Америка. Во Њујорк, во средината на 1950-тите, Роберт Раушенберг и [[Џаспер Џонс]] создале уметнички дела кои на почетокот изгледале како продолжение на [[Апстрактен експресионизам|апстрактното експресионистичко]] сликарство. Всушност, нивните дела и делата на Лари Риверс станале радикални отстапувања од апстрактниот експресионизам, особено во користењето на банални и буквални слики и вклучувањето и комбинирањето на секојдневни материјали во нивната работа. Иновациите во специфичната употреба на разни слики и предмети од страна на Џонс, како што се столчиња, броеви, мети, лименки пиво и [[Знаме на Соединетите Американски Држави|американското знаме]]; сликите на Риверс со теми од популарната култура, како што е [[Џорџ Вашингтон]] како ја преминува реката [[Делавер]], и неговите вклучувања на слики од реклами како камилата од цигарите „Камел“, како и изненадувачките конструкции на Раушенберг со вклучувања на предмети и слики земени од популарната култура, продавниците за железарија, депониите, градските улици и таксидермијата, довеле до радикално ново движење во американската уметност. На крајот, до 1963 година, движењето станало познато низ целиот свет како поп-арт. Поп-артот е претставен од уметниците: [[Енди Ворхол]], Клаес Олденбург, Вејн Тибо, Џејмс Розенквист, Џим Дајн, Том Веселман и [[Рој Лихтенштајн|Рој Лихтенштајн,]] меѓу другите. Лихтенштајн употребувал масло и магна боја во своите најпознати дела, како што е ''„Девојка која се дави''“ (1963), која е преземена од главната приказна во „ ''Тајните срца“'' #83 на [[DC Comics]]. („ ''Девојката што се дави“'' денес е во колекцијата на Музејот на современа уметност во Њујорк. {{Sfnp|Hendrickson|1988}} ) Исто така, со дебели контури, смели бои и точки на Бен-Деј за да се претстават одредени бои, како да се создадени со фотографска репродукција. Лихтенштајн би рекол за својата работа: Апстрактните експресионисти „ги ставале работите на платното и одговарале на она што го направиле, на позициите и големините на боите. Мојот стил изгледа сосема поинаков, но природата на пишувањето линии е речиси иста; моите едноставно не изгледаат калиграфски, како оние на Полок или Клајн“. <ref>{{Наведени вести|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B03E0DF103AF933A0575AC0A961958260&sec=&spon=&pagewanted=3|title=Roy Lichtenstein, Pop Master, Dies at 73|last=Kimmelman|first=Michael|date=September 30, 1997|work=[[The New York Times]]|access-date=November 12, 2007}}</ref> Поп-артот ја спојува популарната и масовната култура со ликовната уметност, вбризгувајќи смеа, иронија и препознатливи слики и содржина во мешавината. Во октомври 1962 година, галеријата „Сидни Џенис“ ја организирала првата голема групна изложба на поп-арт тематика ''„Новите реалисти“'' во уметничка галерија во центарот на Њујорк. Сидни Џенис ја поставил изложбата во излог на продавница на 57-та улица, во близина на неговата галерија на И. 57-ма улица број 15. Претставата испратила шокантни бранови низ Њујоршката школа и одекнала низ целиот свет. Порано во есента 1962 година, историски важната и револуционерна изложба на поп-арт „ ''Ново сликарство на вообичаени предмети“'', поставена од Волтер Хопс во Музејот на уметност во Пасадена, испратила шок-бранови низ западниот дел на Соединетите Американски Држави. ''„Кемпбеловите супени лименки“'' (понекогаш нарекувани ''32 Кемпбелови лименки супа'') е наслов на уметничко дело на [[Енди Ворхол]], создадено во 1962 година. Се состои од триесет и две платна, секое со димензии 20&nbsp;инчи во висина x 16&nbsp;инчи во ширина (50,8 x 40,6&nbsp;см) и секое се состои од слика од конзерва Кемпбелова супа - по една од секој вид [[Супа|конзервирана супа]] што ја нудела компанијата во тоа време. Поединечните слики биле изработени со полумеханизиран процес на [[ситопечат]], користејќи несликарски стил. Тие помогнале во воведувањето на [[Поп-арт|поп-артот]] како големо уметничко движење кое се потпирало на теми од [[Популарна култура|популарната култура]]. Овие дела од [[Енди Ворхол]] се повторувачки и се создадени на несликарски комерцијален начин. Порано во Англија, во 1956 година, терминот ''поп-арт'' го користел Лоренс Аловеј за слики кои го славеле конзумеризмот од периодот по [[Втората светска војна]]. Ова движење го отфрлило апстрактниот експресионизам и неговиот фокус на херменевтичката и психолошката внатрешност, во корист на уметноста што ја прикажува материјалната потрошувачка култура, рекламирањето и иконографијата од периодот на масовно производство. <ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/topicsinamerican0000allo|title=Topics in American Art since 1945|last=Alloway|first=Lawrence|date=1975|publisher=[[W. W. Norton & Company]]|isbn=0-393-04401-7|location=New York|pages=[https://archive.org/details/topicsinamerican0000allo/page/119 119–122]|chapter=Pop Art: The Words|author-link=Lawrence Alloway|url-access=registration}}</ref> Раните дела на англискиот уметник Дејвид Хокни и делата на Ричард Хамилтон, Питер Блејк и Едуардо Паолоци се сметаат за клучен пример во движењето. Во галериите на 10-та улица во Ист Вилиџ во Њујорк, уметниците формулирале американска варијанта на поп-артот. Клаес Олденбург имал своја изложба, а Зелената галерија на 57-та улица почнала да ги прикажува дела од Том Веселман и Џејмс Розенквист. Постои врска помеѓу радикалните дела на Дишан и [[Мен Реј]], бунтовните дадаисти – со чувство за хумор; и поп-артистите како Алекс Кац, Клаес Олденбург, Енди Ворхол, Рој Лихтенштајн и другите. Додека во центарот на градот, во галериите на 10-та улица во Ист Вилиџ во Њујорк, уметниците формулирале американска верзија на поп-артот. Клаес Олденбург имал своја изложба, а Зелената галерија на 57-та улица почнала да ги прикажува делата на Том Веселман и Џејмс Розенквист. Подоцна Лео Кастели изложил дела од други американски уметници, вклучувајќи го и поголемиот дел од кариерите на Енди Ворхол и Рој Лихтенштајн и неговата употреба на Бендеј точки, техника што се користи во комерцијалната репродукција и се гледа во обични стрипови и во слики како ''„Девојката која се дави“'', 1963. Постои врска помеѓу радикалните дела на Дишан и [[Мен Реј]], бунтовните дадаисти - со чувство за хумор; и поп-артисти како Алекс Кац (кој стана познат по своите пародии на портретната фотографија и приградскиот живот), Клаес Олденбург, [[Енди Ворхол]], [[Рој Лихтенштајн]] и другите. === Ар Брут, Нов реализам, Фигуративно движење во областа на Заливот, Неодадаизам, Фотореализам === [[File:John's_Diner_by_John_Baeder.jpg|мини| Џон Бедер, фотореализам]] Во текот на 1950-тите и 1960-тите, апстрактното сликарство во Америка и Европа се развило во движења како што се сликарството [[Сликарство на обоено поле|на обоено поле]], постсликарска апстракција, оп-арт, сликарство со цврсти рабови, минималистичка уметност, сликарство на [[обликувано платно]], [[лирска апстракција]] и продолжение на [[Апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]]. Други уметници реагирале како одговор на стремежот кон апстракција преку [[Маргинална уметност|маргиналната уметност]], како што се гледа во ''Court les rues,'' 1962, од [[Жан Дибифе|Жан Дубифе]], [[флуксус]], неодадаизам, нов реализам, дозволувајќи им на сликите повторно да се појават преку разни нови контексти како што се [[Поп-арт|поп-артот]], фигуративното движење на Заливската област (одличен пример е ''Градскиот пејзаж I на Дибенкорн (Пејзаж бр. 1),'' 1963, масло на платно, 60 1/4 x 50 1/2 инчи, колекција: Музеј на современа уметност во Сан Франциско ), а подоцна во 1970-тите и [[Неоекспресионизам|неоекспресионизмот]]. Фигуративното движење од областа на Заливот, од кое Дејвид Парк, Елмер Бишоф, Натан Оливеира и Ричард Дибенкорн, чија слика ''„Градски пејзаж 1“'' од 1963 година е типичен пример, биле влијателни членови, кои процветале во текот на 1950-тите и 1960-тите години во [[Калифорнија]]. Иако во текот на 20 век, сликарите продолжиле да го практикуваат [[Реализам (уметност)|реализмот]] и да користат сликовитост, практикувајќи пределно и фигуративно сликарство со современи теми и солидна техника, како и единствена експресивност, како Милтон Ејвери, [[Едвард Хопер]], [[Жан Дибифе]], [[Френсис Бејкон (сликар)|Френсис Бејкон]], Френк Ауербах, Лусијан Фројд, Филип Перлштајн и други. Помладите сликари ја практикувале употребата на слики на нови и радикални начини. [[Ив Клајн]], Марсијал Рејс, Ники де Сен Фал, Дејвид Хокни, Алекс Кац, Антони Тапис, Малколм Морли, Ралф Гоингс, Одри Флек, Ричард Естес, Чак Клоуз, Сузан Ротенберг, Ерик Фишл, Џон Бедер и Вија Селминс биле неколкумина кои станале истакнати помеѓу 1960-тите и 1980-тите. Ферфилд Портер бил во голема мера самоук и создал репрезентативни дела во средината на движењето на [[Апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионист]]. Неговите теми биле првенствено предели, домашни ентериери и портрети на семејство, пријатели и колеги уметници, многу од нив поврзани со Њујоршката школа на писатели, вклучувајќи ги [[Џон Ешбери]], Френк О'Хара и Џејмс Шујлер. Многу од неговите слики се сместени во или околу семејната летна куќа на островот Грејт Спрус Хед, Мејн. Неодадаизмот е движење кое започнало во 1950-тите и 1960-тите години и било поврзано со апстрактниот експресионизам само преку слики. Се одликува со појавата на комбинирани произведени предмети, со уметнички материјали, оддалечувајќи се од претходните конвенции на сликарството. Овој тренд во уметноста е прикажан со делата на [[Џаспер Џонс]] и Роберт Раушенберг, чии „комбинати“ во 1950-тите биле претходници на поп-артот и инсталациската уметност, и користеле асамблаж од големи физички предмети, вклучувајќи плишани животни, птици и комерцијална фотографија. Роберт Раушенберг, [[Џаспер Џонс]], Лари Риверс, Џон Чемберлен, Клаес Олденбург, Џорџ Сегал, Џим Дајн и Едвард Кинхолц, меѓу другите, биле важни пионери и на апстракцијата и на поп-артот; создавајќи нови конвенции за создавање уметност; тие го направиле прифатливо во сериозните кругови на современа уметност радикалното вклучување на неверојатни материјали како дел од нивните уметнички дела. === Геометриска апстракција, Оп-арт, тврд раб, обоено поле, Минимализам, Нов реализам === <gallery widths="140px" heights="140px"> File:IKB_191.jpg|алт=Yves Klein, 1962, New Realism| [[Ив Клајн]], 1962, Нов реализам </gallery>Во текот на 1960-тите и 1970-тите години, апстрактното сликарство продолжило да се развива во Америка преку различни стилови. Многу [[Геометриска апстрактна уметност|геометриски апстрактни уметници]], минималисти и сликари со тврди рабови избрале да ги употребуваат рабовите на сликата за да го дефинираат обликот на сликата, наместо да го прифатат правоаголниот формат. [[Морис Луис]] станал важен пионер во напредното [[сликарство на обоено поле]], а неговото дело може да послужи како мост помеѓу [[Апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]], сликарството на обоено поле и [[Минимализам|минималистичката уметност]]. Двајца влијателни учители, Јозеф Алберс и Ханс Хофман, ја запознале новата генерација американски уметници со нивните напредни теории за бојата и просторот. Алберс е најдобро запаметен по неговата работа како геометриски апстракционистички сликар и теоретичар. Најпознати од сите се стотиците слики и графики што ја сочинуваат серијата ''„Почит кон квадратот“''. Во оваа ригорозна серија, започната во 1949 година, Алберс истражувал хроматски интеракции со рамни обоени квадрати концентрично распоредени на платното. Теориите на Алберс за уметноста и образованието биле формативни за следната генерација уметници. Неговите сопствени слики ја формираат основата и на сликарството со тврд раб и на оп-артот. Стела, Јозеф Алберс, Ханс Хофман, Илја Болотовски, Бургојн Дилер, [[Виктор Вазарели]], Бриџит Рајли, Ричард Анушкевич, Морис Луис, Кенет Ноланд, <ref>Terry Fenton, online essay about [[Kenneth Noland]], and [[acrylic paint]], [http://www.sharecom.ca/noland/materials Sharecom.ca] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210121041610/http://www.sharecom.ca/noland/materials|date=21 January 2021}}, accessed 30 April 2007</ref> Елсворт Кели, Џон Меклафлин, Барнет Њуман, Лари Пунс, Роналд Дејвис, Џон Хојланд, Лари Зокс, Ал Хелд, Мино Арџенто <ref>{{Наведени вести|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1988-01-22-ca-25065-story.html|title=Wilshire Center|last=Curtis|first=Cathy|date=22 January 1988|work=Los Angeles Times}}</ref> се уметници тесно поврзани со геометриската апстракција, оп-артот, сликарството на обоено поле, а во случајот на Хофман и Њуман, и со апстрактниот експресионизам. [[Агнес Мартин]], Роберт Манголд, Брајс Марден, Џо Бер, Роберт Рајман, Ричард Татл, Нил Вилијамс, Дејвид Новрос, Пол Могенсон, претставуваат примери на уметници поврзани со минимализмот и (со исклучок на Мартин, Бер и Марден) употребата на [[обликувано платно]] и во периодот што започнува во раните 1960-ти. Други важни иновации во апстрактното сликарство се случиле во текот на 1960-тите и 1970-тите години, карактеризирани со монохроматско сликарство и сликарство со тврд раб инспирирано од Ад Рајнхард, Барнет Њуман, Милтон Резник и Елсворт Кели. Во 1965 година, во Музејот на современа уметност во Њујорк се одржала изложба наречена ''„Одзивното око“'', курирана од Вилијам Ц. Зајц. Прикажаните дела биле широки, опфаќајќи го минимализмот на [[Френк Стела]], оп-артот на Лари Пунс, делото на Александар Либерман, заедно со мајсторите на движењето оп-арт: [[Виктор Вазарели]], Ричард Анушкевич, Бриџит Рајли и други. Изложбата се фокусирала на перцептивните аспекти на уметноста, кои произлегуваат и од илузијата на движење и од интеракцијата на односите меѓу боите. Оп-артот, познат и како оптичка уметност, е стил присутен во некои слики и други уметнички дела кои користат [[Оптичка мамка|оптички илузии]]. Оп-артот е исто така тесно сличен на геометриската апстракција и сликарството со цврсти рабови. Иако понекогаш терминот што се користи за тоа е перцептивна апстракција. Оп-артот е метод на сликање кој се однесува на интеракцијата помеѓу илузијата и сликовната рамнина, помеѓу разбирањето и гледањето. <ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/introducingopart00lanc|title=Introducing Op Art|last=Lancaster|first=John|date=1973|publisher=[[B.T. Batsford]]|isbn=978-0-71342-438-6|location=London, UK|page=[https://archive.org/details/introducingopart00lanc/page/28 28]|url-access=registration}}</ref> Делата на оп-артот се апстрактни, при што многу од попознатите дела се направени само во црно-бело. Кога гледачот ги гледа, се добива впечаток на движење, скриени слики, трепкање и вибрации, шеми или, алтернативно, на оток или искривување. === Обликувано платно, Вашингтонска школа, апстрактен илузионизам, лирска апстракција === <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Ring_of_Ronald_Davis.jpg|алт=Ronald Davis 1968, Abstract Illusionism| Роналд Дејвис 1968, Апстрактен илузионизам File:Gardenofdelight.jpg|алт=Ronnie Landfield, 1971, Lyrical Abstraction| Рони Лендфилд, 1971, [[Лирска апстракција]] </gallery>[[Сликарство на обоено поле|Сликањето на обоено поле]] јасно укажувало на нов правец во американското сликарство, подалеку од [[Апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]]. Сликањето на обоено поле е поврзано со [[постсликарска апстракција]], [[супрематизам]], апстрактен експресионизам, [[сликарство со тврд раб]] и [[лирска апстракција]]. [[Сликарство на обоено поле|Сликањето на обоено поле]] се стремило да ја ослободи уметноста од излишна реторика. Уметници како Клифорд Стил, [[Марк Ротко]], Ханс Хофман, Морис Луис, Жулс Олицки, Кенет Ноланд, Хелен Франкенталер, Лари Зокс и други честопати употребувале значително редуцирани наводи за природата и сликале со многу артикулирана и психолошка употреба на бојата. Генерално, овие уметници ги отстраниле препознатливите слики. Одредени уметници се повикувале на мината или сегашна уметност, но генерално [[Сликарство на обоено поле|сликањето на обоено поле]] ја претставува апстракцијата како цел сама по себе. Следејќи го овој правец на модерната уметност, уметниците сакале да ја претстават секоја слика како една обединета, кохезивна, монолитна слика. Џин Дејвис, заедно со Кенет Ноланд, Морис Луис и неколку други, бил член на сликарите од Вашингтонската школа за бои кои почнале да создаваат [[Сликарство на обоено поле|слики на д „обоено поле“]] во Вашингтон, во текот на 1950-тите и 1960-тите. „ ''Црно, сиво, темпо“'' е слика со големи вертикални линии и е типична за делото на Џин Дејвис. [[Френк Стела]], Кенет Ноланд, Елсворт Кели, Барнет Њуман, Роналд Дејвис, Нил Вилијамс, Роберт Манголд, Чарлс Хинман, Ричард Татл, Дејвид Новрос и Алвин Лавинг се примери на уметници поврзани со употребата на [[обликувано платно]] во периодот кој започнува во раните 1960-ти. Голем број на геометриски апстрактни уметници, минималисти и сликари со тврди рабови избрале да ги употребуваат рабовите на сликата за да го дефинираат обликот на сликата, наместо да го прифатат правоаголниот формат. Всушност, употребата на [[обликувано платно]] е првенствено поврзано со слики од 1960-тите и 1970-тите години кои се ладно апстрактни, формалистички, геометриски, објективни, рационалистички, со чисти линии, со дрско остри рабови или минималистички по карактер. Од 1960 година, [[Френк Стела]] создавал слики во [[Алуминиум|алуминиумска]] и [[Бакар|бакарна]] боја, што се неговите први дела употребувајќи [[Обликувано платно|обликувани платна]] (платна во форма различна од традиционалниот правоаголник или квадрат), честопати во L, N, U или T-форми. Тие подоцна се развиле во посложени дизајни, на пример, во серијата ''Неправилен полигон'' (67). Исто така, во 1960-тите, Стела почнал да користи поширок спектар на бои, обично распоредени во прави или закривени линии. Подоцна ја започнал својата серија слики ''„Агломер'' “ (71), во која [[Кружница|лакови]], понекогаш преклопувачки, во рамките на квадратни граници се распоредени еден до друг за да создадат цели и полукружници насликани во прстени со концентрична боја. ''Харан II,'' 1967, е пример за ''серијата агломер''. Овие слики се именувани по кружни градови што ги посетил додека бил на [[Блискиот Исток]] порано во 1960-тите. Платната „Неправилен полигон“ и серијата „Разгломер“ дополнително го прошириле концептот на [[обликувано платно]]. Галеријата „Андре Емерих“, Галеријата „Лео Кастели“, Галеријата „Ричард Фајген“ и Галеријата „Парк Плејс“ станале важни витрини за сликарството на обоено поле, сликарството во [[обликувано платно]] и [[Лирска апстракција|лирската апстракција]] во Њујорк во текот на 1960-тите. Постои врска со пост-сликарската апстракција, која реагирала против мистицизмот, хиперсубјективноста и нагласувањето на самиот чин на сликање на апстрактните експресионизми на драматично видливоста - како и свеченото прифаќање на рамниот правоаголник како речиси ритуален предуслов за сериозно сликарство. Во текот на 1960-тите, сликарството на обоено поле и минималистичката уметност честопати биле тесно поврзани едно со друго. Всушност, до почетокот на 1970-тите, обете движења станале значително разновидни. Друго поврзано движење од крајот на 1960-тите, [[Лирска апстракција|лирската апстракција]] (терминот го измислил Лари Олдрич, основачот на Музејот на современа уметност Олдрич во Риџфилд, Конектикат), го опфаќало она што Олдрич рекол дека го видел во студијата на многу уметници во тоа време. <ref>{{Наведено списание|last=Aldrich|first=Larry|date=November–December 1969|title=Young Lyrical Painters|journal=Art in America|volume=57|pages=104–113}}</ref> Тоа е исто така името на изложба која потекнува од музејот „Олдрич“ и патувала до Музејот на американска уметност „Витни“ и други музеи низ САД помеѓу 1969 и 1971 година. <ref name="Aldrich1970">{{Наведена книга|title=Lyrical Abstraction (Exhibition catalogue)|last=Aldrich|first=Larry|date=1970|publisher=[[Aldrich Museum of Contemporary Art]]|location=Ridgefield, Connecticut|oclc=15937079}}</ref> Лирската апстракција кон крајот на 1960-тите е карактеризирана со сликите на Ден Кристенсен, <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://services.sbma.net/exhibitions/archive/2010.web|title=Colorscope: Abstract Painting 1960-1979 (March 20 - August 15, 2010)|work=Santa Barbara Museum of Art|archive-url=https://web.archive.org/web/20100419162812/http://www.sbmuseart.org/exhibitions/colorscope.web|archive-date=April 19, 2010}}</ref> Рони Лендфилд, Питер Јанг и други, а заедно со движењето [[Флуксус]] и постминимализмот (термин првпат измислен од Роберт Пинкус-Витен на страниците на Артфорум во 1969 година) <ref name="Shakers, New York 2007">{{Наведено списание|last=Douglas|first=Sarah|date=March 2007|title=Movers and Shakers, New York: Leaving C&M|journal=[[Art+Auction]]|volume=XXX}}</ref> се стремело да ги прошири границите на апстрактното сликарство и минимализмот со фокусирање на процесот, новите материјали и новите начини на изразување. Постминимализмот, кој често вклучува индустриски материјали, суровини, изработки, пронајдени предмети, инсталации, сериско повторување, а често и со извори на дадаизмот и надреализмот, најдобро е прикажан во скулптурите на Ева Хесе. <ref name="Shakers, New York 2007" /> Лирска апстракција, [[концептуална уметност]], [[постминимализам]], [[Земјишна уметност|земјишната уметност]], [[видео]], перформанс уметност, инсталациска уметност, заедно со на обоено поле, сликарство со цврсти рабови, минималистичка уметност, оп-арт, поп-арт, фотореализам и нов реализам ги прошириле границите на [[Современа уметност|современата уметност]] од средината на 1960-тите до 1970-тите. Лирската апстракција е вид на слободно апстрактно сликарство кое се појавило во средината на 1960-тите кога апстрактните сликари се вратиле на различни форми на сликарски, сликовит експресионизам со доминантен фокус на процесот, гешталтот и повторувачките композициски стратегии воопшто. {{Sfnp|Aldrich|1971}} [[Лирска апстракција|Лирската апстракција]] дели сличности со сликарството на обоено поле и апстрактниот експресионизам, особено во слободната употреба на бојата - текстурата и површината. Директното цртање, калиграфската употреба на линија, ефектите на четкана, прскана, обоена, исцедена, истурена и прскана боја површно наликуваат на ефектите видени во апстрактниот експресионизам и сликарството во боја. Сепак, стиловите се значително различни. Она што го разликува од апстрактниот експресионизам и акционото сликарство од 1940-тите и 1950-тите е пристапот кон композицијата и драмата. Како што се гледа во акционото сликарство, акцентот се става на потези со четка, висока композициска драма, динамична композициска тензија. Додека во [[Лирска апстракција|лирската апстракција]], како што е примерот со сликата ''„Градина на задоволството“'' од Рони Лендфилд од 1971 година, постои чувство на композициска случајност, сета композиција, дискретна и опуштена композициска драма и акцент на процесот, повторувањето и сеопфатна сензибилност. Во текот на 1960-тите и 1970-тите, силни и влијателни уметници како Роберт Мадервел, Адолф Готлиб, Филип Гастон, Ли Краснер, Сај Твомбли, Роберт Раушенберг, [[Џаспер Џонс]], Ричард Дибенкорн, Јозеф Алберс, Елмер Бишоф, [[Агнес Мартин]], Ал Хелд, [[Сем Френсис]], Елсворт Кели, Морис Луис, Хелен Франкенталер, Џин Дејвис, [[Френк Стела]], Кенет Ноланд, Џоан Мичел, Фридел Џубас, и помлади уметници како Брајс Марден, Роберт Манголд, Сем Гилијам, Џон Хојланд, Шон Скали, Блинки Палермо, Пет Стир, Елизабет Мареј, Лари Пунс, Волтер Дарби Банард, Лари Зокс, Рони Лендфилд, Роналд Дејвис, Ден Кристенсен, Џоан Снајдер, Ричард Татл, Рос Блекнер, Арчи Ранд., Сузан Криле, Мино Арџенто и десетици други создале витални и влијателни слики. === Монохроматизам, минимализам, постминимализам === Уметници како [[Лари Пунс]] - чии дела се поврзани со оп-артот со неговиот акцент на точки, овали и заостанати слики што отскокнуваат низ полињата во боја - Елсворт Кели, Кенет Ноланд, Ралф Хамфри, Роберт Мадервел и Роберт Рајман, исто така, почнале да истражуваат ленти, монохроматски и тврди рабови формати од крајот на 1950-тите до 1960-тите. Поради стремежот во минимализмот да се фаворизира буквалното - како што покажал [[Роберт Манголд]], кој го разбирал концептот на обликот на платното и неговиот однос со ''објектот'' - постоело движење подалеку од сликарските кон скулпторски грижи. Доналд Џад започнал како сликар, но завршил како креатор на предмети. Неговиот клучен есеј „Специфични објекти“ (објавен во годишникот за уметности 8, 1965), станал темелник на теоријата за формирање на минималистичката естетика. Во овој есеј, Џад пронашол почетна точка за нова територија за американската уметност и истовремено отфрлање на преостанатите наследени европски уметнички вредности. Тој посочил докази за овој развој во делата на низа уметници активни во Њујорк во тоа време, вклучувајќи ги Џаспер Џонс, Ден Флавин и Ли Бонтеку. Од „прелиминарна“ важност за Џад било делото на [[Џорџ Ерл Ортман]], <ref name="Brooklyn Rail">{{Наведена мрежна страница|url=https://brooklynrail.org/2006/12/artseen/ortman/|title=George Ortman|last=Long|first=Jim|date=20 August 2024|work=The Brooklyn Rail}}</ref> кој ги дестилирал формите на сликарството во дипти, цврсти, филозофски набиени геометрии. Овие специфични објекти населувале простор кој во тоа време не можел удобно да се класифицира ниту како сликарство ниту како скулптура. Тоа што самиот категоричен идентитет на таквите предмети бил доведен во прашање и тоа што тие избегнувале лесно поврзување со добро истрошени и премногу познати конвенции, било дел од нивната вредност за Џад. Во многу поопшта смисла, европските корени на минимализмот можат да се пронајдат кај геометриските апстрактни сликари во [[Баухаус]], во делата на [[Пит Мондријан]] и други уметници поврзани со движењето Де Стајл, кај [[Конструктивизам (уметност)|руските конструктивисти]] и во делата на романскиот скулптор [[Константин Бранкуши]]. Американските сликари како [[Брајс Марден]] и [[Сај Тумбли]] покажуваат јасно европско влијание во нивното ''чисто'' апстрактно, минималистичко сликарство од 1960-тите. Полиуретанските дела на Роналд Дејвис од крајот на 1960-тите оддаваат почит на „ ''Скршеното стакло“'' на [[Марсел Дишан]]. Ова движење станало жестоко критикувано од високите модернистички формалистички уметнички критичари и историчари. Некои загрижени критичари сметале дека минималистичката уметност претставува неразбирање на современата дијалектика на сликарството и скулптурата, како што е дефинирана од критичарот [[Клемент Гринберг]], веројатно доминантниот американски критичар на сликарството во периодот до 1960-тите. Најзначајната критика на минимализмот ја искажал [[Мајкл Фрид]], кој се спротивставил врз основа на неговата „театралност“. Во ''„Уметност и објектност“'' (објавена во „Артфорум“ во јуни 1967 година) тој тврдел дека дела како оние на Роберт Морис го преобразуваат чинот на гледање во еден вид спектакл, во кој се откриваат вештачките ефекти на чинот на набљудување и учеството на гледачот во делото, што тој го сметал за неуспех. Ад Рајнхард, всушност уметник од генерацијата на [[Апстрактен експресионизам|апстрактните експресионисти]], но чии [[Редункционизам|редуктивни]] слики во целост црни изгледа го предвидувале минимализмот, го кажал следново за вредноста на овој пристап кон уметноста: „Колку повеќе работи има во него, толку е позафатено уметничкото дело, толку е полошо. Повеќе е помалку. Помалку е повеќе. Окото е закана за чистиот вид. Разоткривањето на себеси е непристојно. Уметноста започнува со ослободување од природата.