Википедија mkwiki https://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter Медиум Специјална Разговор Корисник Разговор со корисник Википедија Разговор за Википедија Податотека Разговор за податотека МедијаВики Разговор за МедијаВики Предлошка Разговор за предлошка Помош Разговор за помош Категорија Разговор за категорија Портал Разговор за Портал TimedText TimedText talk Модул Разговор за модул Event Event talk 0 1463 5642258 5074081 2026-10-09T08:25:18Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Погубени за кривоверство]] → [[Категорија:Погубени за ерес]] 5642258 wikitext text/x-wiki {{Infobox philosopher|region=[[Западна филозофија]]|era=[[Античка филозофија]]|image=Socrate du Louvre.jpg|alt=Мермерна глава на Сократ|caption=Мермерна глава на Сократ|name=Сократ|birth_date={{circa|470&nbsp;п.н.е}}<ref>{{cite web |last1=Kraut |first1=Richard |title=Socrates |url=https://www.britannica.com/biography/Socrates |website=Encyclopedia Britannica |publisher=Encyclopedia Britannica, Inc. |access-date=20 November 2017 |date=16 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171020024744/https://www.britannica.com/biography/Socrates|archive-date=20 October 2017|url-status=live}}</ref>|birth_place=[[Алопеке]], [[Атина]]|death_date=399 п.н.е (отприлика 71 г.)|death_place=Атина|death_cause=Отров|school_tradition=Класична грчка филозофија|notable_students={{hlist|[[Платон]]|[[Ксенофон]]|[[Antisthenes]]|[[Aristippus]]|[[Alcibiades]]|[[Critias]]}}|main_interests=[[Епистемологија]], [[етика]], [[теологија]]|influenced=[[Платон]], [[Ксенофонт]] и др.|notable_ideas=[[Сократов метод]]}}'''Сократ''' ([[4 јуни]], [[470 п.н.е.|470 п.н.е]]. — [[399 п.н.е.|399 п.н.е]]), ([[Грчки јазик|грчки]]: ''Σωκράτης'') — [[Стара Грција|старогрчки]] ([[Атина|атински]]) [[филозоф]], една од најзначајните икони на [[Западна филозофија|западната филозофска]] традиција. Тој не предложил никакво конкретно [[знаење]] или [[политика]]. Тој покажал како аргументот, дебатата и расправата можат да им помогнат на луѓето да ги разберат тешките проблеми. Повеќето прашања со кои се занимавал биле само политички на површината. Под нив, тие всушност биле [[морал]]ни прашања за тоа како треба да се живее.<ref name=":0">[[Платон]]. ''Последните денови на Сократ (The last days of Socrates)''. Превод и вовед од Хју Треденик. Пингвин, Лондон</ref> ==Животопис== Сократ е роден во [[Атина]]. Го напуштил [[занает]]от на татка си (каменорежач) и сиот свој живот го посветил на [[филозофија]]та. За него се знае дека имал една ќерка со куртизаната Лагиска.<ref>Јован Дучић, ''Благо Цара Радована'' (друго издање). Београд: Laguna, 2018, стр. 118-119.</ref> Во своето дело, „[[Пофалба на глупоста]]“, [[Еразмо Ротердамски]] вели дека децата на Сократ повеќе личела на мајката, т.е. биле глупави.<ref>Erazmo Roterdamski, ''Pohvala ludosti''. Beograd: Rad, 2016, стр. 32.</ref> Сократ никогаш не напишал нешто. Сето она што го знаеме за Сократ е од она што другите луѓе го напишале за него. Нашиот главен извор за Сократ е од списите на неговиот ученик [[Платон]]. Некои од дијалозите на Платон, како што се „Критон“ и „Федон“, се лабаво засновани врз факти. Тие не се пишани записи, туку уметнички пресоздавања на Сократ.<ref name=":0" /> Меѓу учениците на Сократ биле и двајца млади атински [[Благородништво|благородници]]: [[Алкибијад]] и [[Критија]], кои подоцна станале [[политичар]]и и биле осудени поради завера против [[република]]та и за учество во [[Аристократија|аристократската]] [[олигархија]] (т.н. Триесетмина) која [[Спарта]]нците ѝ ја наметнале на [[Атина]]. Оттука, тројца граѓани — Мелет, Анит и Ликон, покренале обвиненија против Сократ, а на крајот од судењето тој бил осуден на [[смрт]].<ref>Јован Дучић, ''Благо Цара Радована'' (друго издање). Београд: Laguna, 2018, стр. 357-358.</ref> == Сократов метод == :{{Main article|Сократов метод}} [[Податотека:Sughrat.jpg|мини|Опис на Сократ од [[Селџуци|селџук]]- илустратор од 13 век]] Сократ одел меѓу луѓето, разговарал со нив, ги терал на размислување, едностојно им поставувал прашања, а на одговорите други прашања. За него основен проблем е човекот, пред сѐ; неговото однесување во етичката сфера и во политичката. Тој решително им се спротивставувал на софистите, а пред сѐ, на нивниот [[реализам]] и [[субјективизам]], сметајќи дека човекот можел да пронајде знаења кои важат општо и нужно. Сократ ги воодушевувал младите, но кај влијателните, авторитетите и власта, предизвикувал незадоволство од подбивот на кој ги излагал. [[Аристотел]], исто така, тврдел дека овој метод не е погоден за [[етика]]та. Сократ му поставувал прашања на кои собеседникот одговарал, но така вешто ги поставувал прашањето, што го принудувал соговорникот да признае дека не го знае она за кое на почетокот тврдел дека го знае, зашто инаку би се судрил со [[Логика|логичките]] закони. Тоа е оној дел од методичката процедура која се викала иронија. Вториот дел од постапката се состои во тоа што собеседникот со прашањата постепено, одејќи од блиското кон подалечното да дојде до дефиниција на поимот за кој се спори и со тоа да се постигне вистинско знаење. Овој создавачки дел од вештината се темели на изреката: „Познај се самиот себеси“. Постојат некои клучни принципи за овој вид настава: * Наставникот и ученикот мора да се согласат на темата на предавањето. * Ученикот мора да се согласи да се обиде да одговори на прашањата на наставникот. * Наставникот и ученикот мора да бидат подготвени да го прифатат кој и да било разумен одговор. * Прашањата на наставникот мора да се изложуваат на грешки во размислувањето или верувањата од страна на учениците. Со други зборови, наставникот мора да мисли побрзо и попрецизно од учениците, да ги открива грешките во размислувањето на ученикот, а потоа да формулира прашања коишто учениците не можат да одговорат, ако не ги исполнуваат условите на мисловниот процес. == Филозофија == Сократ не напишал ништо, но неговата филозофија е зачувана во делата на [[Платон]] („Дијалози“) и [[Ксенофонт]] („Спомени“). Со својот метод, наречен сократовски, тој поставувал прашања на кој собеседникот одговарал, но така вешто му го поставувал прашањето што го принудувал самиот него, за она што на почетокот тврдел дека го знае да признае дека не знае, зашто инаку би се судрил со логичките закони. Тоа е оној дел од методичката процедура која се викала [[Иронија (стилистика)|иронија]]. Вториот дел од постапката се состои во тоа што собеседникот со прашањата постепено, одејќи од блиското кон подалечното да дојде до дефиниција на поимот за кој се спори и со тоа да се постигне вистинско знаење. Овој создавачки дел од вештината се темели на изреката: „Познај се самиот себеси“. При тоа Сократ играл улога на „акушер “ кој помагал да се раѓаат здрави духовни „деца“ - суждениjа. Сократ ги воодушевувал младите, но кај влијателните, авторитетие и власта предизвикувал незадоволство од подбивот на кој ги излагал. Исто така, Сократ сметал дека знаењето е добро а незнањето е зло. Тој бил противник на демократијата и остар критичар на нејзините недостатоци. Тој сметал дека само најспособните треба да бидат на власт. Тој велел дека човекот е родно место на вистината, дека треба да ја бара во себеси. [[Човек]]от треба да вложи напор, да ризикува и да се жртвува за да дојде до вистината. Тоа е она епохалното што Сократ го придонел во [[филозофија]]та. Од Сократ потекнуваат повеќе школи: мегарската, киничката и киренската. == Смртта на Сократ == === Обвинувањата === Во 399 година п.н.е., кога Сократ бил старец, тројца граѓани — Мелет, Анит и Ликон — покренале обвиненија против Сократ. Веднаш потоа се одржало судење. Во [[Стара Грција|Стара Атина]] постапката била доста поразлична од денешната. Од граѓаните било составено жири од 500 мажи. И обвинувачите и обвинетиот морале да одржат говори лично пред [[поротата]]. [[Вина]]та или невиноста била донесувана од мнозинството гласови. Немало предвидена казна ако пресудата била „виновна“. И обвинувачот и обвинетиот држеле говори предлагајќи каква казна треба да биде. Повторно се гласало.<ref name="Tred">[[Платон]]. ''Последните денови на Сократ (The last days of Socrates)''. Превод и вовед од Хју Треденик. Пингвин, Лондон - стр. 17 </ref> Против него имало две обвиненија. Општата тема била дека Сократ е закана за [[општество]]то. Првото обвинение било за [[ерес]] — неверување во [[Ацтечки богови и натприродни суштества|боговите]]. Веројатно имало за цел да предизвика [[Предрасуда|предрасуди]] кај поротниците. Всушност, Сократ ги почитувал сите правилни постапки на религијата од неговото време. Обвинението било успешно искористено против друг филозоф, [[Анаксагора]].<ref name="Tred" /> Второто обвинение било дека тој ја расипал младината со своите учења. Што се мисли под ова? Очигледно, ова не било за неговиот личен однос со неговите ученици. Се работело за начинот на кој Сократ влијаел врз нивните политички ставови. Во неговиот круг биле вклучени голем број десничарски [[Аристократија|аристократи]], чии идеи сега ги отфрлиле повеќето граѓани. Сјајниот [[Алкибијад]], некогаш голем водач на [[Атина]], сега се сметал за [[предавник]].<ref name="Tred" /> === Судскиот процес === [[Критон]], пријател на Сократ, незаконски им платил на затворските чувари да му дозволат на Сократ да избега. Сократ, сепак, решил да не избега. Кога му се судело, тој одржал долг говор за да се одбрани од тврдењата изнесени од атинската [[влада]]. Ја имаме верзијата на [[Платон]] за тоа како Сократ се бранел во „Апологија“. Започнува: [[Податотека:David - The Death of Socrates.jpg|мини|''[[Смртта на Сократ (Давид)|Смртта на Сократ]]'' од [[Жак-Луј Давид]]]]<blockquote>„Не знам каков ефект имаа моите обвинувачи врз вас, господа, но од моја страна бев занесен од нив — нивните аргументи беа толку убедливи. Од друга страна, аргументите беа толку оскудни, што едвај еден збор од она што го рекоа беше вистина“.<ref>[[Платон]]. ''Последните денови на Сократ (The last days of Socrates)''. Превод и вовед од Хју Треденик. Пингвин, Лондон - стр. 19</ref></blockquote> === Пресудата === Кога од Сократ било замолено да предложи казна, тој рекол дека владата треба да му дава бесплатни вечери до крајот на животот за сето добро што го направил за општеството. [[Суд]]от одржал гласање помеѓу давање парична казна на Сократ или негово осудување. Пресудата била да му се даде [[смртна казна]] на Сократ. === Смртта === Сократ не се плашел од смртта. Тој не се обидел да ја избегне смртта извинувајќи се за своите постапки, бидејќи сметал дека е морално исправно да се држи до неговите начела. На Сократ му било наредено да испие чаша отров ([[бучумиш]]). Тој го испил и починал бргу. === Платон за судењето и смртта на Сократ === Постојат неколку дијалози на [[Платон]] кои директно се занимаваат со судењето на Сократ и периодот до неговата смрт. Тие, по редослед на настаните, се: # ''Апологија'', или ''Извинувањето'' — Ова се однесува особено на одбраната на Сократ на неговото судење. Се смета за точна во суштина, а можеби и детално. # ''Критон'' — Ова се однесува на месецот помеѓу неговото судење и неговата смрт. Тука, Сократ му објаснил на својот пријател Критон, зошто нема да избега и да им дозволи на неговите пријатели да ги подмитат чуварите. # ''Федон'' — Ова е подоцнежнo дело. Напишано е како од [[очевидец]], на последниот ден од животот на Сократ. Во делото, Федон од Елида известува пред група пријатели за тоа што рече Сократ на неговиот последен ден. Ова се нарекува „пријавен дијалог“ или еден дијалог внатре во друг. ''Федон'' е подолг од другите две дела. == Значење и влијание == Во прологот на „[[Гаргантуа]]“, [[Франсоа Рабле]] го нарекува Сократ „неоспорен кнез на филозофите“.<ref>Fransoa Rable, ''Gargantua''. Beograd: Rad, 1963, стр. 7.</ref> Од друга страна, во делото „[[Ecce Homo (книга)|Ecce Homo]]“, [[Фридрих Ниче]] го смета Сократ за орудие на грчкото распаѓање и го нарекува „декадент“.<ref>Фридрих Ниче, ''Ecce Homo (Ево човека) – Како постајеш, шта си''. Сарајево: Издање И. Ђ. Ђурђевића, 1918, стр. 84-85.</ref> Во својата [[комедија]] „[[Облаци (Аристофан)|Облаци]]“, [[Аристофан]] се потсмева со Сократ, велејќи дека еднаш фатил болва и ѝ ја ставил ногата во растопен [[восок]] и така ѝ направил папуча, а потоа ѝ ја собул оладената папуча и на тој начин ја измерил должината на скокот на болвата.<ref>„Beleške“, во: Erazmo Roterdamski, ''Pohvala ludost''i. Beograd: Rad, 2016, стр. 117-118.</ref> Во 1971 година, италијанскиот [[режисер]] [[Роберто Роселини]] го снимил [[филм]]от „[[Сократ (филм од 1971)|Сократ]]“ во кој се прикажани неговото [[суд]]ење и [[смрт]]та.<ref>[https://raspored.hrt.hr/?raspored=1&mreza=4 HRT, Sokrat, talijanski film (пристапено на 22.12.2019)]</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} __ИНДЕКС__ [[Категорија:Старогрчки филозофи]] [[Категорија:Погубени за ерес]] 1p5ndy0xboeeffpyq0vki0t5qlm6hjs 0 2206 5642257 5541999 2026-10-09T08:25:15Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Погубени за кривоверство]] → [[Категорија:Погубени за ерес]] 5642257 wikitext text/x-wiki {{Infobox Saint |honorific-prefix = [[Светец|Света]] |name=Јованка Орлеанка<br />Jeanne d'Arc |birth_date= 1412 |death_date={{death date and age|df=yes|1431|5|30|1412|1|1}} |feast_day=30 мај |parents= Jacques d' Arc and Isabelle de Vouthon |venerated_in=[[Римокатоличка црква]]<br />[[Англиканска заедница]] |image=Joan of Arc miniature graded.jpg |imagesize = 210px |caption=Слика на Јованка Орлеанка од периодот меѓу 1450 и 1500 (Историски центар на националните архиви, Париз, AE II 2490). |birth_place=[[Домреми ла Писел|Домреми]] , [[Свето Римско Царство]] |death_place=[[Руан]], [[Франција]] |titles=Saint |beatified_date=18 април 1909 |beatified_place=[[Богородична црква (Париз)|Богородична црква]] |beatified_by=[[Папа Пиј X]] |canonized_date=16 мај 1920 |canonized_place=[[Базилика Свети Петар]], Рим |canonized_by=[[Папа Бенедикт XV]] |patronage= France [[Податотека:Blason Jeanne-d-Arc.svg|22px]]; маченик; заробеник; војник; луѓе исмејувани својата побожност }} '''Јованка Орлеанка''' ([[француски јазик|фран.]]: ''Jeanne d'Arc''<ref>Her name was written in a variety of ways, particularly prior to the mid-19th century. See Pernoud and Clin, pp. 220–221. She reportedly signed her name as "Jehanne" (see [http://www.stjoan-center.com/Album/part47.html www.stjoan-center.com/Album/, parts 47] and [http://www.stjoan-center.com/Album/part49.html 49]; it is also noted in Pernoud and Clin).</ref> ) ({{роден на|6|јануари|1412}} — {{починал на|30|мај|1431}}) — народна хероина на [[Франција]] и [[Светец]] на [[Католичка црква|Католичката црква]]. Уште на 17 години, таа ја командувала француската кралска армија, убедувајќи го кралот [[Шарл VII]] да ги истера [[Англичани]]те од [[Франција]] и подоцна, овозможувајќи го неговото [[крунисување]]. Во [[1429]]. на чело на неколку стотици [[Французи]], кај [[Поатје]] ги победи англиските освојувачи и го зазеде [[град]]от [[Орлеан]]. [[Бургундија|Бургундијците]] ја заробуваат во [[1430]]. и им ја предаваат на Англичаните, по што е осудена за [[ерес]] и запалена на кол во [[1431]] во градот [[Руан]]. Во [[19 век]], таа е прогласена за француска национална хероина. Јованка Орлеанка е прогласена за светица од страна на Католичката црква на почетокот од [[XX век]]. Моментално, [[Република Ирска]], [[Канада]], [[Велика Британија]] и [[САД|Соединетите Американски Држави]] покажуваат голем интерес во нејзините дејствија. Јованка Орлеанка се смета за силна жена полна решеност и вера. == Ран живот == Јованка Орлеанка е родена околу 1412 година во селото Домреми во војводството Лорен, во североисточна Франција. Доаѓала од сиромашно селско семејство; нејзиниот татко Жак д'Арк бил земјоделец, а мајка ѝ Изабел Роме била домаќинка. Како дете била неписмена и работела во полето. Според нејзините подоцнежни сведоштва, на 13-годишна возраст почнала да доживува мистични виденија и да слуша гласови од архангел Михаил, света Катерина Александриска и света Маргарита Антиохиска. Гласовите ѝ наложувале да го ослободи Франција од англиската власт и да го круниса престолонаследникот [[Шарл VII Победникот|Шарл VII]] за крал. == Воени кампањи == [[File:Hundred Years War 1429 copy.svg|thumb|upright=1|left|alt=A map of France, divided into various sections|Франција, 1429{{sfn|Barker|2009|p= [https://archive.org/details/conquestenglishk0000bark/page/n19 xviii]|ps=: with addition of the County of Rethel.}} ---- {{legend|#4477aa|Под власт на [[Шарл VII Победникот|Шарл VII]]}}{{legend|#ee6677|Под власт на [[Хенри VI]]}} {{legend|#aa3377|Поседи на [[Филип III Добриот|Филип III од Бургундија]]}}]] Во периодот на нејзиното раѓање траела [[Стогодишна војна|Стогодишната војна]] (1337–1453) меѓу кралствата Англија и Франција. До 1420-тите години Франција била во тешка криза: англиските сили и нивните бургундски сојузници контролирале голем дел од територијата, а градот Орлеан бил под опсада од 1428 година. Францускиот престол бил во прашање поради династички спорови. Во февруари 1429 година, 17-годишната Јованка успеала да се сретне со Шарл VII во замокот Шинон. По испитување од теолози и воена проверка, тој ѝ дозволил да се приклучи на војската. Облечена во машки оклоп и со сопствено знаме, Јованка пристигнала во Орлеан на 29 април 1429 година. Под нејзино водство француските сили ја кренале опсадата на Орлеан на 8 мај 1429 година – прва голема победа по долготрајни неуспеси. По Орлеан следувале низа успешни битки (Пате, Труа, Бопе). На 17 јули 1429 година Шарл VII бил крунисан за крал во катедралата во Рајмс, традиционалното место за француските крунисувања. Јованка била присутна на церемонијата. == Заробување и смрт == [[Податотека:Vigiles du roi Charles VII 10.jpg|мини|Минијатура на погубувањето на Јованка]] Во мај 1430 година, за време на опсадата на Компјењ, Јованка била заробена од бургундските сили. Тие ја продале на Англичаните за 10.000 ливри. Судењето започнало во јануари 1431 година во Руан под раководство на бискупот Пјер Кошон. Обвиненијата вклучувале ерес, лажно пророкување, носење машки облека и неподчинување на Црквата. И покрај нејзините уверливи одговори, на 30 мај 1431 година Јованка била осудена и спалена на клада на плоштадот во Руан, на возраст од 19 години. ==Јованка Орлеанка како тема во уметноста и во популарната култура== Јованка Орлеанка се јавува како тема на повеќе дела во уметноста и популарната култура, како: * „[[Јованка Орлеанка (опера)|Јованка Орлеанка]]“ — [[опера]] на [[Џузепе Верди]] од 1845 година. * „Јованка Орлеанка“ (англиски: ''Joan of Arc'') — песна на канадскиот [[Рок-музика|рок-музичар]] [[Леонард Коен]] од [[1971]] година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=KHjnjIbwvGI Leonard Cohen - Joan of Arc (пристапено на 12.11.2016)]</ref> * „[[Страдањето на Јованка Орлеанка]]“ ([[француски]]: ''La Passion de Jeanne d'Arc'') — француски [[филм]] од [[1928]] година, во [[режија]] на [[Карл Теодор Драјер]].<ref>[http://www.imdb.com/title/tt0019254/awards?ref_=tt_awd IMDb, The Passion of Joan of Arc (1928), Awards (пристапено на 28.1.2017)]</ref> * „[[Јованка Орлеанка (филм од 1999)|Јованка Орлеанка]]“ ([[англиски]]: ''Joan of Arc'') — француски филм од 1999 година, во режија на [[Лик Бесон]].<ref>[http://www.imdb.com/title/tt0151137/?ref_=fn_al_tt_1 IMDb, The Messenger: The Story of Joan of Arc (1999) (пристапено на 28.12.2014)]</ref> * „[[Јованка Орлеанка (Шилер)|Јованка Орлеанка]]“ — [[драма]] на германскиот писател [[Фридрих Шилер]] од 1801 година. {{Биографија-никулец}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.jehanne-darc.com/ Јованка Орлеанка] мрежно место на француски, германски и англиски јазик {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Родени во 1410-тите]] [[Категорија:Починати во 1431 година]] [[Категорија:Јованка Орлеанка| ]] [[Категорија:Христијански маченици од 15 век]] [[Категорија:Христијански светци од 15 век]] [[Категорија:Римокатолици од 15 век]] [[Категорија:Историја на католицизмот во Франција]] [[Категорија:Француски светци]] [[Категорија:Личности од Стогодишната војна]] [[Категорија:Англикански светци]] [[Категорија:Христијански мистици]] [[Категорија:Погубени за ерес]] [[Категорија:Светици]] [[Категорија:Пророци во христијанството]] [[Категорија:Несигурна година на раѓање]] 3nw2xh31x6hwhvzihbduw8jd7vd0bx7 0 3629 5642314 5622589 2026-10-09T09:49:42Z ~2026-54094-13 137564 /* */ 5642314 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Владо Черноземски | портрет = Chernozemski.jpg | px = | опис = Владо Черноземски | родено-име = Величко Димитров Керин | роден-дата = [[19 октомври]] [[1897]] | роден-место = [[Велинград]], [[Кнежевство Бугарија]] | починал-дата = [[10 октомври]] [[1934]] {{мали|(возр. 36)}} | починал-место = [[Марсеј]], [[Франција]] | починал-причина = | националност = | наставка = | наставка1 = | наставка2 = <!-- ова е наставка само за полето „Починал“ --> | познат = Атентатите на: * [[Марсејски атентат|Александар Караѓорѓевиќ]] (1934) * [[Наум Томалевски]] (1930) * [[Димо Хаџи Димов]] (1924) | занимање = [[револуционер]] и [[терорист]] }} '''Величко Димитров Керин''', повеќе познат по неговите псевдоними '''Владо Черноземски''', '''Владо Шоферот''' и '''Петар Келеман'''<ref>{{Псевдоними|20, 24, 77, 106}}</ref> ([[Велинград]], [[19 октомври]] [[1897]] — [[Марсеј]], [[10 октомври]] [[1934]]) — истакнат [[револуционер]]. Член и деец на [[Внатрешна македонска револуционерна организација (Автономистичка)|Внатрешната македонска револуционерна организација (Автономисти)]]. Одговорен за [[Марсејски атентат|атентатот на Александар I Караѓорѓевиќ]], тогашен крал на [[Кралството Југославија]], во [[1934|1934 година]].<ref>Историската политика и историските "ремек-дела” во Македонија пред и по 1991 [http://newbalkanpolitics.org.mk/OldSite/Issue_6/troebst.historical.mac.asp Стефан Троебст, Лајпциг] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100726130438/http://newbalkanpolitics.org.mk/OldSite/Issue_6/troebst.historical.mac.asp|date=2010-07-26}}</ref><ref>Виолета Ачкоска и Никола Жежов, „Предавствата и атентатите во македонската историја“. Издателство Макавеј, Скопје, 2003</ref><ref>Борис Гърдев. „Марсилският атентат сваля правителството на Кимон Георгиев“ [http://liternet.bg/publish4/bgyrdev/istoria/kgeorgiev.htm Литернет, 6 септември 2003, Бр. 9 (46)]</ref><ref>„Сръбскиятъ краль убитъ!“, The Macedonian Tribune, Vol. VIII, Number 399, October 11, 1934</ref><ref>„Пълни подробности по убийството на сръбския краль Александъръ“, The Macedonian Tribune, Vol. VIII, Number 101, October 25, 1934</ref><ref>[http://www.promacedonia.org/ms/ms_5.html Митре Стаменов. „Атентатът в Марсилия. Владо Черноземски. Живот, отдаден на Македония“, София, 1993.]</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.slovo.bg/showwork.php3?AuID=23&WorkID=5733&Level=2 |title=Георги Данаилов. „Доколкото си спомням“ |accessdate=2026-03-27 |archive-date=2025-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251013013604/http://www.slovo.bg/showwork.php3?AuID=23&WorkID=5733&Level=2 |url-status=dead }}</ref> Учесник во ликвидирањето на [[Димо Хаџи Димов]] и [[Наум Томалевски]].<ref>Collier's Encyclopedia, with Bibliography and Index by William Darrach Halsey, Emanuel Friedman P.F. Collier 1986, page 725: ''...Operatives of the Macedonian terrorist organization IMRO assassinated Stamboliski's close adviser Alexander Dimitrov...''</ref><ref>The Turning Point: The Assassination of Louis Barthou and King Alexander I of Yugoslavia by Allen Roberts, St. Martin's Press 1970, page 35: ''...Pavelich had had many conferences with the leaders of the IMRO, a Macedonian terrorist organization also subsidized by Italy. IMRO bands staged many raids...''</ref><ref>A History of Fascism, 1914 – 1945 by Stanley G. Payne, Routledge 1996, page 406: ...''Pavelic and his followers eventually decided to strike down the head of state. In collusion with IMRO, the Macedonian terrorist organization, three Ustashi agents were the direct accomplices of the IMRO assassins who murdered King Alexander and the French foreign minister in Marseilles in October 1934''...</ref><ref>No End to War: Terrorism in the Twenty-First by Walter Laqueur, Continuum International Publishing Group 2004, page 20: ...''Hovever, the Balkans have a long tradition of terrorism in which the Macedonian Revolutionary Organization (IMRO) played a leading role as well as Croat Ustasha''...</ref><ref>fHistory of the Balkans by Barbara Jelavich, Cambridge University Press 1983, page 208: ...''With the assistance of the army and the moderate wing of IMRO, the government was able to disband the terrorist organization; its leader, Ivan Mihailov fled''...</ref> ==Животопис== ===Потекло и рани години=== Величко Димитров Керин е роден на [[19 октомври]] [[1897|1897 година]] во селото Каменица, денес населба на [[Велинград]]. Во тоа време градот бил под делокруг на [[Кнежевство Бугарија|Кнежевството Бугарија]]. Неговото семејство имало потекло од [[Разлошко]]. Стекнал основно образование во неговото мајчинско село. Од млада возраст бил [[Алкохоличари|алкохоличар]]. Но подоцна се откажал и станал [[Вегетаријанство|вегетаријанец]]. Служел како војник во [[Пловдив]] и учествувал во [[Првата светска војна]]. Ослободен бил од воена служба во [[1919|1919 година]]. Во [[1920|1920 година]] се оженил и во [[1923|1923 година]] се родила неговата ќерка Латинка. [[1925|Две години]] подоцна се разведил. === Револуционерна дејност === Во почетокот на [[1920-тите]] се преселил во [[Банско (град)|Банско]] каде почнал да соработува со [[Тодор Александров]]. Во [[1922|1922 година]] се приклучил во [[Внатрешна македонска револуционерна организација (Автономистичка)|Внатрешната македонска револуционерна организација (Автономисти)]]. Се приклучил во четата на [[Иван Брло]] и подоцна Трајан Лакавишки. Четнички дејствувал во [[Штипско]], [[Кочанско]] и [[Радовишко]]. Учествувал во околу 15 престрелки со полицајци од [[Вардарска Македонија]]. Станал познат како еден од најдобрите стрелци на организацијата. Во [[1924|1924 година]] се преселил во [[Софија]] под наредба од Александров. Таму блиску соработувал со ЦК на ВМРО (Автономисти).[[Податотека:Trayan Lakavishki cheta IMARO.JPG|мини|десно|300п|Четата на Трајан Лакавишки, втор од лево е Владо Черноземски.]] ==== Атентаторство ==== После [[Убиство на Тодор Александров|убиството на Тодор Александров]], [[Иван Михајлов]] бил новиот претседател на организацијата. Михајлов му дадол задача на Черноземски да го ликвидирал [[Димо Хаџи Димов]]. Хаџи Димов за време на денските часови на 13 септември разбрал за убиството на [[Славчо Ковачев]], негов пријател и сомисленик, за кој акт тој искоментирал дека повторно започнале физичките истребувања во македонското револуционерно движење и изразил жалење за таквата состојба. [[Димо Хаџи Димов]] се упатил кон кафеаната Галик за да се запознае со подробности околу убиството на Ковачев. На улицата ''Пиротска'' тој бил пречекан од Владо Черноземски, кој со неколку револверски истрели го соборил на земја, а за да се осигури во неговата смрт се наведнал над трупот на жртвата и пукал уште двапати. Во 1924 година Софискиот окружен суд го осудува на смрт со бесење, но пресудата не е извршена, а во 1925 година Черноземски бега од полицијата. Неговата пожртвуваност во името на македонската кауза кај него се граничела со фанатизам. Во 1927 година тој изјавил дека е подготвен да организира напад во салата за седници на [[Друштво на народите|Друштвото на народите]], со цел да го сврти вниманието на Светската организација за судбината на македонското население, но неговиот предлог не бил прифатен. Во 1930 година го ликвидирал [[Наум Томалевски]], еден од водачите на [[Протогеровисти]]те. Черноземски по вторпат е осуден на смрт, поради убиството на Томалевски, но во 1932 година тој бил помилуван поради блиските односи на Иван Михајлов со бугарските власти и дворот. Во меѓувреме, во 1929 година во [[Бугарија]], на покана на ЦК на [[ВМРО (Автономистичка)|ВМРО]] е [[Анте Павелиќ]]. При оваа посета бил склучен договор за заедничка борба за извојување на независна Македонија и Хрватска. ====Марсејски атентат==== {{Главна|Марсејски атентат}} [[Податотека:Cernozemski ustaska uniforma.jpg|мини|десно|200п|Владо Черноземски во усташка униформа]] {{quote|''За главен водач на групата атентатори, Павелиќ го поставил Еуген Дидо Кватерник. Атентатори се подготвувале на Јанка Пуста во Унгарија, отаму со фалсификувани пасоши преку Австрија и Швајцарија стигнале во Франција. Во Швајцарија им се приклучил и Дидо Кватерник во придружба на Македонецот, член на ВМРО (Внатрешна македонска револуционерна организација), наречен Владо Шоферот. Впрочем, ВМРО одржувало добри односи со усташката организација поради заедничката цел - рушење на Југославија. Затоа (ВМРО б.н) испраќала свои членови како инструктори за диверзански акции. И споменатиот Владо Шоферот бил еден од нив.''|'''Хрвоје Матковиќ'''|'''Историја на Независна Држава Хрватска'''<ref name="HRVOR" /> }} [[Податотека:Kralj aleksandar1.jpg|мини|десно|200п|Александар I Караѓорѓевиќ]] На 19 мај 1934 година новата бугарска Влада на чело со [[Кимон Георгиев]] законски го забранила постоењето на ВМРО на Иван Михајлов, по што била растурена целата нејзина организациона мрежа на територијата на Бугарија. Поголемиот дел на нејзиното членство било уапсено, додека Михајлов заедно со Менча Карничева и неговио соработник, Петар Ацев, се засолниле во Турција. Со распуштањето на ВМРО, заинтересираните страни за тоа, посебно политичките кругови во Кралството Југославија, мислеле дека ќе престанат терористичките акции на ВМРО, посебно врз Кралството Југославија. Меѓутоа ВМРО неколку години пред нејзиното растурање, а и потоа, се поврзала со некои радикални организации во тогашната Југославија, кои се бореле против нејзиното уставно устројство и за отцепување на територии и формирање на независни држави. На 20 април 1929 година како гости на Националниот комитет на македонските братства во Бугарија пристигнале водачите на усташката организација од [[Анте Павелиќ]] и [[Густав Перчец]], и овде со раководството на ВМРО било разговарано за заедничка борба против српската хегемонија во Кралството Југославија, на оваа средба била донесена Декларација за создавање на независна Македонија и Хрватска, а Павелиќ и Перчец биле прунудени да заминат во илегала бидејќи властите во [[Белград]] ги осудиле на смрт <ref name="HRVOR">[http://hr.wikipedia.org/wiki/Povijest_Nezavisne_Dr%C5%BEave_Hrvatske_(Matkovi%C4%87) Hrvoje Matković POVIJEST NEZAVISNE DRŽAVE HRVATSKE Drugo, dopunjeno izdanje Zagreb, 2002.]</ref>. Во истиот тој период македонските и хрватските емигрантски организации во Америка постигнале спогодба за соработка за нивна заедничка борба против српскиот режим во Југославија. Во [[Женева]] повторно дошло до средба помеѓу [[Анте Павелиќ]] и Иван Михајлов, каде покрај разговорите за продолжување на соработката, Павелиќ настојувал да се изврши атентат врз југословенскиот крал Александар Караѓорѓевиќ во содејство на усташката организација и ВМРО, меѓутоа Михајлов изразил воздржаност. Во 1930 година со помош на Анте Павелиќ во арсеналот на ВМРО влегле 1 000 автоматски пушки, кои биле купени од фабриката ''Хајнрих Фолмер''. За возврат од страна на ВМРО на располагање на усташката организација и бил испратен специјалист за употреба и ракување со експлозивни материи, а како инструктор на усташките терористи во нивниот логор за обука кој бил стациониран во [[Јанка Пуста]] во Унгарија, во 1931 година отишол Кирил Дрангов. Во истото време Черноземски тајно патува за Италија, каде е назначен за инструктор во специјалниот логор на усташите во Борготаро. Соработката меѓу двете организации продолжила со тоа што на 12 февруари 1933 година во Горна Џумаја, на [[Голем македонски собор|Големиот собор]] на македонската емиграција што тогаш ја истакнал паролата за создавање на независна Македонија и се обратил и пратеникот од усташката емиграција со поддршка на таа идеја - Марко Дошен. Во 1932 г. Черноземски е испратен за инструктор во базата во Јанка Пуста. Сите овие околности во непосредното опкружување на Југославија говореле дека овие две организации се подготвувале за некоја крупна вооружена акција. [[Податотека:Лажниот пасош на Владо Черноземски.jpg|мини|лево|200п|Лажниот пасош на Владо Черноземски]] На 9 октомври 1934 година во [[Истанбул]], [[Турција]], во домот на бугарскиот митрополит Андреј Велички, по ручекот излегле на терасата за да го испијат попладневното кафе, митрополитот и водачот на распуштената ВМРО, Иван Михајлов. Некаде околу 16 часот, Михајлов погледнал на часовникот и изјавил: :''Во овој момент ќе се случи нешто, коешто ќе биде фатално за човештвото! Започна ново броење на годините. Се начнува календарот на...Втората светска војна!''<ref>Петьр Япов,Пьтуване из дневниците на митрополит Андрей,глава на задграничната Бьлгарска православна цьрква,Ню Юрк,1937-1972,Марскилският атентат с участието на Ванчо Михайлов и ВМРО 9 октомври</ref>. Михајлов му објаснил на бугарскиот митрополит дека бил испланиран атентат врз југословенскиот крал [[Александар I Караѓорѓевиќ|Александар Караѓорѓевиќ]] и дека во тој момент веќе бил убиен во францускиот град [[Марсеј]]. Михајлов понатаму дообјаснил дека зад атентатот стоел не само ВМРО, туку и [[Германија]] и некои други земји, коишто не ги посочил. Следното утро митрополитот Андреј Велички побрзал да ги купи сите можни весници коишто ги имало во Истанбул. На насловните страни митрополитот го видел и прочитал сето она што претходниот ден му го имал навестено неговиот гостин. Во октомври 1934 година француската влада го очекувала пристигнувањето на југословенскиот крал Александар во неговата прва официјална посета на Франција. На 9 октомври паробродот ''Дубровник'' пристигнал во пристаништето во Марсеј. На палубата на југословенскиот [[параход]] се качила француската делегација, која му посакала добредојде на кралот Александар. Југословенскиот крал на брегот бил пречекан од страна на францускиот министер за надворешни работи [[Луј Барту]]. По официјалниот пречек, кралот Александар се качил во подготвениот автомобил за таа цел, до него седнал министерот Барту, а на едно од седиштата на автомобилот седнал и генералот Жорж. Во другиот автомобил се возеле југословенскиот министер за надворешни работи Јефтиќ и францускиот министер Пиетри, позади коишто следувала кралската придружба и луѓето што го организирале дочекот. Југословенската кралица Марија поради тоа што страдала од морска болест кон Франција патувала со воз. Пред посетата на југословенскиот крал службата за државна безбедност на Франција добила анонимно писмо, во кое пишувало дека Александар ќе биде убиен во Франција. Шпекулациите за можниот атентат ги подгреале и натписите во париските весници ''Пари-миди'' и ''Пари-соар'', кој на денот на посетата пишувале дека врз југословенскиот крал се подготвувал атентат од страна на терористички организации на хрватската емиграција. Меѓутоа поголемиот број од релевантните безбедносни фактори во Франција не ги сфатиле за сериозно овие закани. [[Податотека:Louis Barthou 01.jpg|лево|мини|150п|Луј Барту]][[Податотека:1934-10-17 King Alexander Assassination.ogv|мини|350п|десно|Атентат на кралот Александар]] Посетата започнала со бавно придвижување на поворката среде толпата, која се создала за да го види високиот гостин од Југославија. Автомобилите се движеле со брзина од околу 4 км на час, наместо со предвидените по протокол, 20 км на час, што се практикувало при возењето на секој владетел. Однесувањето на луѓето во толпата било смирувачко и не постоеле какви било знаци дека може нешто да се случи. Поворката со автомобилите се движела на средината на улицата помеѓу трамвајските шини. Состојбата укажувала на тоа дека критичните моменти и стравувањата за атентат биле неоправдани. Меѓутоа кога часовникот покажувал 4 и 20 минути попладне и поворката автомобили веќе се наоѓала пред зградата на берзата во градот од толпата луѓе излегол еден човек. Полковникот Пиоле, еден од обезбедувањето на поворката, во тој момент се обидел да го сврти коњот за да се врати и да го заштити автомобилот во кој се наоѓал кралот Александар од таинствениот напаѓач. Меѓутоа напаѓачот бил побрз од него и успеал да се искачи на платформата на кралскиот автомобил и да се најде непосредно пред самиот крал Александар Караѓорѓевиќ. Атентаторот извадил револвер и испукал два куршуми во градите на кралот, кој паднал на седиштето целиот облеан во крв. Следниот истрел го погодил во раката францускиот министер за надворешни работи, Луј Барту. Револверските истрели го исплашиле возачот Фуасак, кој го запрел автомобилот и побегнал, додека генералот Жорж кој седел пред кралот Александар се обидел да го онеспособи атентаторот, но бил погоден со револверски истрели, два во градите и по еден во секоја рака. Потоа врз терористот скокнал и се обидел да го собори полицаецот Гали, но и тој бил застрелан. Полковникот Пиоле успеал да го скроти својот коњ и да го сврти кон атентаторот на кој му задал два удари со сабјата, додека во исто време кон него започнале да пукаат и другите полицајци од обезбедувањето. Во општата пукотница што настанала биле убиени и неколку луѓе од масата што се собрала да го пречека југословенскиот крал. После овие настани се случило панично бегство на толпата луѓе, при што настрадал атентаторот, а било констатирано дека кралот е мртов. Атентатот врз југословенскиот крал бил погубен и за францускиот министер за надворешни работи Луј Барту. Атентаторот во тешка состојба бил пренесен во болница и околу 8 часот навечер, без да дојде при свест, подлегнал на повредите. При прегледот на личните работи на атентаторот, полицијата во неговите алишта пронашла чехословачки пасош на име Петер Келеман, како и револвери. од марката ''Маузер'' и Валтер и бомба. При аутопсијата на неговата десна рака била пронајдена тетоважа со иницијалите на ВМРО, череп, вкрстени коски и паролата [[Слобода или смрт]]. Атентаторот бил погребан на 12 октомври на гробиштата во Марсеј и неговиот гроб не бил одбележан. При обдукцијата на телото на атентаторот има веројатност дека бил пронајден куршум за кој се сметало дека веројатно бил истрелан од неговиот соучесник од усташкото движење, Мијо Крал. Тоа било договорено пред извршувањето на атентатот за да не проговори нешто во врска со неговото планирање во случај да биде фатен од страна на француските власти. Смртта кај атентаторот настанала од тој куршум, без да може да ја голтне отровната ампула која ја имал во неговата уста и која исто така ја чувал за да не биде жив фатен по атентатот. [[Податотека:Chernozemski Automatic Pistol.jpg|мини|лево|300п|Автоматскиот пиштол Маузер со кој Черноземски го убил кралот]][[Податотека:Марсејски атентат 2.jpg|мини|десно|350п|Моментот кога Полковникот Пиоле го расекува Черноземски]] Атентаторот на југословенскиот крал Александар Караѓорѓевиќ бил Владо Георгиев-Черноземски, кои во круговите на ВМРО, од каде што потекнувал, бил познат под името Владо Шоферот. Всушност, вистинското име на терористот не било ни горенаведеното, туку Величко Димитров-Керин. Черноземски бил назначен од страна на раководството на ВМРО да ја изврши оваа тешка задача поради неговата храброст и големиот број на атентати што пред тоа ги имал успешно извршено благодарение на неговата умешност во ракувањето со оружје. Черноземски ја напуштил Бугарија во летото 1932 година, по наредба на ВМРО и местото на неговиот престој не било познато. Веројатно од тогаш започнале и подготовките за извршување на атентатот врз кралот Александар. Непосредните соработници на терористот на ВМРО во извршувањето на атентатот биле членовите на усташката организација Мијо Крал, Иван Рајиќ и Звонимир Поспишил, додека непосреден раководител на акцијата бил еден од првенците на оваа хрватска организација, Еуген Кватерник. Завршните подготовки за атентатот започнале во [[Швајцарија]] кон крајот на септември 1934 година. Веднаш по атентатот врз југословенскиот крал, истрагата на полицијата била насочена кон откривање на сите усташки терористички организации на териториите на поголем број европски држави, додека вниманието кон испитување на учеството на ВМРО во атентатот, било многу мало или воопшто никакво поради тоа што уште не се знаел вистинскиот идентитет на атентаторот. Во сите овие настани неоспорна била улогата што ја имала ВМРО. Колку и да не била насочувана истрагата во правец на откривањето на вмешаноста на оваа македонска организација во подготовката на атентатот, фактите зборувале поинаку. Директниот егзекутор потекнувал од нејзините редови, туку и улогата на нејзиниот водач Иван Михајлов останала вешто прикриена, бидејќи острицата по извршениот атентат била насочена кон хрватската усташка организација, која судејќи по се одиграла епизодна улога. Атентатот врз кралот Александар Караѓорѓевиќ претставувал круна на сите убиства што организацијата ВМРО ги вршела во периодот помеѓу двете светски војни. Без да дојде во сознание, атентаторот умира во 8 часот вечерта во болницата. Во алиштата му откриваат чехословачки пасош на име Петер Келемен, револвери Маузер и Валтер и бомба. На десната рака имал тетоважа со иницијалите на ВМРО: череп, вкрстени коски и девиза [[Слобода или смрт]]. Погребан е на 12 октомври на марсејските гробишта во присуство на двајца детективи и гробари. Местото на погребот не е означено. == Галерија == <center> <gallery> Податотека:Assassin Bulgarian terrorist.jpg|Статија во весник Winnipeg Free Press за Черноземски. File:Vlado Chernozemski Kamenitsa Memorial stone2.jpg|Спомен -плоча во родната Каменица. File:Vlado Chernozemski Street Kamenitsa.jpg|Главната улица во Каменица - „Владо Черноземски“. </gallery> </center> == Извори == {{рв|Vlado Chernozemski}} {{reflist}} == Надворешни врски == * [http://www.youtube.com/watch?v=Av_2ADN2DAo Атентат на ВМРО 9 октомври 1934 Владо Црноземски] * [http://vmro-istorija.blog.com.mk/node/56680 Марсејскиот атентат] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070929093514/http://vmro-istorija.blog.com.mk/node/56680 |date=2007-09-29 }} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Черноземски, Владо}} [[Категорија:Дејци на ВМРО]] [[Категорија:Македонски револуционери]] [[Категорија:Македонски атентатори]] [[Категорија:Луѓе од Велинград]] [[Категорија:Македонци во Бугарија]] [[Категорија:Родени во 1897 година]] [[Категорија:Починати во 1934 година]] [[Категорија:Кралоубијци]] m6hv4ruq1mrl2wrilas8srge2w3qcws 5642389 5642314 2026-10-09T10:52:38Z Gurther 105215 Одбиена последната промена (од [[Специјална:Придонеси/~2026-54094-13|~2026-54094-13]]) и ја поврати преработката 5622589 на InternetArchiveBot 5642389 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Владо Черноземски | портрет = Chernozemski.jpg | px = | опис = Владо Черноземски | родено-име = Величко Димитров Керин | роден-дата = [[19 октомври]] [[1897]] | роден-место = [[Велинград]], [[Кнежевство Бугарија]] | починал-дата = [[10 октомври]] [[1934]] {{мали|(возр. 36)}} | починал-место = [[Марсеј]], [[Франција]] | починал-причина = | националност = | наставка = | наставка1 = | наставка2 = <!-- ова е наставка само за полето „Починал“ --> | познат = Атентатите на: * [[Марсејски атентат|Александар Караѓорѓевиќ]] (1934) * [[Наум Томалевски]] (1930) * [[Димо Хаџи Димов]] (1924) | занимање = [[револуционер]] и [[терорист]] }} '''Величко Димитров Керин''', повеќе познат по неговите псевдоними '''Владо Черноземски''', '''Владо Шоферот''' и '''Петар Келеман'''<ref>{{Псевдоними|20, 24, 77, 106}}</ref> ([[Велинград]], [[19 октомври]] [[1897]] — [[Марсеј]], [[10 октомври]] [[1934]]) — истакнат [[револуционер]] и [[терорист]] од [[Бугарија]]. Член и деец на [[Внатрешна македонска револуционерна организација (Автономистичка)|Внатрешната македонска револуционерна организација (Автономисти)]]. Одговорен за [[Марсејски атентат|атентатот на Александар I Караѓорѓевиќ]], тогашен крал на [[Кралството Југославија]], во [[1934|1934 година]].<ref>Историската политика и историските "ремек-дела” во Македонија пред и по 1991 [http://newbalkanpolitics.org.mk/OldSite/Issue_6/troebst.historical.mac.asp Стефан Троебст, Лајпциг] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100726130438/http://newbalkanpolitics.org.mk/OldSite/Issue_6/troebst.historical.mac.asp|date=2010-07-26}}</ref><ref>Виолета Ачкоска и Никола Жежов, „Предавствата и атентатите во македонската историја“. Издателство Макавеј, Скопје, 2003</ref><ref>Борис Гърдев. „Марсилският атентат сваля правителството на Кимон Георгиев“ [http://liternet.bg/publish4/bgyrdev/istoria/kgeorgiev.htm Литернет, 6 септември 2003, Бр. 9 (46)]</ref><ref>„Сръбскиятъ краль убитъ!“, The Macedonian Tribune, Vol. VIII, Number 399, October 11, 1934</ref><ref>„Пълни подробности по убийството на сръбския краль Александъръ“, The Macedonian Tribune, Vol. VIII, Number 101, October 25, 1934</ref><ref>[http://www.promacedonia.org/ms/ms_5.html Митре Стаменов. „Атентатът в Марсилия. Владо Черноземски. Живот, отдаден на Македония“, София, 1993.]</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.slovo.bg/showwork.php3?AuID=23&WorkID=5733&Level=2 |title=Георги Данаилов. „Доколкото си спомням“ |accessdate=2026-03-27 |archive-date=2025-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251013013604/http://www.slovo.bg/showwork.php3?AuID=23&WorkID=5733&Level=2 |url-status=dead }}</ref> Учесник во ликвидирањето на [[Димо Хаџи Димов]] и [[Наум Томалевски]].<ref>Collier's Encyclopedia, with Bibliography and Index by William Darrach Halsey, Emanuel Friedman P.F. Collier 1986, page 725: ''...Operatives of the Macedonian terrorist organization IMRO assassinated Stamboliski's close adviser Alexander Dimitrov...''</ref><ref>The Turning Point: The Assassination of Louis Barthou and King Alexander I of Yugoslavia by Allen Roberts, St. Martin's Press 1970, page 35: ''...Pavelich had had many conferences with the leaders of the IMRO, a Macedonian terrorist organization also subsidized by Italy. IMRO bands staged many raids...''</ref><ref>A History of Fascism, 1914 – 1945 by Stanley G. Payne, Routledge 1996, page 406: ...''Pavelic and his followers eventually decided to strike down the head of state. In collusion with IMRO, the Macedonian terrorist organization, three Ustashi agents were the direct accomplices of the IMRO assassins who murdered King Alexander and the French foreign minister in Marseilles in October 1934''...</ref><ref>No End to War: Terrorism in the Twenty-First by Walter Laqueur, Continuum International Publishing Group 2004, page 20: ...''Hovever, the Balkans have a long tradition of terrorism in which the Macedonian Revolutionary Organization (IMRO) played a leading role as well as Croat Ustasha''...</ref><ref>fHistory of the Balkans by Barbara Jelavich, Cambridge University Press 1983, page 208: ...''With the assistance of the army and the moderate wing of IMRO, the government was able to disband the terrorist organization; its leader, Ivan Mihailov fled''...</ref> ==Животопис== ===Потекло и рани години=== Величко Димитров Керин е роден на [[19 октомври]] [[1897|1897 година]] во селото Каменица, денес населба на [[Велинград]]. Во тоа време градот бил под делокруг на [[Кнежевство Бугарија|Кнежевството Бугарија]]. Неговото семејство имало потекло од [[Разлошко]]. Стекнал основно образование во неговото мајчинско село. Од млада возраст бил [[Алкохоличари|алкохоличар]]. Но подоцна се откажал и станал [[Вегетаријанство|вегетаријанец]]. Служел како војник во [[Пловдив]] и учествувал во [[Првата светска војна]]. Ослободен бил од воена служба во [[1919|1919 година]]. Во [[1920|1920 година]] се оженил и во [[1923|1923 година]] се родила неговата ќерка Латинка. [[1925|Две години]] подоцна се разведил. === Револуционерна дејност === Во почетокот на [[1920-тите]] се преселил во [[Банско (град)|Банско]] каде почнал да соработува со [[Тодор Александров]]. Во [[1922|1922 година]] се приклучил во [[Внатрешна македонска револуционерна организација (Автономистичка)|Внатрешната македонска револуционерна организација (Автономисти)]]. Се приклучил во четата на [[Иван Брло]] и подоцна Трајан Лакавишки. Четнички дејствувал во [[Штипско]], [[Кочанско]] и [[Радовишко]]. Учествувал во околу 15 престрелки со полицајци од [[Вардарска Македонија]]. Станал познат како еден од најдобрите стрелци на организацијата. Во [[1924|1924 година]] се преселил во [[Софија]] под наредба од Александров. Таму блиску соработувал со ЦК на ВМРО (Автономисти).[[Податотека:Trayan Lakavishki cheta IMARO.JPG|мини|десно|300п|Четата на Трајан Лакавишки, втор од лево е Владо Черноземски.]] ==== Атентаторство ==== После [[Убиство на Тодор Александров|убиството на Тодор Александров]], [[Иван Михајлов]] бил новиот претседател на организацијата. Михајлов му дадол задача на Черноземски да го ликвидирал [[Димо Хаџи Димов]]. Хаџи Димов за време на денските часови на 13 септември разбрал за убиството на [[Славчо Ковачев]], негов пријател и сомисленик, за кој акт тој искоментирал дека повторно започнале физичките истребувања во македонското револуционерно движење и изразил жалење за таквата состојба. [[Димо Хаџи Димов]] се упатил кон кафеаната Галик за да се запознае со подробности околу убиството на Ковачев. На улицата ''Пиротска'' тој бил пречекан од Владо Черноземски, кој со неколку револверски истрели го соборил на земја, а за да се осигури во неговата смрт се наведнал над трупот на жртвата и пукал уште двапати. Во 1924 година Софискиот окружен суд го осудува на смрт со бесење, но пресудата не е извршена, а во 1925 година Черноземски бега од полицијата. Неговата пожртвуваност во името на македонската кауза кај него се граничела со фанатизам. Во 1927 година тој изјавил дека е подготвен да организира напад во салата за седници на [[Друштво на народите|Друштвото на народите]], со цел да го сврти вниманието на Светската организација за судбината на македонското население, но неговиот предлог не бил прифатен. Во 1930 година го ликвидирал [[Наум Томалевски]], еден од водачите на [[Протогеровисти]]те. Черноземски по вторпат е осуден на смрт, поради убиството на Томалевски, но во 1932 година тој бил помилуван поради блиските односи на Иван Михајлов со бугарските власти и дворот. Во меѓувреме, во 1929 година во [[Бугарија]], на покана на ЦК на [[ВМРО (Автономистичка)|ВМРО]] е [[Анте Павелиќ]]. При оваа посета бил склучен договор за заедничка борба за извојување на независна Македонија и Хрватска. ====Марсејски атентат==== {{Главна|Марсејски атентат}} [[Податотека:Cernozemski ustaska uniforma.jpg|мини|десно|200п|Владо Черноземски во усташка униформа]] {{quote|''За главен водач на групата атентатори, Павелиќ го поставил Еуген Дидо Кватерник. Атентатори се подготвувале на Јанка Пуста во Унгарија, отаму со фалсификувани пасоши преку Австрија и Швајцарија стигнале во Франција. Во Швајцарија им се приклучил и Дидо Кватерник во придружба на Македонецот, член на ВМРО (Внатрешна македонска револуционерна организација), наречен Владо Шоферот. Впрочем, ВМРО одржувало добри односи со усташката организација поради заедничката цел - рушење на Југославија. Затоа (ВМРО б.н) испраќала свои членови како инструктори за диверзански акции. И споменатиот Владо Шоферот бил еден од нив.''|'''Хрвоје Матковиќ'''|'''Историја на Независна Држава Хрватска'''<ref name="HRVOR" /> }} [[Податотека:Kralj aleksandar1.jpg|мини|десно|200п|Александар I Караѓорѓевиќ]] На 19 мај 1934 година новата бугарска Влада на чело со [[Кимон Георгиев]] законски го забранила постоењето на ВМРО на Иван Михајлов, по што била растурена целата нејзина организациона мрежа на територијата на Бугарија. Поголемиот дел на нејзиното членство било уапсено, додека Михајлов заедно со Менча Карничева и неговио соработник, Петар Ацев, се засолниле во Турција. Со распуштањето на ВМРО, заинтересираните страни за тоа, посебно политичките кругови во Кралството Југославија, мислеле дека ќе престанат терористичките акции на ВМРО, посебно врз Кралството Југославија. Меѓутоа ВМРО неколку години пред нејзиното растурање, а и потоа, се поврзала со некои радикални организации во тогашната Југославија, кои се бореле против нејзиното уставно устројство и за отцепување на територии и формирање на независни држави. На 20 април 1929 година како гости на Националниот комитет на македонските братства во Бугарија пристигнале водачите на усташката организација од [[Анте Павелиќ]] и [[Густав Перчец]], и овде со раководството на ВМРО било разговарано за заедничка борба против српската хегемонија во Кралството Југославија, на оваа средба била донесена Декларација за создавање на независна Македонија и Хрватска, а Павелиќ и Перчец биле прунудени да заминат во илегала бидејќи властите во [[Белград]] ги осудиле на смрт <ref name="HRVOR">[http://hr.wikipedia.org/wiki/Povijest_Nezavisne_Dr%C5%BEave_Hrvatske_(Matkovi%C4%87) Hrvoje Matković POVIJEST NEZAVISNE DRŽAVE HRVATSKE Drugo, dopunjeno izdanje Zagreb, 2002.]</ref>. Во истиот тој период македонските и хрватските емигрантски организации во Америка постигнале спогодба за соработка за нивна заедничка борба против српскиот режим во Југославија. Во [[Женева]] повторно дошло до средба помеѓу [[Анте Павелиќ]] и Иван Михајлов, каде покрај разговорите за продолжување на соработката, Павелиќ настојувал да се изврши атентат врз југословенскиот крал Александар Караѓорѓевиќ во содејство на усташката организација и ВМРО, меѓутоа Михајлов изразил воздржаност. Во 1930 година со помош на Анте Павелиќ во арсеналот на ВМРО влегле 1 000 автоматски пушки, кои биле купени од фабриката ''Хајнрих Фолмер''. За возврат од страна на ВМРО на располагање на усташката организација и бил испратен специјалист за употреба и ракување со експлозивни материи, а како инструктор на усташките терористи во нивниот логор за обука кој бил стациониран во [[Јанка Пуста]] во Унгарија, во 1931 година отишол Кирил Дрангов. Во истото време Черноземски тајно патува за Италија, каде е назначен за инструктор во специјалниот логор на усташите во Борготаро. Соработката меѓу двете организации продолжила со тоа што на 12 февруари 1933 година во Горна Џумаја, на [[Голем македонски собор|Големиот собор]] на македонската емиграција што тогаш ја истакнал паролата за создавање на независна Македонија и се обратил и пратеникот од усташката емиграција со поддршка на таа идеја - Марко Дошен. Во 1932 г. Черноземски е испратен за инструктор во базата во Јанка Пуста. Сите овие околности во непосредното опкружување на Југославија говореле дека овие две организации се подготвувале за некоја крупна вооружена акција. [[Податотека:Лажниот пасош на Владо Черноземски.jpg|мини|лево|200п|Лажниот пасош на Владо Черноземски]] На 9 октомври 1934 година во [[Истанбул]], [[Турција]], во домот на бугарскиот митрополит Андреј Велички, по ручекот излегле на терасата за да го испијат попладневното кафе, митрополитот и водачот на распуштената ВМРО, Иван Михајлов. Некаде околу 16 часот, Михајлов погледнал на часовникот и изјавил: :''Во овој момент ќе се случи нешто, коешто ќе биде фатално за човештвото! Започна ново броење на годините. Се начнува календарот на...Втората светска војна!''<ref>Петьр Япов,Пьтуване из дневниците на митрополит Андрей,глава на задграничната Бьлгарска православна цьрква,Ню Юрк,1937-1972,Марскилският атентат с участието на Ванчо Михайлов и ВМРО 9 октомври</ref>. Михајлов му објаснил на бугарскиот митрополит дека бил испланиран атентат врз југословенскиот крал [[Александар I Караѓорѓевиќ|Александар Караѓорѓевиќ]] и дека во тој момент веќе бил убиен во францускиот град [[Марсеј]]. Михајлов понатаму дообјаснил дека зад атентатот стоел не само ВМРО, туку и [[Германија]] и некои други земји, коишто не ги посочил. Следното утро митрополитот Андреј Велички побрзал да ги купи сите можни весници коишто ги имало во Истанбул. На насловните страни митрополитот го видел и прочитал сето она што претходниот ден му го имал навестено неговиот гостин. Во октомври 1934 година француската влада го очекувала пристигнувањето на југословенскиот крал Александар во неговата прва официјална посета на Франција. На 9 октомври паробродот ''Дубровник'' пристигнал во пристаништето во Марсеј. На палубата на југословенскиот [[параход]] се качила француската делегација, која му посакала добредојде на кралот Александар. Југословенскиот крал на брегот бил пречекан од страна на францускиот министер за надворешни работи [[Луј Барту]]. По официјалниот пречек, кралот Александар се качил во подготвениот автомобил за таа цел, до него седнал министерот Барту, а на едно од седиштата на автомобилот седнал и генералот Жорж. Во другиот автомобил се возеле југословенскиот министер за надворешни работи Јефтиќ и францускиот министер Пиетри, позади коишто следувала кралската придружба и луѓето што го организирале дочекот. Југословенската кралица Марија поради тоа што страдала од морска болест кон Франција патувала со воз. Пред посетата на југословенскиот крал службата за државна безбедност на Франција добила анонимно писмо, во кое пишувало дека Александар ќе биде убиен во Франција. Шпекулациите за можниот атентат ги подгреале и натписите во париските весници ''Пари-миди'' и ''Пари-соар'', кој на денот на посетата пишувале дека врз југословенскиот крал се подготвувал атентат од страна на терористички организации на хрватската емиграција. Меѓутоа поголемиот број од релевантните безбедносни фактори во Франција не ги сфатиле за сериозно овие закани. [[Податотека:Louis Barthou 01.jpg|лево|мини|150п|Луј Барту]][[Податотека:1934-10-17 King Alexander Assassination.ogv|мини|350п|десно|Атентат на кралот Александар]] Посетата започнала со бавно придвижување на поворката среде толпата, која се создала за да го види високиот гостин од Југославија. Автомобилите се движеле со брзина од околу 4 км на час, наместо со предвидените по протокол, 20 км на час, што се практикувало при возењето на секој владетел. Однесувањето на луѓето во толпата било смирувачко и не постоеле какви било знаци дека може нешто да се случи. Поворката со автомобилите се движела на средината на улицата помеѓу трамвајските шини. Состојбата укажувала на тоа дека критичните моменти и стравувањата за атентат биле неоправдани. Меѓутоа кога часовникот покажувал 4 и 20 минути попладне и поворката автомобили веќе се наоѓала пред зградата на берзата во градот од толпата луѓе излегол еден човек. Полковникот Пиоле, еден од обезбедувањето на поворката, во тој момент се обидел да го сврти коњот за да се врати и да го заштити автомобилот во кој се наоѓал кралот Александар од таинствениот напаѓач. Меѓутоа напаѓачот бил побрз од него и успеал да се искачи на платформата на кралскиот автомобил и да се најде непосредно пред самиот крал Александар Караѓорѓевиќ. Атентаторот извадил револвер и испукал два куршуми во градите на кралот, кој паднал на седиштето целиот облеан во крв. Следниот истрел го погодил во раката францускиот министер за надворешни работи, Луј Барту. Револверските истрели го исплашиле возачот Фуасак, кој го запрел автомобилот и побегнал, додека генералот Жорж кој седел пред кралот Александар се обидел да го онеспособи атентаторот, но бил погоден со револверски истрели, два во градите и по еден во секоја рака. Потоа врз терористот скокнал и се обидел да го собори полицаецот Гали, но и тој бил застрелан. Полковникот Пиоле успеал да го скроти својот коњ и да го сврти кон атентаторот на кој му задал два удари со сабјата, додека во исто време кон него започнале да пукаат и другите полицајци од обезбедувањето. Во општата пукотница што настанала биле убиени и неколку луѓе од масата што се собрала да го пречека југословенскиот крал. После овие настани се случило панично бегство на толпата луѓе, при што настрадал атентаторот, а било констатирано дека кралот е мртов. Атентатот врз југословенскиот крал бил погубен и за францускиот министер за надворешни работи Луј Барту. Атентаторот во тешка состојба бил пренесен во болница и околу 8 часот навечер, без да дојде при свест, подлегнал на повредите. При прегледот на личните работи на атентаторот, полицијата во неговите алишта пронашла чехословачки пасош на име Петер Келеман, како и револвери. од марката ''Маузер'' и Валтер и бомба. При аутопсијата на неговата десна рака била пронајдена тетоважа со иницијалите на ВМРО, череп, вкрстени коски и паролата [[Слобода или смрт]]. Атентаторот бил погребан на 12 октомври на гробиштата во Марсеј и неговиот гроб не бил одбележан. При обдукцијата на телото на атентаторот има веројатност дека бил пронајден куршум за кој се сметало дека веројатно бил истрелан од неговиот соучесник од усташкото движење, Мијо Крал. Тоа било договорено пред извршувањето на атентатот за да не проговори нешто во врска со неговото планирање во случај да биде фатен од страна на француските власти. Смртта кај атентаторот настанала од тој куршум, без да може да ја голтне отровната ампула која ја имал во неговата уста и која исто така ја чувал за да не биде жив фатен по атентатот. [[Податотека:Chernozemski Automatic Pistol.jpg|мини|лево|300п|Автоматскиот пиштол Маузер со кој Черноземски го убил кралот]][[Податотека:Марсејски атентат 2.jpg|мини|десно|350п|Моментот кога Полковникот Пиоле го расекува Черноземски]] Атентаторот на југословенскиот крал Александар Караѓорѓевиќ бил Владо Георгиев-Черноземски, кои во круговите на ВМРО, од каде што потекнувал, бил познат под името Владо Шоферот. Всушност, вистинското име на терористот не било ни горенаведеното, туку Величко Димитров-Керин. Черноземски бил назначен од страна на раководството на ВМРО да ја изврши оваа тешка задача поради неговата храброст и големиот број на атентати што пред тоа ги имал успешно извршено благодарение на неговата умешност во ракувањето со оружје. Черноземски ја напуштил Бугарија во летото 1932 година, по наредба на ВМРО и местото на неговиот престој не било познато. Веројатно од тогаш започнале и подготовките за извршување на атентатот врз кралот Александар. Непосредните соработници на терористот на ВМРО во извршувањето на атентатот биле членовите на усташката организација Мијо Крал, Иван Рајиќ и Звонимир Поспишил, додека непосреден раководител на акцијата бил еден од првенците на оваа хрватска организација, Еуген Кватерник. Завршните подготовки за атентатот започнале во [[Швајцарија]] кон крајот на септември 1934 година. Веднаш по атентатот врз југословенскиот крал, истрагата на полицијата била насочена кон откривање на сите усташки терористички организации на териториите на поголем број европски држави, додека вниманието кон испитување на учеството на ВМРО во атентатот, било многу мало или воопшто никакво поради тоа што уште не се знаел вистинскиот идентитет на атентаторот. Во сите овие настани неоспорна била улогата што ја имала ВМРО. Колку и да не била насочувана истрагата во правец на откривањето на вмешаноста на оваа македонска организација во подготовката на атентатот, фактите зборувале поинаку. Директниот егзекутор потекнувал од нејзините редови, туку и улогата на нејзиниот водач Иван Михајлов останала вешто прикриена, бидејќи острицата по извршениот атентат била насочена кон хрватската усташка организација, која судејќи по се одиграла епизодна улога. Атентатот врз кралот Александар Караѓорѓевиќ претставувал круна на сите убиства што организацијата ВМРО ги вршела во периодот помеѓу двете светски војни. Без да дојде во сознание, атентаторот умира во 8 часот вечерта во болницата. Во алиштата му откриваат чехословачки пасош на име Петер Келемен, револвери Маузер и Валтер и бомба. На десната рака имал тетоважа со иницијалите на ВМРО: череп, вкрстени коски и девиза [[Слобода или смрт]]. Погребан е на 12 октомври на марсејските гробишта во присуство на двајца детективи и гробари. Местото на погребот не е означено. == Галерија == <center> <gallery> Податотека:Assassin Bulgarian terrorist.jpg|Статија во весник Winnipeg Free Press за Черноземски. File:Vlado Chernozemski Kamenitsa Memorial stone2.jpg|Спомен -плоча во родната Каменица. File:Vlado Chernozemski Street Kamenitsa.jpg|Главната улица во Каменица - „Владо Черноземски“. </gallery> </center> == Извори == {{рв|Vlado Chernozemski}} {{reflist}} == Надворешни врски == * [http://www.youtube.com/watch?v=Av_2ADN2DAo Атентат на ВМРО 9 октомври 1934 Владо Црноземски] * [http://vmro-istorija.blog.com.mk/node/56680 Марсејскиот атентат] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070929093514/http://vmro-istorija.blog.com.mk/node/56680 |date=2007-09-29 }} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Черноземски, Владо}} [[Категорија:Дејци на ВМРО]] [[Категорија:Македонски револуционери]] [[Категорија:Македонски атентатори]] [[Категорија:Луѓе од Велинград]] [[Категорија:Македонци во Бугарија]] [[Категорија:Родени во 1897 година]] [[Категорија:Починати во 1934 година]] [[Категорија:Кралоубијци]] tdol9xu2nrctdoi7ugao832k9503qxw 5642406 5642389 2026-10-09T11:46:57Z ~2026-54273-96 137567 Променето е името на земјата. Тој доаѓа од Македонија а не од бугарија 5642406 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Владо Черноземски | портрет = Chernozemski.jpg | px = | опис = Владо Черноземски | родено-име = Величко Димитров Керин | роден-дата = [[19 октомври]] [[1897]] | роден-место = [[Велинград]], [[Кнежевство Бугарија]] | починал-дата = [[10 октомври]] [[1934]] {{мали|(возр. 36)}} | починал-место = [[Марсеј]], [[Франција]] | починал-причина = | националност = | наставка = | наставка1 = | наставка2 = <!-- ова е наставка само за полето „Починал“ --> | познат = Атентатите на: * [[Марсејски атентат|Александар Караѓорѓевиќ]] (1934) * [[Наум Томалевски]] (1930) * [[Димо Хаџи Димов]] (1924) | занимање = [[револуционер]] и [[терорист]] }} '''Величко Димитров Керин''', повеќе познат по неговите псевдоними '''Владо Черноземски''', '''Владо Шоферот''' и '''Петар Келеман'''<ref>{{Псевдоними|20, 24, 77, 106}}</ref> ([[Велинград]], [[19 октомври]] [[1897]] — [[Марсеј]], [[10 октомври]] [[1934]]) — истакнат [[револуционер]] и [[терорист]] од Македонија. Член и деец на [[Внатрешна македонска револуционерна организација (Автономистичка)|Внатрешната македонска револуционерна организација (Автономисти)]]. Одговорен за [[Марсејски атентат|атентатот на Александар I Караѓорѓевиќ]], тогашен крал на [[Кралството Југославија]], во [[1934|1934 година]].<ref>Историската политика и историските "ремек-дела” во Македонија пред и по 1991 [http://newbalkanpolitics.org.mk/OldSite/Issue_6/troebst.historical.mac.asp Стефан Троебст, Лајпциг] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100726130438/http://newbalkanpolitics.org.mk/OldSite/Issue_6/troebst.historical.mac.asp|date=2010-07-26}}</ref><ref>Виолета Ачкоска и Никола Жежов, „Предавствата и атентатите во македонската историја“. Издателство Макавеј, Скопје, 2003</ref><ref>Борис Гърдев. „Марсилският атентат сваля правителството на Кимон Георгиев“ [http://liternet.bg/publish4/bgyrdev/istoria/kgeorgiev.htm Литернет, 6 септември 2003, Бр. 9 (46)]</ref><ref>„Сръбскиятъ краль убитъ!“, The Macedonian Tribune, Vol. VIII, Number 399, October 11, 1934</ref><ref>„Пълни подробности по убийството на сръбския краль Александъръ“, The Macedonian Tribune, Vol. VIII, Number 101, October 25, 1934</ref><ref>[http://www.promacedonia.org/ms/ms_5.html Митре Стаменов. „Атентатът в Марсилия. Владо Черноземски. Живот, отдаден на Македония“, София, 1993.]</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.slovo.bg/showwork.php3?AuID=23&WorkID=5733&Level=2 |title=Георги Данаилов. „Доколкото си спомням“ |accessdate=2026-03-27 |archive-date=2025-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251013013604/http://www.slovo.bg/showwork.php3?AuID=23&WorkID=5733&Level=2 |url-status=dead }}</ref> Учесник во ликвидирањето на [[Димо Хаџи Димов]] и [[Наум Томалевски]].<ref>Collier's Encyclopedia, with Bibliography and Index by William Darrach Halsey, Emanuel Friedman P.F. Collier 1986, page 725: ''...Operatives of the Macedonian terrorist organization IMRO assassinated Stamboliski's close adviser Alexander Dimitrov...''</ref><ref>The Turning Point: The Assassination of Louis Barthou and King Alexander I of Yugoslavia by Allen Roberts, St. Martin's Press 1970, page 35: ''...Pavelich had had many conferences with the leaders of the IMRO, a Macedonian terrorist organization also subsidized by Italy. IMRO bands staged many raids...''</ref><ref>A History of Fascism, 1914 – 1945 by Stanley G. Payne, Routledge 1996, page 406: ...''Pavelic and his followers eventually decided to strike down the head of state. In collusion with IMRO, the Macedonian terrorist organization, three Ustashi agents were the direct accomplices of the IMRO assassins who murdered King Alexander and the French foreign minister in Marseilles in October 1934''...</ref><ref>No End to War: Terrorism in the Twenty-First by Walter Laqueur, Continuum International Publishing Group 2004, page 20: ...''Hovever, the Balkans have a long tradition of terrorism in which the Macedonian Revolutionary Organization (IMRO) played a leading role as well as Croat Ustasha''...</ref><ref>fHistory of the Balkans by Barbara Jelavich, Cambridge University Press 1983, page 208: ...''With the assistance of the army and the moderate wing of IMRO, the government was able to disband the terrorist organization; its leader, Ivan Mihailov fled''...</ref> ==Животопис== ===Потекло и рани години=== Величко Димитров Керин е роден на [[19 октомври]] [[1897|1897 година]] во селото Каменица, денес населба на [[Велинград]]. Во тоа време градот бил под делокруг на [[Кнежевство Бугарија|Кнежевството Бугарија]]. Неговото семејство имало потекло од [[Разлошко]]. Стекнал основно образование во неговото мајчинско село. Од млада возраст бил [[Алкохоличари|алкохоличар]]. Но подоцна се откажал и станал [[Вегетаријанство|вегетаријанец]]. Служел како војник во [[Пловдив]] и учествувал во [[Првата светска војна]]. Ослободен бил од воена служба во [[1919|1919 година]]. Во [[1920|1920 година]] се оженил и во [[1923|1923 година]] се родила неговата ќерка Латинка. [[1925|Две години]] подоцна се разведил. === Револуционерна дејност === Во почетокот на [[1920-тите]] се преселил во [[Банско (град)|Банско]] каде почнал да соработува со [[Тодор Александров]]. Во [[1922|1922 година]] се приклучил во [[Внатрешна македонска револуционерна организација (Автономистичка)|Внатрешната македонска револуционерна организација (Автономисти)]]. Се приклучил во четата на [[Иван Брло]] и подоцна Трајан Лакавишки. Четнички дејствувал во [[Штипско]], [[Кочанско]] и [[Радовишко]]. Учествувал во околу 15 престрелки со полицајци од [[Вардарска Македонија]]. Станал познат како еден од најдобрите стрелци на организацијата. Во [[1924|1924 година]] се преселил во [[Софија]] под наредба од Александров. Таму блиску соработувал со ЦК на ВМРО (Автономисти).[[Податотека:Trayan Lakavishki cheta IMARO.JPG|мини|десно|300п|Четата на Трајан Лакавишки, втор од лево е Владо Черноземски.]] ==== Атентаторство ==== После [[Убиство на Тодор Александров|убиството на Тодор Александров]], [[Иван Михајлов]] бил новиот претседател на организацијата. Михајлов му дадол задача на Черноземски да го ликвидирал [[Димо Хаџи Димов]]. Хаџи Димов за време на денските часови на 13 септември разбрал за убиството на [[Славчо Ковачев]], негов пријател и сомисленик, за кој акт тој искоментирал дека повторно започнале физичките истребувања во македонското револуционерно движење и изразил жалење за таквата состојба. [[Димо Хаџи Димов]] се упатил кон кафеаната Галик за да се запознае со подробности околу убиството на Ковачев. На улицата ''Пиротска'' тој бил пречекан од Владо Черноземски, кој со неколку револверски истрели го соборил на земја, а за да се осигури во неговата смрт се наведнал над трупот на жртвата и пукал уште двапати. Во 1924 година Софискиот окружен суд го осудува на смрт со бесење, но пресудата не е извршена, а во 1925 година Черноземски бега од полицијата. Неговата пожртвуваност во името на македонската кауза кај него се граничела со фанатизам. Во 1927 година тој изјавил дека е подготвен да организира напад во салата за седници на [[Друштво на народите|Друштвото на народите]], со цел да го сврти вниманието на Светската организација за судбината на македонското население, но неговиот предлог не бил прифатен. Во 1930 година го ликвидирал [[Наум Томалевски]], еден од водачите на [[Протогеровисти]]те. Черноземски по вторпат е осуден на смрт, поради убиството на Томалевски, но во 1932 година тој бил помилуван поради блиските односи на Иван Михајлов со бугарските власти и дворот. Во меѓувреме, во 1929 година во [[Бугарија]], на покана на ЦК на [[ВМРО (Автономистичка)|ВМРО]] е [[Анте Павелиќ]]. При оваа посета бил склучен договор за заедничка борба за извојување на независна Македонија и Хрватска. ====Марсејски атентат==== {{Главна|Марсејски атентат}} [[Податотека:Cernozemski ustaska uniforma.jpg|мини|десно|200п|Владо Черноземски во усташка униформа]] {{quote|''За главен водач на групата атентатори, Павелиќ го поставил Еуген Дидо Кватерник. Атентатори се подготвувале на Јанка Пуста во Унгарија, отаму со фалсификувани пасоши преку Австрија и Швајцарија стигнале во Франција. Во Швајцарија им се приклучил и Дидо Кватерник во придружба на Македонецот, член на ВМРО (Внатрешна македонска револуционерна организација), наречен Владо Шоферот. Впрочем, ВМРО одржувало добри односи со усташката организација поради заедничката цел - рушење на Југославија. Затоа (ВМРО б.н) испраќала свои членови како инструктори за диверзански акции. И споменатиот Владо Шоферот бил еден од нив.''|'''Хрвоје Матковиќ'''|'''Историја на Независна Држава Хрватска'''<ref name="HRVOR" /> }} [[Податотека:Kralj aleksandar1.jpg|мини|десно|200п|Александар I Караѓорѓевиќ]] На 19 мај 1934 година новата бугарска Влада на чело со [[Кимон Георгиев]] законски го забранила постоењето на ВМРО на Иван Михајлов, по што била растурена целата нејзина организациона мрежа на територијата на Бугарија. Поголемиот дел на нејзиното членство било уапсено, додека Михајлов заедно со Менча Карничева и неговио соработник, Петар Ацев, се засолниле во Турција. Со распуштањето на ВМРО, заинтересираните страни за тоа, посебно политичките кругови во Кралството Југославија, мислеле дека ќе престанат терористичките акции на ВМРО, посебно врз Кралството Југославија. Меѓутоа ВМРО неколку години пред нејзиното растурање, а и потоа, се поврзала со некои радикални организации во тогашната Југославија, кои се бореле против нејзиното уставно устројство и за отцепување на територии и формирање на независни држави. На 20 април 1929 година како гости на Националниот комитет на македонските братства во Бугарија пристигнале водачите на усташката организација од [[Анте Павелиќ]] и [[Густав Перчец]], и овде со раководството на ВМРО било разговарано за заедничка борба против српската хегемонија во Кралството Југославија, на оваа средба била донесена Декларација за создавање на независна Македонија и Хрватска, а Павелиќ и Перчец биле прунудени да заминат во илегала бидејќи властите во [[Белград]] ги осудиле на смрт <ref name="HRVOR">[http://hr.wikipedia.org/wiki/Povijest_Nezavisne_Dr%C5%BEave_Hrvatske_(Matkovi%C4%87) Hrvoje Matković POVIJEST NEZAVISNE DRŽAVE HRVATSKE Drugo, dopunjeno izdanje Zagreb, 2002.]</ref>. Во истиот тој период македонските и хрватските емигрантски организации во Америка постигнале спогодба за соработка за нивна заедничка борба против српскиот режим во Југославија. Во [[Женева]] повторно дошло до средба помеѓу [[Анте Павелиќ]] и Иван Михајлов, каде покрај разговорите за продолжување на соработката, Павелиќ настојувал да се изврши атентат врз југословенскиот крал Александар Караѓорѓевиќ во содејство на усташката организација и ВМРО, меѓутоа Михајлов изразил воздржаност. Во 1930 година со помош на Анте Павелиќ во арсеналот на ВМРО влегле 1 000 автоматски пушки, кои биле купени од фабриката ''Хајнрих Фолмер''. За возврат од страна на ВМРО на располагање на усташката организација и бил испратен специјалист за употреба и ракување со експлозивни материи, а како инструктор на усташките терористи во нивниот логор за обука кој бил стациониран во [[Јанка Пуста]] во Унгарија, во 1931 година отишол Кирил Дрангов. Во истото време Черноземски тајно патува за Италија, каде е назначен за инструктор во специјалниот логор на усташите во Борготаро. Соработката меѓу двете организации продолжила со тоа што на 12 февруари 1933 година во Горна Џумаја, на [[Голем македонски собор|Големиот собор]] на македонската емиграција што тогаш ја истакнал паролата за создавање на независна Македонија и се обратил и пратеникот од усташката емиграција со поддршка на таа идеја - Марко Дошен. Во 1932 г. Черноземски е испратен за инструктор во базата во Јанка Пуста. Сите овие околности во непосредното опкружување на Југославија говореле дека овие две организации се подготвувале за некоја крупна вооружена акција. [[Податотека:Лажниот пасош на Владо Черноземски.jpg|мини|лево|200п|Лажниот пасош на Владо Черноземски]] На 9 октомври 1934 година во [[Истанбул]], [[Турција]], во домот на бугарскиот митрополит Андреј Велички, по ручекот излегле на терасата за да го испијат попладневното кафе, митрополитот и водачот на распуштената ВМРО, Иван Михајлов. Некаде околу 16 часот, Михајлов погледнал на часовникот и изјавил: :''Во овој момент ќе се случи нешто, коешто ќе биде фатално за човештвото! Започна ново броење на годините. Се начнува календарот на...Втората светска војна!''<ref>Петьр Япов,Пьтуване из дневниците на митрополит Андрей,глава на задграничната Бьлгарска православна цьрква,Ню Юрк,1937-1972,Марскилският атентат с участието на Ванчо Михайлов и ВМРО 9 октомври</ref>. Михајлов му објаснил на бугарскиот митрополит дека бил испланиран атентат врз југословенскиот крал [[Александар I Караѓорѓевиќ|Александар Караѓорѓевиќ]] и дека во тој момент веќе бил убиен во францускиот град [[Марсеј]]. Михајлов понатаму дообјаснил дека зад атентатот стоел не само ВМРО, туку и [[Германија]] и некои други земји, коишто не ги посочил. Следното утро митрополитот Андреј Велички побрзал да ги купи сите можни весници коишто ги имало во Истанбул. На насловните страни митрополитот го видел и прочитал сето она што претходниот ден му го имал навестено неговиот гостин. Во октомври 1934 година француската влада го очекувала пристигнувањето на југословенскиот крал Александар во неговата прва официјална посета на Франција. На 9 октомври паробродот ''Дубровник'' пристигнал во пристаништето во Марсеј. На палубата на југословенскиот [[параход]] се качила француската делегација, која му посакала добредојде на кралот Александар. Југословенскиот крал на брегот бил пречекан од страна на францускиот министер за надворешни работи [[Луј Барту]]. По официјалниот пречек, кралот Александар се качил во подготвениот автомобил за таа цел, до него седнал министерот Барту, а на едно од седиштата на автомобилот седнал и генералот Жорж. Во другиот автомобил се возеле југословенскиот министер за надворешни работи Јефтиќ и францускиот министер Пиетри, позади коишто следувала кралската придружба и луѓето што го организирале дочекот. Југословенската кралица Марија поради тоа што страдала од морска болест кон Франција патувала со воз. Пред посетата на југословенскиот крал службата за државна безбедност на Франција добила анонимно писмо, во кое пишувало дека Александар ќе биде убиен во Франција. Шпекулациите за можниот атентат ги подгреале и натписите во париските весници ''Пари-миди'' и ''Пари-соар'', кој на денот на посетата пишувале дека врз југословенскиот крал се подготвувал атентат од страна на терористички организации на хрватската емиграција. Меѓутоа поголемиот број од релевантните безбедносни фактори во Франција не ги сфатиле за сериозно овие закани. [[Податотека:Louis Barthou 01.jpg|лево|мини|150п|Луј Барту]][[Податотека:1934-10-17 King Alexander Assassination.ogv|мини|350п|десно|Атентат на кралот Александар]] Посетата започнала со бавно придвижување на поворката среде толпата, која се создала за да го види високиот гостин од Југославија. Автомобилите се движеле со брзина од околу 4 км на час, наместо со предвидените по протокол, 20 км на час, што се практикувало при возењето на секој владетел. Однесувањето на луѓето во толпата било смирувачко и не постоеле какви било знаци дека може нешто да се случи. Поворката со автомобилите се движела на средината на улицата помеѓу трамвајските шини. Состојбата укажувала на тоа дека критичните моменти и стравувањата за атентат биле неоправдани. Меѓутоа кога часовникот покажувал 4 и 20 минути попладне и поворката автомобили веќе се наоѓала пред зградата на берзата во градот од толпата луѓе излегол еден човек. Полковникот Пиоле, еден од обезбедувањето на поворката, во тој момент се обидел да го сврти коњот за да се врати и да го заштити автомобилот во кој се наоѓал кралот Александар од таинствениот напаѓач. Меѓутоа напаѓачот бил побрз од него и успеал да се искачи на платформата на кралскиот автомобил и да се најде непосредно пред самиот крал Александар Караѓорѓевиќ. Атентаторот извадил револвер и испукал два куршуми во градите на кралот, кој паднал на седиштето целиот облеан во крв. Следниот истрел го погодил во раката францускиот министер за надворешни работи, Луј Барту. Револверските истрели го исплашиле возачот Фуасак, кој го запрел автомобилот и побегнал, додека генералот Жорж кој седел пред кралот Александар се обидел да го онеспособи атентаторот, но бил погоден со револверски истрели, два во градите и по еден во секоја рака. Потоа врз терористот скокнал и се обидел да го собори полицаецот Гали, но и тој бил застрелан. Полковникот Пиоле успеал да го скроти својот коњ и да го сврти кон атентаторот на кој му задал два удари со сабјата, додека во исто време кон него започнале да пукаат и другите полицајци од обезбедувањето. Во општата пукотница што настанала биле убиени и неколку луѓе од масата што се собрала да го пречека југословенскиот крал. После овие настани се случило панично бегство на толпата луѓе, при што настрадал атентаторот, а било констатирано дека кралот е мртов. Атентатот врз југословенскиот крал бил погубен и за францускиот министер за надворешни работи Луј Барту. Атентаторот во тешка состојба бил пренесен во болница и околу 8 часот навечер, без да дојде при свест, подлегнал на повредите. При прегледот на личните работи на атентаторот, полицијата во неговите алишта пронашла чехословачки пасош на име Петер Келеман, како и револвери. од марката ''Маузер'' и Валтер и бомба. При аутопсијата на неговата десна рака била пронајдена тетоважа со иницијалите на ВМРО, череп, вкрстени коски и паролата [[Слобода или смрт]]. Атентаторот бил погребан на 12 октомври на гробиштата во Марсеј и неговиот гроб не бил одбележан. При обдукцијата на телото на атентаторот има веројатност дека бил пронајден куршум за кој се сметало дека веројатно бил истрелан од неговиот соучесник од усташкото движење, Мијо Крал. Тоа било договорено пред извршувањето на атентатот за да не проговори нешто во врска со неговото планирање во случај да биде фатен од страна на француските власти. Смртта кај атентаторот настанала од тој куршум, без да може да ја голтне отровната ампула која ја имал во неговата уста и која исто така ја чувал за да не биде жив фатен по атентатот. [[Податотека:Chernozemski Automatic Pistol.jpg|мини|лево|300п|Автоматскиот пиштол Маузер со кој Черноземски го убил кралот]][[Податотека:Марсејски атентат 2.jpg|мини|десно|350п|Моментот кога Полковникот Пиоле го расекува Черноземски]] Атентаторот на југословенскиот крал Александар Караѓорѓевиќ бил Владо Георгиев-Черноземски, кои во круговите на ВМРО, од каде што потекнувал, бил познат под името Владо Шоферот. Всушност, вистинското име на терористот не било ни горенаведеното, туку Величко Димитров-Керин. Черноземски бил назначен од страна на раководството на ВМРО да ја изврши оваа тешка задача поради неговата храброст и големиот број на атентати што пред тоа ги имал успешно извршено благодарение на неговата умешност во ракувањето со оружје. Черноземски ја напуштил Бугарија во летото 1932 година, по наредба на ВМРО и местото на неговиот престој не било познато. Веројатно од тогаш започнале и подготовките за извршување на атентатот врз кралот Александар. Непосредните соработници на терористот на ВМРО во извршувањето на атентатот биле членовите на усташката организација Мијо Крал, Иван Рајиќ и Звонимир Поспишил, додека непосреден раководител на акцијата бил еден од првенците на оваа хрватска организација, Еуген Кватерник. Завршните подготовки за атентатот започнале во [[Швајцарија]] кон крајот на септември 1934 година. Веднаш по атентатот врз југословенскиот крал, истрагата на полицијата била насочена кон откривање на сите усташки терористички организации на териториите на поголем број европски држави, додека вниманието кон испитување на учеството на ВМРО во атентатот, било многу мало или воопшто никакво поради тоа што уште не се знаел вистинскиот идентитет на атентаторот. Во сите овие настани неоспорна била улогата што ја имала ВМРО. Колку и да не била насочувана истрагата во правец на откривањето на вмешаноста на оваа македонска организација во подготовката на атентатот, фактите зборувале поинаку. Директниот егзекутор потекнувал од нејзините редови, туку и улогата на нејзиниот водач Иван Михајлов останала вешто прикриена, бидејќи острицата по извршениот атентат била насочена кон хрватската усташка организација, која судејќи по се одиграла епизодна улога. Атентатот врз кралот Александар Караѓорѓевиќ претставувал круна на сите убиства што организацијата ВМРО ги вршела во периодот помеѓу двете светски војни. Без да дојде во сознание, атентаторот умира во 8 часот вечерта во болницата. Во алиштата му откриваат чехословачки пасош на име Петер Келемен, револвери Маузер и Валтер и бомба. На десната рака имал тетоважа со иницијалите на ВМРО: череп, вкрстени коски и девиза [[Слобода или смрт]]. Погребан е на 12 октомври на марсејските гробишта во присуство на двајца детективи и гробари. Местото на погребот не е означено. == Галерија == <center> <gallery> Податотека:Assassin Bulgarian terrorist.jpg|Статија во весник Winnipeg Free Press за Черноземски. File:Vlado Chernozemski Kamenitsa Memorial stone2.jpg|Спомен -плоча во родната Каменица. File:Vlado Chernozemski Street Kamenitsa.jpg|Главната улица во Каменица - „Владо Черноземски“. </gallery> </center> == Извори == {{рв|Vlado Chernozemski}} {{reflist}} == Надворешни врски == * [http://www.youtube.com/watch?v=Av_2ADN2DAo Атентат на ВМРО 9 октомври 1934 Владо Црноземски] * [http://vmro-istorija.blog.com.mk/node/56680 Марсејскиот атентат] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070929093514/http://vmro-istorija.blog.com.mk/node/56680 |date=2007-09-29 }} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Черноземски, Владо}} [[Категорија:Дејци на ВМРО]] [[Категорија:Македонски револуционери]] [[Категорија:Македонски атентатори]] [[Категорија:Луѓе од Велинград]] [[Категорија:Македонци во Бугарија]] [[Категорија:Родени во 1897 година]] [[Категорија:Починати во 1934 година]] [[Категорија:Кралоубијци]] g88vgwl9mj5im07nnro9yas1dds9hun 5642410 5642406 2026-10-09T11:49:28Z Gurther 105215 Роден е во [[Велинград]] 5642410 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Владо Черноземски | портрет = Chernozemski.jpg | px = | опис = Владо Черноземски | родено-име = Величко Димитров Керин | роден-дата = [[19 октомври]] [[1897]] | роден-место = [[Велинград]], [[Кнежевство Бугарија]] | починал-дата = [[10 октомври]] [[1934]] {{мали|(возр. 36)}} | починал-место = [[Марсеј]], [[Франција]] | починал-причина = | националност = | наставка = | наставка1 = | наставка2 = <!-- ова е наставка само за полето „Починал“ --> | познат = Атентатите на: * [[Марсејски атентат|Александар Караѓорѓевиќ]] (1934) * [[Наум Томалевски]] (1930) * [[Димо Хаџи Димов]] (1924) | занимање = [[револуционер]] и [[терорист]] }} '''Величко Димитров Керин''', повеќе познат по неговите псевдоними '''Владо Черноземски''', '''Владо Шоферот''' и '''Петар Келеман'''<ref>{{Псевдоними|20, 24, 77, 106}}</ref> ([[Велинград]], [[19 октомври]] [[1897]] — [[Марсеј]], [[10 октомври]] [[1934]]) — истакнат [[револуционер]] и [[терорист]] од [[Бугарија]]. Член и деец на [[Внатрешна македонска револуционерна организација (Автономистичка)|Внатрешната македонска револуционерна организација (Автономисти)]]. Одговорен за [[Марсејски атентат|атентатот на Александар I Караѓорѓевиќ]], тогашен крал на [[Кралството Југославија]], во [[1934|1934 година]].<ref>Историската политика и историските "ремек-дела” во Македонија пред и по 1991 [http://newbalkanpolitics.org.mk/OldSite/Issue_6/troebst.historical.mac.asp Стефан Троебст, Лајпциг] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100726130438/http://newbalkanpolitics.org.mk/OldSite/Issue_6/troebst.historical.mac.asp|date=2010-07-26}}</ref><ref>Виолета Ачкоска и Никола Жежов, „Предавствата и атентатите во македонската историја“. Издателство Макавеј, Скопје, 2003</ref><ref>Борис Гърдев. „Марсилският атентат сваля правителството на Кимон Георгиев“ [http://liternet.bg/publish4/bgyrdev/istoria/kgeorgiev.htm Литернет, 6 септември 2003, Бр. 9 (46)]</ref><ref>„Сръбскиятъ краль убитъ!“, The Macedonian Tribune, Vol. VIII, Number 399, October 11, 1934</ref><ref>„Пълни подробности по убийството на сръбския краль Александъръ“, The Macedonian Tribune, Vol. VIII, Number 101, October 25, 1934</ref><ref>[http://www.promacedonia.org/ms/ms_5.html Митре Стаменов. „Атентатът в Марсилия. Владо Черноземски. Живот, отдаден на Македония“, София, 1993.]</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.slovo.bg/showwork.php3?AuID=23&WorkID=5733&Level=2 |title=Георги Данаилов. „Доколкото си спомням“ |accessdate=2026-03-27 |archive-date=2025-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251013013604/http://www.slovo.bg/showwork.php3?AuID=23&WorkID=5733&Level=2 |url-status=dead }}</ref> Учесник во ликвидирањето на [[Димо Хаџи Димов]] и [[Наум Томалевски]].<ref>Collier's Encyclopedia, with Bibliography and Index by William Darrach Halsey, Emanuel Friedman P.F. Collier 1986, page 725: ''...Operatives of the Macedonian terrorist organization IMRO assassinated Stamboliski's close adviser Alexander Dimitrov...''</ref><ref>The Turning Point: The Assassination of Louis Barthou and King Alexander I of Yugoslavia by Allen Roberts, St. Martin's Press 1970, page 35: ''...Pavelich had had many conferences with the leaders of the IMRO, a Macedonian terrorist organization also subsidized by Italy. IMRO bands staged many raids...''</ref><ref>A History of Fascism, 1914 – 1945 by Stanley G. Payne, Routledge 1996, page 406: ...''Pavelic and his followers eventually decided to strike down the head of state. In collusion with IMRO, the Macedonian terrorist organization, three Ustashi agents were the direct accomplices of the IMRO assassins who murdered King Alexander and the French foreign minister in Marseilles in October 1934''...</ref><ref>No End to War: Terrorism in the Twenty-First by Walter Laqueur, Continuum International Publishing Group 2004, page 20: ...''Hovever, the Balkans have a long tradition of terrorism in which the Macedonian Revolutionary Organization (IMRO) played a leading role as well as Croat Ustasha''...</ref><ref>fHistory of the Balkans by Barbara Jelavich, Cambridge University Press 1983, page 208: ...''With the assistance of the army and the moderate wing of IMRO, the government was able to disband the terrorist organization; its leader, Ivan Mihailov fled''...</ref> ==Животопис== ===Потекло и рани години=== Величко Димитров Керин е роден на [[19 октомври]] [[1897|1897 година]] во селото Каменица, денес населба на [[Велинград]]. Во тоа време градот бил под делокруг на [[Кнежевство Бугарија|Кнежевството Бугарија]]. Неговото семејство имало потекло од [[Разлошко]]. Стекнал основно образование во неговото мајчинско село. Од млада возраст бил [[Алкохоличари|алкохоличар]]. Но подоцна се откажал и станал [[Вегетаријанство|вегетаријанец]]. Служел како војник во [[Пловдив]] и учествувал во [[Првата светска војна]]. Ослободен бил од воена служба во [[1919|1919 година]]. Во [[1920|1920 година]] се оженил и во [[1923|1923 година]] се родила неговата ќерка Латинка. [[1925|Две години]] подоцна се разведил. === Револуционерна дејност === Во почетокот на [[1920-тите]] се преселил во [[Банско (град)|Банско]] каде почнал да соработува со [[Тодор Александров]]. Во [[1922|1922 година]] се приклучил во [[Внатрешна македонска револуционерна организација (Автономистичка)|Внатрешната македонска револуционерна организација (Автономисти)]]. Се приклучил во четата на [[Иван Брло]] и подоцна Трајан Лакавишки. Четнички дејствувал во [[Штипско]], [[Кочанско]] и [[Радовишко]]. Учествувал во околу 15 престрелки со полицајци од [[Вардарска Македонија]]. Станал познат како еден од најдобрите стрелци на организацијата. Во [[1924|1924 година]] се преселил во [[Софија]] под наредба од Александров. Таму блиску соработувал со ЦК на ВМРО (Автономисти).[[Податотека:Trayan Lakavishki cheta IMARO.JPG|мини|десно|300п|Четата на Трајан Лакавишки, втор од лево е Владо Черноземски.]] ==== Атентаторство ==== После [[Убиство на Тодор Александров|убиството на Тодор Александров]], [[Иван Михајлов]] бил новиот претседател на организацијата. Михајлов му дадол задача на Черноземски да го ликвидирал [[Димо Хаџи Димов]]. Хаџи Димов за време на денските часови на 13 септември разбрал за убиството на [[Славчо Ковачев]], негов пријател и сомисленик, за кој акт тој искоментирал дека повторно започнале физичките истребувања во македонското револуционерно движење и изразил жалење за таквата состојба. [[Димо Хаџи Димов]] се упатил кон кафеаната Галик за да се запознае со подробности околу убиството на Ковачев. На улицата ''Пиротска'' тој бил пречекан од Владо Черноземски, кој со неколку револверски истрели го соборил на земја, а за да се осигури во неговата смрт се наведнал над трупот на жртвата и пукал уште двапати. Во 1924 година Софискиот окружен суд го осудува на смрт со бесење, но пресудата не е извршена, а во 1925 година Черноземски бега од полицијата. Неговата пожртвуваност во името на македонската кауза кај него се граничела со фанатизам. Во 1927 година тој изјавил дека е подготвен да организира напад во салата за седници на [[Друштво на народите|Друштвото на народите]], со цел да го сврти вниманието на Светската организација за судбината на македонското население, но неговиот предлог не бил прифатен. Во 1930 година го ликвидирал [[Наум Томалевски]], еден од водачите на [[Протогеровисти]]те. Черноземски по вторпат е осуден на смрт, поради убиството на Томалевски, но во 1932 година тој бил помилуван поради блиските односи на Иван Михајлов со бугарските власти и дворот. Во меѓувреме, во 1929 година во [[Бугарија]], на покана на ЦК на [[ВМРО (Автономистичка)|ВМРО]] е [[Анте Павелиќ]]. При оваа посета бил склучен договор за заедничка борба за извојување на независна Македонија и Хрватска. ====Марсејски атентат==== {{Главна|Марсејски атентат}} [[Податотека:Cernozemski ustaska uniforma.jpg|мини|десно|200п|Владо Черноземски во усташка униформа]] {{quote|''За главен водач на групата атентатори, Павелиќ го поставил Еуген Дидо Кватерник. Атентатори се подготвувале на Јанка Пуста во Унгарија, отаму со фалсификувани пасоши преку Австрија и Швајцарија стигнале во Франција. Во Швајцарија им се приклучил и Дидо Кватерник во придружба на Македонецот, член на ВМРО (Внатрешна македонска револуционерна организација), наречен Владо Шоферот. Впрочем, ВМРО одржувало добри односи со усташката организација поради заедничката цел - рушење на Југославија. Затоа (ВМРО б.н) испраќала свои членови како инструктори за диверзански акции. И споменатиот Владо Шоферот бил еден од нив.''|'''Хрвоје Матковиќ'''|'''Историја на Независна Држава Хрватска'''<ref name="HRVOR" /> }} [[Податотека:Kralj aleksandar1.jpg|мини|десно|200п|Александар I Караѓорѓевиќ]] На 19 мај 1934 година новата бугарска Влада на чело со [[Кимон Георгиев]] законски го забранила постоењето на ВМРО на Иван Михајлов, по што била растурена целата нејзина организациона мрежа на територијата на Бугарија. Поголемиот дел на нејзиното членство било уапсено, додека Михајлов заедно со Менча Карничева и неговио соработник, Петар Ацев, се засолниле во Турција. Со распуштањето на ВМРО, заинтересираните страни за тоа, посебно политичките кругови во Кралството Југославија, мислеле дека ќе престанат терористичките акции на ВМРО, посебно врз Кралството Југославија. Меѓутоа ВМРО неколку години пред нејзиното растурање, а и потоа, се поврзала со некои радикални организации во тогашната Југославија, кои се бореле против нејзиното уставно устројство и за отцепување на територии и формирање на независни држави. На 20 април 1929 година како гости на Националниот комитет на македонските братства во Бугарија пристигнале водачите на усташката организација од [[Анте Павелиќ]] и [[Густав Перчец]], и овде со раководството на ВМРО било разговарано за заедничка борба против српската хегемонија во Кралството Југославија, на оваа средба била донесена Декларација за создавање на независна Македонија и Хрватска, а Павелиќ и Перчец биле прунудени да заминат во илегала бидејќи властите во [[Белград]] ги осудиле на смрт <ref name="HRVOR">[http://hr.wikipedia.org/wiki/Povijest_Nezavisne_Dr%C5%BEave_Hrvatske_(Matkovi%C4%87) Hrvoje Matković POVIJEST NEZAVISNE DRŽAVE HRVATSKE Drugo, dopunjeno izdanje Zagreb, 2002.]</ref>. Во истиот тој период македонските и хрватските емигрантски организации во Америка постигнале спогодба за соработка за нивна заедничка борба против српскиот режим во Југославија. Во [[Женева]] повторно дошло до средба помеѓу [[Анте Павелиќ]] и Иван Михајлов, каде покрај разговорите за продолжување на соработката, Павелиќ настојувал да се изврши атентат врз југословенскиот крал Александар Караѓорѓевиќ во содејство на усташката организација и ВМРО, меѓутоа Михајлов изразил воздржаност. Во 1930 година со помош на Анте Павелиќ во арсеналот на ВМРО влегле 1 000 автоматски пушки, кои биле купени од фабриката ''Хајнрих Фолмер''. За возврат од страна на ВМРО на располагање на усташката организација и бил испратен специјалист за употреба и ракување со експлозивни материи, а како инструктор на усташките терористи во нивниот логор за обука кој бил стациониран во [[Јанка Пуста]] во Унгарија, во 1931 година отишол Кирил Дрангов. Во истото време Черноземски тајно патува за Италија, каде е назначен за инструктор во специјалниот логор на усташите во Борготаро. Соработката меѓу двете организации продолжила со тоа што на 12 февруари 1933 година во Горна Џумаја, на [[Голем македонски собор|Големиот собор]] на македонската емиграција што тогаш ја истакнал паролата за создавање на независна Македонија и се обратил и пратеникот од усташката емиграција со поддршка на таа идеја - Марко Дошен. Во 1932 г. Черноземски е испратен за инструктор во базата во Јанка Пуста. Сите овие околности во непосредното опкружување на Југославија говореле дека овие две организации се подготвувале за некоја крупна вооружена акција. [[Податотека:Лажниот пасош на Владо Черноземски.jpg|мини|лево|200п|Лажниот пасош на Владо Черноземски]] На 9 октомври 1934 година во [[Истанбул]], [[Турција]], во домот на бугарскиот митрополит Андреј Велички, по ручекот излегле на терасата за да го испијат попладневното кафе, митрополитот и водачот на распуштената ВМРО, Иван Михајлов. Некаде околу 16 часот, Михајлов погледнал на часовникот и изјавил: :''Во овој момент ќе се случи нешто, коешто ќе биде фатално за човештвото! Започна ново броење на годините. Се начнува календарот на...Втората светска војна!''<ref>Петьр Япов,Пьтуване из дневниците на митрополит Андрей,глава на задграничната Бьлгарска православна цьрква,Ню Юрк,1937-1972,Марскилският атентат с участието на Ванчо Михайлов и ВМРО 9 октомври</ref>. Михајлов му објаснил на бугарскиот митрополит дека бил испланиран атентат врз југословенскиот крал [[Александар I Караѓорѓевиќ|Александар Караѓорѓевиќ]] и дека во тој момент веќе бил убиен во францускиот град [[Марсеј]]. Михајлов понатаму дообјаснил дека зад атентатот стоел не само ВМРО, туку и [[Германија]] и некои други земји, коишто не ги посочил. Следното утро митрополитот Андреј Велички побрзал да ги купи сите можни весници коишто ги имало во Истанбул. На насловните страни митрополитот го видел и прочитал сето она што претходниот ден му го имал навестено неговиот гостин. Во октомври 1934 година француската влада го очекувала пристигнувањето на југословенскиот крал Александар во неговата прва официјална посета на Франција. На 9 октомври паробродот ''Дубровник'' пристигнал во пристаништето во Марсеј. На палубата на југословенскиот [[параход]] се качила француската делегација, која му посакала добредојде на кралот Александар. Југословенскиот крал на брегот бил пречекан од страна на францускиот министер за надворешни работи [[Луј Барту]]. По официјалниот пречек, кралот Александар се качил во подготвениот автомобил за таа цел, до него седнал министерот Барту, а на едно од седиштата на автомобилот седнал и генералот Жорж. Во другиот автомобил се возеле југословенскиот министер за надворешни работи Јефтиќ и францускиот министер Пиетри, позади коишто следувала кралската придружба и луѓето што го организирале дочекот. Југословенската кралица Марија поради тоа што страдала од морска болест кон Франција патувала со воз. Пред посетата на југословенскиот крал службата за државна безбедност на Франција добила анонимно писмо, во кое пишувало дека Александар ќе биде убиен во Франција. Шпекулациите за можниот атентат ги подгреале и натписите во париските весници ''Пари-миди'' и ''Пари-соар'', кој на денот на посетата пишувале дека врз југословенскиот крал се подготвувал атентат од страна на терористички организации на хрватската емиграција. Меѓутоа поголемиот број од релевантните безбедносни фактори во Франција не ги сфатиле за сериозно овие закани. [[Податотека:Louis Barthou 01.jpg|лево|мини|150п|Луј Барту]][[Податотека:1934-10-17 King Alexander Assassination.ogv|мини|350п|десно|Атентат на кралот Александар]] Посетата започнала со бавно придвижување на поворката среде толпата, која се создала за да го види високиот гостин од Југославија. Автомобилите се движеле со брзина од околу 4 км на час, наместо со предвидените по протокол, 20 км на час, што се практикувало при возењето на секој владетел. Однесувањето на луѓето во толпата било смирувачко и не постоеле какви било знаци дека може нешто да се случи. Поворката со автомобилите се движела на средината на улицата помеѓу трамвајските шини. Состојбата укажувала на тоа дека критичните моменти и стравувањата за атентат биле неоправдани. Меѓутоа кога часовникот покажувал 4 и 20 минути попладне и поворката автомобили веќе се наоѓала пред зградата на берзата во градот од толпата луѓе излегол еден човек. Полковникот Пиоле, еден од обезбедувањето на поворката, во тој момент се обидел да го сврти коњот за да се врати и да го заштити автомобилот во кој се наоѓал кралот Александар од таинствениот напаѓач. Меѓутоа напаѓачот бил побрз од него и успеал да се искачи на платформата на кралскиот автомобил и да се најде непосредно пред самиот крал Александар Караѓорѓевиќ. Атентаторот извадил револвер и испукал два куршуми во градите на кралот, кој паднал на седиштето целиот облеан во крв. Следниот истрел го погодил во раката францускиот министер за надворешни работи, Луј Барту. Револверските истрели го исплашиле возачот Фуасак, кој го запрел автомобилот и побегнал, додека генералот Жорж кој седел пред кралот Александар се обидел да го онеспособи атентаторот, но бил погоден со револверски истрели, два во градите и по еден во секоја рака. Потоа врз терористот скокнал и се обидел да го собори полицаецот Гали, но и тој бил застрелан. Полковникот Пиоле успеал да го скроти својот коњ и да го сврти кон атентаторот на кој му задал два удари со сабјата, додека во исто време кон него започнале да пукаат и другите полицајци од обезбедувањето. Во општата пукотница што настанала биле убиени и неколку луѓе од масата што се собрала да го пречека југословенскиот крал. После овие настани се случило панично бегство на толпата луѓе, при што настрадал атентаторот, а било констатирано дека кралот е мртов. Атентатот врз југословенскиот крал бил погубен и за францускиот министер за надворешни работи Луј Барту. Атентаторот во тешка состојба бил пренесен во болница и околу 8 часот навечер, без да дојде при свест, подлегнал на повредите. При прегледот на личните работи на атентаторот, полицијата во неговите алишта пронашла чехословачки пасош на име Петер Келеман, како и револвери. од марката ''Маузер'' и Валтер и бомба. При аутопсијата на неговата десна рака била пронајдена тетоважа со иницијалите на ВМРО, череп, вкрстени коски и паролата [[Слобода или смрт]]. Атентаторот бил погребан на 12 октомври на гробиштата во Марсеј и неговиот гроб не бил одбележан. При обдукцијата на телото на атентаторот има веројатност дека бил пронајден куршум за кој се сметало дека веројатно бил истрелан од неговиот соучесник од усташкото движење, Мијо Крал. Тоа било договорено пред извршувањето на атентатот за да не проговори нешто во врска со неговото планирање во случај да биде фатен од страна на француските власти. Смртта кај атентаторот настанала од тој куршум, без да може да ја голтне отровната ампула која ја имал во неговата уста и која исто така ја чувал за да не биде жив фатен по атентатот. [[Податотека:Chernozemski Automatic Pistol.jpg|мини|лево|300п|Автоматскиот пиштол Маузер со кој Черноземски го убил кралот]][[Податотека:Марсејски атентат 2.jpg|мини|десно|350п|Моментот кога Полковникот Пиоле го расекува Черноземски]] Атентаторот на југословенскиот крал Александар Караѓорѓевиќ бил Владо Георгиев-Черноземски, кои во круговите на ВМРО, од каде што потекнувал, бил познат под името Владо Шоферот. Всушност, вистинското име на терористот не било ни горенаведеното, туку Величко Димитров-Керин. Черноземски бил назначен од страна на раководството на ВМРО да ја изврши оваа тешка задача поради неговата храброст и големиот број на атентати што пред тоа ги имал успешно извршено благодарение на неговата умешност во ракувањето со оружје. Черноземски ја напуштил Бугарија во летото 1932 година, по наредба на ВМРО и местото на неговиот престој не било познато. Веројатно од тогаш започнале и подготовките за извршување на атентатот врз кралот Александар. Непосредните соработници на терористот на ВМРО во извршувањето на атентатот биле членовите на усташката организација Мијо Крал, Иван Рајиќ и Звонимир Поспишил, додека непосреден раководител на акцијата бил еден од првенците на оваа хрватска организација, Еуген Кватерник. Завршните подготовки за атентатот започнале во [[Швајцарија]] кон крајот на септември 1934 година. Веднаш по атентатот врз југословенскиот крал, истрагата на полицијата била насочена кон откривање на сите усташки терористички организации на териториите на поголем број европски држави, додека вниманието кон испитување на учеството на ВМРО во атентатот, било многу мало или воопшто никакво поради тоа што уште не се знаел вистинскиот идентитет на атентаторот. Во сите овие настани неоспорна била улогата што ја имала ВМРО. Колку и да не била насочувана истрагата во правец на откривањето на вмешаноста на оваа македонска организација во подготовката на атентатот, фактите зборувале поинаку. Директниот егзекутор потекнувал од нејзините редови, туку и улогата на нејзиниот водач Иван Михајлов останала вешто прикриена, бидејќи острицата по извршениот атентат била насочена кон хрватската усташка организација, која судејќи по се одиграла епизодна улога. Атентатот врз кралот Александар Караѓорѓевиќ претставувал круна на сите убиства што организацијата ВМРО ги вршела во периодот помеѓу двете светски војни. Без да дојде во сознание, атентаторот умира во 8 часот вечерта во болницата. Во алиштата му откриваат чехословачки пасош на име Петер Келемен, револвери Маузер и Валтер и бомба. На десната рака имал тетоважа со иницијалите на ВМРО: череп, вкрстени коски и девиза [[Слобода или смрт]]. Погребан е на 12 октомври на марсејските гробишта во присуство на двајца детективи и гробари. Местото на погребот не е означено. == Галерија == <center> <gallery> Податотека:Assassin Bulgarian terrorist.jpg|Статија во весник Winnipeg Free Press за Черноземски. File:Vlado Chernozemski Kamenitsa Memorial stone2.jpg|Спомен -плоча во родната Каменица. File:Vlado Chernozemski Street Kamenitsa.jpg|Главната улица во Каменица - „Владо Черноземски“. </gallery> </center> == Извори == {{рв|Vlado Chernozemski}} {{reflist}} == Надворешни врски == * [http://www.youtube.com/watch?v=Av_2ADN2DAo Атентат на ВМРО 9 октомври 1934 Владо Црноземски] * [http://vmro-istorija.blog.com.mk/node/56680 Марсејскиот атентат] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070929093514/http://vmro-istorija.blog.com.mk/node/56680 |date=2007-09-29 }} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Черноземски, Владо}} [[Категорија:Дејци на ВМРО]] [[Категорија:Македонски револуционери]] [[Категорија:Македонски атентатори]] [[Категорија:Луѓе од Велинград]] [[Категорија:Македонци во Бугарија]] [[Категорија:Родени во 1897 година]] [[Категорија:Починати во 1934 година]] [[Категорија:Кралоубијци]] tdol9xu2nrctdoi7ugao832k9503qxw 0 5513 5642267 5420131 2026-10-09T08:32:47Z Gurther 105215 5642267 wikitext text/x-wiki {{Infobox language |name= Латински јазик |nativename = {{langx|la|language latina}} |pronunciation = /laˈtiːna/ |states={{знамеикона|VAT}} [[Ватикан]], {{знамеикона|SMOM}} [[Суверен воен ред на Малта]] |familycolor= Indo-European |fam1 = [[Италски јазици|Италски]] |fam2 = [[Латинофалиски јазици|Латинофалиски]] |caption= Латински натпис во [[Колосеум]]от |image= Rome Colosseum inscription 2.jpg |map = Податотека:Europa60AD.svg |nation = [[Ватикан]] |agency= Во антиката, римските школи по граматика и реторика.<ref>{{наведена енциклопедија|title=Schools|encyclopedia=Britannica|edition=1911}}</ref> Денес [[Opus Fundatum Latinitas]].<ref>Opus Fundatum Latinitas е орган на [[Римокатоличка црква|Римокатоличката црква]], и го регулира латинскиот јазик како официјален на Црквата и Светата Столица, и католичките свештеници ширум светот.</ref> |iso1=la|iso2=lat|iso3=lat|mapcaption=Говорното подрачје на латинскиот јазик во 60 г. н.е.}} '''Латинскиот јазик''' (''Latīna'', [[МФА|се изговара]] [laˈtiːna]) е стар [[индоевропски јазици|индоевропски јазик]] кој се зборувал во [[Стар Рим|Стариот Рим]]. Со римските освојувања јазикот се раширил низ целото [[Средоземје]] и голем дел од [[Европа]]. Постоел во два облика: [[класичен латински јазик|класичен латински]], за поезија и формална проза, и [[народен латински јазик|народен латински]] (вулгат), зборуван од народот. По [[распад на Римското Царство|падот на Римското Царство]] и подемот на [[Римокатоличка црква|Римокатоличката црква]], латинскиот станал универзален црковен јазик и [[лингва франка]] на образованите Европејци. Јазикот опстоил 2.200 години, па околу [[XVIII век|1600-тите]] полека почнал да се губи. Меѓутоа народниот латински се одржал: се подвоил во неколку регионални дијалекти, кои до 800-тите станале предците на денешните [[романски јазици]]. Латинскиот живее и во облик на [[црковнолатински јазик|црковнолатински]] кој се зборува во Римокатоличката црква. Латински зборови и денес се користат во [[наука]]та, [[академство]]то и [[право]]то. [[Класичен латински јазик|класичниот латински]], [[книжевен јазик]] на доцната република и раното царство, сѐ уште се учи во многу основни и средни училишта и факултети, често заедно со [[старогрчки јазик|старогрчки]] во рамките на [[Класични студии|Класичните студии]], иако од раниот XX век неговата улога е намалена. [[Латиница]]та заедно со нејзините современи варијанти е најупотребуваната азбука на светот. == Историја == {{Главна|Историја на латинскиот јазик}} [[Податотека:Duenos inscription.jpg|thumb|right|[[Дуеношки натпис]], од [[VI век п.н.е.]], еден од најраните [[старолатински јазик|старолатински]] текстови]] Латинскиот спаѓа во групата на [[италски јазици]] и неговата [[латиница|азбука]] се заснова на [[староиталска азбука|староиталската азбука]], која пак е изведена од [[грчко писмо|грчкото писмо]]. Во [[IX век п.н.е.|IX]] или [[VIII век п.н.е.]] латинскиот бил донесен на [[Апенински полуостров|Апенинскиот Полуостров]] од [[латини]]те кои се отселиле и се населиле во [[Лациум]], околу реката [[Тибар]], каде се развила [[Стар Рим|римската цивилизација]]. Во тоа рано доба латинскиот потпаднал под влијание на [[индоевропски јазици|индоевропскиот]] [[етрурски јазик]] од [[северна Италија]]. Иако зачуваната [[римска книжевност]] речиси сосема се состои од [[класичен латински јазик|класичен латински]], фактичкиот зборуван јазик во [[Западно Римско Царство|Западното Римско Царство]] бил [[народен латински јазик|народниот латински]], кој се разликувал од класичниот по граматика, [[вокабулар]], и (подоцна) [[изговор]]. Иако латинскиот останал правен и управен јазик на Римското Царство, [[старогрчки јазик|старогрчкиот]] станал доминантен јазик на образованата елита, бидејќи голем дел од филозофските дела кои тие ги изучувале биле од грчки (обично атински) автори. Во источната половина на Римското Царство, кој потоа станал [[Византија]] по расцепот од [[Западно Римско Царство|Западното Римско Царство]] во 395 година, старогрчкиот го заменил латинскиот како правен и управен јазик, а веќе долго време бил и народен јазик (кај сите класи). === Правопис === {{Главна|Латиница}} За пишување на латинскиот јазик, римјаните ја измислиле [[латиница]]та, заснована на [[Етрурска азбука#Етрурската азбука|етрурската азбука]], која пак самата се засновала на [[грчко писмо|грчката]]. Латиницата денес живее во [[мали букви|изменет облик]] во писмата на романските, келтските, словенските и германските јазици. [[Стар Рим|Старите Римјани]] не користеле знаци за [[интерпункција]], [[меѓубуквен простор]], или [[минускул]]и (мали букви). Така, реченицата која оригинално се пишува: ''PHILOSOPHIAESTARSVITAE''; во современо издание би била: ''Philosophia est ars vitae''; а се преведува како: ''Филозофијата е уметност на животот'' (или пак, ''уметност на живеењето''). [[Податотека:Calligraphy.malmesbury.bible.arp.jpg|left|thumb|250px|Латинскиот јазик извршил длабоки влијанија врз подоцнежните култури, како што може да се види по оваа [[црковнолатински јазик|латинска]] [[Библија]] од 1407]] === Оставнина === [[Походна историја на римската војска|Ширењето на Римското Царство]] значело и ширење на латинскиот јазик ширум Европа, па, подоцна, народниот латински почнал да се [[дијалект]]изира, зависно од локацијата на разните говорници. Така, тој потоа прераснал во низа [[романски јазици]], процес кој траел до IX век. Многу векови овие биле само усни јазици, додека за пишување сѐ уште се користел латинскиот. На пример, латинскиот сѐ уште бил службен јазик во [[Португалија]] во 1296 година, кога бил заменет со [[португалски јазик|португалскиот]]. Многу од овие јазици - „чеда“, вклучувајќи го [[италијански јазик|италијанскиот]], [[француски јазик|францускиот]], [[шпански јазик|шпанскиот]], португалскиот, [[Романски јазик|романскиот]], [[каталонски јазик|каталонскиот]] и [[реторомански јазик|ретороманскиот]], доживеале подем, и разликите помеѓу нив со време станувале сѐ поголеми и поформални. Од романските јазици, италијанскиот е најчист потомок на латинскиот во смисла на вокабулар,<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.appliedlanguage.com/languages/latin_translation.shtml |title=Применети јазични решенија: Латински |accessdate=2007-10-15 |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011200221/http://www.appliedlanguage.com/languages/latin_translation.shtml |url-status=dead }}</ref> иако [[сардински јазик|сардинскиот]] е најконзервативен во смисла на [[фонологија]].