“<ref>[http://www.artnews.com/2015/01/24/less-is-more-ad-reinhardts-twelve-rules-for-pure-art/ ''Less Is More: Ad Reinhardt's 12 Rules for Pure Art''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180707062510/http://www.artnews.com/2015/01/24/less-is-more-ad-reinhardts-twelve-rules-for-pure-art/|date=7 July 2018}}, The Editors of ARTnews, 24 January 2015 (based on a paper read at the 45th annual meeting of the College Art Association at the Detroit Institute of Art, 26 January 1957)</ref> Други важни иновации во апстрактното сликарство се случија во текот на 1960-тите и 1970-тите години, карактеризирани со монохроматско сликарство и сликарство со цврсти рабови инспирирани од Ад Рајнхард, Барнет Њуман, Милтон Резник и Елсворт Кели. Различни уметници како Агнес Мартин, Ал Хелд, Лари Зокс, [[Френк Стела]], Лари Пунс, Брајс Марден и други ја истражувале моќта на поедноставувањето. Конвергенцијата на сликарството на [[Сликарство на обоено поле|обоено поле]], минималистичката уметност, сликарството со цврсти рабови, [[Лирска апстракција|лирската апстракција]] и постминимализмот ја замаглила разликата помеѓу движењата што станала поочигледна во 1980-тите и 1990-тите. Неоекспресионистичкото движење е поврзано со претходните случувања во [[Апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]], неодадаизмот, лирската апстракција и постминималното сликарство. == Доцен 20 век == === Нео-експресионизам === Кон крајот на 1960-тите, [[Апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионистички]] сликар [[Филип Густон]] помогнал во водењето на преносот од апстрактен експресионизам кон [[неоекспресионизам]] во сликарството, напуштајќи ја таканаречената „чиста апстракција“ на апстрактниот експресионизам во корист на покарикатурални прикажувања на разни лични симболи и предмети. Овие дела станале инспиративни за новата генерација сликари заинтересирани за оживување на експресивната сликовитост. Неговата слика ''„Сликање, пушење, јадење'' 1973“ претставува пример за конечното и убедливо враќање на Гастон кон претставувањето. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.theartstory.org/movement-neo-expressionism.htm|title=Neo-Expressionism Movement Overview|last=Wolf|first=Justin|work=The Art Story|accessdate=June 30, 2019}}</ref> Кон крајот на 1970-тите и почетокот на 1980-тите, постоело и враќање кон сликарството што се случило речиси истовремено во Италија, Германија, Франција и [[Обединето Кралство|Велика Британија]]. Овие движења биле наречени [[Трансавангарда|Трансавангардија]], Ној Вајлд, [[слободна фигуративност]], <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=188|title=Tate online glossary|publisher=Tate.org.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20110802022717/https://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=188|archive-date=2 August 2011|accessdate=2014-08-08}}</ref> неоекспресионизам, Лондонска школа, а кон крајот на 80-тите години [[Стакизам]], соодветно. Овие слики се карактеризирале со големи формати, слободно експресивно цртање белези, фигурација, мит и имагинација. Сите дела во овој жанр почнаа да бидат етикетирани како неоекспресионизам. Критичките реакции биле поделени. Некои критичари го сметале тоа за поттикнато од профитни мотиви од страна на големите комерцијални галерии. Овој вид уметност продолжува да биде популарен во 21 век, дури и по крахот на уметноста кон крајот на 1980-тите. Кон крајот на 1970-тите во Соединетите Американски Држави, сликарите кои започнале да работат со освежени површини и кои се вратиле на сликовитоста како Сузан Ротенберг, добиле на популарност, особено како ''што е изразено преку „Коњ 2“,'' 1979. <ref>{{Наведен нестручен часопис|access-date=June 30, 2019}}</ref> Во текот на 1980-тите, американски уметници како Ерик Фишл, Дејвид Сал, [[Жан Мишел Баскија|Жан-Мишел Баскија]] (кој започнал како [[Графити|создавач на графити]]), Џулијан Шнабел и [[Кит Харинг]], како и италијански сликари како Мимо Паладино, Сандро Чија и Енцо Куки, меѓу другите, ја дефинирале идејата за неоекспресионизам во Америка. <ref>{{Наведена книга|title=A Dictionary of Modern and Contemporary Art|last=Chilvers|first=Ian|last2=Glaves-Smith|first2=John|date=2009|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19923-965-8|edition=2nd|location=Oxford, UK|pages=503–504}}</ref> Неоекспресионизмот бил стил на [[Модернизам|модерно]] сликарство кој станал популарен кон крајот на 1970-тите и доминирал на уметничкиот пазар до средината на 1980-тите. Се развил во Европа како реакција против концептуалната и минималистичка уметност од 1960-тите и 1970-тите. Неоекспресионистите се вратиле на прикажување препознатливи предмети, како што е човечкото тело (иако понекогаш на практично апстрактен начин), на груб и бурно емотивен начин користејќи живописни бои и банални хармонии на бои. Ветераните сликари Филип Густон, Франк Ауербах, Леон Кософ, Герхард Рихтер, А.Р. Пенк и Георг Базелиц, заедно со малку помлади уметници како Анселм Кифер, Ерик Фишл, Сузан Ротенберг, Франческо Клементе, Дејмиен Хрст, [[Жан Мишел Баскија|Жан-Мишел Баскија]], Џулијан Шнабел, [[Кит Харинг]] и многу други станаа познати по работата во овој интензивен експресионистички стил на сликање. === Современо сликарство во 21 век === На почетокот на 21 век, современото сликарство и современата уметност воопшто продолжуваат во неколку постојани модови, карактеризирани со идејата за плурализам. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2015/06/28/books/review/the-contemporaries-painting-now-and-more.html|title='The Contemporaries', 'Painting Now' and More|last=Cotter|first=Holland|date=June 25, 2015|work=The New York Times|access-date=June 30, 2019|author-link=Holland Cotter}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://smithsonianassociates.org/ticketing/tickets/232357?tmssource=217304|title=Understanding Contemporary Art: From Pop to Pluralism|work=Smithsonian Associates|accessdate=June 30, 2019}}</ref> Конвенционалното сликарство е отфрлено од уметниците од постсовремениот период во корист на уметничкиот плурализам. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.getty.edu/education/teachers/classroom_resources/curricula/contemporary_art/background1.html|title=About Contemporary Art (Education at the Getty)|work=[[J. Paul Getty Museum]]|accessdate=June 30, 2019}}</ref> Според уметничкиот критичар Артур Данто, преовладува став „''сè е дозволено''“; синдром „сè се случува“ и следствено „ништо не се случува“; ова создава естетски сообраќаен метеж без цврста и јасна насока и со секоја лента на уметничкиот суперавтопат исполнета до максимум. <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=2y2ChJWfYoYC&q=after+the+end+of+art.|title=After the End of Art: Contemporary Art and the Pale of History|last=Danto|first=Arthur|publisher=Princeton University Press|year=1998|isbn=0-691-00299-1|location=Princeton, New Jersey|page=47|author-link=Arthur Danto}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rowan.edu/open/philosop/clowney/Aesthetics/philos_artists_onart/danto.htm#top|title=Arthur Danto|last=Cloweny|first=David W.|work=[[Rowan University]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20091227094138/http://www.rowan.edu/open/philosop/clowney/Aesthetics/philos_artists_onart/danto.htm#top|archive-date=December 27, 2009|accessdate=June 30, 2019}}</ref> == Наводи == {{наводи}} ===Библиографија=== *{{cite book |last1=Agee |first1=William C. |last2=Rose |first2=Barbara |author-link2=Barbara Rose |date=1979 |title=Patrick Henry Bruce: American Modernist (Exhibition catalogue) |location=Houston, Texas |publisher=[[Museum of Fine Arts, Houston|Museum of Fine Arts]] |oclc=5727281}} *{{cite book |last=Aldrich |first=Larry |author-link=Larry Aldrich |date=1971 |title=Lyrical Abstraction (Exhibition catalogue) |location=New York |publisher=[[Whitney Museum of American Art]] |oclc=659382497}} *{{cite book |last=Greenberg |first=Clement |author-link=Clement Greenberg |date=1961 |title=Art and Culture: Critical Essays |url=https://archive.org/details/artculturecriticgree |url-access=registration |location=[[Boston]], Massachusetts |publisher=[[Beacon Press]]}} *{{cite book |last=Hendrickson |first=Janis |title=Roy Lichtenstein |year=1988 |publisher=[[Taschen]] |location=Cologne, Germany |isbn=3-8228-0281-6}} *{{cite book |last=Kramer |first=Hilton |author-link=Hilton Kramer |title=The Triumph of Modernism: The Art World, 1985–2005 |date=2006 |location=[[Chicago]], Illinois |publisher=[[Ivan R. Dee]] |isbn=978-1-56663-708-4 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/triumphofmoderni00kram }} *{{cite book |last=O'Connor |first=Francis V. |date=1967 |title=Jackson Pollock (Exhibition catalogue) |location=New York |publisher=[[Museum of Modern Art]] |oclc=165852}} *{{cite book |last=Orford |first=Emily-Jane Hills |date=2008 |title=The Creative Spirit: Stories of 20th Century Artists |location=Ottawa, Canada |publisher=Baico Publishing |isbn=978-1-897449-18-9}} *{{cite book |last=Piper |first=David |author-link=David Piper (curator) |date=1986 |title=The Illustrated Library of Art |location=New York |publisher=Portland House |isbn=978-0-51762-336-7 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/illustratedlibra03pipe }} *{{cite book |last=Varnedoe |first=Kirk |author-link=Kirk Varnedoe |date=2003 |title=Pictures of Nothing: Abstract Art since Pollock |location=Princeton, New Jersey |publisher=[[Princeton University Press]] |isbn=978-0-69112-678-4 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/picturesofnothin0000varn }} == Надворешни врски == *{{cite web |url=http://www.beyondbooks.com/art11/index.asp |title=History of Painting |website=beyondbooks.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070313213644/http://www.beyondbooks.com/art11/index.asp |archive-date=March 13, 2007}} *{{cite web |url=http://www.all-art.org/ |title=History of Art: From Paleolithic Age to Contemporary Art |website=all-art.org |access-date=2009-07-12 |archive-date=2020-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201119110530/http://www.all-art.org/ |url-status=dead }} *{{cite web |url=http://www.artchive.com/artchive/V/van_eyck.html |title=Van Eyck |last=Hughes |first=Robert |website=Artchive}} *{{cite web |url=http://www.mnstate.edu/gracyk/courses/phil%20of%20art/kandinskytext.htm |title=Concerning the Spiritual in Art |last=Kandinsky |first=Wassily |author-link=Wassily Kandinsky |date=June 28, 2004 |website=[[Minnesota State University Moorhead]] |access-date=May 28, 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607145852/http://www.mnstate.edu/gracyk/courses/phil%20of%20art/kandinskytext.htm |archive-date=June 7, 2011}} [[Категорија:Западна уметност]] [[Категорија:Сликарство]] [[Категорија:Уметноста во 20 век]] 20q6bmp4fu60vmwte8k9ib63lk16bgw 0 1405183 5641636 2026-10-07T09:00:15Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: [[Податотека:Discrete probability distrib (decimal comma).svg|мини|десно|Градик на веројатносна функција. Сите вредности на оваа функција мора да бидат ненегативни и нивниот збир да биде 1.]] '''Веројатносна функција''' (или ''честотна функција''<ref>{{нмс |url=https://online.stat.psu.edu/stat414... 5641636 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Discrete probability distrib (decimal comma).svg|мини|десно|Градик на веројатносна функција. Сите вредности на оваа функција мора да бидат ненегативни и нивниот збир да биде 1.]] '''Веројатносна функција''' (или ''честотна функција''<ref>{{нмс |url=https://online.stat.psu.edu/stat414/lesson/7/7.2 |title=7.2 - Probability Mass Functions {{!}} STAT 414 - PennState - Eberly College of Science |language=en |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20251122202533/https://online.stat.psu.edu/stat414/lesson/7/7.2 |archive-date=22 ноември 2025}}</ref>) — [[функција (математика)|функција]] во [[теорија на веројатноста|веројатноста]] и [[статистика]]та која ја дава веројатноста дека една [[случајна променлива|дискретна случајна променлива]] ќе биде точно еднаква на некоја вредност.<ref>{{наведена книга|author=Stewart, William J.| title=Probability, Markov Chains, Queues, and Simulation: The Mathematical Basis of Performance Modeling|publisher=Princeton University Press|year=2011|isbn=978-1-4008-3281-1|page=105|url=https://books.google.com/books?id=ZfRyBS1WbAQC&pg=PT105}}</ref> Понекогаш се нарекува и '''дискретна функција на веројатносна густина'''. Веројатносната функција честопати е главен начин на дефинирање на [[дискретна веројатносна распределба]], и ваквите функции постојат или за [[променлива (програмирање)|скаларни]] или за [[повеќедимензионална случајна променлива|повеќедимензионални случајни променливи]] чиј [[домен на функција|домен]] е дискретен. Веројатносната функција се разликува од [[веројатносна густина|непрекината веројатносна густина]] по тоа што второспоменатата се однесува на непрекинати наместо дискретни случајни променливи. Непрекинатата веројатносна густина мора да се [[интеграл|интегрира]] по интервал за да даде веројатност.<ref name=":0">{{наведена книга|title=A modern introduction to probability and statistics : understanding why and how|url=https://archive.org/details/modernintroducti0000unse_h6a1|url-access=limited|date=2005|publisher=Springer|others=Dekking, Michel, 1946-|isbn=978-1-85233-896-1|location=London|oclc=262680588}}</ref> Вредноста на [[случајна променлива|случајната променлива]] со најголема веројатност се нарекува [[модус]]. ==Formal definition== Веројатносната функција е веројатносната распределба на [[дискретна случајна променлива]] и дава можни вередности и нивните веројатности. Тоа е функцијата <math>p: \R \to [0,1]</math> дефинирана од {{Equation box 1 |indent = : |title= |equation = <math>p_X(x) = P(X = x)</math> |cellpadding= 6 |border |border colour = #0073CF |background colour=#F5FFFA}} за <math>-\infin < x < \infin</math>,<ref name=":0" /> каде <math>P</math> е [[веројатносна мера]]. <math>p_X(x)</math> може да се упрости како <math>p(x)</math>.<ref>{{наведена книга|title=Engineering optimization : theory and practice| last=Rao | first = Singiresu S.|date=1996|publisher=Wiley|isbn=0-471-55034-5|edition=3rd|location=New York|oclc=62080932}}</ref> Веројатностите на сите (хипотетички) вредности мора да се ненегативни и да имаат збир 1, <math display="block">\sum_x p_X(x) = 1 </math> and <math display="block"> p_X(x)\geq 0.</math> ==Мернотеориска формулација== Веројатносната функција на дискретна случајна променлива <math>X</math> може да се претстави како посебен случај на две поопшти мернотеориски конструкции: [[веројатносна распределба|распределбата]] на <math>X</math> и [[веројатносна густина|веројатносната густина]] на <math>X</math> во однос на [[мера на пребројување|мерата на пребројување]]. Ова ќе го уточниме подолу. Нека <math>(A, \mathcal A, P)</math> е [[веројатносен простор]] и нека <math>(B, \mathcal B)</math> е мерлив простор чија [[сигма-алгебра|σ-алгебра]] е дискретна, па според тоа содржи едночлени множества на <math>B</math>. Во ова окружување, случајна променлива <math> X \colon A \to B</math> е дискретна доколку нејзинат аслика е преброива. Мерата од пресликување <math>X_{*}(P)</math> — наречена распределба на <math>X</math> во овој контекст — е веројатносна мера на <math>B</math> чие огранчување на едночлени множества ја одредува веројатносната функција (според споменатото во претходниот оддел) <math>f_X \colon B \to \mathbb R</math> бидејќи <math>f_X(b)=P( X^{-1}( b ))=P(X=b)</math> за секое <math>b \in B</math>. Сега нека <math>(B, \mathcal B, \mu)</math> е мерен простор опремен со мерата на пребројување <math>\mu</math>. Веројатносната густина <math>f</math> на <math>X</math> во однос на мерата на пребројување, ако постои, ќе биде Радон-Никодимовата теорема за мерата од пресликување на <math>X</math> (во однос на мерата на пребројување), па така <math> f = d X_*P / d \mu</math> и <math>f</math> е функција од <math>B</math> во ненегативни реални броеви. Поради тоа, за секое <math>b \in B</math> имаме <math display="block">P(X=b)=P( X^{-1}( b) ) = X_*(P)(b) = \int_{ b } f d \mu = f(b),</math> што покажува дека <math>f</math> е впрочем веројатносна функција. Кога постои природен поредок меѓу потенцијалните исходи <math>x</math>, може да е погодно да им доделиме бројчени вредности (или ''n''-торки во случај на дискретна повеќедимензионална случајна променлива) и воедно да ги разгледаме вредностите кои не се во [[слика (математика)|сликата]] на <math>X</math>. Односно, <math>f_X</math> може да се дефинира за сите [[реален број|реални броеви]], а <math>f_X(x)=0</math> за сите <math>x \notin X(S)</math> според гореприкажаното. Сликата на <math>X</math> има [[преброиво множество|преброиво]] подмножество на кое веројатносната функција <math>f_X(x)</math> е еден. Следствено на тоа, веројатносната функција е нула за сите освен пребролив број на вредности на <math>x</math>. Прекинатоста на веројатносните функции е поврзана со фактот што [[распределбена функција|распределбената функција]] на една дискретна случајна променлива исто така е прекината. Ако <math>X</math> е дискретна случајна променлива, тогаш <math> P(X = x) = 1</math> значи дека произволниот настан <math>(X = x)</math> е сигурен (е вистинит во 100&nbsp;% од случаите); во спротивно, <math>P(X = x) = 0</math> значи дека произволниот настан <math>(X = x)</math> секогаш е невозможен. Ова тврдење не е вистинито за [[веројатносна распределба|непрекината случајна променлива]] <math>X</math>, за која <math>P(X = x) = 0</math> за секое можно <math>x</math>. Дискретизацијата е процес на претворање на непрекината случајна променлива во дискретна. ==Примери== {{Главна|Бернулиева распределба|Биномна распределба|Геометриска распределба}} ===Конечни=== За веројатносната функција постојат три главни распределби: [[Бернулиева распределба|Бернулиевата]], [[биномна распределба|биномната]] и [[геометриска распределба|геометриската]]. * Бернулиевата распределба '''ber(p) ''' се користи во моделирање на опит со само два можни исхода. Тие се означуваат со 1 и 0. <math display="block">p_X(x) = \begin{cases} p, & \text{ако }x\text{ е 1} \\ 1-p, & \text{ако }x\text{ е 0} \end{cases}</math> Пример за Бернулиева распределба е фрлањето паричка. Ако <math>S</math> е просторот на елементарни настани за сите исходи од едно фрлање на правилна паричка, а <math>X</math> е случајната променлива дефинирана на <math>S</math> при што здаваме 0 на категоријата „писмо“ и 1 на категоријата „глава“. Бидејќи паричката е правилна, веројатносната функција е <math display="block">p_X(x) = \begin{cases} \frac{1}{2}, &x = 0,\\ \frac{1}{2}, &x = 1,\\ 0, &x \notin \{0, 1\}. \end{cases}</math> * Биномната распределба го моделира бројот на успеси кога некој фрла ''n'' пати со замена. Секое фрлање или опит е независно, со два можни исхода. Овдешната веројатносна функција е <math display="inline">\binom{n}{k} p^k (1-p)^{n-k}</math>. [[Податотека:Fair dice probability distribution.svg|мини|десно|Веројатносната функција на една правилна коцка. Сите бројки на коцката имаат подеднаква веројатност да испаднат кога коцката ќе се смири.]]{{нп}}Пример за биномна распределба е веројатноста да се добие точно една 6-ка кога некој ќе фрли правилна коцка трипати. * Геометриската распределба го опишува бројот на обиди потребен за да се добие еден успех. Неговата веројатносна функција е <math display="inline">p_X(k) = (1-p)^{k-1} p</math>.{{нп}}Пример за ова е фрлање паричка додека не се појави првата „глава“. <math>p</math> ја означува веројатноста исходот да биде „глава“, а <math>k</math> го означува бројот на неопходни фрлања. {{нп}}Други распределби што може да се моделираат со веројатносна функција се категориската распределба (наречена и воопштена Бернулиева распределба) и [[милтиномна распределба|милтиномната распределба]]. * Ако дискретната распределба има две или повеќе категории од кои едната може да се јави, без оглед дали тие категории имаат природен поредок, кога има само еден обид (фрлање) ова ќе биде категориска распределба. * Пример за повеќедимензионална дискретна распределба, и за нејзината веројатносна функција, дава мултиномната распределба. Тука повеќето случајни променливи се броевите на успеси во секој аод категориите по извесен број обиди, и секоја ненуларна веројатност ја дава веројатноста на извесна комбинација од броеви на успеси во различни категории. {{clear}} ===Бесконечни=== Следнава експоненцијално опаѓачка распределба е пример за распределба со бесконечен број на можни исходи — сите позитивни цели броеви: <math display="block">\text{Pr}(X=i)= \frac{1}{2^i}\qquad \text{за } i=1, 2, 3, \dots </math> И покрај бесконечниот број на можни исходи, вкупниот збир на веројатности е 1/2 + 1/4 + 1/8 + ⋯ = 1, што го задоволува условот за вкупна веројатност од 1 за веројатносна распределба. ==Повеќедимензионален случај== {{Главна|Заедничка веројатносна распределба}} Две или повеќе дискретни случајни променливи имаат заедничка веројатносна функција, што ја дава веројатноста на секоја можна комбинација на остварувања за случајните променливи. == Наводи == {{наводи}} {{Теорија на веројатносните распределби}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Веројатносни распределби]] antit83jxa73wpafktmvld8vetghmb5 5641644 5641636 2026-10-07T09:03:06Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Веројатносна фунција]] на [[Веројатносна функција]] 5641636 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Discrete probability distrib (decimal comma).svg|мини|десно|Градик на веројатносна функција. Сите вредности на оваа функција мора да бидат ненегативни и нивниот збир да биде 1.]] '''Веројатносна функција''' (или ''честотна функција''<ref>{{нмс |url=https://online.stat.psu.edu/stat414/lesson/7/7.2 |title=7.2 - Probability Mass Functions {{!}} STAT 414 - PennState - Eberly College of Science |language=en |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20251122202533/https://online.stat.psu.edu/stat414/lesson/7/7.2 |archive-date=22 ноември 2025}}</ref>) — [[функција (математика)|функција]] во [[теорија на веројатноста|веројатноста]] и [[статистика]]та која ја дава веројатноста дека една [[случајна променлива|дискретна случајна променлива]] ќе биде точно еднаква на некоја вредност.<ref>{{наведена книга|author=Stewart, William J.| title=Probability, Markov Chains, Queues, and Simulation: The Mathematical Basis of Performance Modeling|publisher=Princeton University Press|year=2011|isbn=978-1-4008-3281-1|page=105|url=https://books.google.com/books?id=ZfRyBS1WbAQC&pg=PT105}}</ref> Понекогаш се нарекува и '''дискретна функција на веројатносна густина'''. Веројатносната функција честопати е главен начин на дефинирање на [[дискретна веројатносна распределба]], и ваквите функции постојат или за [[променлива (програмирање)|скаларни]] или за [[повеќедимензионална случајна променлива|повеќедимензионални случајни променливи]] чиј [[домен на функција|домен]] е дискретен. Веројатносната функција се разликува од [[веројатносна густина|непрекината веројатносна густина]] по тоа што второспоменатата се однесува на непрекинати наместо дискретни случајни променливи. Непрекинатата веројатносна густина мора да се [[интеграл|интегрира]] по интервал за да даде веројатност.<ref name=":0">{{наведена книга|title=A modern introduction to probability and statistics : understanding why and how|url=https://archive.org/details/modernintroducti0000unse_h6a1|url-access=limited|date=2005|publisher=Springer|others=Dekking, Michel, 1946-|isbn=978-1-85233-896-1|location=London|oclc=262680588}}</ref> Вредноста на [[случајна променлива|случајната променлива]] со најголема веројатност се нарекува [[модус]]. ==Formal definition== Веројатносната функција е веројатносната распределба на [[дискретна случајна променлива]] и дава можни вередности и нивните веројатности. Тоа е функцијата <math>p: \R \to [0,1]</math> дефинирана од {{Equation box 1 |indent = : |title= |equation = <math>p_X(x) = P(X = x)</math> |cellpadding= 6 |border |border colour = #0073CF |background colour=#F5FFFA}} за <math>-\infin < x < \infin</math>,<ref name=":0" /> каде <math>P</math> е [[веројатносна мера]]. <math>p_X(x)</math> може да се упрости како <math>p(x)</math>.<ref>{{наведена книга|title=Engineering optimization : theory and practice| last=Rao | first = Singiresu S.|date=1996|publisher=Wiley|isbn=0-471-55034-5|edition=3rd|location=New York|oclc=62080932}}</ref> Веројатностите на сите (хипотетички) вредности мора да се ненегативни и да имаат збир 1, <math display="block">\sum_x p_X(x) = 1 </math> and <math display="block"> p_X(x)\geq 0.</math> ==Мернотеориска формулација== Веројатносната функција на дискретна случајна променлива <math>X</math> може да се претстави како посебен случај на две поопшти мернотеориски конструкции: [[веројатносна распределба|распределбата]] на <math>X</math> и [[веројатносна густина|веројатносната густина]] на <math>X</math> во однос на [[мера на пребројување|мерата на пребројување]]. Ова ќе го уточниме подолу. Нека <math>(A, \mathcal A, P)</math> е [[веројатносен простор]] и нека <math>(B, \mathcal B)</math> е мерлив простор чија [[сигма-алгебра|σ-алгебра]] е дискретна, па според тоа содржи едночлени множества на <math>B</math>. Во ова окружување, случајна променлива <math> X \colon A \to B</math> е дискретна доколку нејзинат аслика е преброива. Мерата од пресликување <math>X_{*}(P)</math> — наречена распределба на <math>X</math> во овој контекст — е веројатносна мера на <math>B</math> чие огранчување на едночлени множества ја одредува веројатносната функција (според споменатото во претходниот оддел) <math>f_X \colon B \to \mathbb R</math> бидејќи <math>f_X(b)=P( X^{-1}( b ))=P(X=b)</math> за секое <math>b \in B</math>. Сега нека <math>(B, \mathcal B, \mu)</math> е мерен простор опремен со мерата на пребројување <math>\mu</math>. Веројатносната густина <math>f</math> на <math>X</math> во однос на мерата на пребројување, ако постои, ќе биде Радон-Никодимовата теорема за мерата од пресликување на <math>X</math> (во однос на мерата на пребројување), па така <math> f = d X_*P / d \mu</math> и <math>f</math> е функција од <math>B</math> во ненегативни реални броеви. Поради тоа, за секое <math>b \in B</math> имаме <math display="block">P(X=b)=P( X^{-1}( b) ) = X_*(P)(b) = \int_{ b } f d \mu = f(b),</math> што покажува дека <math>f</math> е впрочем веројатносна функција. Кога постои природен поредок меѓу потенцијалните исходи <math>x</math>, може да е погодно да им доделиме бројчени вредности (или ''n''-торки во случај на дискретна повеќедимензионална случајна променлива) и воедно да ги разгледаме вредностите кои не се во [[слика (математика)|сликата]] на <math>X</math>. Односно, <math>f_X</math> може да се дефинира за сите [[реален број|реални броеви]], а <math>f_X(x)=0</math> за сите <math>x \notin X(S)</math> според гореприкажаното. Сликата на <math>X</math> има [[преброиво множество|преброиво]] подмножество на кое веројатносната функција <math>f_X(x)</math> е еден. Следствено на тоа, веројатносната функција е нула за сите освен пребролив број на вредности на <math>x</math>. Прекинатоста на веројатносните функции е поврзана со фактот што [[распределбена функција|распределбената функција]] на една дискретна случајна променлива исто така е прекината. Ако <math>X</math> е дискретна случајна променлива, тогаш <math> P(X = x) = 1</math> значи дека произволниот настан <math>(X = x)</math> е сигурен (е вистинит во 100&nbsp;% од случаите); во спротивно, <math>P(X = x) = 0</math> значи дека произволниот настан <math>(X = x)</math> секогаш е невозможен. Ова тврдење не е вистинито за [[веројатносна распределба|непрекината случајна променлива]] <math>X</math>, за која <math>P(X = x) = 0</math> за секое можно <math>x</math>. Дискретизацијата е процес на претворање на непрекината случајна променлива во дискретна. ==Примери== {{Главна|Бернулиева распределба|Биномна распределба|Геометриска распределба}} ===Конечни=== За веројатносната функција постојат три главни распределби: [[Бернулиева распределба|Бернулиевата]], [[биномна распределба|биномната]] и [[геометриска распределба|геометриската]]. * Бернулиевата распределба '''ber(p) ''' се користи во моделирање на опит со само два можни исхода. Тие се означуваат со 1 и 0. <math display="block">p_X(x) = \begin{cases} p, & \text{ако }x\text{ е 1} \\ 1-p, & \text{ако }x\text{ е 0} \end{cases}</math> Пример за Бернулиева распределба е фрлањето паричка. Ако <math>S</math> е просторот на елементарни настани за сите исходи од едно фрлање на правилна паричка, а <math>X</math> е случајната променлива дефинирана на <math>S</math> при што здаваме 0 на категоријата „писмо“ и 1 на категоријата „глава“. Бидејќи паричката е правилна, веројатносната функција е <math display="block">p_X(x) = \begin{cases} \frac{1}{2}, &x = 0,\\ \frac{1}{2}, &x = 1,\\ 0, &x \notin \{0, 1\}. \end{cases}</math> * Биномната распределба го моделира бројот на успеси кога некој фрла ''n'' пати со замена. Секое фрлање или опит е независно, со два можни исхода. Овдешната веројатносна функција е <math display="inline">\binom{n}{k} p^k (1-p)^{n-k}</math>. [[Податотека:Fair dice probability distribution.svg|мини|десно|Веројатносната функција на една правилна коцка. Сите бројки на коцката имаат подеднаква веројатност да испаднат кога коцката ќе се смири.]]