<ref>[http://www.askoxford.com/languages/culturevulture/italy/diedialect/ Странски јазици: Италијански] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080820003938/http://www.askoxford.com/languages/culturevulture/italy/diedialect/ |date=2008-08-20 }}, поконкретно, „''Сардинскиот впрочем има задржано многу архаични одлики од латинскиот јазик кои исчезнале од италијанскиот, како тврдиот звук 'k' кај зборовите како '''chelu''', каде италијанскиот има '''cielo'''.“''</ref> Во обид да се реконструира народниот латински, употребени се некои од разликите помеѓу класичниот латински и романските јазици. На пример, романските јазици имаат специфичен [[нагласок (јазичарика)|нагласок]] на извесни слогови, додека латинскиот ја имал оваа одлика, покрај специфичната [[самогласна должина]]. Кај италијанскиот и [[логудорски дијалект|логудорскиот дијалект]], покрај нагласок, постои специфична должина на согласките; во шпанскиот и португалскиот пак, постои само специфичен нагласок; додека во францускиот должината и нагласокот веќе не се јасни. Друга голема разлика помеѓу романските јазици и латинскиот е тоа што сите романски јазици, освен романскиот, ги имаат изгубено падежните наставки во скоро сите зборови, освен кај некои заменки. Романскиот пак, се одликува со директни падежи (номинатив/акузатив), и индиректни падежи (датив/генитив), и вокатив, но јазичарите сметаат дека ова е иновација на [[Балкански јазичен сојуз|балканска]] иновација. Многу организации денес користат [[Список на латински фрази|латински слогани]]. == Граматика == {{Главна|Граматика на латинскиот јазик}} Латинскиот е [[синтетички јазик|синтетички]], [[флективен јазик]]: [[афикс]]и (често наставки, кои обично содржат значење на повеќе од една граматичка категорија) се придодаваат на фиксен [[основа (граматика)|основи]] за изразување на [[род (граматика)|род]], [[број (граматика)|број]] и [[падеж]] кај [[придавка|придавки]], [[именка|именки]] и [[заменка|заменки]]—процес наречен ''[[деклинација]]''. Афиксите се придодаваат кон основите на глаголи, како и за назначување на [[лице (граматика)|лице]], број, [[време (граматика)|време]], [[глаголски вид]], [[глаголски начин]] и [[залог (граматика)|залог]]—процес наречен ''[[конјугација]]''. === Именки === {{Главна|Латинска деклинација}} Во латинскиот постојат шест главни деклинации (падежи) на [[именка|именките]]. Овие се од големо значење бидејќи ја одредуваат улогата која именката ја игра во реченицата, па така зборовниот ред во латинскиот не е така важен како кај други јазици. Во рамките на овие деклинации, зборовите во една реченица може да се преместуваат без значителна промена во смислата, но со ова го нагласуваме (подвлекуваме) тој дел од реченицата. # [[Номинатив]]: кога именката е [[подмет]]. # [[Генитив]]: кога именката е имател на подметот (на пр.: „коњот на човекот“, или „човековиот коњ“—во обата случаја, зборот ''човек'' би бил во генитив ако го преведеме на латински). Ова исто така го назначува материјалот од кое нешто поголемо е направено (на пр.: „група луѓе“; „ред причини“—''луѓе'' и ''причини'' би биле во генитив). Некои именки се исто така генитивни со специјални глаголи. # [[Датив]]: кога именката е индиректен предмет, кога се користи со специјални глаголи, со извесни предлози, и ако се користи како посредник, или како повикување на нешто. # [[Акузатив]]: кога именката е директен предмет, со извесни предлози, или како предмет на индиректен исказ. # [[Аблатив]]: кога именката искажува одделување или движење од извор, причина, [[агент (граматика)|агент]] или [[инструментал|инструмент]], или кога именката се користи како предмет на извесни предлози; прилошки. # [[Вокатив]]: кога именката се користи за директно обраќање (обично на лице, но не секогаш). === Глаголи === {{Главна|Латинска коњугација}} Глаголите во латинскиот јазик обично се распознаваат по четирите главни [[латинска коњугација|коњугации]]—групи на зборови со слични флексивни форми. Првата коњугација се одликува со активните инфинитивни формки со наставката ''-āre'', втората со активните инфинитиви ''-ēre'', третата со инфинитивите со наставка ''-ere'', а четвртата со активните инфинитиви со наставка ''-īre''. Меѓутоа од овие правила има и исклучоци. Во латинскиот постојат шест општи [[време (граматика)|времиња]] (сегашно, несвршено, идно, свршено, предминато, и идно свршено), четири [[глаголски начин]]и (индикатив, инфинитив, заповеден и погодбен), шест [[лице (граматика)|лица]] (прво, второ и трето, секое во еднина и множина), два [[залог (граматика)|залога]] (актив и пасив), и неколку [[глаголски вид]]ови. Глаголите се опишуваат по четири основни форми: # Првата основна форма е прво лице, еднина, сегашно време, и во индикативна начинска форма на глаголот. # Втората основна форма е активната инфинитивна форма на глаголот. # Третата основна форма е прво лице, еднина, свршено време, активна индикативна начинска форма на глаголот. # Четвртата основна форма е супинската форма, или пак , партиципна форма, номинатив, еднина, свршено време, пасивна партиципна форма на глаголот. Четвртата основна форма може да прикаже или еден род од партиципот, или сите три рода (''-us'' за машки, ''-a'' за женски и ''-um'' за среден). Може да биде и иден партицип кога тој глагол не може да се стави во пасива. == Поврзано == === Латински јазик === * [[Латиница]] ** [[Список на латински букви]] ** [[Азбуки изведени од латиницата]] ** [[Латинични знаци во Уникод]] ** [[Римско ракописно писмо]] ** [[Латинска Википедија|Латинска Википедија (Vicipaedia)]] * [[Латинска граматика]] ** [[Латинска коњугација]] ** [[Латинска деклинација]] ** [[Латинска мнемоника]] * [[Латинска книжевност]] ** [[Латинска поезија]] ** [[Латинска проза]] ** [[Список на поети кои пишувале на латински]] * [[Список на латински фрази]] * [[Латински пцости]] * [[Латински правопис и изговор]] ** [[Латински регионален изговор]] * [[Латинизам]] === Историски периоди === {{latinperiods}} == Белешки == {{reflist}} == Наводи == <div class="references-small"> * Bennett, Charles E., ''Latin Grammar'' (Allyn and Bacon, Chicago, 1908) * N. Vincent: "Latin", in ''The Romance Languages'', M. Harris and N. Vincent, eds., (Oxford Univ. Press. 1990), ISBN 0-19-520829-3 * Waquet, Françoise, ''Latin, or the Empire of a Sign: From the Sixteenth to the Twentieth Centuries'' (Verso, 2003) ISBN 1-85984-402-2; translated from the French by John Howe. * Wheelock, Frederic, ''Latin: An Introduction'' (Collins, 6th ed., 2005) ISBN 0-06-078423-7 * Frank Palmer. ''Grammar'' </div> == Надворешни врски == {{ИнтерВики|код=la|јазик=латински}} {{Wikibookspar||Латински јазик}} {{Староримски теми}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Латински јазик| ]] [[Категорија:Латинофалиски јазици]] [[Категорија:Мртви јазици во Европа]] [[Категорија:Флективни јазици]] [[Категорија:Јазици во Франција]] [[Категорија:Јазици во Италија]] [[Категорија:Јазици во Шпанија]] [[Категорија:Јазици во Португалија]] [[Категорија:Јазици во Романија]] [[Категорија:Јазици во Андора]] [[Категорија:Јазици во Ватикан]] kdk7erzzutmsi1f31dwj91luqgyaboc 0 5689 5642338 5420175 2026-10-09T10:11:41Z PJ Geest 28859 Replace raster graph with SVG reconstruction: Oxyhaemoglobin dissociation curve.svg 5642338 wikitext text/x-wiki {{Infobox anatomy |Name = Крв |Latin = haema |Image = Venous and arterial blood.jpg |Caption = Венска (темноцрвена) и артериска крв (светлоцрвена) }} '''Крв''' ({{langx|la|Sanguis}}) — течно [[сврзно ткиво]] кое се среќава кај сите [[‘Рбетници|‘рбетници]] и некои [[Без‘рбетници|без‘рбетни животни]]. Таа циркулира низ [[Крвни садови|крвните садови]] и нејзина најзначајна улога е транспортната — [[хранливи материи]], [[екскрет]]и, [[кислород]] и [[јаглерод диоксид]] од и до [[Клетка|клетките]]. Меѓутоа, за разлика од останатите сврзни ткива, во крвта нема нишковидни творби, односно фибрили — [[колаген]] или еластични влакна. Крвта во крвните садови се наоѓа во течна состојба. Надвор од крвните садови таа се засирува ([[коагулација|коагулира]]). Доколку на крвта и додадеме определена количина на некоја антикоагулантна [[материја]] до засирување нема да дојде. Ако ваква крв оставиме да стои извесно време или ако веднаш ја центрифугираме ќе забележиме дека дошло до издвојување на два сосема различни [[слоја]]. Горниот слој е проѕирен безбоен или лесно жолтеникав тоа е крвната плазма. Долниот непроѕирен слој го сочинуваат оформени елементи: еритроцити (црвени крвни клетки), леукоцити (бели крвни клетки) и тромбоцити (крвни плочки). Во седиментот што го образуваат оформените елементи можат да се забележат два слоја. Горниот слој е сосема тенок има светложолтеникава боја, а потекнува од белите крвни клетки. Долниот слој, многу поголем и со изразено црвена боја кој го образуваат црвените крвни [[клетки]]. Ваков распоред на оформените елементи при седиментација или центрифугирање зависи од нивната [[специфична тежина]]. Еритроцитите имаат голема специфична тежина поради присуство на крвна боја-хемоглобин или [[железо]] што влегува во состав на неговата [[молекула]]. ==Хематокрит== [[Податотека:18. Хематокрит.ogg|мини|Постапка при вршење [[хематокрит]].]] Хематокритот претставува процентен однос меѓу крвната плазма и оформените елементи на крвта. Овој квантитативен однос меѓу плазмата и оформените елементи се определува со хематокритски метод. Кај здравите луѓе овој однос е прилично стабилен. На крвната плазма отпаѓаат 55%, а на оформените елементи 45%. Физиолошките варијации се движат од 52-58% за крвната плазма и 42-48% за оформените елементи. Кога говориме за хематокритот секогаш мислиме на процентната застапеност на оформените елементи, всушност, еритроцитите кои доминираат меѓу крвните клетки. Тој може да биде нормален, низок и висок. Низок хематокрит се забележува при анемии после силно [[озрачување]] итн., а висок во сите случаи при кои настанува губење на [[течност]]и од организмот ([[потење]], изгореници, [[проливи]] итн.). Хематокритот кај [[мажи]]те е повисок во споредба со жените, поради разликата што постои во бројот на еритроцитите би можеле да заклучиме, дека крвта се состои од два дела, од крвна плазма и оформени елементи. ==Крвни елементи== ===Еритроцити === {{Главна|Еритроцит}} [[Податотека:Redbloodcells.jpg|thumb|150px|right|Црвени крвни клетки (еритроцити)]] ==== Облик, големина и број ==== Еритроцитите се безјадрени клеточни елементи. Гледани однапред имаат [[тркалезна]] форма, а отстрана нивниот изглед наликува на двојно вдлабнат [[диск]]. [[Пречник]]от на еритроцитите се движи меѓу 6,5 и 8 [[микрон]]и или во просек 7,3 микрони. [[Дебелина]]та на периферниот дел изнесува во [[пресек]] 2,2 а во централниот 1,2 микрони. Бројот на еритроцитите кај мажите просечно изнесува 5х10¹²/l (5 000 000 во 1&nbsp;mm³), а кај жените 4,5х10¹²/l (4500000 во 1&nbsp;mm³). Тој се менува под влијание на дејството на внатреѓни и надворешни фактори (дневни, сезонски варијации, мускулна работа, силни емотивни напрегања, губење на течности, живеење на големи [[височини]] итн.). Покачен број на еритроцитите во крвта се вика ''еритроцитоза'', а намален ''еритропенија''. ====Стуктура и хемиски состав==== Еритроцитите се состојат од површинска [[Липобелковинска опна]] и [[строма]] во чиј состав влегува крвната боја ''хемоголобинот''. Најголем процент од еритроцитарната содржина отпаѓа на [[вода]]та (62-65%). Хемоглобинот е застапен од 30-34%, а другите материи од 3-7%. Еритроцитарната мембрана покажува селективна пропустливост за голем број органски и неоргански материи. Таа е лесно прoпустлива за водата, [[уреа]]та и едновалентните [[анјон]]и (бикарбоните, [[хлориди]], хидроксилни [[јони]] и др.), а непропустлива за јоните на калциум, пептиди и [[белковини]]. [[Органските материи]] како што се [[гликозата]] и аминокиселините лесно минуваа низ еритроцитарната мембрана. Јоните на калиум влегуваат во еритроцитот по пат на активен транспорт. Концентрацијата на [[калиум]] во еритроцитите многу е поголем во споредба со калциумот што е во потполна спротивност со нивната концентрација во крвната плазма. ====Хемолиза==== Хемолизата претставува процес при кој хемоглобинот од еритроцитите излегува во околниот [[раствор]] поради оштетување или [[прскање]] на еритроцитарната мембрана. Хемолизата може да се предизвика со употреба на: *Механички средства: грубо мешање со [[стаклено стапче]] или [[кварцен песок]]; *топлина, [[електрична енергија]]; *[[Хемиски средства]]:органски растворувачи ([[етер]], [[бензин]], хлороформ), [[жолчни киселини]] и други материи кои дејствуваат врз липидниот дел од еритроцитарната мембрана, така што таа станува прoпустлива до таа мерка, па го пропушта и хемоглобинот.Друг вид хемиски материи како што е, на пример [[Хлороводородна киселина|хлороводородната киселина]], врши оштетување на [[белковина|белковинскиот]] дел од мембраната и предизвикува хемолиза. Хемолизата може да се предизвика со дејствување на биолошки средства како што се отровите од змии,пчели,оси,пајаци, и други [[животни]]. Нехомолизираната крв е непроѕирна, а хемолизираната светла и проѕирна(дава впечаток како да е „лакирана“. ====Седиментација на еритроцитите==== Крвта, помешана со некое антикоагулантно средство (на пример натриум цитрат) и ставена во [[епрувета]], што се наоѓа во вертикална положба, по извесно време ќе се раздели на два дела. Горниот слој го претставува крвната плазма, а во долниот дел се наоѓаат оформените елементи, претежно еритроцити. Таложење (седиментација) на еритроцитите настанува под влијание на Земјината привлечна сила. На брзината на седиментацијата на еритроцитите влијаат повеќе фактори кои можат да се групираат во две групи: *плазматични и *клеточни. =====Плазматични фактори===== Процентно зголемување на крвните белковини во молекулска маса (фибриноген, α и β-глобулин) придонесуваат седиментацијата на еритроцитите да биде забрзана. Овие материи, познати како ''агломерини'', вршат агломерација на еритроцитите во формации слични на цилиндри што ги формираат металните монети. Агломерацијата на еритроцитите е една од причините за забрзување на процесот на седиментацијата. =====Клеточни фактори===== Бројот, [[волумен]]от и промената во електричниот полнеж на еритроцитите може да биде причина за забрзана седиментација. Намален број на еритроцитите ја забрзува, а зголемен ја забавува седиментацијата. ''Макроцитите'' (големи еритроцити) исто така ја забрзуваат седиментацијата. Што не е случај со ''нормацитите'' и ''микроцитите''. Површината на еритроцитите, леукоцитите и тромбоцитите е обележана со белковини што ги прави да се однесуваат како [[честички]] со негативен [[електричен полнеж]]. Поради истите причини интимата на крвните садови има негативен електричен полнеж.Според физичките закони, честички со ист електричен полнеж меѓусебно се одвиваат. Тоа е една од основните причини за да бидат оформените елементи во суспендирана состојба во крвта. При намаленото [[таложење]] на белковините врз еритроцитарната мембрана се намалува-електричниот полнеж, а со тоа и [[сили]]те на одбивање што позитивно влијае врз процесот на седиментацијата. Одредување на брзината на седиментацијата на еритроцитите има важно клиничко значење за голем број заболувања. Седиментацијата на еритроцитите се одредува во специјални [[градуирани пипетки]]. Најчесто применуван метод е методот на ''вестергрен''. Вестегреновата пипетка исполнета со крв на кое и е додадено антикоагулантно средство, се става во специјален [[сталак]] да стои строго вертикално. На крај од првиот и вториот час се чита вредноста за висинта на издвоента плазма. Нормалните вредности за првиот час кај мажите се движат под 3–8&nbsp;mm а кај жените од 7–12&nbsp;mm. Вредностите на крај на вториот [[час]] се речиси двојно поголеми. Враќање на седиментацијата во границите на нормални вредности претставува добар прагностички знак во текот на заболувањето. =====Нормални вредности на седиментацијата===== Под нормални вредности се сметаат следниве интервали: *Mажи под 50 годишна возраст: помалку од 15&nbsp;mm/час; *мажи над 50 годишна возраст: помалку од 20&nbsp;mm/час; *жени под 50 годишна [[возраст]]: помалку од 20&nbsp;mm/час; *[[жени]] над 50 годишна возраст: помалку од 30&nbsp;mm/час. *Новороденче: 0–2&nbsp;mm/час; *деца до [[пубертет]]: 3–13&nbsp;mm/час. Има луѓе кои, од необјаснети причини, од раѓање имаат зголемена седиментација и никогаш во животот не им се открива [[заболување]], кое би можело да ја објасни вака зголемената седиментација кај нив. =====Зголемени вредности на седиментација===== *Анемија; *[[бубрежни заболувања]]; *остеомиелит; *[[бременост]]; *ревматска грозница; *ревматоиден артрит; *[[сифилис]]; *системски еритемски лупус; *заболувања на штитната жлезда; *[[туберкулоза]]; *други воспалителни состојби. =====Изразито зголемена седиментација (трицифрена)===== *„Giant cell“ артеритис; *хиперфибриногенемија (зголемена концентрација на фибриноген во крвта); *[[мултипли миелом]]; *примарна макроглобулинемија; *некротизирачки васкулитис; *ревматична полимијалгија. =====Намалени вредности на седиментацијата===== *Застојна [[срцева слабост]]; *хипервискозност; *хипофибриногенемија; *хипопротеинемија; *полицитемија; *[[српеста анемија]]. =====Состојби кои може да влијаат на промена на резултатот на седиментацијата===== *Алергиски васкулитис; *атријален миксом; *автоимун хепатит; *ендометиритис; *еризипел; *јувенилен ревматоиден астритис; *легионерска [[болест]]; *воспаление на срцевата обвивка по инфаркт на срцето и др. ====Живот на еритроцитите==== Еритроцитите се создаваат во коскената срцевина и постојано навлегуваат во крвната [[циркулација]]. Просечниот [[живот]] на еритроцитите изнесува 120 [[дена]], што значи дека во периферната циркулација ги има со различна [[старост]]. Старите еритроцити се разрушуваат во лиенот, хепарот и коскениот мозок, од страна на клетките од ретикулоредотелијалниот систем (РЕС). Продукцијата на ертроцитите од страна на коскената средина стои под контрола на ''еритропоетинот'' — материја што се лачи, главно, во бубрезите како резултат на создадена хипосија (намален делумен притисок на кислородот во крвта) во организмот. Количината на ослободениот ертропоетин зависи од степенот на хипоксијата. Еритропоетинот дејствува стимулатвино врз коскената [[срцевина]] што се засилува создавањето на еритроциите и зголемување на нивниот број во префиерната циркулација. Ова зголемување на боројт на еритроцитите ја намалува или отстранува хипоксијата, а со тоа се намалува или престанува [[продукцијата]] на еритроцитите. Овој систем на контрола на бројот на еритроцитите дејствува врз принципот на повратна [[врска]]. ====Функции на еритроцитите==== ''Дишната функција'' на еритроцитите се должи на присуството на хемоглобинот кој има сособност да ги прима и отпушта [[кислород]]от и [[јаглерод диоксид]]от. ''Транспортната функција'' на еритроцитите се состои во транспортирањето на атсорбираните аминокиселини од дигестивните кон другите органи во оранизмот. ''Регулација на електрохемиската реакција на крвта'' се остварува преку хемоглобинот. На хемоглобинскиот [[пуферски систем]] отпаѓаат 70-75% од вкупниот пуферски капацитет. ===Леукоцити=== {{Infobox Anatomy | Name = Бели крвни клетки | Latin = leucocytus | GraySubject = | GrayPage = | Image = SEM blood cells.jpg | Caption = SEM слика на нормална човечка крв. Можат да се забележат леукоцитите со сферична форма со неправилна површина, [[еритроцит]]ите и многу мали дисковидни [[крвни плочки]]. | Image2 = | Caption2 = | Precursor = | System = | Artery = | Vein = | Nerve = | Lymph = | MeshName = | MeshNumber = | Code = {{TerminologiaHistologica|2|00|04.1.02001}} | }} {{Главна|Леукоцит}} Леуоцитите претставуваат подвижни елементи од заштитниот систем на крвта. Покрај присуството во крвта тие се наоѓаат во лимфата, ткивата и ткивната течност. Леукоцитите се разнородни клетки кои меѓусебно се разликуваат по: форма, големина, број, место на создавање, [[структура]] и функции. ====Морфолошки одлики==== По однос на морфолошкиот изглед на обоениот [[препарат]] леукоцитите од периферната крв ги делиме на две групи: *гранулацитит и *агранулацитит. Основен критериум за ваква поделба е присуството, [[всушност]], отсуството на [[гранули]] во нивната протоплазма. Во групата на гранулите спаѓаат: неутрофилни, еозинофилни и базофилни леукоцити, а во групата на агрануларните; лимфоцити и моноцити. Поделба на гранулоцитите во групата на неутрофили, едонофили и базофили е извршена според бојата на нивните гранули. Јадрата на гранулоцитите обично се сегментирани што дава впечаток како да се работи за присуство на повеќе јадра во клетката. Токму поради оваа полиморфност на [[клеточно јадро|јадрото]] леукоцитите од гранулоцитната група се нарекуваат полиморфоникулаерни леукоцити.Во групата на гранулоцитите спаѓаат и лимфоцити и моноцити. ====Неутрофилни леукоцити==== Овие леукоцити се одликуваат со присуство на ситни гранули во протоплазмата кои поради афинитетот кон киселите и базните бои имаат светлокостенлива [[боја]]. Протоплазмата е обоена розово. Јадрото им е сегментирано. Кај младите неутрофили јадрото се сегментира. Најстарите неутрофили имаат пет сегмента, а многу ретко се среќаваат со шест и седум. Сегментите или [[лобуси]]те меѓусебно се поврзани со хроматински нишки. Јадрото се бои виолетово. Пречникот на неутрофилните [[леукоци]]ти во просек изнесува 10-12 микрони. ====Еозинофилни леукоцити==== Тие поседуваат релативно крупни гранули со изразен афинитет да се бојат со кисели бои (еозин-црвена боја). Јадрото најчесто се состои од два сегмента и наликува на [[бисаги]]. пречникот на еозинофилите во просек изнесува од 12-14 микрони. ====Базофилни леукоцити==== Тие се одликуваат со базофилно (сино) обоени гранули кои со својата големина и бројност го препокриваат јадрото кое најчесто се состои од два сегмента. големината на пречникот просечно изнесува 10 микрони. ====Лимфоцити==== {{Главна|Лимфоцит}} Лимфоцитите се одликуваат со тоа што односот меѓу јадрото и протоплазмата е во корист на јадрото. Формата им е тркалезна, а пречникот им варира во мошне широки граници (6-18 микрони). По големина се делат на мали (6-9 микрони), средни (10-14 микрони) и големи над 14 микрони. Јадрото е тркалезно и ексцентрично поставено. Во [[обоен препарат]] има силно виолетова бпја што доаѓа од богатството на хроматинот. Протоплазмата е обоена сино. во протоплазмата околу јатрото се забележува белузникаво [[просветлување]] (перинуклеарно просветлување). Во поново време е установено, дека лимфоцитите ниту морфолошки ниту функционално не претставуваат еднородни клетки.Постојат два вида В и Т лимфоцити. ====Моноцити==== Овие леукоцити се најголеми клетки во периферната циркулација. Пречникот им изнесува од 12-25 микрони. Во обоената периферна размаска се забелеѓува изразен полиморфизам во големината и формата на моноцитите. бојата и е сиво-сина, а боата на јадрото е светлобиолетова што е резултат на слабата застапеност на хроматинот. Јадрото има најчесто форма на [[бубрег]] или [[грав]]. <!--{{confusing|section|reason=[[white blood cell#Overview table|overview table]] lists 7 types, but other areas indicate 5 types. Also, macrophages and dendritic cells are derived/differentiated from monocytes, so there really are 5 main types|date=September 2011}} see [[Talk:White_blood_cell]]--> {|class="wikitable" ! Вид!!Микроскопски гледано !! Изглед |- | [[Neutrophilgranulocyte|Неутрофил]] | [[Image:pBNeutrophil.jpg|60px]] || [[Image:Neutrophil.png|60px]] |- | [[Eosinophil granulocyte|Еозинофил]] || [[Image:pBEosinophil.jpg|70px]] || [[Image:Eosinophil 1.png|70px]] |- | [[Basophil granulocyte|Базофил]] || [[Image:PBBasophil.jpg|60px]] || [[Image:Basophil.png|60 px]] |- | [[Лимфоцит]] || [[Image:Lymphocyte2.jpg|60px]] || [[Image:Lymphocyte.png|70px]] |- | [[Моноцит]] || [[Image:Monocyte.jpg|85px]] || [[Image:Monocyte.png|100px]] |- <!-- | [[Macrophage]] || [[Image:Macrophage.jpg|90px]] || [[Image:Macrophage.png|95px]] || || Approx 21 and sometimes as great as 60–80 ||Is a monocyte derivative. [[Phagocytosis]] (engulfment and digestion) of cellular debris and [[pathogen]]s, and stimulation of [[lymphocyte]]s and other immune cells that respond to the pathogen. || || Activated: Days<br> Immune: Months to years |- | [[Dendritic cell]]s||[[Image:Dendritic cell.JPG|50px]] || [[Image:Dendritic Cell ZP.svg|50px]] || || || Can be myeloid or lymphoid derived. Main function is as an [[antigen-presenting cell]] (APC) that activates T lymphocytes. || || Similar to macrophages |- --> |} ====Број на леукоцити и леукоцитарна формула==== Бкупниот број на леукоцити кај здрави луѓе варира од 4,0-9,0х10⁹/l (4 000-9 000 во mm³) периферна крв. Зголемен број на леукоцитите над горната [[граница]] на нормалните вредности се нарекува леукоцитоза. Состојбата при која вредностите на леукоцитите е под долната физиолошка граница се нарекува леукопенија. Доколку постои трајно неконтролирано зголемување на бројот на леукоцитите во периферната циркулација говориме за леукемија. Во текот на денот бројот на леукоцитите се менува што ни дава право да зборуваме за дневни-физиолошки варијации. Бројот им е најмал наутро, по будење, а во текот на денот доѓа до нивното покачување во периферната циркулција, особено по ручек, во попладневните часови. Тешка мускулна работа и силни [[емоционални состојби]] се придружени од една преодна физиолошка леукоцитоза. Токму поради овите промени за анализа на леукоцитите, крв треба да се зема [[наутро]] пред [[појадок]]. Леукоцитарната формула претставува релативен однос (изразен во проценти) меѓу одделните видови леукоцити. За да се определи леукоцитарната формула се бројат 100 или 200 леукоцити во обоена периферна размаска и се подредуваат според нивната морфолошка припадност. Процентната застапеност на одделните видови леукоцити е следнава: '''Гранулоцити''' Неутрофилни *стапчести-несегментарни — 2-5% *сегментарни — 55-65% Еозинофилни — 1-4% Базофилни — 0-1% '''Агранулоцити''' Лимфоцити — 25-35% Моноцити — 4-6% Бројот на одделните видови леукоцити може да биде зголемен или намален со што се менува и нивниот процентен однос во леукоцитарната [[формула]]. Доколку се зголеми бројот на неутрофилните леукоцити зборуваме за наутрофилација; ако е покачен бројот на еозинофилни и базофилни леукоцити се работи за еозинофилија и базофилија, а кога е покачен бројот на лимфоцитите и моноцитите зборуваме за лимфоцитоза и моноцитоза. При намалување на бројот на одделни видови леукоцити се работи за состојби наречени: неутропенија, еозинопенија, лимфопенија и монопенија. Зголемување или намалување на бројот на одделните видови на леукоцити при одредени заболувања претставува важен функционален показател за реактивноста на организмот. Познато е дека при [[акутни]]те воспалителни процеси во организмот ([[ангина]], оневмонија, воспаление на слепото црево итн.) се зголемува бројот на леукоцити поради зголемениот број на неутрофилните леукоцити. При алергиски заболувања (астма, црвени паразити итн.), се покачува бројот на еозинофилните леукоцити итн. ====Својства на леукоцитите==== Леукоцитите имаат редица многу важни физиолошки својства како што се: амебовидно движење, дијапедеза, хемотаксија и фагоцитоза. #[[Амебовидното движење]] претставувадвижење што се остварува бреку пуштање на лажни ножиња (псевдоподии). Од сите видови на леукоцитите неутрофилните леукоцити имаат највеќе изразена способност за амебовидно движење. # Под [[дијапедеза]] се подразбира процес на излегување на леукоцитите од крвната циркулација во меѓуклеточните простори. Процесот се остварува со пуштање на лажно ноже низ ендотелната пора во капиларот и постепено преточување на клеточната содржина на другата страна од капиларот. #Способноста на леукоцитите да бидат привлечени или одбиени од низа хемиски материи е позната како [[хемотаксија]]. Хемотаксијата може да биде [[позитивна]] и [[негативна]]. За позитивна хемотаксија зборуваме кога леукоцитите се движат кон изворот на хемотаксичната материја, а за негативна кога се [[оддалечуваат]] од [[извор]]от. Во организмот, на местото каде што постои воспалителен процес се создаваат голем број распаднати производи од разореното ткиво. Во исто време се ослободуваат и бактериските [[токсини]]. И едните и другите имаат хемотаксично дејство. Позитивната хемотаксија се среќава многу често во споредба со негативната. Хемотаксијата има големо физиолошко значење бидејќи овозможува собирање и натрупување на голем број леукоцити во подрачјето на воспалителниот [[процес]], со цел тој да се локализира и отстрани. #[[Фагоцитозат]]а е најважно својство на леукоцитите бидејќи за ова својство е врзана и нивната одбранбена функција. Фагоцитозата не значи само ингестија на туѓите честички и бактерии туку и процес на неутрализирање на нивното штетно дејство. Клетките што имаат способност на фагоцитоза ги нарекуваме фагоцити. Најcилна фагоцитна способност имаат неутрофилите, следат еозинофилите и моноцитите, додекка лимфоцитите се одликуваат со слаба фагоцитарна способност. ====Функции на леукоцитите==== Заштитата на организмот е нејважната функција што леукоцитите ја имаат во организмот. Оваа функција леукоцитите ја манифестираат преку фагоцитозата на туѓите [[бактерии]] и распаднатите продукди од оштетените [[ткива]], а исто така, и преку [[ферментативно разградување]] на фагоцитарните материи. Со ова се локализира и неутрализира нивното штетно дејство. Леукоцитите ги фагоцитираат бактериите и туѓите честички сè до оној момент додека подлегнат на дејствувањето на распаднатите производи и токсини. Неутрофилните леукоцити се во состојба да се фагоцитираат и уништат 5-25 бактерии, а моноцитите и до 100. Се разбира дека во оваа борба победници нема. Од мртвите леукоцити и мртвите бактерии се создава густа жолтеникава течност-[[гној]]. Леукоцитите се способни да продуцираат специјални материи наречени леукини кои предизвикуваат уништување на [[микроорганизми]]те што навлегле во организмот. Еозинофилните и базофилните леукоцити продуцираат антитоксини, материи што го неутрализираат дејството на бактериските токсини. Создавање на антитела- материи што ја вршат [[неутрализација]]та на [[отрови]]те преку производи создадени во процесите на метаболизмот на микроорганизмите, врзано е главно со функцијата В-лимфоцитите. Тие во допир со [[антигени]]те материи (токсини и деградациони производи од метаболизмот на микроорганизмите) продуцираат и ослоботуваат антитела. Создавање на антитела од страна на В-лимфоцитите е можно по заемното дејствување со Т-лимфоцитите. Создадените антитела долго се задржуваат во телесните течности на организмот, така што при повторно заболување ослободените отровни материи (антигени) од страна на микроорганизмите ќе бидат неутрализирани од страна на [[антитела]]та (рекција антиген-антитело). Т-лимфоцитите учествуваат во формирање на клеточниот имунитет овозможувајќи ја реакцијата на отфрлување на [[трансплантат]]от (пресаден [[орган]] или ткиво) во сите случаи кога не постои иста генска структура меѓу [[дарител]]от и [[приметел]]oт. Моноцитите земаат активно учество во процесите на разградување на изумрените клетки и ткива од организмот за сметка на фагоцитната активност. Некои видови од леукоцитите (неутрофилните и лимфоцитните) исполнуваат и трофични функции во организмот. Тие ги пренесуваат [[хранливите продукти]] до органите и ткивата кај кои снабдувањето преку крвта е недоволно (на пример: [[рожница]]та од [[око]]то). ====Создавање и живот на леукоцитите==== Една од разликите што постои меѓу одделните видови на леукоцитите е местото на нивното создавање. Гранулоцитите (неутрофилните, еозинофилните и базофилните члеукоцити) од периферната крв се создаваат во коскената срцевина од изворните матични клетки лемопозата под влијаните на леукопоетините. Под влијание на леукопоетините се развиваат и моноцитите. Лимфоцитите се развиваат од изворните [[матични клетки]] на лимфопоезата под влијаните на лимфопоетините. Под влијание на В-лимфопоетинот се развиваат: В-лимфоцитите, а под влијание на Т-лимфопоетинот –Т-лимфоцитите. Животот на леукоцитите варира во зависност од видот. Најкус [[век]] на живеење имаат еозинофилните леукоцити (неколку часа); неутрофилните живеат неколку дена, а лимфоцитите и до неколку [[месец]]и. Процесот на умирање и процесот на создавање на леукоцитите стојат во една динамичка рамнотежа што е основен предуслов за одржување на бројот на леукоцитите во рамки на физиолошките варијации. ===Тромбоцити=== {{Главна|Тромбоцит}} [[File:Red White Blood cells.jpg|thumb|right|Томбоцит-микроскопски гледано]] Тромбоцитите се најмали клетки меѓу оформените елементи на крвта. Тие не поседуваат јадро. Настануваат во коскената срцевина со парчосување на џиновски клетки-[[мегакариоцити]]. Тромбоцитите имаат плочесто [[овална форма]] од каде што и произлегува името крвни плочки. Нивниот пречник варира од 2-5 микрони. Бројот на тромбоцитите варира од 150х10⁹/l до 300х10⁹l (од 150 000-300 000 во 1&nbsp;mm³) што во голема мерка зависи од употребениот метод за нивно одредување во периферната крв. Зголемен број на тромбоцитите се означува со терминот [[тромбоцитоза]], а намален со тромбопенија. ====Својства на тромбоцитите==== Амебовидното движење и фагоцитозата се едни од физиолошките својства на тромбоцитите покрај овие својства тромбоцитите покажуваат и други својства како што се: фрагилност, [[атхезивност]], агрегација и вискозна метаморфоза. * [[Фрагилност]]. Под влијание на механички, топлински и [[хемиски фактори]] настанува лесно разрушување на тромбоцитите. * Атхезивност. Под атхезивноста се подразбира способност на тромбоцитите да се прилепуваат на туѓата површина (оштетена интима на крвните садови, оштетено ткиво, колегени влакна, стакло итн.) Ова прилепување е условено од електричниот полнеж на тромбоцитите, од една, и електричниот полнеж на туѓите материи, од друга страна. Електричниот полнеж на тромбоцитите е негативен. * Агрегација. [[Агрегација]] е такво својство на тромбоцитите при кое настанува [[прилепување]] на тромбоцитите еден врз друг под влијание на бројните фактори вклучувајќи ги и факторите одговорни за [[коагулација]] на крвта. * Вискозна метаморфоза претставува процес при кој атхерираните и агрегираните тромбоцити набабруваат, а потоа поради губење на границите, меѓу нив се создава хомогена, амфорна, вискозна маса. Спомнатите својства на тромбоцитите ја определуваат и нивната улога во процентите на сопирање на крвавењето од повредениот [[крвен сад]]. ====Функции на тромбоцитите==== Во тромбоцитите се откриени физиолошките активни материи (тромбоцитни фактори) кои земаат активно учество во процесите на хемостозата (сопирање на крвавење), коагулацијата (засирување) на крвта и фибринолизата (распаѓање на крвниот [[засирок]]). Крвта има улога да ги пренесува хранливите материи и кислородот до сите клетки каде се врши согорување (разложување) на органските материи, при што се добива вода, минерални соли, јаглерод диоксид како и штетни отровни материи. Овие штетни и непотребни материи, крвта ги носи до органите за излачување бубрезите преку кои се излачуваат надвор од организмот. Јаглерод диоксид се исфрла преку белите дробови. Крвта има и заштитна улога, таа го заштитува организмот од болести. Крвта има улога и во регулирањето на постојаната температура кај птиците и цицачите. ==Други составни делови на крвта== ===Хемоглобин=== {{Главна|Хемоглобин}} [[Податотека:Heme b.svg|мини|Хемиска група во хемоглобинот: порфирински прстен со железо-(II)-јон.]] [[Податотека:Oxyhaemoglobin dissociation curve.svg|мини|Основна хемоглобинска заситеност. Таа е преместена во повисока киселост (повеќе растворен јаглерод диоксид) и лево со пониска киселост (помалку растворен јаглерод диоксид)]] [[Податотека:Hemoglobin.jpg|thumb|300px|Тридимензионална структура на хемоглобинот.]] Хемоглобинот хемиски претставува хромопротеид. Тој се состои од две компоненти- ''хем'' и ''глобин''. Хемот претставува простетична група на хемоглобинот, а глобинот е сложена [[белковина]] изградена од 4 вериги на аминокиселини. Во состав на хемот влегува железото за кое е врзана функцијата на примање и отпуштање кислорот. во процесите на ''оксидација'' (примање O₂) и ''редукциија'' (отпуштање на О₂) валентноста на железото не се менува. Железото останува двовалентно. Хемоглобинот хемиски не претставува еднородна материја. Постојат различни видови хемоглобин со HbF, HbA и HbА₂. Хемот им е ист, а разлики постојат во [[глобулин]]ска молекула. Во феталниот период и првата година од животот во периферната циркулација се среќава феталниот (HbF) хемоглобин. По раѓањето неговата концентрација во крвта изнесува 60-80%, а на ''адултниот'' (хемоглобин на возрасните) HbA, 20-40%. Адултниот хемоглобин од типот HbA₂, се среќаваат во многу мали [[количини]] 2-3%. До крај на првата година од животот феталниот хемоглобин веќе не се создава и наполно е заменет со адултниот хемоглобин. Количината на хемоглобинот во периферната крв нормално изнесува 8,69-9,93&nbsp;mmol/l (14-16g во 100ml крв). Кај мажите просечната вредност изнесува 9,93&nbsp;mmol/l (16 g во 100 ml крв), кај жените 8,69&nbsp;mmol/l (14 g во 100 ml крв). Еден грам хемоглобин може да врзе 1,34ml О₂, што значи, дека 100 ml крв кај мажи може да [[транспортира]] 20 ml О₂, a кај женте 18 ml O₂. =====Деривати на хемоглобинот===== [[Соединение]] на хемоглобинот со кислород се нарекува оксихемоглобин (HbO₂). Врзувањето, односно отпуштањето на О₂ од страна на хемолобинот зависи од делумниот притисок на кислородот. Кога хемоглобинот ќе го отпушти кислородот се добива редуциран хемоглобин (Hb). Хемоглобин, поврзан со јаглерод диоксид дава карбохемоглобин (HbCO₂). Јаглерод диоксидот создава лабилно соединение со белковинска компонента од хемоглобинот. Соединението на хемоглобинот со [[јаглерод моноксид]]от се нарекува ''карбоксихемоглобин'' (HbCO).Јаглерод моноксидот исто како и кислородод се врзува со хемот од хемоглобинскиот млекул. Врската меѓу СО и хемоглобинот е многу цврста, па затоа карбоксихемоглобинот многу бавно го отпушта СО. Труење со јаглерод моноксидот е опасно по живот. Прва помош на отруениот му се дава на тој начин што се изнесува на свеж воздух. Ослободување на хемоглобинот од СО зависи од делумниот притисок на О₂. Доколку на [[отруени]]от со СО му се дава [[гасна смеса]] богата со О₂ или кислород под [[притисок]] истиснувањето на СО ќе се одвива многу побрзо. При труење со разни лекови (фенцетин, амил, пропилинтрати) се создава соединените на хемоглобинот со кислородот наречено ''метхемоглобин''. Железото на метхемоглобинот е [[тривалентно]]. Доколку концентрацијата на метхемоглобинот во крвта се зголеми транспортот на кислородот кон ткивата се отежнува или наполно запира што е основна причина за [[смрт]]та. =====Миоглобин===== Во срцевиот [[мускул]] и скелетните мускули се наоѓа мускулен хемоглобин наречен миоглобин. Неговата простетична група хем е иста со хемот на хемоглобинот а глобинскиот дел има помала молекулска маса во споредба со хемоглобинската молекула на хемоглобинот. Функцијата му е иста како на хемоглобинот, со таа разлика, што процесите на фаќање и отпуштање на кислородот од страна на миоглобинот се одвиваат многу побрзо. == Крвни садови == {{Главна|Крвни садови }} [[Податотека:Blutkreislauf.png|мини|Шема на артерии и вени во човековото тело]] Крвта како течно крвно ткиво се движи низ крвни садови: срце, артерии, вени, а кај рбетниците и крвни капилари. ===Артерии=== Артериите се крвни садови со еластични ѕидови. Изградени се од сврзно ткиво однадвор, кое ги поврзува крвните садови со околните ткива, среден мускулен слој и внатрешен епителен слој. На својот пат од срцето до органите, артериите се разгрануваат. Најголемата артерија која излегува од срцето е позната како аорта. Сите артерии носат крв богата со кислород о ксидирана крв. ===Вени=== Вените се потенки крвни садови што ја враќаат крвта во срцето. Во [[Вена|вените]] крвта се движи потпомогната од стегањето и отпуштањето на [[мускул]]ите. Сите венски садови (со исклучок на белодробните вени) од ткивата до срцето носат крв богата со јаглерод диоксид — редуцирана крв.<br />Кај животните кои имаат затворен крвоток, помеѓу артериите и вените се сретнуваат и [[крвни капилари]]. Крвните капилари се изградени од еден ред [[епителни клетки]] низ чии ѕидови се врши размена на хранливите материи и гасовите — јаглерод диоксид и кислород. ==Физиолошки функци на крвта== [[Податотека:Diagram of the human heart (cropped) mk.svg|мини|Циркулацијата на крвта низ [[човечкото срце]].]] Крвта во човечкиот организам врши бројни и разновидни функции: *'''транспортна функција''' — преку крвта се пренесуваат хранливите материи, гасови, производи на [[метаболизмот]], [[витамини]], [[ферменти]], [[хормони]], [[медијатори]], [[електролити]] и други материи. Транспортната функција може да се подели на три основни подфункци: **хранлива функција; **екскреторна функција, и **респираторна функција; *'''хранливата функција''' се состои во пренесување на ресорбираните хранливи материи од дигестивниот тракт до сите ткива и органи во организмот. Во зависност од потребите на организмот хранливите материи може да се мобилизираат и транспортираат од органи во кои тие претходно се складираат (депо органи); *'''екскреторната функција''' на [[крвта]] се состои од транспортирањето на крајните производи на метаболизмот (уреа, мочна киселина и др.) и вишокот на електролити и вода од ткивата до екскреторните органи (бубрези, црева, потни жлезди, бели дробови); *'''респираторната функција''' се состои во пренесување на кислород од белите дробови до ткивата и [[јаглерод диоксид]], од ткивата до белите дробови; *'''хуморална функција''' — крвта како течно ткиво обезбедува течна врска меѓу ткивата и органите во организмот. Минувајќи низ различни ткива и жлезди со внатрешно лачење, таа ги прима хормоните и бројно физиолошки активни метаболитички материи. Овие материи ја регулираат активноста на голем број [[органи]] во организмот, било да ја стимулираат или да ја кочат нивната активност. Одбранбена или заштитна функција. Заштитна улога на крвта се остварува преку клеточниот и хуморалниот имунитет. Леукоцитите со својата фагоцитарна активност и антитела со специфичен начин на дејствување го бранат организмот од бактерии и редица штетни агенси. Хомеостатска функција. [[Крвта]] учествува во одржувањето на постојаноста на внатрешната средина на организмот (хомоестоза). Оваа функција е комплексна. Таа се остварува преку преку следните подфункции: :* Изојонија — одржување на јонската рамнотежа; :* Изоосмија — одржување на постојан [[осмотски притисок]]; :* Изохидрија — одржување на постојана концентрација на [[водород]]ни [[јон]]и ([[pH]]); :* Изотермија — одржување на постојана телесна [[температура]]. ==Количина на крв== Кај возрасни луѓе вкупната количина на крв претставува 7% или 1/13 од телесната маса. Човекот со телесна маса од 70&nbsp;кг има 5 до 6 литри крв. Количината на крв зависи од возраста, полот, телесната градба и редица др фактори. Децата имаат релативно повеќе крв во споредба со возрасните. Кај новородените 14-15% од телесната маса отпаѓа на крв, на возраст од 1 година тој процент изнесува 11%, а во периодот на пубертетот 7%. Кај стари луѓе количината на крвта е релативно најмала. Жените во споредба со мажите помала количина на крв. Кај мажите, на килограм телесна маса, на крвта отпаѓа 76-80 ml крв, а кај жените 68-70 ml. Количината на крв зависи и од развиеноста на организмот. Во однос на висината и телесната маса може да се пресмета теоретската вредност за количината на крвта во организмот. Вол. на крвта (ml) = 43 * ТТМ + 52 * В – 6250 ТТМ = телесна маса (во kg); В = висина на телото (во cm) Во нормални услови сета количина крв не [ [циркулира] ]низ крвните садови. Еден дел од крвта се наоѓа складирана во т.н крвни депоа (резервоари) или депо органи (хепар, лиен, кожа). Складираната крв ги напушта овие органи во случај кога организмот врши физичка работа или доколку дошло до крвавење (повреди, операции). Гибење на 1/2-1/3 од вкупната количина на крв претставува опасност на животот. ==Физичко-хемиски својства на крвта== [[File:Bleeding finger.jpg|thumb|Капиларна кpв од прст.]] [[Податотека:Humanbood600x.jpg|мини|Човечка крв зголемена 600 пати.]] ===Боја=== Крвта има црвена [[боја]]. Артериската крв има светлоцрвена, а венската темноцрвена боја. Крвта во артериите има светлоцрвена боја поради поголемо присуство на оксихемоглобин. Темната боја на венската крв се должи на поголемо присуство на редуциран хемоглобин. ===Вкус=== Вкусот на крвта е солен поради присуство на прв ред [[натриум хлорид]] (NaCl). ===Мирис=== [[Мирисот]] на крвта е карактеристичен за секој вид животно. ===Вискозnост=== Вискозпозот зависи од бројот и големината на растворените честички во крвна плазма и бројот на суспендираните крвни клетки. Општо земено, вискозноста на крвта во прв ред зависи од бројот на [[еритроцитите]]. Крвта има 4-5 пати вискозност во споредба со водата. Кај мажите вискозноста на крвта е поголема во споредба со жените. Просечната вредност кај мажите изнесува 4,7 а кај жените 4.4. Оваа разлика се објаснува со разликата што постои во бројот на еритроцитите кај машките и женските. ===Густина=== Густината на крвта, главно, зависи од бројот на еритроцитите, содржината на хемоглобинот во нив и од количината на белковините во крвната [[плазма]]. Колоидпи својства. И овие својства се врзани со присуство на белковините во крвната плазма. Белковинските молекули имаат способност да врзуваат вода со што се постигнува крвта да биде постојано во течна состојба. Супспензиони својства. Суспензионите својства на крвта зависат, главно, од белковинскиот состав на крвната плазма, всушност, од односот на белковинските факции. Сè додека не е нарушен овој однос дисперзијата на оформените елементи на крвта е зачувана. При процентното зголемување на глобулините, а особено на [[фибриногено]] (белковини со голема молекулска маса) дисперзија на оформените елемнти не се нарушува. Електролитни својства. Електролитните својства на крвта се должат на присуство на анјоните и катјоните на крвната плазма. Од нивната концентрација зависи осмотскиот притисок. ==Осмотски и опкотски притисок на крвта== [[Податотека:Osmotic pressure on blood cells diagram.svg|мини|Влијанието на осмотскиот притисок врз црвените крвни клетки.]] Осмотскиот притисок е условен од електролити и некои неелектролити со ниска молекулска маса (гликоза). Тој е правопропорционален со концентрацијата на овие материи во растворот.[[Осмотски притисок|Осмотскиот притисок]] се дефинира како притисокот што го создава водата кога минува нис полупропусливата мембрана од разреден во концентриран раствор. Осмотскиот притисок на крвта е приближно еднаков со осмотскиот притисок на [[Крвна плазма|крвната плазма]] и серумот. Осмотскиот притисок на крвната плазма, главно, зависи од концентрацијата на неорганските материи. Просечноста вредност изнесува 726.9 кРа (7.175 стмосфери). Раствори со ист осмотски притисок се нарекува изотонични. Раствори што имаат повисок или понизок осмотки притисок во споредба со осмотскиот притисок на крвта се дефинираат како хипотонични и хипертонични. Меѓу изотоничните раствори најпознат е 0,85% раствор на NaCl. Познат уште и како физиолошки раствор. Раствор на 5.4% гликоза е, исто така, Физиолошки раствор. За да се нарече некој [[раствор]] физиолошки, тој мора да ги исполни делумно или целосно следниве услови: :*да има ист осмотски притисок со крвта (изотонија); :*да има ист јонски состав во крвта (изојонија), и :*да има иста електрохемиска реакција (pH) се крвта (изохидрија). Физиолошките раствори се делат на прости и сложени. Простите физиолошки раствори го задоволуваат само првиот услов (услов на изотоничноста). Сложените физиолошки раствори се состојат од повеќе материи, во концентрација блиска до нивната концентрација во крвта. Според тоа, сложените раствори можат да ги исполнат ио другите два услови, услов на изојонија и изохидрија. Од сложените физиолошки раствори најширока примена стекнале следните: Рингеров, Локов, Тиродов и Кребсов раствор. Физиолошките раствори користат во вид на инфузија во случаи кога се потребно по најкус пат и на најрационален налин на се надомести точноста во организмот. Се користат и во случаи кога се работи со изолирани клетки, органи или ткива. Физиолошките раствори треба да обезбедат средина во која изолираните клетки, органи и ткива ќе можат да функционираат подолго време. Изолирани еритроцити ставени ви изотоничен раствор на NaCl, не ја менуваат својата [[форма]] затоа што составените компоненти на еритроцитите имаат ист осмотски притисок со 0.85 % раствор на Na Cl. Во случај кога еритроцитите ќе се стават во раствор со повисок [[осмотски]] притисок (хипертоничен раствор) ќе се забележат промени во нивната форма. Тие стануваат збрчкани поради излегување на вода низ полупропусливата еритроцитна мембрана во околниот раствор. Ако ги ставиме во хипотоничен раствор тие набабруваат поради навлегување на вода. Доклоку растворот е многу хипотоничен, навлегувањето на водата може да предизвика прскање на еритроцитната мембрана и излегување на еритроцитната содржина во околниот раствор. Оваа појава е позната како хемолиза. Колоидно — осмотски и опкотски притисок претставува сила со која белковините од крвната плазма ја привлекуваат [[водата]]. Големината на колоидно —осмотскиот притисок се движи во границите од 3,32 до 3,99 kPa (25–30&nbsp;mm Hg). За одржување на колоидно – осмотскиот притисок најголема улога им припаѓа на албумините. Ова својство на албумините се должи, пред се, на малите размери на нивните молекули и голема хидрофилност (способност на врзување на молекулите на водата). Клоидо-осмотскиот притисок е одговорен за задржување на водата во крвната циркулацијасо што се регулира и волуменот на крвната плазма. ==Електрохемиска реакција на крвта== Електрохемиската реакција на некоја течност е определена преку концентрацијата на водородните јони (H+) и се означува со pH (potentia hidrogenii). Електрохемиската реакција на крвта е слабо базична: pH се движи во границите од 7,3–7,45. Нормален pH за артериската крв изнесува 7,4, а за венската 7,35. Пониските вредности венската крв се должат на поголемо присуство на CO2 . Максималните граници на pH што организмот за релативно кусо време може да ги поднесе се следниве: за горната граница вредноста изнесува 7,70, за долната 7,00. Надвор од овие граници животот престанува веќе по неколку минути. ==Ацидо — базна рамнотежа== Од бројни метаболички [[реакции]] што се одвиваат во организмот се ослободуваат кисели материи, [[јаглеродна киселина]], млечна киселина, сулфурна киселина, кисели фосфати, као и материи со базни својства, како што е амонјакот. Сите овие материи влегуваат во крвта и зависно од нивната количинска застапеност во крвта можат да ја изменат нејзината електрохемиска реакција, всушност, да ја нарушат изохидријата. Преку регулациони механизми организмот се бори да го одржи pH на крвта во тесни физиолошки граници. Во процесот на одржување на изохидријата учествуваат голем број органи, а во прв ред белите дробови, бубрезите, хепарот и потните жлезди. Мошне важна улога во одржување на рамнотежата на киселите и базни материи во крвта (ацидо-базна рамнотежа) иаат пуферите. ==Регулатори на електрохемиската реакција – „пуфери“== Пуферите претставуваат мешавина на слаби киселини и соли на овие киселини со силни бази. Улогата на [[пуфери]]те во некој раствор се состои во одржување на електрохемиската пеакција на растворот на мошне тесни граници при додавање било на кисели или мазни материи. Регулаторска способност на пуферите зависи од концентрацијата на пуферската материја во пуферскиот систем и нејзина хемиска природа. Според хемиската природа пуферите на крвта се делат на неоргански и органски. ===Неорганските пуфери=== Од неорганските пуферски системи во крвта на прво место доаѓа бикарбонатен пуферски систем на крвната плазма. Доколку на натриумовиот бикарбонат му се додаде некоја силна киселина, на пример, хлороводородна киселина се образува слаба јаглеродна киселина и соодветна натриумова сол: NaNCO₃ + HCl = H₂ CO₃ + NaCl. Создадениот NaCl, како сол на силна база и силна киселина нема влијание врз елктрохемиската реакција. Јаглеродната киселина (H2CO3) е слаба киселина. Во споредба со хлороводородната киселина, таа битно не ја менува електрохемиската реакција на крвта. Освен тоа, јаглеродната киселина е мошне непостојана, таа лесно се разложува на CO2 и H₂O. Со процесот на дишењето јаглерод диоксидот се отстранува од организмот. Доколку концентрацијата на физички растворениот CO2 во крвта се зголемува тоа предизвикува намалување на NaHCO3 и зголемување на концентрацијата на водородните [[јони]], а со тоа и изместување на елктрохемиската реакција на крвта кон киселиот дел од спротивно. Оваа појава станува сосема разбирлива ако се има предвид дека концентрацијата на водородните јони (H+) зависи од односот меѓу слободниот CO2 и бикарбонатите. Овој однос се изразува со следнава равенката: H = Kx CO₂/NaHCO K = константа Фосфатниот пуферски систем во крвната плазма (примарни и секундарни фосфати — H₂PO₄ / HPO₄) има многу послаб пуферски капацитет (мала концентрација) во споредба со бикарбонантниот, додека во еритроцитите тој претставува главен [[неоргански]] пуфер. Фосфатниот пуферски систем како регулатор на електрохемиската реакција дејствува на тој начин што ги врзува силните киселини и силните бази: :*Na₂HPO₄ + HCl = NaH₂PO₄ + NaCl :*NaH₂PO₄ + NaOH = Na₂HPO₄ + H₂O ====Органски пуфери==== Во органските [[пуфер]]и спаѓаат белковините на крвната плазма и хемоглобинот. Белковините се составени од голем број [[аминокиселини]] кои имаат амфотерни (базни и кисели) својства. Тие, со својата карбоксилна група (-СООН) дејствува како слаба киселини, а со базната амино (-NH₂ ) група како слаба база. Според тоа, белковините се способни да врзуваат како базни така и [[кисели]] материи во крвта. Пуфесерскиот капацитет им е голем бидејќи им е голема концентрацијата во крвната плазма. Најсилен пуферски систем во крвта е хемоглобинскиот пуферски систем. Нековата регулаторска улога на електрохемиската реакција е опишана во партијата дишење. ==Алкална резерва== Алкалната резерва претставува количина алкалиите од пуферите што се користат за неутрализација на киселини со цел да се одржи нормалната концентрација на водородните јони. Во поширока смисла на збирот, во алкалната резерва спаѓаат сите материи (органски и неоргански) кои можат да врзуваат кисели материи што влегуваат во крвната циркулација. Во практиката алкалната резерва на крвта се изразува преку бројот на милилитри на [[јаглерод диоксис]] што се ослободува од 100 ml крвна плазма и додавање на силна киселина. Кај здрави луѓе резерва се движ меѓу 55–70 зафатнински % на СО2 сметано за 100 ml крв. * Промени на елктрохемиската реакција во крвта (алкалоза и ациедоза). Свртување на електрохемиската реакција кон киселата страна (намалување на Ph во крвта) се нарекува ацидоза. Таа можже да биде физиолошка и патолошка.основната промена што се јавува во крвта при оваа состојба е зголемена концентрација на N при ваква промена на Ph во крвта се забележува нарушување на финкциите на централниот нервен систем. Доколку ацидозата е силна, тогаш настанува губење на сознание, а во потешкислучаи настапува смрт. Смртувањето на елктрохемиската реакција кон алкална страна се нарекува алкалоза. При алкалозата постои зголемување на концентрацијата на ОН — јоните. На овие промени најмногу реагира централниот нервен систем со една изразена [[пренадразливост]], појава на [[грчеви]], а во најтешки случаи настапува смрт. ==Крвна плазма== {{Главна|Крвна плазма}} [[Податотека:20. Одделување на плазма и серум.ogg|мини|Одделување на [[Крвна плазма|плазма]] и серум од крв од [[стаорец]].]] Крвната плазма е составена најмногу од [[вода]] (90-92%), [[Органско соединение|органски]] и [[Неорганско соединение|неоргански]] состојки. Таа е многу стабилна [[суспензија]] на формативните елементи на крвта. Од неорганските состојки на крвната плазма најзастапени се повеќе [[хемиски елемент]]и важни за [[Организам|организмот]], како [[натриум]], [[калиум]], [[калциум]], [[бакар]], [[железо]], [[магнезиум]] и др. Од органскиот дел на крвната плазма, важно е да се спомнат плазматичните [[белковина|белковини]] (плазматични [[глобулин]]и, [[фибриноген]], [[протромбин]], [[албумин]], [[Гама глобулин|γ глобулин]] итн.), [[Аминокиселина|аминокиселини]], [[липид]]и (најмногу [[холестерол]]), [[јаглехидрат]]и (главно [[гликоза]]), [[Нуклеинска киселина|нуклеински киселини]], [[азот]]ни [[Хемиско соединение|соединенија]] итн. Со [[центрифугирање]] или [[седиментација]] на крвта, на дното од садот се издвојуваат крвните клетки, а над нив се издвојува бистрата крвна плазма. Со отстранување на фибриногенот од крвната плазма се добива [[крвен серум]]. Крвната плзма претставува течен дел од крвта во кој се суспендирани оформените елемнти на крвта (еритроцити, леукоцити и тромбоцити). На крвната плазма отпаѓаат 55% вкупниот [[волумен]] на крвта. Вкупната количина на крвта во крвната олазма може да се пресмета по следнава формула: Волумен на Крвната плазма = 20 * ТТМ + 29 * В - 3250 (во ml) ТТМ = телесна маса (kg) В = висина телото (cm) Вискозноста на крвната плазма е за 1,4 до 1,9 пати поголема во споредба со вискозноста на водата. Доколку на крвната плазма и се отстрани фибриногено се добива серум. ===Состав на крвната плазма=== Крвната плазма се состои од вода, органски и неоргански материи. Процентот на водата изнесува 90–92 %, а на растворените материи 8–10%. Неоргански материи. Неорганските материи (јони) се застапени во крвната плазма со 0.1%. Од анјоните присутни во крвната плазма се слениве: хлорните, бикарбонантните и фосфатните. Најголем дел од хлорните јони се врзани со натриумовиот јон во вид на натриум хлорид (NaCl), а помалку во вид на KCl и CaCl₂. Бикарбонантните и сулфурните јони земаат како учество како пуфери во одржувањето на елктрохемиската реакција на крвта. Од катјоните најмногу е застапен натриум во вид на NaCl. Натриум хлоридот е важен за регулирање на осмотскиот притисок на крвната плазма, За одржување на ацитобазната — [[рамнотежа]], служи како извор пти создавање на хлороводородната киселина во желудникот, како активатор на некои ферменти и редица други не помалку важни процеси ви организмот. Калиумовиот јон за правилното функционирање, пред се, на нервните и мускулните клетки во организмот. По количинска застапеност тој е главен јон на внатреклеточната течност за разлика од [[натриумот]] кој во многу поголеми количини е застапен во вонклеточната течност. Калциумот е важен за регулација на пермеобилноста на клеточните мембрани (ја намалува пропусливоста); учествува во коагулација на крвта и зема учество во процесите на нервно — мускулното раздразнување. [[Магнезиумот]] игра важна улога во регулацијата на нервномускулната раздразливост (ја намалува) и дејствува како активатор на редица ензими. ====Олигоелементи==== Во [[олигоелемент]]и спаѓаат оние неоргански материи во која концентрацијата во крвната плазма не е поголема од 1&nbsp;мг%. Во олигпелементите спаѓаат следниве: [[бакар]], [[железо]], [[јод]], [[манган]], [[кобалт]], [[цинк]], [[бром]], [[флуор]], [[калај]] и др. =====Органски материи===== Органските материи од крвната плазма по однос на присуство или отсуство на азпт можат да се поделат на [[азотни]] и [[безазотни]]. Материите штосодржат азот ги делиме во две групи. Во првата група спаѓаат белковини, а во втората материи со небелковински (преостанат) азот. Безазотните материи имаат јаглехидратно или липидно потекло. ======Белковини====== [[Белковина|Белковините]] во крвната плазма се: албумини,глубини и фибриноген. Застапенста на белковините во крвната плазма се движи во границите од 6-8 g% или просечно 7,3 g%. Од вкупната количина на сите белковини во крвната плазма на албумините отпаѓа најголем процент 50-55% или 40 g/l (4 g%). Лесно се раствориливи во вода, а молекулската маса им е 68 000. На второ место по застапеност доаѓаат глобулините. На оваа белковинска честота отпаѓаат 40-45% или 30 g/l (3 g%). Глобулините не се еднородна група. Со помош на [[електрофороза]], издвоени се неколку фракции: α1 ,α2, β1,β2 и γ- глобулинска фракција. Молекулската маса им варира во мошне широки граници од 70 000-1 300 000. Најмалку застапнен меѓу плазнените белковини е фибриногенот. Го има само 3 g/l (0,3%). Процентната застапеност меѓу плазмените белковини му е сосема мала 4-5%. Плазмените белковини бројни и разновидни услуги во организмот. Тие се одговорни за одржување на колоидно-осмотскиот притисок; за одржување на електрохемиската реакција на крвта (пуфери); вршат транспортна улога; заземаат учество во [[метаболизам|метаболизмот]] на белковините; важни се за коагулација на крвта; одговорни се за одржување на суспензиската стабилност на еритроцитите и имаат важна улога во одбраната на организмот. ======Небелковини азот====== По остранување на белковините од крвната плазма, во крвниот серум остануваат редица материи што содржат азот. Во оваа група материи спаѓаат: аминокиселините,уреа.мочна киселнина, амонијак, креатинин и креатин. Една четвртнина од небелковинскиот азот се нарекува амино-азот. Тоа е азот од аминокиселните што се транспортираат преку крвта. Во најголем дел претставуваат изворен материјал за синтеза на белковини во разни клетки и ткива во организмот. Другиот дел од небелковинскиот азот потекнува во најголем дел од крајните производи на метаболизмот (уреа, мочна киселина, амонијак, креатин и др.). ======Безазотни материи====== Во групта на безазотни материи во крбнената плазма спаѓаат гликозата, мастите и некои производи од метаболизмот. Гликозата се наоѓа во концентрацијата од 4,44-6,66&nbsp;mmol (80–120&nbsp;mg%). Во крвната плазма [[мастите]] се среќаваат како прости масти, [[глицероли]] и липоиди. Простите масти се наоѓаат во вид на хиломиктони после обично масно јадење. Концентрацијата на холестеролот кај здравите луѓе изнесува 3,9 до 6,5&nbsp;mmol/m (150–250&nbsp;mg%). Се наоѓа како слободен или како естер на масни киселини. Најголем дел од липидите во крвната плазма се врзани со белковините и јаглехидратите (фосфолипиди, гликолипиди). ======Метаболички продукти====== Количината на метаболичките производи во крвната плазма [[варира]] во зависност од интезитетот на метаболизмот. Да ги спомниме само најважните: млечна киселина, пирогроздова киселина и кетонски тела. ======Биолошки активни материи====== Во оваа група материи спаѓаат [[хормони]], [[витамини]] и [[фирменти ]](ензими). ==Коагулација на крвта== [[Податотека:Coagulation in vivo.png|мини|Коагулацијата на крвните патишта ја покажува централната улога на тромбинот]] Коагулацијата во крвта има важна биолошка улога бидејќи го штити организмот од губење на крв при повреди на крвните садови. Овај заштите систем е ефикасен доколку се повредени капиларите и крвните садови со мал или голем калибар. Крвта во крвните садови е течна. Надвор од крвните садови таа се засирува за време од 3-4 минути При тоа крвта минува од течна состојба во полуцврста-пивтиеста маса. [[Засирокот]] е изграден од фина фибринска мрежа во која се наоѓаат оформените елементи на крвта. Се разбира, дека овие одлики на крвниот коагулум можат да се забележат единствено со помош на микроскоп. По извесно време настанува ретракција на фрибринската мрежа во која и понатаму остануваат крвните клетки, а се истиснува жолтеникава течност- серум. По 12-24 часа фибринската мрежа се лизира-растопува, со што цврстината на крвнуот коагулум исчезнува. Фибриногенот, всушност,[[фибринот]] можеме лесно да го острануваме доколку крвта што истекла од крвниот сад веднаш ја мешаме со некое стапче, стаклени перли (ситни џамлии) или некој друг [[предмет]]. На предметите со кои се врши мешањето се факааѕ фибринските конци и еден ден од оформените елементи. Крвта, што останува по остранувањето на фибриногенот е дефибринирана. При ниски темперетури и во садови и во садови чии ѕидови се премачкани со парафин или силициум коагулацијата се одвива забавено . Во паталошки состојби можно е крвта да се коагулира и во самите крвни садови,како што е можно до коагулацијата воопшто и да не дојде без оглед што крвта зависи од меѓусебното дејствување на двата видафактори: прокоалуантни и антикоагулантни. Прокоагулантните факртори го стимулираат, а и антикоагулантните го инхибрираат процесот на коагулација во крвта. Имајќи ги овие фактори во вид сосема е разбирливо зошто крвта во крвните садови е течнна и зошто таа надвор од нив се засирува. Врз основа на современите сознанија,процесот на коагулацијата на крвта претставува сложена,верижна, физичко хемиска (ферментативна) [[реакција]]. Во процесот на коагулацијата на крвта заземаат учество повеќе фактори. Некои од факторите се присутни во крвната плазма, а некои во крвните клетни, телесните клетки и ткивата. Плазматичните фактори по својата хемиска природа претставуваат белковини. Најголем дел од нив припаѓаат на [[глобулинската фракција]] од плазматичните глобулини. Некои од нив се синтетизираат во хепарот,а за нивната синтеза неопходно е присутвото на витамонот К. При постоење на дефицитот на некој или некои од коагулационите фактори процесот на коагулацијата на крвта е нарушена. Недостиг на еден од факторите VIII, IX и XI (антихемофилен фактор А,В и C) е причина да се јави хемофилија од типот А, В или C. Процесот на коагулација на крвта се дели на три [[фази]]. Во 1-та фаза на коагулациониот процес се формираат внатрешен и надворешен протомбински активатор (крвен и ткивен тромбопластин). Во создавањето на внатрешниот протомбински активатор (крвен тромбопластин) земаат учество следниве фактори: XIIа, XI а, Ixа, VIIIа, Ха, V, IV (Ca++) и тромбоцинтниот фактор 3 (види коагулациона шема). Процесот на [[коагулација]] на крвта започнува со активирање на XII фактор. (Хагеманов или контактен фактор). Тој се активира во допир со “туѓата површина“ (колаген,стакло итн.). Активираниот Кристмасов фактор (IX a) во отсуство на Cа2+ (фактор IV) го активира VIII, а исто така, во присуство на Cа2+ јони го активира Х-от фактор. Активираниот фактор X (Стјуартов фактор) заедно со факторите: IV (Ca2+), V (проакцелерин) и тромбоцитниот фактор 3 (фосфолипид) го создаваат внатрешниот протомбински активатор (крвен тромбопластин). Во создавањето на надворешниот протомбински активатор (ткивен тромбопластин)земаат учество следниве. фактори: ткивен екстрат а) ткивен фактор-протеолитички ензим и б) ткивен фосфолипид, фактор VII, X и V. Ткивниот фкатор и ткивните фосфолипиди заедно со факторот VII го активираат факторот X. Активираниот X фактор заедно со ткивните фосфолипиди и факторот V го градат надворешниот протромбински активатор (ткивен тромбопластин). Во II фаза од коагулациониот процес протромбинот (факторот II) под влијание на било на крвниот или на ткивниот или пак на двата [[тромбопластина]] во исто време се претворува во активна материја тромбин (фактор II a). Во III фаза од коагулациониот процес плазматичната белковина фибриноген (фактор I) кој се наоѓа во растворена сол состојба под влијание на тромбинот (F. II) се претвора во фибрин (фибрински мономер) и фубринопиптиди. Фибринскиот мономер минува во фибринскиот минува во фибринскиот полимер (фибрин) растворлив во уреа,кој под влијание на активираниот фактор XIII (Лаки-Лоранд) од страна на тромбинот се претвора во фибрин нерастворлив во уреа (фибрин). Со тоа завршува [[процесот]] на коагулација на крвта. За правилно одвивање на III потребно е присуство на Cа++ (IV) и тромбоцитираниот фактор 6 (P6) — ретрактозам (тримбоститин) настанува ретракција на фибринските конци. При тоа се издвојува крвниот серум од фибринската мрежа и “заробените”во незе оформени елементи накрвта. Веќе кажавме, дека во крвта,покрај прокоагулантните материи. Улогата на [[антикоагулантните]] материи се состои во инхибиција и забавување на коагулациониот процес. Всушност тие не дозволуваат да настане интраваскуларна коагулација. Во таа група материи спаѓаат: антитромбоплстини, [[липобелковина|липобелковинска]] липоза,антитромбини и хепарин. Улогата на антитромбопластините се состои во кочење на процесот на создавањето на плазматичниот тромбопластин,а доколку се создаде, тие го онеспособуваат. Липобелковинската липаза го разградува создадениор тромбопластин. Антитромбините го кочат процесот на претворање на протромбинот во [[тромбин]] како и дејствувањето на тромбинот врз фибриногенот. Хепаринот дејствува во сите три фази од коагулациониот процес. Тој го кочи процесот на создавање на активниот тромбопластин, врши онеспособување на тромбинот и има способност да се врзува со фибриногенот. За изведување на лабораториски анализи често е потребно крвта да остане во течна состојба. Тоа се постигнува со додавање во крвта на антикоагулантни материи во определена количина. За таа цел најчесто се употребуваат: хепарин,натриум цитрат (3,8%), натриум оксилат (1,34%) и ЕДТА (динатриум-еталин-диамин-тетра оцетна киселина). ==Kрвни групи== {{Главна|Крвна група}} [[Податотека:Blood Compatibility.svg|мини|Крвни групи]] Воведување на огнено оружје, од една, и големи воени студии во текот на XVIII и XIX век,од друга страна, резултирале со голем број ранети. Една од основните причини за голем број умирања меѓу ранетите било губењето на крв. Единствен начин да им се спаси животот било надоместување на изгубената крв од здрав човек. Ова надоместување или трансфузија, што ја нарекуваат лекарите од тоа време,секогаш не давала позитивни резултати. Еден голем дел од [[трансфузираните]] завршиле со [[смрт]] на примателот на крвта. Тоа било причината што во голем број земји, трансфузијата како терапевтско средство било со закон забранета. Суштественоста на трансфузионите компликации во основа ги решил во основа лекар Ландштајнер, на самиот почеток од овајк век (1901). Тој открил, во крвта на здравите луѓе материите што предизвикуваат аглутинација (слепување) на еритроцитите на другите луѓе. Се работи за две специфични материи присутни во серумот кои ги нарекол аглутини (алфа или анти-А и [[бета]] или анти-В). Во етитроцитите открил исто така две специфични аглутини (А и α, В и β) реагираат меѓусебно врз принципот на кој реагираат антигените и антителата. Аглутиногените ги имаат својствата на антигените, а аглутинините на антителата. Во етироцитите може да биде присутен еден или обата аглутиногена, а има и такви луѓе во чии еритроцити тие недостасуваат. Ист случај е и со аглутинините во крвната плазма. Во крвта на човекот никогаш не доаѓа до едновремено присуство на [[аглутиногенот А]] и алутининот α аглутининот β, па поради тоа никогаш не доаѓа до аглутација на сопствените еритроцити. Крвта на луѓето може да се класифицира во една од четирите основни групи од А В О системот. Класификацијата се врши во однос на присуството, всушност, отсуството на аглутиногените во еритроцитите и аглутинините во плазмата. Луѓето кои во еритроцитите имаат А аглутиноген и припаѓаат на А крвната група. Во плазмата на овие луѓе присутни се α (анти-А) аглутинини. Ако се во еритроцитите присутни двата аглутиногена (А и В) се работи за АВ крвна група. Во плазмата на овие луѓе од оваа крвна група нема аглутинини. Кај О крвната група нема аглуниногени во еритроц тите меѓутоа, во нивната крвна плазма присутни се и двата аглутинини (α и β; види табела 2.) Крвните групи се наследуваат според Менделеевите закони за наследување. Во тек на животот крвната група останува непроменета ниту може да се промени со дејствување на кој и да било фактор. Покрај антигените од А В О системот денес се познати голем број антигени (М, N, S, P) кои (слично на Rh-факторот) можат да бидат причина за редица [[имунолошки реакции]] меѓу ,ајката и плодот и создавањето на хемолитичкото заболување на новородените. Имунолошките компликации можат да се јават при повторна трансфузија на несоодветна (инкопатибилна) крв. ===Одредување на крвните групи=== За одредување на крвните групи неопходни се тест серумите А (анти-В) и B (анти-А). Тест серумот А (анти B) добиен е од крв што и припаѓа на крвната група А. Овај сеум содржи β англутинини. Ако настане аглутутација на испитуваните еритроцити со овај тест серум,тоа е сигурен знак дека во еритроцитите е присутен В–аглутиногенот. Тест серумот В (анти–А) добиен е од луѓе со крвна група В. Во серумот од оваа крвна група присутен е α-[[аглутининот]]. Тој дава аглутација доколку во еритроцитите е присутен А-агутуногенот. Имајќиги овие факти предвид може лесно да се определи припадноста на крвта на една од четирите [[групи]] од А В О системот. На стаклена или порцеланска плоча на едниот крај се става една капка од тест серумот B (анти-А), а на другиот А (анти-В). Потоа, се додава по една капка крв чика крвна група сакаме да ја определиме. Со еднито крај на стаклената плочка се промешува крвта со серумот на едниот, а со другиот крај серумот со капка од вториот крај на плочката. По кусо време се гледа дали настанала коагулација. Ангутинацијата може да се забелижи и со обично око, меѓутоа многу посигурно е да се изврши контрола под микроскоп. Таму каде не настапула коагулација, еритроцитите се одвоени и рамномерно распоредени. На местото каде што дошло до аглутација еритроцитите се насобрани во вид на црвено обоени купчиња, Ако [[аглутацијата]] на еритроцитите настапила само со тест серумот В (анти-А), тоа значи дека во испитуваните еритроцити е присутен А-аглутиногенот. Закчучок би бил: испитуваната крв и припаѓа на А крвната група (види слика 8). Ако настане аглутинација само во тест [[серумот]] А (анти–В) и В (анти-А), тоа е знак дека во испитуваните еритроцити се просутни двата аглутуногена А и В. Според нивното присуство крвта се класифицира во АВ крвна група. И на крај, доколку испитуваната крв не даде аглутинација ниту со еден од тест серумите,тоа е доказ дека в ертитроцитите нема аглутиногени. Крв во која нема аглутиногени спаѓа во О [[крвна група]]. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ Табела за складноста на крвните групи<!-- --><!-- --> |- ! rowspan="2" | Примач ! colspan="8" | Дарител |- ! O− ! O+ ! A− ! A+ ! B− ! B+ ! AB− ! AB+ |- ! O− | style="width:3em" | {{Y}} | style="width:3em" | {{N}} | style="width:3em" | {{N}} | style="width:3em" | {{N}} | style="width:3em" | {{N}} | style="width:3em" | {{N}} | style="width:3em" | {{N}} | style="width:3em" | {{N}} |- ! O+ | {{Y}} | {{Y}} | {{N}} | {{N}} | {{N}} | {{N}} | {{N}} | {{N}} |- ! A− | {{Y}} | {{N}} | {{Y}} | {{N}} | {{N}} | {{N}} | {{N}} | {{N}} |- ! A+ | {{Y}} | {{Y}} | {{Y}} | {{Y}} | {{N}} | {{N}} | {{N}} | {{N}} |- ! B− | {{Y}} | {{N}} | {{N}} | {{N}} | {{Y}} | {{N}} | {{N}} | {{N}} |- ! B+ | {{Y}} | {{Y}} | {{N}} | {{N}} | {{Y}} | {{Y}} | {{N}} | {{N}} |- ! AB− | {{Y}} | {{N}} | {{Y}} | {{N}} | {{Y}} | {{N}} | {{Y}} | {{N}} |- ! AB+ | {{Y}} | {{Y}} | {{Y}} | {{Y}} | {{Y}} | {{Y}} | {{Y}} | {{Y}} |} ==Резус фактор== Резус факторот или [[Rh фактор]] го отркиле Ландштајнер и Винер 1940 година. Тие, еитроцити од [[мајмун]]от што му припаѓале на видот макакус резус ги несиле во крвта на [[зајак]]от. [[Серум]]от од овие зајаци врши аглутинација на еритроцитите кај овај вид мајмуни, а исто така и кај 85% од луѓето. Кај 15% од испитуваните луѓе не дошло до [[аглутунација]]. На тој начи, кај поголем број на луѓе е отриен постоење на нов антиген, Rh фактор, според името на [[мајмунскиот вид]] кај које за првпат откриен. За луѓе, кои во свотите ериторицити го поседуваат овај фактор велиме дкеа се резус-позитивни (Rh+), а кај оние кај кои овај фактор недостасува резус-негативни (Rh-). Mеѓу Rh антигенот и А и В антигенот постојат некои сличности и разлики. Заедничко им е тоа што сите се наоѓаат во еритроцитите и што имаат антигени својства, всушност,внесени во организмот за кои тие претставуваат туѓа материја,предизвикуваат сензибилизација и создавање на специфични [[антитела]]. Разликата се состои во тоа што не постојат природни антитела за овај антиген. Присуството на овај антиген не зависи ниту од полот ниту од возраста. Доколку при трансфузија Rh негативното лице прими Rh позитивна крв тоа ќе се сензибира од Rh антигенот и ќе започне да продуцира Rh антитела (антирезус-аглутинини). При повторна трасфузија на Rh позитивна крв ќе настане аглутација на внесените еритроцити од страна на антителата создадени со претходната [[трансфузија]] на крв. [[Rh фактрот]] се нагласува доминантно. Во случај, мајката да е Rh-, а таткото Rh+, плодот доминатно го наследува Rh [[антиген]]от. Ако во тек на бременоста еритроцитите од плодот ја минат плацентарната бариера (прскање на крвни садови во плацентата) и навлезат во крвотокот на мајката, тие ќе предизвикаат создавање на антитела. Првиот плод обично без какви било компликации. При повторна бременост резус антителата можат да ја минат плацентарната бариера (повреди од плацентарниот крвоток) и да предизвикаат аглутинација и хемолиза на Rh позитивните еритроцити на плодот. Ова заболување е познато како фетална еритробластоза. Заболувањето се манифестира со силно изразена анемија и жолтица на плодот кои обично доведуваат до фатален крај, до умирање на плодот, и негово предвремено [[раѓање]] (абортус). Ако плодот се роди жив кај него се забележуваат тешки последици во централниот нервен систем. Според на Институтот на трансфузиологија и хематолија од Скопје, диструбицијата на крвните групи во нашава Република е следнава: О (35,27%); A (41,23%); B (15,62%)и AB (7,88%). По однос на присуството на Rh антигенот 88% се Rh+. [[Податотека:Bloodbags.jpg|мини|Трансфузиони кеси за транспорт на крв.]] ==Трансфузија на крв== Трансфузијата на крв се применува во случаи, кога е неопходно да се надомести изгубената крв настаната поради крвавења, тешки повреди, анемии, [[изгореници]], тешки [[Труење|труења]] и [[инфекции]]. Трансфузија на крб може да се врши според два медота: по директен и индиректен. При директниот метод крвта од дарителот дирекно се протичива во [[циркулаторниот cистем]]на примателот, а при индиректниот метод за трансфузија се користи конзервирање крв добиена обично од доброволни дарители. Пред да се изврши трансфузија мора да се определи крвната група на примателот и дарателот по однос на АВО системот и [[Rh фактор]]от. За трансфузија се дава крв од иста [[крвна група]] при што се води сметка и за Rh факторот. На Rh негативно лице не смее да се даде Rh позитивна крв. Во исклучителни случаи, кога животот е во опасност, а за трансфузија не постои крв од соодветна [[крвна група]] може да се даде крв и од друга крвна група по следнава шема: Од шемата се гледа дека луѓетп со О крвна група можат да дадат крв на луѓе од која било крвна група, а можат да примат крв само од сопствената крвна група. За луѓето од ова крвна група се вели дека се општи дарители, а за луѓето од АВ крвна општи приматели. Луѓе со А и В крвна група можат да примааат крв од својта крвна група и од О крвна група. При давање на несоодветна крвна група моеа да се вментува намногу работи. Прво, титарот на антителата (нивна концетрација) во крвта на дарителот не смее да биде високо за да не дојде до масовна аглутанација. Второ, количината на крв што се дава не смее да биде голема (250 до 300 ml.). Со давање на мали количини се постигнува разредување на крвта на дарителот во крвта на [[примателот]] и намалување на титарот на антителата. Тоа се потенцира со самата [[техника]] на давањето, капка по капка, со брзина од 40-60 капки во минута. За сето време лекарот е должен да го следи токот на трансфузијата за да ја прекине доколку. Евентуално се јават симптони на имунолошка реакција: болки низ целото тело, во лумбалниот предел и пределот на срцето, забрзано дишење и [[пулс]] и појава на цијаноза. Се внимава пациентот да не падне во колапс и евентуално [[трансфузија]]та да не заврши со срмт на [[пациентот]]. ==Болести на крвта== [[Абномералноста]] што се забележуваат кај крвта можат да се поделат во пет групи: {{Other uses}} {{Pp-move-indef}} {{Infobox disease | Name = Анемии | Image = Iron deficiency anemia blood film.jpg | Caption = Human blood from a case of iron-deficiency anemia | DiseasesDB = 663 | ICD10 = {{ICD10|D|50||d|50}}-{{ICD10|D|64||d|60}} | ICD9 = {{ICD9|280}}-{{ICD9|285}} | MedlinePlus = 000560 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 132 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|emerg|808}} {{eMedicine2|emerg|734}} | MeshID = D000740 }} *[[анемија]]та е болест при која постои намалено ниво на хемоглобин, или, еритроцити во крвта, тоа го нарушува снапдувањето на ткивата со кислород. Анемиите можат да бидат предизвикани од: **зголемено губење или [[распаѓање]] на еритроцитите. Тоа се случува при крвавење или при состојба во која има хемолиза и распаѓање на еритроцитите. **намалено производство на еритроцити или хемоглобин. Недоволната исхрана со одредени материи и [[супресијата]] на [[Коскена срцевина|коскената срцевина]] можат да предизвикаат анемија. неопластична болест на органите што создаваат крв. Неоплазмата е растење на нови [[абнормални клетки]] или ткива. Неоластичните болести што се канцерогени вклучуваат лекемија болест што се одликува со зголемување на бројот на еритроцитите; *болести на [[коагулација]]та. Ваквите болести се одликуваат со [[крвавење]] што се последица на намалената спосебност на механизмите за коагулацијата во организмот; *[[полицитемија]] е состојба на енормно патолошко зголемување на бројот на еритроцитите. Причината може да е обично губење на течност од телото како последица од покачена телесна температура или долготрајна [[дијареја]]. Позната е и уште како “ планинарска болест“ затоа што се јавува кај планинарите во услови на хипоксија (помало количество кислород во ткивата отколку што е нормално количество), по подолго престојување на надморска висина над 5 000–6 000 метри. Полицитемијата е придружена со зголемување на густината на крвта со што може да дојде до блокирање на протокот на крвта во крвните [[садови]]. Ова доведува до прскање на капиларите и проблеми во срцевата работа; *септикемија (сепса) — претставува труење на крвта и е сериозна секундарна [[инфекција]] до која доаѓа кога [[бактерии]]те од инфицираното место, некаде на телото, ќе го нападнат [[крвоток]]от. Ако бактериите продолжат да се размножуваат, а нашиот [[имунолошки систем]] не ги спречи, во опасност сме од септичен шок состојба што може да биде опасна за животот. [[Труење]]то на крвта најчесто се јавува кај луѓе кои штотуку се оперирани или подлижени на некој друг инвазивен облик на лекување и кај луѓе чиишто одбранбени механизми се ослободени од акутно или хронично заболување. И труењето на крвта и сепсичниот шок бараат итно лекување за да се спречи ширењето на инфекцијата и да се овозможи целосно оздравување. ==Функции на крвта== Функциите на крвта моќта да се групираат во: транспортни, регулациски и заштитни. ===Транспортни функции=== *пренесување на [[кислород]] и [[јаглерод диоксид]]: кислородот што го има во вдишениот [[воздух]], преку [[Дишни патишта|дишните патишта]] доаѓа до [[белите дробови]] од каде низ танките мембрани функционира во крвта. Со циркулација на крвта низ крвните садови, кислородот, се пренесува до сите делови на организмот. За разлика од тоа, јаглерод диоксидот кој е крвен производ на [[Метаболизам|метаболизмот]] на клетките се носи до [[Бели дробови|белите дробови]] од каде се исфрла во надворешната средина; *пренесување на хранливите и другите материи: хранливите и другите материи што се во организмот се примаат главно преку [[Систем за варење|дигестивниот систем]], отаму, низ слузницата поминуваат во крвта и со неа се пренесуваат до сите делови на организмот; *пренесување на производи од клетките на организмот: крвта пренесува производи создадени од [[Клетка|клетките]] до места од каде тие ќе се ослободат, пр: со [[Бубрег|бубрезите]], се исфрла вишокот [[вода]], [[елктролити]] и [[уреа]], што таму дошле со крвта; *пренесување на хормоните: хормоните се производи на [[Ендокрина жлезда|еднокрините жлезди]] што непосредно се излачуваат во крвта. Со крвта тие се пренесуваат до сите делови на организмот вклучуваќии ги и целите органи каде го покажуваат своето дејство. ===Регулациски функции=== * крвта помага во одржувањето на електрохемиската [[реакција]] (pH на средината) на телесните течности. Тоа е последица на пуферските особини што ги имаат составните делови на крвта; * крвта помага во регулирање на водната рамнотежа во организмот. Оваа функција на крвта ја даваат пред се крвните [[белковина|белковини]] што учествуваат во одржувањето на осмотскиот притисок; * крвта учествува регулирањето и одржувањето на константната телесна температура. ===Заштитни функции=== * крвта содржи клетки (леукоцити) што можат да се борат против различни патогени [[Микроорганизам|микроорганизми]]. Исто така во крвта има и специфични материи ([[Антитело|антитела]]) што помагаат во борбата на организмот против некои болести. * крвта содржи [[фактори]] што учествуваат во процесот на коагулацијата на крвта што го штити организмот од преголемо губење на крв, најчесто при различни повреди на [[крвните садови]]. ==Крвта како тема во уметноста и во популарната култура== Крвта се јавува и како тема во бројни дела од [[уметност]]а и [[Популарна култура|популарната култура]]. ===Крвта како тема во книжевноста=== * „Крвта и морето“ - расказ на италијанскиот писател [[Итало Калвино]].<ref>Italo Kalvino, ''Kosmikomike: stare i nove''. Beograd: Paidea, 2008, стр. 220-228.</ref> * „[[Полиња жито, ридишта крв]]“ — книга на писателката [[Анастасија Каракасиду]].<ref>Магор, ''Каталог 2015''. Скопје, 2015, стр. 24.</ref> * „Крвавата одаја“ — книга на писателката [[Анџела Картер]].<ref>Магор, ''Каталог 2015''. Скопје, 2015, стр. 17.</ref> * „[[Кралска крв]]“ — [[роман]] на американскиот писател [[Синклер Луис]].<ref>Voja Čolanović, „Sinkler Luis“, во: Sinkler Luis, ''Čovek koji je poznavao Kulidža''. Beograd: Rad, 1963, стр. 140.</ref> * „Траги од твојата крв во снегот“ — расказ на колумбискиот писател [[Габриел Гарсија Маркес]] <ref>Габриел Гарсија Маркес, ''Дванаесет искушенија''. Скопје: Три, 2008.</ref> * „[[Крв која свети]]“ — поетска збирка на српскиот поет [[Бранко Миљковиќ]].<ref>Раде Силјан, „Неповторлива творечка појава“, во: Бранко Миљковиќ, ''Избор''. Скопје: Мисла, Култура и Македонска книга, 1988, стр. 117.</ref> * „Злобна крва“ — расказ на францускиот поет [[Артур Рембо]].<ref>Артур Рембо, ''Боравак у паклу''. Београд: Култура, 1968.</ref> * „Лоша крв“ — песна во проза на францускиот поет [[Артур Рембо]].<ref>Артур Рембо, ''Боравак у паклу''. Београд: Култура, 1968, стр. 133-139.</ref> * „Господинот Когито размислува за крвта“ - песна на полскиот поет [[Збигњев Херберт]].<ref>Zbignjev Herbert, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg – Čigoja štampa, стр. 173-176.</ref> * „Телото е неподвижно, а крвта не мирува“ — песна на македонскиот поет [[Ацо Шопов]].<ref>Ацо Шопов, ''Песни''. Скопје: Македонска книга, Мисла и Култура, 1988, стр. 140-141.</ref> * „Има долу една крв“ — песна на македонскиот поет [[Ацо Шопов]].<ref>Ацо Шопов, ''Песни''. Скопје: Македонска книга, Мисла и Култура, 1988, стр. 32.</ref> * „[[Туѓа крв]]“ — расказ на рускиот писател [[Михаил Шолохов]] од 1926 година.<ref>„Бостанџија“, во: Михаил Шолохов, ''Донски раскази''. Култура, Скопје, 1965, стр. 96-121.</ref> ===Крвта како тема во музиката=== * „Ако сакаш крв“ (англиски: ''If You Want Blood (You've Got It)'') - песна на австралиската [[Рок-музика|рок]]-група [[АЦ ДЦ]] (''AC DC'') од 1979 година.<ref>[https://www.discogs.com/ACDC-Highway-To-Hell/master/8522 Discogs, AC/DC ‎– Highway To Hell (пристапено на 13.2.2019)]</ref> * „Крваво“ (англиски: ''Blood one'') — песна на американската [[Панк рок|панк-рок]] група [[Бикини Кил]] (''Bikini Kill'') од 1993 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=sMTtSGu7e5Y YouTube, Bikini Kill - Pussy Whipped - 1993 - (Full Album) (пристапено на 3.7.2017)]</ref> * „Бели крвни зрна“ (англиски: ''White Blood Cells '') — музички албум на американската рок-група [[Вајт страјпс]] (''The White Stripes'') од 2001 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/10332-The-White-Stripes-White-Blood-Cells Discogs, The White Stripes ‎– White Blood Cells (пристапено на 9.10.2021)]</ref> * „Уште има крв“ (хрватски: ''Još ima krvi'') — песна на хрватската рок-група Грч.<ref>[https://www.discogs.com/release/1143701-Various-Rijeka-Paris-Texas Various – Rijeka-Paris-Texas (пристапено на 8.7.2023)]</ref> * „Крвта тече црвена“ (англиски: ''The Blood Runs Red'') — песна на англиската [[хардкор-панк]] група [[Дисчарџ]] (''Discharge'') од 1982 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/50683-Discharge-Hear-Nothing-See-Nothing-Say-Nothing Discharge – Hear Nothing See Nothing Say Nothing (пристапено на 25.6.2022)]</ref> * „Дамки крв“ (англиски: ''Bloodstains'') — песна на американската [[Панк рок|панк-рок]] група [[Ејџент оринџ]] (''Agent Orange'') од 1981 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=QR8UcVruNgE YouTube, Agent Orange - Bloodstains (StudioVersion) (пристапено на 25.12.2016)]</ref> * „Крв од небото“ (англиски: ''Blood From The Air'') — песна на британската рок-група [[Коил (музичка група)|Коил]] (''Coil'') од 1986 година.<ref>[https://www.discogs.com/release/99925-Coil-Horse-Rotorvator Coil – Horse Rotorvator (пристапено на 8.6.2024)]</ref> * „Крв и чоколада“ (англиски: ''Blood and Chocolate'') — албум на британскиот рок-музичар [[Елвис Костело]] (''Elvis Costello'') од 1986 година.<ref>[https://www.discogs.com/Elvis-Costello-And-The-Attractions-Blood-Chocolate/master/42938 DISCOGS, Elvis Costello And The Attractions* ‎– Blood & Chocolate (пристапено на 19.3.2018)]</ref> * „Нова крв“ (англиски: ''New Blood'') — песна на американскиот [[блуз]]-музичар [[Роберт Креј]] (''Robert Crey'') од 1986 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=uRgsdr0s52Q&index=10&list=PL8a8cutYP7fo8cY4X3JGmj44C6tUawR8Z YouTube, Robert Cray- New Blood.wmv (пристапено на 24.6.2017)]</ref> * „Циганска крв“ ([[англиски]]: ''Gypsy Blood'') — песна на британскиот [[Рок-музика|рок]]-пејач [[Греам Паркер]] (''Graham Parker'') од 1976 година.<ref>[https://www.discogs.com/Graham-Parker-And-The-Rumour-Howlin-Wind/release/776731 DISCOGS Graham Parker And The Rumour ‎– Howlin Wind (пристапено на 24.12.2017)]</ref> * „Крв“ (англиски: ''Blood'') — песна на американската рок-група [[Перл Џем]] (''Pearl Jam'') од 1993 година.<ref>[https://www.www.discogs.com/master/73754-Pearl-Jam-Vs Discogs, Pearl Jam – Vs. (пристапено на 8.6.2023)]{{Мртва_врска|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * „Крв, шеќер, секс, магија“ ([[англиски]]: ''Blood Sugar Sex Magik'') - песна од истоимениот музички албум на американската [[Рок-музика|рок]]-група [[Ред хот чили пеперс]] (''Red Hot Chili Peppers'') од 1991 година.<ref>[https://www.discogs.com/Red-Hot-Chili-Peppers-Blood-Sugar-Sex-Magik/master/42522 Discogs, Red Hot Chili Peppers ‎– Blood Sugar Sex Magik (пристапено на 8 март 2021)]</ref> * „Нека крвави“ ([[англиски]]: ''Let It Bleed'') - песна од истоимениот [[Нека крвави (музички албум)|албум]] на британската [[Рок-музика|рок]]-група [[Ролинг Стоунс]] (''The Rolling Stones'') од 1969 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=DK9jyXD5yWA&list=PLBn2q9tiVc2TgWmG5pF8v34ERzpCdyloJ&index=5 YouTube, Let It Bleed (пристапено на 20.12.2019)]</ref> * „Врне крв“ (англиски: ''Raining Blood'') - песна на американската [[Хеви метал музика|хеви-метал]] група [[Слеер]] (''Slayer'').<ref>[https://www.discogs.com/Slayer-Decade-Of-Aggression-Live/release/4707171 Discogs, Slayer ‎– Decade Of Aggression Live (пристапено на 6.10.2019)]</ref> * „Лоша крв“ (англиски: ''Bad Blood'') — песна на американската [[Поп-музика|поп]]-пејачка [[Тејлор Свифт]].<ref>Н.Н.С., „Свифт му врати на провокаторот Вест, Адел ја разочара публиката“, ''Дневник'', година XX, број 5991 среда, 17 февруари 2016, стр. 21.</ref> * „Крв“ (англиски: ''Blood'') — песна на рок-групата „[[Тиндерстикс]]“ (''Tindersticks'') од 1993 година.<ref>[https://www.discogs.com/Tindersticks-Tindersticks/release/389316 DISCOGS, Tindersticks ‎– Tindersticks (пристапено на 19.8.2018)]</ref> * „Крв“ (англиски: ''Blood'') - песна на американската рок-група „[[Феит ноу мор]]“ (''Faith No More'') од 1987 година.<ref>[https://www.discogs.com/Faith-No-More-Introduce-Yourself/master/15671 DISCOGS, Faith No More ‎– Introduce Yourself (пристапено на 19.8.2020)]</ref> ===Крвта како тема во филмот=== * „[[Прва крв]]“ (''First Blood'') — американски [[филм]] од 1982 година, во [[режија]] на [[Тед Кочеф]].<ref>[http://www.imdb.com/title/tt0083944/?ref_=nv_sr_8 IMBD, First Blood (1982) (пристапено на 23.10.2017)]</ref> * „[[Ќе падне крв (филм од 2007)|Ќе падне крв]]“ (''There Will Be Blood'') — американски [[филм]] од 2007 година, во [[режија]] на Пол Томас Андерсон.<ref>[http://www.imdb.com/title/tt0469494/?ref_=nv_sr_4 IMBD, There Will Be Blood (2007) (пристапено на 23.10.2017)]</ref> * „[[Вистинска крв]]“ (''True Blood'') — американска [[Телевизија|тв]]-серија од 2008 година.<ref>[http://www.imdb.com/title/tt0844441/?ref_=nv_sr_2 IMBD, True Blood (пристапено на 23.10.2017)]</ref> ==Поврзано== * [[Срце]] * [[Крвни садови]] == Надворешни врски == * [http://rak.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=1121:zgolemena-sedimentacija&catid=395:preporaki-tretmani&Itemid=590 Портал од областа на медицината]{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} {{Избрана}} [[Категорија:Крв| ]] [[Категорија:Крвоток]] 87kejlq6dvt2qu82rtjmu1zneco4lwq 0 8765 5642020 5636161 2026-10-08T12:24:57Z Ehrlich91 24281 /* Културни и природни знаменитости */ 5642020 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | слика =Saraj, Bosilovo.jpg | големина на слика=300п | опис=Влезот на селото | име=Сарај | регион= | општина=[[Општина Босилово|Босилово]] | население= 833 | година= 2002 | поштенски број= | надморска височина=230 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=28 | lat_sec=40 | lon_dir=E | lon_deg=22 | lon_min=42 | lon_sec=9 | слава= [[Петровден]] | мрежно место= | карта = Сарај во Општина Босилово.svg }} '''Сарај''' — село во [[Општина Босилово]], во околината на градот [[Струмица]]. == Географија и местоположба == [[Податотека:Sts. Peter and Paul Church (Saraj).jpg|thumb|десно|Црква [[Црква „Св. Петар и Павле“ - Сарај|„Св. Петар и Павле“]]]] [[Податотека:Primary school Kolo Kitanov (Saraj) (3).jpg|thumb|десно|[[ОУ „Кољо Китанов“ - Сарај|Подрачно училиште „Кољо Китанов“]]]] [[Податотека:Saraj, Bosilovo (3).jpg|thumb|десно|куќа во селото]] Сарај се наоѓа во југоисточниот дел на [[Република Македонија]], во средишниот дел на [[Струмичка Котлина]] и во западниот дел на [[Општина Босилово]]. Десно од селото поминува реката Струмица, а на само два километри поминува патот Струмица-Берово. Надморската височина во селото е 230 метри, додека селото зафаќа површина од 36&nbsp;км². Од нив, 3251 хектари се обработливо земјиште<ref name="ЕСРМ">Панов Митко, Енциклопедија на селата во Република Македонија, Патрија, Скопје, 1998. стр.255.</ref> == Историја == ===Отоманско Царство=== Најверојатно селото Сарај било основано во времето на [[Османлиска Македонија|османлиското владеење]] на овие простори. Првичното име на селото било „''Бања''“ (Бајна) или „''Протобања''“ (Стара Бања), по името на постојната бања, а потоа било именувано со топонимот „''Сарај''“. Со топонимот „''Протобања''“ селото е спомнато во два опширни турски пописни дефтери од XVI век – во [[1519]] година. Името „''Сарај''“ е примарно, изведено од турскиот збор „сарај“ што на македонски јазик значи „двор“, „дворец“ или „конак“ („палата“). Според преданието, богатиот Хазир Баба тука имал дворец, чифлик, конак со кула и други придружни објекти. На беговиот чифлик, односно земјиштето работеле чифлигари, кои во текот на времето изградиле свои куќи околу сарајот на бегот и така била основана населба, наречена Сарај<ref>КОЛЕТКТИВНАТА МЕМОРИЈА ЗАЧУВАНА ВО ТИПИЧНИТЕ ОБИЧАИ И ТРАДИЦИИ НА ОПШТИНА БОСИЛОВО</ref>. Меѓу првите борци, што им дале оружен отпор на беговите кон втората половина на XIX век се споменува Левент Корчо, чија личност е доста нејасна. Се спомнува дека Корчо бил родум од селото Сарај и дека му го изгорел чифлигот на Каргалија и го ослободил од плен својот татко, по кое побегнал во Србија или Грција<ref name="ССНИ">Манол Пандевски - Ѓорѓи Стоев - Трнката, Струмица и Струмичко низ историјата, Струмица, 1969.</ref>. Во „[[Етнографија на Адријанопол, Монастир и Салоника]]“ се вели дека во [[1873]] г. селото се состоело од 50 семејства и 196 жители [[Македонци]]<ref name="БИМ">{{БИМ}}</ref><ref>Македония и Одринско. Статистика на населението от 1873 г., Македонски научен институт, София, 1995, стр. 190-191.</ref> Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) во [[1900]] година селото имало 120 жители [[Македонци]] и 25 [[Турци]]<ref name="БИМ">{{БИМ}}</ref><ref name=":0">[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_10.htm Кънчов, Васил. Македония. Етнография и статистика, София, 1900.]</ref>. Селото било под влијание на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]]. Според податоците на секретарот на егзархијата [[Димитар Мишев (публицист)|Димитар Мишев]] („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во [[1905]] година во селото живееле 48 [[Македонци]] под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]] и 30 [[Роми]].<ref name=":1">Brancoff, D.M. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, pp. 106-107.</ref>. ===Југославија=== По крајот на [[Балканските војни]], селото било вклучено во составот на [[Царство Бугарија]]. По крајот на [[Првата светска војна]], според [[Нејски мировен договор|Нејскиот мировен договор]], селото било вклучено во составот на [[Кралство СХС]], заедно со Струмичкиот регион. Во текот на Втората светска војна, во [[1944]] година во селото од страна на Ѓорѓи Стоев бил формиран Народноослободителен одбор<ref name="ССНИ" />. По крајот на [[Втората светска војна]], селото било вклучено во рамките на [[СФРЈ]]. ===Македонија=== По распаѓањето на [[СФРЈ]], селото формално било вклучено во составот на [[Република Македонија]]. Според [[Територијална организација на Република Македонија|територијалната организација на Република Македонија]], селото припаѓа на [[Општина Босилово]]. == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|381 |1953|440 |1961|581 |1971|712 |1981|840 |1991|879 |1994|940 |2002|937 |2021|833 }} Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 350 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_40_40-41_VODENA_(EDESSA)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien|accessdate=2024-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20230818084122/http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_40_40-41_VODENA_(EDESSA)_1941.jpg|archive-date=2023-08-18|url-status=dead}}</ref> Во [[1961]] година селото Сарај имало 581 жител. Во [[1994]] година во селото живееле 940 луѓе, сите [[Македонци]]<ref name="ЕСРМ" />. Според пописот на населението на Македонија од 2002 година, селото има 937 жители, од кои 935 Македонци и 2 Срби.<ref>[http://www.stat.gov.mk/publikacii/knigaX.pdf Попис на населението, домаќинствата и становите во Република Македонија, 2002 - Книга X]</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 833 жители, од кои 679 [[Македонци]], 5 [[Македонски Турци|Турци]], 1 останат и 148 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|145|78|381|440|581|712|840|879|940|937|833}} == Општествени установи == [[Податотека:Кољо Китанов.png|thumb|десно|150px|[[Никола Китанов]], најмладиот загинат [[Список на загинати бранители на Македонија|македонски бранител]] во [[Воен конфликт во Македонија, 2001|воениот конфликт во Македонија во 2001]] година]] * [[ОУ „Гоце Делчев“ - Сарај|ОУ „Гоце Делчев“]] ==Самоуправа и политика== === Избирачко место === Во селото постои избирачкото место бр. 1815 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], сместени во просториите на основното училиште.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=29 декември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателските избори во 2019 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 809 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|title=Претседателски избори 2019|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229144944/https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|archive-date=2019-12-29|dead-url=|accessdate=29 декември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски парламентарни избори (2020)|Македонски парламентарни избори во 2020 година]], на овие избирачки места биле запишани вкупно 823 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://rezultati.sec.mk/mk- |title=Парламентарни избори 2020 |last= |first= |date= |work= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210305223806/https://rezultati.sec.mk/mk- |archive-date=2021-03-05 |dead-url= |accessdate=3 ноември 2020 |url-status=dead }}</ref> == Културни и природни знаменитости == * [[Гаскарник (Сарај)|Гаскарник]], археолошко наоѓалиште од доцноантичко време. * [[Црква „Св. Петар и Павле“ - Сарај|Црква „Св. Петар и Павле“]], православен храм. * [[Црква „Св. Димитриј“ - Сарај]], католички храм. * [[Амам (Сарај)|Турска бања]] == Личности == [[Никола Китанов]] (* [[1981]] – † [[2001]]) - македонски бранител == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == * [http://opstinabosilovo.gov.mk/ Општина Босилово] {{CommonsCat|Saraj, Bosilovo}} {{Општина Босилово}} [[Категорија:Сарај (Струмичко)| ]] [[Категорија:Села во Општина Босилово]] [[Категорија:Струмички села]] [[Категорија:Села во Македонија]] 868z3srofpio7dvwqhhj6h0410vpex7 0 8770 5642057 5635879 2026-10-08T16:59:58Z Ehrlich91 24281 5642057 wikitext text/x-wiki {{другиместа3|Радово}} {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Радово | слика = Воздушен поглед на Радово.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото Радово | општина = {{општинскигрб|Општина Босилово}} | регион = {{грб|Југоисточен Регион}} | област = [[Струмичко Поле]] | население = 804 | година = 2021 | поштенски број = 2433 | повикувачки број = 034 | надморска височина = | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=27 | lat_sec=59 | lon_dir=E | lon_deg=22 | lon_min=45 | lon_sec=56 | слава = | мрежно место = | карта = Радово во Општина Босилово.svg }} '''Радово''' — село во [[Општина Босилово]], во областа [[Струмичко Поле]], во околината на градот [[Струмица]]. == Потекло и значење на селото == [[Податотека:Поглед во Радово.jpg|мини|300п|лево|Сретселото]] Името на селото првпат е запишано како '''Големо и Мало Радово''' во пишани турски документи во {{римски|16}} век (1519 г.) и низ годините се сретнува под слични варијанти. Името доаѓа од личното име Радо (Радомир, Радослав, Радобил, Радобор и сл.) образувано со суфиксот -ово.<ref name="Речник-Иванова">{{Речник-Иванова|130-131}}</ref> == Географија и местоположба == Селото се наоѓа во средишниот дел на [[Струмичко Поле|Струмичкото Поле]], во рамките на подрачјето на [[Општина Босилово]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|last=Панов|first=Митко|publisher=Патрија|year=1998|location=Скопје|page=250|language=македонски|accessdate=8 октомври 2026}}</ref> Селото е рамничарско, сместено на надморска височина од 310 метри. Од градот [[Струмица]], селото е оддалечено 12 километри.<ref name="енциклопедија" /> До селото може да се стигне преку локални асфалтирани патишта, кои се двојат од [[Автопат А4 (Македонија)|државниот пат А4]] кај селата [[Турново]] и [[Босилово]]. == Историја == Местото каде денеска се наоѓа Радово постоело и пред освојувањето на овие простори од страна на [[Османлии]]те. Населбата егзистирала уште во средниот век. Во времето кога Османлиите го освоиле регионот, започнала колонизација на селото од страна на муслимански семејства. Тие основале ново маало во селото. Тогаш населбата била поделена на две маала: Големо кое на турски било познато како '''Бузург Радова''' (Големо Радово) во кое живееле муслимани и Мало кое на турски било познато како '''Ќучук Радова''' (Мало Радово) во кое живееле христијани.<ref>Колективната меморија зачувана во типичните обичаи и традиции на Општина Босилово</ref> По крајот на [[Балкански војни|Балканските војни]], селото било вклучено во составот на [[Царство Бугарија]]. [[Црква „Св. Илија“ - Радово|Еноријата „Св. Илија“]] е продолжение на еноријата „[[Црква „Св. Илија“ - Алексово|Св. Илија]]“ во село [[Алексово]], денешна [[Грција]], од каде се доселиле најголемиот број на [[Политичко влијание на Ватикан во Македонија|унијатски]] верници во Радово, иако имало и од други села од Кукушката околина како [[Мотилово]], [[Рошлово]], [[Морарци]], [[Грамадна]] и други. Радовската [[енорија]] била основана веднаш со пристигнувањето на бегалците од [[Егејска Македонија]]. Заедно со нив во селото како бегалци пристигнале и свештениците Ѓорѓи Стојанов и Стојан Пецев. Стојанов со поголемиот дел од верниците заминал во селото Секирник каде ја основал [[Црква „Св. Никола“ - Секирник|црквата „Св. Никола“]], додека во Радово должноста парох ја извршувал до 1916 година Стојан Пецев, кога истата била преземена од свештеникот Неделко Стојчев. Стојчев на таа позиција се задржал до 1918 година кога целиот Струмички крај паднал под српска власт, а самиот свештеник бил протеран.<ref name="католици">{{Наведена мрежна страница|url=http://katolickacrkva.mk/%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%85%D0%B8%D1%98%D0%B0-%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA-%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%98%D0%B0-%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BE/|title=ПАРОХИЈА СВЕТИ ПРОРОК ИЛИЈА – РАДОВО|date=2016-01-01|accessdate=2026-10-07}}</ref> По крајот на [[Прва светска војна|Првата светска војна]], според [[Нејски мировен договор|Нејскиот мировен договор]], селото било вклучено во составот на [[Кралство СХС]], заедно со Струмичкиот регион, додека по крајот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], во рамките на [[СФРЈ]]. == Стопанство == Радово се наоѓа во средишниот дел на [[Струмичка Котлина]]. Бидејќи климата е подогна, населението главно се занимава со [[земјоделство]]. Во селото се наоѓа седиштето на млекарата „Здравје“, која со работа започнала во почетокот на [[2002]] година. Денес производството на млекарата е проширено и со нов производствен капацитет во [[Куманово]]<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.mlekarazdravje.com.mk/za-nas |title=mlekarazdravje.com.mk |accessdate=2017-04-18 |archive-date=2018-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180323170359/http://www.mlekarazdravje.com.mk/za-nas |url-status=dead }}</ref>. == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|516 |1953|606 |1961|593 |1971|679 |1981|762 |1991|882 |1994|884 |2002|851 |2021|804 }} Во „[[Етнографија на Адријанопол, Монастир и Салоника]]“ се вели дека во [[1873]] г. Радово било село со 35 семејства, од кои 93 Македонци и 40 муслимани<ref name="БИМ">{{БИМ}}</ref><ref>Македония и Одринско. Статистика на населението от 1873 г., Македонски научен институт, София, 1995, стр. 188-189.</ref>. Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) во [[1900]] година селото имало 440 жители [[Турци]]<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_10.htm Кънчов, Васил. Македония. Етнография и статистика, София, 1900.]</ref>. Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 250 [[Македонци]] и 100 [[Турци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_40_40-41_VODENA_(EDESSA)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien|accessdate=2024-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20230818084122/http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_40_40-41_VODENA_(EDESSA)_1941.jpg|archive-date=2023-08-18|url-status=dead}}</ref> Во [[1961]] година селото Радово имало 593 жители, од кои 567 [[Македонци]] и 25 [[Турци]]. Во [[1994]] година во селото живееле 884 луѓе, од кои 865 биле [[Македонци]] и 19 [[Турци]]<ref name="ЕСРМ" />. Пописот од 1961 година бележи дека 79 луѓе биле родени во друга држава ([[Грција]]).<ref>{{Наведена книга|title=Попис на населението во Македонија, 1961. Книга 12 - миграциони обележја|publisher=Државен статистички уред на Сојузната планска комисија|year=1966|location=Белград}}</ref> Според пописот на населението на Македонија од 2002 година, селото има 851 жител, од кои 834 Македонци, 16 Турци, 2 Срби и 1 останат.<ref name="stat.gov.mk">[http://www.stat.gov.mk/publikacii/knigaX.pdf Попис на населението, домаќинствата и становите во Република Македонија, 2002 - Книга X]</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 804 жители, од кои 761 [[Македонци|Македонец]], 1 [[Македонски Албанци|Албанец]], 19 [[Македонски Турци|Турци]] и 23 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|440|—|516|606|593|679|762|882|884|851|804}} === Религија === Радово е едно од двете единствени села во Македонија со мнозинство население, кое верски припаѓа на [[католичката црква]]. На табелата е прикажана верската определба во селото од 2002 година:<ref name="stat.gov.mk"/> {| class="wikitable sortable" !Вера !Жители !Проценти (&nbsp;%) |- |[[Католици]] |823 |96,70 % |- |[[Муслимани]] |16 |1,88 % |- |[[Православие|Правславни]] |9 |1,05 % |- |останати |3 |0,35 % |} == Општествени установи == * [[ОУ „Кирил и Методиј“ - Радово|ОУ „Кирил и Методиј“]]. ==Самоуправа и политика== Во селото постои избирачкото место бр. 1822 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], сместени во просториите на основното училиште.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателските избори во 2019 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 714 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|title=Претседателски избори 2019|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229144944/https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|archive-date=2019-12-29|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски парламентарни избори (2020)|Македонски парламентарни избори во 2020 година]], на овие избирачки места биле запишани вкупно 700 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://rezultati.sec.mk/mk- |title=Парламентарни избори 2020 |last= |first= |date= |work= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210305223806/https://rezultati.sec.mk/mk- |archive-date=2021-03-05 |dead-url= |accessdate=3 ноември 2020 |url-status=dead }}</ref> == Културни и природни знаменитости == * [[Црква „Св. Илија“ - Радово|Црква „Св. Илија“]], католичка црква. * [[Џамија (Радово)|Џамија]], муслимански храм во рушевини. == Личности == [[Податотека:Kiro Stojanov.jpg|thumb|right|150px|[[Киро Стојанов]]]] * [[Киро Стојанов]] (р. 9 април 1959 ) - римокатолички бискуп на Скопската бискупија и Апостолски Администратор и Егзарх за Католиците од византиски обред во Македонија. *[[Иван Ангелов]] - прв министер за земјоделство во независна Македонија и член на владата на Никола Кљусев *[[Ристо Стојанов]] (р. 11 декември 1961) - пратеник од редовите на ВМРО ДПМНЕ<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sobranie.mk/?ItemID=B133153DBE39F24480F2FAA11631CBEE|title=Пратенички состав|publisher=Собрание на Македонија|language=македонски|accessdate=2010-12-04}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Radovo, Bosilovo}} * [http://www.radovo.mk Портал на Радово] * [http://opstinabosilovo.gov.mk/ Општина Босилово] {{Општина Босилово}} [[Категорија:Радово (Струмичко)| ]] [[Категорија:Села во Општина Босилово]] [[Категорија:Струмички села]] [[Категорија:Села во Македонија]] 2dp5yf9w6cckythva96f729k8n0u5sk 5642058 5642057 2026-10-08T17:08:19Z Ehrlich91 24281 5642058 wikitext text/x-wiki {{другиместа3|Радово}} {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Радово | слика = Воздушен поглед на Радово.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото Радово | општина = {{општинскигрб|Општина Босилово}} | регион = {{грб|Југоисточен Регион}} | област = [[Струмичко Поле]] | население = 804 | година = 2021 | поштенски број = 2433 | повикувачки број = 034 | надморска височина = | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=27 | lat_sec=59 | lon_dir=E | lon_deg=22 | lon_min=45 | lon_sec=56 | слава = | мрежно место = | карта = Радово во Општина Босилово.svg }} '''Радово''' — село во [[Општина Босилово]], во областа [[Струмичко Поле]], во околината на градот [[Струмица]]. == Потекло и значење на селото == [[Податотека:Поглед во Радово.jpg|мини|300п|лево|Сретселото]] Името на селото првпат е запишано како '''Големо и Мало Радово''' во пишани турски документи во {{римски|16}} век (1519 г.) и низ годините се сретнува под слични варијанти. Името доаѓа од личното име Радо (Радомир, Радослав, Радобил, Радобор и сл.) образувано со суфиксот -ово.<ref name="Речник-Иванова">{{Речник-Иванова|130-131}}</ref> == Географија и местоположба == Селото се наоѓа во средишниот дел на [[Струмичко Поле|Струмичкото Поле]], во рамките на подрачјето на [[Општина Босилово]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|last=Панов|first=Митко|publisher=Патрија|year=1998|location=Скопје|page=250|language=македонски|accessdate=8 октомври 2026}}</ref> Селото е рамничарско, сместено на надморска височина од 310 метри. Од градот [[Струмица]], селото е оддалечено 12 километри.<ref name="енциклопедија" /> До селото може да се стигне преку локални асфалтирани патишта, кои се двојат од [[Автопат А4 (Македонија)|државниот пат А4]] кај селата [[Турново]] и [[Босилово]]. == Историја == Местото каде денеска се наоѓа Радово постоело и пред освојувањето на овие простори од страна на [[Османлии]]те. Населбата егзистирала уште во средниот век. Во времето кога Османлиите го освоиле регионот, започнала колонизација на селото од страна на муслимански семејства. Тие основале ново маало во селото. Тогаш населбата била поделена на две маала: Големо кое на турски било познато како '''Бузург Радова''' (Големо Радово) во кое живееле муслимани и Мало кое на турски било познато како '''Ќучук Радова''' (Мало Радово) во кое живееле христијани.