{{нп}}Пример за биномна распределба е веројатноста да се добие точно една 6-ка кога некој ќе фрли правилна коцка трипати. * Геометриската распределба го опишува бројот на обиди потребен за да се добие еден успех. Неговата веројатносна функција е <math display="inline">p_X(k) = (1-p)^{k-1} p</math>.{{нп}}Пример за ова е фрлање паричка додека не се појави првата „глава“. <math>p</math> ја означува веројатноста исходот да биде „глава“, а <math>k</math> го означува бројот на неопходни фрлања. {{нп}}Други распределби што може да се моделираат со веројатносна функција се категориската распределба (наречена и воопштена Бернулиева распределба) и [[милтиномна распределба|милтиномната распределба]]. * Ако дискретната распределба има две или повеќе категории од кои едната може да се јави, без оглед дали тие категории имаат природен поредок, кога има само еден обид (фрлање) ова ќе биде категориска распределба. * Пример за повеќедимензионална дискретна распределба, и за нејзината веројатносна функција, дава мултиномната распределба. Тука повеќето случајни променливи се броевите на успеси во секој аод категориите по извесен број обиди, и секоја ненуларна веројатност ја дава веројатноста на извесна комбинација од броеви на успеси во различни категории. {{clear}} ===Бесконечни=== Следнава експоненцијално опаѓачка распределба е пример за распределба со бесконечен број на можни исходи — сите позитивни цели броеви: <math display="block">\text{Pr}(X=i)= \frac{1}{2^i}\qquad \text{за } i=1, 2, 3, \dots </math> И покрај бесконечниот број на можни исходи, вкупниот збир на веројатности е 1/2 + 1/4 + 1/8 + ⋯ = 1, што го задоволува условот за вкупна веројатност од 1 за веројатносна распределба. ==Повеќедимензионален случај== {{Главна|Заедничка веројатносна распределба}} Две или повеќе дискретни случајни променливи имаат заедничка веројатносна функција, што ја дава веројатноста на секоја можна комбинација на остварувања за случајните променливи. == Наводи == {{наводи}} {{Теорија на веројатносните распределби}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Веројатносни распределби]] antit83jxa73wpafktmvld8vetghmb5 5641649 5641644 2026-10-07T09:04:48Z Bjankuloski06 332 5641649 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Discrete probability distrib (decimal comma).svg|мини|десно|Градик на веројатносна функција. Сите вредности на оваа функција мора да бидат ненегативни и нивниот збир да биде 1.]] '''Веројатносна функција''' (или ''честотна функција''<ref>{{нмс |url=https://online.stat.psu.edu/stat414/lesson/7/7.2 |title=7.2 - Probability Mass Functions {{!}} STAT 414 - PennState - Eberly College of Science |language=en |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20251122202533/https://online.stat.psu.edu/stat414/lesson/7/7.2 |archive-date=22 ноември 2025}}</ref>) — [[функција (математика)|функција]] во [[теорија на веројатноста|веројатноста]] и [[статистика]]та која ја дава веројатноста дека една [[случајна променлива|дискретна случајна променлива]] ќе биде точно еднаква на некоја вредност.<ref>{{наведена книга|author=Stewart, William J.| title=Probability, Markov Chains, Queues, and Simulation: The Mathematical Basis of Performance Modeling|publisher=Princeton University Press|year=2011|isbn=978-1-4008-3281-1|page=105|url=https://books.google.com/books?id=ZfRyBS1WbAQC&pg=PT105}}</ref> Понекогаш се нарекува и '''дискретна функција на веројатносна густина'''. Веројатносната функција честопати е главен начин на дефинирање на [[дискретна веројатносна распределба]], и ваквите функции постојат или за [[променлива (програмирање)|скаларни]] или за [[повеќедимензионална случајна променлива|повеќедимензионални случајни променливи]] чиј [[домен на функција|домен]] е дискретен. Веројатносната функција се разликува од [[веројатносна густина|непрекината веројатносна густина]] по тоа што второспоменатата се однесува на непрекинати наместо дискретни случајни променливи. Непрекинатата веројатносна густина мора да се [[интеграл|интегрира]] по интервал за да даде веројатност.<ref name=":0">{{наведена книга|title=A modern introduction to probability and statistics : understanding why and how|url=https://archive.org/details/modernintroducti0000unse_h6a1|url-access=limited|date=2005|publisher=Springer|others=Dekking, Michel, 1946-|isbn=978-1-85233-896-1|location=London|oclc=262680588}}</ref> Вредноста на [[случајна променлива|случајната променлива]] со најголема веројатност се нарекува [[модус]]. ==Formal definition== Веројатносната функција е веројатносната распределба на [[дискретна случајна променлива]] и дава можни вередности и нивните веројатности. Тоа е функцијата <math>p: \R \to [0,1]</math> дефинирана од {{Equation box 1 |indent = : |title= |equation = <math>p_X(x) = P(X = x)</math> |cellpadding= 6 |border |border colour = #0073CF |background colour=#F5FFFA}} за <math>-\infin < x < \infin</math>,<ref name=":0" /> каде <math>P</math> е [[веројатносна мера]]. <math>p_X(x)</math> може да се упрости како <math>p(x)</math>.<ref>{{наведена книга|title=Engineering optimization : theory and practice| last=Rao | first = Singiresu S.|date=1996|publisher=Wiley|isbn=0-471-55034-5|edition=3rd|location=New York|oclc=62080932}}</ref> Веројатностите на сите (хипотетички) вредности мора да се ненегативни и да имаат збир 1, <math display="block">\sum_x p_X(x) = 1 </math> and <math display="block"> p_X(x)\geq 0.</math> ==Мернотеориска формулација== Веројатносната функција на дискретна случајна променлива <math>X</math> може да се претстави како посебен случај на две поопшти мернотеориски конструкции: [[веројатносна распределба|распределбата]] на <math>X</math> и [[веројатносна густина|веројатносната густина]] на <math>X</math> во однос на [[мера на пребројување|мерата на пребројување]]. Ова ќе го уточниме подолу. Нека <math>(A, \mathcal A, P)</math> е [[веројатносен простор]] и нека <math>(B, \mathcal B)</math> е мерлив простор чија [[сигма-алгебра|σ-алгебра]] е дискретна, па според тоа содржи едночлени множества на <math>B</math>. Во ова окружување, случајна променлива <math> X \colon A \to B</math> е дискретна доколку нејзинат аслика е преброива. Мерата од пресликување <math>X_{*}(P)</math> — наречена распределба на <math>X</math> во овој контекст — е веројатносна мера на <math>B</math> чие огранчување на едночлени множества ја одредува веројатносната функција (според споменатото во претходниот оддел) <math>f_X \colon B \to \mathbb R</math> бидејќи <math>f_X(b)=P( X^{-1}( b ))=P(X=b)</math> за секое <math>b \in B</math>. Сега нека <math>(B, \mathcal B, \mu)</math> е мерен простор опремен со мерата на пребројување <math>\mu</math>. Веројатносната густина <math>f</math> на <math>X</math> во однос на мерата на пребројување, ако постои, ќе биде Радон-Никодимовата теорема за мерата од пресликување на <math>X</math> (во однос на мерата на пребројување), па така <math> f = d X_*P / d \mu</math> и <math>f</math> е функција од <math>B</math> во ненегативни реални броеви. Поради тоа, за секое <math>b \in B</math> имаме <math display="block">P(X=b)=P( X^{-1}( b) ) = X_*(P)(b) = \int_{ b } f d \mu = f(b),</math> што покажува дека <math>f</math> е впрочем веројатносна функција. Кога постои природен поредок меѓу потенцијалните исходи <math>x</math>, може да е погодно да им доделиме бројчени вредности (или ''n''-торки во случај на дискретна повеќедимензионална случајна променлива) и воедно да ги разгледаме вредностите кои не се во [[слика (математика)|сликата]] на <math>X</math>. Односно, <math>f_X</math> може да се дефинира за сите [[реален број|реални броеви]], а <math>f_X(x)=0</math> за сите <math>x \notin X(S)</math> според гореприкажаното. Сликата на <math>X</math> има [[преброиво множество|преброиво]] подмножество на кое веројатносната функција <math>f_X(x)</math> е еден. Следствено на тоа, веројатносната функција е нула за сите освен пребролив број на вредности на <math>x</math>. Прекинатоста на веројатносните функции е поврзана со фактот што [[распределбена функција|распределбената функција]] на една дискретна случајна променлива исто така е прекината. Ако <math>X</math> е дискретна случајна променлива, тогаш <math> P(X = x) = 1</math> значи дека произволниот настан <math>(X = x)</math> е сигурен (е вистинит во 100&nbsp;% од случаите); во спротивно, <math>P(X = x) = 0</math> значи дека произволниот настан <math>(X = x)</math> секогаш е невозможен. Ова тврдење не е вистинито за [[веројатносна распределба|непрекината случајна променлива]] <math>X</math>, за која <math>P(X = x) = 0</math> за секое можно <math>x</math>. Дискретизацијата е процес на претворање на непрекината случајна променлива во дискретна. ==Примери== {{Главна|Бернулиева распределба|Биномна распределба|Геометриска распределба}} ===Конечни=== За веројатносната функција постојат три главни распределби: [[Бернулиева распределба|Бернулиевата]], [[биномна распределба|биномната]] и [[геометриска распределба|геометриската]]. * Бернулиевата распределба '''ber(p) ''' се користи во моделирање на опит со само два можни исхода. Тие се означуваат со 1 и 0. <math display="block">p_X(x) = \begin{cases} p, & \text{ако }x\text{ е 1} \\ 1-p, & \text{ако }x\text{ е 0} \end{cases}</math> Пример за Бернулиева распределба е фрлањето паричка. Ако <math>S</math> е просторот на елементарни настани за сите исходи од едно фрлање на правилна паричка, а <math>X</math> е случајната променлива дефинирана на <math>S</math> при што здаваме 0 на категоријата „писмо“ и 1 на категоријата „глава“. Бидејќи паричката е правилна, веројатносната функција е <math display="block">p_X(x) = \begin{cases} \frac{1}{2}, &x = 0,\\ \frac{1}{2}, &x = 1,\\ 0, &x \notin \{0, 1\}. \end{cases}</math> * Биномната распределба го моделира бројот на успеси кога некој фрла ''n'' пати со замена. Секое фрлање или опит е независно, со два можни исхода. Овдешната веројатносна функција е <math display="inline">\binom{n}{k} p^k (1-p)^{n-k}</math>. [[Податотека:Fair dice probability distribution.svg|мини|десно|Веројатносната функција на една правилна коцка. Сите бројки на коцката имаат подеднаква веројатност да испаднат кога коцката ќе се смири.]]{{нп}}Пример за биномна распределба е веројатноста да се добие точно една 6-ка кога некој ќе фрли правилна коцка трипати. * Геометриската распределба го опишува бројот на обиди потребен за да се добие еден успех. Неговата веројатносна функција е <math display="inline">p_X(k) = (1-p)^{k-1} p</math>.{{нп}}Пример за ова е фрлање паричка додека не се појави првата „глава“. <math>p</math> ја означува веројатноста исходот да биде „глава“, а <math>k</math> го означува бројот на неопходни фрлања. {{нп}}Други распределби што може да се моделираат со веројатносна функција се категориската распределба (наречена и воопштена Бернулиева распределба) и [[мултиномна распределба|мултиномната распределба]]. * Ако дискретната распределба има две или повеќе категории од кои едната може да се јави, без оглед дали тие категории имаат природен поредок, кога има само еден обид (фрлање) ова ќе биде категориска распределба. * Пример за повеќедимензионална дискретна распределба, и за нејзината веројатносна функција, дава мултиномната распределба. Тука повеќето случајни променливи се броевите на успеси во секој аод категориите по извесен број обиди, и секоја ненуларна веројатност ја дава веројатноста на извесна комбинација од броеви на успеси во различни категории. {{clear}} ===Бесконечни=== Следнава експоненцијално опаѓачка распределба е пример за распределба со бесконечен број на можни исходи — сите позитивни цели броеви: <math display="block">\text{Pr}(X=i)= \frac{1}{2^i}\qquad \text{за } i=1, 2, 3, \dots </math> И покрај бесконечниот број на можни исходи, вкупниот збир на веројатности е 1/2 + 1/4 + 1/8 + ⋯ = 1, што го задоволува условот за вкупна веројатност од 1 за веројатносна распределба. ==Повеќедимензионален случај== {{Главна|Заедничка веројатносна распределба}} Две или повеќе дискретни случајни променливи имаат заедничка веројатносна функција, што ја дава веројатноста на секоја можна комбинација на остварувања за случајните променливи. == Наводи == {{наводи}} {{Теорија на веројатносните распределби}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Веројатносни распределби]] 3hplmqkwnlznu5ir5waq1spbtdmxp1z 5641650 5641649 2026-10-07T09:08:02Z Bjankuloski06 332 /* Бесконечни */ 5641650 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Discrete probability distrib (decimal comma).svg|мини|десно|Градик на веројатносна функција. Сите вредности на оваа функција мора да бидат ненегативни и нивниот збир да биде 1.]] '''Веројатносна функција''' (или ''честотна функција''<ref>{{нмс |url=https://online.stat.psu.edu/stat414/lesson/7/7.2 |title=7.2 - Probability Mass Functions {{!}} STAT 414 - PennState - Eberly College of Science |language=en |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20251122202533/https://online.stat.psu.edu/stat414/lesson/7/7.2 |archive-date=22 ноември 2025}}</ref>) — [[функција (математика)|функција]] во [[теорија на веројатноста|веројатноста]] и [[статистика]]та која ја дава веројатноста дека една [[случајна променлива|дискретна случајна променлива]] ќе биде точно еднаква на некоја вредност.<ref>{{наведена книга|author=Stewart, William J.| title=Probability, Markov Chains, Queues, and Simulation: The Mathematical Basis of Performance Modeling|publisher=Princeton University Press|year=2011|isbn=978-1-4008-3281-1|page=105|url=https://books.google.com/books?id=ZfRyBS1WbAQC&pg=PT105}}</ref> Понекогаш се нарекува и '''дискретна функција на веројатносна густина'''. Веројатносната функција честопати е главен начин на дефинирање на [[дискретна веројатносна распределба]], и ваквите функции постојат или за [[променлива (програмирање)|скаларни]] или за [[повеќедимензионална случајна променлива|повеќедимензионални случајни променливи]] чиј [[домен на функција|домен]] е дискретен. Веројатносната функција се разликува од [[веројатносна густина|непрекината веројатносна густина]] по тоа што второспоменатата се однесува на непрекинати наместо дискретни случајни променливи. Непрекинатата веројатносна густина мора да се [[интеграл|интегрира]] по интервал за да даде веројатност.<ref name=":0">{{наведена книга|title=A modern introduction to probability and statistics : understanding why and how|url=https://archive.org/details/modernintroducti0000unse_h6a1|url-access=limited|date=2005|publisher=Springer|others=Dekking, Michel, 1946-|isbn=978-1-85233-896-1|location=London|oclc=262680588}}</ref> Вредноста на [[случајна променлива|случајната променлива]] со најголема веројатност се нарекува [[модус]]. ==Formal definition== Веројатносната функција е веројатносната распределба на [[дискретна случајна променлива]] и дава можни вередности и нивните веројатности. Тоа е функцијата <math>p: \R \to [0,1]</math> дефинирана од {{Equation box 1 |indent = : |title= |equation = <math>p_X(x) = P(X = x)</math> |cellpadding= 6 |border |border colour = #0073CF |background colour=#F5FFFA}} за <math>-\infin < x < \infin</math>,<ref name=":0" /> каде <math>P</math> е [[веројатносна мера]]. <math>p_X(x)</math> може да се упрости како <math>p(x)</math>.<ref>{{наведена книга|title=Engineering optimization : theory and practice| last=Rao | first = Singiresu S.|date=1996|publisher=Wiley|isbn=0-471-55034-5|edition=3rd|location=New York|oclc=62080932}}</ref> Веројатностите на сите (хипотетички) вредности мора да се ненегативни и да имаат збир 1, <math display="block">\sum_x p_X(x) = 1 </math> and <math display="block"> p_X(x)\geq 0.</math> ==Мернотеориска формулација== Веројатносната функција на дискретна случајна променлива <math>X</math> може да се претстави како посебен случај на две поопшти мернотеориски конструкции: [[веројатносна распределба|распределбата]] на <math>X</math> и [[веројатносна густина|веројатносната густина]] на <math>X</math> во однос на [[мера на пребројување|мерата на пребројување]]. Ова ќе го уточниме подолу. Нека <math>(A, \mathcal A, P)</math> е [[веројатносен простор]] и нека <math>(B, \mathcal B)</math> е мерлив простор чија [[сигма-алгебра|σ-алгебра]] е дискретна, па според тоа содржи едночлени множества на <math>B</math>. Во ова окружување, случајна променлива <math> X \colon A \to B</math> е дискретна доколку нејзинат аслика е преброива. Мерата од пресликување <math>X_{*}(P)</math> — наречена распределба на <math>X</math> во овој контекст — е веројатносна мера на <math>B</math> чие огранчување на едночлени множества ја одредува веројатносната функција (според споменатото во претходниот оддел) <math>f_X \colon B \to \mathbb R</math> бидејќи <math>f_X(b)=P( X^{-1}( b ))=P(X=b)</math> за секое <math>b \in B</math>. Сега нека <math>(B, \mathcal B, \mu)</math> е мерен простор опремен со мерата на пребројување <math>\mu</math>. Веројатносната густина <math>f</math> на <math>X</math> во однос на мерата на пребројување, ако постои, ќе биде Радон-Никодимовата теорема за мерата од пресликување на <math>X</math> (во однос на мерата на пребројување), па така <math> f = d X_*P / d \mu</math> и <math>f</math> е функција од <math>B</math> во ненегативни реални броеви. Поради тоа, за секое <math>b \in B</math> имаме <math display="block">P(X=b)=P( X^{-1}( b) ) = X_*(P)(b) = \int_{ b } f d \mu = f(b),</math> што покажува дека <math>f</math> е впрочем веројатносна функција. Кога постои природен поредок меѓу потенцијалните исходи <math>x</math>, може да е погодно да им доделиме бројчени вредности (или ''n''-торки во случај на дискретна повеќедимензионална случајна променлива) и воедно да ги разгледаме вредностите кои не се во [[слика (математика)|сликата]] на <math>X</math>. Односно, <math>f_X</math> може да се дефинира за сите [[реален број|реални броеви]], а <math>f_X(x)=0</math> за сите <math>x \notin X(S)</math> според гореприкажаното. Сликата на <math>X</math> има [[преброиво множество|преброиво]] подмножество на кое веројатносната функција <math>f_X(x)</math> е еден. Следствено на тоа, веројатносната функција е нула за сите освен пребролив број на вредности на <math>x</math>. Прекинатоста на веројатносните функции е поврзана со фактот што [[распределбена функција|распределбената функција]] на една дискретна случајна променлива исто така е прекината. Ако <math>X</math> е дискретна случајна променлива, тогаш <math> P(X = x) = 1</math> значи дека произволниот настан <math>(X = x)</math> е сигурен (е вистинит во 100&nbsp;% од случаите); во спротивно, <math>P(X = x) = 0</math> значи дека произволниот настан <math>(X = x)</math> секогаш е невозможен. Ова тврдење не е вистинито за [[веројатносна распределба|непрекината случајна променлива]] <math>X</math>, за која <math>P(X = x) = 0</math> за секое можно <math>x</math>. Дискретизацијата е процес на претворање на непрекината случајна променлива во дискретна. ==Примери== {{Главна|Бернулиева распределба|Биномна распределба|Геометриска распределба}} ===Конечни=== За веројатносната функција постојат три главни распределби: [[Бернулиева распределба|Бернулиевата]], [[биномна распределба|биномната]] и [[геометриска распределба|геометриската]]. * Бернулиевата распределба '''ber(p) ''' се користи во моделирање на опит со само два можни исхода. Тие се означуваат со 1 и 0. <math display="block">p_X(x) = \begin{cases} p, & \text{ако }x\text{ е 1} \\ 1-p, & \text{ако }x\text{ е 0} \end{cases}</math> Пример за Бернулиева распределба е фрлањето паричка. Ако <math>S</math> е просторот на елементарни настани за сите исходи од едно фрлање на правилна паричка, а <math>X</math> е случајната променлива дефинирана на <math>S</math> при што здаваме 0 на категоријата „писмо“ и 1 на категоријата „глава“. Бидејќи паричката е правилна, веројатносната функција е <math display="block">p_X(x) = \begin{cases} \frac{1}{2}, &x = 0,\\ \frac{1}{2}, &x = 1,\\ 0, &x \notin \{0, 1\}. \end{cases}</math> * Биномната распределба го моделира бројот на успеси кога некој фрла ''n'' пати со замена. Секое фрлање или опит е независно, со два можни исхода. Овдешната веројатносна функција е <math display="inline">\binom{n}{k} p^k (1-p)^{n-k}</math>. [[Податотека:Fair dice probability distribution.svg|мини|десно|Веројатносната функција на една правилна коцка. Сите бројки на коцката имаат подеднаква веројатност да испаднат кога коцката ќе се смири.]]{{нп}}Пример за биномна распределба е веројатноста да се добие точно една 6-ка кога некој ќе фрли правилна коцка трипати. * Геометриската распределба го опишува бројот на обиди потребен за да се добие еден успех. Неговата веројатносна функција е <math display="inline">p_X(k) = (1-p)^{k-1} p</math>.{{нп}}Пример за ова е фрлање паричка додека не се појави првата „глава“. <math>p</math> ја означува веројатноста исходот да биде „глава“, а <math>k</math> го означува бројот на неопходни фрлања. {{нп}}Други распределби што може да се моделираат со веројатносна функција се категориската распределба (наречена и воопштена Бернулиева распределба) и [[мултиномна распределба|мултиномната распределба]]. * Ако дискретната распределба има две или повеќе категории од кои едната може да се јави, без оглед дали тие категории имаат природен поредок, кога има само еден обид (фрлање) ова ќе биде категориска распределба. * Пример за повеќедимензионална дискретна распределба, и за нејзината веројатносна функција, дава мултиномната распределба. Тука повеќето случајни променливи се броевите на успеси во секој аод категориите по извесен број обиди, и секоја ненуларна веројатност ја дава веројатноста на извесна комбинација од броеви на успеси во различни категории. {{clear}} ===Бесконечни=== Следнава експоненцијално опаѓачка распределба е пример за распределба со бесконечен број на можни исходи — сите позитивни цели броеви: <math display="block">\text{Pr}(X=i)= \frac{1}{2^i}\qquad \text{за } i=1, 2, 3, \dots </math> И покрај бесконечниот број на можни исходи, вкупниот збир на веројатности е {{ндроп|1|2}} + {{ндроп|1|4}} + {{ндроп|1|8}} + ⋯ = 1, што го задоволува условот за вкупна веројатност од 1 за веројатносна распределба. ==Повеќедимензионален случај== {{Главна|Заедничка веројатносна распределба}} Две или повеќе дискретни случајни променливи имаат заедничка веројатносна функција, што ја дава веројатноста на секоја можна комбинација на остварувања за случајните променливи. == Наводи == {{наводи}} {{Теорија на веројатносните распределби}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Веројатносни распределби]] 4uxqg1vzh30y1gdhvbg1w2tasdgehd3 5641651 5641650 2026-10-07T09:09:00Z Bjankuloski06 332 /* Formal definition */ 5641651 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Discrete probability distrib (decimal comma).svg|мини|десно|Градик на веројатносна функција. Сите вредности на оваа функција мора да бидат ненегативни и нивниот збир да биде 1.]] '''Веројатносна функција''' (или ''честотна функција''<ref>{{нмс |url=https://online.stat.psu.edu/stat414/lesson/7/7.2 |title=7.2 - Probability Mass Functions {{!}} STAT 414 - PennState - Eberly College of Science |language=en |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20251122202533/https://online.stat.psu.edu/stat414/lesson/7/7.2 |archive-date=22 ноември 2025}}</ref>) — [[функција (математика)|функција]] во [[теорија на веројатноста|веројатноста]] и [[статистика]]та која ја дава веројатноста дека една [[случајна променлива|дискретна случајна променлива]] ќе биде точно еднаква на некоја вредност.<ref>{{наведена книга|author=Stewart, William J.| title=Probability, Markov Chains, Queues, and Simulation: The Mathematical Basis of Performance Modeling|publisher=Princeton University Press|year=2011|isbn=978-1-4008-3281-1|page=105|url=https://books.google.com/books?id=ZfRyBS1WbAQC&pg=PT105}}</ref> Понекогаш се нарекува и '''дискретна функција на веројатносна густина'''. Веројатносната функција честопати е главен начин на дефинирање на [[дискретна веројатносна распределба]], и ваквите функции постојат или за [[променлива (програмирање)|скаларни]] или за [[повеќедимензионална случајна променлива|повеќедимензионални случајни променливи]] чиј [[домен на функција|домен]] е дискретен. Веројатносната функција се разликува од [[веројатносна густина|непрекината веројатносна густина]] по тоа што второспоменатата се однесува на непрекинати наместо дискретни случајни променливи. Непрекинатата веројатносна густина мора да се [[интеграл|интегрира]] по интервал за да даде веројатност.<ref name=":0">{{наведена книга|title=A modern introduction to probability and statistics : understanding why and how|url=https://archive.org/details/modernintroducti0000unse_h6a1|url-access=limited|date=2005|publisher=Springer|others=Dekking, Michel, 1946-|isbn=978-1-85233-896-1|location=London|oclc=262680588}}</ref> Вредноста на [[случајна променлива|случајната променлива]] со најголема веројатност се нарекува [[модус]]. ==Формална дефиниција== Веројатносната функција е веројатносната распределба на [[дискретна случајна променлива]] и дава можни вередности и нивните веројатности. Тоа е функцијата <math>p: \R \to [0,1]</math> дефинирана од {{Equation box 1 |indent = : |title= |equation = <math>p_X(x) = P(X = x)</math> |cellpadding= 6 |border |border colour = #0073CF |background colour=#F5FFFA}} за <math>-\infin < x < \infin</math>,<ref name=":0" /> каде <math>P</math> е [[веројатносна мера]]. <math>p_X(x)</math> може да се упрости како <math>p(x)</math>.<ref>{{наведена книга|title=Engineering optimization : theory and practice| last=Rao | first = Singiresu S.|date=1996|publisher=Wiley|isbn=0-471-55034-5|edition=3rd|location=New York|oclc=62080932}}</ref> Веројатностите на сите (хипотетички) вредности мора да се ненегативни и да имаат збир 1, <math display="block">\sum_x p_X(x) = 1 </math> and <math display="block"> p_X(x)\geq 0.</math> ==Мернотеориска формулација== Веројатносната функција на дискретна случајна променлива <math>X</math> може да се претстави како посебен случај на две поопшти мернотеориски конструкции: [[веројатносна распределба|распределбата]] на <math>X</math> и [[веројатносна густина|веројатносната густина]] на <math>X</math> во однос на [[мера на пребројување|мерата на пребројување]]. Ова ќе го уточниме подолу. Нека <math>(A, \mathcal A, P)</math> е [[веројатносен простор]] и нека <math>(B, \mathcal B)</math> е мерлив простор чија [[сигма-алгебра|σ-алгебра]] е дискретна, па според тоа содржи едночлени множества на <math>B</math>. Во ова окружување, случајна променлива <math> X \colon A \to B</math> е дискретна доколку нејзинат аслика е преброива. Мерата од пресликување <math>X_{*}(P)</math> — наречена распределба на <math>X</math> во овој контекст — е веројатносна мера на <math>B</math> чие огранчување на едночлени множества ја одредува веројатносната функција (според споменатото во претходниот оддел) <math>f_X \colon B \to \mathbb R</math> бидејќи <math>f_X(b)=P( X^{-1}( b ))=P(X=b)</math> за секое <math>b \in B</math>. Сега нека <math>(B, \mathcal B, \mu)</math> е мерен простор опремен со мерата на пребројување <math>\mu</math>. Веројатносната густина <math>f</math> на <math>X</math> во однос на мерата на пребројување, ако постои, ќе биде Радон-Никодимовата теорема за мерата од пресликување на <math>X</math> (во однос на мерата на пребројување), па така <math> f = d X_*P / d \mu</math> и <math>f</math> е функција од <math>B</math> во ненегативни реални броеви. Поради тоа, за секое <math>b \in B</math> имаме <math display="block">P(X=b)=P( X^{-1}( b) ) = X_*(P)(b) = \int_{ b } f d \mu = f(b),</math> што покажува дека <math>f</math> е впрочем веројатносна функција. Кога постои природен поредок меѓу потенцијалните исходи <math>x</math>, може да е погодно да им доделиме бројчени вредности (или ''n''-торки во случај на дискретна повеќедимензионална случајна променлива) и воедно да ги разгледаме вредностите кои не се во [[слика (математика)|сликата]] на <math>X</math>. Односно, <math>f_X</math> може да се дефинира за сите [[реален број|реални броеви]], а <math>f_X(x)=0</math> за сите <math>x \notin X(S)</math> според гореприкажаното. Сликата на <math>X</math> има [[преброиво множество|преброиво]] подмножество на кое веројатносната функција <math>f_X(x)</math> е еден. Следствено на тоа, веројатносната функција е нула за сите освен пребролив број на вредности на <math>x</math>. Прекинатоста на веројатносните функции е поврзана со фактот што [[распределбена функција|распределбената функција]] на една дискретна случајна променлива исто така е прекината. Ако <math>X</math> е дискретна случајна променлива, тогаш <math> P(X = x) = 1</math> значи дека произволниот настан <math>(X = x)</math> е сигурен (е вистинит во 100&nbsp;% од случаите); во спротивно, <math>P(X = x) = 0</math> значи дека произволниот настан <math>(X = x)</math> секогаш е невозможен. Ова тврдење не е вистинито за [[веројатносна распределба|непрекината случајна променлива]] <math>X</math>, за која <math>P(X = x) = 0</math> за секое можно <math>x</math>. Дискретизацијата е процес на претворање на непрекината случајна променлива во дискретна. ==Примери== {{Главна|Бернулиева распределба|Биномна распределба|Геометриска распределба}} ===Конечни=== За веројатносната функција постојат три главни распределби: [[Бернулиева распределба|Бернулиевата]], [[биномна распределба|биномната]] и [[геометриска распределба|геометриската]]. * Бернулиевата распределба '''ber(p) ''' се користи во моделирање на опит со само два можни исхода. Тие се означуваат со 1 и 0. <math display="block">p_X(x) = \begin{cases} p, & \text{ако }x\text{ е 1} \\ 1-p, & \text{ако }x\text{ е 0} \end{cases}</math> Пример за Бернулиева распределба е фрлањето паричка. Ако <math>S</math> е просторот на елементарни настани за сите исходи од едно фрлање на правилна паричка, а <math>X</math> е случајната променлива дефинирана на <math>S</math> при што здаваме 0 на категоријата „писмо“ и 1 на категоријата „глава“. Бидејќи паричката е правилна, веројатносната функција е <math display="block">p_X(x) = \begin{cases} \frac{1}{2}, &x = 0,\\ \frac{1}{2}, &x = 1,\\ 0, &x \notin \{0, 1\}. \end{cases}</math> * Биномната распределба го моделира бројот на успеси кога некој фрла ''n'' пати со замена. Секое фрлање или опит е независно, со два можни исхода. Овдешната веројатносна функција е <math display="inline">\binom{n}{k} p^k (1-p)^{n-k}</math>. [[Податотека:Fair dice probability distribution.svg|мини|десно|Веројатносната функција на една правилна коцка. Сите бројки на коцката имаат подеднаква веројатност да испаднат кога коцката ќе се смири.]]{{нп}}Пример за биномна распределба е веројатноста да се добие точно една 6-ка кога некој ќе фрли правилна коцка трипати. * Геометриската распределба го опишува бројот на обиди потребен за да се добие еден успех. Неговата веројатносна функција е <math display="inline">p_X(k) = (1-p)^{k-1} p</math>.{{нп}}Пример за ова е фрлање паричка додека не се појави првата „глава“. <math>p</math> ја означува веројатноста исходот да биде „глава“, а <math>k</math> го означува бројот на неопходни фрлања. {{нп}}Други распределби што може да се моделираат со веројатносна функција се категориската распределба (наречена и воопштена Бернулиева распределба) и [[мултиномна распределба|мултиномната распределба]]. * Ако дискретната распределба има две или повеќе категории од кои едната може да се јави, без оглед дали тие категории имаат природен поредок, кога има само еден обид (фрлање) ова ќе биде категориска распределба. * Пример за повеќедимензионална дискретна распределба, и за нејзината веројатносна функција, дава мултиномната распределба. Тука повеќето случајни променливи се броевите на успеси во секој аод категориите по извесен број обиди, и секоја ненуларна веројатност ја дава веројатноста на извесна комбинација од броеви на успеси во различни категории. {{clear}} ===Бесконечни=== Следнава експоненцијално опаѓачка распределба е пример за распределба со бесконечен број на можни исходи — сите позитивни цели броеви: <math display="block">\text{Pr}(X=i)= \frac{1}{2^i}\qquad \text{за } i=1, 2, 3, \dots </math> И покрај бесконечниот број на можни исходи, вкупниот збир на веројатности е {{ндроп|1|2}} + {{ндроп|1|4}} + {{ндроп|1|8}} + ⋯ = 1, што го задоволува условот за вкупна веројатност од 1 за веројатносна распределба. ==Повеќедимензионален случај== {{Главна|Заедничка веројатносна распределба}} Две или повеќе дискретни случајни променливи имаат заедничка веројатносна функција, што ја дава веројатноста на секоја можна комбинација на остварувања за случајните променливи. == Наводи == {{наводи}} {{Теорија на веројатносните распределби}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Веројатносни распределби]] sncv8wfh1lbfxopaxnx7ijqwlcaikzs 5641652 5641651 2026-10-07T09:09:18Z Bjankuloski06 332 5641652 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Discrete probability distrib (decimal comma).svg|мини|десно|Градик на веројатносна функција. Сите вредности на оваа функција мора да бидат ненегативни и нивниот збир да биде 1.]] '''Веројатносна функција''' (или ''честотна функција''<ref>{{нмс |url=https://online.stat.psu.edu/stat414/lesson/7/7.2 |title=7.2 - Probability Mass Functions {{!}} STAT 414 - PennState - Eberly College of Science |language=en |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20251122202533/https://online.stat.psu.edu/stat414/lesson/7/7.2 |archive-date=22 ноември 2025}}</ref>) — [[функција (математика)|функција]] во [[теорија на веројатноста|веројатноста]] и [[статистика]]та која ја дава веројатноста дека една [[случајна променлива|дискретна случајна променлива]] ќе биде точно еднаква на некоја вредност.<ref>{{наведена книга|author=Stewart, William J.| title=Probability, Markov Chains, Queues, and Simulation: The Mathematical Basis of Performance Modeling|publisher=Princeton University Press|year=2011|isbn=978-1-4008-3281-1|page=105|url=https://books.google.com/books?id=ZfRyBS1WbAQC&pg=PT105}}</ref> Понекогаш се нарекува и '''дискретна функција на веројатносна густина'''. Веројатносната функција честопати е главен начин на дефинирање на [[дискретна веројатносна распределба]], и ваквите функции постојат или за [[променлива (програмирање)|скаларни]] или за [[повеќедимензионална случајна променлива|повеќедимензионални случајни променливи]] чиј [[домен на функција|домен]] е дискретен. Веројатносната функција се разликува од [[веројатносна густина|непрекината веројатносна густина]] по тоа што второспоменатата се однесува на непрекинати наместо дискретни случајни променливи. Непрекинатата веројатносна густина мора да се [[интеграл|интегрира]] по интервал за да даде веројатност.<ref name=":0">{{наведена книга|title=A modern introduction to probability and statistics : understanding why and how|url=https://archive.org/details/modernintroducti0000unse_h6a1|url-access=limited|date=2005|publisher=Springer|others=Dekking, Michel, 1946-|isbn=978-1-85233-896-1|location=London|oclc=262680588}}</ref> Вредноста на [[случајна променлива|случајната променлива]] со најголема веројатност се нарекува [[модус]]. ==Формална дефиниција== Веројатносната функција е веројатносната распределба на [[дискретна случајна променлива]] и дава можни вередности и нивните веројатности. Тоа е функцијата <math>p: \R \to [0,1]</math> дефинирана од {{Equation box 1 |indent = : |title= |equation = <math>p_X(x) = P(X = x)</math> |cellpadding= 6 |border |border colour = #0073CF |background colour=#F5FFFA}} за <math>-\infin < x < \infin</math>,<ref name=":0" /> каде <math>P</math> е [[веројатносна мера]]. <math>p_X(x)</math> може да се упрости како <math>p(x)</math>.<ref>{{наведена книга|title=Engineering optimization : theory and practice| last=Rao | first = Singiresu S.|date=1996|publisher=Wiley|isbn=0-471-55034-5|edition=3|location=New York|oclc=62080932}}</ref> Веројатностите на сите (хипотетички) вредности мора да се ненегативни и да имаат збир 1, <math display="block">\sum_x p_X(x) = 1 </math> and <math display="block"> p_X(x)\geq 0.</math> ==Мернотеориска формулација== Веројатносната функција на дискретна случајна променлива <math>X</math> може да се претстави како посебен случај на две поопшти мернотеориски конструкции: [[веројатносна распределба|распределбата]] на <math>X</math> и [[веројатносна густина|веројатносната густина]] на <math>X</math> во однос на [[мера на пребројување|мерата на пребројување]]. Ова ќе го уточниме подолу. Нека <math>(A, \mathcal A, P)</math> е [[веројатносен простор]] и нека <math>(B, \mathcal B)</math> е мерлив простор чија [[сигма-алгебра|σ-алгебра]] е дискретна, па според тоа содржи едночлени множества на <math>B</math>. Во ова окружување, случајна променлива <math> X \colon A \to B</math> е дискретна доколку нејзинат аслика е преброива. Мерата од пресликување <math>X_{*}(P)</math> — наречена распределба на <math>X</math> во овој контекст — е веројатносна мера на <math>B</math> чие огранчување на едночлени множества ја одредува веројатносната функција (според споменатото во претходниот оддел) <math>f_X \colon B \to \mathbb R</math> бидејќи <math>f_X(b)=P( X^{-1}( b ))=P(X=b)</math> за секое <math>b \in B</math>. Сега нека <math>(B, \mathcal B, \mu)</math> е мерен простор опремен со мерата на пребројување <math>\mu</math>. Веројатносната густина <math>f</math> на <math>X</math> во однос на мерата на пребројување, ако постои, ќе биде Радон-Никодимовата теорема за мерата од пресликување на <math>X</math> (во однос на мерата на пребројување), па така <math> f = d X_*P / d \mu</math> и <math>f</math> е функција од <math>B</math> во ненегативни реални броеви. Поради тоа, за секое <math>b \in B</math> имаме <math display="block">P(X=b)=P( X^{-1}( b) ) = X_*(P)(b) = \int_{ b } f d \mu = f(b),</math> што покажува дека <math>f</math> е впрочем веројатносна функција. Кога постои природен поредок меѓу потенцијалните исходи <math>x</math>, може да е погодно да им доделиме бројчени вредности (или ''n''-торки во случај на дискретна повеќедимензионална случајна променлива) и воедно да ги разгледаме вредностите кои не се во [[слика (математика)|сликата]] на <math>X</math>. Односно, <math>f_X</math> може да се дефинира за сите [[реален број|реални броеви]], а <math>f_X(x)=0</math> за сите <math>x \notin X(S)</math> според гореприкажаното. Сликата на <math>X</math> има [[преброиво множество|преброиво]] подмножество на кое веројатносната функција <math>f_X(x)</math> е еден. Следствено на тоа, веројатносната функција е нула за сите освен пребролив број на вредности на <math>x</math>. Прекинатоста на веројатносните функции е поврзана со фактот што [[распределбена функција|распределбената функција]] на една дискретна случајна променлива исто така е прекината. Ако <math>X</math> е дискретна случајна променлива, тогаш <math> P(X = x) = 1</math> значи дека произволниот настан <math>(X = x)</math> е сигурен (е вистинит во 100&nbsp;% од случаите); во спротивно, <math>P(X = x) = 0</math> значи дека произволниот настан <math>(X = x)</math> секогаш е невозможен. Ова тврдење не е вистинито за [[веројатносна распределба|непрекината случајна променлива]] <math>X</math>, за која <math>P(X = x) = 0</math> за секое можно <math>x</math>. Дискретизацијата е процес на претворање на непрекината случајна променлива во дискретна. ==Примери== {{Главна|Бернулиева распределба|Биномна распределба|Геометриска распределба}} ===Конечни=== За веројатносната функција постојат три главни распределби: [[Бернулиева распределба|Бернулиевата]], [[биномна распределба|биномната]] и [[геометриска распределба|геометриската]]. * Бернулиевата распределба '''ber(p) ''' се користи во моделирање на опит со само два можни исхода. Тие се означуваат со 1 и 0. <math display="block">p_X(x) = \begin{cases} p, & \text{ако }x\text{ е 1} \\ 1-p, & \text{ако }x\text{ е 0} \end{cases}</math> Пример за Бернулиева распределба е фрлањето паричка. Ако <math>S</math> е просторот на елементарни настани за сите исходи од едно фрлање на правилна паричка, а <math>X</math> е случајната променлива дефинирана на <math>S</math> при што здаваме 0 на категоријата „писмо“ и 1 на категоријата „глава“. Бидејќи паричката е правилна, веројатносната функција е <math display="block">p_X(x) = \begin{cases} \frac{1}{2}, &x = 0,\\ \frac{1}{2}, &x = 1,\\ 0, &x \notin \{0, 1\}. \end{cases}</math> * Биномната распределба го моделира бројот на успеси кога некој фрла ''n'' пати со замена. Секое фрлање или опит е независно, со два можни исхода. Овдешната веројатносна функција е <math display="inline">\binom{n}{k} p^k (1-p)^{n-k}</math>. [[Податотека:Fair dice probability distribution.svg|мини|десно|Веројатносната функција на една правилна коцка. Сите бројки на коцката имаат подеднаква веројатност да испаднат кога коцката ќе се смири.]]{{нп}}Пример за биномна распределба е веројатноста да се добие точно една 6-ка кога некој ќе фрли правилна коцка трипати. * Геометриската распределба го опишува бројот на обиди потребен за да се добие еден успех. Неговата веројатносна функција е <math display="inline">p_X(k) = (1-p)^{k-1} p</math>.{{нп}}Пример за ова е фрлање паричка додека не се појави првата „глава“. <math>p</math> ја означува веројатноста исходот да биде „глава“, а <math>k</math> го означува бројот на неопходни фрлања. {{нп}}Други распределби што може да се моделираат со веројатносна функција се категориската распределба (наречена и воопштена Бернулиева распределба) и [[мултиномна распределба|мултиномната распределба]]. * Ако дискретната распределба има две или повеќе категории од кои едната може да се јави, без оглед дали тие категории имаат природен поредок, кога има само еден обид (фрлање) ова ќе биде категориска распределба. * Пример за повеќедимензионална дискретна распределба, и за нејзината веројатносна функција, дава мултиномната распределба. Тука повеќето случајни променливи се броевите на успеси во секој аод категориите по извесен број обиди, и секоја ненуларна веројатност ја дава веројатноста на извесна комбинација од броеви на успеси во различни категории. {{clear}} ===Бесконечни=== Следнава експоненцијално опаѓачка распределба е пример за распределба со бесконечен број на можни исходи — сите позитивни цели броеви: <math display="block">\text{Pr}(X=i)= \frac{1}{2^i}\qquad \text{за } i=1, 2, 3, \dots </math> И покрај бесконечниот број на можни исходи, вкупниот збир на веројатности е {{ндроп|1|2}} + {{ндроп|1|4}} + {{ндроп|1|8}} + ⋯ = 1, што го задоволува условот за вкупна веројатност од 1 за веројатносна распределба. ==Повеќедимензионален случај== {{Главна|Заедничка веројатносна распределба}} Две или повеќе дискретни случајни променливи имаат заедничка веројатносна функција, што ја дава веројатноста на секоја можна комбинација на остварувања за случајните променливи. == Наводи == {{наводи}} {{Теорија на веројатносните распределби}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Веројатносни распределби]] j6cu9433fsv0nddlzeui88b5szqs7rq 0 1405184 5641637 2026-10-07T09:01:24Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Веројатносна фунција]] 5641637 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Веројатносна фунција]] dios8tqozlzlbpofhzz5nvja2zg5my7 5641647 5641637 2026-10-07T09:03:48Z Bjankuloski06 332 Сменета целната страница на пренасочувањето од [[Веројатносна фунција]] на [[Веројатносна функција]] 5641647 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Веројатносна функција]] 1a6c58xrhwumwn5wry6gejk14ujvklb 1 1405185 5641639 2026-10-07T09:02:05Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{сзр}} 5641639 wikitext text/x-wiki {{сзр}} l91fuluhfmxd7xhcgfmssgp4a9mdc30 0 1405186 5641640 2026-10-07T09:02:14Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Веројатносна фунција]] 5641640 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Веројатносна фунција]] dios8tqozlzlbpofhzz5nvja2zg5my7 5641648 5641640 2026-10-07T09:03:52Z Bjankuloski06 332 Сменета целната страница на пренасочувањето од [[Веројатносна фунција]] на [[Веројатносна функција]] 5641648 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Веројатносна функција]] 1a6c58xrhwumwn5wry6gejk14ujvklb 0 1405187 5641641 2026-10-07T09:02:28Z Jtasevski123 69538 Пренасочување кон [[Густав Хеги]] 5641641 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Густав Хеги]] 7p5n5x5hh30d671shjuybprlj7uqf3s 0 1405189 5641654 2026-10-07T09:13:24Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Тригонометриски функции]] 5641654 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Тригонометриски функции]] o4qcb3zsevopezm6c4jolbxl22gb3d0 0 1405190 5641655 2026-10-07T09:13:34Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Тригонометриски функции]] 5641655 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Тригонометриски функции]] o4qcb3zsevopezm6c4jolbxl22gb3d0 0 1405192 5641667 2026-10-07T09:39:59Z Orce Wiki 121850 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1375183018|Malva neglecta]]“ 5641667 wikitext text/x-wiki '''''Malva neglecta''''' ''—'' [[Вид (биологија)|вид]] [[Скриеносеменици|цветно растение]] кое припаѓа на [[Род (биологија)|родот]] [[слез]] (''Malva'') од семејството [[слезови]] (''Malvaceae''). Листот, стеблото и семето на ова растение се користат во исхраната,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.pfaf.org/database/plants.php?Malva+neglecta|title=Malva neglecta Dwarf Mallow, Common mallow PFAF Plant Database}}</ref> при што семето се одликува со висока хранлива вредност (21% протеини и 15,2% масти). == Опис == ''Malva neglecta'' е [[Едногодишно растение|едногодишно]] или [[Повеќегодишно растение|повеќегодишно]] разгрането [[Растенија|растение]] со височина од 15 до 45. Гранчињата му се полегнати или придигнати, а речиси никогаш вертикални, додека површината му е покриена со прости или ѕвездесто-снопчести влакненца. Неговите [[Лист|листови]] имаат многу долги дршки со ѕвездесто-снопчести влакненца. Лиската е заоблено-срцевидна до бубреговидна, плитко поделена на 5–7 полутопчести лобуси со напилени рабови. Горната страна на листовите нема влакна или со ретки разгранети влакненца, додека долната е погусто покриена со ѕвездести влакна. Прилисниците се издолжени (околу 6 мм), без влакна по површината и влакнести по рабовите. [[Цвет|Цветовите]] се поединечни или во групи во пазувите на листовите. Сместени се на густо ѕвездесто-влакнести [[Цветна дршка|цветни дршки]] кои се подолги од чашката, а при формирањето на [[Плод|плодовите]] надминуваат 10 мм. Епикаликсот се состои од 3 слободни, тесно ланцетни ливчиња со должина од 4 до 5 мм, кои се влакнести од двете страни и по рабовите. Чашката е долга од 6 до 10 мм и има густи ѕвездести влакненца. Чашкините ливчиња се меѓусебно сраснати до половината, а нивните слободни завршетоци се широкотриаглести и зашилени. Од внатре се покриени со фини влакненца, додека по рабовите имаат долги снопчести влакна. Венечните ливчиња се обратнојајцевидни и двојно подолги (9–13 мм) од чашката. Нивната боја варира од светлорозова до белузлава со потемни изразени нерви. На врвот се всечени, додека во основата клиновидно се стеснуваат и носат снопче бели влакненца од двете страни. Прашничката трубичка е влакнеста. Плодот има од 10 до 16 карпели. Грбната страна на карпелите е мазна или многу слабо набрчкана, гола или влакнеста, рабовите тапи или слабо заострени.<ref name=":1">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=1998|location=Скопје|pages=829}}</ref> Покрај фототропизмот (растење во насока на светлината), кај листовите на ''Malva neglecta'' се забележуваат епинастија, геотропизам и ноќен ритам. Во зависност од страната на стеблото, тие се виткаат надолу (источно), нагоре (западно) или странично (север/југ), а во текот на ноќта се враќаат во утринската состојба.<ref>{{Наведено списание|last=Yin|first=H. C.|year=1938|title=Diaphototropic movement of the leaves of ''Malva neglecta''|journal=American Journal of Botany|volume=25|issue=1|pages=1–6|doi=10.1002/j.1537-2197.1938.tb09178.x}}</ref> [[File:Frosted_Common_Mallow_in_Port_Edward.jpg|мини| Отпорност на мраз забележана во Канада]] По внесувањето во [[Канада]], утврдено е дека ''Malva neglecta'' поднесува мраз. Видот ги задржал процесите на [[фотосинтеза]] и дишење дури и по подолготрајна изложеност на температури под нулата.<ref>{{Наведено списание|last=Makowski|first=R. M.|last2=Morrison|first2=I. N.|date=July 1989|title=The biology of Canadian weeds. 91. ''Malva pusilla'' Sm. (= ''M. rotundifolia'' L.)|url=https://cdnsciencepub.com/doi/pdf/10.4141/cjps89-101|journal=Canadian Journal of Plant Science|volume=69|issue=3|pages=861–879|doi=10.4141/cjps89-101|access-date=24 January 2026}}</ref> == Животен циклус == ''Malva neglecta'' минува низ шест возрасни фази: никулци, млади единки, незрели, виргинални, млади генеративни и зрели генеративни единки. Никулците имаат влакнести лиски, додека кај младите билки се формираат заоблени и бубреговидни листови со напилени рабови. Во виргиналната фаза формираат розети, а во генеративната фаза развиваат бели до светлорозови цветови и започнуваат да се разгрануваат. Со созревањето, зелената боја на листовите и стеблото се менува во виолетова.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.academia.edu/download/80228208/978-3-319-49412-8_115.pdf|title=Ethnobotany of the Caucasus|last=Ketevan Batsatsashvili|last2=Naiba P. Mehdiyeva|last3=George Fayvush|last4=Zaal Kikvidze|last5=Manana Khutsishvili|last6=Inesa Maisaia|publisher=Springer|year=2017|editor-last=Bussmann, R|pages=395–403|chapter=Malva neglecta Wallr. Malva sylvestris L. Malvaceae|doi=10.1007/978-3-319-49412-8_115|access-date=29 January 2026}}</ref> == Распространетост == ; Автохтон вид : '''Палеарктик''': :: '''Макаронезија''': [[Канарски Острови]] :: '''Северна Африка''': [[Алжир]], [[Мароко]] :: '''Арапски Полуостров''': [[Саудиска Арабија]] :: '''Западна Азија''': [[Авганистан]], [[Кипар]], [[Синајски Полуостров|Синај]], [[Иран]], [[Ирак]], [[Јордан]], [[Либан]], Историска Палестина, [[Сирија]], [[Турција]] :: '''Кавказ''': [[Ерменија]], [[Азербејџан]], [[Грузија]] :: '''Советска Средна Азија''': [[Казахстан]], [[Киргистан]], [[Таџикистан]], [[Туркменистан]], [[Узбекистан]] :: '''Монголија''': [[Монголија]] :: '''Кина''': [[Шјинџјианг|Ксинџијанг]] :: '''Индиски потконтинент''': [[Индија]], [[Пакистан]] :: '''Северна Европа''': [[Данска]], [[Ирска (остров)|Ирска]], [[Норвешка]], [[Шведска]], [[Обединето Кралство]] :: '''Средна Европа''': [[Австрија]], [[Белгија]], [[Чешка]], [[Германија]], [[Унгарија]], [[Холандија]], [[Полска]], [[Словачка]], [[Швајцарија]] :: '''Југоисточна Европа''': [[Албанија]], [[Босна и Херцеговина]], [[Бугарија]], [[Хрватска]], [[Грција]], [[Италија]], [[Црна Гора]], [[Македонија]], [[Сардинија]], [[Србија]], [[Словенија]], [[Романија]] , :: '''Југозападна Европа''': [[Франција]], [[Португалија]], [[Шпанија|Шпанија.]]<ref name="GRIN">{{GRIN|''Malva neglecta''|23305}}</ref> : Во [[Македонија]] расте по тревести или рудерални места, покрај патишта и други станишта од низините до 2200 метри надморска височина. Широко распространето растение. Се среќава во околината на [[Скопје]]; [[Шар Планина]] - [[Љуботен (планински врв)|Љуботен]]; [[Куманово]]; [[Дервенска Клисура|Жеденска Клисура]]; [[Таорска Клисура]]; Мавровско с. [[Врбен]]; [[Кораб]] - [[Кобилино Поле]]; [[Демир Хисар]] помеѓу селата [[Доленци (Демирхисарско)|Доленци]] и [[Железнец]] и кај с. [[Церово (Демирхисарско)|Церово]]; [[Струга]] - с. [[Калишта]]; [[Кратово]] - с. [[Страцин]]; [[Делчево]] - [[Македонска Каменица]]; [[Кочани]] - с. [[Оризари (Кочанско)|Оризари]]; [[Гевгелија]] - с. [[Богданци]].<ref name=":1" /> == Употреба == Хемискиот состав на ова растение опфаќа 1-октакозанол,<ref name="Dr. Dukes p">{{Наведена мрежна страница|url=https://phytochem.nal.usda.gov/plant-malva-neglecta|title=Plant Malva neglecta (Malvaceae) {{!}} Dr. Duke's Phytochemical and Ethnobotanical Databases|work=phytochem.nal.usda.gov|accessdate=2025-12-23}}</ref> [[Витамин Ц|аскорбинска киселина]], холин, [[Алкалоид|алкалоиди]], сапонини и антиоксиданти.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ijpr-online.com/Docs/20032/IJPR122.htm|title=PHYTOCHEMICAL SCREENING OF SOME SPECIES OF IRANIAN PLANTS (KURDISTAN PROVINCE )|work=www.ijpr-online.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20040810051509/http://www.ijpr-online.com/Docs/20032/IJPR122.htm|archive-date=2004-08-10|accessdate=2025-12-23}}</ref> Се одликува со висока содржина на нитрати (споредливо со руколата<ref name="PFAF">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.jstage.jst.go.jp/article/bpb/27/5/27_702/_article|title=BPB : Vol. 27 (2004) , No. 5 702|work=www.jstage.jst.go.jp|archive-url=https://web.archive.org/web/20080303005040/http://www.jstage.jst.go.jp/article/bpb/27/5/27_702/_article|archive-date=2008-03-03|accessdate=2025-12-23}}</ref>), а цветовите се богати со [[Танин|танини]]. === Терапевтски === Во народната медицина се применува против зарипнатост, болки во грлото, воспаление на слузокожата, ентеритис и за искашлување, а лабораториски е потврдена и неговата ефикасност против стомачни чирови.<ref name="Dr. Dukes e">{{Наведена мрежна страница|url=https://phytochem.nal.usda.gov/ethnobotanical-plant-malva-neglecta|title=Ethnobotanical Plant Malva neglecta {{!}} Dr. Duke's Phytochemical and Ethnobotanical Databases|work=phytochem.nal.usda.gov|accessdate=2025-12-23}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Gürbüz|first=Ilhan|last2=Ozkan|first2=Ayse Mine|last3=Yesilada|first3=Erdem|last4=Kutsal|first4=Osman|date=2005-10-03|title=Anti-ulcerogenic activity of some plants used in folk medicine of Pinarbasi (Kayseri, Turkey)|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16085377|journal=Journal of Ethnopharmacology|volume=101|issue=1-3|pages=313–318|doi=10.1016/j.jep.2005.05.015|issn=0378-8741|pmid=16085377}}</ref> === Семиња === Семките може да се јадат сирови или зготвени и имаат вкус на орев.<ref name="PFAF" /> Зрелото семе се подготвува слично како оризот и другите житарки.<ref>{{Наведена книга|title=Foraging Washington: Finding, Identifying, and Preparing Edible Wild Foods|last=Nyerges|first=Christopher|publisher=Falcon Guides|year=2017|isbn=978-1-4930-2534-3|location=Guilford, CT|oclc=965922681}}</ref> Во минатото, во период на потреба, ова семе се мелело за добивање брашно.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.luxnatur.lu/regulus/r20000410.htm|title=LNVL - Regulus - Wilde Mehllieferanten|work=www.luxnatur.lu|accessdate=2025-12-23}}</ref> === Лисја === Листовите се јадат сирови или подготвени како спанаќ, бидејќи се богати со витамин Ц, протеини и минерали.<ref>{{Наведено списание|last=Özer|first=M.|last2=Aksoy|first2=M.