<ref>Колективната меморија зачувана во типичните обичаи и традиции на Општина Босилово</ref> По крајот на [[Балкански војни|Балканските војни]], селото било вклучено во составот на [[Царство Бугарија]]. [[Црква „Св. Илија“ - Радово|Еноријата „Св. Илија“]] е продолжение на еноријата „[[Црква „Св. Илија“ - Алексово|Св. Илија]]“ во село [[Алексово]], денешна [[Грција]], од каде се доселиле најголемиот број на [[Политичко влијание на Ватикан во Македонија|унијатски]] верници во Радово, иако имало и од други села од Кукушката околина како [[Мотилово]], [[Рошлово]], [[Морарци]], [[Грамадна]] и други. Радовската [[енорија]] била основана веднаш со пристигнувањето на бегалците од [[Егејска Македонија]]. Заедно со нив во селото како бегалци пристигнале и свештениците Ѓорѓи Стојанов и Стојан Пецев. Стојанов со поголемиот дел од верниците заминал во селото Секирник каде ја основал [[Црква „Св. Никола“ - Секирник|црквата „Св. Никола“]], додека во Радово должноста парох ја извршувал до 1916 година Стојан Пецев, кога истата била преземена од свештеникот Неделко Стојчев. Стојчев на таа позиција се задржал до 1918 година кога целиот Струмички крај паднал под српска власт, а самиот свештеник бил протеран.<ref name="католици">{{Наведена мрежна страница|url=http://katolickacrkva.mk/%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%85%D0%B8%D1%98%D0%B0-%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA-%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%98%D0%B0-%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BE/|title=ПАРОХИЈА СВЕТИ ПРОРОК ИЛИЈА – РАДОВО|date=2016-01-01|accessdate=2026-10-07}}</ref> По крајот на [[Прва светска војна|Првата светска војна]], според [[Нејски мировен договор|Нејскиот мировен договор]], селото било вклучено во составот на [[Кралство СХС]], заедно со Струмичкиот регион, додека по крајот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], во рамките на [[СФРЈ]]. == Стопанство == Атарот на селото не е голем и зафаќа простор од 4,2 километри квадратни. На него преовладува обработливото земјиште на површина од 339 [[хектар]]и, па затоа селото има полјоделска функција.<ref name="енциклопедија" /> Во селото имало земјоделска задруга и угостителски објекти.<ref name="енциклопедија" /> Бидејќи климата е погодна, населението главно се занимава со [[земјоделство]]. Во селото се наоѓа седиштето на [[Млекара „Здравје“ Радово|млекарата „Здравје“]], која со работа започнала во почетокот на [[2002]] година. Денес, производството на млекарата е проширено и со нов производствен капацитет во [[Куманово]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.mlekarazdravje.com.mk/za-nas |title=mlekarazdravje.com.mk |accessdate=2017-04-18 |archive-date=2018-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180323170359/http://www.mlekarazdravje.com.mk/za-nas |url-status=dead }}</ref> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|516 |1953|606 |1961|593 |1971|679 |1981|762 |1991|882 |1994|884 |2002|851 |2021|804 }} Во „[[Етнографија на Адријанопол, Монастир и Салоника]]“ се вели дека во 1873 година, Радово било село со 35 семејства, од кои 93 Македонци и 40 муслимани.<ref name="БИМ">{{БИМ}}</ref><ref>Македония и Одринско. Статистика на населението от 1873 г., Македонски научен институт, София, 1995, стр. 188-189.</ref> Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) во 1900 година селото имало 440 жители [[Турци]].<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_10.htm Кънчов, Васил. Македония. Етнография и статистика, София, 1900.]</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 250 [[Македонци]] и 100 [[Турци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_40_40-41_VODENA_(EDESSA)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien|accessdate=2024-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20230818084122/http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_40_40-41_VODENA_(EDESSA)_1941.jpg|archive-date=2023-08-18|url-status=dead}}</ref> Радово преминало од средно по големина, во големо село. Така, селото во 1961 година имало 593 жители, од кои 567 биле Македонци, а 25 жители Турци. Во 1994 година бројот се зголемил на 884 жители, од кои 865 биле Македонци и 19 жители Турци.<ref name="енциклопедија" /> Пописот од 1961 година бележи дека 79 луѓе биле родени во друга држава ([[Грција]]).<ref>{{Наведена книга|title=Попис на населението во Македонија, 1961. Книга 12 - миграциони обележја|publisher=Државен статистички уред на Сојузната планска комисија|year=1966|location=Белград}}</ref> Според пописот од 2002 година, селото Радово броело 851 жител, од кои 834 [[Македонци]], 16 [[Македонски Турци|Турци]], 2 [[Македонски Срби|Срби]] и 1 останат.<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=8 октомври 2026}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 804 жители, од кои 761 [[Македонци|Македонец]], 1 [[Македонски Албанци|Албанец]], 19 [[Македонски Турци|Турци]] и 23 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|440|—|516|606|593|679|762|882|884|851|804}} === Религија === Радово е едно од двете единствени села во Македонија со мнозинство население, кое верски припаѓа на [[Католицизмот во Македонија|католицизмот]]. На табелата е прикажана верската определба во селото од 2002 година:<ref name="stat.gov.mk"/> {| class="wikitable sortable" !Вера !Жители !Проценти (&nbsp;%) |- |[[Католици]] |823 |96,70 % |- |[[Муслимани]] |16 |1,88 % |- |[[Православие|Правславни]] |9 |1,05 % |- |останати |3 |0,35 % |} <!--=== Родови === === Иселеништво ===--> == Општествени установи == * [[ПУ „Св. Кирил и Методиј“ - Радово|ПУ „Св. Кирил и Методиј“]] - подрачно основно училиште за ученици од прво до петто одделение во состав на [[ОУ „Св. Кирил и Методиј“ - Иловица]] * Дом на културата <gallery mode=packed heights=170px> Податотека:Дом на културата во Радово 2.jpg|Влезот во домот на културата Податотека:ОУ „Св. Кирил и Методиј“ - Радово.jpg|Поглед на училиштето Податотека:Дом на културата во Радово.jpg|Домот на културата Податотека:Канцеларија на здружение на граѓани во Радово.jpg|Здружение на граѓани „Илинден“ </gallery> ==Самоуправа и политика== Во селото постои избирачкото место бр. 1822 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], сместени во просториите на основното училиште.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателските избори во 2019 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 714 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|title=Претседателски избори 2019|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229144944/https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|archive-date=2019-12-29|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски парламентарни избори (2020)|Македонски парламентарни избори во 2020 година]], на овие избирачки места биле запишани вкупно 700 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://rezultati.sec.mk/mk- |title=Парламентарни избори 2020 |last= |first= |date= |work= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210305223806/https://rezultati.sec.mk/mk- |archive-date=2021-03-05 |dead-url= |accessdate=3 ноември 2020 |url-status=dead }}</ref> == Културни и природни знаменитости == * [[Црква „Св. Илија“ - Радово|Црква „Св. Илија“]], католичка црква. * [[Џамија (Радово)|Џамија]], муслимански храм во рушевини. == Личности == [[Податотека:Kiro Stojanov.jpg|thumb|right|150px|[[Киро Стојанов]]]] * [[Киро Стојанов]] (р. 9 април 1959 ) - римокатолички бискуп на Скопската бискупија и Апостолски Администратор и Егзарх за Католиците од византиски обред во Македонија. *[[Иван Ангелов]] - прв министер за земјоделство во независна Македонија и член на владата на Никола Кљусев *[[Ристо Стојанов]] (р. 11 декември 1961) - пратеник од редовите на ВМРО ДПМНЕ<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sobranie.mk/?ItemID=B133153DBE39F24480F2FAA11631CBEE|title=Пратенички состав|publisher=Собрание на Македонија|language=македонски|accessdate=2010-12-04}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Radovo, Bosilovo}} * [http://www.radovo.mk Портал на Радово] * [http://opstinabosilovo.gov.mk/ Општина Босилово] {{Општина Босилово}} [[Категорија:Радово (Струмичко)| ]] [[Категорија:Села во Општина Босилово]] [[Категорија:Струмички села]] [[Категорија:Села во Македонија]] smkybkrem17dl67ssrgp2b6dam3o2jl 5642064 5642058 2026-10-08T17:16:49Z Ehrlich91 24281 5642064 wikitext text/x-wiki {{другиместа3|Радово}} {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Радово | слика = Воздушен поглед на Радово.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото Радово | општина = {{општинскигрб|Општина Босилово}} | регион = {{грб|Југоисточен Регион}} | област = [[Струмичко Поле]] | население = 804 | година = 2021 | поштенски број = 2433 | повикувачки број = 034 | надморска височина = | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=27 | lat_sec=59 | lon_dir=E | lon_deg=22 | lon_min=45 | lon_sec=56 | слава = | мрежно место = | карта = Радово во Општина Босилово.svg }} '''Радово''' — село во [[Општина Босилово]], во областа [[Струмичко Поле]], во околината на градот [[Струмица]]. == Потекло и значење на селото == [[Податотека:Поглед во Радово.jpg|мини|300п|лево|Сретселото]] Името на селото првпат е запишано како '''Големо и Мало Радово''' во пишани турски документи во {{римски|16}} век (1519 г.) и низ годините се сретнува под слични варијанти. Името доаѓа од личното име Радо (Радомир, Радослав, Радобил, Радобор и сл.) образувано со суфиксот -ово.<ref name="Речник-Иванова">{{Речник-Иванова|130-131}}</ref> == Географија и местоположба == Селото се наоѓа во средишниот дел на [[Струмичко Поле|Струмичкото Поле]], во рамките на подрачјето на [[Општина Босилово]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|last=Панов|first=Митко|publisher=Патрија|year=1998|location=Скопје|page=250|language=македонски|accessdate=8 октомври 2026}}</ref> Селото е рамничарско, сместено на надморска височина од 310 метри. Од градот [[Струмица]], селото е оддалечено 12 километри.<ref name="енциклопедија" /> До селото може да се стигне преку локални асфалтирани патишта, кои се двојат од [[Автопат А4 (Македонија)|државниот пат А4]] кај селата [[Турново]] и [[Босилово]]. == Историја == Местото каде денеска се наоѓа Радово постоело и пред освојувањето на овие простори од страна на [[Османлии]]те. Населбата егзистирала уште во средниот век. Во времето кога Османлиите го освоиле регионот, започнала колонизација на селото од страна на муслимански семејства. Тие основале ново маало во селото. Тогаш населбата била поделена на две маала: Големо кое на турски било познато како '''Бузург Радова''' (Големо Радово) во кое живееле муслимани и Мало кое на турски било познато како '''Ќучук Радова''' (Мало Радово) во кое живееле христијани.<ref>Колективната меморија зачувана во типичните обичаи и традиции на Општина Босилово</ref> По крајот на [[Балкански војни|Балканските војни]], селото било вклучено во составот на [[Царство Бугарија]]. [[Црква „Св. Илија“ - Радово|Еноријата „Св. Илија“]] е продолжение на еноријата „[[Црква „Св. Илија“ - Алексово|Св. Илија]]“ во село [[Алексово]], денешна [[Грција]], од каде се доселиле најголемиот број на [[Политичко влијание на Ватикан во Македонија|унијатски]] верници во Радово, иако имало и од други села од Кукушката околина како [[Мотилово]], [[Рошлово]], [[Морарци]], [[Грамадна]] и други. Радовската [[енорија]] била основана веднаш со пристигнувањето на бегалците од [[Егејска Македонија]]. Заедно со нив во селото како бегалци пристигнале и свештениците Ѓорѓи Стојанов и Стојан Пецев. Стојанов со поголемиот дел од верниците заминал во селото Секирник каде ја основал [[Црква „Св. Никола“ - Секирник|црквата „Св. Никола“]], додека во Радово должноста парох ја извршувал до 1916 година Стојан Пецев, кога истата била преземена од свештеникот Неделко Стојчев. Стојчев на таа позиција се задржал до 1918 година кога целиот Струмички крај паднал под српска власт, а самиот свештеник бил протеран.<ref name="католици">{{Наведена мрежна страница|url=http://katolickacrkva.mk/%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%85%D0%B8%D1%98%D0%B0-%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA-%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%98%D0%B0-%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BE/|title=ПАРОХИЈА СВЕТИ ПРОРОК ИЛИЈА – РАДОВО|date=2016-01-01|accessdate=2026-10-07}}</ref> По крајот на [[Прва светска војна|Првата светска војна]], според [[Нејски мировен договор|Нејскиот мировен договор]], селото било вклучено во составот на [[Кралство СХС]], заедно со Струмичкиот регион, додека по крајот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], во рамките на [[СФРЈ]]. == Стопанство == Атарот на селото не е голем и зафаќа простор од 4,2 километри квадратни. На него преовладува обработливото земјиште на површина од 339 [[хектар]]и, па затоа селото има полјоделска функција.<ref name="енциклопедија" /> Во селото имало земјоделска задруга и угостителски објекти.<ref name="енциклопедија" /> Бидејќи климата е погодна, населението главно се занимава со [[земјоделство]]. Во селото се наоѓа седиштето на [[Млекара „Здравје“ Радово|млекарата „Здравје“]], која со работа започнала во почетокот на [[2002]] година. Денес, производството на млекарата е проширено и со нов производствен капацитет во [[Куманово]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.mlekarazdravje.com.mk/za-nas |title=mlekarazdravje.com.mk |accessdate=2017-04-18 |archive-date=2018-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180323170359/http://www.mlekarazdravje.com.mk/za-nas |url-status=dead }}</ref> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|516 |1953|606 |1961|593 |1971|679 |1981|762 |1991|882 |1994|884 |2002|851 |2021|804 }} Во „[[Етнографија на Адријанопол, Монастир и Салоника]]“ се вели дека во 1873 година, Радово било село со 35 семејства, од кои 93 Македонци и 40 муслимани.<ref name="БИМ">{{БИМ}}</ref><ref>Македония и Одринско. Статистика на населението от 1873 г., Македонски научен институт, София, 1995, стр. 188-189.</ref> Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) во 1900 година селото имало 440 жители [[Турци]].<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_10.htm Кънчов, Васил. Македония. Етнография и статистика, София, 1900.]</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 250 [[Македонци]] и 100 [[Турци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_40_40-41_VODENA_(EDESSA)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien|accessdate=2024-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20230818084122/http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_40_40-41_VODENA_(EDESSA)_1941.jpg|archive-date=2023-08-18|url-status=dead}}</ref> Радово преминало од средно по големина, во големо село. Така, селото во 1961 година имало 593 жители, од кои 567 биле Македонци, а 25 жители Турци. Во 1994 година бројот се зголемил на 884 жители, од кои 865 биле Македонци и 19 жители Турци.<ref name="енциклопедија" /> Пописот од 1961 година бележи дека 79 луѓе биле родени во друга држава ([[Грција]]).<ref>{{Наведена книга|title=Попис на населението во Македонија, 1961. Книга 12 - миграциони обележја|publisher=Државен статистички уред на Сојузната планска комисија|year=1966|location=Белград}}</ref> Според пописот од 2002 година, селото Радово броело 851 жител, од кои 834 [[Македонци]], 16 [[Македонски Турци|Турци]], 2 [[Македонски Срби|Срби]] и 1 останат.<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=8 октомври 2026}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 804 жители, од кои 761 [[Македонци|Македонец]], 1 [[Македонски Албанци|Албанец]], 19 [[Македонски Турци|Турци]] и 23 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|440|—|516|606|593|679|762|882|884|851|804}} === Религија === Радово е едно од двете единствени села во Македонија со мнозинство население, кое верски припаѓа на [[Католицизмот во Македонија|католицизмот]]. На табелата е прикажана верската определба во селото од 2002 година:<ref name="stat.gov.mk"/> {| class="wikitable sortable" !Вера !Жители !Проценти (&nbsp;%) |- |[[Католици]] |823 |96,70 % |- |[[Муслимани]] |16 |1,88 % |- |[[Православие|Правславни]] |9 |1,05 % |- |останати |3 |0,35 % |} <!--=== Родови === === Иселеништво ===--> == Општествени установи == * [[ПУ „Св. Кирил и Методиј“ - Радово|ПУ „Св. Кирил и Методиј“]] - подрачно основно училиште за ученици од прво до петто одделение во состав на [[ОУ „Св. Кирил и Методиј“ - Иловица]] * Дом на културата <gallery mode=packed heights=170px> Податотека:Дом на културата во Радово 2.jpg|Влезот во домот на културата Податотека:ОУ „Св. Кирил и Методиј“ - Радово.jpg|Поглед на училиштето Податотека:Дом на културата во Радово.jpg|Домот на културата Податотека:Канцеларија на здружение на граѓани во Радово.jpg|Здружение на граѓани „Илинден“ </gallery> == Самоуправа и политика == Во {{римски|19}} век, Радово било село во [[Струмичка Каза|Струмичката Каза]] на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Селото влегува во рамките на [[Општина Босилово]], која била една од ретките што останала непроменета по новата територијална поделба на Македонија во 2004 година. Во периодот од 1996-2004 година, селото било исто така во рамките на [[Општина Босилово]]. Во периодот од 1962 до 1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата општина Струмица. Селото припаѓало на некогашната општина Босилово во периодот од 1955 до 1962 година. Во периодот 1952-1955, селото било во рамките на тогашната Општина Турново, во која покрај селото Радово, се наоѓале и селата Гориево, Иловица, Секирник, Турново и Штука. Во периодот 1950-1952, селото било дел од некогашната Општина Турново, во која влегувале селата Радово, Секирник и Турново. === Избирачко место === Во селото постои избирачкото место бр. 1822 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], сместено во просториите на основното училиште.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателските избори во 2019 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 714 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|title=Претседателски избори 2019|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229144944/https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|archive-date=2019-12-29|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски парламентарни избори (2020)|Македонски парламентарни избори во 2020 година]], на овие избирачки места биле запишани вкупно 700 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-|title=Парламентарни избори 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20210305223806/https://rezultati.sec.mk/mk-|archive-date=2021-03-05|accessdate=3 ноември 2020|url-status=dead }}</ref> == Културни и природни знаменитости == ;Цркви<ref name="верски објекти">{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> * [[Црква „Св. Илија“ - Радово|Црква „Св. Илија“]] — главна селска византискокатоличка црква. ;Капели * [[Капела „Марија Назаретска“ - Радово|Капела „Марија Назаретска“]] — мала селска капела; и * [[Капела „Мајка Тереза“ - Радово|Капела „Мајка Тереза“]] — мала селска капела. ;Џамии<ref name="верски објекти"/> * [[Џамија (Радово)|Џамија]] — поранешна селска џамија. <gallery mode=packed heights=170px> Податотека:Црква „Св. Илија“ - Радово 5.jpg|Црквата „Св. Илија“ Податотека:Radovo mosque (1).jpg|Поранешната џамија Податотека:Параклис во Радово.jpg|Капелата „Марија Назаретска“ </gallery> <!--== Редовни настани ==--> == Личности == ;Родени во или по потекло од Радово * [[Киро Стојанов]] (р. 9 април 1959 ) — римокатолички бискуп на Скопската бискупија и Апостолски Администратор и Егзарх за Католиците од византиски обред во Македонија; * [[Иван Ангелов]] — прв министер за земјоделство во независна Македонија и член на владата на Никола Кљусев; и * [[Ристо Стојанов]] (р. 11 декември 1961) — пратеник од редовите на ВМРО ДПМНЕ.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sobranie.mk/?ItemID=B133153DBE39F24480F2FAA11631CBEE|title=Пратенички состав|publisher=Собрание на Македонија|language=македонски|accessdate=2010-12-04}}</ref> <!--== Култура и спорт ==--> == Галерија == <gallery mode=packed heights=170px> Податотека:Автобуска постојка во Радово.jpg|Автобуска постојка Податотека:Крст во Радово.jpg|Крст на сретсело Податотека:Гнездо со штрк во Радово.jpg|Гнездо со штрк Податотека:Лулашки во Радово.jpg|Детско игралиште </gallery> == Поврзано == * [[Општина Босилово]] * [[Струмичко Поле]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Radovo, Bosilovo|Радово}} {{Општина Босилово}} [[Категорија:Радово (Струмичко)| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Струмички села]] [[Категорија:Села во Општина Босилово]] f914ntj9asrtvy1hej0gj7yxl6yp2n9 5642066 5642064 2026-10-08T17:18:04Z Ehrlich91 24281 5642066 wikitext text/x-wiki {{другиместа3|Радово}} {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Радово | слика = Воздушен поглед на Радово.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото Радово | општина = {{општинскигрб|Општина Босилово}} | регион = {{грб|Југоисточен Регион}} | област = [[Струмичко Поле]] | население = 804 | година = 2021 | поштенски број = 2433 | повикувачки број = 034 | надморска височина = | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=27 | lat_sec=59 | lon_dir=E | lon_deg=22 | lon_min=45 | lon_sec=56 | слава = | мрежно место = | карта = Радово во Општина Босилово.svg }} '''Радово''' — село во [[Општина Босилово]], во областа [[Струмичко Поле]], во околината на градот [[Струмица]]. == Потекло и значење на селото == [[Податотека:Поглед во Радово.jpg|мини|300п|лево|Сретселото]] Името на селото првпат е запишано како '''Големо и Мало Радово''' во пишани турски документи во {{римски|16}} век (1519 г.) и низ годините се сретнува под слични варијанти. Името доаѓа од личното име Радо (Радомир, Радослав, Радобил, Радобор и сл.) образувано со суфиксот -ово.<ref name="Речник-Иванова">{{Речник-Иванова|130-131}}</ref> == Географија и местоположба == Селото се наоѓа во средишниот дел на [[Струмичко Поле|Струмичкото Поле]], во рамките на подрачјето на [[Општина Босилово]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|last=Панов|first=Митко|publisher=Патрија|year=1998|location=Скопје|page=250|language=македонски|accessdate=8 октомври 2026}}</ref> Селото е рамничарско, сместено на надморска височина од 310 метри. Од градот [[Струмица]], селото е оддалечено 12 километри.<ref name="енциклопедија" /> До селото може да се стигне преку локални асфалтирани патишта, кои се двојат од [[Автопат А4 (Македонија)|државниот пат А4]] кај селата [[Турново]] и [[Босилово]]. == Историја == Местото каде денеска се наоѓа Радово постоело и пред освојувањето на овие простори од страна на [[Османлии]]те. Населбата егзистирала уште во средниот век. Во времето кога Османлиите го освоиле регионот, започнала колонизација на селото од страна на муслимански семејства. Тие основале ново маало во селото. Тогаш населбата била поделена на две маала: Големо кое на турски било познато како '''Бузург Радова''' (Големо Радово) во кое живееле муслимани и Мало кое на турски било познато како '''Ќучук Радова''' (Мало Радово) во кое живееле христијани.<ref>Колективната меморија зачувана во типичните обичаи и традиции на Општина Босилово</ref> По крајот на [[Балкански војни|Балканските војни]], селото било вклучено во составот на [[Царство Бугарија]]. [[Црква „Св. Илија“ - Радово|Еноријата „Св. Илија“]] е продолжение на еноријата „[[Црква „Св. Илија“ - Алексово|Св. Илија]]“ во село [[Алексово]], денешна [[Грција]], од каде се доселиле најголемиот број на [[Политичко влијание на Ватикан во Македонија|унијатски]] верници во Радово, иако имало и од други села од Кукушката околина како [[Мотилово]], [[Рошлово]], [[Морарци]], [[Грамадна]] и други. Радовската [[енорија]] била основана веднаш со пристигнувањето на бегалците од [[Егејска Македонија]]. Заедно со нив во селото како бегалци пристигнале и свештениците Ѓорѓи Стојанов и Стојан Пецев. Стојанов со поголемиот дел од верниците заминал во селото Секирник каде ја основал [[Црква „Св. Никола“ - Секирник|црквата „Св. Никола“]], додека во Радово должноста парох ја извршувал до 1916 година Стојан Пецев, кога истата била преземена од свештеникот Неделко Стојчев. Стојчев на таа позиција се задржал до 1918 година кога целиот Струмички крај паднал под српска власт, а самиот свештеник бил протеран.<ref name="католици">{{Наведена мрежна страница|url=http://katolickacrkva.mk/%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%85%D0%B8%D1%98%D0%B0-%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA-%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%98%D0%B0-%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BE/|title=ПАРОХИЈА СВЕТИ ПРОРОК ИЛИЈА – РАДОВО|date=2016-01-01|accessdate=2026-10-07}}</ref> По крајот на [[Прва светска војна|Првата светска војна]], според [[Нејски мировен договор|Нејскиот мировен договор]], селото било вклучено во составот на [[Кралство СХС]], заедно со Струмичкиот регион, додека по крајот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], во рамките на [[СФРЈ]]. == Стопанство == Атарот на селото не е голем и зафаќа простор од 4,2 километри квадратни. На него преовладува обработливото земјиште на површина од 339 [[хектар]]и, па затоа селото има полјоделска функција.<ref name="енциклопедија" /> Во селото имало земјоделска задруга и угостителски објекти.<ref name="енциклопедија" /> Бидејќи климата е погодна, населението главно се занимава со [[земјоделство]]. Во селото се наоѓа седиштето на [[Млекара „Здравје“ Радово|млекарата „Здравје“]], која со работа започнала во почетокот на [[2002]] година. Денес, производството на млекарата е проширено и со нов производствен капацитет во [[Куманово]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.mlekarazdravje.com.mk/za-nas |title=mlekarazdravje.com.mk |accessdate=2017-04-18 |archive-date=2018-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180323170359/http://www.mlekarazdravje.com.mk/za-nas |url-status=dead }}</ref> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|516 |1953|606 |1961|593 |1971|679 |1981|762 |1991|882 |1994|884 |2002|851 |2021|804 }} Во „[[Етнографија на Адријанопол, Монастир и Салоника]]“ се вели дека во 1873 година, Радово било село со 35 семејства, од кои 93 Македонци и 40 муслимани.<ref name="БИМ">{{БИМ}}</ref><ref>Македония и Одринско. Статистика на населението от 1873 г., Македонски научен институт, София, 1995, стр. 188-189.</ref> Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) во 1900 година селото имало 440 жители [[Турци]].<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_10.htm Кънчов, Васил. Македония. Етнография и статистика, София, 1900.]</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 250 [[Македонци]] и 100 [[Турци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_40_40-41_VODENA_(EDESSA)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien|accessdate=2024-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20230818084122/http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_40_40-41_VODENA_(EDESSA)_1941.jpg|archive-date=2023-08-18|url-status=dead}}</ref> Радово преминало од средно по големина, во големо село. Така, селото во 1961 година имало 593 жители, од кои 567 биле Македонци, а 25 жители Турци. Во 1994 година бројот се зголемил на 884 жители, од кои 865 биле Македонци и 19 жители Турци.<ref name="енциклопедија" /> Пописот од 1961 година бележи дека 79 луѓе биле родени во друга држава ([[Грција]]).<ref>{{Наведена книга|title=Попис на населението во Македонија, 1961. Книга 12 - миграциони обележја|publisher=Државен статистички уред на Сојузната планска комисија|year=1966|location=Белград}}</ref> Според пописот од 2002 година, селото Радово броело 851 жител, од кои 834 [[Македонци]], 16 [[Македонски Турци|Турци]], 2 [[Македонски Срби|Срби]] и 1 останат.<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=8 октомври 2026}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 804 жители, од кои 761 [[Македонци|Македонец]], 1 [[Македонски Албанци|Албанец]], 19 [[Македонски Турци|Турци]] и 23 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|440|—|516|606|593|679|762|882|884|851|804}} === Религија === Радово е едно од двете единствени села во Македонија со мнозинство население, кое верски припаѓа на [[Католицизмот во Македонија|католицизмот]]. На табелата е прикажана верската определба во селото од 2002 година:<ref name="попис"/> {| class="wikitable sortable" !Вера !Жители !Проценти (&nbsp;%) |- |[[Католици]] |823 |96,70 % |- |[[Муслимани]] |16 |1,88 % |- |[[Православие|Правславни]] |9 |1,05 % |- |останати |3 |0,35 % |} <!--=== Родови === === Иселеништво ===--> == Општествени установи == * [[ПУ „Св. Кирил и Методиј“ - Радово|ПУ „Св. Кирил и Методиј“]] - подрачно основно училиште за ученици од прво до петто одделение во состав на [[ОУ „Св. Кирил и Методиј“ - Иловица]] * Дом на културата <gallery mode=packed heights=170px> Податотека:Дом на културата во Радово 2.jpg|Влезот во домот на културата Податотека:ОУ „Св. Кирил и Методиј“ - Радово.jpg|Поглед на училиштето Податотека:Дом на културата во Радово.jpg|Домот на културата Податотека:Канцеларија на здружение на граѓани во Радово.jpg|Здружение на граѓани „Илинден“ </gallery> == Самоуправа и политика == Во {{римски|19}} век, Радово било село во [[Струмичка Каза|Струмичката Каза]] на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Селото влегува во рамките на [[Општина Босилово]], која била една од ретките што останала непроменета по новата територијална поделба на Македонија во 2004 година. Во периодот од 1996-2004 година, селото било исто така во рамките на [[Општина Босилово]]. Во периодот од 1962 до 1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата општина Струмица. Селото припаѓало на некогашната општина Босилово во периодот од 1955 до 1962 година. Во периодот 1952-1955, селото било во рамките на тогашната Општина Турново, во која покрај селото Радово, се наоѓале и селата Гориево, Иловица, Секирник, Турново и Штука. Во периодот 1950-1952, селото било дел од некогашната Општина Турново, во која влегувале селата Радово, Секирник и Турново. === Избирачко место === Во селото постои избирачкото место бр. 1822 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], сместено во просториите на основното училиште.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателските избори во 2019 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 714 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|title=Претседателски избори 2019|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229144944/https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|archive-date=2019-12-29|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски парламентарни избори (2020)|Македонски парламентарни избори во 2020 година]], на овие избирачки места биле запишани вкупно 700 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-|title=Парламентарни избори 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20210305223806/https://rezultati.sec.mk/mk-|archive-date=2021-03-05|accessdate=3 ноември 2020|url-status=dead }}</ref> == Културни и природни знаменитости == ;Цркви<ref name="верски објекти">{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> * [[Црква „Св. Илија“ - Радово|Црква „Св. Илија“]] — главна селска византискокатоличка црква. ;Капели * [[Капела „Марија Назаретска“ - Радово|Капела „Марија Назаретска“]] — мала селска капела; и * [[Капела „Мајка Тереза“ - Радово|Капела „Мајка Тереза“]] — мала селска капела. ;Џамии<ref name="верски објекти"/> * [[Џамија (Радово)|Џамија]] — поранешна селска џамија. <gallery mode=packed heights=170px> Податотека:Црква „Св. Илија“ - Радово 5.jpg|Црквата „Св. Илија“ Податотека:Radovo mosque (1).jpg|Поранешната џамија Податотека:Параклис во Радово.jpg|Капелата „Марија Назаретска“ </gallery> <!--== Редовни настани ==--> == Личности == ;Родени во или по потекло од Радово * [[Киро Стојанов]] (р. 9 април 1959 ) — римокатолички бискуп на Скопската бискупија и Апостолски Администратор и Егзарх за Католиците од византиски обред во Македонија; * [[Иван Ангелов]] — прв министер за земјоделство во независна Македонија и член на владата на Никола Кљусев; и * [[Ристо Стојанов]] (р. 11 декември 1961) — пратеник од редовите на ВМРО ДПМНЕ.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sobranie.mk/?ItemID=B133153DBE39F24480F2FAA11631CBEE|title=Пратенички состав|publisher=Собрание на Македонија|language=македонски|accessdate=2010-12-04}}</ref> <!--== Култура и спорт ==--> == Галерија == <gallery mode=packed heights=170px> Податотека:Автобуска постојка во Радово.jpg|Автобуска постојка Податотека:Крст во Радово.jpg|Крст на сретсело Податотека:Гнездо со штрк во Радово.jpg|Гнездо со штрк Податотека:Лулашки во Радово.jpg|Детско игралиште </gallery> == Поврзано == * [[Општина Босилово]] * [[Струмичко Поле]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Radovo, Bosilovo|Радово}} {{Општина Босилово}} [[Категорија:Радово (Струмичко)| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Струмички села]] [[Категорија:Села во Општина Босилово]] ef6z08rfxtoxw9fbpqc9iz99h818x4e 0 8773 5642053 5639015 2026-10-08T16:48:50Z Ehrlich91 24281 5642053 wikitext text/x-wiki {{другиместа3|Иловица (појаснување)}} {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Иловица | слика = Воздушен поглед на Иловица 2.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото Иловица | општина = {{општинскигрб|Општина Босилово}} | регион = {{грб|Југоисточен Регион}} | област = [[Струмичко Поле]] | население = 1.551 | година = 2021 | поштенски број = 2433 | повикувачки број = 034 | надморска височина = 282 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=28 | lat_sec=14 | lon_dir=E | lon_deg=22 | lon_min=47 | lon_sec=54 | слава = | мрежно место = | карта = Иловица во Општина Босилово.svg }} '''Иловица''' — село во [[Општина Босилово]], во областа [[Струмичко Поле]], во околината на градот [[Струмица]]. Селото е скоро целосно споено со соседното село [[Штука (село)|Штука]]. == Потекло и значење на името == [[Податотека:Воздушен поглед на Иловица.jpg|мини|300п|лево|Воздушен поглед на двете села, Иловица и [[Штука (село)|Штука]]]] За името на населбата постои една легенда. Се раскажува дека во падините на [[Огражден]], живеел некој човек по име Иљо. Тој не можел да ги поднесува насилствата и злоделата на Османлиите, поради што станал [[Ајдутство|ајдутин]]. Но, при еден напад на непријателот, тој бил убиен. Неговата сопруга Иловица, заедно со своите деца, подоцна се преселила во денешната населба. Со тек на времето, тука се населиле и други жители од околните ридско-планински села, па така била основана населбата, која според првиот жител била наречена Иловица. Според друго предание, името на селото потекнува од самата локација на селото, од земјиштето на кое е основано, односно по земјата [[Иловица (почва)|иловица]] (вид смолеста глина).<ref>КОЛЕТКТИВНАТА МЕМОРИЈА ЗАЧУВАНА ВО ТИПИЧНИТЕ ОБИЧАИ И ТРАДИЦИИ НА ОПШТИНА БОСИЛОВО</ref> == Географија и местоположба == Иловица е големо село, сместено во источниот дел на [[Струмичко Поле|Струмичкото Поле]], во рамките на подрачјето на [[Општина Босилово]], чиј атар високо се издига до сртот на планината [[Огражден]], каде што се допира со подрачјето на [[Општина Берово]], а се допира и со подрачјето на [[Општина Ново Село]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|last=Панов|first=Митко|publisher=Патрија|year=1998|location=Скопје|page=136-137|language=македонски|accessdate=2 октомври 2026}}</ref> Селото е рамничарско, сместено на надморска височина од 282 метри. Од градот [[Струмица]], селото е оддалечено 17 километри.<ref name="енциклопедија" /> До селото може да се стигне преку локален асфалтиран пат, кој се двои од [[Автопат А4 (Македонија)|државниот пат А4]] кај селото [[Турново]]. Од овој пат селото е оддалечено околу 4 километри. Низ селото поминува реката [[Јазга]], која доаѓа од планината [[Огражден]] и го дели селото на два дела. == Историја == Станува збор за постара селска населба, која се претпоставува дека постоела и пред доаѓањето на [[Османлии]]те на [[Балкански Полуостров|Балканскиот Полуостров]]. Подоцна многу од турското население се иселило од Иловица и заминало за [[Турција]]. На нивно место дошле нови жители во селото, претежно [[Македонци]] од [[Егејска Македонија]], односно т.н. „бежанци“. За ова сведочат црквата и гробиштата во селото. Според едно предание, на местото на старата христијанска црква еден Турчин сакал да гради куќа. Но, кога дознал дека на тоа место некогаш имало христијанска црква, тој веднаш ја откажал градбата. Подоцна, на истото место во почетокот на [[XX век]] била изградена денешната христијанска црква. По крајот на [[Балкански војни|Балканските војни]], селото било вклучено во составот на [[Царство Бугарија]]. По крајот на [[Прва светска војна|Првата светска војна]], според [[Нејски мировен договор|Нејскиот мировен договор]], селото било вклучено во составот на [[Кралство СХС]], заедно со Струмичкиот регион, додека по крајот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], во рамките на [[СФРЈ]]. Во текот на 2000-те на подрачјето на планината Огражден кај Иловица започнале истражување за пронаоѓање на метали од страна на канадската компанија Еуромакс. Во 2012 година било утврдено дека на овој простор лежат речиси 790.000 тони бакар и 130 тони злато и се претпоставува дека овој рудник би можел да биде најголемиот од таков вид во Македонија. Според тогашните најави рудникот требало да започне со работа најдоцна до 2017 година, при што би биле вложени над 500 милиони долари и би биле вработени околу 500 лица.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://sitel.com.mk/ilovica-ima-potencijal-da-prerasne-vo-golem-rudarski-kompleks-0|title=Иловица има потенцијал да прерасне во голем рударски комплекс|publisher=http://sitel.com.mk|accessdate=2013-05-01|archive-date=2012-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20121106093917/http://sitel.com.mk/ilovica-ima-potencijal-da-prerasne-vo-golem-rudarski-kompleks-0|url-status=dead}}</ref> Сепак, поради низа контроверзи и спротивставени мислења меѓу активистите за животна средина и локалното население во Струмичко, проектот за рудникот до денес не е реализиран. == Стопанство == [[Податотека:Стопански објект во Иловица.jpg|мини|300п|десно|Стопански објект во селото]] Атарот на селото има средна големина и зафаќа простор од 22,2 километри квадратни. На него преовладуваат шумите на површина од 1.289 [[хектар]]и, на обработливото земјиште отпаѓаат 685 хектари, а на пасиштата 113 хектари.<ref name="енциклопедија" /> Селото, во основа, има полјоделско-шумарска функција. Во селото има продавници и угостителски објекти.<ref name="енциклопедија" /> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|1267 |1953|1373 |1961|1557 |1971|1724 |1981|2042 |1991|1946 |1994|1912 |2002|1907 |2021|1551 }} Во „[[Етнографија на Адријанопол, Монастир и Салоника]]“ се вели дека во 1873 година селото се состоело од 110 семејства од кои 238 жители [[Македонци]] и 108 [[Турци]].<ref name="БИМ">{{БИМ}}</ref><ref>Македония и Одринско. Статистика на населението от 1873 г., Македонски научен институт, София, 1995, стр. 188-189.</ref> Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) во [[1900]] година селото имало 218 жители [[Македонци]] и 750 [[Турци]].<ref name="БИМ">{{БИМ}}</ref><ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_10.htm Кънчов, Васил. Македония. Етнография и статистика, София, 1900]</ref> Според податоците на секретарот на егзархијата [[Димитар Мишев (публицист)|Димитар Мишев]] („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во [[1905]] година во селото живееле 224 [[Македонци]] под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]].<ref name="БИМ">{{БИМ}}</ref><ref>Brancoff, D.M. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, pp. 106-107.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 650 [[Македонци]] и 150 [[Турци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_40_40-41_VODENA_(EDESSA)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Иловица во 1961 година имало 1.557 жители, од кои 1.303 биле Македонци, 250 Турци, а тројца жители Срби, а во 1994 година бројот на населението се зголемил на 1.912 жители, од кои 1.602 биле Македонци, 242 Турци и 41 Ром.<ref name="енциклопедија" /> Пописот од 1961 година бележи дека 154 луѓе биле родени во друга држава ([[Грција]]).<ref>{{Наведена книга|title=Попис на населението во Македонија, 1961. Книга 12 - миграциони обележја|publisher=Државен статистички уред на Сојузната планска комисија|year=1966|location=Белград}}</ref> Според пописот од 2002 година, селото Иловица броело 1.907 жители, од кои 1.611 [[Македонци]], 239 [[Македонски Турци|Турци]], 19 [[Македонски Роми|Роми]], 1 [[Македонски Срби|Србин]] и 37 останати.<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=2 октомври 2026}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живеел 1.551 жител, од кои 1.041 [[Македонци|Македонец]], 2 [[Македонски Албанци|Албанци]], 297 [[Македонски Турци|Турци]], 9 [[Македонски Роми|Роми]], 5 останати и 197 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> Низ годините ова било вкупното население и етничка припадност на населението во Иловица: {| class="wikitable" |- ! Година ! Македонци !Албанци ! Турци ! Роми ! Власи ! Срби ! {{крат|Ост.|Останати}} ! {{крат|Лица без под.|Лица без податоци}} ! Вкупно |- style="text-align:center;" |'''1948''' |— |— |— |— |— |— |— |— |'''1.267''' |- style="text-align:center;" |'''1953''' |1.058 |0 |200 |113 |1 |0 |1 |— |'''1.373''' |- style="text-align:center;" |'''1961''' |1.303 |0 |250 |— |— |3 |1 |— |'''1.557''' |- style="text-align:center;" |'''1971''' |1.503 |0 |219 |0 |— |0 |2 |— |'''1.724''' |- style="text-align:center;" |'''1981''' |1.754 |0 |251 |0 |0 |0 |37 |— |'''2.042''' |- style="text-align:center;" |'''1991''' |1.622 |0 |305 |19 |0 |0 |0 |— |'''1.946''' |- style="text-align:center;" |'''1994''' |1.602 |0 |242 |41 |0 |0 |27 |— |'''1.912''' |- style="text-align:center;" |'''2002''' |1.611 |0 |239 |19 |0 |1 |37 |— |'''1.907''' |- style="text-align:center;" |'''2021''' |1.041 |2 |297 |9 |0 |0 |5 |197 |'''1.551''' |} <small>* Извор: [[Државен завод за статистика на Република Македонија]] (1948-2021), според податоци од официјалните пописи во соодветните години</small> <!--=== Родови === === Иселеништво ===--> == Општествени установи == * [[ОУ „Св. Кирил и Методиј“ - Иловица|ОУ „Св. Кирил и Методиј“]] - централно основно училиште за ученици од прво до деветто одделение * Дом на културата <gallery mode=packed heights=170px> Податотека:ОУ „Св. Кирил и Методиј“ - Иловица.jpg|Поглед на училиштето Податотека:Дом на културата во Иловица.jpg|Дом на културата </gallery> == Самоуправа и политика == [[Податотека:Ilovica.jpg|мини|300п|десно|Поглед кон селото]] Во {{римски|19}} век, Иловица било село во [[Струмичка Каза|Струмичката Каза]] на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Селото влегува во рамките на [[Општина Босилово]], која била една од ретките што останала непроменета по новата територијална поделба на Македонија во 2004 година. Во периодот од 1996-2004 година, селото било исто така во рамките на [[Општина Босилово]]. Во периодот од 1962 до 1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата општина Струмица. Селото припаѓало на некогашната општина Босилово во периодот од 1955 до 1962 година. Во периодот 1952-1955, селото било во рамките на тогашната Општина Турново, во која покрај селото Иловица, се наоѓале и селата Гориево, Радово, Секирник, Турново и Штука. Во периодот 1950-1952, селото било седиште на некогашната Општина Иловица, во која влегувале селата Иловица и Штука. === Избирачко место === Во селото постојат избирачките места бр. 1820 и 1821 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], сместени во основното училиште и домот на културата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=21 декември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателските избори во 2019 година]], на овие избирачки места биле запишани вкупно 1.559 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1572|title=Претседателски избори 2019|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191213184039/https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1572|archive-date=2019-12-13|dead-url=|accessdate=21 декември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски парламентарни избори (2020)|Македонски парламентарни избори во 2020 година]], на овие избирачки места биле запишани вкупно 1.591 гласач.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-|title=Парламентарни избори 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20210305223806/https://rezultati.sec.mk/mk-|archive-date=2021-03-05|accessdate=3 ноември 2020|url-status=dead }}</ref> == Културни и природни знаменитости == ;Археолошки наоѓалишта<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|407}}</ref> * [[Варница (Иловица)|Варница]] — населба од доцноантичко време; * [[Гробишта (Иловица)|Гробишта]] — населба од доцноантичко време; * [[Крст (Иловица)|Крст]] — могила од римско време; * [[Крива Топола (Иловица)|Крива Топола]] — населба и старохристијанска црква од римско време; * [[Куши Тумба (Иловица)|Куши Тумба]] — населба од доцноантичко време; и * [[Црквите (Иловица)|Црквите]] — населба од римско време. ;Цркви<ref name="верски објекти">{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> * [[Црква „Св. Димитриј“ - Иловица|Црква „Св. Димитриј“]] — главна селска црква, изградена во 1915 година. ;Џамии<ref name="верски објекти"/> * [[Џамија (Иловица)|Џамија]] — главна селска џамија. ;Други * [[Каменот од Иловица]] — камен на кој има отпечатоци од потковица за коњ кој според легендата станува збор за коњот на Александар Македонски. ;Реки<ref name="РекиМак">{{РекиМак|страница=34}}</ref> * [[Јазга]] — мала река низ селото. ;Езера * [[Иловица (езеро)|Иловица]] — мало вештачко езеро над селото. <gallery mode=packed heights=170px> Податотека:Црква „Св. Димитриј“ - Иловица 14.jpg|Црквата „Св. Димитриј Податотека:Јазга низ Иловица.jpg|Реката Јазга низ селото Податотека:Џамија во Иловица.jpg|Селската џамија Податотека:Иловичко Езеро 2.jpg|Езерото Иловица </gallery> <!--== Редовни настани ==--> == Личности == ;Родени во или по потекло од Иловица * Ѓорѓи Димчев, Цветан Трендафилов и брат му, дејци на ВМРО<ref>Михайлов, Иван. Спомени II. Освободителна борба 1919 - 1924, Льовен, 1965, стр. 713.</ref> * [[Атанас Мучев]] (1917 - 1962) - сликар <!--== Култура и спорт ==--> == Поврзано == * [[Општина Босилово]] * [[Струмичко Поле]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Ilovica, Bosilovo|Иловица}} {{Општина Босилово}} [[Категорија:Иловица| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Струмички села]] [[Категорија:Села во Општина Босилово]] nb9rhnw7nna9grubf6w8h11j6nst8oi 5642063 5642053 2026-10-08T17:14:09Z Ehrlich91 24281 5642063 wikitext text/x-wiki {{другиместа3|Иловица (појаснување)}} {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Иловица | слика = Воздушен поглед на Иловица 2.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото Иловица | општина = {{општинскигрб|Општина Босилово}} | регион = {{грб|Југоисточен Регион}} | област = [[Струмичко Поле]] | население = 1.551 | година = 2021 | поштенски број = 2433 | повикувачки број = 034 | надморска височина = 282 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=28 | lat_sec=14 | lon_dir=E | lon_deg=22 | lon_min=47 | lon_sec=54 | слава = | мрежно место = | карта = Иловица во Општина Босилово.svg }} '''Иловица''' — село во [[Општина Босилово]], во областа [[Струмичко Поле]], во околината на градот [[Струмица]]. Селото е скоро целосно споено со соседното село [[Штука (село)|Штука]]. == Потекло и значење на името == [[Податотека:Воздушен поглед на Иловица.jpg|мини|300п|лево|Воздушен поглед на двете села, Иловица и [[Штука (село)|Штука]]]] За името на населбата постои една легенда. Се раскажува дека во падините на [[Огражден]], живеел некој човек по име Иљо. Тој не можел да ги поднесува насилствата и злоделата на Османлиите, поради што станал [[Ајдутство|ајдутин]]. Но, при еден напад на непријателот, тој бил убиен. Неговата сопруга Иловица, заедно со своите деца, подоцна се преселила во денешната населба. Со тек на времето, тука се населиле и други жители од околните ридско-планински села, па така била основана населбата, која според првиот жител била наречена Иловица. Според друго предание, името на селото потекнува од самата локација на селото, од земјиштето на кое е основано, односно по земјата [[Иловица (почва)|иловица]] (вид смолеста глина).<ref>КОЛЕТКТИВНАТА МЕМОРИЈА ЗАЧУВАНА ВО ТИПИЧНИТЕ ОБИЧАИ И ТРАДИЦИИ НА ОПШТИНА БОСИЛОВО</ref> == Географија и местоположба == Иловица е големо село, сместено во источниот дел на [[Струмичко Поле|Струмичкото Поле]], во рамките на подрачјето на [[Општина Босилово]], чиј атар високо се издига до сртот на планината [[Огражден]], каде што се допира со подрачјето на [[Општина Берово]], а се допира и со подрачјето на [[Општина Ново Село]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|last=Панов|first=Митко|publisher=Патрија|year=1998|location=Скопје|page=136-137|language=македонски|accessdate=2 октомври 2026}}</ref> Селото е рамничарско, сместено на надморска височина од 282 метри. Од градот [[Струмица]], селото е оддалечено 17 километри.<ref name="енциклопедија" /> До селото може да се стигне преку локален асфалтиран пат, кој се двои од [[Автопат А4 (Македонија)|државниот пат А4]] кај селото [[Турново]]. Од овој пат селото е оддалечено околу 4 километри. Низ селото поминува реката [[Јазга]], која доаѓа од планината [[Огражден]] и го дели селото на два дела. == Историја == Станува збор за постара селска населба, која се претпоставува дека постоела и пред доаѓањето на [[Османлии]]те на [[Балкански Полуостров|Балканскиот Полуостров]]. Подоцна многу од турското население се иселило од Иловица и заминало за [[Турција]]. На нивно место дошле нови жители во селото, претежно [[Македонци]] од [[Егејска Македонија]], односно т.н. „бежанци“. За ова сведочат црквата и гробиштата во селото. Според едно предание, на местото на старата христијанска црква еден Турчин сакал да гради куќа. Но, кога дознал дека на тоа место некогаш имало христијанска црква, тој веднаш ја откажал градбата. Подоцна, на истото место во почетокот на [[XX век]] била изградена денешната христијанска црква. По крајот на [[Балкански војни|Балканските војни]], селото било вклучено во составот на [[Царство Бугарија]]. По крајот на [[Прва светска војна|Првата светска војна]], според [[Нејски мировен договор|Нејскиот мировен договор]], селото било вклучено во составот на [[Кралство СХС]], заедно со Струмичкиот регион, додека по крајот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], во рамките на [[СФРЈ]]. Во текот на 2000-те на подрачјето на планината Огражден кај Иловица започнале истражување за пронаоѓање на метали од страна на канадската компанија Еуромакс. Во 2012 година било утврдено дека на овој простор лежат речиси 790.000 тони бакар и 130 тони злато и се претпоставува дека овој рудник би можел да биде најголемиот од таков вид во Македонија. Според тогашните најави рудникот требало да започне со работа најдоцна до 2017 година, при што би биле вложени над 500 милиони долари и би биле вработени околу 500 лица.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://sitel.com.mk/ilovica-ima-potencijal-da-prerasne-vo-golem-rudarski-kompleks-0|title=Иловица има потенцијал да прерасне во голем рударски комплекс|publisher=http://sitel.com.mk|accessdate=2013-05-01|archive-date=2012-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20121106093917/http://sitel.com.mk/ilovica-ima-potencijal-da-prerasne-vo-golem-rudarski-kompleks-0|url-status=dead}}</ref> Сепак, поради низа контроверзи и спротивставени мислења меѓу активистите за животна средина и локалното население во Струмичко, проектот за рудникот до денес не е реализиран. == Стопанство == [[Податотека:Стопански објект во Иловица.jpg|мини|300п|десно|Стопански објект во селото]] Атарот на селото има средна големина и зафаќа простор од 22,2 километри квадратни. На него преовладуваат шумите на површина од 1.289 [[хектар]]и, на обработливото земјиште отпаѓаат 685 хектари, а на пасиштата 113 хектари.<ref name="енциклопедија" /> Селото, во основа, има полјоделско-шумарска функција. Во селото има продавници и угостителски објекти.<ref name="енциклопедија" /> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|1267 |1953|1373 |1961|1557 |1971|1724 |1981|2042 |1991|1946 |1994|1912 |2002|1907 |2021|1551 }} Во „[[Етнографија на Адријанопол, Монастир и Салоника]]“ се вели дека во 1873 година селото се состоело од 110 семејства од кои 238 жители [[Македонци]] и 108 [[Турци]].<ref name="БИМ">{{БИМ}}</ref><ref>Македония и Одринско. Статистика на населението от 1873 г., Македонски научен институт, София, 1995, стр. 188-189.</ref> Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) во [[1900]] година селото имало 218 жители [[Македонци]] и 750 [[Турци]].<ref name="БИМ">{{БИМ}}</ref><ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_10.htm Кънчов, Васил. Македония. Етнография и статистика, София, 1900]</ref> Според податоците на секретарот на егзархијата [[Димитар Мишев (публицист)|Димитар Мишев]] („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во [[1905]] година во селото живееле 224 [[Македонци]] под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]].<ref name="БИМ">{{БИМ}}</ref><ref>Brancoff, D.M. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, pp. 106-107.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 650 [[Македонци]] и 150 [[Турци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_40_40-41_VODENA_(EDESSA)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Иловица во 1961 година имало 1.557 жители, од кои 1.303 биле Македонци, 250 Турци, а тројца жители Срби, а во 1994 година бројот на населението се зголемил на 1.912 жители, од кои 1.602 биле Македонци, 242 Турци и 41 Ром.<ref name="енциклопедија" /> Пописот од 1961 година бележи дека 154 луѓе биле родени во друга држава ([[Грција]]).<ref>{{Наведена книга|title=Попис на населението во Македонија, 1961. Книга 12 - миграциони обележја|publisher=Државен статистички уред на Сојузната планска комисија|year=1966|location=Белград}}</ref> Според пописот од 2002 година, селото Иловица броело 1.907 жители, од кои 1.611 [[Македонци]], 239 [[Македонски Турци|Турци]], 19 [[Македонски Роми|Роми]], 1 [[Македонски Срби|Србин]] и 37 останати.<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=2 октомври 2026}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живеел 1.551 жител, од кои 1.041 [[Македонци|Македонец]], 2 [[Македонски Албанци|Албанци]], 297 [[Македонски Турци|Турци]], 9 [[Македонски Роми|Роми]], 5 останати и 197 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> Низ годините ова било вкупното население и етничка припадност на населението во Иловица: {| class="wikitable" |- ! Година ! Македонци !Албанци ! Турци ! Роми ! Власи ! Срби ! {{крат|Ост.|Останати}} ! {{крат|Лица без под.|Лица без податоци}} ! Вкупно |- style="text-align:center;" |'''1948''' |— |— |— |— |— |— |— |— |'''1.267''' |- style="text-align:center;" |'''1953''' |1.058 |0 |200 |113 |1 |0 |1 |— |'''1.373''' |- style="text-align:center;" |'''1961''' |1.303 |0 |250 |— |— |3 |1 |— |'''1.557''' |- style="text-align:center;" |'''1971''' |1.503 |0 |219 |0 |— |0 |2 |— |'''1.724''' |- style="text-align:center;" |'''1981''' |1.754 |0 |251 |0 |0 |0 |37 |— |'''2.042''' |- style="text-align:center;" |'''1991''' |1.622 |0 |305 |19 |0 |0 |0 |— |'''1.946''' |- style="text-align:center;" |'''1994''' |1.602 |0 |242 |41 |0 |0 |27 |— |'''1.912''' |- style="text-align:center;" |'''2002''' |1.611 |0 |239 |19 |0 |1 |37 |— |'''1.907''' |- style="text-align:center;" |'''2021''' |1.041 |2 |297 |9 |0 |0 |5 |197 |'''1.551''' |} <small>* Извор: [[Државен завод за статистика на Република Македонија]] (1948-2021), според податоци од официјалните пописи во соодветните години</small> <!--=== Родови === === Иселеништво ===--> == Општествени установи == * [[ОУ „Св. Кирил и Методиј“ - Иловица|ОУ „Св. Кирил и Методиј“]] - централно основно училиште за ученици од прво до деветто одделение * Дом на културата <gallery mode=packed heights=170px> Податотека:ОУ „Св. Кирил и Методиј“ - Иловица.jpg|Поглед на училиштето Податотека:Дом на културата во Иловица.jpg|Дом на културата </gallery> == Самоуправа и политика == [[Податотека:Ilovica.jpg|мини|300п|десно|Поглед кон селото]] Во {{римски|19}} век, Иловица било село во [[Струмичка Каза|Струмичката Каза]] на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Селото влегува во рамките на [[Општина Босилово]], која била една од ретките што останала непроменета по новата територијална поделба на Македонија во 2004 година. Во периодот од 1996-2004 година, селото било исто така во рамките на [[Општина Босилово]]. Во периодот од 1962 до 1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата општина Струмица. Селото припаѓало на некогашната општина Босилово во периодот од 1955 до 1962 година. Во периодот 1952-1955, селото било во рамките на тогашната Општина Турново, во која покрај селото Иловица, се наоѓале и селата Гориево, Радово, Секирник, Турново и Штука. Во периодот 1950-1952, селото било седиште на некогашната Општина Иловица, во која влегувале селата Иловица и Штука. === Избирачко место === Во селото постојат избирачките места бр. 1820 и 1821 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], сместени во основното училиште и домот на културата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=21 декември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателските избори во 2019 година]], на овие избирачки места биле запишани вкупно 1.559 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1572|title=Претседателски избори 2019|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191213184039/https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1572|archive-date=2019-12-13|dead-url=|accessdate=21 декември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски парламентарни избори (2020)|Македонски парламентарни избори во 2020 година]], на овие избирачки места биле запишани вкупно 1.591 гласач.