|date=2019-06-30|title=Mineral composition and nutritional properties of ''Malva neglecta'' and ''Malvella sherardiana'' consumed as vegetable in Central Black Sea Region of Turkey|url=https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/822815|journal=Turkish Journal of Food and Agriculture Sciences|volume=1|issue=1|pages=18–23|issn=2687-3818}}</ref> Се користат за згуснување јадења и влегуваат во составот на традиционални специјалитети како мароканската ''бакола''<ref>{{Наведено списание|last=Powell|first=Bronwen|last2=Ouarghidi|first2=Abderrahim|last3=Johns|first3=Timothy|last4=Ibn Tattou|first4=Mohamed|last5=Eyzaguirre|first5=Pablo|year=2014|title=Wild leafy vegetable use and knowledge across multiple sites in Morocco: a case study for transmission of local knowledge|journal=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine|volume=10|doi=10.1186/1746-4269-10-34|pmc=4008438|pmid=24708730|doi-access=free}}</ref> и египетската чорба ''мулухија''. == Ботаничка галерија == <gallery> File:Malva_neglecta_in_Antalya_by_David_Merrick_18.jpg|алт=Plant spreads along ground, leaves not large, leaves fairly uniform size (Antalya)| Ширење по земјата (Анталија) File:Malva_neglecta_in_Edinburgh_by_David_Merrick_01.jpg|алт=Spreading on rocks, similarly (Edinburgh)| Ширење на карпи (Единбург) File:Malva_neglecta_in_Antalya_by_David_Merrick_09.jpg|алт=Flowers, fruits and leaves| Цвеќиња, плодови и лисја File:Malva_neglecta_in_Antalya_by_David_Merrick_16.jpg|алт=Flowers, fruits and leaves, closer| Цвеќиња, плодови и лисја од блиску File:Malva_neglecta_in_Edinburgh_by_David_Merrick_04.jpg|алт=Flowers can be pink with bold veins or may be pale| Цветовите можат да бидат розови со задебелени вени или може да бидат бледи File:Malva_neglecta_in_Antalya_by_David_Merrick_10.jpg|алт=Paler form, hairs (visible) in centre at petal stalks| Побледа форма, влакна (видливи) во центарот на стеблата на ливчињата File:Malva_neglecta_in_Edinburgh_by_David_Merrick_03.jpg|алт=Flower much larger than calyx, green calyx with 5 broad parts, epicalyx at base formed of 3 narrow strips| Цветот е многу поголем од чашката, зелен чашка со 5 широки делови, епикаликсот во основата е формиран од 3 тесни ленти. File:Malva_neglecta_in_Edinburgh_by_David_Merrick_02.jpg|алт=Flowers may have long to very long stalks| Цветовите може да имаат долги до многу долги стебла File:Malva_neglecta_in_Edinburgh_by_David_Merrick_08.jpg|алт=Fruits| Плод File:Malva_neglecta_in_Antalya_by_David_Merrick_14.jpg|алт=Fruits| Плод File:Malva_neglecta_in_Antalya_by_David_Merrick_15.jpg|алт=Fruiting undersides, showing epicalyx of 3 narrow strips| Плодни долни страни, на кои се гледа епикаликс од 3 тесни ленти File:Malva_neglecta_in_Antalya_by_David_Merrick_11.jpg|алт=Flowers and fruits from side showing the features above, stalks reasonably long| Цветовите и плодовите од страната ги покажуваат карактеристиките погоре, стеблата се релативно долги. File:Malva_neglecta_in_Edinburgh_by_David_Merrick_05.jpg|алт=Hairs a mixture of stellate (star-like) and simple| Влакната се мешавина од ѕвездести и прости File:Malva_neglecta_in_Edinburgh_by_David_Merrick_06.jpg|алт=Hairs a mixture of stellate (star-like) and simple| Влакната се мешавина од ѕвездести и прости File:Malva_neglecta_in_Antalya_by_David_Merrick_17.jpg|алт=Leaf| Лист File:Malva_neglecta_in_Edinburgh_by_David_Merrick_07.jpg|алт=Leaf underside| Долна страна на листот File:Malva_neglecta_in_Antalya_by_David_Merrick_13.jpg|алт=Leaf underside| Долна страна на листот </gallery> == Наводи == {{Наводи|30em}} == Надворешни врски == * {{Ризница-ред}} * {{Викивидови-ред}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://beta.uniprot.org/taxonomy/183277|title=Species '''Malva neglecta''' (Common mallow)|last=UniProt|authorlink=UniProt|accessdate=2008-05-09}} * {{Наведена мрежна страница|url=https://plants.usda.gov/java/profile?symbol=MANE|title=PLANTS Profile, ''Malva neglecta''|last=Natural Resources Conservation Service (NRCS)|authorlink=Natural Resources Conservation Service|work=The PLANTS Database|publisher=[[United States Department of Agriculture]]|accessdate=2008-05-09}} * {{PFAF|Malva neglecta}} * {{Calflora}} * {{CalPhotos|Malva|neglecta}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Јадливи растенија]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Слезови]] [[Категорија:Слезовидни]] 9juay4oe54l70qt2i129zgsda9oy5yu 5641679 5641667 2026-10-07T09:47:24Z Orce Wiki 121850 5641679 wikitext text/x-wiki {{Закосен наслов}}{{Taxobox | name = Malva neglecta | status = | image = Malva neglecta-flower.jpg | image_caption = Цвет од Malva neglecta | range_map = | range_map_caption = | image2 = | image2_caption = | domain_sv = | domain = Eukaryota | regnum_sv = | regnum = Plantae | divisio_sv = | divisio = Spermatophyta | subdivisio_sv = | subdivisio = Angiospermae | classis_sv = | classis = Eudicotyledonae | ordo_sv = | ordo = [[Слезовидни]] (Malvales) | familia_sv = | familia =[[Слезови]] (Malvaceae) | genus_sv = | genus = [[Слез]] (Malva) | species_sv = | species = M. neglecta | taxon = Malva neglecta }} '''''Malva neglecta''''' ''—'' [[Вид (биологија)|вид]] [[Скриеносеменици|цветно растение]] кое припаѓа на [[Род (биологија)|родот]] [[слез]] (''Malva'') од семејството [[слезови]] (''Malvaceae''). Листот, стеблото и семето на ова растение се користат во исхраната,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.pfaf.org/database/plants.php?Malva+neglecta|title=Malva neglecta Dwarf Mallow, Common mallow PFAF Plant Database}}</ref> при што семето се одликува со висока хранлива вредност (21% протеини и 15,2% масти). == Опис == ''Malva neglecta'' е [[Едногодишно растение|едногодишно]] или [[Повеќегодишно растение|повеќегодишно]] разгрането [[Растенија|растение]] со височина од 15 до 45. Гранчињата му се полегнати или придигнати, а речиси никогаш вертикални, додека површината му е покриена со прости или ѕвездесто-снопчести влакненца. Неговите [[Лист|листови]] имаат многу долги дршки со ѕвездесто-снопчести влакненца. Лиската е заоблено-срцевидна до бубреговидна, плитко поделена на 5–7 полутопчести лобуси со напилени рабови. Горната страна на листовите нема влакна или со ретки разгранети влакненца, додека долната е погусто покриена со ѕвездести влакна. Прилисниците се издолжени (околу 6 мм), без влакна по површината и влакнести по рабовите. [[Цвет|Цветовите]] се поединечни или во групи во пазувите на листовите. Сместени се на густо ѕвездесто-влакнести [[Цветна дршка|цветни дршки]] кои се подолги од чашката, а при формирањето на [[Плод|плодовите]] надминуваат 10 мм. Епикаликсот се состои од 3 слободни, тесно ланцетни ливчиња со должина од 4 до 5 мм, кои се влакнести од двете страни и по рабовите. Чашката е долга од 6 до 10 мм и има густи ѕвездести влакненца. Чашкините ливчиња се меѓусебно сраснати до половината, а нивните слободни завршетоци се широкотриаглести и зашилени. Од внатре се покриени со фини влакненца, додека по рабовите имаат долги снопчести влакна. Венечните ливчиња се обратнојајцевидни и двојно подолги (9–13 мм) од чашката. Нивната боја варира од светлорозова до белузлава со потемни изразени нерви. На врвот се всечени, додека во основата клиновидно се стеснуваат и носат снопче бели влакненца од двете страни. Прашничката трубичка е влакнеста. Плодот има од 10 до 16 карпели. Грбната страна на карпелите е мазна или многу слабо набрчкана, гола или влакнеста, рабовите тапи или слабо заострени.<ref name=":1">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=1998|location=Скопје|pages=829}}</ref> Покрај фототропизмот (растење во насока на светлината), кај листовите на ''Malva neglecta'' се забележуваат епинастија, геотропизам и ноќен ритам. Во зависност од страната на стеблото, тие се виткаат надолу (источно), нагоре (западно) или странично (север/југ), а во текот на ноќта се враќаат во утринската состојба.<ref>{{Наведено списание|last=Yin|first=H. C.|year=1938|title=Diaphototropic movement of the leaves of ''Malva neglecta''|journal=American Journal of Botany|volume=25|issue=1|pages=1–6|doi=10.1002/j.1537-2197.1938.tb09178.x}}</ref> [[File:Frosted_Common_Mallow_in_Port_Edward.jpg|мини| Отпорност на мраз забележана во Канада]] По внесувањето во [[Канада]], утврдено е дека ''Malva neglecta'' поднесува мраз. Видот ги задржал процесите на [[фотосинтеза]] и дишење дури и по подолготрајна изложеност на температури под нулата.<ref>{{Наведено списание|last=Makowski|first=R. M.|last2=Morrison|first2=I. N.|date=July 1989|title=The biology of Canadian weeds. 91. ''Malva pusilla'' Sm. (= ''M. rotundifolia'' L.)|url=https://cdnsciencepub.com/doi/pdf/10.4141/cjps89-101|journal=Canadian Journal of Plant Science|volume=69|issue=3|pages=861–879|doi=10.4141/cjps89-101|access-date=24 January 2026}}</ref> == Животен циклус == ''Malva neglecta'' минува низ шест возрасни фази: никулци, млади единки, незрели, виргинални, млади генеративни и зрели генеративни единки. Никулците имаат влакнести лиски, додека кај младите билки се формираат заоблени и бубреговидни листови со напилени рабови. Во виргиналната фаза формираат розети, а во генеративната фаза развиваат бели до светлорозови цветови и започнуваат да се разгрануваат. Со созревањето, зелената боја на листовите и стеблото се менува во виолетова.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.academia.edu/download/80228208/978-3-319-49412-8_115.pdf|title=Ethnobotany of the Caucasus|last=Ketevan Batsatsashvili|last2=Naiba P. Mehdiyeva|last3=George Fayvush|last4=Zaal Kikvidze|last5=Manana Khutsishvili|last6=Inesa Maisaia|publisher=Springer|year=2017|editor-last=Bussmann, R|pages=395–403|chapter=Malva neglecta Wallr. Malva sylvestris L. Malvaceae|doi=10.1007/978-3-319-49412-8_115|access-date=29 January 2026}}</ref> == Распространетост == ; Автохтон вид : '''Палеарктик''': :: '''Макаронезија''': [[Канарски Острови]] :: '''Северна Африка''': [[Алжир]], [[Мароко]] :: '''Арапски Полуостров''': [[Саудиска Арабија]] :: '''Западна Азија''': [[Авганистан]], [[Кипар]], [[Синајски Полуостров|Синај]], [[Иран]], [[Ирак]], [[Јордан]], [[Либан]], Историска Палестина, [[Сирија]], [[Турција]] :: '''Кавказ''': [[Ерменија]], [[Азербејџан]], [[Грузија]] :: '''Советска Средна Азија''': [[Казахстан]], [[Киргистан]], [[Таџикистан]], [[Туркменистан]], [[Узбекистан]] :: '''Монголија''': [[Монголија]] :: '''Кина''': [[Шјинџјианг|Ксинџијанг]] :: '''Индиски потконтинент''': [[Индија]], [[Пакистан]] :: '''Северна Европа''': [[Данска]], [[Ирска (остров)|Ирска]], [[Норвешка]], [[Шведска]], [[Обединето Кралство]] :: '''Средна Европа''': [[Австрија]], [[Белгија]], [[Чешка]], [[Германија]], [[Унгарија]], [[Холандија]], [[Полска]], [[Словачка]], [[Швајцарија]] :: '''Југоисточна Европа''': [[Албанија]], [[Босна и Херцеговина]], [[Бугарија]], [[Хрватска]], [[Грција]], [[Италија]], [[Црна Гора]], [[Македонија]], [[Сардинија]], [[Србија]], [[Словенија]], [[Романија]] , :: '''Југозападна Европа''': [[Франција]], [[Португалија]], [[Шпанија|Шпанија.]]<ref name="GRIN">{{GRIN|''Malva neglecta''|23305}}</ref> : Во [[Македонија]] расте по тревести или рудерални места, покрај патишта и други станишта од низините до 2200 метри надморска височина. Широко распространето растение. Се среќава во околината на [[Скопје]]; [[Шар Планина]] - [[Љуботен (планински врв)|Љуботен]]; [[Куманово]]; [[Дервенска Клисура|Жеденска Клисура]]; [[Таорска Клисура]]; Мавровско с. [[Врбен]]; [[Кораб]] - [[Кобилино Поле]]; [[Демир Хисар]] помеѓу селата [[Доленци (Демирхисарско)|Доленци]] и [[Железнец]] и кај с. [[Церово (Демирхисарско)|Церово]]; [[Струга]] - с. [[Калишта]]; [[Кратово]] - с. [[Страцин]]; [[Делчево]] - [[Македонска Каменица]]; [[Кочани]] - с. [[Оризари (Кочанско)|Оризари]]; [[Гевгелија]] - с. [[Богданци]].<ref name=":1" /> == Употреба == Хемискиот состав на ова растение опфаќа 1-октакозанол,<ref name="Dr. Dukes p">{{Наведена мрежна страница|url=https://phytochem.nal.usda.gov/plant-malva-neglecta|title=Plant Malva neglecta (Malvaceae) {{!}} Dr. Duke's Phytochemical and Ethnobotanical Databases|work=phytochem.nal.usda.gov|accessdate=2025-12-23}}</ref> [[Витамин Ц|аскорбинска киселина]], холин, [[Алкалоид|алкалоиди]], сапонини и антиоксиданти.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ijpr-online.com/Docs/20032/IJPR122.htm|title=PHYTOCHEMICAL SCREENING OF SOME SPECIES OF IRANIAN PLANTS (KURDISTAN PROVINCE )|work=www.ijpr-online.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20040810051509/http://www.ijpr-online.com/Docs/20032/IJPR122.htm|archive-date=2004-08-10|accessdate=2025-12-23}}</ref> Се одликува со висока содржина на нитрати (споредливо со руколата<ref name="PFAF">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.jstage.jst.go.jp/article/bpb/27/5/27_702/_article|title=BPB : Vol. 27 (2004) , No. 5 702|work=www.jstage.jst.go.jp|archive-url=https://web.archive.org/web/20080303005040/http://www.jstage.jst.go.jp/article/bpb/27/5/27_702/_article|archive-date=2008-03-03|accessdate=2025-12-23}}</ref>), а цветовите се богати со [[Танин|танини]]. === Терапевтски === Во народната медицина се применува против зарипнатост, болки во грлото, воспаление на слузокожата, ентеритис и за искашлување, а лабораториски е потврдена и неговата ефикасност против стомачни чирови.<ref name="Dr. Dukes e">{{Наведена мрежна страница|url=https://phytochem.nal.usda.gov/ethnobotanical-plant-malva-neglecta|title=Ethnobotanical Plant Malva neglecta {{!}} Dr. Duke's Phytochemical and Ethnobotanical Databases|work=phytochem.nal.usda.gov|accessdate=2025-12-23}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Gürbüz|first=Ilhan|last2=Ozkan|first2=Ayse Mine|last3=Yesilada|first3=Erdem|last4=Kutsal|first4=Osman|date=2005-10-03|title=Anti-ulcerogenic activity of some plants used in folk medicine of Pinarbasi (Kayseri, Turkey)|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16085377|journal=Journal of Ethnopharmacology|volume=101|issue=1-3|pages=313–318|doi=10.1016/j.jep.2005.05.015|issn=0378-8741|pmid=16085377}}</ref> === Семиња === Семките може да се јадат сирови или зготвени и имаат вкус на орев.<ref name="PFAF" /> Зрелото семе се подготвува слично како оризот и другите житарки.<ref>{{Наведена книга|title=Foraging Washington: Finding, Identifying, and Preparing Edible Wild Foods|last=Nyerges|first=Christopher|publisher=Falcon Guides|year=2017|isbn=978-1-4930-2534-3|location=Guilford, CT|oclc=965922681}}</ref> Во минатото, во период на потреба, ова семе се мелело за добивање брашно.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.luxnatur.lu/regulus/r20000410.htm|title=LNVL - Regulus - Wilde Mehllieferanten|work=www.luxnatur.lu|accessdate=2025-12-23}}</ref> === Лисја === Листовите се јадат сирови или подготвени како спанаќ, бидејќи се богати со витамин Ц, протеини и минерали.<ref>{{Наведено списание|last=Özer|first=M.|last2=Aksoy|first2=M.|date=2019-06-30|title=Mineral composition and nutritional properties of ''Malva neglecta'' and ''Malvella sherardiana'' consumed as vegetable in Central Black Sea Region of Turkey|url=https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/822815|journal=Turkish Journal of Food and Agriculture Sciences|volume=1|issue=1|pages=18–23|issn=2687-3818}}</ref> Се користат за згуснување јадења и влегуваат во составот на традиционални специјалитети како мароканската ''бакола''<ref>{{Наведено списание|last=Powell|first=Bronwen|last2=Ouarghidi|first2=Abderrahim|last3=Johns|first3=Timothy|last4=Ibn Tattou|first4=Mohamed|last5=Eyzaguirre|first5=Pablo|year=2014|title=Wild leafy vegetable use and knowledge across multiple sites in Morocco: a case study for transmission of local knowledge|journal=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine|volume=10|doi=10.1186/1746-4269-10-34|pmc=4008438|pmid=24708730|doi-access=free}}</ref> и египетската чорба ''мулухија''. == Ботаничка галерија == <gallery> File:Malva_neglecta_in_Antalya_by_David_Merrick_18.jpg|алт=Plant spreads along ground, leaves not large, leaves fairly uniform size (Antalya)| Ширење по земјата (Анталија) File:Malva_neglecta_in_Edinburgh_by_David_Merrick_01.jpg|алт=Spreading on rocks, similarly (Edinburgh)| Ширење на карпи (Единбург) File:Malva_neglecta_in_Antalya_by_David_Merrick_09.jpg|алт=Flowers, fruits and leaves| Цвеќиња, плодови и лисја File:Malva_neglecta_in_Antalya_by_David_Merrick_16.jpg|алт=Flowers, fruits and leaves, closer| Цвеќиња, плодови и лисја од блиску File:Malva_neglecta_in_Edinburgh_by_David_Merrick_04.jpg|алт=Flowers can be pink with bold veins or may be pale| Цветовите можат да бидат розови со задебелени вени или може да бидат бледи File:Malva_neglecta_in_Antalya_by_David_Merrick_10.jpg|алт=Paler form, hairs (visible) in centre at petal stalks| Побледа форма, влакна (видливи) во центарот на стеблата на ливчињата File:Malva_neglecta_in_Edinburgh_by_David_Merrick_03.jpg|алт=Flower much larger than calyx, green calyx with 5 broad parts, epicalyx at base formed of 3 narrow strips| Цветот е многу поголем од чашката, зелен чашка со 5 широки делови, епикаликсот во основата е формиран од 3 тесни ленти. File:Malva_neglecta_in_Edinburgh_by_David_Merrick_02.jpg|алт=Flowers may have long to very long stalks| Цветовите може да имаат долги до многу долги стебла File:Malva_neglecta_in_Edinburgh_by_David_Merrick_08.jpg|алт=Fruits| Плод File:Malva_neglecta_in_Antalya_by_David_Merrick_14.jpg|алт=Fruits| Плод File:Malva_neglecta_in_Antalya_by_David_Merrick_15.jpg|алт=Fruiting undersides, showing epicalyx of 3 narrow strips| Плодни долни страни, на кои се гледа епикаликс од 3 тесни ленти File:Malva_neglecta_in_Antalya_by_David_Merrick_11.jpg|алт=Flowers and fruits from side showing the features above, stalks reasonably long| Цветовите и плодовите од страната ги покажуваат карактеристиките погоре, стеблата се релативно долги. File:Malva_neglecta_in_Edinburgh_by_David_Merrick_05.jpg|алт=Hairs a mixture of stellate (star-like) and simple| Влакната се мешавина од ѕвездести и прости File:Malva_neglecta_in_Edinburgh_by_David_Merrick_06.jpg|алт=Hairs a mixture of stellate (star-like) and simple| Влакната се мешавина од ѕвездести и прости File:Malva_neglecta_in_Antalya_by_David_Merrick_17.jpg|алт=Leaf| Лист File:Malva_neglecta_in_Edinburgh_by_David_Merrick_07.jpg|алт=Leaf underside| Долна страна на листот File:Malva_neglecta_in_Antalya_by_David_Merrick_13.jpg|алт=Leaf underside| Долна страна на листот </gallery> == Наводи == {{Наводи|30em}} == Надворешни врски == * {{Ризница-ред}} * {{Викивидови-ред}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://beta.uniprot.org/taxonomy/183277|title=Species '''Malva neglecta''' (Common mallow)|last=UniProt|authorlink=UniProt|accessdate=2008-05-09}} * {{Наведена мрежна страница|url=https://plants.usda.gov/java/profile?symbol=MANE|title=PLANTS Profile, ''Malva neglecta''|last=Natural Resources Conservation Service (NRCS)|authorlink=Natural Resources Conservation Service|work=The PLANTS Database|publisher=[[United States Department of Agriculture]]|accessdate=2008-05-09}} * {{PFAF|Malva neglecta}} * {{Calflora}} * {{CalPhotos|Malva|neglecta}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Јадливи растенија]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Слезови]] [[Категорија:Слезовидни]] a41uykc0doeqhg0mb8nmrzu5skpo9r4 0 1405193 5641670 2026-10-07T09:44:13Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[Мило Самуел Бејкер]] на [[Мајло Семјуел Бејкер]] 5641670 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Мајло Семјуел Бејкер]] lywv8cox4b6bfyv6t2wcs0upnceqw52 0 1405194 5641672 2026-10-07T09:44:40Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[Џенис Ц. Битли]] на [[Џенис Карсон Битли]] 5641672 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Џенис Карсон Битли]] 75yk6qdaybtcuz1k1dugdkyogphw2dc 1 1405195 5641674 2026-10-07T09:45:30Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: {{СЗР}} 5641674 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 1 1405196 5641676 2026-10-07T09:46:25Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{Сзр}} 5641676 wikitext text/x-wiki {{Сзр}} grwuoyit2h633gvkn6btn064whmp5dc 0 1405197 5641678 2026-10-07T09:46:55Z Jtasevski123 69538 Пренасочување кон [[Теодор Хартиг]] 5641678 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Теодор Хартиг]] 44t0lw6nwmczhtjae6jois2fpjqh5dr 1 1405198 5641680 2026-10-07T09:47:49Z Orce Wiki 121850 Создадена страница со: {{сзр}} 5641680 wikitext text/x-wiki {{сзр}} l91fuluhfmxd7xhcgfmssgp4a9mdc30 0 1405199 5641682 2026-10-07T09:48:48Z Jtasevski123 69538 Пренасочување кон [[Вилард Вебстер Еглестон]] 5641682 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Вилард Вебстер Еглестон]] lpx536hy2u5l7rfx3yzdgk1l18un0ak 1 1405200 5641683 2026-10-07T09:49:02Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{сЗР}} 5641683 wikitext text/x-wiki {{сЗР}} alr9w7ufc8wk63rt21jsnlb1f4yfeen 0 1405201 5641684 2026-10-07T09:49:19Z Виолетова 1975 Пренасочување кон [[Слез]] 5641684 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Слез]] lw0gcuonzgipfmv240nedwtjwljzj3j 0 1405202 5641685 2026-10-07T09:49:21Z Jtasevski123 69538 Пренасочување кон [[Паул Дител]] 5641685 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Паул Дител]] jun6zo3fp380zonrvdv47pikc0olbkh 1 1405203 5641686 2026-10-07T09:49:32Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{СЗР}} 5641686 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1405204 5641688 2026-10-07T09:50:23Z Jtasevski123 69538 Пренасочување кон [[Даки Јорданов]] 5641688 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Даки Јорданов]] 66g4qxatqqtmp0xabnu6hhdkp2bj5sz 1 1405205 5641690 2026-10-07T09:51:11Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{сзр}} 5641690 wikitext text/x-wiki {{сзр}} l91fuluhfmxd7xhcgfmssgp4a9mdc30 0 1405206 5641691 2026-10-07T09:52:33Z Jtasevski123 69538 Пренасочување кон [[Ернеста Ди Капуа]] 5641691 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Ернеста Ди Капуа]] oauxylpdggmllkvj9qnwxi9xaqkfgfe 1 1405207 5641692 2026-10-07T09:52:50Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{СЗР}} 5641692 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 1 1405208 5641693 2026-10-07T09:53:26Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{СЗР}} 5641693 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1405209 5641694 2026-10-07T09:53:43Z Jtasevski123 69538 Пренасочување кон [[Честер Дјуи]] 5641694 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Честер Дјуи]] 7025pe70aeroe4i6ayuo2k6ks6c46lb 0 1405210 5641699 2026-10-07T09:57:59Z Jtasevski123 69538 Пренасочување кон [[Денис Е. Дежардин]] 5641699 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Денис Е. Дежардин]] 932z508w9pw42ghj9vcukmprvjito17 0 1405211 5641700 2026-10-07T09:59:55Z Jtasevski123 69538 Пренасочување кон [[Хенри Шумејкер Конард]] 5641700 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Хенри Шумејкер Конард]] cktevvuvi0jhyo1uttdkx7j7lwecgww 1 1405212 5641701 2026-10-07T10:00:14Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{СЗР}} 5641701 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1405213 5641704 2026-10-07T10:01:45Z Jtasevski123 69538 Пренасочување кон [[Луиџи Алојзиус Кола]] 5641704 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Луиџи Алојзиус Кола]] esywfxi9q7lymaf1fn9fl3adgj7q4ah 1 1405214 5641705 2026-10-07T10:01:56Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{СЗР}} 5641705 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 1 1405215 5641706 2026-10-07T10:02:38Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{СЗР}} 5641706 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 1 1405216 5641707 2026-10-07T10:02:56Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{СЗР}} 5641707 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 1 1405217 5641709 2026-10-07T10:07:27Z Виолетова 1975 Создадена страница со: {{СЗР}} 5641709 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1405218 5641712 2026-10-07T10:13:43Z Виолетова 1975 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1340417629|Ononis]]“ 5641712 wikitext text/x-wiki '''''Ononis''''' ― [[Род (биологија)|род]] од 80-90 видови [[Повеќегодишно растение|повеќегодишни]] [[Билка|билки]] и подгрмушки од семејството бобови, ''[[Fabaceae]]''. Родот потекнува од Европа, северна и источна Африка и западна и централна Азија.<ref name="POWOgenus">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:23071-1|title=Plants of the World Online|date=1989-03-01|work=Plants of the World Online|accessdate=2025-08-23}}</ref> Во билкарството, видовите се користат за лекување на проблеми со мочниот меур и бубрезите, како и за задржување на вода. Активните состојки се [[Есенцијално масло|есенцијални масла]], [[Флавоноид|флавоноидни]] [[Гликозид|гликозиди]] и [[Танин|танини]]. == Видови на ''Ononis'' == [[File:Ononis_arvensis.jpeg|десно|мини|225x225пкс| ''[[Ononis arvensis]]'']] [[File:Ononis_natrix0.jpg|десно|мини|225x225пкс| ''[[Ononis natrix]]'']] Родот ''Ononis'' ги вклучува следните видови прифатени од базата на податоци [[Plants of the World Online]] (POWO), со додавање на еден вид (''Ononis'' ''repens'') прифатен од Ботаничкото друштво на Британија и Ирска и други:<ref name="POWOgenus" /><ref name="PlantAtlas">{{Наведена мрежна страница|url=https://plantatlas2020.org/atlas/2cd4p9h.vpb|title=Common Restharrow ''Ononis repens'' L.|work=PlantAtlas|accessdate=2025-08-23}}</ref> Статусот на ''[[Ononis repens]]'' е спорен: POWO го третира како [[подвид]] на ''[[Грмотрн|Ononis spinosa]]'' (како ''Ononis spinosa'' subsp. ''procurrens'' <small>(Wallr.) Briq.)</small>,<ref name="POWOrep">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:510480-1|title=Plants of the World Online|work=Plants of the World Online|accessdate=2025-08-23}}</ref> додека го прифаќа ''[[Ononis arvensis]]'' како посебен вид.<ref name="POWOgenus" /> Сепак, во генетската анализа се покажа како поблизок до ''Ononis arvensis'', отколку до ''Ononis spinosa''.<ref name="Taxon">{{Наведено списание|last=Turini|first=Florian G.|last2=Bräuchler|first2=Christian|last3=Heubl|first3=Günther|date=2010|title=Phylogenetic relationships and evolution of morphological characters in ''Ononis'' L. (Fabaceae)|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/tax.594008|journal=Taxon|volume=59|issue=4|pages=1077–1090|doi=10.1002/tax.594008|issn=0040-0262|url-access=subscription|access-date=2025-08-23}}</ref> Останува широко прифатен како вид, особено во Велика Британија и Ирска, каде што е најраспространетиот и најзастапен вид во родот.<ref name="PlantAtlas" /> <ref name="Streeter">{{Наведена книга|title=Flower Guide|last=Streeter|first=David|date=2010|publisher=Collins|isbn=978-0-00-718389-0|publication-place=London|page=288}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Ononis}} * [http://www.armeniapedia.org/index.php?title=Ononis_arvensis Медицинска употреба на ''O. arvensis'' во Ерменија] {{Таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Статии со микроформати за вид]] ii9tjshfygjqxv61jci0eblnwrnm8nq 5641713 5641712 2026-10-07T10:15:10Z Виолетова 1975 5641713 wikitext text/x-wiki {{taxobox | image = Close-up van de bloeiwijze van Ononis spinosa subsp. spinosa.jpg | image_caption = ''[[Ononis spinosa]]'' | taxon = Ononis | authority = [[L.]] 1753 | subdivision_ranks = Видови | subdivision = Види текст | synonyms = * ''Anonis'' <small>(Tourn. ''ex'') Adans 1763</small> * ''Bonaga'' <small>Medik. 1787</small> * ''Bugranopsis'' <small>Pomel 1874</small> * ''Natrix'' <small>Moench 1794</small> * ''Passaea'' <small>Adans. 1763</small> |synonyms_ref = <ref name="Mediterranean">{{cite book | last1 = Woodgate | first1 = Katherine | last2 = Maxted | first2 = Nigel | last3 = Bennett | first3 = Sarita Jane | editor1-first = Sarita Jane | editor1-last = Bennett | editor2-first = Philip Stanley | editor2-last = Cocks | title = Genetic resources of Mediterranean pasture and forage legumes | series = Current Plant Science and Biotechnology in Agriculture | volume = 33 | year = 1996 | publisher = Kluwer Academic Publishers | location = Norwell, MA | isbn = 0-7923-5522-9 | page = 205 }}</ref><ref name="Genera">{{cite web|url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/gnlist.pl?1558|access-date=2010-07-09|title=Genus Nomenclature in GRIN}}</ref> }} '''''Ononis''''' ― [[Род (биологија)|род]] од 80-90 видови [[Повеќегодишно растение|повеќегодишни]] [[Билка|билки]] и подгрмушки од семејството бобови, ''[[Fabaceae]]''. Родот потекнува од Европа, северна и источна Африка и западна и централна Азија.<ref name="POWOgenus">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:23071-1|title=Plants of the World Online|date=1989-03-01|work=Plants of the World Online|accessdate=2025-08-23}}</ref> Во билкарството, видовите се користат за лекување на проблеми со мочниот меур и бубрезите, како и за задржување на вода. Активните состојки се [[Есенцијално масло|есенцијални масла]], [[Флавоноид|флавоноидни]] [[Гликозид|гликозиди]] и [[Танин|танини]]. == Видови на ''Ononis'' == [[File:Ononis_arvensis.jpeg|десно|мини|225x225пкс| ''[[Ononis arvensis]]'']] [[File:Ononis_natrix0.jpg|десно|мини|225x225пкс| ''[[Ononis natrix]]'']] Родот ''Ononis'' ги вклучува следните видови прифатени од базата на податоци [[Plants of the World Online]] (POWO), со додавање на еден вид (''Ononis'' ''repens'') прифатен од Ботаничкото друштво на Британија и Ирска и други:<ref name="POWOgenus" /><ref name="PlantAtlas">{{Наведена мрежна страница|url=https://plantatlas2020.org/atlas/2cd4p9h.vpb|title=Common Restharrow ''Ononis repens'' L.|work=PlantAtlas|accessdate=2025-08-23}}</ref> {{div col|colwidth=21em}} * ''[[Ononis adenotricha]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Ononis afghanica]]'' <small>Širj. & Rech.f.</small> * ''[[Ononis alba]]'' <small>Poir.</small> * ''[[Ononis alopecuroides]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis angustissima]]'' <small>Lam.</small> * ''[[Ononis antennata]]'' <small>Pomel</small> * ''[[Ononis aragonensis]]'' <small>Asso</small> * ''[[Ononis arvensis]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis atlantica]]'' <small>Ball</small> * ''[[Ononis aurasiaca]]'' <small>Förther & Podlech</small> * ''[[Ononis avellana]]'' <small>Pomel</small> * ''[[Ononis azcaratei]]'' <small>Devesa</small> * ''[[Ononis baetica]]'' <small>Clemente</small> * ''[[Ononis basiadnata]]'' <small>Hub.-Mor.</small> * ''[[Ononis biflora]]'' <small>Desf.</small> * ''[[Ononis broteroana]]'' <small>Ser.</small> * ''[[Ononis catalinae]]'' <small>Reyes-Bet. & S.Scholz</small> * ''[[Ononis cephalantha]]'' <small>Pomel</small> * ''[[Ononis cephalotes]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Ononis christii]]'' <small>Bolle</small> * ''[[Ononis cintrana]]'' <small>Brot.</small> * ''[[Ononis clausonis]]'' <small>(Pomel) Pomel</small> * ''[[Ononis cossoniana]]'' <small>Boiss. & Reut.</small> * ''[[Ononis cossoniana]]'' <small>Boiss. & Reut.</small> * ''[[Ononis costae]]'' <small>Menezes</small> * ''[[Ononis crinita]]'' <small>Pomel</small> * ''[[Ononis crispa]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis cristata]]'' <small>Mill.</small> * ''[[Ononis cuatrecasasii]]'' <small>Devesa</small> * ''[[Ononis dentata]]'' <small>Sol. ex Lowe</small> * ''[[Ononis diffusa]]'' <small>Ten.</small> * ''[[Ononis euphrasiifolia]]'' <small>Desf.</small> * ''[[Ononis filicaulis]]'' <small>Salzm. ex Boiss.</small> * ''[[Ononis fruticosa]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis gines-lopezii]]'' <small>Devesa</small> * ''[[Ononis hebecarpa]]'' <small>Webb & Berthel.</small> * ''[[Ononis hirta]]'' <small>Desf. ex Poir.</small> * ''[[Ononis hispida]]'' <small>Desf.</small> * ''[[Ononis incisa]]'' <small>Coss. & Durieu ex Batt.</small> * ''[[Ononis intermedia]]'' <small>C.A.Mey. ex Rouy</small> * ''[[Ononis jahandiezii]]'' <small>Maire & Weiller</small> * ''[[Ononis laxiflora]]'' <small>Desf.</small> * ''[[Ononis leucotricha]]'' <small>Coss.</small> * ''[[Ononis macrosperma]]'' <small>Hub.-Mor.</small> * ''[[Ononis maweana]]'' <small>Ball</small> * ''[[Ononis megalostachys]]'' <small>Munby</small> * ''[[Ononis minutissima]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis mitissima]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis mogadorensis]]'' <small>Förther & Podlech</small> * ''[[Ononis natrix]]'' <small>L.</small> — * ''[[Ononis nuristanica]]'' <small>Podlech</small> * ''[[Ononis oligophylla]]'' <small>Ten.</small> * ''[[Ononis ornithopodioides]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis pedicellaris]]'' <small>(Batt.) Širj.</small> * ''[[Ononis pendula]]'' <small>Desf.</small> * ''[[Ononis peyerimhoffii]]'' <small>Batt.</small> * ''[[Ononis phyllocephala]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Ononis pinnata]]'' <small>Brot.</small> * ''[[Ononis polyphylla]]'' <small>Ball</small> * ''[[Ononis polysperma]]'' <small>Barratte & Murb.</small> * ''[[Ononis pseudoserotina]]'' <small>Batt. & Pit.</small> * ''[[Ononis pubescens]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis pusilla]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis ramosissima]]'' <small>Desf.</small> * ''[[Ononis reclinata]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis repens]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis reuteri]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Ononis rosea]]'' <small>Durieu</small> * ''[[Ononis rotundifolia]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis serotina]]'' <small>Pomel</small> * ''[[Ononis serrata]]'' <small>Forssk.</small> * ''[[Ononis sessilifolia]]'' <small>Bornm.</small> * ''[[Ononis sicula]]'' <small>Guss.</small> * ''[[Ononis sieberi]]'' <small>Besser ex DC.</small> * ''[[Ononis speciosa]]'' <small>Lag.</small> * ''[[Ononis spinosa]]'' <small>L.</small> — spiny restharrow * ''[[Ononis striata]]'' <small>Gouan</small> * ''[[Ononis talaverae]]'' <small>Devesa & G.López</small> * ''[[Ononis tazaensis]]'' <small>Förther & Podlech</small> * ''[[Ononis thomsonii]]'' <small>Ball ex Oliv.</small> * ''[[Ononis tournefortii]]'' <small>Coss.</small> * ''[[Ononis tridentata]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis unifoliolata]]'' <small>Dobignard, Jacquemoud & Jeanm.</small> * ''[[Ononis varelae]]'' <small>Devesa</small> * ''[[Ononis variegata]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis verae]]'' <small>Širj.</small> * ''[[Ononis villosissima]]'' <small>Desf.</small> * ''[[Ononis viscosa]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis zygantha]]'' <small>Maire & Wilczek</small> {{div col end}} Статусот на ''[[Ononis repens]]'' е спорен: POWO го третира како [[подвид]] на ''[[Грмотрн|Ononis spinosa]]'' (како ''Ononis spinosa'' subsp. ''procurrens'' <small>(Wallr.) Briq.)</small>,<ref name="POWOrep">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:510480-1|title=Plants of the World Online|work=Plants of the World Online|accessdate=2025-08-23}}</ref> додека го прифаќа ''[[Ononis arvensis]]'' како посебен вид.<ref name="POWOgenus" /> Сепак, во генетската анализа се покажа како поблизок до ''Ononis arvensis'', отколку до ''Ononis spinosa''.<ref name="Taxon">{{Наведено списание|last=Turini|first=Florian G.|last2=Bräuchler|first2=Christian|last3=Heubl|first3=Günther|date=2010|title=Phylogenetic relationships and evolution of morphological characters in ''Ononis'' L. (Fabaceae)|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/tax.594008|journal=Taxon|volume=59|issue=4|pages=1077–1090|doi=10.1002/tax.594008|issn=0040-0262|url-access=subscription|access-date=2025-08-23}}</ref> Останува широко прифатен како вид, особено во Велика Британија и Ирска, каде што е најраспространетиот и најзастапен вид во родот.<ref name="PlantAtlas" /> <ref name="Streeter">{{Наведена книга|title=Flower Guide|last=Streeter|first=David|date=2010|publisher=Collins|isbn=978-0-00-718389-0|publication-place=London|page=288}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Ononis}} * [http://www.armeniapedia.org/index.php?title=Ononis_arvensis Медицинска употреба на ''O. arvensis'' во Ерменија] {{Таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Статии со микроформати за вид]] excnrx4w5t00pqqtdgqsv319447smz2 5641714 5641713 2026-10-07T10:15:34Z Виолетова 1975 /* Видови на Ononis */ 5641714 wikitext text/x-wiki {{taxobox | image = Close-up van de bloeiwijze van Ononis spinosa subsp. spinosa.jpg | image_caption = ''[[Ononis spinosa]]'' | taxon = Ononis | authority = [[L.]] 1753 | subdivision_ranks = Видови | subdivision = Види текст | synonyms = * ''Anonis'' <small>(Tourn. ''ex'') Adans 1763</small> * ''Bonaga'' <small>Medik. 1787</small> * ''Bugranopsis'' <small>Pomel 1874</small> * ''Natrix'' <small>Moench 1794</small> * ''Passaea'' <small>Adans. 1763</small> |synonyms_ref = <ref name="Mediterranean">{{cite book | last1 = Woodgate | first1 = Katherine | last2 = Maxted | first2 = Nigel | last3 = Bennett | first3 = Sarita Jane | editor1-first = Sarita Jane | editor1-last = Bennett | editor2-first = Philip Stanley | editor2-last = Cocks | title = Genetic resources of Mediterranean pasture and forage legumes | series = Current Plant Science and Biotechnology in Agriculture | volume = 33 | year = 1996 | publisher = Kluwer Academic Publishers | location = Norwell, MA | isbn = 0-7923-5522-9 | page = 205 }}</ref><ref name="Genera">{{cite web|url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/gnlist.pl?1558|access-date=2010-07-09|title=Genus Nomenclature in GRIN}}</ref> }} '''''Ononis''''' ― [[Род (биологија)|род]] од 80-90 видови [[Повеќегодишно растение|повеќегодишни]] [[Билка|билки]] и подгрмушки од семејството бобови, ''[[Fabaceae]]''. Родот потекнува од Европа, северна и источна Африка и западна и централна Азија.<ref name="POWOgenus">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:23071-1|title=Plants of the World Online|date=1989-03-01|work=Plants of the World Online|accessdate=2025-08-23}}</ref> Во билкарството, видовите се користат за лекување на проблеми со мочниот меур и бубрезите, како и за задржување на вода. Активните состојки се [[Есенцијално масло|есенцијални масла]], [[Флавоноид|флавоноидни]] [[Гликозид|гликозиди]] и [[Танин|танини]]. == Видови на ''Ononis'' == [[File:Ononis_arvensis.jpeg|десно|мини|225x225пкс| ''[[Ononis arvensis]]'']] [[File:Ononis_natrix0.jpg|десно|мини|225x225пкс| ''[[Ononis natrix]]'']] Родот ''Ononis'' ги вклучува следните видови прифатени од базата на податоци [[Plants of the World Online]] (POWO), со додавање на еден вид (''Ononis'' ''repens'') прифатен од Ботаничкото друштво на Британија и Ирска и други:<ref name="POWOgenus" /><ref name="PlantAtlas">{{Наведена мрежна страница|url=https://plantatlas2020.org/atlas/2cd4p9h.vpb|title=Common Restharrow ''Ononis repens'' L.|work=PlantAtlas|accessdate=2025-08-23}}</ref> {{div col|colwidth=21em}} * ''[[Ononis adenotricha]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Ononis afghanica]]'' <small>Širj. & Rech.f.</small> * ''[[Ononis alba]]'' <small>Poir.</small> * ''[[Ononis alopecuroides]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis angustissima]]'' <small>Lam.</small> * ''[[Ononis antennata]]'' <small>Pomel</small> * ''[[Ononis aragonensis]]'' <small>Asso</small> * ''[[Ononis arvensis]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis atlantica]]'' <small>Ball</small> * ''[[Ononis aurasiaca]]'' <small>Förther & Podlech</small> * ''[[Ononis avellana]]'' <small>Pomel</small> * ''[[Ononis azcaratei]]'' <small>Devesa</small> * ''[[Ononis baetica]]'' <small>Clemente</small> * ''[[Ononis basiadnata]]'' <small>Hub.-Mor.</small> * ''[[Ononis biflora]]'' <small>Desf.</small> * ''[[Ononis broteroana]]'' <small>Ser.</small> * ''[[Ononis catalinae]]'' <small>Reyes-Bet. & S.Scholz</small> * ''[[Ononis cephalantha]]'' <small>Pomel</small> * ''[[Ononis cephalotes]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Ononis christii]]'' <small>Bolle</small> * ''[[Ononis cintrana]]'' <small>Brot.</small> * ''[[Ononis clausonis]]'' <small>(Pomel) Pomel</small> * ''[[Ononis cossoniana]]'' <small>Boiss. & Reut.</small> * ''[[Ononis cossoniana]]'' <small>Boiss. & Reut.</small> * ''[[Ononis costae]]'' <small>Menezes</small> * ''[[Ononis crinita]]'' <small>Pomel</small> * ''[[Ononis crispa]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis cristata]]'' <small>Mill.</small> * ''[[Ononis cuatrecasasii]]'' <small>Devesa</small> * ''[[Ononis dentata]]'' <small>Sol. ex Lowe</small> * ''[[Ononis diffusa]]'' <small>Ten.</small> * ''[[Ononis euphrasiifolia]]'' <small>Desf.</small> * ''[[Ononis filicaulis]]'' <small>Salzm. ex Boiss.</small> * ''[[Ononis fruticosa]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis gines-lopezii]]'' <small>Devesa</small> * ''[[Ononis hebecarpa]]'' <small>Webb & Berthel.</small> * ''[[Ononis hirta]]'' <small>Desf. ex Poir.</small> * ''[[Ononis hispida]]'' <small>Desf.</small> * ''[[Ononis incisa]]'' <small>Coss. & Durieu ex Batt.</small> * ''[[Ononis intermedia]]'' <small>C.A.Mey. ex Rouy</small> * ''[[Ononis jahandiezii]]'' <small>Maire & Weiller</small> * ''[[Ononis laxiflora]]'' <small>Desf.</small> * ''[[Ononis leucotricha]]'' <small>Coss.</small> * ''[[Ononis macrosperma]]'' <small>Hub.-Mor.</small> * ''[[Ononis maweana]]'' <small>Ball</small> * ''[[Ononis megalostachys]]'' <small>Munby</small> * ''[[Ononis minutissima]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis mitissima]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis mogadorensis]]'' <small>Förther & Podlech</small> * ''[[Ononis natrix]]'' <small>L.</small> — * ''[[Ononis nuristanica]]'' <small>Podlech</small> * ''[[Ononis oligophylla]]'' <small>Ten.</small> * ''[[Ononis ornithopodioides]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis pedicellaris]]'' <small>(Batt.) Širj.</small> * ''[[Ononis pendula]]'' <small>Desf.</small> * ''[[Ononis peyerimhoffii]]'' <small>Batt.</small> * ''[[Ononis phyllocephala]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Ononis pinnata]]'' <small>Brot.</small> * ''[[Ononis polyphylla]]'' <small>Ball</small> * ''[[Ononis polysperma]]'' <small>Barratte & Murb.</small> * ''[[Ononis pseudoserotina]]'' <small>Batt. & Pit.</small> * ''[[Ononis pubescens]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis pusilla]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis ramosissima]]'' <small>Desf.</small> * ''[[Ononis reclinata]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis repens]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis reuteri]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Ononis rosea]]'' <small>Durieu</small> * ''[[Ononis rotundifolia]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis serotina]]'' <small>Pomel</small> * ''[[Ononis serrata]]'' <small>Forssk.</small> * ''[[Ononis sessilifolia]]'' <small>Bornm.</small> * ''[[Ononis sicula]]'' <small>Guss.</small> * ''[[Ononis sieberi]]'' <small>Besser ex DC.</small> * ''[[Ononis speciosa]]'' <small>Lag.</small> * ''[[Ononis spinosa]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis striata]]'' <small>Gouan</small> * ''[[Ononis talaverae]]'' <small>Devesa & G.López</small> * ''[[Ononis tazaensis]]'' <small>Förther & Podlech</small> * ''[[Ononis thomsonii]]'' <small>Ball ex Oliv.</small> * ''[[Ononis tournefortii]]'' <small>Coss.</small> * ''[[Ononis tridentata]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis unifoliolata]]'' <small>Dobignard, Jacquemoud & Jeanm.</small> * ''[[Ononis varelae]]'' <small>Devesa</small> * ''[[Ononis variegata]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis verae]]'' <small>Širj.</small> * ''[[Ononis villosissima]]'' <small>Desf.</small> * ''[[Ononis viscosa]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis zygantha]]'' <small>Maire & Wilczek</small> {{div col end}} Статусот на ''[[Ononis repens]]'' е спорен: POWO го третира како [[подвид]] на ''[[Грмотрн|Ononis spinosa]]'' (како ''Ononis spinosa'' subsp. ''procurrens'' <small>(Wallr.) Briq.)</small>,<ref name="POWOrep">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:510480-1|title=Plants of the World Online|work=Plants of the World Online|accessdate=2025-08-23}}</ref> додека го прифаќа ''[[Ononis arvensis]]'' како посебен вид.<ref name="POWOgenus" /> Сепак, во генетската анализа се покажа како поблизок до ''Ononis arvensis'', отколку до ''Ononis spinosa''.<ref name="Taxon">{{Наведено списание|last=Turini|first=Florian G.|last2=Bräuchler|first2=Christian|last3=Heubl|first3=Günther|date=2010|title=Phylogenetic relationships and evolution of morphological characters in ''Ononis'' L. (Fabaceae)|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/tax.594008|journal=Taxon|volume=59|issue=4|pages=1077–1090|doi=10.1002/tax.594008|issn=0040-0262|url-access=subscription|access-date=2025-08-23}}</ref> Останува широко прифатен како вид, особено во Велика Британија и Ирска, каде што е најраспространетиот и најзастапен вид во родот.<ref name="PlantAtlas" /> <ref name="Streeter">{{Наведена книга|title=Flower Guide|last=Streeter|first=David|date=2010|publisher=Collins|isbn=978-0-00-718389-0|publication-place=London|page=288}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Ononis}} * [http://www.armeniapedia.org/index.php?title=Ononis_arvensis Медицинска употреба на ''O. arvensis'' во Ерменија] {{Таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Статии со микроформати за вид]] h1rodwyrpkfn71h4l3erdi5rdv10yjj 5641715 5641714 2026-10-07T10:18:40Z Виолетова 1975 5641715 wikitext text/x-wiki {{taxobox | image = Close-up van de bloeiwijze van Ononis spinosa subsp. spinosa.jpg | image_caption = ''[[Ononis spinosa]]'' | taxon = Ononis | authority = [[L.]] 1753 | subdivision_ranks = Видови | subdivision = Види текст | synonyms = * ''Anonis'' <small>(Tourn. ''ex'') Adans 1763</small> * ''Bonaga'' <small>Medik. 1787</small> * ''Bugranopsis'' <small>Pomel 1874</small> * ''Natrix'' <small>Moench 1794</small> * ''Passaea'' <small>Adans. 1763</small> |synonyms_ref = <ref name="Mediterranean">{{cite book | last1 = Woodgate | first1 = Katherine | last2 = Maxted | first2 = Nigel | last3 = Bennett | first3 = Sarita Jane | editor1-first = Sarita Jane | editor1-last = Bennett | editor2-first = Philip Stanley | editor2-last = Cocks | title = Genetic resources of Mediterranean pasture and forage legumes | series = Current Plant Science and Biotechnology in Agriculture | volume = 33 | year = 1996 | publisher = Kluwer Academic Publishers | location = Norwell, MA | isbn = 0-7923-5522-9 | page = 205 }}</ref><ref name="Genera">{{cite web|url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/gnlist.pl?1558|access-date=2010-07-09|title=Genus Nomenclature in GRIN}}</ref> }} '''''Ononis''''' ― [[Род (биологија)|род]] од 80-90 видови [[Повеќегодишно растение|повеќегодишни]] [[Билка|билки]] и подгрмушки од семејството бобови, ''[[Fabaceae]]''. Родот потекнува од Европа, северна и источна Африка и западна и централна Азија.<ref name="POWOgenus">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:23071-1|title=Plants of the World Online|date=1989-03-01|work=Plants of the World Online|accessdate=2025-08-23}}</ref> Во Македонија од овој род растат четири вида: ''[[Ononis reclinate]],'' ''[[Ononis pusilla]]'', ''[[Ononis spinosa]]'' и''[[Ononis arvensis]]''.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1256}}</ref> Во билкарството, видовите се користат за лекување на проблеми со мочниот меур и бубрезите, како и за задржување на вода. Активните состојки се [[Есенцијално масло|есенцијални масла]], [[Флавоноид|флавоноидни]] [[Гликозид|гликозиди]] и [[Танин|танини]]. == Видови на ''Ononis'' == [[File:Ononis_arvensis.jpeg|десно|мини|225x225пкс| ''[[Ononis arvensis]]'']] [[File:Ononis_natrix0.jpg|десно|мини|225x225пкс| ''[[Ononis natrix]]'']] Родот ''Ononis'' ги вклучува следните видови прифатени од базата на податоци [[Plants of the World Online]] (POWO), со додавање на еден вид (''Ononis'' ''repens'') прифатен од Ботаничкото друштво на Британија и Ирска и други:<ref name="POWOgenus" /><ref name="PlantAtlas">{{Наведена мрежна страница|url=https://plantatlas2020.org/atlas/2cd4p9h.vpb|title=Common Restharrow ''Ononis repens'' L.|work=PlantAtlas|accessdate=2025-08-23}}</ref> {{div col|colwidth=21em}} * ''[[Ononis adenotricha]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Ononis afghanica]]'' <small>Širj. & Rech.f.</small> * ''[[Ononis alba]]'' <small>Poir.</small> * ''[[Ononis alopecuroides]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis angustissima]]'' <small>Lam.</small> * ''[[Ononis antennata]]'' <small>Pomel</small> * ''[[Ononis aragonensis]]'' <small>Asso</small> * ''[[Ononis arvensis]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis atlantica]]'' <small>Ball</small> * ''[[Ononis aurasiaca]]'' <small>Förther & Podlech</small> * ''[[Ononis avellana]]'' <small>Pomel</small> * ''[[Ononis azcaratei]]'' <small>Devesa</small> * ''[[Ononis baetica]]'' <small>Clemente</small> * ''[[Ononis basiadnata]]'' <small>Hub.-Mor.</small> * ''[[Ononis biflora]]'' <small>Desf.</small> * ''[[Ononis broteroana]]'' <small>Ser.</small> * ''[[Ononis catalinae]]'' <small>Reyes-Bet. & S.Scholz</small> * ''[[Ononis cephalantha]]'' <small>Pomel</small> * ''[[Ononis cephalotes]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Ononis christii]]'' <small>Bolle</small> * ''[[Ononis cintrana]]'' <small>Brot.</small> * ''[[Ononis clausonis]]'' <small>(Pomel) Pomel</small> * ''[[Ononis cossoniana]]'' <small>Boiss. & Reut.</small> * ''[[Ononis cossoniana]]'' <small>Boiss. & Reut.</small> * ''[[Ononis costae]]'' <small>Menezes</small> * ''[[Ononis crinita]]'' <small>Pomel</small> * ''[[Ononis crispa]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis cristata]]'' <small>Mill.</small> * ''[[Ononis cuatrecasasii]]'' <small>Devesa</small> * ''[[Ononis dentata]]'' <small>Sol. ex Lowe</small> * ''[[Ononis diffusa]]'' <small>Ten.</small> * ''[[Ononis euphrasiifolia]]'' <small>Desf.</small> * ''[[Ononis filicaulis]]'' <small>Salzm. ex Boiss.</small> * ''[[Ononis fruticosa]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis gines-lopezii]]'' <small>Devesa</small> * ''[[Ononis hebecarpa]]'' <small>Webb & Berthel.</small> * ''[[Ononis hirta]]'' <small>Desf. ex Poir.</small> * ''[[Ononis hispida]]'' <small>Desf.</small> * ''[[Ononis incisa]]'' <small>Coss. & Durieu ex Batt.</small> * ''[[Ononis intermedia]]'' <small>C.A.Mey. ex Rouy</small> * ''[[Ononis jahandiezii]]'' <small>Maire & Weiller</small> * ''[[Ononis laxiflora]]'' <small>Desf.</small> * ''[[Ononis leucotricha]]'' <small>Coss.</small> * ''[[Ononis macrosperma]]'' <small>Hub.-Mor.</small> * ''[[Ononis maweana]]'' <small>Ball</small> * ''[[Ononis megalostachys]]'' <small>Munby</small> * ''[[Ononis minutissima]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis mitissima]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis mogadorensis]]'' <small>Förther & Podlech</small> * ''[[Ononis natrix]]'' <small>L.</small> — * ''[[Ononis nuristanica]]'' <small>Podlech</small> * ''[[Ononis oligophylla]]'' <small>Ten.</small> * ''[[Ononis ornithopodioides]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis pedicellaris]]'' <small>(Batt.) Širj.</small> * ''[[Ononis pendula]]'' <small>Desf.</small> * ''[[Ononis peyerimhoffii]]'' <small>Batt.</small> * ''[[Ononis phyllocephala]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Ononis pinnata]]'' <small>Brot.</small> * ''[[Ononis polyphylla]]'' <small>Ball</small> * ''[[Ononis polysperma]]'' <small>Barratte & Murb.</small> * ''[[Ononis pseudoserotina]]'' <small>Batt. & Pit.</small> * ''[[Ononis pubescens]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis pusilla]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis ramosissima]]'' <small>Desf.</small> * ''[[Ononis reclinata]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis repens]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis reuteri]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Ononis rosea]]'' <small>Durieu</small> * ''[[Ononis rotundifolia]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis serotina]]'' <small>Pomel</small> * ''[[Ononis serrata]]'' <small>Forssk.</small> * ''[[Ononis sessilifolia]]'' <small>Bornm.</small> * ''[[Ononis sicula]]'' <small>Guss.</small> * ''[[Ononis sieberi]]'' <small>Besser ex DC.</small> * ''[[Ononis speciosa]]'' <small>Lag.</small> * ''[[Ononis spinosa]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis striata]]'' <small>Gouan</small> * ''[[Ononis talaverae]]'' <small>Devesa & G.López</small> * ''[[Ononis tazaensis]]'' <small>Förther & Podlech</small> * ''[[Ononis thomsonii]]'' <small>Ball ex Oliv.</small> * ''[[Ononis tournefortii]]'' <small>Coss.</small> * ''[[Ononis tridentata]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis unifoliolata]]'' <small>Dobignard, Jacquemoud & Jeanm.</small> * ''[[Ononis varelae]]'' <small>Devesa</small> * ''[[Ononis variegata]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis verae]]'' <small>Širj.</small> * ''[[Ononis villosissima]]'' <small>Desf.</small> * ''[[Ononis viscosa]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis zygantha]]'' <small>Maire & Wilczek</small> {{div col end}} Статусот на ''[[Ononis repens]]'' е спорен: POWO го третира како [[подвид]] на ''[[Грмотрн|Ononis spinosa]]'' (како ''Ononis spinosa'' subsp. ''procurrens'' <small>(Wallr.) Briq.)</small>,<ref name="POWOrep">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:510480-1|title=Plants of the World Online|work=Plants of the World Online|accessdate=2025-08-23}}</ref> додека го прифаќа ''[[Ononis arvensis]]'' како посебен вид.<ref name="POWOgenus" /> Сепак, во генетската анализа се покажа како поблизок до ''Ononis arvensis'', отколку до ''Ononis spinosa''.<ref name="Taxon">{{Наведено списание|last=Turini|first=Florian G.|last2=Bräuchler|first2=Christian|last3=Heubl|first3=Günther|date=2010|title=Phylogenetic relationships and evolution of morphological characters in ''Ononis'' L. (Fabaceae)|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/tax.594008|journal=Taxon|volume=59|issue=4|pages=1077–1090|doi=10.1002/tax.594008|issn=0040-0262|url-access=subscription|access-date=2025-08-23}}</ref> Останува широко прифатен како вид, особено во Велика Британија и Ирска, каде што е најраспространетиот и најзастапен вид во родот.<ref name="PlantAtlas" /> <ref name="Streeter">{{Наведена книга|title=Flower Guide|last=Streeter|first=David|date=2010|publisher=Collins|isbn=978-0-00-718389-0|publication-place=London|page=288}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Ononis}} * [http://www.armeniapedia.org/index.php?title=Ononis_arvensis Медицинска употреба на ''O. arvensis'' во Ерменија] {{Таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Статии со микроформати за вид]] nbvub1070ckfb57xumdka6adcj3jsev 5641716 5641715 2026-10-07T10:19:37Z Виолетова 1975 +[[Категорија:Бобови]]; +[[Категорија:Флора на Македонија]]; +[[Категорија:Флора на Европа]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5641716 wikitext text/x-wiki {{taxobox | image = Close-up van de bloeiwijze van Ononis spinosa subsp. spinosa.jpg | image_caption = ''[[Ononis spinosa]]'' | taxon = Ononis | authority = [[L.]] 1753 | subdivision_ranks = Видови | subdivision = Види текст | synonyms = * ''Anonis'' <small>(Tourn. ''ex'') Adans 1763</small> * ''Bonaga'' <small>Medik. 1787</small> * ''Bugranopsis'' <small>Pomel 1874</small> * ''Natrix'' <small>Moench 1794</small> * ''Passaea'' <small>Adans. 1763</small> |synonyms_ref = <ref name="Mediterranean">{{cite book | last1 = Woodgate | first1 = Katherine | last2 = Maxted | first2 = Nigel | last3 = Bennett | first3 = Sarita Jane | editor1-first = Sarita Jane | editor1-last = Bennett | editor2-first = Philip Stanley | editor2-last = Cocks | title = Genetic resources of Mediterranean pasture and forage legumes | series = Current Plant Science and Biotechnology in Agriculture | volume = 33 | year = 1996 | publisher = Kluwer Academic Publishers | location = Norwell, MA | isbn = 0-7923-5522-9 | page = 205 }}</ref><ref name="Genera">{{cite web|url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/gnlist.pl?1558|access-date=2010-07-09|title=Genus Nomenclature in GRIN}}</ref> }} '''''Ononis''''' ― [[Род (биологија)|род]] од 80-90 видови [[Повеќегодишно растение|повеќегодишни]] [[Билка|билки]] и подгрмушки од семејството бобови, ''[[Fabaceae]]''. Родот потекнува од Европа, северна и источна Африка и западна и централна Азија.<ref name="POWOgenus">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:23071-1|title=Plants of the World Online|date=1989-03-01|work=Plants of the World Online|accessdate=2025-08-23}}</ref> Во Македонија од овој род растат четири вида: ''[[Ononis reclinate]],'' ''[[Ononis pusilla]]'', ''[[Ononis spinosa]]'' и''[[Ononis arvensis]]''.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1256}}</ref> Во билкарството, видовите се користат за лекување на проблеми со мочниот меур и бубрезите, како и за задржување на вода. Активните состојки се [[Есенцијално масло|есенцијални масла]], [[Флавоноид|флавоноидни]] [[Гликозид|гликозиди]] и [[Танин|танини]]. == Видови на ''Ononis'' == [[File:Ononis_arvensis.jpeg|десно|мини|225x225пкс| ''[[Ononis arvensis]]'']] [[File:Ononis_natrix0.jpg|десно|мини|225x225пкс| ''[[Ononis natrix]]'']] Родот ''Ononis'' ги вклучува следните видови прифатени од базата на податоци [[Plants of the World Online]] (POWO), со додавање на еден вид (''Ononis'' ''repens'') прифатен од Ботаничкото друштво на Британија и Ирска и други:<ref name="POWOgenus" /><ref name="PlantAtlas">{{Наведена мрежна страница|url=https://plantatlas2020.org/atlas/2cd4p9h.vpb|title=Common Restharrow ''Ononis repens'' L.|work=PlantAtlas|accessdate=2025-08-23}}</ref> {{div col|colwidth=21em}} * ''[[Ononis adenotricha]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Ononis afghanica]]'' <small>Širj. & Rech.f.</small> * ''[[Ononis alba]]'' <small>Poir.</small> * ''[[Ononis alopecuroides]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis angustissima]]'' <small>Lam.</small> * ''[[Ononis antennata]]'' <small>Pomel</small> * ''[[Ononis aragonensis]]'' <small>Asso</small> * ''[[Ononis arvensis]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis atlantica]]'' <small>Ball</small> * ''[[Ononis aurasiaca]]'' <small>Förther & Podlech</small> * ''[[Ononis avellana]]'' <small>Pomel</small> * ''[[Ononis azcaratei]]'' <small>Devesa</small> * ''[[Ononis baetica]]'' <small>Clemente</small> * ''[[Ononis basiadnata]]'' <small>Hub.