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-|title=Парламентарни избори 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20210305223806/https://rezultati.sec.mk/mk-|archive-date=2021-03-05|accessdate=3 ноември 2020|url-status=dead }}</ref> == Културни и природни знаменитости == ;Археолошки наоѓалишта<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|407}}</ref> * [[Варница (Иловица)|Варница]] — населба од доцноантичко време; * [[Гробишта (Иловица)|Гробишта]] — населба од доцноантичко време; * [[Крст (Иловица)|Крст]] — могила од римско време; * [[Крива Топола (Иловица)|Крива Топола]] — населба и старохристијанска црква од римско време; * [[Куши Тумба (Иловица)|Куши Тумба]] — населба од доцноантичко време; и * [[Црквите (Иловица)|Црквите]] — населба од римско време. ;Цркви<ref name="верски објекти">{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> * [[Црква „Св. Димитриј“ - Иловица|Црква „Св. Димитриј“]] — главна селска црква, изградена во 1915 година. ;Џамии<ref name="верски објекти"/> * [[Џамија (Иловица)|Џамија]] — главна селска џамија. ;Други * [[Каменот од Иловица]] — камен на кој има отпечатоци од потковица за коњ кој според легендата станува збор за коњот на Александар Македонски. ;Реки<ref name="РекиМак">{{РекиМак|страница=34}}</ref> * [[Јазга]] — мала река низ селото. ;Езера * [[Иловица (езеро)|Иловица]] — мало вештачко езеро над селото. <gallery mode=packed heights=170px> Податотека:Црква „Св. Димитриј“ - Иловица 14.jpg|Црквата „Св. Димитриј“ Податотека:Јазга низ Иловица.jpg|Реката Јазга низ селото Податотека:Џамија во Иловица.jpg|Селската џамија Податотека:Иловичко Езеро 2.jpg|Езерото Иловица </gallery> <!--== Редовни настани ==--> == Личности == ;Родени во или по потекло од Иловица * Ѓорѓи Димчев, Цветан Трендафилов и брат му, дејци на ВМРО<ref>Михайлов, Иван. Спомени II. Освободителна борба 1919 - 1924, Льовен, 1965, стр. 713.</ref> * [[Атанас Мучев]] (1917 - 1962) - сликар <!--== Култура и спорт ==--> == Поврзано == * [[Општина Босилово]] * [[Струмичко Поле]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Ilovica, Bosilovo|Иловица}} {{Општина Босилово}} [[Категорија:Иловица| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Струмички села]] [[Категорија:Села во Општина Босилово]] no8tlu16ipx9k5yexquuoykeqfu9qws 0 16777 5642236 5534778 2026-10-09T08:23:07Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Кривоверство во христијанството]] → [[Категорија:Ереси во христијанството]] 5642236 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Razvoj bogumilstva.jpg|мини|десно|250п|Развој на богомилството од X до XV век]] '''Богомилство''' — [[христијанско]] верско учење во [[Средновековна Македонија]] и пошироко. Се појавува како реакција на социјалното раслојување што настанува како резултат на воведувањето на [[феудализмот]] и на поддршката на власта од страна на официјалната христијанска црква. Богомилството било [[дуализам|дуалистичко]] учење според кое реалниот свет го создал не Бог, туку ѓаволот. Богомилите го отфрлале [[крст]]от како свој верски симбол, не граделе [[Црква (градба)|цркви]] и своите обреди ги вршеле на отворен простор, ја осудувале црковната хиерархија и сметале дека [[Исус]] не бил Син божји, туку обичен човек. Името го добиле по [[Поп Богомил|попот Богомил]], по кого, пак, е наречено селото [[Богомила]]. == Појава на богомилството == [[Податотека:Наум и Богомилите.jpg|мини|десно|[[Свети Наум]] и богомилите]] Крајот на 9 и почетокот на [[10 век]] е означен со крупни промени во општествената структура на македонските племиња. Во тоа време, територијата на македонските племиња влегува во состав на моќната феудална држава на [[Цар Симеон I|цар Симеон]] (823-927). По завладувањето, за да ја задржи власта, како и заради можноста за побрза и поефикасна експлоатација, и на овој простор е проширена воено-административната поделба. Тоа значело и забрзано распаѓање на родовските [[Општина|општини]]. Во овој процес била вклучена и [[црква]]та, која добивала поседи како подарок од [[владетел]]ите. Така црквата почнала да станува една од најсилните феудални институции. Како крупен големопоседник, таа застанала на страна на [[монархија]]та, во одбрана на вака поставениот општествен поредок. Околностите во кои се нашле [[Македонци]]те, посебно се влошиле во средината на [[10 век]], за време на владеењето на [[Цар Петар I|царот Петар]] ([[927]]-[[969]]), кога нагло биле зголемени даноците за големиот воено-административен апарат, кога ги завршил своите освојувачки походи. Во такви критични историски услови, се појавило силно народно движење, за верско и политичко ослободување - Богомилството. Власта и официјалната христијанска црква жестоко ги прогонувале богомилите, поради што богомилството замрело. Покрај тоа ги палеле богомилските книги, поради што денес малку се знае за богомилството и тоа пред сè од списите на нивните противници, каде богомилските ставови биле критикувани.<ref>ДимитЬр Ангелов, „Богумилство“, Булвест2000, София, 1993, стр. 38-40</ref> Богомилите во Македонија се појавиле во времето кога на престолот бил царот Петар (927- 969). Од ова време не се зачувани богомилски книги, иако според многу извори тогаш ги имало доста. „Основен извор за појавеното богомилско движење во X век е „Беседата против богомилите“ од [[Презвитер Козма]]. Козма го напишал ова дело со цел да ги разобличи богомилите, да го осуди нивното движење и да ги оттргне масите од нив, да не станат ’кривоверци‘ – богомили.“ Под притисок на цариградскиот патријарх Теофилакт, царот Петар го забранил богомилството, а богомилите биле жестоко казнувани. Според Презвитер Козма, настрадале илјадници богомили, а нивните записи биле запалени и уништени.<ref>Светлана Поп-Дучева, „Кочо Рацин, филозоф и историчар“, ''Економија и бизнис'', година 28, број 326, 1 февруари 1025, стр. 47.</ref> == Учењето на богомилите == Според Презвитер Козма, прв учител и распространувач на богомилствиото е попот Богомил за чие постоење нема сомнение. Тешко е точно да се одреди каде се појавува ова движење, но сигурно е дека се појавува во [[Македонија]]. Според легендата, попот Богомил бил по потекло од селото [[Богомила]], велешко, а живеел и се криел на планината [[Бабуна (планина)|Бабуна]]. Богомилите биле под влијание на [[манихејство]]то, но и на старата [[словенска религија]]. Тие верувале дека светот е борба на доброто и злото и дека на крајот ќе победи доброто. Богомилите учеле дека отпрвин постоел добриот [[Бог]], којшто ја создал огромната [[вселена]], составена од четири основни елементи - [[оган]], [[вода]], [[воздух]] и [[земја]]. Добриот Бог создал седум [[небеса]] во огромната вселена, и тоа било неговото царство. Божјото царство Бог го управувал со помош на својот син Сатанаил, познат и како Самаил, ѓавол и мамон, како и со помош на голем број ангели. По извесно време, [[Сатана]]ил го изневерил татка си: откако привлекол на своја страна дел од ангелите, решил да создаде свое царство на седмото небо, ветувајќи им на своите следбеници ослободување од тешките даноци. Но, Бог го открил заговорот. Сатанаил и неговите ангели ги спуштил на земјата, и ги лишил од короните, алиштата и венците. На земјата, Сатанаил почнал да си гради царство: создал мориња и океани, наредил на земјата да растат растенија и да се одгледуваат животни, а во морињата риби. Откако го направил тоа, решил да го направи и човекот, кој ќе личи на него и ќе му слугува. Така според богомилските сфаќања биле создадени [[Адам и Ева]].<ref>Бранко Панов, „Средновековна Македонија“, Мисла, Скопје, 1985, том 3, стр. 288-289.</ref> Ваквите сознанија за потеклото на човекот се среќаваат во повеќе богомилски книги, во прв ред во апокрифот „Јованово евангелие“, познат и како Тајна книга, напишан веројатно во [[12 век]].<ref>Бранко Панов, „Средновековна Македонија“, Мисла, Скопје, 1985, том 3, стр. 290.</ref> Според тоа богомилството е дуалистичко учење зашто претпоставува постоење на две божества, добро и лошо, т.е. постои вечна борба меѓу доброто и лошото, но на крајот ќе победи доброто. Првиот бог е бестелесен, духовен и невидлив, додека вториот е телесен, материјален, а оттука, тој е олицетворение на злото. За богомилите, [[Исус Христос]] е дух, но не е човек роден од жена, така што тие го отфрлале [[Крст|крстот]] како симбол. Придржувајќи се до [[Десет Божји заповеди|десетте божји заповеди]], тие ги сметале сите цркви, икони и останати симболи како израз на [[Идолопоклонство|идолопоклонство]].<ref>Светлана Поп-Дучева, „Кочо Рацин, филозоф и историчар“, ''Економија и бизнис'', година 28, број 326, 1 февруари 1025, стр. 47.</ref> Богомилите биле против официјалното [[христијанство]] и против [[црква]]та, не граделе храмови и не признавале празници. Тие дури го отфрлаат и [[Стар завет|Стариот завет]] поради својата суровост и не ја признаваат државата. Нивното учење било во голема мера револуционерно. Богомилите не прифаќале да носат оружје и да водат војни, поради што се жестоко казнувани од сите држави до каде што стигнале. Тие се прошириле и до [[Хрватска]] и [[Босна]] и [[Захумје]] (денешна [[Херцеговина]]), каде што биле прогонувани од страна на црквата. Богомилите нашле засолниште во босанските планини и се прошириле до таа мера што станале официјална црква наречена - [[Босанска црква|Црква Босанска]]. Богомилството го прифатил банот Кулин и ги штител богомилите и од [[Византија]], [[Унгарија]] и [[Рим]]. Исто така, богомилите ги отфрлувале странските имиња, грчки и еврејски под влијание на [[Библија]]та, и имале само словенски имиња како: Годин, Љубомир, Твртко, Радомир, Мирослав, Болеслав, Драгомир, Владимир, Драгош, Будислав итн. Тие ги отфрлаат и грчкото и латинското писмо и документите зачувани во Босна се пишувани на старото кирилско писмо и на писмото познато под име: „Босанчица“. ==Богомилите како тема во уметноста и во популарната култура== Богомилите се јавуваат како тема во бројни дела од [[уметност]]а и [[Популарна култура|популарната култура]], како: * „Богомилска песна“ (''Bogumilska pesma'') - песна на српскиот поет [[Миодраг Павловиќ]].<ref>Miodrag Pavlović, Izabrane pesme. Beograd: Rad, 1979, стр. 62.</ref> * „Сотонохуление на Презвитер Козма против Богомилите“ - песна на македонскиот писател [[Славко Јаневски]] од 1966 година.<ref>Славко Јаневски, ''Евангелие по Итар Пејо''. Скопје: Кочо Рацин, 1966, стр. 17-18.</ref> * „[[Јад (филм)|Јад]]“ - филм на [[Кирил Ценевски]] од 1975 година. == Наводи == {{reflist}} == Надворешни врски == {{CommonsCat|Bogomilism}} * [http://www.bogumili.com Bogumilska crkva danas (hr)] * [http://periodica.fzf.ukim.edu.mk/godzb/GZ28(1976)/GZ28.09.%20%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2,%20%D0%91.%20-%20%D0%91%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%BE%20%D0%B4%D0%B2%D0%B8%D0%B6%D0%B5%D1%9A%D0%B5%20%D0%B2%D0%BE%20%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0%20%D0%BE%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%BE%20%D0%B2%D0%BE%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%A2%D0%B5%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D1%82%20%D0%9E%D1%85%D1%80%D0%B8%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B8.pdf Бранко Панов, „Богомилското движење во Македонија одразено во писмата на Теофилакт Охридски“], Годишен зборник на Филозофскиот факултет, 28 (1976). * [http://documents-mk.blogspot.mk/2013/09/blog-post_5.html Стефан Илиевски, „По чекорите на македонските богомили“], Македонска Ризница бр. 7, 2013. * [http://documents-mk.blogspot.mk/2015/02/blog-post_22.html Богомилизам - „македонска ренесанса“] * [http://www.promacedonia.org/ji/index.html Јордан Иванов „Богомилски книги и легенди“] (1925, на бугарски) * [http://ia600305.us.archive.org/33/items/bulgarskistarini12bulguoft/bulgarskistarini12bulguoft.pdf Попруженко, М. „Козма Пресвитер. Болгарский писатель X века“], (Български старини, XII). София, 1936. * [https://www.marxists.org/makedonski/istorija/makedonija/bogomili.htm Богомили (извадок од „Работничкиот речник“)] (1902) * [http://www.marxists.org/makedonski/racin/1939/bogomilite.htm Кочо Рацин „Богомилите“] (1939) * [https://www.marxists.org/makedonski/racin/dragovitski-bogomili.htm Кочо Рацин „Драговитските богомили“] (1938-1940) * [http://www.pollitecon.com/html/ebooks/The-Bogomils-in-Macedonia.pdf Basil Chulev, ''The Bogomils in Macedonia''], 2015. {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Македонија во средниот век]] [[Категорија:Средновековна Тракија]] [[Категорија:Богомилство]] [[Категорија:Ереси во христијанството]] [[Категорија:Бугарија во 10 век]] [[Категорија:Македонија во 10 век]] [[Категорија:Христијанството во 10 век]] [[Категорија:Богомила]] [[Категорија:Христијанството во 14 век]] k2nt3d3bcp37bsdxp2ugfo5tqe061rp 4 20515 5642297 5641419 2026-10-09T09:28:55Z MediaWiki message delivery 47896 /* Wikidata Sitelink changes in Recent Changes and Watchlist */ ново заглавие 5642297 wikitext text/x-wiki <!---------------------------------------------------------------------------------> <!-------Вам ви благодари помошниот тим на Википедија (pro's making woners)------> <!---------------------------------------------------------------------------------> {{Селска чешма}}<br /> __NEWSECTIONLINK__ <div id="содржина"> __TOC__ <div id="дискусии"> [[Категорија:Википедија:Селска чешма| ]] [[Категорија:Википедија:Заедница|Селска чешма]] == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 20:45, 16 јануари 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:ZI Jony@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 14:21, 18 јануари 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Tiven2240@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == Годишна оценка на Упатствата за спроведување на Универзалниот правилник на однесување (УПнО) == <section begin="announcement-content" /> Ве известувам дека започна периодот на годишна оценка на Упатствата за спроведување на Универзалниот правилник на однесување. Можете да давате предлози за промени до 9 февруари 2026&nbsp;г. Ова е првиот од неколкуте чекори на годишната проценја. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Прочитајте повеќе за ова и учествувајте во разговор на страницата на УПнО на Мета]]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координативната комисија на Универзалниот правилник на однесување]] (U4C) е глобална група посветена на правично и доследно спроведување на УПнО. Оваа годишна проценка е планирана и спроведена од U4C. За повеќе информации за должностите на U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|погледајте ја нејзината повелба]]. Споделете ги овие информации со други членови на вашата заедница кајшто е соодветно. -- Во соработка со U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|разговор]])<section end="announcement-content" /> 22:01, 19 јануари 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Keegan (WMF)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Начела и напатствија на Википедија == Почитувани уредници, ja отворам оваа дискусија во согласност со [[ВП:ГЛАСННН]]. Во продолжение секоја недела ќе биде отворена по една тема за која треба да ги одредиме насоките на значајност за нашата Википедија, и на која прво добро е да се дискутира, а потоа можеби и да се гласа. При оформувањето на статиите за начела и напаствија, како и за значајност, во врска со луѓе, настани и друго, земени се предвид неколку јазични Википедии, како англиската, српската и хрватската. Да нагласам дека Википедија на англиски јазик има построги правила од другите јазични Википедии, претпоставувам затоа што се смета за светска енциклопедија, и некои теми кои се важни локално во земјите, на англиската не сметаат дека треба да ги има. Сепак и таму има исклучоци. Исто така, добро е да се нагласи и да се има на ум дека дел од овие службени страници се создавани пред 20 години, и можно е да има потреба од нивно прегледување и дополнување. === [[Википедија:Што не е Википедија]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 19:40 ч. на 8 февруари 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> Да започнеме со [[Википедија:Што не е Википедија|што не е Википедија]]. Википедија не е хартиена енциклопедија, не е речник, не е трибина, ниту пак говорница од било кој вид, не е ни разговорен форум или средство за пропаганда и рекламирање. Википедија не е збирка на надворешни врски, галерии на слики или медиуми. Википедија на македонски јазик не е национална енциклопедија на Македонците. Википедија не е услужник на бесплатно вдомување или мрежен простор, не е експеримент за демократија или каков било друг политички систем. Нејзиниот основен метод на одлучување на консензус е преку уредување и дискусија, не преку постојано гласање. Повеќе на секоја од ставките има на линкот [[Википедија:Што не е Википедија|што не е Википедија]]. ==== Дискусија за „Што не е Википедија“ ==== {{коментар}} Според мене, треба да имаме слобода да бришеме кориснички страници на Википедијанци на кои корисникот си пишува реклама за себе и она што го работи. Налетувам на такви, скоро имаше некој масер се рекламира на корисничката страница. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 19:42, 8 февруари 2026 (CET) :{{коментар}}Според мене, секаков вид на рекмалација директна или индиректна мора одма да се отстранува без никаква дебата или дискусија. Без разлика дали е на корисничка страница, подобрување во статија, новосоздадена страница и останато. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 20:01, 8 февруари 2026 (CET) :Па некако оваа страница има опфатено доволно, јас немам забелешки или некакви сугестии што да се наведе дополнително. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 16:27, 9 февруари 2026 (CET) :Исто и јас. :) [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 20:53, 9 февруари 2026 (CET) {{коментар}}Се согласувам дека секаков вид на рекмалација директна или индиректна треба да се отстранува без никаква дискусија.[[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> :{{Коментар}} Вака. Малку пристапот да е подиректен и поконкретен. На пример глеам се дискутира за тоа Што не е википедија? Значи мој предлог е за ова, и за сите идни дискусии, да се преземе англиската верзија на напатствијата, да се видат од сите нас и да се даде коментар кои поттпочки од англиското напатствије би го трганеле или замениле со друго. Ова го зборам од проста причина што англиските напатствија се едни од најелаборираните, па дури и претерано детализирани, ние можеме да ги земем само општите начела. Во овој случај ок си е се. Се сложувам со напишаното за тоа што не е Википедија, ако имам некој поконкретен дел за додавање, ќе пишам тука. Следните да бидат со поконкретни забелешки што се прифаќа, а што не на нашата Википедија. Во однос на кориснички страници, ние сме бришеле и порано само вулгарности. Рекламирање не би требало да е проблем, според мене. Пропагираме сите ние на нашите кориснички страници. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 18:50, 15 февруари 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (настани)]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:30 ч. на 15 февруари 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> Многу настани добиваат покриеност во вестите, а сепак не се од историска или трајна важност. Настан може да биде доволно интересен за новинарите и уредниците на вестите, но тоа не секогаш е доволно значајно за да има статија на Википедија. При оценувањето на настанот, уредниците треба да оценат различни аспекти на настанот и покриеноста: влијанието, длабочината, времетраењето, географскиот опсег, разновидноста и веродостојноста на покривањето, како и дали покривањето е рутинско. ;Трајни ефекти Настанот што е преседан или катализатор за нешто друго од трајно значење, најверојатно ќе биде значаен. На пример, во САД, убиството на детето Адам Волш на крајот довело до донесување на Закон за заштита и безбедност на децата, наречен Закон Адам Волш. Овој настан се смета за значаен. Настаните кои имаат трајно дејство од историско значење веројатно ќе бидат знајачни. Ова вклучува, на пример, природни катастрофи после кои останува широко распространето уништување, а обновата на уништеното може да доведе до смена на населението, и можно е да влијае врз изборите. Помал земјотрес или бура со мало или никакво влијание врз човечката популација веројатно не е значаен за да има статија на Википедија. ;Географски опсег Значајните настани обично имаат значително влијание врз широк регион, домен или широко распространета општествена група. Настанот кој влијае врз локално подрачје и го известуваат само медиумите во блискиот регион веројатно нема да биде значаен. ;Длабочина на покриеност Еден настан мора да добие голема или длабинска покриеност за да биде значаен. Длабочина на покривање вклучува анализа што ги става настаните во контекст, како што често се среќава во книгите, долгометражни написи во големите списанија за вести или на ТВ. ;Времетраење на покриеноста Значајните настани обично добиваат медиумска покриеност која е во подолг временски период. Времетраењето на известувањето по медиуми е силен показател за тоа дали некој настан има минливо или трајно значење. Тоа што некој настан се случил неодамна сам по себе не го прави незначаен. ;Разновидност на извори Се очекува значајна национална или меѓународна медиумска покриеност за некој настан да биде забележлив. Известувањето со широк опсег има тенденција да укаже на значајност, освен кога медиумите препишуваат и преобјавуваат исти вести едни од други. ;Рутинско покривање Според политиката на Википедија дека не е весник, рутинското покривање на вести за работи како што се објави не се доволна основа за статија. Рутинските настани, како што се спортски натпревари, филмски премиери, прес-конференции итн., може подобро да се опфатат како дел од друга статија, ако воопшто се значајни. Медиумски објави за настани кои се вообичаени, секојдневни, или се обични предмети што не се истакнуваат — веројатно не се значјани за да имаат своја статија на енциклопедија. ;Сензационализам Таблоид или жолтото новинарство како што се нарекува, обично се смета за лоша основа за статија во енциклопедија, поради недостатокот на проверка на фактите својствени за сензационалистичко известување и објавување на скандали. Википедија не е место за скандали или озборувања. ;Кривични дела Написите за криминални дејствија, особено оние што спаѓаат во категоријата „вонредни вести“, често се предмет на дискусии за бришење. ;Луѓе значајни за само еден настан Луѓето познати само во врска со еден настан генерално не треба да имаат статија напишана за нив. Ако настанот е многу значаен, тогаш наместо тоа, обично треба да се напише статија за настанот. ;Идни настани Поединечните закажани или очекувани идни настани треба да бидат вклучени само ако настанот е значаен, и речиси сигурно ќе се одржи. Датумите не се дефинитивни додека настанот навистина не се случи, бидејќи дури и значајните настани може да бидат откажани или одложени во последен момент поради голем инцидент (ваков случај на одложување беше во текот на пандемијата). Меѓу идните настани кои се соодветни за да се отвори за нив страница пред време спаѓаат: избори, Олимписки игри, Евровизија, европски и светски првенства. ;Алтернативи за бришење Ако значајноста на настанот е доведена во прашање, но тој е првенствено поврзан со одредена личност, компанија или организација или текстот може да биде дел од друга статија со поширока тема, тогаш треба да се употреби спојувањето на содржините. Сепак, треба да се внимава на настанот да не му се даде непотребна тежина. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (настани)|Значајност на настаните]]. ==== Дискусија за „Настани“ ==== {{коментар}} Според мене, овој дел добро ги покрива сите можни ситуации поврзани со настаните. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:32, 15 февруари 2026 (CET)<br> {{коментар}} Сметам дека аргументите се добро образложени и се согласувам со нив. - [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 11:07, 18 февруари 2026 (CET) <br> {{коментар}} Се солгасувам со горенаведените коментари. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 11:30, 18 февруари 2026 (CET) <br> {{коментар}} Добри се предлозите и правилата наведени во посебната страница, немам дополнителни коментари. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:11, 18 февруари 2026 (CET)<br> {{коментар}} Овој дел е усогласен со соодветниот дел на другите јазици и јасен за оние што го читаат. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 17:14, 19 февруари 2026 (CET) {{коментар}} Исто и јас се согласувам со коментари на колегите. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:03, 21 февруари 2026 (CET) {{коментар}} Добро се образложени аргументите и се согласувам со нив.[[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Автобиографија]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:50 ч. на 22 февруари 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> *Пишувањето автобиографии е обесхрабрено, бидејќи е тешко да се напише неутрална, проверлива автобиографија, а има и многу замки. *Автобиографијата често е пристрасна, и обично напишано е само позитивното за личноста. *Автобиографиите се често непроверливи. Ако единствениот извор за одреден факт за вас сте вие самите, читателите не можат да го потврдат тоа. *Автобиографиите можат да содржат оригинално истражување. Луѓето често вклучуваат информации во автобиографии кои никогаш претходно не биле објавени или се резултат на знаење за нештата од прва рака. Википедија е енциклопедија и не смее да содржи претходно необјавени информации, ниту дозволува оригинално истражување. *Под „автобиографија“ не се подразбира само биографијата што сте ја напишале сами за себе, туку и биографијата што сте ја платиле или сте наредиле некој друг да ја напише во ваше име. *Тешко е да се пишува неутрално и објективно за себе, затоа треба да дозволите другите да пишуваат. Би требало да почекате некој друг да напише статија за вас и вашите постигнувања. *Во јасни случаи, дозволено е уредување на страници поврзани со вас, како: враќање на вандализам; но само ако тоа е очигледен вандализам, а не содржински спор. *Ако не сте значајни според начелата на Википедија, пишување на статија за себе ја крши политиката која вели дека Википедија не е место за бесплатна реклама. * Ако вашиот живот и достигнувања се проверливи и навистина од значење за да ве има на енциклопедија, некој друг веројатно ќе создаде статија за вас порано или подоцна. Повеќе на линкот: [[Википедија:Автобиографија]] ==== Дискусија за „Автобиографија“ ==== {{коментар}} - Се согласувам со наведените правила поврзани со автобиографија. Ние сме мала заедница, и знам дека се случило низ минатото некои личности сами за себе да си напишат статија, често не е бришена таквата статија, туку е само досредена, доколку личноста е значајна за да ја има во енциклопедија. Сепак, во најголем дел, би требало да се обесхрабрат автобиографски статии. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:58, 22 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Автобиографијата, поточно пишување на автобиографија, треба да биде обесхрабрено и недозволиво за Википедија. Пристрасноста при пишување на таква статија е на највисоко ниво, а објективноста ниска. Напатствијата се во ред, се согласувам и замолувам секој да реагира ако забележи вакви случаеви. Ова е едно од основните правила на Википедија и треба строго и доследно да се почитува.--<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 09:48, 23 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Целосна поддршка за сѐ претходно кажано. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:17, 23 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Се сложувам со сѐ. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 17:34, 24 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Да, и јас го делам истото мислење. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 11:52, 27 февруари 2026 (CET) {{коментар}} Се согласувам. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 13:57, 28 февруари 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Биографии на живи личности]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:50 ч. на 1 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> *Статија за жива личност треба да биде напишана одговорно, внимателно и со непристрасен тон, да се избегнува потценување, но да се избегнува и претерување. *Контроверзниот материјал за живи личности што е без извори или со слаби извори треба веднаш да се отстрани, и без дискусија. *Не користете јавни записи што вклучуваат лични податоци, како што се датум на раѓање, вредност на домот, сообраќајни казни, регистрации на возила и домашна или деловна адреса. *Никогаш не користете самообјавени извори (вклучувајќи книги, списанија, интернет страници, блогови, подкасти или објави на социјалните мрежи) како извори на материјал за жива личност, освен ако не се напишани или објавени од самото лице. *Не внесувајте озборувања во статиите. Секогаш прво прашајте се: Дали изворот е веродостоен? Дали материјалот е вистинит? И, дури и ако е вистинит, дали е релевантен за неутрална статија за личноста за која е статијата? *На администраторите им е дозволено да спроведат отстранување на јасни прекршувања на БЖЛ со заштита на страницата или со блокирање на прекршителот/прекршителите. *Избегнувајте приказ на жртва. *Во случај на јавна личност, ќе има повеќе доверливи извори, а БЖЛ треба едноставно да документира што известуваат тие извори. *Поради зголемена злоупотреба и [[Кражба на идентитет|кражба на идентитет]], луѓето сè повеќе ги сметаат своите вистински имиња и датуми на раѓање за приватни информации. Википедија ги вклучува целосните и вистинските имиња и датуми на раѓање кога тие се објавени од сигурни извори или извори блиски до личноста на таквата статија, па затоа е сосема разумно да се претпостави дека личноста нема приговор за објавувањето на овие информации. Не може да бришеме лични податоци по барање на личноста доколку се јавно достапни во веродостојни извори. Но, доколку личноста на која се однесува статијата се спротивставува на објавувањето на датум на раѓање, а податоците не биле претходно објавени од веродостојни извори, бидете внимателни и наведете ја само годината на раѓање. Исто така, статиите не треба да ја содржат адресата, електронската пошта, телефонскиот број или други контакт информации на личноста за која станува збор, но генерално е дозволено да се вклучи линк до официјалната интернет страница на личноста во делот „Надворешни врски“, иако тој линк може да ги содржи горенаведените информации. *Дали ќе се отстрани име или погрешно родово именување на жива личност која е трансродово лице, е прашање на уредничка проценка доколку веќе се појавило во сигурни извори. *Со тоа што некој бил спомнат во вестите, не значи дека треба да добие статија на Википедија. *Жива личност обвинета за кривично дело се смета за невина сè додека не биде осудена од суд. Уредниците генерално не треба да вклучуваат текст што сугерира дека лицето е осомничено, дека е лице од интерес или е обвинето за вршење на кривично дело, освен ако не е обезбедена осуда за тоа кривично дело, или повеќе доверливи извори веќе го објавиле името на обвинетиот во врска со кривичното дело. *БЖЛ се применува насекаде на Википедија каде што се споменуваат живи личности, вклучувајќи страници за разговор, описи на уредувања, кориснички страници, слики и категории. *Корисничките имиња што содржат клеветнички, очигледно лажни или спорни изјави или материјал за живи лица треба веднаш да бидат блокирани и отстранети од сите промени. *Сликите од живи личности не треба да се користат надвор од контекст за да се прикаже тоа лице во лажно или неповолно светло. *Имињата на категориите се самообјаснувачки, па затоа вклучувањето на одредена биографија во одредена категорија мора да биде оправдано со соодветен текст кој има сигурни извори во самата статија. Пример за ова е додавање на Категорија:Криминалци, или категоризацијата на живите личности според религија или сексуална ориентација. *Лицата над 115 години се сметаат за починати, освен ако во веродостојни извори не постари од една година не е наведено дека се живи. *Уредниците кои постојано додаваат или враќаат контроверзен материјал во БЖЛ кој не е поткрепен со извори или е поткрепен со лоши извори, може да бидат блокирани поради нарушување на проектот. Повеќе на линкот: [[Википедија:Биографии на живи личности]] ==== Дискусија за „Биографии на живи личности“ ==== {{коментар}} - Јас сум ЗА да се применуваат овие начела. Инаку, ме збуни делот со горна старосна граница, и дека „лицата над 115 години се сметаат за починати“. Имавме случај со некој борец за кој немаше извори за тоа кога починал, па стана збунувачко како да се реши тој проблем. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:56, 1 март 2026 (CET)<br> {{Коментар}} Целосно се согласувам. Јас сум за поголема и построга контрола за тоа за кој се прави статија. Да нема статии за недоволно афирмирани личности, без разлика од која област се. Не сме реклама ние. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 14:08, 3 март 2026 (CET) {{коментар}} Јас имам две забелешки во врска со овие начела. Прво, ако лични податоци се објавени во веродостојни извори, не смее да се врши цензура по барање на личноста (на пр. ако јавно е објавен точниот датум на раѓање, тогаш тој датум слбодно може да се наведе во статијата). Второ, начелото за лицата над 115 години нема логика затоа што може да има повеќе живи лица над 115 години, но само едно лице може да се смета за најстара личност во светот. Мислам дека ова начело треба да се преработи и да гласи „Лицата над 115 години се сметаат за починати, освен ако во веродостојни извори не постари од една година не е наведено дека се живи.“. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 22:53, 3 март 2026 (CET) :За лицата над 115 години го сменив како што предлагаш. :Вториот дел за лични податоци, тоа што го предлагаш го има [[Википедија:Биографии на живи личности|веќе содржано во реченицата]]: :„Википедија ги вклучува целосните и вистинските имиња и датуми на раѓање кога тие се објавени од сигурни извори или извори блиски до личноста на таквата статија, па затоа е сосема разумно да се претпостави дека личноста нема приговор за објавувањето на овие информации.“ :Мислам дека таа реченица го покрива тоа што го велиш. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 16:56, 4 март 2026 (CET) ::{{одговор|Виолетова}} Да, го покрива, но погоре се наведени реченици коишто се противречни на тоа. Ако датумот на раѓање е јавно објавен и лицето се противи да биде наведен во статијата, тогаш која реченица се зема предвид? --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 09:41, 6 март 2026 (CET) ::Коректност! [[Специјална:Придонеси/&#126;2026-14346-24|&#126;2026-14346-24]] ([[Разговор со корисник:&#126;2026-14346-24|разговор]]) 09:43, 6 март 2026 (CET) :::@[[Корисник:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] :::Кире, овде имам извадено дел од речениците, а не сè, затоа стои линк до целата страница со правилата, каде што пишува на крајот: Повеќе на линкот. Треба проектната да се прочита, бидејќи се разбира дека важат сите реченици кои се на страницата со начела и напатствија. Односно, доколку е јавен податокот за датум на раѓање, не го земаме предвид човекот што се буни. Овде го вклучив примерот дека доколку не е јавно објавен датумот и човекот не сака да му стои на статијата, би требало да го испочитуваме. Дури има предвидена ситуација кога има своја интернет страница на која ставил вистинско име и датум на раѓање, ние смееме да ја ставиме во надворешните врски на статијата. Неколку различни ситуации се опфатени на [[Википедија:Биографии на живи личности|главната страница за БЖЛ]] и тие се тие што важат. Овде се само извадоци, дека е голема таа страница цела да се псотави на Селска чешма. Поздрав [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 11:45, 6 март 2026 (CET) ::::{{одговор|Виолетова}} Да, за напишаното во начелото зборувам, а не за она коешто е напишано на оваа страница. Најпрвин е наведена реченицата „Википедија ги вклучува целосните и вистинските имиња и датуми на раѓање кога тие се објавени од сигурни извори или извори блиски до личноста на таквата статија, па затоа е сосема разумно да се претпостави дека личноста нема приговор за објавувањето на овие информации.“, а потоа пишува „Доколку личноста на која се однесува статијата се спротивставува на објавувањето на датум на раѓање, бидете внимателни и наведете ја само годината на раѓање.“. Ова нема логика. Ако лицето не сака јавно да биде објавен неговиот датум на раѓање, тогаш тоа треба да биде отстрането од изворите коишто се користат на Википедија (откако ќе биде избришано од тие извори, тогаш природно ќе биде избришано и од Википедија затоа што повеќе нема да има веродостојни извори во коишто е наведено). Но, ако лицето бара тоа да биде отстрането само од Википедија, а притоа да остане наведено во други извори, тогаш се работи за цензура на јавно објавени податоци и тоа не е дозволено дури и да е по барање на лицето за коешто се однесува податокот. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 12:07, 6 март 2026 (CET) :::::Не знам каде не се разбираме, тоа што го објаснуваш е тоа како треба да се постапи, всушност. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 12:45, 6 март 2026 (CET) ::::::Се разбираме дека е така, но во начелото е напишано поинаку. За да биде појасно, можеби изрично треба да ставиме дека не може да бришеме лични податоци по барање на личноста доколку се јавно достапни во веродостојни извори (Во иднина те молам секое дополнување пишувај го како нов коментар затоа што јас овој одговор го пишав на твојот првичен коментар којшто потоа беше дополнет и затоа напишав уште еден коментар подолу дека се согласувам со дополнетото. Инаку, се создава впечаток дека не се разбираме.). --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 18:53, 6 март 2026 (CET) ::::Гледам дека си го дополнила текстот додека го пишував одговорот, па затоа дополнително ќе одговорам и на дополнетиот текст. Да, така треба да биде, но во начелото не е напишано на тој начин. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 12:08, 6 март 2026 (CET) {{коментар}} - Јас сум ЗА, со тоа што сметам дека треба да има контрола за тоа за кој ја пишува статијата, како и начелото што го спомна Кирил погоре „Лицата над 115 години се сметаат за починати, освен ако во веродостојни извори не постари од една година не е наведено дека се живи.“; според мене има смисла. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 13:28, 5 март 2026 (CET) {{коментар}} Се согласувам, и за лицата над 115 години да се преработи. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 18:30, 5 март 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Креативни професии]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:57 ч. на 8 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> Во овој дел да ги разгледаме значајноста на луѓето да имаат статија според тоа која професија ја вршат, се разгледуваат професорските, научните и креативните професии: професори, научници, и креативните професии (писатели, музичари, сликари, архитекти, новинари). *Записите во списоци каде е дозволено човек сам да се пријави и запише, не придонесуваат за значајност. Исто така, интернет страниците за вработените или членовите на една организација, не се доволен показател за значајност. *Веродостојна биографија на 200 страници за личност, издадена од независен извор и не е платена од човекот за чија биографија станува збор, која детално го покрива животот на тоа лице е прифатлив извор, додека извод од матична книга на родените или списокот од формуларот за изборно ливче, не е. *Луѓето кои ги исполнуваат основните критериуми, може да се сметаат за значајни без да ги исполнуваат дополнителните критериуми подолу. ;Професори, наставници, академици и научници *Наставници и професори кои предаваат во основно, средно или више и високо образование, не се значајни за енциклопедија само поради таа професија. Но ако се занимаваат и со друга дејност, како на пример, наука, сликарство, музика, пишување, политика и друго, можат да стекнат значајност да имаат своја енсиклопедиска статија поради дополнителната активност, и во таков случај се оценуваат според вообичаените правила за значајност во професијата. *Сите членови на [[МАНУ]] се значајни за да имаат статија на Википедија. Исто така и членови на странските академии на науките се доволно значајни. *Дел од критериумите: # Лицето има добиено високо престижна академска награда или чест на национално или меѓународно ниво ([[23 Октомври (награда)]], [[Награда „11 Октомври“]], [[Награда „Мито Хаџи Василев - Јасмин“]], на пример). # Лицето било избрано за член на високо селективно и престижно научно друштво или здружение (на пр., Национална академија на науките или Кралското друштво) или член на големо научно здружение кое го задржува статусот на колеги како високо селективна чест (на пр., соработник на Институтот за електрични и електронски инженери или институт за електронски инженери). # Академската работа на лицето има значително влијание во областа на високото образование, влијае врз значителен број академски институции. Овој критериум исто така, може да биде задоволен ако лицето развило значаен нов концепт, техника или идеја, лицето направило значајно откритие или решило голем проблем во својата академска дисциплина. Во овој случај, неопходно е експлицитно да се докаже, со значителен број на упатувања на академски публикации на истражувачи различни од личноста за која станува збор, дека овој придонес навистина нашироко се смета за значаен и нашироко се припишува на личноста за која станува збор. # Лицето било именувано за угледен професор во голема институција за високо образование и истражување, именувано за претседател што укажува на споредливо ниво на постигнувања или еквивалентна позиција во земји каде што ваквите именувања се невообичаени. # Лицето е дел од основачите на некоја голема или значајна образовна институција. # Лицето имало значително влијание надвор од академската заедница во нивниот академски капацитет. # Лицето е главен уредник на големо, добро воспоставено академско списание во нивната предметна област. Во овој критериум не спаѓаат списанија кои се во рамките на псевдо науката. *Псевдонаучникот, исто така, може да биде доволно значаен за сопствена статија, ако неговата теза е особено распространета или добро позната, или ако има голем број научни трудови насочени кон побивање или отфрлање на псевдонаучната природа на неговата теза. ;Креативни професии Ова упатство се однесува на автори, писатели, уредници, новинари, филмаџии, фотографи, уметници, сликари, вајари, архитекти и други креативни професионалци. Такво лице е значајно ако: * Личноста се смета за важна личност или е широко цитирана од врсниците или наследниците; или * Личноста е позната по тоа што поттикнува значаен нов концепт, теорија или техника; или * Лицето создало или одиграло голема улога во заедничкото создавање на значајно или добро познато дело или колективно дело. Дополнително, таквото дело мора да било примарен предмет на повеќе независни периодични статии или рецензии, или на независно и значајно дело (на пример, книга, филм или телевизиска серија, но обично не само една епизода од телевизиска серија); или * Работата (или делата) на личноста: (а) станала значаен споменик, (б) била суштински дел од значајна изложба, (в) добила значително критичко внимание или (г) била претставена во постојаните збирки на неколку значајни галерии или музеи. Подолу се наведени попрецизните критериуми за овие професии. ;Музичари Текстописците или композиторите (без разлика дали се од популарната музика, црковни песни или други стилови) може да се сметаат генерално за значајни ако создале голем број нашироко познати дела. '''Естраден музичар''' може да биде значаен ако исполнува некои (по можност, барем два) од следниве критериуми: * има издадено најмалку еден студиски албум кој има добиено сертификација на издавачката куќа (сребрена, златна или платина); * добитник е на награди на музички фестивали на регионално, национално или меѓународно ниво; * има издадено неколку песни со повеќемилионски прегледи на музичките сервиси (YouTube, Spotify, Deezer итн.); * има значителен број следбеници/претплатници на официјален канал или профил на музички услуги во однос на населението на земјата во која живее угледни секундарни извори, или музички експерти изјавиле дека музичарот се истакнува во одреден жанр, музичко движење, период или област. '''Класичен инструментален музичар''' може да биде значаен ако исполнува некои (по можност, барем два) од следниве критериуми: * завршил конзерваториум или музичка академија (исклучоци се многу успешни (самоуки) солисти/„чудо од деца“); * објавил снимка кај етаблирана издавачка куќа за класична музика; * настапувал/а во добро познат камерен ансамбл или оркестар најмалку пет години; * соработувал/а со други значајни естрадни или други класични музичари (види критериуми погоре). '''Класичен музичар-солист''' може да биде значаен ако исполнува некои (по можност, барем два) од следниве критериуми: * дипломирал конзерваториум или музичка академија; * објавил снимка кај етаблирана издавачка куќа за класична музика; * пеел во реномирана оперска куќа надвор од својата татковина најмалку две години/сезони; * оперски солист во националната оперска куќа (во Опера и балет, на пример). Соработувал со значајни естрадни или други класични музичари (види критериуми погоре). ;Уметници, сликари, вајари, фотографи Уметникот, вклучувајќи илустратори, фотографи, скулптори, сликари итн., ги исполнува критериумите и може да се смета за значаен: * ако е цитиран/а во дела за историја на уметност или нивни еквиваленти; * ако освоил/а престижна награда за уметност; * ако има одржано најмалку една изложба во музеј, галерија или уметничка институција; * доколку неговите самостојни дела се изложени во национален или меѓународно признат музеј; * ако бил/а клучна фигура во забележително уметничко движење; * ако работел/а во кралски дворец како штитеник на крал, или бил раководител на државна уметничка институција; * ако е автор на најмалку две дела кои се сметаат за културно и историски значајни; * ако е член на престижно уметничко друштво како [[Друштво на ликовните уметници на Македонија]], на пример. Уметници кои цртаат графити, улични уметници и уметници од слични нетрадиционални формати може да ги исполнат критериумите доколку добиле значително внимание од медиумите или критичките автори на национално или меѓународно ниво за неколку нивни дела (или изведби). ;Писатели '''Писател, поет, романсиер,драматург, раскажувач''' има енциклопедиско значење ако исполнува барем два од следниве услови: * единствен е или главен автор на две или повеќе дела објавени од одредена издавачка куќа (платени услуги за печатење од страна на самиот автор не се бројат); * добитник е на престижни награди ([[Нобелова награда за литература]], [[Друштво на писателите на Македонија#Награди|наградите кои ги доделува ДПМ]], [[Пулицерова награда]] итн.); * дел е од барем една издадена збирка на поети / романсиери/ драматурзи/ раскажувачи. Членовите на [[Друштво на писателите на Македонија]] автоматски се сметаат за значајни, поради тоа што за прием во друштвото, ДПМ има слични критериуми како горенаведените. '''Книжевен преведувач''' обично е доволно значаен за сопствена статија ако исполнува некој од следниве критериуми: * автор е на неколку преводи кои се забележителни по самите нивни преводи; * автор е на голем број преводи на литературни дела; * запишан е како преведувач во книжевно-историска енциклопедија; * добитник е на престижни награди за преведувачи, како што се наградата на „Гете институт“ или наградата за превод Оксфорд-Вајденфелд и други. Зборот „писател“ овде се однесува на сите автори на текстуални дела. Ова вклучува автори и на фикција (која вклучува поезија). ;Глумци и режисери '''Глумец''' обично е забележлив ако исполнува барем еден од следниве критериуми: * има водечка улога во филм кој бил дел од редовната кино понуда; * има водечка улога во позната ТВ серија која се прикажува на националните канали; * има водечка улога во филм или ТВ серија што е добитник на престижна национална награда или повисока награда; * имал неколку главни улоги во добро познат национален или регионален театар (на пр. [[Македонски народен театар]], [[Народен театар (Битола)|Битолски театар]], [[Народен театар „Јордан Хаџи Константинов – Џинот“|Велешкиот театар]]); * одиграл/а улога што добила големо покривање на националните медиуми или за улогата бил/а наградена со престижна награда (на пример, [[Оскар]]). '''Режисерот''' е генерално значаен ако исполнува барем еден од овие критериуми: * режирал филм кој бил дел од редовната кино понуда; * режирал позната ТВ серија која се прикажува на националните канали; * режирал филм или ТВ серија што освоиле престижна национална награда или награда на повисоко ниво; * режирал најмалку две претстави во познат национален или регионален театар; * награден е со престижна награда или добил широко покривање на националните медиуми за неговата или нејзината режисерска улога. ;Архитекти '''Архитектите''' веројатно заслужуваат статија: * ако се цитирани во прегледни дела за историја на уметноста или нивни еквиваленти; * доколку освоиле престижна награда; * ако дизајнирале најмалку две згради кои веќе биле значајни за да имаат своја статија на Википедија, или се сметаат за културно и историски познати објекти; * ако се (или биле) членови на престижно друштво (МАНУ, Европската академија на науките и уметностите, итн.) ;Новинари '''Новинарите''' се значајни за да имаат своја статија доколку исполнуваат некој од следниве критериуми: #Нивната работа е наградена со некоја значајна награда од областа на новинарството. (Во Македонија, на пример, добитник на [[Награда „Мито Хаџи Василев - Јасмин“]]). Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Значајност на луѓе по професии“ ==== {{коментар}} - ЗА: според мене ги опфаќа сите ситуации поврзани со овие професии. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 21:04, 8 март 2026 (CET)<br> {{коментар}} Да напоменам секој од овие профили е професор нема (наставници) сите се професори кои предаваат во основно, средно или више и високо образование кои се прогласени за најдобри просветни работници од Сојуз на просветни работници на Македонија заслужуваат да имаат статија? Дали овие личности ( професори) кои имаат објавувано во меѓународни научни списанија и домашни научни списанија свои трудови и се признати професори и на глобално ниво треба да имаат своја статија? - [[User:lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 11 март. :[[User:lili Arsova|Lili]], мое мислење искрено е дека прогласувањето од страна на Сојуз на просветни работници не е некоја висока или престижна награда. А за вториот дел што го споменуваш, ако професорот објавува научни трудови во списанија кои се признати, значи се занимава со наука, тогаш важат критериумите за научници. Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 12:13, 11 март 2026 (CET) {{коментар}} - ЗА: Се сложувам со горе наведеното. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 07:40, 12 март 2026 (CET) {{Коментар}} - убаво опфатено, нормалмо не може се во детали, но опфаќа што треба и не треба. Да се има предвид ова кога се прават статии од ваков тип.--<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 11:31, 13 март 2026 (CET) {{Коментар}} - Според мене одлично е опфатено, ама како што нагласи Никола не може сѐ во детали, се сложувам со горенаведеното и гласам ЗА. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 19:28, 14 март 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Кралски семејства и благородници]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:22 ч. на 15 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Членови на кралски семејства''' кои обично ги исполнуваат критериумите за значајност вклучуваат: * владетели, поглавари и суверени (цареви, кралеви, кралици, големи војводи, султани, принцови, итн.) кои некогаш владееле со општо призната држава или постари, споредливо организирани општества; * други полноправни членови, чие членство во семејството е стекнато со раѓање или брак, кои во секој момент од животот биле во доминантна положба. Не е неопходно овие луѓе цел живот да бидат членови на кралски семејства. За членовите кои не биле на владејачка позиција во текот на нивниот живот или оние кои не се (или не биле) полноправни членови на семејството поради моргански брак, важат истите критериуми како за благородништвото. '''Благородниците''', од историјата или од сегашноста, не заслужуваат своја статија само затоа што припаѓаат на благородничко семејство. Благородниците кои ги исполнуваат критериумите за статија но поради друга заслуга, како што се оние кои поседуваат големи имоти или на друг начин значително влијаат врз условите за живот на многу други луѓе, веројатно ќе заслужат статија во енциклопедија. Ваквите статии првенствено треба да содржат информации што покажуваат дека личноста ги исполнува критериумите, а не смее да содржи само информации за титули, хералдика или семејни врски. Статија за благородничко семејство или благородна титула (на пр. Војводата од Корнвол) може да е значајна за енциклопедија, и потоа на таква статија може да се додадат информации за поединци кои пак, не се значајни да имаат сопствена статија. '''Напомена:''' При именување на статиите за кралски фигури и благородници би требало да се придржуваме на неколку правила: кога имаме само име и земја, името на статијата би требало да ги содржи името на личноста и земјата од која потекнува или со која владее. За некои кралеви и владетели кои имаат исто или слично име, за да нема забуна за кого се работи, во заграда да се стави земјата ([[Карло III (Шпанија)]] или [[Стефан I (Унгарија)]]. Луиза (надвојвотка од Австрија), како што е: [[Золта (голем везир на Унгарците)]], со тоа што титулата ако не е на почеток на реченица не се пишува со голема буква. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Кралски семејства и благородници“ ==== {{коментар}} - Ова е кус и јасен дел. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:23, 15 март 2026 (CET) <br> {{коментар}} - Немам што да надополнам, сметам дека е во ред напишаното, гласам ЗА. - [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 20:27, 15 март 2026 (CET) <br> {{коментар}} - Не знам дали коментаров е на вистинското место, но сметам дека треба да се направи некој ред и стандард во именување на статии на благородници и владетели, дали треба да го пишува само името, титулата, семејстовото, државата, со запирки, во загради итн. Сега има неколку различни начини. - [[User:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] <small>([[User talk:Bojan9Spasovski|разговор]])</small> 12:09, 18 март 2026 (CET) :Јас сметам дека треба со загради, дека 90 % од статиите на нашата Википедија сѐ со загради и изгледа многу подобро естетски наспроти со запирки. Ама мора да се воведе принцип по кој ќе следиме сите за да не сме во забуна кога создаваме такви статии. На пример: [[Бенџамин Колинс Броди (прв баронет)]], а син му исто се викал само разликата е дека бил втор баронет ([[:en:Sir_Benjamin_Collins_Brodie,_2nd_Baronet|Sir Benjamin Collins Brodie, 2nd Baronet]]). [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 13:53, 18 март 2026 (CET) ::[[User:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] Сосема си во право дека треба и тоа да го вметнеме. Како што вели Јован, кај нас најголем дел статии на кои им треба дообјаснување, не се со запирка, туку со заграда. Може така да остане и за владетелите и благородниците? Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 14:10, 18 март 2026 (CET) :::Имаме и вакви примери како [[Карола од Васа]], дали би било подобро да биде Карола (Васа) или пак Карола (Саксонија), а што правиме пак со [[:en:Archduchess Louise of Austria|Archduchess Louise of Austria]] дали тука титулата би била во или надвор од заградата како Надвојвотка Луиза (Австрија) или пак Луиза (Надвојвотка од Австрија) [[User:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] <small>([[User talk:Bojan9Spasovski|разговор]])</small> 14:16, 18 март 2026 (CET) ::::Кога оди само име и земја, најчесто е баш така, името и земјата, и тоа е обично за историски личности, дека немале презимиња класично како денес, туку местото од каде потекнуваат се претворало во презиме: [[Тома Аквински]] - местото од каде потекнувал (Аквино) се претворило во презиме. За некои кралеви и владетели кои имаат исто или слично име, за да нема забуна како што гледам се практикувало кај нас во заграда да се стави земјата ([[Карло III (Шпанија)]] или [[Стефан I (Унгарија)]]. Луиза (надвојвотка од Австрија) веројатно пологично според другиве примери би било да е така, како што е: [[Золта (голем везир на Унгарците)]], со тоа што ми се чини дека титулата ако не е на почеток на реченица не се пишува со голема буква. Да проверам за ова. А за овие и други примери, убаво е да се изјасни уште некој, па да ги вметнеме во начелата и напатствијата. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 14:51, 18 март 2026 (CET) {{коментар}} Сум согласен. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 21:07, 18 март 2026 (CET) {{Коментар}} ОК е се, мислам дека сите благородници заслужуваат статија, освен тие титуларни кои немале општествена улога. Мислам за нив треба помалку да се посвети простор (пример, во егзил без никаква функција или задолженија во опшствество). Ова е мое мислење, не велам дека сум во право хехе. Што се однесува за именување, името на статијата треба да биде само името на личноста и бројот (I, II, III итн). Доколку има случај на две личности со исто име и ист број во заграда да се пише локација, а ако и таа е иста, тогаш година на влеадеење/ раѓање). Не сум за име со географски епитет, пример Александар Југословенски, ова не е традиционално во македонскиот јазик, освен за една личност - Александар Македонски. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 11:11, 19 март 2026 (CET) {{Коментар}} Ги вметнав правилата во делот '''Напомена'''. Се надевам во ред е вака. Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 13:25, 22 март 2026 (CET) {{коментар}} -Во ред е, јасни се правилата. [[User:Natasa Stardelova|Natasa Stardelova]] <small>([[User talk:Natasa Stardelova|разговор]])</small> 18:09, 22 март 2026 (CET) {{коментар}} -Во ред е, јасни се правилата и согласна сум со истите.[[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 08:40, 24 март 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Политичари, правници и верски водачи]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:10 ч. на 22 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Политичар или државен службеник''' веројатно може да се смета за значаен ако исполнува барем еден од следниве критериуми: * ако е шеф на држава или влада (премиер), генерален гувернер, министер, член на законодавно собрание или на еквивалентна позиција на национално ниво на унитарна држава или на федерално ниво на сојузна држава; * има или извршува внатрепартиска функција на национално ниво во партија која е или била застапена во законодавното собрание на една држава: лидер на партија, член на партиски комитет, секретар на партија, претседател (или еквивалентна функција) во здружение поврзано со партијата; * има или извршува важни локални, регионални или национални задачи кои носат значителна моќ на тоа ниво (на пр. градоначалник, окружен префект) има или има раководно место во национално тело; * ако е генерален секретар или има еквивалентна висока позиција во важна меѓувладина организација; * ако има јасно соодветна моќ и влијание, или добил големо внимание од националните медиуми од неговото време (или медиуми кои биле широко транскрибирани во историски дела), дури и ако не бил на една од горенаведените официјални функции; * политичари, градоначалници, пратеници или други функционери за кои има содржина во повеќе веродостојни извори. Политичарите кои припаѓаат исклучиво на следните категории обично не се значајни ако се: * кандидати за политичка функција (со можен исклучок на особено добро објавени кандидати за важни позиции); * лице кое врши внатрепартиска функција на локално ниво; * „обични“ претставници без посебна моќ или медиумско покривање во локалните или регионалните или национални собранија; * биографијата е достапна само на страница коде мора да биде објавена, односно на мрежното место на општината или собранието или фирмата/институтот во кој работат. '''Правно лице, адвокат, судија''' е веројатно значаен ако тој или таа исполнува еден од овие критериуми: * судија во врховен суд или апелационен суд на една земја (на државно ниво или пошироко); * судија во меѓународен суд (на пример, [[Хашки трибунал]], [[Постојан арбитражен суд]], [[Меѓународен кривичен суд]], [[Европски суд за човекови права]] или [[Суд за правда на Европската Унија]]); * раководител на државен орган поврзан со судството (на пример, Државен судски совет или Државно правобранителство), Народен правобранител; * раководител на понизок суд или има друга водечка правна позиција во високата администрација; * експерт во дефинирана правна област, било како научник или како правник, и е автор на правно нефикционално дело објавено од признат издавач. '''Свештеник, духовник или еквивалентен верски водач''' во религијата кој ги исполнува следните критериуми генерално заслужува своја статија: * папа, патријарх, архиепископ, епископ или има еквивалентна позиција во нехристијанските религии; * верски службеник со значајни секуларни административни должности (на пр. колонијални службеници, итн.) кој некогаш бил важен авторитет во тоа општество; * автор на пишано дело /книга, (или неколку) објавени од етаблирани (верски и/или секуларни) издавачи; * има јасно соодветна моќ и влијание или добил големо внимание на националните медиуми, дури и ако нема еден од горенаведените наслови. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Политичари, правници и верски водачи“ ==== {{коментар}} - Јасни се правилата. Би сакала само да се размисли за биографии на градоначалници дали сите по дифолт се значајни, или тој дел ќе треба да го надополниме со уште некој услов? - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:38, 22 март 2026 (CET) {{коментар}} : Според мене сите градоначелници по дифолт не се значајни. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 23:54, 22 март 2026 (CET) : Исто така би додал професор на Универзитетот. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 00:03, 23 март 2026 (CET) ::За професори имавме претходно дека професори кои предаваат во основно, средно или више и високо образование, не се значајни за енциклопедија само поради таа професија. ::А за градоначалници, не знам ете, има некои што биле многу активни во својот мандат, направиле некакви промени/ подобрување на условите во општината/ нешто различно. Такви секако е добро да се вметнат во енциклопедија. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 09:48, 23 март 2026 (CET) :::Мислувам на професорите во високо образование со научни трудови. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 10:25, 23 март 2026 (CET) :::{{одговор|Виолетова}} Кои критериуми за значајност би се применувале за градоначалниците? Сите градоначалници имаат јавно достапни биографии во веродостојни извори и сите јавно објавуваат отчети во коишто наведуваат што имаат направено. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 00:19, 26 март 2026 (CET) ::::Како стои во моментов сите градоначалници се сметаат за значајни. ::::Инаку, можеби градоначалници кои не биле активни и не направиле разлика, подобрување на условите за живеење во општината за време на својот мандат, без разлика што даваат отчет (тоа е затоа што мораат) да не се енциклопедиски значајни. Сите ги знаеме или сме чуле за градоначалниците во чиј мандат општината напредувала, сигурно има и некои, можеби па ретки случаи, кога не сториле ништо значајно за време на својот мандат. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 19:42, 26 март 2026 (CET) {{коментар}} :@[[Корисник:Виолетова|Виолетова]] И јас би рекол дека се јасни. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:13, 23 март 2026 (CET) {{коментар}} : Јасни се правилата.За биографии на градоначалници подржувам дека не се сите значајни да имаат статија. - [[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 08:47, 24 март 2026 (CET) {{коментар}} Според мене, многу поголем проблем е да има статија за секој пратеник во законодавниот дом отколку за секој градоначалник. Во многу земји, како што е Македонија, на избори нема отворени листи и се гласа за пратеничка листа предложена од политичка партија. Лице коешто станало пратеник затоа што се нашло на пратеничка листа и чијашто биографија за првпат јавно била објавена на мрежното место на законодавниот дом мислам дека не заслужува да има статија. Со градоначалниците е многу поразлично затоа што на избори директно се гласа за нив и нивните биографии се јавно достапни уште за време на предизборните кампањи. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 00:29, 26 март 2026 (CET) :Имаш право [[User:Kiril Simeonovski|Кире]], не се значајни од енциклопедиска гледна точка, без разлика дали ќе им најдеме биографија. Мислам дека таквите лица се опфатени со делот: ''„обични“ претставници без посебна моќ или медиумско покривање во локалните или регионалните или национални собранија.'' Ако некој влегол да биде пратеник, и ништо не слушаме за тоа лице: ниту дава изјави, ниту е јавно експонирано лице, ниту учествува во емисии, ниту излегува на говорница да зборува, освен што крева рака кога партијата ќе му наложи, нема енциклопедиско значење, или поиаку кажано по завршување на мандатот тоа лице ќе биде заборавено, грубо кажано. Има такви пратеници, а има и градоначалници што не прават нешто корисно или значајно за својата општина. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 09:35, 26 март 2026 (CET) {{коментар}} Според мене правилата се јасни и имаат смисла. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 12:46, 27 март 2026 (CET) <br> {{коментар}} Исто според мене правилата се јасни. И како што нагласи Кирил повеќето пратеници не се релеватни за Википедија, ама градоначалниците имаат поголем општествен придонес и можеби се сите доволно значајни. - [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:58, 27 март 2026 (CET) {{Коментар}} За исте овие: Треба личноста да има значајна општествена позиција (државна, лидерска, универзитетска). Само што е градоначалник или член на собрание, НЕ ТРЕБА ДА ИМА СТАТИИ! Ја сум за бришење на вакви статии за луѓе кои цел живот се приватни бизнисмени и само 4 години години биле градоначалник и оп статија? Зошто? Не е битен човекот за Македонија, може бил за мал број граѓани на кој бил градиначалник, но општо не е битен како и ние што сме тука. Дури ние на Википедија сме побитни од таквите особи. Истото важи и за политичари и верскки лидери. Верски лидери кои имате значајна позиција во организацијата или преродбеничка улога ок, но обични попови оџи не. Мое мислење ова. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 14:06, 27 март 2026 (CET) :Мислам дека речениците за верски водачи не споменуваат дека секој поп или оџа е значаен, ама ќе ги проверам уште еднаш. :Инаку за градоначалници кои не се значајни поради таа позиција, а кои пред и потоа биле бизнисмени, имаме наредна дискусија и за претприемачи (така се наречени) ќе ги дискутираме. Ако не е значаен ни како бизнисмен, значи не е значаен по ниедна основа да влезе во енциклопедија. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 16:54, 27 март 2026 (CET) Кои ќе биде услов за градоначалници да имаат својата статија? [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 21:01, 27 март 2026 (CET) :Дискусијата ќе заврши во недела 20:10 ч., да видиме дали ќе има и други предлози, но според мене, јас би го додала делот: :Градоначалници ќе се сметаат за значајни доколку се активни во својот мандат, направиле некакви промени и/или подобрување на условите во општината, биле медиумски активни. :- [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 22:15, 27 март 2026 (CET) {{коментар}} Ако на англиската Википедија има место за над 500 македонски фудбалери (на македонската се значително помалку), не гледам зошто градоначалниците, како и останати личности (со поддржани наводи) не заслужуваат да бидат присутни на Википедија. Мислам дека улогата на Википедија треба повеќе да биде хроничарска, а не оценувачка. На нашата Википедија ѝ недостасуваат статии, особено за Македонија, па не би требало да ставаме дополнителни услови. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 17:30, 28 март 2026 (CET) :Сосема се согласувам дека ние не сме тие кои треба да судиме. Кога е некој важен за историјата на градот, државата, секако е значаен да биде вметнат во енциклопедија, и на Википедија. :п.с. За спортистите ќе отворам да дискутираме по две недел, така ми се во план темите, и ќе треба тогаш да ги прегледаме тие критериуми. А на англиската Википедија гледам дека последниве години често се појавуваат статии кои ги прекршуваат нивните правила, а тоа е веќе тема за друг разговор. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 12:59, 29 март 2026 (CEST) {{коментар}} - Додаден е условот за значајност на политичари, градоначалници, пратеници или други функционери да има содржина во повеќе веродостојни извори, односно не се значајни доколку биографијата е достапна само на страница коде мора да биде објавена, односно на мрежното место на општината или собранието или фирмата/институтот во кој работат. ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Претприемачи, Википедијанци, измислени ликови и појави]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:00 ч. на 29 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Претприемачите''' веројатно ќе бидат значајни ако се честа тема во општите медиуми или медиумите што се занимаваат со бизнис (на пр. Економист, и слично). Извршни директори, претседатели на корпорации или одбори на компании од јавен интерес, исто така, често може да се сметаат за значајни, како и стопанственици кои имаат некаква општествена заслуга, на пример: раководат со општествено важна приватна фирма, со голем број на вработени, ланец на продавници, и слично. Некои '''уредници на Википедија''' имаат свои статија, но тоа што уредуваат на Википедија не ги прави значајни, туку енциклопедиската значајност ја стекнале според други критериуми (писатели, музичари, научници, сликари и др.). Уредниците не смеат да создаваат или да уредуваат статии за себе. За нив важат правилата споменати во другите начела и напатствија, односно важно е да се следат упатствата за [[Википедија:Биографии на живи личности|биографии на живи личности]], и да се внимава да на [[Википедија:Конфликт на интерес|конфликт на интерес]] и [[Википедија:Без свои истражувања|без свои истражувања]] '''Измислен лик''' или друг фиктивен феномен (вклучувајќи места, предмети, концепти или суштества) може да биде значаен или да има енциклопедиска вредност, доколку исполнува еден од овие критериуми: * се споменува повеќе од еднаш и има поголемо значење во добро познато дело, филм, серија, без оглед на фиктивниот свет во кој се појавува или оригиналната франшиза (не се бројат маркетиншките материјали, фандомите и фан-фикцијата); * има документирано влијание врз културата и општеството надвор од оригиналното дело; * се споменува во неколку различни дела, но не тривијално, случајно, или со исмевање. Ако ликот не ги исполнува горенаведените критериуми, треба да се провери дали неговиот опис може да се вклучи во статијата за оригиналното дело. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Претприемачи, Википедијанци, измислени ликови и појави“ ==== {{коментар}} - јасно е претставено -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:29, 29 март 2026 (CEST) {{коментар}} согласен. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 20:46, 29 март 2026 (CEST) {{коментар}}-Според мене е јасно. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 10:35, 1 април 2026 (CEST) {{коментар}}-Се согласувам, јасно е претставено. [[User:Natasa Stardelova|Natasa Stardelova]] <small>([[User talk:Natasa Stardelova|разговор]])</small> 10:35, 1 април 2026 (CEST) {{Коментар}} Убаво скоцкано, да се следи треба. Знаеме случаеви кога се објавувале статии за ваков тип на луѓе. Најчесто како вршење услуга од некој корисник. Таа пракса треба да се забрани и да се почитуваат овие напатствија. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 20:27, 4 април 2026 (CEST) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Спортисти]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 19:00 ч. на 5 април 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Спортистот''' е значаен: #Aко во повеќе медиуми и извори се пишува за неговите постигнувања во спортот во кој е активен, се сметаат и големи интервјуа дадени од спортистот. #Aко освоил значајна титула, или бил дел од екипен спорт во кој била освоена висока награда. #Спортските биографии мора да вклучуваат барем еден навод на извор што обезбедува значајно известување за темата. #Ако спортистот постигнал значаен државен или меѓународен рекорд или друг вид на успех. #Ако добил значајна награда, или за Македонија ја добил државната награда „8 Септември“ за остварување во спортот. '''Професионалните спортисти''' кои барем две години заработувале за живот од тој спорт, најверојатно имаат енциклопедиска значајност. Следуваат разни спортови и некои дополнителни критериуми за нив: '''Фудбал, кошарка, ракомет, одбојка''': #Оние клубови и поединци од овие спортови кои учестуваат на меѓународни натпревари и добиваат медиумско покривање, имаат енциклопедиска значајност. '''Тенис''' ако исполнува некој од следниве критериуми: #Член е на „Меѓународна тениска сала на славните“. #Се натпреварува на еден од професионалните турнири од највисоко ниво: #Гранд слем турнири ([[Отворено првенство на Австралија]], [[Отворено првенство на Франција]], првенствата на Вимблдон или [[Отворено првенство на САД]]). #Мажи: се натпреваруваат на меѓународните АТП турнеи. #Жени: се натпреваруваат на светските турнири за жени. #Има тениски рекорд признат од Меѓународна тениска федерација, Здружение на тениски професионалци или Женска тениска асоцијација. #За јуниори, потребно е да постои значителна медиумска покриеност, како и да освоиле некоја од меѓународните јуниорски титули. Ова упатство важи подеднакво и за играчите во сингл и за играчите во двојки. Значајност за спортистите кои се натпреваруваат во областа на '''[[атлетика]]та''' ако исполнуваат некои од критериумите што следат: #Завршил меѓу првите 8 во натпреварување на највисоко ниво надвор од Олимписките игри и светските првенства. Поединечните настани на овие првенства мора да содржат или неколку трки или проширени групи (на пр., Европско првенство во атлетика, или кој било од 6-те големи светски маратони), или на кое било друго големо меѓународно натпреварување на сениорско ниво. #Освоил индивидуален златен медал на Светското првенство во атлетика до 20 години или Светското првенство во атлетика до 18 години. #Да има освоено национално првенство за сениори во својата земја, со исклучок на оние кои никогаш не биле рангирани меѓу првите 60 на листата на водечки светски атлетичари на крајот од дадена календарска година. #Да има освоено елитно првенство во повеќе значајни улични трки (вклучувајќи ја и истата трка повеќе пати) или да има воспоставено историја на високо конкурентни, непобеднички настапи во многу значајни трки (најмалку 10 меѓу првите три). #Да има светски или континентален рекорд (вклучувајќи светски јуниорски рекорди, светски најдобри резултати за млади и светски рекорди во возрасни групи за мајстори) потврден или забележан од надлежното официјално тело. #Да има ознака што го сместила спортистот меѓу првите 12 во светот за таа календарска година во натпревар без штафета што се оспорува или е примен на сениорските Светски првенства или Олимписки игри, или некој друг соодветен настап. #Да има ознака без штафета наведена на листата на сениори на сите времиња на Светскиот атлетски клуб или друг соодветен список. #Да биде примен/а во Националната сала на славните на атлетските спортови или во Куќата на славните на Американскиот клуб на тркачи на друмски патеки. Значајна '''улична трка''' ако исполнува некој од следниве критериуми: #Има меѓународно елитно поле (како што е дефинирано според стандардите на Светската атлетика за таа година) од најмалку 5 различни националности. #Добива емитувано или кабелско телевизиско покривање надвор од локалниот пазар (доколку покривањето е преку интернет, страницата мора да биде независна од спортот, на пример Universal Sports). #Трката е место на исклучителни изведби или рекорди. #Редовно има повеќе од 1.000 натпреварувачи. #Се одржува на иста патека или дистанца континуирано во период од над 5 години. '''Бадминтон, велосипедизам, бокс, крикет, уметничко лизгање, скијање, голф, гимнастика, јавање коњи, хокеј на мраз, кикбокс, мешани боречки вештини, трки со мотори, пливање''': #Тимот или поединецот имаат високи меѓународни постигнувања во тој спорт, објавени во повеќе веродостојни извори. '''Тренери, капитени, судии и клубови''' (општо) веројатно е дека постои значајно медиумско покритие за нив ако ги исполнуваат следниве критериуми: #Професионално е активен како судија или тренер на тој спорт. #Ако тренирале многу значајни спортисти кои освојувале високи меѓународни награди и признанија. #Ако биле официјален главен тренер или капитен на олимписки тим за земјата. #Тренери кои вовеле значајна техника или метод на тренинг и се широко признати како основачи на новиот метод. #Клубови кои добиле големо меѓународно известување за нивните успеси и имаат резиме составено од многу успешни меѓународни натпреварувачи, или олимпијци. Ако успехот на клубот главно се должи на еден тренер, тогаш само тренерот е значаен. '''Аматерски натпревари''' немаат енциклопедиска значајност, било да станува збор за училишни или студентски натпревари. За '''спортските арени, стадионите''' и другите спортски објекти нема критериуми за претпоставена значајност, затоа се сметаат за достојни за енциклопедиска статија. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (спорт)|Спорт]] ==== Дискусија за „Спортисти“ ==== {{коментар}} - критериумите предложени овде се комбинација од англиската и хрватската Википедија за значајност. Не сум толку по спортот, ама мислам дека опфатено е сè. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 22:04, 5 април 2026 (CEST) {{коментар}} јас исто мислам. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 22:29, 5 април 2026 (CEST) {{коментар}} - Според мене напишаното е добро, но мора подобро да се расчисти прашањето за значајноста кај македонските фудбалери, кошаркари и ракометари, бидејќи тоа се најпопуларните спортови кај нас. Мислам дека е малку нелогично на други јазични Википедии да има повеќе статии за македонски спортисти од тој тип, отколку кај нас. Затоа треба да се разгледа дали треба да имаме поголем опфат за домашни спортисти. Од друга страна, за меѓународните спортисти треба јасно да се дефинираат критериуми — дали е доволен настап во прва/втора/трета лига, дали е потребна репрезентација, меѓународни натпревари, награди, итн. Вака, без конкретни правила, секогаш ќе има различни толкувања и несогласувања. Ако се постават јасни критериуми, ќе биде многу полесно и поконзистентно за сите понатаму. '''Мој заклучок:''' Треба да бидат опфатени сите македонски спортисти што настапуваат на професионално ниво, со исклучок на оние кои се активни само аматерски или се во рана фаза од кариерата; како праг може да се земе најмалку три години професионален ангажман. <br> <br> (јас само ги гледам најпопуларните спортови, па немам коментар за атлетика, хокеј и останатите спортови, така да се согласувам со напишаното дека е јасно) [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 11:21, 7 април 2026 (CEST) :Интересен факт е дека критериумите на англиската се многу ригорозни, а од друга страна таму има наши спортисти за кои ние уште немаме статија. Мислам дека тоа се должи, не е дека не заслужуваат тие спортисти да бидат и кај нас, туку никој не се позанимавал со нив за да ги создаде нивните статии. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 11:28, 7 април 2026 (CEST) {{коментар}} Делот за „аматерски натпревари“ дека не се значајни од енциклопедиска гледна точка треба да отпадне со оглед дека Олимписките игри во голем дел од 20 век биле аматерски натпревари. Исто така и [[универзијада|универзитетските игри]] се значајни настани кои се веќе дел од Википедија. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 20:23, 7 април 2026 (CEST) :Со оглед дека оваа Википедија е македонска и треба што повеќе да се опфатат личности од Македонија, би требало во неа да се опфатат и спортистите кои освоиле пласман на државни првенства, спортистите на Македонија и на градови, учесниците на олимпијади и светски првенства.[[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 20:56, 7 април 2026 (CEST) ::Универзијада е на светско ниво, веројатно под студентски и училишни натпревари се мисли на внатре во рамки на школо, факултет, (од англиската Википедија е тој дел преземен) или така нешто, моја претпоставка. Треба да се дефинира тоа подобро. ::За спортистите на Македонија што ги споменуваш, мислам дека се опфатени тие спортисти во почетниот дел, кој вели: ::*Ако спортистот постигнал значаен државен или меѓународен рекорд или друг вид на успех. ::*Ако добил значајна награда, или за Македонија ја добил државната награда „8 Септември“ за остварување во спортот. ::Ние дури и немаме статија за таа награда, треба да создадеме, а треба и некој повик да намениме да се пишува за македонскиот спорт, дека волонтерите можеби нема да се сетат сами да пополнат такви празнини. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 21:11, 7 април 2026 (CEST) {{Коментар}} Комплицирана тема, но сепак опфаќа добри напатствија. Лично сметам аматерски спортисти и спортисти кои не се дел од национални и меѓународни натрепварувања да немаат статии на Википедија. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 15:22, 9 април 2026 (CEST) {{коментар}} Се согласувам со критериумот да се пишуваат статии само доколку клубот и поединците од тој клуб учествуваат во меѓународни настани и имаат медиумска покриеност, бидејќи доколку го нема тогаш ние без малку за секој поединец во Македонија треба да имаме статија, бидејќи играл во некој клуб од екипен спорт во втора или трета општинска лига. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:18, 9 април 2026 (CEST) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (книги)|Книги]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:10 ч. на 12 април 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> Иако поимот „[[книга]]“ е широко дефиниран, овие критериуми не важат за следните видови публикации: [[Стрип|стрипови]]; списанија; референтни дела како што се речници, енциклопедии, атласи и алманаси; публикации специфични за музика како што се книги со упатства и нотација и либрета; прирачници за упатства; и книги за подготовка за испити. Може да се развијат специфични упатства за таквите видови книги. Дотогаш, ова упатство може да биде поучно по аналогија. Критериумите наведени подолу важат за [[Е-книга|книги во електронска форма]], како и за традиционални книги и [[манга]]. Е-книга што не ги исполнува критериумите од ова упатство е сепак значајна ако ги исполнува критериумите од упатството за значајност за содржина специфична за интернет страници. Е-книга што ги исполнува критериумите од ова начело не мора да ги исполнува критериумите од начелото за интернет содржина за да биде значајна. *Книгата се смета за значајна ако проверливо исполнува, преку сигурни извори, барем '''еден''' од следниве критериуми: # Книгата била предмет на обработка или цитирање на две или повеќе важни објавени дела што се појавуваат во извори кои се независни од самата книга. Ова може да вклучува објавени дела во сите форми, како што се статии во весници, други книги, телевизиски документарци, списоци на бестселери, и рецензии. Ова ''ги исклучува'' медиумските препечатувања на соопштенија за медиумите, или други публикации каде што авторот, неговиот издавач, агент или други самозаинтересирани страни рекламираат или зборуваат за книгата. # Книгата освоила значајна [[:Категорија:Книжевни награди|литературна награда]]. # Книгата е сметана од сигурни извори за значаен придонес во која било од науките, хуманистичките науки или уметностите, или поттикнала снимање на значаен филм, или друга уметничка форма, или пак друг важен настан, политичко или религиозно движење. # Книгата е, или била, повеќе години предмет на настава во две или повеќе училишта, колеџи, универзитети ''или'' постдипломски програми во која било одредена земја. # Авторот на книгата е толку историски значаен што кое било од пишаните дела на авторот може да се смета за значајно. Петте претходни критериуми не важат за сè уште необјавени книги. *Самоиздаваштвото, и/или објавувањето и плаќањето за објавување на книгата од страна на самиот автор, не се во корелација со значајноста. Постојат издавачи на книги кои печатат по нарачка, а сепак стои името на издавачката куќа како издавач, и за ова треба да се внимава. Постојат исклучоци, како што се „Рана наука во Оксфорд“ од [[Роберт Гинтер]] и „Тамерлан“ од [[Едгар Алан По]], но обете книги би се сметале за значајни врз основа на (на пример) критериум 1 и критериум 5 од горните општи критериуми. На многу самоиздадени книги им се доделени ISBN броеви, и може да се наведат во национална библиотека, односно може да се најдат преку пребарување на интернет, на пример, или може да се продаваат кај големи продавачи на книги преку интернет, на [[Amazon.com]], на пример. Но, тоа што книгата има ISBN број, или ја има на пребарување, посебно понудена да се купи, ништо од ова не е доказ за значајност. *Книги што '''сè уште не се објавени''' може да бидат споменати во статија за авторот или за серијалот (ако се работи за серијал), и само доколку авторот или значењето на книгата се значајни сами по себе. *Во врска со значајноста на книги кои се издадени пред повеќе од 100 години, треба да преовлада здравиот разум. За дела на Македонци, веројатноста е голема таквите книги да се енциклопедиски значајни да имаат за своја статија. За дела на автори од светот, можните основи за утврдување на значајност вклучуваат: колку широко е цитирана или споменувана во пишани извори таа книга, бројот на изданија на книгата, дали е препечатена, славата што книгата ја ужива или ја уживала во минатото, нејзиното место во историјата на литературата, нејзината вредност како историски извор и нејзината старост. *Статиите за книги не треба да бидат преопширни. Насловот на статијата за книга треба да е во превод на македонски јазик, (оригиналното име во заграда), како што би гласел насловот доколку книгата ја држиме во раце и ја читаме на македонски јазик. Иако една книга може да биде значајна, вообичаено не е препорачливо да има посебна статија за лик или појава од книгата. Постојат исклучоци, особено во случај на многу познати книги. На пример, „[[Божиќна приказна]]“ од [[Чарлс Дикенс]] може да има посебна статија за нејзиниот протагонист, [[Ебенезер Скруџ]], или серијалот [[Песна за мраз и оган]], книги по кои е снимена серијата [[Игра на тронови]], има неколку карактери кои заслужуваат посебна статија, како [[Денерис Таргариен]], [[Џејми Ланистер]], и неколку други. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (книги)]] ==== Дискусија за „Книги“ ==== {{коментар}} - Јас лично за „статии за книги што сè уште не се објавени“ би ги исклучила сите да ги нема, а другите критериуми ми се прифатливи. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:09, 12 април 2026 (CEST) {{коментар}} - Правилата се јасни и концизни, делот „статии за книги што сè уште не се објавени“ може да се исклучи, со тоа што може да бидат вклучени во статијата на авторот, доколку се работи за книги од серијал кој е сам по себе значаен, како на пример [[Песна за мраз и оган]]. - [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 13:36, 14 април 2026 (CEST) {{коментар}} - Правилата се јасни според мене од ова напишаново, иако не сум многу информиран околу оваа тема. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 21:35, 14 април 2026 (CEST) {{коментар}} Согласен. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 23:34, 14 април 2026 (CEST) {{Коментар}} Добро претставено. Не сум за непознати автори и дела, нормално. Треба да поминат низ филтрите на издаваштвото, книжевната рецензија и критика и општата прифатеност на публиката. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 15:09, 17 април 2026 (CEST) {{Коментар}} Го сменив делот за необјавените и сега гласи: Книги што '''сè уште не се објавени''' може да бидат споменати во статија за авторот или за серијалот (ако се работи за серијал), и само доколку авторот или значењето на книгата се значајни сами по себе. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 16:14, 18 април 2026 (CEST) {{Коментар}} Убаво е што се покренува дискусијава, вака е појасно за сите. Критериумите се јасни и децидни. Искрено мислам, некои статии кога се додаваат, како на пр. за ликови од книги, придонесуваат за збогатување на енциклопедијата и се поврзуваат со другата главна статија за дело или автор, давајќи на тој начин можност за читателот да навигира низ енциклопедијата со поголема леснотија. - [[User:Natasa Stardelova|Natasa Stardelova]] <small>([[User talk:Natasa Stardelova|разговор]])</small> ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (музика)|Музика]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 19:30 ч. на 19 април 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Музичарите или ансамблите''' (овде се вклучени и бендови, пејачи, рапери, оркестри, диџеи, музички театарски групи, инструменталисти, хорови, итн.) може да бидат значајни ако исполнуваат барем еден од следниве критериуми. #Бил предмет на повеќе, нетривијални, објавени дела што се појавуваат во извори кои се веродостојни, не се самообјавени и се независни од самиот музичар или ансамбл. :Овој критериум вклучува објавени дела во сите форми, како што се статии и големи интервјуа дадени во весници, книги, списанија, онлајн верзии на печатени медиуми и телевизиски документарци, освен соопштенија за медиумите, и слични рекламни и други публикации каде што музичарот или ансамблот зборуваат за себе и се рекламираат, како и статии во училишен или универзитетски весник (или слично). #Имал сингл или албум на националната музичка листа на која било земја. #Има златна, сребрена или платинеста плоча (или друг вид на носач на звук) сертифицирана во најмалку една земја. #Има добиено сериозно известување во независни доверливи извори за меѓународна концертна турнеја или национална концертна турнеја во најмалку една суверена земја. Под турнеја се подразбира настап во најмалку 6 градови. #Има издадено два или повеќе албуми за голема издавачка куќа или за една од поважните независни куќи, односно независна куќа која постои барем неколку години, и која веќе издала носачи на звук на изведувачи, кои се значајни. #Не треба да се создаваат статии за група која по ништо друго не е значајна освен затоа што еден период член бил музичар кој станал значаен подоцна сам по себе или како член на значајна група. Ова треба да се прилагоди соодветно на музичкиот жанр: на пример, изведување на две главни улоги во големи оперски куќи. Забележете дека овој критериум треба да се толкува со претпазливост, бидејќи имало случаи каде што овој критериум бил цитиран на кружен начин за да се создаде самоостварувачка јамка на значајност: на пр., музичар кој бил „значаен“ само затоа што бил во два бенда, од кои едниот или двата бенда биле „значајни“ само затоа што овој музичар бил во нив. #Станал најистакнат претставник на значаен стил или локална урбана сцена. Имајте предвид овде дека предметот мора да ги исполнува сите вообичаени стандарди на Википедија, вклучително и [[Википедија:Проверливост|проверливоста]]. #Добитник е на музичка награда, како што се музичките награди: [[Греми]], [[Џуно (награда)|Џуно]] или [[Меркјури (награда)|Меркјури]], или на пример во Македонија награда на [[Макфест]], итн. #Победил на големо, значајно музичко натпреварување. #Изведувал музика за значајно медиумско дело, како што е лајтмотив за програма на голема телевизиска мрежа, или за значаен филм. (Но, ако ова е единственото тврдење за значајност, веројатно е посоодветно само да се спомене во главната статија и да се пренасочи кон таа страница.) #Делото било на програма на национално ниво од страна на голема радио или музичка телевизиска мрежа. #Музичарот бил тема на получасовна или подолга програма на радио или телевизиска мрежа со национална покриеност. '''Поединечни членови, изведувачи на ријалити на телевизија''': #Членовите на значајни бендови се пренасочуваат кон статијата за бендот, не се создаваат поединечни статии за нив, освен ако не покажале дека самите се индивидуално значајни. #Пејачите и музичарите кои се значајни само по учеството во телевизиска серија со ријалити може да бидат пренасочени кон статија за серијата, сè додека не покажат дека се независно значајни. За '''композитори, автори, либретисти или текстописци''': #Лицето било предмет на повеќе независни објавени дела чиј извор е независен од лицето, и е сигурен и веродостоен. :Овој праг вклучува објавени дела од сите форми, како што се статии во весници, книги, статии во списанија и телевизиски документарци, со исклучок на следново: ::Автобиографии, медиумски соопштенија и реклами за лицето. ::Дела што се состојат исклучиво од тривијални содржини, како што е минливо споменување на лицето во дискусија за друга тема, или едноставно вклучување во едноставни списоци на автори на корици, белешки, фусноти, итн. #На лицето му се припишува пишувањето или соавторство во пишувањето на кој било текст или музика, односно музичко или театарско дело (вклучувајќи мјузикл, опера, и слично) за музичар или ансамбл или театар што се квалификува како значаен според претходните критериуми, за значаен театар или бил ангажиран од музичар или ансамбл што се квалификува како значаен според претходните критериуми. #Неговите дела се користени во подоцнежна композиција од автор, композитор или текстописец кој ги исполнува горенаведените критериуми. #Напишал песна или композиција која победила (или во некои случаи освоила прво или второ место) на водечки музички натпревар кој не е експлицитно воспоставен како настан за откривање таленти или за „нова надеж“. #Се појавува со разумна должина во стандардни референтни дела за неговиот жанр. ''Доколку е можно, композиторите или текстописците со недоволно проверлив материјал за да се оправда важноста за постоење на нивна посебна статија, треба да се спојат во статијата за нивното дело, доколку делото е многу познато и важно. Кога композиторот или текстописецот е познат по повеќе дела, таквото спојување можеби нема да биде можно.'' За '''композитори и изведувачи надвор од медиумското покривање''', критериуми за значајност се ако лицето: #Во сигурни извори е цитирано како влијателно во стилот, техниката, репертоарот или предавањето на одреден вид музика. #Воспоставило традиција или школа на одреден жанр. #Компонирало значителен број мелодии, аранжмани или стандарди што се користат во значаен жанр или традиција или школа во рамките на значаен жанр. #Често е опфатено во публикации посветени на значајна субкултура. За '''албуми, синглови и песни''': *Иако ова упатство е донекаде контроверзно, општиот консензус за значењето на албумите е дека ако музичарот или бендот што ги снимил се смета за значаен, тогаш нивните албуми се исто така доволно значајни за да имаат посебни статии на Википедија. Сепак, албумот не мора да биде од значаен изведувач или ансамбл за да заслужува самостојна статија, само доколку ги исполнува општите упатства за значајност. Статиите за албуми кои немаат доволно текст, односно во најголем дел содржината е списокот на песни, посоодветно е да се спои во главната статија на изведувачот или статијата за дискографија на изведувачот, наместо да постои како посебна статија за албум. *Песните и сингловите се веројатно значајни ако добиле значително внимание како тема на повеќе, нетривијални објавени дела чии извори се независни од изведувачот и издавачката куќа. Ова ги вклучува објавените дела во сите форми, како што се статии во весници, книги, телевизиски документарци или рецензии, освен медиумските соопштенија за медиумите или други публикации каде што изведувачот, неговата издавачка куќа, агент или други самозаинтересирани страни го рекламираат или зборуваат за делото. *Песна што ги исполнува критериумите за значајност не значи дека нужно ќе се третира како посебна, самостојна страница, а прашањето дали да се создадат самостојни страници за поединечни значајни песни е предмет на уредничка проценка. Оваа одлука секогаш треба да се основа врз специфични размислувања за тоа како темата да се направи разбирлива. Понекогаш, значајните песни можат подобро да се опфатат како дел од поголема статија, каде што може да има поцелосен контекст што би се изгубил ако песната има своја посебна статија. Освен значајноста, самостојна статија за песна може да постои само ако има доволно материјал за да се оправда разумно детална статија. Ако за статија за песна нема доволно текст, односно ако остане никулец, треба да се спои со статии кои постојат за изведувачот или за албумот. '''Концерти и турнеи''': *Концертните турнеи се веројатно значајни ако добиле значително известување во повеќе независни и сигурни извори. Таквата медиумска покриеност може да покаже значајност во однос на уметничкиот пристап, финансискиот успех, односот со публиката или други слични термини. Изворите што само утврдуваат дека се случила турнеја не се доволни за да укажат на значајност. Турнеите за кои не се пишува во секундарни извори, треба да бидат опфатени во дел на страницата на уметникот, наместо да се создаде посебна статија за таков настап. Турнеја што ги исполнува стандардите за значајност не ги прави сите турнеи поврзани со тој уметник значајни. „[[Bad (1988)]]“ на [[Мајкл Џексон]] е пример за значајна концертна турнеја. '''Статии кои не ги задоволуваат критериумите''': *Википедија не треба да има посебна статија за личност, бенд или музичко дело што не ги исполнува критериумите, ниту на ова упатство, ниту на општото упатство за значајност, ниту за која било тема, и покрај тоа што можеби исполнува некои од правилата опишани погоре, за кои уредниците на крајот не можат да пронајдат независни извори што даваат детални информации за темата. Цел на Википедија не е да се создаваат никулци, односно мали статии за кои знаеме дека никогаш не можат да се прошират, ниту статии засновани првенствено врз она што субјектите го кажуваат за себе. '''Именување и должина на статиите за музика и музичари''': *За албуми и песни на странски автори за кои може да има посебна статија затоа што се значајни, се препорачува името на статијата да биде во оригинал и внатре во првата реченица да стои изговорот на насловот и/или превод. *За музички групи се препорачува името на статијата да биде кирилица како што се изговара, на пример [[Битлси]], [[Ролинг стоунс]], и во првата реченица да се запише оригиналното име на музичката група. *Се препорачува должината на статиите за музика да не биде попоплнета само со список на видеа или песни. Доколку списокот е долг, се препорачува да се скрати само на најзначајните, односно да се направи избор на песните. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (музика)]] ==== Дискусија за „музика“ ==== {{коментар}} - Јас се согласувам со критериумите. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 19:30, 19 април 2026 (CEST) {{Коментар}} опфаќа во глобала се. Јас лично сум за пишување оригинал на имиња на песни и групи/ уметнички имиња со македонски изговор во воведот на статијата. Иако ова се коси со правописот, сепак е некако безвезе на пример „Ин д клаб“, а многу подобро е „In the Club“, на пример. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 16:00, 22 април 2026 (CEST) {{коментар}} Согласен кон условите. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 19:49, 22 април 2026 (CEST) {{коментар}} - Се согласувам со горенаведеното. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 08:39, 23 април 2026 (CEST) {{коментар}} - Се согласувам со критериумите. - [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 14:57, 24 април 2026 (CEST) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> === [[Википедија:Значајност (филмови)|Филмови]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 19:00 ч. на 26 април 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> Покрај општите критериуми за значајност, ова се '''дополнителни критериуми''' кои се однесуваат на филмови: *Изворот треба да биде независен, што значи дека режисерот, издавачите на филмот, глумците, да не се директно поврзани со написот. Не се независни извори оние кои го вклучуваат студиото или компаниите што работат со него на продукцијата и објавувањето, ниту соопштенија за медиумите, и слични рекламни и други публикации, како што се: резимеа на заплетот без критички коментар, или списоци во филмски водичи. Видовите извори што се сметаат за независни се оние што пишувале за филмот, како што се периодичните списанија, и книги во кои се анализира или се споменува филмот. *Филмот бил широко дистрибуиран и добил рецензии во две или повеќе публикации кои се независни. *Филмот е историски значаен, што се потврдува со еден или повеќе од следниве фактори: :Објавување на најмалку две независни статии, по најмалку пет години од првото прикажување на филмот. :Филмот бил прогласен за значаен според широка анкета на филмски критичари, академици или филмски професионалци, кога таква анкета била спроведена најмалку пет години по објавувањето на филмот. :Филмот бил повторно комерцијално издаден или прикажан на фестивал, најмалку пет години по првичното објавување. :Филмот бил прикажан како дел од документарец, програма или ретроспектива за историјата на киното. *Филмот добил голема награда за извонредност во некој аспект од филмското творештво. Сепак да се внимава на следново: наградите од филмските фестивали обично бараат многу повеќе внимание и преглед, бидејќи овој вид награди е многу повеќе подложен на злоупотреба и манипулација. *Филмот бил избран за чувување во национален архив. *Филмот се изучува како предмет на акредитиран универзитет или колеџ со значајна филмска програма. *Филмот претставува уникатно достигнување во кинематографијата, или е пресвртница во развојот на филмската уметност или значително придонесува за развојот на националната кинематографија. *Во филмот учествува (како глумец, режисер, продуцент) позната или значајна личност за која филмот е голем дел од нивната кариера. *Филмот бил успешно дистрибуиран домашно во земја која не е позната како земја што произведува филмови. Во ваков случај треба да се утврди дека станува збор за филм кој е значаен по нешто повеќе од самото производтсво. *Филмови кои се снимаат или се во план најавени да се снимат може да се споменат во статијата на значаен глумец, продуцент или режисер, само ако имаат доволно најави во независни извори. '''Статиите за филмски ликови''' треба да ги следат препораките за значајност пред да бидат создадени. Доколку филмскиот лик е адаптиран од друг медиум или дело, од книга, на пример, а за оригиналниот лик веќе има статија, не треба да се создава нова статија за филмскиот лик. Ве молиме имајте предвид дека едноставното исполнување на критериумите не значи автоматски дека филмскиот лик треба да има своја статија. '''Именување и должина на статиите за филмови''': *За филмови се препорачува насловот на статијата да е во превод на македонски јазик, (оригиналното име во заграда), како што би гласел насловот доколку филмот се прикажува во кино или на телевизија. *Се препорачува должината на статиите за филмови да не биде попоплнета само со список на ликовите. Доколку списокот е долг, се препорачува да се скрати само на најзначајните, односно да се направи избор на ликовите. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (филмови)]] ==== Дискусија за „филмови“ ==== * {{коментар}} - Во ред се - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:26, 26 април 2026 (CEST) * {{коментар}} - Се согласувам - [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 09:42, 28 април 2026 (CEST) * {{коментар}} - Се согласувам со поставените критериуми. - [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:49, 29 април 2026 (CEST) * {{коментар}} Немам што да додадам, добро е. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 11:03, 30 април 2026 (CEST) * {{Коментар}} ОК е се. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 11:17, 30 април 2026 (CEST) * {{коментар}} Согласен. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 12:02, 3 мај 2026 (CEST) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> === [[Википедија:Категории, списоци и прегледнички кутии|Категории, списоци и прегледнички кутии]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 21:20 ч. на 3 maj 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> Ова е последна и голема тема, која е разделена на четири статии. Со цел да не се натрупа овде со текст, ќе извадам делови од сите четири: '''Категории:''' *НЕ создавајте категорија ако во неа треба да има помалку од пет статии. *НЕ создавајте бесмислени категории. *НЕ смее категоријата да е категоризирана со истото име, односно да припаѓа самата на себе. *Категоријата е веројатно несоодветна ако одговорот на следниве прашања е „не“: ::Дали е можно да се напишат неколку пасуси или повеќе за темата на категоријата, објаснувајќи ја? ::Ако се движите до статијата во категоријата, дали ќе биде очигледно зошто е таму? Дали темата на категоријата е истакнато дискутирана во статијата? *Статијата често ќе биде категоризирана во неколку категории. Сепак, треба да бидете внимателни при категоризирањето — категориите стануваат помалку ефикасни колку повеќе од нив има во дадена статија. '''Списоци:''' *„Список на ...“ се енциклопедиски страници што се состојат од воведен дел проследен со список, евентуално подреден во потсекции. Ставките на овие списоци може да вклучуваат врски до специфични статии или други информации, и мора да бидат поткрепени со наводи како и секоја статија. *„Вградените списоци“ се списоци што се користат во статиите и ја надополнуваат содржината на статијата. Тие се вклучени во самиот текст или се додаваат во форма на табела, на пример. *Некои теми се толку широки што списокот би бил неконтролирано долг и ефикасно неодржлив. '''Прегледнички кутии / предлошки:''' *Прегледничките кутии генерално се претставени во еден од двата формати: ::Хоризонтални, поставени на дното од статиите, односно кутии за навигација ::Вертикални, често сместени во горниот десен агол од статиите, односно странични ленти или инфокутии. *Прегледничките кутии што се наоѓаат во горниот десен агол на статиите (понекогаш наречени „странична лента“ или „дел од серија“) треба да се третираат со посебно внимание, бидејќи се толку видливо прикажани за читателите. Повеќе на линковите: [[Википедија:Категории, списоци и прегледнички кутии]], [[Википедија:Категоризација]], [[Википедија:Списоци]], [[Википедија:Прегледнички предлошки]] ==== Дискусија за „категории, списоци и прегледнички кутии“ ==== * {{коментар}} - Јасно е, главно и до сега сме работеле по овие напатствија. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 21:37, 3 мај 2026 (CEST) * {{коментар}} - Се сложувам со наведените критериуми. - [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 13:02, 5 мај 2026 (CEST) * {{коментар}} - Се сложувам. - [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 13:23, 7 мај 2026 (CEST) * {{коментар}} Согласен. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 15:16, 7 мај 2026 (CEST) *{{Коментар}} Јасно и прецизно.-<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 21:38, 10 мај 2026 (CEST) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> == Придавка од „Карнија“ == Денешна тема на уредувачкиот ден e „Венци на Јужните Варовнички Алпи“ во која спаѓаат и „Карнските Алпи“ односно „Карниските Алпи“. Со оглед дека основата на зборот е покраината „Карнија“ правејќи напоредна споредба со Калифорнија (единствен топоним кој завршува на „рнија“ како Карнија), придавката треба да е „карниски“ која е полесно изговорлива на македонски јазик. Во македонските речници го нема топонимот Карнија и следствено ни придаваката произлезена од него. Доколку мнозинството се сложува соодветно би ја променил оваа придавка. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 17:24, 19 февруари 2026 (CET) :И мене ми се чини дека карниски е точно, споредено со Калифорнија и калифорниски. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 17:55, 19 февруари 2026 (CET) :Се согласувам и јас. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 14:37, 20 февруари 2026 (CET) ::@[[Корисник:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]]@[[Корисник:Виолетова|Виолетова]]@[[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] Интересен случај, бидејќи покраината е всушност на македонски Корушка, но дури и словенечката Википедија користи Карнијске Алпе, така што се согласувам да бидат Карниски Алпи. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:13, 23 февруари 2026 (CET) :::Променето. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 21:11, 23 февруари 2026 (CET) == Турски имиња за селата во Егејска Македонија == Зошто се употребуват турски називи за поранешни турски села во Егејска Македонија? Тоа не се македонски називи ниту македонски села (сегашни или поранешни). Јас мислувам дека нема потреба да се дава предноста на турски називи, каде тоа не су повеќе турски села. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 14:23, 22 февруари 2026 (CET) :Здраво. Дали може да ни посочите за кои села поточно станува збор? На пример, Дедели нема друго име освен ова име кое потекнува од турскиот јазик, каде и живееле Турци. Поздрав--<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 09:50, 23 февруари 2026 (CET) ::Станува збор за селата во на пример Кожанско и Кајларско - [[Кожани (општина)]] или [[Еордеја (општина)]]. Тука нема потреба за турски називи. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:44, 23 февруари 2026 (CET) :::@[[Корисник:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] Како во Македонија, така и во егејскиот дел, топонимите ние не ги менуваме, особено што имињата кои ги споменуваш се присутни и во литературата (изворите). --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:07, 23 февруари 2026 (CET) :Како сакате, ама давањето предноста на стари турски топоними во однос на грчките сегашни каде живеат Грци а не Турци е грешка. И во турскиот дел на Тракија многи грчки топоними се заменети со турски. Јас мислувам дека треба си гледаме нашите македонски топоними, а не да даваме предноста на стари турски топоними во однос на сегашните грчки. На пример [[Бахче Ловаси]] во место на Кипари. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 10:49, 24 февруари 2026 (CET) == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|разговор]])</bdi> 12:15, 19 март 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Johannes Richter (WMDE)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities == Hi everyone, '''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts. You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process. We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start. * ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December). * ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF. Join our online Q&A session to learn more (same content, two options to join): * 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 1|register here]]) * 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 2|register here]]) More info & contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]''' --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 13:21, 31 март 2026 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:TRistovski-CEEhub@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670168 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Пораката ја испрати Корисник:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 19:11, 3 април 2026 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:ZI Jony@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Facundo Jainikoski == Има ли некој врски во ФФМ да проверува дали е овој аргентинскиот фудбалер со македонско потекло? [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:13, 5 април 2026 (CEST) :~Кој знае и ФФМ дали имаат информација за неговото потекло, дека момчето е во Аргентина родено. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 22:14, 5 април 2026 (CEST) :Мене многу ми личи на финско презиме. [[Корисник:Bjankuloski06|Б. Јанкулоски]] <small>([[Разговор со корисник:Bjankuloski06|разговор]])</small> 22:46, 5 април 2026 (CEST) == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 02:58, 26 април 2026 (CEST) </bdi> <!