-Mor.</small> * ''[[Ononis biflora]]'' <small>Desf.</small> * ''[[Ononis broteroana]]'' <small>Ser.</small> * ''[[Ononis catalinae]]'' <small>Reyes-Bet. & S.Scholz</small> * ''[[Ononis cephalantha]]'' <small>Pomel</small> * ''[[Ononis cephalotes]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Ononis christii]]'' <small>Bolle</small> * ''[[Ononis cintrana]]'' <small>Brot.</small> * ''[[Ononis clausonis]]'' <small>(Pomel) Pomel</small> * ''[[Ononis cossoniana]]'' <small>Boiss. & Reut.</small> * ''[[Ononis cossoniana]]'' <small>Boiss. & Reut.</small> * ''[[Ononis costae]]'' <small>Menezes</small> * ''[[Ononis crinita]]'' <small>Pomel</small> * ''[[Ononis crispa]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis cristata]]'' <small>Mill.</small> * ''[[Ononis cuatrecasasii]]'' <small>Devesa</small> * ''[[Ononis dentata]]'' <small>Sol. ex Lowe</small> * ''[[Ononis diffusa]]'' <small>Ten.</small> * ''[[Ononis euphrasiifolia]]'' <small>Desf.</small> * ''[[Ononis filicaulis]]'' <small>Salzm. ex Boiss.</small> * ''[[Ononis fruticosa]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis gines-lopezii]]'' <small>Devesa</small> * ''[[Ononis hebecarpa]]'' <small>Webb & Berthel.</small> * ''[[Ononis hirta]]'' <small>Desf. ex Poir.</small> * ''[[Ononis hispida]]'' <small>Desf.</small> * ''[[Ononis incisa]]'' <small>Coss. & Durieu ex Batt.</small> * ''[[Ononis intermedia]]'' <small>C.A.Mey. ex Rouy</small> * ''[[Ononis jahandiezii]]'' <small>Maire & Weiller</small> * ''[[Ononis laxiflora]]'' <small>Desf.</small> * ''[[Ononis leucotricha]]'' <small>Coss.</small> * ''[[Ononis macrosperma]]'' <small>Hub.-Mor.</small> * ''[[Ononis maweana]]'' <small>Ball</small> * ''[[Ononis megalostachys]]'' <small>Munby</small> * ''[[Ononis minutissima]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis mitissima]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis mogadorensis]]'' <small>Förther & Podlech</small> * ''[[Ononis natrix]]'' <small>L.</small> — * ''[[Ononis nuristanica]]'' <small>Podlech</small> * ''[[Ononis oligophylla]]'' <small>Ten.</small> * ''[[Ononis ornithopodioides]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis pedicellaris]]'' <small>(Batt.) Širj.</small> * ''[[Ononis pendula]]'' <small>Desf.</small> * ''[[Ononis peyerimhoffii]]'' <small>Batt.</small> * ''[[Ononis phyllocephala]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Ononis pinnata]]'' <small>Brot.</small> * ''[[Ononis polyphylla]]'' <small>Ball</small> * ''[[Ononis polysperma]]'' <small>Barratte & Murb.</small> * ''[[Ononis pseudoserotina]]'' <small>Batt. & Pit.</small> * ''[[Ononis pubescens]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis pusilla]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis ramosissima]]'' <small>Desf.</small> * ''[[Ononis reclinata]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis repens]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis reuteri]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Ononis rosea]]'' <small>Durieu</small> * ''[[Ononis rotundifolia]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis serotina]]'' <small>Pomel</small> * ''[[Ononis serrata]]'' <small>Forssk.</small> * ''[[Ononis sessilifolia]]'' <small>Bornm.</small> * ''[[Ononis sicula]]'' <small>Guss.</small> * ''[[Ononis sieberi]]'' <small>Besser ex DC.</small> * ''[[Ononis speciosa]]'' <small>Lag.</small> * ''[[Ononis spinosa]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis striata]]'' <small>Gouan</small> * ''[[Ononis talaverae]]'' <small>Devesa & G.López</small> * ''[[Ononis tazaensis]]'' <small>Förther & Podlech</small> * ''[[Ononis thomsonii]]'' <small>Ball ex Oliv.</small> * ''[[Ononis tournefortii]]'' <small>Coss.</small> * ''[[Ononis tridentata]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis unifoliolata]]'' <small>Dobignard, Jacquemoud & Jeanm.</small> * ''[[Ononis varelae]]'' <small>Devesa</small> * ''[[Ononis variegata]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis verae]]'' <small>Širj.</small> * ''[[Ononis villosissima]]'' <small>Desf.</small> * ''[[Ononis viscosa]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis zygantha]]'' <small>Maire & Wilczek</small> {{div col end}} Статусот на ''[[Ononis repens]]'' е спорен: POWO го третира како [[подвид]] на ''[[Грмотрн|Ononis spinosa]]'' (како ''Ononis spinosa'' subsp. ''procurrens'' <small>(Wallr.) Briq.)</small>,<ref name="POWOrep">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:510480-1|title=Plants of the World Online|work=Plants of the World Online|accessdate=2025-08-23}}</ref> додека го прифаќа ''[[Ononis arvensis]]'' како посебен вид.<ref name="POWOgenus" /> Сепак, во генетската анализа се покажа како поблизок до ''Ononis arvensis'', отколку до ''Ononis spinosa''.<ref name="Taxon">{{Наведено списание|last=Turini|first=Florian G.|last2=Bräuchler|first2=Christian|last3=Heubl|first3=Günther|date=2010|title=Phylogenetic relationships and evolution of morphological characters in ''Ononis'' L. (Fabaceae)|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/tax.594008|journal=Taxon|volume=59|issue=4|pages=1077–1090|doi=10.1002/tax.594008|issn=0040-0262|url-access=subscription|access-date=2025-08-23}}</ref> Останува широко прифатен како вид, особено во Велика Британија и Ирска, каде што е најраспространетиот и најзастапен вид во родот.<ref name="PlantAtlas" /> <ref name="Streeter">{{Наведена книга|title=Flower Guide|last=Streeter|first=David|date=2010|publisher=Collins|isbn=978-0-00-718389-0|publication-place=London|page=288}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Ononis}} * [http://www.armeniapedia.org/index.php?title=Ononis_arvensis Медицинска употреба на ''O. arvensis'' во Ерменија] {{Таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Статии со микроформати за вид]] [[Категорија:Бобови]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Флора на Европа]] l3i2hqndg91fnk3dnfxu3r9kwrun6mg 5641718 5641716 2026-10-07T10:20:46Z Виолетова 1975 5641718 wikitext text/x-wiki {{taxobox | image = Close-up van de bloeiwijze van Ononis spinosa subsp. spinosa.jpg | image_caption = ''[[Ononis spinosa]]'' | taxon = Ononis | authority = [[L.]] 1753 | subdivision_ranks = Видови | subdivision = Види текст | synonyms = * ''Anonis'' <small>(Tourn. ''ex'') Adans 1763</small> * ''Bonaga'' <small>Medik. 1787</small> * ''Bugranopsis'' <small>Pomel 1874</small> * ''Natrix'' <small>Moench 1794</small> * ''Passaea'' <small>Adans. 1763</small> |synonyms_ref = <ref name="Mediterranean">{{cite book | last1 = Woodgate | first1 = Katherine | last2 = Maxted | first2 = Nigel | last3 = Bennett | first3 = Sarita Jane | editor1-first = Sarita Jane | editor1-last = Bennett | editor2-first = Philip Stanley | editor2-last = Cocks | title = Genetic resources of Mediterranean pasture and forage legumes | series = Current Plant Science and Biotechnology in Agriculture | volume = 33 | year = 1996 | publisher = Kluwer Academic Publishers | location = Norwell, MA | isbn = 0-7923-5522-9 | page = 205 }}</ref><ref name="Genera">{{cite web|url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/gnlist.pl?1558|access-date=2010-07-09|title=Genus Nomenclature in GRIN}}</ref> }} '''''Ononis''''' ― [[Род (биологија)|род]] од 80-90 видови [[Повеќегодишно растение|повеќегодишни]] [[Билка|билки]] и подгрмушки од семејството бобови, ''[[Fabaceae]]''. Родот потекнува од Европа, северна и источна Африка и западна и централна Азија.<ref name="POWOgenus">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:23071-1|title=Plants of the World Online|date=1989-03-01|work=Plants of the World Online|accessdate=2025-08-23}}</ref> Во Македонија од овој род растат четири вида: ''[[Ononis reclinate]],'' ''[[Ononis pusilla]]'', ''[[Ononis spinosa]]'' и ''[[Ononis arvensis]]''.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1256}}</ref> Во билкарството, видовите се користат за лекување на проблеми со мочниот меур и бубрезите, како и за задржување на вода. Активните состојки се [[Есенцијално масло|есенцијални масла]], [[Флавоноид|флавоноидни]] [[Гликозид|гликозиди]] и [[Танин|танини]]. == Видови на ''Ononis'' == [[File:Ononis_arvensis.jpeg|десно|мини|225x225пкс| ''[[Ononis arvensis]]'']] [[File:Ononis_natrix0.jpg|десно|мини|225x225пкс| ''[[Ononis natrix]]'']] Родот ''Ononis'' ги вклучува следните видови прифатени од базата на податоци [[Plants of the World Online]] (POWO), со додавање на еден вид (''Ononis'' ''repens'') прифатен од Ботаничкото друштво на Британија и Ирска и други:<ref name="POWOgenus" /><ref name="PlantAtlas">{{Наведена мрежна страница|url=https://plantatlas2020.org/atlas/2cd4p9h.vpb|title=Common Restharrow ''Ononis repens'' L.|work=PlantAtlas|accessdate=2025-08-23}}</ref> {{div col|colwidth=21em}} * ''[[Ononis adenotricha]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Ononis afghanica]]'' <small>Širj. & Rech.f.</small> * ''[[Ononis alba]]'' <small>Poir.</small> * ''[[Ononis alopecuroides]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis angustissima]]'' <small>Lam.</small> * ''[[Ononis antennata]]'' <small>Pomel</small> * ''[[Ononis aragonensis]]'' <small>Asso</small> * ''[[Ononis arvensis]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis atlantica]]'' <small>Ball</small> * ''[[Ononis aurasiaca]]'' <small>Förther & Podlech</small> * ''[[Ononis avellana]]'' <small>Pomel</small> * ''[[Ononis azcaratei]]'' <small>Devesa</small> * ''[[Ononis baetica]]'' <small>Clemente</small> * ''[[Ononis basiadnata]]'' <small>Hub.-Mor.</small> * ''[[Ononis biflora]]'' <small>Desf.</small> * ''[[Ononis broteroana]]'' <small>Ser.</small> * ''[[Ononis catalinae]]'' <small>Reyes-Bet. & S.Scholz</small> * ''[[Ononis cephalantha]]'' <small>Pomel</small> * ''[[Ononis cephalotes]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Ononis christii]]'' <small>Bolle</small> * ''[[Ononis cintrana]]'' <small>Brot.</small> * ''[[Ononis clausonis]]'' <small>(Pomel) Pomel</small> * ''[[Ononis cossoniana]]'' <small>Boiss. & Reut.</small> * ''[[Ononis cossoniana]]'' <small>Boiss. & Reut.</small> * ''[[Ononis costae]]'' <small>Menezes</small> * ''[[Ononis crinita]]'' <small>Pomel</small> * ''[[Ononis crispa]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis cristata]]'' <small>Mill.</small> * ''[[Ononis cuatrecasasii]]'' <small>Devesa</small> * ''[[Ononis dentata]]'' <small>Sol. ex Lowe</small> * ''[[Ononis diffusa]]'' <small>Ten.</small> * ''[[Ononis euphrasiifolia]]'' <small>Desf.</small> * ''[[Ononis filicaulis]]'' <small>Salzm. ex Boiss.</small> * ''[[Ononis fruticosa]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis gines-lopezii]]'' <small>Devesa</small> * ''[[Ononis hebecarpa]]'' <small>Webb & Berthel.</small> * ''[[Ononis hirta]]'' <small>Desf. ex Poir.</small> * ''[[Ononis hispida]]'' <small>Desf.</small> * ''[[Ononis incisa]]'' <small>Coss. & Durieu ex Batt.</small> * ''[[Ononis intermedia]]'' <small>C.A.Mey. ex Rouy</small> * ''[[Ononis jahandiezii]]'' <small>Maire & Weiller</small> * ''[[Ononis laxiflora]]'' <small>Desf.</small> * ''[[Ononis leucotricha]]'' <small>Coss.</small> * ''[[Ononis macrosperma]]'' <small>Hub.-Mor.</small> * ''[[Ononis maweana]]'' <small>Ball</small> * ''[[Ononis megalostachys]]'' <small>Munby</small> * ''[[Ononis minutissima]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis mitissima]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis mogadorensis]]'' <small>Förther & Podlech</small> * ''[[Ononis natrix]]'' <small>L.</small> — * ''[[Ononis nuristanica]]'' <small>Podlech</small> * ''[[Ononis oligophylla]]'' <small>Ten.</small> * ''[[Ononis ornithopodioides]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis pedicellaris]]'' <small>(Batt.) Širj.</small> * ''[[Ononis pendula]]'' <small>Desf.</small> * ''[[Ononis peyerimhoffii]]'' <small>Batt.</small> * ''[[Ononis phyllocephala]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Ononis pinnata]]'' <small>Brot.</small> * ''[[Ononis polyphylla]]'' <small>Ball</small> * ''[[Ononis polysperma]]'' <small>Barratte & Murb.</small> * ''[[Ononis pseudoserotina]]'' <small>Batt. & Pit.</small> * ''[[Ononis pubescens]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis pusilla]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis ramosissima]]'' <small>Desf.</small> * ''[[Ononis reclinata]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis repens]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis reuteri]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Ononis rosea]]'' <small>Durieu</small> * ''[[Ononis rotundifolia]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis serotina]]'' <small>Pomel</small> * ''[[Ononis serrata]]'' <small>Forssk.</small> * ''[[Ononis sessilifolia]]'' <small>Bornm.</small> * ''[[Ononis sicula]]'' <small>Guss.</small> * ''[[Ononis sieberi]]'' <small>Besser ex DC.</small> * ''[[Ononis speciosa]]'' <small>Lag.</small> * ''[[Ononis spinosa]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis striata]]'' <small>Gouan</small> * ''[[Ononis talaverae]]'' <small>Devesa & G.López</small> * ''[[Ononis tazaensis]]'' <small>Förther & Podlech</small> * ''[[Ononis thomsonii]]'' <small>Ball ex Oliv.</small> * ''[[Ononis tournefortii]]'' <small>Coss.</small> * ''[[Ononis tridentata]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis unifoliolata]]'' <small>Dobignard, Jacquemoud & Jeanm.</small> * ''[[Ononis varelae]]'' <small>Devesa</small> * ''[[Ononis variegata]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis verae]]'' <small>Širj.</small> * ''[[Ononis villosissima]]'' <small>Desf.</small> * ''[[Ononis viscosa]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis zygantha]]'' <small>Maire & Wilczek</small> {{div col end}} Статусот на ''[[Ononis repens]]'' е спорен: POWO го третира како [[подвид]] на ''[[Грмотрн|Ononis spinosa]]'' (како ''Ononis spinosa'' subsp. ''procurrens'' <small>(Wallr.) Briq.)</small>,<ref name="POWOrep">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:510480-1|title=Plants of the World Online|work=Plants of the World Online|accessdate=2025-08-23}}</ref> додека го прифаќа ''[[Ononis arvensis]]'' како посебен вид.<ref name="POWOgenus" /> Сепак, во генетската анализа се покажа како поблизок до ''Ononis arvensis'', отколку до ''Ononis spinosa''.<ref name="Taxon">{{Наведено списание|last=Turini|first=Florian G.|last2=Bräuchler|first2=Christian|last3=Heubl|first3=Günther|date=2010|title=Phylogenetic relationships and evolution of morphological characters in ''Ononis'' L. (Fabaceae)|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/tax.594008|journal=Taxon|volume=59|issue=4|pages=1077–1090|doi=10.1002/tax.594008|issn=0040-0262|url-access=subscription|access-date=2025-08-23}}</ref> Останува широко прифатен како вид, особено во Велика Британија и Ирска, каде што е најраспространетиот и најзастапен вид во родот.<ref name="PlantAtlas" /> <ref name="Streeter">{{Наведена книга|title=Flower Guide|last=Streeter|first=David|date=2010|publisher=Collins|isbn=978-0-00-718389-0|publication-place=London|page=288}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Ononis}} * [http://www.armeniapedia.org/index.php?title=Ononis_arvensis Медицинска употреба на ''O. arvensis'' во Ерменија] {{Таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Статии со микроформати за вид]] [[Категорија:Бобови]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Флора на Европа]] 7xftwt0d9govz2o90qnbqmg4bxqoa70 5641729 5641718 2026-10-07T10:28:58Z Виолетова 1975 5641729 wikitext text/x-wiki {{taxobox | image = Close-up van de bloeiwijze van Ononis spinosa subsp. spinosa.jpg | image_caption = ''[[Ononis spinosa]]'' | taxon = Ononis | authority = [[L.]] 1753 | subdivision_ranks = Видови | subdivision = Види текст | synonyms = * ''Anonis'' <small>(Tourn. ''ex'') Adans 1763</small> * ''Bonaga'' <small>Medik. 1787</small> * ''Bugranopsis'' <small>Pomel 1874</small> * ''Natrix'' <small>Moench 1794</small> * ''Passaea'' <small>Adans. 1763</small> |synonyms_ref = <ref name="Mediterranean">{{cite book | last1 = Woodgate | first1 = Katherine | last2 = Maxted | first2 = Nigel | last3 = Bennett | first3 = Sarita Jane | editor1-first = Sarita Jane | editor1-last = Bennett | editor2-first = Philip Stanley | editor2-last = Cocks | title = Genetic resources of Mediterranean pasture and forage legumes | series = Current Plant Science and Biotechnology in Agriculture | volume = 33 | year = 1996 | publisher = Kluwer Academic Publishers | location = Norwell, MA | isbn = 0-7923-5522-9 | page = 205 }}</ref><ref name="Genera">{{cite web|url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/gnlist.pl?1558|access-date=2010-07-09|title=Genus Nomenclature in GRIN}}</ref> }} '''''Ononis''''' ― [[Род (биологија)|род]] од 80-90 видови [[Повеќегодишно растение|повеќегодишни]] [[Билка|билки]] и подгрмушки од семејството бобови, ''[[Fabaceae]]''. Родот потекнува од Европа, северна и источна Африка и западна и централна Азија.<ref name="POWOgenus">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:23071-1|title=Plants of the World Online|date=1989-03-01|work=Plants of the World Online|accessdate=2025-08-23}}</ref> Во Македонија од овој род растат четири вида: ''[[Ononis reclinata]],'' ''[[Ononis pusilla]]'', ''[[Ononis spinosa]]'' и ''[[Ononis arvensis]]''.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1256}}</ref> Во билкарството, видовите се користат за лекување на проблеми со мочниот меур и бубрезите, како и за задржување на вода. Активните состојки се [[Есенцијално масло|есенцијални масла]], [[Флавоноид|флавоноидни]] [[Гликозид|гликозиди]] и [[Танин|танини]]. == Видови на ''Ononis'' == [[File:Ononis_arvensis.jpeg|десно|мини|225x225пкс| ''[[Ononis arvensis]]'']] [[File:Ononis_natrix0.jpg|десно|мини|225x225пкс| ''[[Ononis natrix]]'']] Родот ''Ononis'' ги вклучува следните видови прифатени од базата на податоци [[Plants of the World Online]] (POWO), со додавање на еден вид (''Ononis'' ''repens'') прифатен од Ботаничкото друштво на Британија и Ирска и други:<ref name="POWOgenus" /><ref name="PlantAtlas">{{Наведена мрежна страница|url=https://plantatlas2020.org/atlas/2cd4p9h.vpb|title=Common Restharrow ''Ononis repens'' L.|work=PlantAtlas|accessdate=2025-08-23}}</ref> {{div col|colwidth=21em}} * ''[[Ononis adenotricha]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Ononis afghanica]]'' <small>Širj. & Rech.f.</small> * ''[[Ononis alba]]'' <small>Poir.</small> * ''[[Ononis alopecuroides]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis angustissima]]'' <small>Lam.</small> * ''[[Ononis antennata]]'' <small>Pomel</small> * ''[[Ononis aragonensis]]'' <small>Asso</small> * ''[[Ononis arvensis]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis atlantica]]'' <small>Ball</small> * ''[[Ononis aurasiaca]]'' <small>Förther & Podlech</small> * ''[[Ononis avellana]]'' <small>Pomel</small> * ''[[Ononis azcaratei]]'' <small>Devesa</small> * ''[[Ononis baetica]]'' <small>Clemente</small> * ''[[Ononis basiadnata]]'' <small>Hub.-Mor.</small> * ''[[Ononis biflora]]'' <small>Desf.</small> * ''[[Ononis broteroana]]'' <small>Ser.</small> * ''[[Ononis catalinae]]'' <small>Reyes-Bet. & S.Scholz</small> * ''[[Ononis cephalantha]]'' <small>Pomel</small> * ''[[Ononis cephalotes]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Ononis christii]]'' <small>Bolle</small> * ''[[Ononis cintrana]]'' <small>Brot.</small> * ''[[Ononis clausonis]]'' <small>(Pomel) Pomel</small> * ''[[Ononis cossoniana]]'' <small>Boiss. & Reut.</small> * ''[[Ononis cossoniana]]'' <small>Boiss. & Reut.</small> * ''[[Ononis costae]]'' <small>Menezes</small> * ''[[Ononis crinita]]'' <small>Pomel</small> * ''[[Ononis crispa]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis cristata]]'' <small>Mill.</small> * ''[[Ononis cuatrecasasii]]'' <small>Devesa</small> * ''[[Ononis dentata]]'' <small>Sol. ex Lowe</small> * ''[[Ononis diffusa]]'' <small>Ten.</small> * ''[[Ononis euphrasiifolia]]'' <small>Desf.</small> * ''[[Ononis filicaulis]]'' <small>Salzm. ex Boiss.</small> * ''[[Ononis fruticosa]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis gines-lopezii]]'' <small>Devesa</small> * ''[[Ononis hebecarpa]]'' <small>Webb & Berthel.</small> * ''[[Ononis hirta]]'' <small>Desf. ex Poir.</small> * ''[[Ononis hispida]]'' <small>Desf.</small> * ''[[Ononis incisa]]'' <small>Coss. & Durieu ex Batt.</small> * ''[[Ononis intermedia]]'' <small>C.A.Mey. ex Rouy</small> * ''[[Ononis jahandiezii]]'' <small>Maire & Weiller</small> * ''[[Ononis laxiflora]]'' <small>Desf.</small> * ''[[Ononis leucotricha]]'' <small>Coss.</small> * ''[[Ononis macrosperma]]'' <small>Hub.-Mor.</small> * ''[[Ononis maweana]]'' <small>Ball</small> * ''[[Ononis megalostachys]]'' <small>Munby</small> * ''[[Ononis minutissima]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis mitissima]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis mogadorensis]]'' <small>Förther & Podlech</small> * ''[[Ononis natrix]]'' <small>L.</small> — * ''[[Ononis nuristanica]]'' <small>Podlech</small> * ''[[Ononis oligophylla]]'' <small>Ten.</small> * ''[[Ononis ornithopodioides]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis pedicellaris]]'' <small>(Batt.) Širj.</small> * ''[[Ononis pendula]]'' <small>Desf.</small> * ''[[Ononis peyerimhoffii]]'' <small>Batt.</small> * ''[[Ononis phyllocephala]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Ononis pinnata]]'' <small>Brot.</small> * ''[[Ononis polyphylla]]'' <small>Ball</small> * ''[[Ononis polysperma]]'' <small>Barratte & Murb.</small> * ''[[Ononis pseudoserotina]]'' <small>Batt. & Pit.</small> * ''[[Ononis pubescens]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis pusilla]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis ramosissima]]'' <small>Desf.</small> * ''[[Ononis reclinata]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis repens]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis reuteri]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Ononis rosea]]'' <small>Durieu</small> * ''[[Ononis rotundifolia]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis serotina]]'' <small>Pomel</small> * ''[[Ononis serrata]]'' <small>Forssk.</small> * ''[[Ononis sessilifolia]]'' <small>Bornm.</small> * ''[[Ononis sicula]]'' <small>Guss.</small> * ''[[Ononis sieberi]]'' <small>Besser ex DC.</small> * ''[[Ononis speciosa]]'' <small>Lag.</small> * ''[[Ononis spinosa]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis striata]]'' <small>Gouan</small> * ''[[Ononis talaverae]]'' <small>Devesa & G.López</small> * ''[[Ononis tazaensis]]'' <small>Förther & Podlech</small> * ''[[Ononis thomsonii]]'' <small>Ball ex Oliv.</small> * ''[[Ononis tournefortii]]'' <small>Coss.</small> * ''[[Ononis tridentata]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis unifoliolata]]'' <small>Dobignard, Jacquemoud & Jeanm.</small> * ''[[Ononis varelae]]'' <small>Devesa</small> * ''[[Ononis variegata]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis verae]]'' <small>Širj.</small> * ''[[Ononis villosissima]]'' <small>Desf.</small> * ''[[Ononis viscosa]]'' <small>L.</small> * ''[[Ononis zygantha]]'' <small>Maire & Wilczek</small> {{div col end}} Статусот на ''[[Ononis repens]]'' е спорен: POWO го третира како [[подвид]] на ''[[Грмотрн|Ononis spinosa]]'' (како ''Ononis spinosa'' subsp. ''procurrens'' <small>(Wallr.) Briq.)</small>,<ref name="POWOrep">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:510480-1|title=Plants of the World Online|work=Plants of the World Online|accessdate=2025-08-23}}</ref> додека го прифаќа ''[[Ononis arvensis]]'' како посебен вид.<ref name="POWOgenus" /> Сепак, во генетската анализа се покажа како поблизок до ''Ononis arvensis'', отколку до ''Ononis spinosa''.<ref name="Taxon">{{Наведено списание|last=Turini|first=Florian G.|last2=Bräuchler|first2=Christian|last3=Heubl|first3=Günther|date=2010|title=Phylogenetic relationships and evolution of morphological characters in ''Ononis'' L. (Fabaceae)|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/tax.594008|journal=Taxon|volume=59|issue=4|pages=1077–1090|doi=10.1002/tax.594008|issn=0040-0262|url-access=subscription|access-date=2025-08-23}}</ref> Останува широко прифатен како вид, особено во Велика Британија и Ирска, каде што е најраспространетиот и најзастапен вид во родот.<ref name="PlantAtlas" /> <ref name="Streeter">{{Наведена книга|title=Flower Guide|last=Streeter|first=David|date=2010|publisher=Collins|isbn=978-0-00-718389-0|publication-place=London|page=288}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Ononis}} * [http://www.armeniapedia.org/index.php?title=Ononis_arvensis Медицинска употреба на ''O. arvensis'' во Ерменија] {{Таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Статии со микроформати за вид]] [[Категорија:Бобови]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Флора на Европа]] 5oab0p46flwhahxfrfxty2zc1evsifm 1 1405219 5641717 2026-10-07T10:19:50Z Виолетова 1975 Создадена страница со: {{СЗР}} 5641717 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1405220 5641721 2026-10-07T10:23:27Z Jtasevski123 69538 Jtasevski123 ја премести страницата [[Ван-Чун Ченг]] на [[Ван-Чуен Ченг]] 5641721 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Ван-Чуен Ченг]] 3a7qypxu23rl3wij6gy1io4xnpmbvyc 5641722 5641721 2026-10-07T10:23:35Z Jtasevski123 69538 Отстрането пренасочување кон [[Ван-Чуен Ченг]] 5641722 wikitext text/x-wiki {{бб}} 4v3zj06s3r3z9mutpvzlorcjs2u7zva 0 1405221 5641724 2026-10-07T10:25:55Z Jtasevski123 69538 Пренасочување кон [[Ван-Чуен Ченг]] 5641724 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Ван-Чуен Ченг]] 5z87kh3ftwc8yw154m0hg44vxinz6aw 1 1405222 5641725 2026-10-07T10:26:05Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{СЗР}} 5641725 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1405223 5641730 2026-10-07T10:32:06Z Виолетова 1975 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1077895271|Ononis reclinata]]“ 5641730 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Ononis reclinata sl5.jpg|genus=Ononis|species=reclinata|authority=L.|synonyms=''Ononis inclusa''}} '''''Ononis reclinata''''' ― вид на едногодишна билка од семејството бобови, [[Fabaceae]]. Тие имаат самоодржлива форма на раст и сложени, широки листови.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eol.org/pages/703340|title=Ononis reclinata L. - Encyclopedia of Life|work=eol.org|accessdate=2022-02-04}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.maltawildplants.com/FABC/Ononis_reclinata.php|title=Ononis reclinata (Small Restharrow) : MaltaWildPlants.com - the online Flora of the Maltese Islands.|last=Mifsud|first=Stephen|date=2002-08-23|work=www.maltawildplants.com|language=en-us|accessdate=2022-03-05}}</ref> == Опис == Ова е <ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1259}}</ref> == Наводи == {{Наводи}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Флора на Европа]] nkrm6p52jxenhui6pz3rp4hucjesp62 5641733 5641730 2026-10-07T10:39:46Z Виолетова 1975 5641733 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Ononis reclinata sl5.jpg|genus=Ononis|species=reclinata|authority=L.|synonyms=''Ononis inclusa''}} '''''Ononis reclinata''''' ― вид на едногодишна билка од семејството бобови, [[Fabaceae]]. Тие имаат самоодржлива форма на раст и сложени, широки листови.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eol.org/pages/703340|title=Ononis reclinata L. - Encyclopedia of Life|work=eol.org|accessdate=2022-02-04}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.maltawildplants.com/FABC/Ononis_reclinata.php|title=Ononis reclinata (Small Restharrow) : MaltaWildPlants.com - the online Flora of the Maltese Islands.|last=Mifsud|first=Stephen|date=2002-08-23|work=www.maltawildplants.com|language=en-us|accessdate=2022-03-05}}</ref> == Опис == Ова е едногодишно растение, високо 3-20 см. Стебленцето е придигнато или вертикално, препокриено со подолги прости влакна и жлездести влакна. Листовите се тројни, ливчињата се обратно јајцевидни, 5-12 мм долги, по рабовите или пак само во горниот дел се назабени, од двете страни препокриени со долги жлездести влакна. Цветовите се поединечни, во пазувите на листовите висат надолу, лисната дршка е 5-10 мм долга, чашката е ѕвонеста со густи жлездести влакна. Венчето е бледо-розово или црвено, долго 5-7 мм, покусо или еднакво на чашката. Барјачето е широко-елиптично до круглесто, малку подолго од крилцата. Мешунчето е 8-10 мм долго, долгнавесто-линејно, со жлездести влакна и со 10-14 семки.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1257}}</ref> == Во Македонија == Во [[Македонија]] расте по брдски пасишта, на суви припекливи тревести места и камењари, на карбонатна подлога, и надморска височина до 730 метри. Видот е познат за околината на [[Валандово]], [[Гевгелија]], [[Нов Дојран]], [[Велес]] и [[Прилеп]].<ref name=":0" /> == Наводи == {{Наводи}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Флора на Европа]] sui1px926bkuamh5mli96zeqglyy2gy 1 1405224 5641731 2026-10-07T10:32:29Z Виолетова 1975 Создадена страница со: {{СЗР}} 5641731 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1405225 5641732 2026-10-07T10:37:35Z Jtasevski123 69538 Пренасочување кон [[Саломон Дрејер]] 5641732 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Саломон Дрејер]] 7ez6o0mlodqz7nrq9eujwnrwqwxsdza 1 1405226 5641735 2026-10-07T10:42:56Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{сзр}} 5641735 wikitext text/x-wiki {{сзр}} l91fuluhfmxd7xhcgfmssgp4a9mdc30 0 1405227 5641736 2026-10-07T10:44:47Z Jtasevski123 69538 Пренасочување кон [[Дајан Едвардс]] 5641736 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Дајан Едвардс]] bv003o2uodpy4dz7qdpimlcomqt7ui7 1 1405228 5641737 2026-10-07T10:45:04Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{СЗР}} 5641737 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1405229 5641741 2026-10-07T11:01:00Z Тиверополник 1815 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1378980713|History of painting]]“ 5641741 wikitext text/x-wiki {{multiple image||perrow=2|total_width=270|caption_align=center|direction=vertical|header=Историја на сликарството|image1=Lubang Jeriji Saléh cave painting of Bull.jpg|caption1=[[Лубанг Џериџи Салех]], во [[Калимантан]], [[Индонезија]], содржи една од најстарите познати фигуративни слики – приказ на бик стар 40.000 години.|image2=Johannes Vermeer - Het melkmeisje - Google Art Project.jpg|caption2=''[[Млекарка (Вермер)|Млекарка]]'' од [[Јоханес Вермер]], 1657година}} '''Историјата на сликарството''' навлегува длабоко во минатото до артефактите и уметничките дела создадени од праисториските уметници и ги опфаќа сите култури. Тоа претставува постојана, иако периодично нарушена, традиција од антиката. Низ културите, континентите и милениумите, историјата на сликарството се состои од постојана река на креативност која продолжува и во 21 век. <ref name="ColeGealt1991">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/artofwesternworl00bruc|title=Art of the Western World: From Ancient Greece to Post Modernism|last=Bruce Cole|last2=Adelheid M. Gealt|date=15 December 1991|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-0-671-74728-2|access-date=8 September 2011|url-access=registration}}</ref> До почетокот на 20 век, првенствено се потпирало на [[Репрезентативна уметност|репрезентативни]], [[Духовна уметност|религиозни]] и [[Антика|класични]] мотиви, по што почести биле почисто апстрактните и [[Концептуална уметност|концептуалните]] пристапи. Развојот на источното сликарство историски е паралелно со оној на [[Западно сликарство|западното сликарство]], генерално, неколку векови порано. [[Африканска уметност|Африканската уметност]], [[Еврејска уметност|еврејската уметност]], [[Исламска уметност|исламската уметност]], [[Индонезиска уметност|индонезиската уметност]], [[Индиска уметност|индиската уметност]], <ref>{{Наведени вести|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C05EED91E3CF933A25754C0A962958260&sec=&spon=&pagewanted=2|title=Art View; Eastern Art Through Western Eyes|date=10 July 1994|work=[[The New York Times]]|access-date=30 November 2010}}</ref> [[Кинеска уметност|кинеската уметност]] и [[Јапонска уметност|јапонската уметност]] <ref name="Publisher 1999">{{Наведена книга|title=Japonisme: The Japanese Influence on Western Art Since 1858|last=Wichmann|first=Siegfried|publisher=Thames & Hudson|year=1999|isbn=978-0-500-28163-5}}</ref> имале значајно влијание врз западната уметност и обратно. <ref name="Western Art 1989">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/bub_gb_PMFwC1gP0BkC|title=The Meeting of Eastern and Western Art|last=Sullivan|first=Michael|publisher=University of California Press|year=1989|isbn=978-0-520-05902-3}}</ref> Првично служејќи за утилитарна намена, проследена со царско, приватно, граѓанско и религиозно покровителство, источното и западното сликарство подоцна пронашле публика во [[Аристократија|аристократијата]] и средната класа. Од современиот период, од [[Среден век|средниот век]] па сè до [[Ренесанса|ренесансата,]] сликарите работеле за црквата и богатата аристократија. Почнувајќи од [[Барок|барокниот период]], уметниците добивале приватни нарачки од пообразована и просперитетна средна класа. Конечно, на Запад, идејата за „[[Ларпурлартизам|уметност заради уметност]]“ започнала да наоѓа израз во делата на [[Романтизам|романтичните]] сликари како [[Франсиско Гоја|Франсиско де Гоја]], [[Џон Констабл]] и Вилијам Тарнер. Во 19-тиот век дошло до подем на комерцијалната уметност, која обезбедила покровителство во 20 век.<ref>[http://www.artic.edu/aic/exhibitions/picasso/themes.html ''Cézanne to Picasso: Ambroise Vollard, Patron of the Avant-Garde,'' Chicago Art Institute. Retrieved 11 November 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081012050647/http://www.artic.edu/aic/exhibitions/picasso/themes.html|date=12 October 2008}}.</ref> == Праисторија == {{multiple image|footer_align=left|image2=Maros_hunting_scene.png|width2=180|caption2=Прецртан приказ на ловна сцена од пештерите во карстниот предел Марос-Пангкеп|image1=Pig-deer print paintings in Pettakere Cave, Maros.jpg|width1=200|caption1=Се проценува дека пештерните цртежи што прикажуваат лов на диви свињи во карстниот предел Марос-Пангкеп на Сулавеси се стари најмалку 43.900 години (2014). Ова откритие е признаено како „најстариот познат приказ на раскажување приказни и најраниот пример за фигуративна уметност во човечката историја“.}} Најстарите познати слики се стари повеќе од 40.000-60.000 години ([[палеолитска уметност]]) и се пронајдени во пештерите во областа Марос ([[Сулавеси]], [[Индонезија]]). Тие се изработени од рачно изработени модели и едноставни геометриски форми. <ref name="Aubert2014">M. Aubert et al., "Pleistocene cave art from Sulawesi, Indonesia", ''Nature'' vol. 514, pp. 223–227 (9 October 2014). "using uranium-series dating of coralloid speleothems directly associated with 12 human hand stencils and two figurative animal depictions from seven cave sites in the Maros karsts of Sulawesi, we show that rock art traditions on this Indonesian island are at least compatible in age with the oldest European art. The earliest dated image from Maros, with a minimum age of 39.9 kyr, is now the oldest known hand stencil in the world. In addition, a painting of a [[Babirusa|babirusa ('pig-deer')]] made at least 35.4 kyr ago is among the earliest dated figurative depictions worldwide, if not the earliest one. Among the implications, it can now be demonstrated that humans were producing rock art by ~40 kyr ago at opposite ends of the Pleistocene Eurasian world."</ref> Некои отпечатоци од раце се пронајдени во [[Тибет]] и датираат од околу 200.000 години. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cbc.ca/radio/quirks/200-000-year-old-handprints-may-be-the-world-s-oldest-artwork-scientists-say-1.6188120|title=200,000-year-old handprints may be the world's oldest artwork, scientists say|last=Bob McDonald|date=September 24, 2021|work=cbc.ca|publisher=CBC Radio|accessdate=2024-05-09}}</ref> Во ноември 2018 година, научниците објавиле дека е откриена најстарата позната фигуративна уметничка слика, стара над 40.000 (можеби дури 52.000) години, на непознато животно, во пештерата [[Лубанг Џериџи Салех]] на [[Индонезија|индонезискиот]] остров [[Борнео]]. <ref name="NYT-20181107-cz">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2018/11/07/science/oldest-cave-art-borneo.html|title=In Cave in Borneo Jungle, Scientists Find Oldest Figurative Painting in the World – A cave drawing in Borneo is at least 40,000 years old, raising intriguing questions about creativity in ancient societies.|last=Zimmer|first=Carl|date=7 November 2018|work=[[The New York Times]]|access-date=8 November 2018|author-link=Carl Zimmer}}</ref> <ref name="NAT-20181107">{{Наведено списание|last=Aubert, M.|displayauthors=et al|date=7 November 2018|title=Palaeolithic cave art in Borneo|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=564|issue=7735|pages=254–257|bibcode=2018Natur.564..254A|doi=10.1038/s41586-018-0679-9|pmid=30405242}}</ref> Во декември 2019 година, биле откриени уште постари пештерски слики на кои е прикажан лов на свињи во карстниот регион Марос-Пангкеп во [[Сулавеси]], со проценета возраст од најмалку 43.900 години. Ова откритие било признаено како „најстариот познат приказ на раскажување приказни и најраниот пример на фигуративна уметност во човечката историја“. <ref>{{Наведено списание|last=Aubert|first=M.|displayauthors=et al.|date=11 December 2019|title=Earliest hunting scene in prehistoric art.|journal=Nature|volume=576|issue=7787|pages=442–445|bibcode=2019Natur.576..442A|doi=10.1038/s41586-019-1806-y|pmid=31827284|hdl-access=free}}</ref> <ref name="NYT-20191211">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2019/12/11/science/cave-art-indonesia.html|title=Mythical Beings May Be Earliest Imaginative Cave Art by Humans – The paintings on an Indonesian island are at least 43,900 years old and depict humanoid figures with animal-like features in a hunting scene.|last=Ferreira|first=Becky|date=11 December 2019|work=[[The New York Times]]|access-date=12 December 2019}}</ref> Во 2021 година, била објавена пештерска уметност на свиња пронајдена во [[Сулавеси]], Индонезија, која датира од пред повеќе од 45.500 години. <ref>{{Наведено списание|last=Brumm|first=Adam|last2=Oktaviana|first2=Adhi Agus|last3=Burhan|first3=Basran|last4=Hakim|first4=Budianto|last5=Lebe|first5=Rustan|last6=Zhao|first6=Jian-xin|last7=Sulistyarto|first7=Priyatno Hadi|last8=Ririmasse|first8=Marlon|last9=Adhityatama|first9=Shinatria|date=2021-01-01|title=Oldest cave art found in Sulawesi|journal=Science Advances|language=en|volume=7|issue=3|bibcode=2021SciA....7.4648B|doi=10.1126/sciadv.abd4648|issn=2375-2548|pmc=7806210|pmid=33523879|doi-access=free}}</ref> <ref name="NYT-20210113">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2021/01/13/science/cave-painting-indonesia.html|title=Pig Painting May Be World's Oldest Cave Art Yet, Archaeologists Say – The depiction of the animal on an Indonesian island is at least 45,500 years old, the researchers say.|last=Ferreira|first=Becky|date=January 13, 2021|work=[[The New York Times]]|access-date=January 14, 2021}}</ref> На 3 јули 2024 година, списанието ''„Nature“'' објавило истражувачки наоди кои укажуваат дека пештерските слики кои прикажуваат антропоморфни фигури во интеракција со свиња и се со димензии 91 на 38 см во Карампуанговата пештера се стари приближно 51.200 години, што ги прави најстарите познати слики во светот. <ref name=":0">{{Наведено списание|last=Oktaviana|first=Adhi Agus|last2=Joannes-Boyau|first2=Renaud|last3=Hakim|first3=Budianto|last4=Burhan|first4=Basran|last5=Sardi|first5=Ratno|last6=Adhityatama|first6=Shinatria|last7=Hamrullah|last8=Sumantri|first8=Iwan|last9=Tang|first9=M.|date=2024-07-03|title=Narrative cave art in Indonesia by 51,200 years ago|journal=Nature|language=en|volume=631|issue=8022|pages=814–818|bibcode=2024Natur.631..814O|doi=10.1038/s41586-024-07541-7|issn=0028-0836|pmc=11269172|pmid=38961284|doi-access=free}}</ref> <ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theartnewspaper.com/2024/07/04/oldest-example-of-figurative-art-found-in-indonesian-cave|title=Oldest example of figurative art found in Indonesian cave|last=Harris|first=Garreth|date=2024-07-04|work=The Art Newspaper|accessdate=2024-07-05}}</ref><gallery widths="140" heights="100"> File:Bhimbetka.JPG|алт=Rock Shelters of Bhimbetka, rock painting, Stone Age, India| Карпести засолништа на Бимбетка, [[Карпеста уметност|карпесто сликарство]], [[камено време]], Индија File:Lascaux2.jpg|алт=Lascaux, Horse| [[Ласко (пештера)|Ласко]], ''Коњ'' File:San_Painting,_Ukalamba_Drakensberge_1.JPG|алт=Eland, rock painting, Drakensberg, South Africa| ''[[Еланд (антилопа)|Еланд]]'', [[Карпеста уметност|карпеста слика]], Дракенсберг, Јужна Африка File:Lascaux_painting.jpg|алт=Lascaux, Bulls and Horses| [[Ласко (пештера)|Ласко]], ''Бикови и Коњи'' File:Rock_art_bull.jpg|алт=Spanish cave painting of Bulls| Шпанско пештерно сликарство на ''[[Домашно говедо|бикови]]'' File:Haljesta.jpg|алт=Petroglyphs, from Sweden, Nordic Bronze Age (painted)| [[Петроглиф|Петроглифи]], од Шведска, нордиско бронзено време File:Lascaux_04.jpg|алт=Lascaux, Aurochs (Bos primigenius primigenius)| [[Ласко (пештера)|Ласко]], тур (''Bos primigenius primigenius'') File:GreatGalleryedit.jpg|алт=Pictographs from the Great Gallery, Canyonlands National Park, Horseshoe Canyon, Utah, c. 1500 BCE| [[Пиктографи]] од Големата галерија, Национален парк Канјонлендс, Кањон Хорсшу, [[Јута]], околу 1500 година п.н.е. File:SantaCruz-CuevaManos-P2210651b.jpg|алт=Cueva de las Manos (Spanish for Cave of the Hands) in the Santa Cruz province in Argentina, c. 7300 BC| [[Куева де лас Манос]] (шпански за Пештерата на рацете) во провинцијата Санта Крус во Аргентина, в. 7300 п.н.е File:Bradshaw_rock_paintings.jpg|алт=Gwion Gwion rock paintings found in the north-west Kimberley region of Western Australia c. 15,000 BC| Карпести цртежи Гвион Гвион пронајдени во северозападниот регион Кимберли во Западна Австралија околу 15.000 година п.н.е. <ref name="date">{{Наведување|last=Tacon|first=Paul|last2=Mulvaney|first2=Ken|last3=Fullagar|first3=Richard|last4=Head|first4=Lesley|title=Bradshaws' – an eastern province?|journal=Rock Art Research|volume=16|number=2|pages=127–129|year=1999}}</ref> </gallery>Во [[Старо камено време|палеолитското]] време, претставувањето на луѓето во пештерските слики било ретко. Најчесто, биле сликани животни, не само животни што се употребувале за храна, туку и животни што претставувале сила како [[Носорог|носорозите]] или големите [[мачки]], како во пештерата Шове. Понекогаш се цртале знаци како точки. Ретките човечки претстави вклучуваат отпечатоци од раце и модели, како и фигури што прикажуваат хибриди човек-животно. Пештерата Шове во департманот [[Ардеш]] во [[Департмани во Франција|Франција]] ги содржи најважните зачувани пештерски слики од палеолитскиот период, насликани околу 31.000 година п.н.е. Сликите во пештерата [[Алтамира]] во [[Шпанија]] се направени од 14.000 до 12.000 година п.н.е. и прикажуваат, меѓу другото, [[Бизон|бизони]]. Салата на бикови во [[Ласко (пештера)|Ласко]], [[Дордоња]], Франција, е една од најпознатите пештерски слики и датира од околу 15.000 до 10.000 година п.н.е. Дали сликите имаат значење, тоа останува непознато. Пештерите не биле во населено подрачје, па затоа можеби се употребувале за сезонски ритуали. Животните се придружени со знаци кои укажуваат на можна употреба на магија. Симболите слични на стрелки во Ласко понекогаш се толкуваат како да се користат како [[Календар|календари]] или алманаси, но доказите остануваат неубедливи.<ref>M. Hoover, "Art of the Paleolithic and Neolithic Eras", from ''Art History Survey 1'', San Antonio College (July 2001; accessed 11 June 2005).</ref> Најважното дело од [[Средно камено време|мезолитскиот период]] биле „''Воините кои маршираат“'', карпеста слика во Сингле де ла Мола, [[Кастељон (покраина)|Кастелон]], Шпанија, датирана од околу 7000 до 4000 година п.н.е. Техниката што се користела веројатно била плукање или дување на пигментите врз карпата. Сликите се доста натуралистички, иако стилизирани. Фигурите не се тридимензионални, иако се преклопуваат. Најраните познати индиски слики биле карпестите слики од [[Праисторија|праисторијата]], [[Петроглиф|петроглифите]] пронајдени на места како Карпестите засолништа на Бимбетка, а некои од нив се постари од 5500 година п.н.е. Ваквите дела продолжиле и по неколку милениуми, во 7 век, резбаните столбови од [[Пештери Аџанте|Аџанте]], држава [[Махараштра]], претставуваат одличен пример за индиско сликарство. Боите, претежно различни нијанси на црвена и портокалова, биле добивани од минерали. == Источно сликарство == {{multiple image|direction=vertical|footer=Ѕидни слики што го прикажуваат дворскиот живот во гробницата на Сју Сјенсју, династија Северен Ќи, 571 г. н.е., лоцирана во Таијуан, провинција Шанси, Кина.|footer_align=left|image1=Paintings on north wall of Xu Xianxiu Tomb.jpg|width1=220|caption1=|image2=Paintings on east wall of Xu Xianxiu Tomb.jpg|width2=220|caption2=|image3=Paintings on west wall of Xu Xianxiu Tomb.jpg|width3=220|caption3=}} [[File:Changshadragon.jpg|мини| ''Свилена слика на која е прикажан човек кој јава змеј'', слика на [[свила]], датирана од 5-ти до 3-ти век п.н.е.]] Историјата на источното сликарство вклучува широк спектар на влијанија од различни култури и религии. Развојот на [[Источно сликарство|источното сликарство]] историски е паралелен со оној на [[Западно сликарство|западното сликарство]], генерално неколку века порано. Африканската уметност, еврејската уметност, [[Исламска уметност|исламската уметност]], индонезиската уметност, индиската уметност, <ref>{{Наведени вести|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C05EED91E3CF933A25754C0A962958260&sec=&spon=&pagewanted=2|title=Holland Cotter|work=NY Times|access-date=27 October 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20140809021204/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C05EED91E3CF933A25754C0A962958260&sec=&spon=&pagewanted=2|archive-date=9 August 2014}}</ref> кинеската уметност, корејската уметност и јапонската уметност имале значајно влијание врз западната уметност и обратно. [[Кинеско сликарство|Кинеското сликарство]] е едно од најстарите постојани уметнички традиции во светот. Најраните слики не биле репрезентативни, туку украсни; тие се состоеле од шари или дизајни, а не од слики. Раната грнчарија била насликана со спирали, цик-цак линии, точки или животни. Дури за време на [[Период на завојуваните држави|периодот на завојуваните држави]] (403–221 п.н.е.) уметниците почнале да го претставуваат светот околу нив. [[Јапонско сликарство|Јапонското сликарство]] е една од најстарите и најрафинираните јапонски уметности, опфаќајќи широк спектар на жанрови и стилови. Историјата на јапонското сликарство е долга историја на синтеза и натпревар помеѓу домородната јапонска естетика и приспособување на увезените идеи. Корејското сликарство, како независна форма, започнало околу 108 година п.н.е., околу падот на Кочосон, што го прави едно од најстарите во светот. Уметничкото дело од тој временски период се развило во различни стилови што го карактеризирале периодот на Трите кралства на Кореја, особено сликите и фреските што ги красат гробниците на кралското семејство Когурјо. За време на периодот на Трите кралства и за време на [[Корјо|династијата Корјо]], корејското сликарство се карактеризирало првенствено со комбинација од предели во корејски стил, црти на лицето, теми центрирани на [[будизмот]] и акцент на небесното набљудување, што било олеснето од брзиот развој на корејската астрономија. === Источноазиско сликарство === {{Панорама|Along the River During the Qingming Festival (Qing Court Version).jpg|950|Панорама на ''[[Крај реката за време на Ќингминг]]'', римејк од 18 век на оригиналот на династијата Сонг од 12 век од кинескиот уметник [[Џанг Ѕедуан]]. Оригиналната слика на Џанг е почитувана од научниците како „едно од најголемите ремек-дела на кинеската цивилизација."<ref>{{cite web|url=https://blogs.wsj.com/scene/2010/11/12/too-hot-a-ticket-river-of-wisdom/|title='River of Wisdom' is Hong Kong's hottest ticket|author=Seno, Alexandra A.|work=[[The Wall Street Journal]]|date=2 November 2010}}</ref>}} [[File:China_qing_blue.JPG|мини| Кинески насликан ќуп од [[Хан (династија)|периодот на Хан]] (202 п.н.е. - 9 н.е.)]] Кина, Јапонија и Кореја имаат силна традиција во сликарството, која е исто така многу поврзана со уметноста на [[Калиграфија|калиграфијата]] и гравурата (толку многу што тоа најчесто се смета за сликарство). Традиционалното сликарство на [[Далечниот Исток]] се карактеризира со техники на основа на вода, помалку реализам, „елегантни“ и стилизирани теми, графички пристап кон прикажувањето, важноста на белиот простор (или негативниот простор) и претпочитање на пределот (наместо човечката фигура) како субјект. Освен мастилото и бојата на свилени или хартиени свитоци, златото било исто така вообичаен медиум во насликаните источноазиски уметнички дела. Иако свилата била донекаде скап медиум за сликање во минатото, пронаоѓањето на хартијата во текот на 1 век од н.е. од страна на евнухот на ханскиот двор, [[Цај Лун|Цај Лун,]] обезбедило не само евтин и широко распространет медиум за пишување, туку и евтин и широко распространет медиум за сликање (што го направило подостапен за јавноста). Идеологиите на [[Конфуцијанство|конфуцијанството]], [[Таоизам|даоизмот]] и [[Будизам|будизмот]] одиграле голема улога во источноазиската уметност. Сликарите од средновековната [[Сунг (династија)|династија Сунг]], како што е Лин Тингуи и неговото ''„Перење Луохан“'' <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.asia.si.edu/collections/singleObject.cfm?ObjectId=1691|title=Open F-S: Sketch after Cecil Lawson's Swan and Iris|work=Freer – Sackler|archive-url=https://web.archive.org/web/20070611100744/http://www.asia.si.edu/collections/singleObject.cfm?ObjectId=1691|archive-date=11 June 2007}}</ref> (сместено во Смитсоновата уметничка галерија) од 12 век се одлични примери на будистички идеи споени во класичната кинеска уметност. На втората слика на свила, ќелавите будисти Луохан се прикажани во практична атмосфера каде што перат алишта покрај река. Сепак, самата слика е визуелно зачудувачка, со Луохан прикажан со богати детали и светли, непроѕирни бои во контраст со маглива, кафеава и блага шумовита средина. Исто така, врвовите на дрвјата се обвиткани во вртложна магла, обезбедувајќи го вообичаениот „негативен простор“ споменат погоре во Источноазиската уметност.  Во „Јапонизмот“, постимпресионистите од крајот на 19 век како [[Винсент ван Гог|Ван Гог]] и [[Анри де Тулуз-Лотрек]], и тоналистите како Џејмс Мекнил Вислер, се восхитувале на јапонските уметници од [[Укијо-е]] од почетокот на 19 век како [[Кацушика Хокусаи|Хокусаи]] (1760–1849) и [[Хирошиге]] (1797–1858) и биле под нивно влијание.<gallery widths="180"> File:Lacquer_painting_from_Ch'u_State.jpg|алт=A lacquerware painting from the State of Chu (704–223 BC)| Лакирана слика од [[Чу (држава)|државата Чу]] (704–223 п.н.е.) File:Western_Han_Dynasty_Woman,_Han_Tomb_in_Sian,_Shensi.jpg|алт=Fresco of a Chinese woman, Western Han (202 BC – 9 AD)| Фреска на Кинескиња, [[Хан (династија)|Хан]] (202 п.н.е. – 9 н.е.) File:Guardians_of_Day_and_Night,_Han_Dynasty.jpg|алт=Paintings of guardian spirits, Han dynasty (202 BC – 220 AD)| Слики на духови чувари, [[Хан (династија)|династија Хан]] (202 п.н.е. – 220 н.е.) File:Sun_Quan_Tang.jpg|алт=Emperor Sun Quan by Yan Liben (600–673 AD), Tang dynasty| Царот Сун Куан од Јан Либен (600–673 н.е.), [[Танг (династија)|династија Танг]] File:Hangan03.jpg|алт=Night-Shining White, by Han Gan (8th century), Tang dynasty| Бело што сјае во ноќта, од Хан Ган (8 век), [[Танг (династија)|династија Танг]] File:EightySevenCelestials3.jpg|алт=Eighty-Seven Celestials, by Wu Daozi (685–758), Tang dynasty| Осумдесет и седум небесни, од Ву Даоѕи (685–758), [[Танг (династија)|династија Танг]] File:Songhuizong4.jpg|алт=Golden Pheasant and Cotton Rose, by Emperor Huizong of Song (1100–1126 AD), Song dynasty| ''Златен фазан и памучна роза'', од царот Хуизонг од Сонг (1100–1126 н.е.), [[Сунг (династија)|династија Сонг]] File:Ma_Lin_010.jpg|алт=A Man and His Horse in the Wind, by Zhao Mengfu (1254–1322 AD), Chinese| ''Човек и неговиот коњ на ветрот'', од Жао Менгфу (1254–1322 н.е.), Кинез File:SesshuToyo.jpg|алт=Shukei-sansui (Autumn Landscape), Sesshu Toyo (1420–1506), Japanese| Шукеј-сансуи (есенски пејзаж), Сешу Тојо (1420–1506), јапонски File:Pine_Trees.jpg|алт=Pine Trees screen by Hasegawa Tōhaku (1539–1610), Japanese| ''Екранот „Борови дрвја“'' од Хасегава Тохаку (1539–1610), Јапонец File:Hwangmyo.jpg|алт=A Cat and a Butterfly, by Kim Hong-do (1745–?), 18th century, Korean| ''„Мачка и пеперутка“'', од Ким Хонг-до (1745–?), 18 век, корејски File:Shunkeizu.jpg|алт=Hanging scroll by Kanō Tanyū (1602–1674), Japanese| Висечки свиток од Кано Танју (1602–1674), јапонски </gallery> ==== Кинеско сликарство ==== [[File:Ch'iu_Ying_001.jpg|лево|мини| ''Пролетно утро во палатата Хан'', од уметникот од периодот на Минг (1494–1552 н.е.)]] [[Категорија:Историја по тема]] [[Категорија:Сликарство]] [[Категорија:Статии со извадоци]] [[Категорија:Страници со повеќеделни слики во автоматски размер]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] bit6l88qhs782i5w31618x6a5gdn956 1 1405230 5641746 2026-10-07T11:15:51Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{Сзр}} 5641746 wikitext text/x-wiki {{Сзр}} grwuoyit2h633gvkn6btn064whmp5dc 0 1405231 5641747 2026-10-07T11:16:11Z Jtasevski123 69538 Пренасочување кон [[Роберт Џејмс Даглас Греам]] 5641747 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Роберт Џејмс Даглас Греам]] ra3nfm99l5avkcgpopdmfssorqs8pz1 0 1405232 5641752 2026-10-07T11:19:55Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Аксел Гудбранд Блит]] 5641752 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Аксел Гудбранд Блит]] dqd65wil5iwvnft9i5ia77ma39qh7f4 0 1405233 5641753 2026-10-07T11:20:25Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Ориол де Болос]] 5641753 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Ориол де Болос]] 7v2ki7natclc4icomet7rois520acf6 0 1405234 5641754 2026-10-07T11:21:36Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Денис Јуџин Бридлав]] 5641754 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Денис Јуџин Бридлав]] 5bw8vtlysn7wdwcsnzpa3d6hg51j04y 0 1405235 5641755 2026-10-07T11:23:09Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Сабин Бертело]] 5641755 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Сабин Бертело]] fkefzlg6kczo3awaad0njgt6vhufev3 0 1405236 5641756 2026-10-07T11:23:40Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Доналд Фредерик Блексел]] 5641756 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Доналд Фредерик Блексел]] j8w0gac9ge61emyhy0qu1aaqiuisvsj 0 1405237 5641757 2026-10-07T11:25:11Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Вилијам Бракенриџ]] 5641757 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Вилијам Бракенриџ]] eny80j7pi00e1a9ac3q1zvyuz38qndj 0 1405238 5641758 2026-10-07T11:25:44Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Елиз Каролин Бомер]] 5641758 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Елиз Каролин Бомер]] at9cwy67b8tl63ky67f909l8dwv01nf 0 1405239 5641761 2026-10-07T11:26:14Z Jtasevski123 69538 Пренасочување кон [[Родриго Ескобар]] 5641761 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Родриго Ескобар]] 1bs8qcwqfm7nad5epkd1h3uji02drv9 0 1405240 5641762 2026-10-07T11:26:19Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Џенис Карсон Битли]] 5641762 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Џенис Карсон Битли]] eyp23kyidko83dvk41dnehz3ztyd9s1 1 1405241 5641763 2026-10-07T11:26:26Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{СЗР}} 5641763 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1405242 5641764 2026-10-07T11:27:22Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Мајло Семјуел Бејкер]] 5641764 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Мајло Семјуел Бејкер]] 2tzte9mipzls8c9nbefae1ecjr772t9 0 1405243 5641765 2026-10-07T11:27:50Z BosaFi 115936 Пренасочување кон [[Џејкоб Витман Бејли]] 5641765 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Џејкоб Витман Бејли]] 73aw18co08pedws2wbn4hi7mr14kvtu