-- Пораката ја испрати Корисник:Codename Noreste@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == Call for Community Candidates – Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 == ''Please help us and your community by translating this announcement into your language!'' Dear all, The [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026]] is currently underway. There are 4 seats allocated to community representatives. Community members are invited to nominate themselves as candidates for these seats. These positions will be filled through a vote by the CEE community. '''Eligibility criteria:''' * Candidates must be [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026/Eligibility|eligible voters]]: ** Have a Wikimedia account created before 18 December 2025 ** Have at least 300 edits between 18 December 2025 and 18 June 2026 ** Must not have been blocked between 18 March 2026 and 18 June 2026 * Must have participated in at least 2 of the last 3 [[Meta:Wikimedia CEE Hub/CEE Hub Status Meeting|CEE Hub Advisory Group meetings]] You can check your eligibility using the following tool: https://cee-sc-election.toolforge.org/ '''How to proceed:''' Candidates may nominate themselves or be nominated by others. If nominated by others, the candidate must explicitly accept the nomination before 18 June 2026. The candidate should create their nomination page and submit their candidacy [[Meta:Wikimedia_CEE_Hub_Steering_Committee_Election_2026/Nominations|here]]: Please also inform your communities about the election and encourage participation. Best regards,   Electoral Commission of Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 --[[Meta:User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[Meta:User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 12:00, 30 април 2026 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == Aed == Jhon [[Специјална:Придонеси/&#126;2026-26915-04|&#126;2026-26915-04]] ([[Разговор со корисник:&#126;2026-26915-04|разговор]]) 05:55, 4 мај 2026 (CEST) == Wiki Loves Eurovision 2026 == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Wiki Loves Eurovision edit-a-thon logo 2026.svg|right|250px]] Hello everyone! You are invited to participate in the "[[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|Wiki Loves Eurovision]]" article writing contest, where our goal is to create new Eurovision-related articles in the CEE-language Wikipedia editions and improve existing ones. The contest will take place from May 10 to June 10, 2026, and prizes are available: * 1st prize: a voucher worth €60 * 2nd prize: a voucher worth €50 * 3rd prize: a voucher worth €40 * 4th–10th prize: a voucher worth €30 To participate in the contest and learn more, please visit [[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|this link]]. --[[User:MHeidarzadeh-CEEhub|MHeidarzadeh-CEEhub]] ([[User talk:MHeidarzadeh-CEEhub|talk]]) 14:00, 16 May 2026 (UTC) </div> <!-- Пораката ја испрати Корисник:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == Поврзување на статија == Здраво. Ја креирав статијата [[16:9 (ТВ формат)]], но Wikidata ми јавува грешка за заштита и дозволи кога пробувам да ја поврзам со англиската верзија (16:9 aspect ratio). Изгледа има некој конфликт со стари меѓујазични врски. Ве молам некој од администраторите да ја поврзе рачно. [[User:Ajta|Ajta]] <small>([[User talk:Ajta|разговор]])</small> 01:05, 27 мај 2026 (CEST) :Ја поврзав без проблем. Мене не ми пријави конфликти. [[Корисник:Bjankuloski06|Б. Јанкулоски]] <small>([[Разговор со корисник:Bjankuloski06|разговор]])</small> 01:38, 27 мај 2026 (CEST) == Гласајте сега на изборите за U4C 2026 == <section begin="announcement-content" /> Ги замолуваме лицата со право на глас да гласаат на изборите за [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Координативен комитет за Универзалниот правилник на однесување]] 2026 (U4C 2026). Повеќе информации со проверка на подобноста, процесот на гласање, информации за кандидатите и врска до гласањето ќе најдете на [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|информативната страница на Мета]]. Гласањето завршува на 2 јуни 2026 во [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 ч. UTC]. Би ве замолиле да гласаме ако сметката ви е подобна. Исходот ќе биде познат до 14 јуни 2026 г. -- Во соработка со U4C,<section end="announcement-content" /> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 19:14, 27 мај 2026 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Keegan (WMF)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == Мислења за соржини на Ризницата создадени со вештачка интелигенција == Ве покануваме да се [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|изјасните на Ризницата по прашањето за измена на правилата за содржини создадени со вештачка интелигенција]] (на англиски). Ова може да ги засегне таквите податотеки веќе подигнати на Ризницата и оние кои би се подигале во иднина. Ви благодарам. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|разговор]]) 19:11, 23 јуни 2026 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Codename Noreste@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860. Подоцна преведено од Корисник:Bjankuloski05 по барање на испраќачот.--> == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 15:29, 25 јуни 2026 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Sannita (WMF)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 --> == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 14:24, 24 јули 2026 (CEST) </bdi> <!-- Пораката ја испрати Корисник:DreamRimmer@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == Употреба на некирилични имиња за брендови, компании, трговски марки итн. == Здраво на сите. Покренувам дискусија во врска со именувањето на статиите за светски брендови, компании, производители, музички групи, видеоигри, апликации, списанија, весници, автомобили и слични субјекти што во оригинал користат латиница, знаци или броеви. Македонскиот правопис од 2017 г. не наведува некои строги конкретни правила за ова дали секогаш во секој случај '''мора''' да се кирилизира или пак остави во оригинал. Имињата на одредени субјекти значително почесто се користат од релевантните и авторитетни извори во оригинално пишување на латиница (глобално така се познати и прифатени) отколку во транскрипција или превод — и Википедија (на пример Англиската) следи таква практика во насловите на статиите за ваквите предмети (за одредени прашања постојат посебни правила за именување што имаат приоритет). Конкретно, предлагам да се воспостават следниве правила: # Имиња на компании, корпорации, конкретни трговски и нетрговски организации и специфични настани (пр. [[Apple]], [[Microsoft]], [[Take-Two Interactive]], [[Samsung]], Electronic Entertainment Expo 2011, [[Sega]], [[Nintendo]]). Комично е ако, на пример, името на страницата е „Тејк-ту интерактив“. # Имиња на трговски марки, издавачки куќи и брендови (пр. [[iPhone]], [[Google Glass]], [[Kodansha]], [[Shogakukan]]). # Имиња на музички состави, музички групи, албуми, песни и композиции од современиот период (XX — XXI век) (пр. [[AC/DC]], [[Deep Purple]], [[Babymonster]]), со исклучок на оние што припаѓаат на класичната музика (навлезени се во македонскиот јазик како на пример операта „[[Травијата]]“). Ако на пример музичката група се остави во оригинал, до неа оди транскрибираното име, пр. Deep Purple ([[Транскрипција (лингвистика)|се изговара]]: ''Дип парпл''). За песните препорачувам секогаш во оригинал, на пр. песната на Кендрик Ламар, ''Swimming Pools''. # Имиња на медиуми, весници, списанија и издавачи (пр. [[CNN]], [[Die Welt]], ''[[Weekly Shonen Sunday]]'', [[TV Tokyo]], ''[[The New York Times]]''). # Имиња на видеоигри во оригинал, додека во заграда се наведува преводот на македонски јазик (пр. ''[[The Wolf Among Us]]'' ([[македонски]]: ''Волкот меѓу нас'') или соодветно општоприфатено (''официјално'') македонско име на играта доколку постои). # Имиња на веб-страници, платформи, програмски јазици и интернет-услуги што содржат броеви, специјални знаци или споени зборови (пр. [[4chan]], [[bit.ly]], [[VirusTotal]], [[eBay]], [[Windows 11]]). # Термини и називи од областа на информатичките технологии, вклучително и кратенки и акроними (пр. [[TCP/IP]], [[XMPP]], [[Linux]]). # Термини и називи од природните науки (пр. [[J/ψ-мезон]], [[SDSS J1539+0239]]). # Имиња на автомобили, производители на возила и мотори (пр. [[Toyota]], [[Hyundai]], [[Toyota Cresta]], [[Škoda]]). # Имиња на биолошки таксони што немаат утврдени македонски еквиваленти во научната литература (самостојниот превод на латинските имиња не е секогаш едноставен бидејќи често се дозволени повеќе варијанти). # Познати латински изреки, максими (пр. ''[[Ad hominem]]'', ''[[Magnum opus]]''), [[Енциклика|енциклики]] и слично. # Ако филмот, серијата, цртанот, анимацијата, [[Аниме|анимето]] или серијалот (франшизата) немаат официјален македонски наслов, препорачувам или да се остави во оригинал, или ако насловот не е двосмислен, да се преведе на македонски јазик. Некои филмови и серии, пак, се оставени во оригинал од самите македонски дистрибутери. На пример серијалот на ужасите ''[[Terrifier]]'' во Македонија е оставен во оригинал, така и насловот ќе биде на македонската Википедија. Мангата ''Dragon Ball'' нема официјален македонски превод, ама затоа пак анимето има официјална македонска синхронизација од поранешен А1, затоа насловот ќе си остане ''[[Змејска топка]]'' и така натаму. # Истото важи и за книги. Ако има официјален македонски наслов, секако тој да стои, а ако нема, да се преведе на македонски ама само ако насловот не е двосмислен (инаку ќе ги збуниме читателите со наш „обожавателски“ личен наслов, а во меѓувреме книгата можеби официјално била преведена на македонски јазик со сосема друг наслов). Овде спаѓа секаков вид книги (и [[Стрип|стрипови]], [[манга]], [[манхуа]] и [[манхва]]). За правилно изговарање на ваквите наслови, во воведниот дел на статијата препорачувам да се наведе практична транскрипција во заграда (пр. „[[Транскрипција (лингвистика)|се изговара]]:“). Исто така, од широко распространетите кирилични варијанти секогаш се препорачува да се прават пренасочувања кон оригиналниот наслов (на пр. [[Битлси]] → [[The Beatles]]). Меѓутоа, ако предметот на статијата има општоприфатено и распространено кирилизирано напишано име (утврдено и потврдено, на пример, на официјалната македонска веб-страница или во стручната книжевност), треба да се користи тоа. Во таков случај, пренасочувањето треба да се направи од оригиналното латинично пишување кон кириличниот наслов (на пр. [[Coca-Cola]] → [[Кока-Кола|Кока-кола]]). === Немакедонска кирилизација === Називите што во оригинал користат немакедонска кирилизација или друга словенска кирилица (на пр. Нафтна индустрија Србије), треба да се остават како што се, да се транскрибираат или преведат — во зависност од варијантата што претежно ја користат авторитетните извори на македонски јазик. Во овој случај тоа е „[[Нафтена индустрија на Србија]]“. === Особени случаи === Во особено сложени случаи, на пример поврзани со двосмисленост при изборот на јазикот од кој е потребен преносот на македонски јазик, препорачувам консултација со други уредници и соработници. Ако дефинирањето на соодветната варијанта за пренос на македонски јазик е отежнато или несигурно, најдобро е да се остави пишувањето на јазикот на '''оригиналот'''. -------------- Што мислите вие? Се согласувате ли со овие правила? --[[User:Andrew012p|Andrew012p]] <small>([[User talk:Andrew012p|разговор]])</small> 22:03, 14 август 2026 (CEST) === Одговори === :{{против}} - Строго против! За имиња на музички песни и музички албуми, [[Википедија:Селска_чешма#Дискусија_за_„музика“|погоре имаше дискусија]] и гласање (не знам зошто го повторуваш ова) да бидат во оригинал: :*албуми и песни на странски автори за кои може да има посебна статија затоа што се значајни, се препорачува името на статијата да биде во оригинал и внатре во првата реченица да стои изговорот на насловот и/или превод. :*Но: за сè друго го користиме македонскиот правопис, кој вели дека научни кратенки и латинските имиња за флора и фауна кои се пишуваат на латиница и ја следат меѓународната биномна номенклатура (првата буква голема, и курзив, пример ''Lynx lynx'' (балкански рис)). :А за друго, и конкретно за тие што ги споменуваш: :*музички групи се препорачува името на статијата да биде кирилица како што се изговара, на пример Битлси, Ролинг стоунс, и во првата реченица да се запише оригиналното име на музичката група. :*филмови, книги, манга: насловот на статијата да е во превод на македонски јазик, како што би гласел кога би се давале во Македонија, или би биле печатени. :*Туѓите имиња на брендови и компании се пишуваат со македонско писмо (кирилица) онака како што се изговараат, приспособени кон нашиот гласовен систем наместо со оригиналното латинично писмо. :[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 10:30, 15 август 2026 (CEST) == Известување за проект за картирање на земјишната покривка во С. Македонија == Во рамки на предложениот проект '''„Mapping Land Cover and Land Use in the Cadastral Areas of North Macedonia Using Sentinel Satellite Data“''' ќе се изработи отворен GIS датасет за земјишната покривка во катастарските подрачја на населените места во С. Македонија. Проектот предвидува обработка на Sentinel сателитски снимки и GIS анализа за утврдување на површината и процентуалното учество на различни категории на земјишна покривка, како што се шуми, обработливо земјиште, тревни површини, урбани подрачја и водни површини. Резултатите, вклучувајќи карти, статистики и отворени геопросторни податоци, ќе бидат достапни за понатамошно користење и ќе придонесат кон подобрување на содржините на Wikipedia, Wikimedia Commons и Wikidata. Со оваа објава ја информирам заедницата за проектот. [[User:MacedonianMaps|&#91;&#91;User:Nikola0505&#124;MacedonianMaps&#93;&#93;]] <small>([[User talk:MacedonianMaps|разговор]])</small> 16:38, 17 август 2026 (CEST) :Звучи интересно, веројатно и корисно. Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 19:26, 20 август 2026 (CEST) == CEE Technical Village Pump == {{int:please-translate}} [[File:CEE Technical Village Pump.webm|300px|right|thumb|A short introduction to the CEE Technical Village Pump]] The '''[[:m:CEE Technical Village Pump|CEE Technical Village Pump]]''' is a new space for Wikimedia contributors and communities across the CEE region to request technical help, exchange solutions, and get support from experienced contributors. To introduce the project and give a quick overview of how it works, we’ve prepared this short video. The page is currently available in English. We’d like to make it accessible to communities across the region in their local languages, and we’d appreciate your [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=page-Template%3ACEE+Technical+Village+Pump+header&language=en&action=page&filter=&action_source=translate_page help translating it]. Best regards, [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 11:09, 26 август 2026 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == Етничко потекло на Македонците на српската википедија == Еве што пишува за потекло на статија [https://sr.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D1%86%D0%B8 Македонци] на српската википедија:''Питање као да ли је македонска нација заиста постојала ураним 1940-их, када је комунистичка Југославија одлучила да jе призна, је тешко одговорити. Неки посматрачи тврде, да чак и у овом тренутку је било сумњиво, да ли су Словени из Македоније сматрали себе, да су националност одвојена од Бугара.[43][44][45][46][47] Након тога, како би избрисали преостала про-бугарска осећања, нове комунистичке власти су прогањали десничарске националисте са оптужбама за "про-бугарски шовинизам".[48] Дакле, чак су и левичарски политичари били затворени и оптуживани да су про-бугарски оријентисани''. Според српската википедија Македонци се бугарско потекло. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 13:19, 3 септември 2026 (CEST) == Менување на опслужувач — Наскоро вашето вики ќе може само да се чита == <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитајте ја поракава на друг јазик]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фондацијата Викимедија]] ќе го префрли прометот од еден на друг податочен центар. Ова ќе осигура непречена работа на Википедија и другите Викимедиини викија, дури и ако се случи катастрофа. Целиот промет ќе биде префрлен на '''{{#time:j F Y|2026-09-23|mk}}'''. Префрлањето ќе почне во '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]'''. За жал, поради некои ограничувања во [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|МедијаВики]], сето уредување мора да престане додека се врши префрлањето. Се извинуваме за овој прекин и се трудиме да го намалиме во иднина. На сите викија ќе биде прикажан разглас 30 минути пред ова да се случи. Овој разглас ќе остане видлив сè додека не заврши постапката. Можете да учествувате во [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate преводот и коректурата] на текстот на овој разглас. '''За кратко ќе можете да читате, но не и да уредувате. Ова ќе важи за сите викија.''' * На {{#time:j F Y|2026-09-23|mk}} нема да можете да уредувате највеќе до еден час. * Ако пробате да уредувате или зачувате во текот на ова време, ќе ви се појави порака за грешка. Се надеваме дека во периодот на тие минути нема да има изгубени уредувања, но тоа не можеме да го гарантираме. Ако видите порака за грешка, почекајте додека нештата не се вратат во нормала. Тогаш ќе можете да го зачувате вашето уредување. Но, за секој случај, ви препорачуваме најпрвин да направите копија на промените што сте ги направиле. ''Други ефекти'': * Позадинските работи ќе бидат побавни, а некои може да бидат напуштени. Црвените врски може побавно да се подновуваат. Ако создадете статија до која веќе води некоја врска, врската ќе стои црвена подолго од вообичаено. Некои долгоработечки скрипти ќе мора да се запрат. * Спроведувањето на нов код се очекува да се одвива како во секоја друга недела. Меѓутоа, на места може да се случат некои замрзнувања на кодот ако тие потоа бидат потребни за дадената операција. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] ќе биде недостапен 90 минути. Овој проект може да се осложи, ако е неопходно. Можете да го [[wikitech:Switch_Datacenter|погледате распоредот на wikitech.wikimedia.org]]. Сите промени ќе бидат соопштени во распоредот. '''Споделете ги овие информации со вашата заедница.'''</div><section end="server-switch"/> [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 14:58, 15 септември 2026 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Trizek (WMF)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 --> == Проверка и преместување на нацрт: The Narcissist’s Playbook == Здраво. Ве молам за проверка на [[Корисник:Dtf1978/Сценариото на нарцисот]], нацрт за документарниот филм The Narcissist’s Playbook (2026), и за преместување во главниот именски простор ако ги исполнува условите. Мојата сметка сè уште нема право за преместување. Би била добредојдена проверка на македонскиот јазик, насловот, изворите и значајноста. Нацртот е подготвен со помош на OpenAI Codex. Немам врска со продукцијата или учесниците и не сум платен за уредувањето. Ви благодарам. [[User:Dtf1978|Dtf1978]] <small>([[User talk:Dtf1978|разговор]])</small> 10:52, 16 септември 2026 (CEST) :@[[Корисник:Dtf1978|Dtf1978]] Статијата треба да преработи, а како што забележувам на англиската верзија има подобра верзија моментално од оваа преведената, па така можеш да ја доработиш за да може да се пренесе. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 12:55, 24 септември 2026 (CEST) == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)'' Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/> We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader). We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/> Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis. [[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]] The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why? Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]] Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 17:16, 22 септември 2026 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31067455 --> == Барање за преглед на нацрт: Синиша Кашавелски == Подготвив нацрт за сликарот Синиша Кашавелски: [[Корисник:Kashawel/Синиша Кашавелски]]. Јас сум Синиша Кашавелски, па имам лична поврзаност со темата. Ве молам независен уредник да ги провери значајноста, формулациите и изворите пред евентуално преместување во главниот именски простор. [[User:Kashawel|Kashawel]] <small>([[User talk:Kashawel|разговор]])</small> 23:58, 23 септември 2026 (CEST) :@[[Корисник:Kashawel|Kashawel]] Здраво, според нашата политика за [[Википедија:Значајност (луѓе)|значајност]], која ти препорачувам да ја прочиташ, твојата моментална верзија не ги задоволува критериумите за да биде прифатена. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 12:52, 24 септември 2026 (CEST) ::Благодарам за одговорот и за насоката. Ќе ја разгледам внимателно политиката за значајност и ќе го доработам нацртот, особено во однос на независните секундарни извори. По дополнувањето, би бил благодарен за повторен преглед. [[User:Kashawel|Kashawel]] <small>([[User talk:Kashawel|разговор]])</small> 14:11, 24 септември 2026 (CEST) == Барање за пошироко мислење: историски идентитет и неутралност во биографските статии == Би сакал мислење од повеќе уредници за три поврзани статии: [[Разговор:Тодор Александров]], [[Разговор:Александар Протогеров]] и [[Разговор:Гоце Делчев]]. На разговорните страници се отворени дискусии за тоа како енциклопедиски да се претстават националното самоопределување, политичката програма и историската употреба на поимите „Македонец“, „Бугарин“ и „македонски Бугарин“, но дискусиите останаа без понатамошен развој. Не предлагам однапред национална определба, туку би сакал поширок консензус за методот: кои академски и примарни извори треба да се користат, како да се претстави изречното самоопределување на историските личности и како тоа да се разграничи од нивната автономистичка или независничка политичка програма. Особено би било корисно мислење дали поимот „македонски Бугари“ треба да се третира како историски поим кога е потврден во релевантни извори, и како тоа да се направи без современи национални проекции. За да не ја дуплираме дискусијата, предлагам конкретните забелешки да продолжат на разговорните страници на соодветните статии. --[[User:Dobri.kovachev|Dobri.kovachev]] <small>([[User talk:Dobri.kovachev|разговор]])</small> 08:50, 3 октомври 2026 (CEST) :@[[Корисник:Dobri.kovachev|Dobri.kovachev]] Статиите на нашата Википедија за разлика од сите други јазични изданија и те како содржат веќе делови за други гледишта, така што нема што повеќе да дискутираме и да менуваме, бидејќи воведните и другите делови се напишани според достапните извори на македонски јазик. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:09, 6 октомври 2026 (CEST) == Wikidata Sitelink changes in Recent Changes and Watchlist == ''(Apologies for cross-posting in English, translating it will help spread the message)'' Earlier last month, all Wikis were contacted for feedback on our proposal to remove language link changes, this change has already been deployed to Wikisource, Wikibooks, Wikivoyage, Wikiquote, Wikiversity and Wiktionary. The same change is now being rolled out globally to all Wikipedias on '''October 13, 07:00 UTC'''. Editors will no longer see notifications after this time on their [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item (it does not affect language link notifications to the home wiki). There will then be a two-week monitoring period to observe if a reduction of high-volume but low-value notifications takes place, or if higher-value changes become easier to identify. Editors who rely on these notifications should be aware of the change and can share feedback or concerns on the Wikidata For Wikimedia [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|Projects talk page]].<br/> Wikidata's own Recent Changes page is not affected as it serves as the repository for these changes. Please reach out if you have any questions, or if your wiki would like to opt-out, thank you! -- [[User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[User_talk:Danny_Benjafield_(WMDE)|talk]]) sent via [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 11:28, 9 октомври 2026 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=31142775 --> 1utbxnul8z6f6oj10olxa5ay3ojqnu3 0 23408 5642286 4612916 2026-10-09T08:51:21Z Bjankuloski06 332 Ставена врска, replaced: кодомен → [[кодомен]] (2) 5642286 wikitext text/x-wiki '''Пресликувањето''' е еден од најосновните поими во [[математика]]та. Не постои дел од математиката во кој не се вклучени пресликувањата, не постои математичка теорија која на овој или оној начин не ги вклучува пресликувањата. [[File:Function_color_example_3.svg|thumb|Еден тип на мапа е функција, како во асоцијација на која било од четирите обоени форми во Х со нејзината боја во Y]] За да го дефинираме поимот пресликување ќе појдеме од други, поелементарни поими. Нека се дадени две непразни [[Множество|множества]]: <math>\ A</math> и <math>\ B</math>. Ако постои барем еден [[елемент (математика)|елемент]] <math>a \in A</math> на кој според некое правило му е придружен елемент <math>b \in B</math>, тогаш велиме дека постои '''придружување''' (кореспонденција) од множеството <math>\ A</math> во <math>\ B</math>. Ако на елементот <math>\ a \in A</math> му е придружен елементот <math>\ b \in B</math> бележиме: : <math>a \longmapsto b</math> : <math>a \xrightarrow{f} b</math> при што <math>\ a</math> се нарекува '''оригинал''' или '''аргумент''', а <math>\ b</math> '''слика'''; множеството <math>\ A</math> се нарекува '''домен''' или '''дефиниционо множество''' на придружувањето, а множеството <math>\ B</math> - '''[[кодомен]]''' или '''множество слики'''. Ако придружувањето го обележиме со <math>\ f</math>, а придружените елементи како подреден пар од видот: <math>\ a \xrightarrow{f} b \,\,\,\Leftrightarrow \,\,\, (a,b)</math>, тогаш за придружувањето може да се запише: : <math>\ f \subseteq A \times B = \left \{ (x,y) | x \in A, \,\, y \in B \right \}</math> и : <math>\ f(a) = b </math> Меѓутоа при придружувањето на елементи од посочените множества не се наведени никакви услови кои придружувањето мора да ги задоволи; едноставно се формираат ''парови'' од елементи при кои едниот елемент му е придружен на другиот. За едно придружување од множество <math>\ A</math> во множество <math>\ B</math> биде пресликување мора да го задоволува следново својство: * <math>\forall \, x \in A, \,\, \exists !\, y \in B,</math> така што <math>\ x \longmapsto y</math>, т.е. за секој <math>\ x \in A </math>, постои единствен (еднозначно определен) <math>\ y \in B </math> така што важи <math>\ x \longmapsto y</math>, т.е. <math>\ f(x) = y</math>. Ова значи дека едно придружување е пресликување ако и само ако ''секој'' елемент од доменот има ''единствена'' слика во [[кодомен]]от. Ако аргументите на пресликувањето се броеви, него го нарекуваме ''бројно пресликување'' или '''функција'''. == Линеарни пресликувања == Нека <math>\ \mathbb{F}</math> е произволно [[поле]] и нека над него е формиран [[векторски простор]] <math>\ V(\mathbb{F})</math>. Пресликувањата за кои е исполнето: * <math>\ f(\alpha x + \beta y) = \alpha f(x) + \beta f(y)</math> или * <math>\ \left ( f(\alpha x) = \alpha f(x) \right ) \land \left ( f(x+y) = f(x) +f(y) \right )</math> за секои [[вектор]]и <math>x, y \in V(\mathbb{F})</math> и секои [[скалар]]и <math>\alpha, \beta \in \mathbb{F}</math> се нарекуваат '''линеарни пресликувања''' (првото својство се нарекува ''хомогеност'', додека второто ''адитивност''). Овие пресликувања се специфични во многу погледи, па затоа со нивните својства се занимава една цела математичка дисциплина наречена [[линеарна алгебра]]. ==Видови пресликувања== == Поврзано == * [[Соодветствување (математика)]] * [[Морфизам]] * [[Проекција (математика)]] * [[Топологија]] [[Категорија:Функции и пресликувања| ]] [[Категорија:Теорија на множествата]] 9gr4ijxjgimz6zzgchzyuzmg9ubwaba 0 28539 5642283 5614339 2026-10-09T08:50:39Z Bjankuloski06 332 Ставена врска, replaced: кодомен → [[кодомен]] (3) 5642283 wikitext text/x-wiki {{Анализа}} '''Нeпрекината функција''' — [[Функција (математика)|функција]] кај која мала промена на аргументот предизвикува мала промена на вредноста на функцијата. Ова значи дека нема нагли промени во вредноста, познати како ''прекини (дисконтинуитети)'' или скокови. Попрецизно, една функција е непрекината ако може да се добијат произволно мали промени во нејзината вредност преку ограничување на промените на нејзиниот аргумент. '''Дисконтинуирана функција''' или '''функција со прекин''' е функција која не е непрекината. До XIX век, математичарите во голема мера се потпирале на [[Интуиција|интуитивните]] поими за непрекинатост и разгледувале само непрекинати функции. [[Гранична вредност на функција|Епсилон-делта дефиницијата на гранична вредност]] била воведена за да се формализира дефиницијата за непрекинатост. Непрекинатоста е еден од основните поими во [[Инфинитезимално сметање|калкулусот]] и на [[Математичка анализа|математичката анализа]], каде што аргументите и вредностите на функциите се [[Реален број|реални]] и [[Комплексен број|комплексни]] броеви. Концептот се генерализира кај функции помеѓу метрички простори и кај функции помеѓу тополошки простори. Последните се најопштите непрекинати функции, а нивната дефиниција е основа за [[топологија]]та . Посилна форма на непрекинатост е [[Рамномерна непрекинатост|рамномерната непрекинатост]]. Во теоријата за подредување, особено во теоријата на домен, концепт кој е поврзан со непрекинатоста е непрекинатоста на Скот . Како пример, функцијата <math>H(t)</math> што ја означува висината на растечкиот цвет во временскиот момент <math>t</math> би се сметала за непрекината. Спротивно на тоа, функцијата <math>M(t)</math> што го означува износот на пари на банкарска сметка во временскиот момент <math>t</math> не е непрекината бидејќи таа „скока“ во секој момент од времето кога парите се депонираат или се повлекуваат. == Историја == Еден облик на [[Гранична вредност на функција|епсилон-делта дефиницијата за непрекинатост]] првпат била дадена од Бернард Болцано во 1817 година. [[Огистен Луј Коши|Огистен-Луј Коши]] ја дефинирал непрекинатоста на <math>y = f(x)</math> на следниов начин: при бескрајно малa прoмена <math>\alpha</math> на независната променлива ''<math>x </math>'' секогаш се добива бесконечно мала промена <math>f(x+\alpha)-f(x)</math> на зависната променлива ''<math>y </math>'' (види на пр. ''Cours d'Analyse'', стр.34). Коши дефинирал бесконечно мали величини во однос на променливите величини, а неговата дефиниција за непрекинатост е тесно поврзана со дефиницијата на бесконечно мала величина која се користи и денес (види микронепрекинатост). Формалната дефиниција и разликата помеѓу непрекинатост во точка и [[рамномерна непрекинатост]] првпат ја дал Болцано во 1830-те, но делото не било објавено дури до 1930-те. Како и Болцано,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://dml.cz/handle/10338.dmlcz/400352|title=Rein analytischer Beweis des Lehrsatzes daß zwischen je zwey Werthen, die ein entgegengesetzetes Resultat gewähren, wenigstens eine reelle Wurzel der Gleichung liege|last=Bolzano|first=Bernard|year=1817|publisher=Haase|location=Prague}}</ref> [[Карл Вајерштрас]]<ref>{{Наведување|last=Dugac|first=Pierre|title=Eléments d'Analyse de Karl Weierstrass|journal=Archive for History of Exact Sciences|year=1973|volume=10|number=1–2|pages=41–176|doi=10.1007/bf00343406}}</ref> не прифаќал непрекинатост на функција во точка ''<math>c </math>'' освен ако таа не е дефинирана и од двете страни на ''<math>c </math>'', но Едуард Гурсат<ref>{{Наведување|last=Goursat|first=E.|title=A course in mathematical analysis|publisher=Ginn|place=Boston|year=1904|page=2}}</ref> дозволил непрекинатоста на функција да може да се дефинира само во точка или само на едната страна од точка ''<math>c </math>'', додека Камил Жордан<ref>{{Наведување|last=Jordan|first=M.C.|title=Cours d'analyse de l'École polytechnique|publisher=Gauthier-Villars|place=Paris|edition=2nd|year=1893|volume=1|page=46|url={{Google books|h2VKAAAAMAAJ|page=46|plainurl=yes}}}}</ref> дал дефиниција според која функција може да биде дефинирана само во точката ''<math>c </math>''. Сите овие три нееквивалентни дефиниции за непрекинатост во точка сè уште се во употреба.<ref>{{Наведување|last=Harper|first=J.F.|title=Defining continuity of real functions of real variables|journal=BSHM Bulletin: Journal of the British Society for the History of Mathematics|year=2016|volume=31|number=3|doi=10.1080/17498430.2015.1116053|pages=1–16}}</ref> Едуард Хајне е првиот кој ја публикувал дефиницијата за рамномерна непрекинатост во 1872 година, но овие идеи ги засновал на предавањата што ги одржал [[Густав Лежен Дирихле|Петер Густав Лежен Дирихле]] во 1854 година.<ref>{{Наведување|last=Rusnock|first=P.|last2=Kerr-Lawson|first2=A.|title=Bolzano and uniform continuity|journal=Historia Mathematica|volume=32|year=2005|pages=303–311|number=3|doi=10.1016/j.hm.2004.11.003}}</ref> == Реални функции == === Дефиниција === [[Податотека:Function-1_x.svg|мини|Функцијата <math>f(x)=\tfrac 1 x</math> е непрекината на својот домен<math>D_f = \R\setminus \{0\}</math>, но има прекин точката во <math>x=0,</math> па затоа таа се смета како по делови непрекината функција.<ref>{{Наведена книга|url={{Google books|OisInC1zvEMC|page=87|plainurl=yes}}|title=Calculus|last=Strang|first=Gilbert|publisher=SIAM|year=1991|isbn=0961408820|page=702}}</ref>]] Реална функција, т.е. [[Функција (математика)|функција]] од [[Реален број|множеството на реални броеви]] во множеството на реални броеви може да се претстави со [[График на функција|график]] во [[Декартов координатен систем|Декартовата рамнина]]; таквата функција е непрекината ако, грубо кажано, графикот е единствена непрекината [[крива]] чиј домен е целата реална права. Подолу е дадена математички поригорозна дефиниција.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://math.mit.edu/~jspeck/18.01_Fall%202014/Supplementary%20notes/01c.pdf|title=Continuity and Discontinuity|last=Speck|first=Jared|year=2014|work=MIT Math|page=3|archive-url=https://web.archive.org/web/20161006014646/http://math.mit.edu/~jspeck/18.01_Fall%202014/Supplementary%20notes/01c.pdf|archive-date=2016-10-06|accessdate=2016-09-02|quote=Example 5. The function <math>1/x</math> is continuous on <math>(0, \infty)</math> and on <math>(-\infty, 0),</math>, i.e., for <math>x > 0</math> and for <math>x < 0,</math> in other words, at every point in its domain. However, it is not a continuous function since its domain is not an interval. It has a single point of discontinuity, namely <math>x = 0,</math>, and an infinite discontinuity there.}}</ref> Непрекинатоста на реалните функции обично се дефинира преку [[Гранична вредност|гранични вредности (лимеси)]]. Функција <math>f</math> од променлива <math>x</math> е ''непрекината во'' [[Реален број|реалниот број]] <math>c\, ,</math> ако лимесот на <math>f(x)</math> кога <math>x</math> се стреми кон <math>c\, ,</math> е еднаков на <math>f(c).</math> Постојат неколку различни дефиниции за (глобална) непрекинатост на функција, кои зависат од природата на нејзиниот домен. Функцијата е непрекината на [[Интервал (математика)|отворен интервал]] ако интервалот е содржан во доменот на функцијата и функцијата е непрекината во секоја негова точка. Функција која е непрекината на интервалот <math>(-\infty, +\infty)</math> (целата [[Бројна оска|реална права]]) многу често едноставно се нарекува непрекината функција; исто така, се вели дека таквата функција е ''насекаде'' ''непрекината''. На пример, сите [[Полином|полиномни функции]] се насекаде непрекинати. Функцијата е непрекината на [[Интервал (математика)|полуотворен]] или [[Интервал (математика)|затворен]] интервал ако интервалот е содржан во доменот на функцијата, функцијата е непрекината во секоја внатрешна точка на интервалот, а вредноста на функцијата во секоја крајна точка што припаѓа на интервалот е лимес на вредностите на функцијата кога променливата се стреми кон крајната точка од внатрешноста на интервалот. На пример, функцијата <math>f(x) = \sqrt{x}</math> е непрекината на целиот нејзин домен, т.е. на затворениот интервал <math>[0,+\infty).</math> Многу често се среќаваат функции дефинирани по делови. Тоа се функции кои се дефинирани на множество добиено така што од целото <math display="inline">\R</math> се исфрлени некои изолирани точки. Примери за вакви функции се [[Реципрочна вредност|реципрочната функција]] <math display="inline">x \mapsto \frac {1}{x}</math> и [[Тригонометриски функции|функцијата тангенс]] <math>x\mapsto \text{tg} x.</math> Кога функција е непрекината на целиот нејзин домен, во некои контексти се вели дека таа функција е непрекината, иако, во суштина таа не е непрекината во реалните броеви во кои не е дефинирана. Во други контексти, главно кога некој е заинтересиран за однесувањето на некоја ваква функција во близина на нејзините исклучителни точки, се вели дека таа има прекин, т.е. дека е дисконтинуирана. Функција дефинирана по делови е ''дисконтинуирана'' или ''има прекин во точка'' ако таа точка му припаѓа на тополошкиот затворач на нејзиниот домен и, или точката не му припаѓа на доменот на функцијата или функцијата не е непрекината во таа точка. На пример, функциите <math display="inline">x\mapsto \frac {1}{x}</math> и <math display="inline">x\mapsto \sin(\frac {1}{x})</math> не се непрекинати во {{Мат|0}} и без разлика на тоа која вредност ќе се избере за нивно дефинирање во {{Мат|0}}, тие остануваат дисконтинуирани во 0. Точката во која функцијата е дисконтинуирана се нарекува ''точка на прекин''. Постојат неколку начина за дефинирање на непрекината функција во смисла на начините споменати погоре, со користење на математичка нотација. Нека <math display="block">f : D \to \R</math>е функција дефинирана на <math>D</math>-[[подмножество]] на множеството од реални броеви. Множеството <math>D</math> е доменот на <math>f\, .</math> Најчесто среќавани случаи се следниве: * <math>D = \R\, , </math> т.е. <math> D </math> е целото множество од реални броеви. * За реални броеви <math>a</math> и <math>b\, ,</math> ** <math>D = [a, b] = \{x \in \R \mid a \leq x \leq b \}\, ; </math> <math> D </math> е [[Интервал (математика)|затворен интервал]] или ** <math>D = (a, b) = \{x \in \R \mid a < x < b \}\, ; </math> <math> D </math> е [[Интервал (математика)|отворен интервал]] . Во случајот кога доменот <math>D</math> е отворен интервал, <math>a</math> и <math>b</math> не му припаѓаат на <math>D \, ,</math> a вредностите <math>f(a)</math> и <math>f(b)</math> не се важни за непрекинатоста на <math>f</math> над <math>D \, .</math> ==== Дефиниција преку лимес на функција ==== Функцијата <math>f,</math> е ''непрекината во некоја точка'' <math>c</math> од нејзиниот домен ако [[Гранична вредност на функција|лимесот]] на <math>f(x),</math> кога <math>x</math> се приближува кон <math>c</math> во доменот на <math>f,</math> постои и е еднаков на <math>f(c).</math> <ref>{{Наведување|last=Lang|first=Serge|title=Undergraduate analysis|publisher=Springer-Verlag|place=Berlin, New York|edition=2nd|series=Undergraduate Texts in Mathematics|isbn=978-0-387-94841-6|year=1997}}, section II.4</ref> Во математичка нотација, ова се пишува како <math display="block">\lim_{x \to c}{f(x)} = f(c).</math>Ова подетално значи дека мора да се исполнети три услова: прво, <math>f,</math> треба да е дефинирана во <math>c</math> (гарантирано со барањето <math>c</math> да е во доменот на <math>f</math>); второ, лимесот на левата страна од равенката мора да постои; трето, вредноста на оваа граница мора да биде еднаква на <math>f(c).</math> (Овде, претпоставивме дека доменот на <math>f</math> нема изолирани точки.) ==== Дефиниција преку околини ==== [[:en:Neighborhood (mathematics)|Околина]] нa точка <math>c</math> е множество кое ги содржи сите точки кои се на растојание од точката <math>c</math> помало од некој фиксен број. Интуитивно, функција е непрекината во точката <math>c</math> ако досегот на <math>f</math> над околина на <math>c</math> се стреми кон еднолементното множество <math>\{f(c)\}</math> кога ширината на околината околу <math>c</math> се стреми кон нула. Попрецизно, функција <math>f</math> е непрекината во точката <math>c</math> oд нејзиниот домен ако за секоја околина <math>N_1(f(c))</math> постои околина <math>N_2(c)</math> во нејзиниот домен таква што <math>f(x) \in N_1(f(c))</math> за секој <math>x\in N_2(c)</math> или поинаку запишано <math>f(N_2(c)) \subseteq N_1(f(c)) \, .</math> Бидејќи околини се дефинираат во секој тополошки простор, оваа дефиниција за непрекината функција се применува не само за реални функции, туку и кога доменот и [[кодомен]]от се тополошки простори и затоа таа е најопштата дефиниција за непрекинатост. Од неа, следува дека функцијата автоматски е непрекината во секоја изолирана точка од нејзиниот домен. На пример, секоја реална функција со домен на целите броеви е непрекината. ==== Дефиниција преку гранични вредности (лимеси) на низи ==== [[Податотека:Continuity_of_the_Exponential_at_0.svg|мини|Низата {{Мат|exp(1/''n'')}} конвергира кон {{Мат|1=exp(0) = 1}}]] Функцијата <math>f</math> е непрекината во точката <math>c</math> ако за која било [[Низа (математика)|низа]] <math>(x_n)_{n \in \N}</math> од точки во доменот која [[Гранична вредност на низа|конвергира]] кон <math>c \, ,</math> соодветната низа <math>\left(f(x_n)\right)_{n\in \N}</math> конвергира кон <math>f(c).</math> Во математичка нотација, <math display="block">\forall (x_n)_{n \in \N} \subset D:\lim_{n\to\infty} x_n = c \Rightarrow \lim_{n\to\infty} f(x_n) = f(c)\,.</math> ==== Дефиниции на Вајерштрас и Џордан (епсилон-делта) за непрекинати функции ==== [[Податотека:Example_of_continuous_function.svg|десно|мини| Илустрација на <math>\varepsilon-\delta</math>- дефиницијата за непрекинатост: кога <math>x=2</math>, секоја вредност <math>\delta \leqslant 1/2</math> го задоволува условот од дефиницијата за <math>\varepsilon = 1/2 \, .</math>]] Ако експлицитно ја вклучиме дефиницијата за лимес на функција, добиваме нова дефиниција. За дадена функција <math>f : D \to \mathbb{R}</math> и елемент <math>x_0</math> од доменот <math>D</math>, се вели дека <math>f</math> е непрекинатa во точката <math>x_0</math> ако важи следново: за кој било позитивен реален број <math>\varepsilon > 0,</math> колку и да е мал, постои позитивен реален број <math>\delta > 0</math> таков што за секој <math>x</math> од доменот на <math>f</math> за кој <math>x_0 - \delta < x < x_0 + \delta,</math> вредноста на <math>f(x)</math> ги задоволува <math display="block">f\left(x_0\right) - \varepsilon < f(x) < f(x_0) + \varepsilon.</math> Поинаку запишано, непрекинатоста на <math>f : D \to \mathbb{R}</math> во <math>x_0 \in D</math> значи дека за секој <math>\varepsilon > 0,</math> постои <math>\delta > 0</math> така што за сите <math>x \in D</math> : <math display="block">\left|x - x_0\right| < \delta \Rightarrow |f(x) - f(x_0)| < \varepsilon.</math> Поинтуитивно, можеме да кажеме дека ако сакаме сите вредности <math>f(x)</math> да останат во некоja малa околина на <math>f\left(x_0\right),</math> треба да избереме доволно мала околина вредности на <math>x</math> околу <math>x_0.</math> Ако можеме да го направиме тоа без разлика колку е мала околината на <math>f(x_0)\, ,</math>, тогаш <math>f</math> е непрекината во <math>x_0.</math> Во современи термини, ова се генерализира со дефиницијата за непрекинатост на функција во однос на базата за топологијата, која овде е [[Метрички простор|метричката топологија.]] Вајерштрас барал интервалот <math>x_0 - \delta < x < x_0 + \delta</math> да биде целосно во доменот <math>D</math>, но Жордан го отстранил тоа ограничување. ==== Дефиниција преку контрола на остатокот ==== Во доказите и нумеричката анализа, честопати треба да знаеме колку брзо конвергираат лимесите, или со други зборови, да го контролираме остатокот. Ова може да се формализира со дефиницијата за непрекинатост. Функција <math>C: [0,\infty) \to [0,\infty]</math> се нарекува контролна функција ако * ''<math>C</math>'' е неопаѓачка * <math>\inf_{\delta > 0} C(\delta) = 0</math> Функција <math>f : D \to R</math> е ''<math>C-</math>''непрекината во <math>x_0</math> ако постои околина <math display="inline">N(x_0)</math> на која<math display="block">|f(x) - f(x_0)| \leq C\left(\left|x - x_0\right|\right) \text{ за секој } x \in D \cap N(x_0) \, .</math> Една функција е непрекината во <math>x_0</math> ако е ''<math>C-</math>''непрекината за некоја контролна функција ''<math>C \, .</math>'' Овој пристап природно води кон усовршување на поимот за непрекинатост со ограничување на множеството од дозволени контролни функции. За дадено множество <math>\mathcal{C}</math> од контролни функции, велиме дека функција е {{Безпрелом|<math>\mathcal{C}</math>}}-непрекината ако е ''<math>C-</math>''непрекината за некоја контролна функција <math>C \in \mathcal{C}.</math> На пример, непрекинатите функции според Липшиц и непрекинатите функции од експонент ''<math>\alpha</math>'' според Холдер редоследно се дефинирани преку множеството од контролни функции <math display="block">\mathcal{C}_{\mathrm{Lipschitz}} = \{C : C(\delta) = K|\delta| ,\ K > 0\}</math>и<math display="block">\mathcal{C}_{\text{Hölder}-\alpha} = \{C : C(\delta) = K |\delta|^\alpha, \ K > 0\}.</math> ==== Дефиниција со помош на осцилација ==== [[Податотека:Rapid_Oscillation.svg|мини|Прекинот на функција во точка се квантифицира (се мери) преку нејзината осцилација.]] Непрекинатоста може да се дефинира и преку поимот за осцилација: функцијата <math>f</math> е непрекината во точка <math>x_0</math> ако и само ако неjзината осцилација во таа точка е нула;<ref>''[http://ramanujan.math.trinity.edu/wtrench/texts/TRENCH_REAL_ANALYSIS.PDF Introduction to Real Analysis],'' updated April 2010, William F. Trench, Theorem 3.5.2, p. 172</ref> симболично запишано, <math>\omega_f(x_0)=0 \, .</math> Придобивка од оваа дефиниција е тоа што се ''квантификува степенот на прекинатост'': осцилацијата дава мера за тоа ''колкав е прекинот'' на функцијата во една точка. Оваа дефиниција е корисна во описната теорија на множества за проучување на множествата од точки на прекин и на непрекинатите точки. Имено, непрекинати точки се точките кои му припаѓаат на пресекот на множествата во кои осцилацијата е помала од <math>\varepsilon</math> (според тоа е <nowiki><span about="#mwt346" class="mwe-math-element" data-mw="{&amp;quot;name&amp;quot;:&amp;quot;math&amp;quot;,&amp;quot;attrs&amp;quot;:{},&amp;quot;body&amp;quot;:{&amp;quot;extsrc&amp;quot;:&amp;quot;G_{\\delta}&amp;quot;}}" id="7" typeof="mw:Extension/math"><span class="mwe-math-mathml-inline mwe-math-mathml-a11y" style="display: none;"><math xmlns="http://www.w3.org/1998/Math/MathML"> <semantics> <mrow class="MJX-TeXAtom-ORD"> <mstyle scriptlevel="0" displaystyle="true"> <msub> <mi>G</mi> <mrow class="MJX-TeXAtom-ORD"> <mi>δ</mi> </mrow> </msub> </mstyle> </mrow> <annotation encoding="application/x-tex">{\displaystyle G_{\delta }}</annotation> </semantics> </math></nowiki><nowiki></span></nowiki><nowiki><img alt="{\displaystyle G_{\delta }}" aria-hidden="true" class="mwe-math-fallback-image-inline mw-invert skin-invert" data-cx="{&amp;quot;adapted&amp;quot;:false}" src="https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/7b42b79015590af928aa28bda9514373aeac0e1e" style="vertical-align: -0.671ex; width:2.8ex; height:2.509ex;"></nowiki><nowiki></span></nowiki> множество). Преку нив се добива брз доказ за едната насока на условот за интеграбилност на Лебег (Lebesgue).<ref>''[http://ramanujan.math.trinity.edu/wtrench/texts/TRENCH_REAL_ANALYSIS.PDF Introduction to Real Analysis],'' updated April 2010, William F. Trench, 3.5 "A More Advanced Look at the Existence of the Proper Riemann Integral", pp. 171–177</ref> Дефиницијата на непрекинатост преку осцилација е еквивалентна на <math>\varepsilon-\delta</math> дефиницијата со едноставно преуредување и со користење на лимеси (lim sup, lim inf) за дефинирање на осцилацијата: ако (во дадена точка) за дадено <math>\varepsilon_0</math> нема <math>\delta</math> кое ги задоволува условите на <math>\varepsilon-\delta</math> дефиницијата, тогаш осцилацијата е барем <math>\varepsilon_0,</math> и обратно ако за секој <math>\varepsilon</math> постои такво <math>\delta,</math> осцилацијата е 0. Дефиницијата на осцилацијата на функција може природно да се прошири (генерализира) на пресликувања од тополошки простор во [[метрички простор]] . ==== Дефиниција преку хиперреали ==== [[Огистен Луј Коши|Коши]] ја дефинирал непрекинатоста на функцијата преку следниве интуитивни термини: [[Инфинитезимала|бесконечно мала]] промена на независната променлива одговара на бесконечно мала промена на зависната променлива (види ''Cours d'analyse'', страница 34). Нестандардната анализа е начин ова да се направи математички ригорозно. Реалната права се проширува со додавање на бесконечности (бесконечно големи) и на инфинитезимални (бесконечно мали) величини при што се формира множеството од хиперреалните броеви. Во нестандардната анализа, непрекинатоста може да се дефинира на следниов начин.  {{block indent|em=1.5|text=Реална функција <math>f</math> е непрекината по <math>x</math> ако нејзината природна екстензија на хиперреалите има својство дека за секоја инфинитезимала <math>dx,</math> величината <math>f(x + dx) - f(x)</math> е инфинитезимала<ref>{{cite web| url=http://www.math.wisc.edu/~keisler/calc.html |title=Elementary Calculus|work=wisc.edu}}</ref>.}}(видете и микронепрекинатост). Со други зборови, бесконечно мало зголемување на независната променлива секогаш предизвикува бесконечно мала промена на зависната променлива, давајќи модерен израз на дефиницијата за непрекинатост на [[Огистен Луј Коши|Огистен-Луј Коши (Augustin-Louis Cauchy)]] . === Конструкција на непрекинати функции === [[Податотека:Brent_method_example.svg|десно|мини| Графикот на кубната функција нема скокови или дупки. Функцијата е непрекината.]] Проверката на непрекинатоста на дадена функција може да се поедностави со проверка на некое од горенаведените дефинирачки својства за составните блокови на таа функција. Едноставно е да се докаже дека збирот на две функции кои се непрекинати на некој домен е исто така непрекината функција на тој домен. {{Em|Збирот на непрекинатите функции}}<math display="block">f, g \colon D \to \R,</math>т.е. функцијата <math display="block">s = f + g</math> дефинирана со <math>s(x) = f(x) + g(x)</math> за секој <math>x\in D\,,</math> е непрекинатa на <math>D.</math> Истото важи и за {{Em|производот на две непрекинати функции}}, <math display="block">p = f \cdot g</math> (дефиниран со <math>p(x) = f(x) \cdot g(x)</math> за сите <math>x \in D</math>). Tој е непрекинатa функција на <math>D.</math> Со комбинирање на горенаведените запазувања на непрекинатоста и од непрекинатоста на [[Константна функција|константните функции]] и на функцијата идентитет <math>I(x) = x</math> на {{Безпрелом|<math>\R</math>,}} се доаѓа до непрекинатоста на секоја [[Полином|полиномна функција]] на {{Безпрелом|<math>\R,</math>}} како на пример<math display="block">f(x) = x^3 + x^2 - 5 x + 3</math> (прикажана на цртежот на десната страна). [[Податотека:Homografia.svg|десно|мини| Графикот на непрекината [[рационална функција]]. Функцијата не е дефинирана во <math>x = -2.</math> Вертикалната и хоризонталната права се [[Асимптота|асимптоти]] на функцијата.]] Слично може да се докаже дека и {{em|реципрочната функција на непрекината функција}} <math display="block">r = 1/f</math>(дефинирана со <math>r(x) = 1/f(x)</math> за сите <math>x \in D</math> за кои <math>f(x) \neq 0</math>) е непрекината на множеството <math>D\setminus \{x : f(x) = 0\}.</math> Од ова следува дека функцијата {{em|количник на непрекинати функции}}<math display="block">q = f / g</math>(дефинирана со <math>q(x) = f(x)/g(x)</math> за сите <math>x \in D</math>, за кои <math>g(x) \neq 0</math>) е непрекината функција на <math>D\setminus \{x:g(x) = 0\}\, .</math> На пример, функцијата (прикажана на цртежот) <math display="block">y(x) = \frac{2x-1}{x+2}</math>е дефинирана за секoj реален број <math>x \neq -2</math> и е непрекината во секоја таква точка. Според тоа, таа е непрекината функција. Прашањето за непрекинатост во <math>x = -2</math> не е релевантно бидејќи <math>x = -2</math> не е во доменот на <math>y.</math> Не постои непрекината функција <math>F : \R \to \R</math> која се совпаѓа со <math>y(x)</math> за сите <math>x \neq -2.</math> [[Податотека:Si_cos.svg|мини|Графици на функциите sinc и на cos.]] Бидејќи функцијата синус е непрекината на целото множество од реални броеви, функцијата sinc дефинирана со <math>G(x) = \sin(x)/x,</math> е дефинирана и непрекината за секој реален <math>x \neq 0.</math> Меѓутоа, за разлика од претходниот пример, <math>G</math> {{Em|може}} да се продолжи до непрекината функција на {{Em|целото}} <math>\R</math>, преку {{Em|(до)дефинирање}} на вредноста <math>G(0)=1</math> што е еднакво на лимесот на <math>G(x),</math> кога <math>x</math> се стреми кон 0, т.е. <math display="block">G(0) = \lim_{x\to 0} \frac{\sin x}{x} = 1.</math> Така, екстензијата на : <math> G(x) = \begin{cases} \frac {\sin (x)}x & \text{ ако }x \ne 0\\ 1 & \text{ ако }x = 0, \end{cases} </math> функцијата sinc e непрекината на целотo <math>\R \, .</math> Терминот {{Em|[[отстранлив сингуларитет]]}} се користи во вакви случаи, т.е. кога (до)дефинирањето на вредностите на функцијата за да се совпаѓаат со соодветните лимеси ја прави функцијата непрекината во одредени проблематични точки во кои оригиналната функција на е дефинирана. Малку посложена е конструкцијата на непрекинати функции преку композиција (состав) на функции. Ако се дадени непрекинатите функции <math display="block">g : D_g \subseteq \R \to R_g \subseteq \R \quad \text{ и } \quad f : D_f \subseteq \R \to R_f \subseteq D_g,</math>тогаш нивната композиција (состав), означена со <math>c = g \circ f : D_f \to \R,</math> и дефинирана со <math>c(x) = g(f(x)),</math> е непрекината. Оваа конструкција овозможува да се заклучи дека, на пример функцијата<math display="block">e^{\sin(\ln x)}</math>е прекината за секој <math>x > 0.</math> === Примери на функции кои не се непрекинати === [[Податотека:Discontinuity_of_the_sign_function_at_0.svg|мини|300x300пкс| График на функцијата signum. Гледаме дека <math>\lim_{n\to\infty} \sgn\left(\tfrac 1 n\right) \neq \sgn\left(\lim_{n\to\infty} \tfrac 1 n\right)</math>. Затоа функцијата signum има прекин во 0.]] Пример за функција со прекин е [[Хевисајдова функција|функцијата-чекор на Хевисајд (Heaviside)]] <math>H</math>, дефинирана со <math display="block">H(x) = \begin{cases} 1 & \text{ ако } x \ge 0\\ 0 & \text{ ако } x < 0 \end{cases} </math> Нека, на пример, <math>\varepsilon = 1/2.</math> Тогаш не постои {{Безпрелом|<math>\delta</math>-околина}} на <math>x = 0,</math> односно нема отворен интервал <math>(-\delta,\;\delta)</math> со <math>\delta > 0,</math> за кој сите вредности на <math>H(x)</math> ќе бидат во рамките на {{Безпрелом|<math>\varepsilon</math>-околината}} на <math>H(0),</math> односно во рамките на <math>(1/2,\;3/2)</math> . Интуитивно, можеме да го замислиме овој тип на прекин како ненадеен скок во вредностите на функцијата. Слично на тоа, функцијата signum (или знак) <math display="block"> \sgn(x) = \begin{cases} \;\;\ 1 & \text{ ако }x > 0\\ \;\;\ 0 & \text{ ако }x = 0\\ -1 & \text{ ако }x < 0 \end{cases} </math>има прекин во <math>x = 0</math>, но е непрекината во секоја друга точка. Друг пример е функцијата <math display="block">f(x) = \begin{cases} \sin\left(x^{-2}\right)&\text{ if }x \neq 0\\ 0&\text{ if }x = 0 \end{cases}</math>која е непрекината секаде освен во <math>x = 0.</math> [[Податотека:Thomae_function_(0,1).svg|десно|мини|200x200пкс| График на функцијата на Тома на интервалот (0,1). За најгорната точка во средината важи f(1/2) = 1/2.]] Покрај претходно спомнатите точки на непрекинатост и прекините, постојат и функции чие однесување, често се нарекува патолошко. На пример, функцијата на Тома, <math display="block">f(x)=\begin{cases} 1 &\text{ ако } x=0\\ \frac{1}{q}&\text{ ако } x = \frac{p}{q} \text{ e рационален број при што НЗД(p,q)=1}\\ 0&\text{ ако }x\text{ е ирационален}. \end{cases}</math>е непрекината во секој ирационален број и има прекин во секој рационален број. Слично, функцијата на Дирихле, или функцијата индикатор за множеството од рационални броеви, <math display="block">D(x)=\begin{cases} 0&\text{ ако }x\in \R \setminus \Q\\ 1&\text{ ако }x\in \Q \end{cases}</math> никаде не е непрекината, т.е. има прекин во секој реален број. === Својства === ==== Корисна лема ==== Нека <math>f(x)</math> е функција која е непрекината во точката <math>x_0</math> и <math>f(x_0)\neq y_0 \, .</math> Тогаш, постои некоја околина <math>N(x_0)</math> на <math>x_0</math>, т.ш. <math>f(x)\neq y_0</math> за секој <math>x\in N(x_0).</math><ref>{{Наведување|last=Brown|first=James Ward|title=Complex Variables and Applications|year=2009|publisher=McGraw Hill|edition=8th|page=54|isbn=978-0-07-305194-9}}</ref> ''Доказ:'' Според дефиницијата за непрекинатoст, за <math>\varepsilon =\frac{|y_0-f(x_0)|}{2}>0</math>, постои <math>\delta>0</math> за кое <math display="block">\left|f(x)-f(x_0)\right| < \frac{\left|y_0 - f(x_0)\right|}{2} \quad \text{ кога } \quad |x-x_0| < \delta</math>Ако претпоставиме дека има точка во околината <math>|x-x_0|<\delta</math> за која <math>f(x)=y_0,</math> тогаш се добива противречноста <math display="block">\left|f(x_0)-y_0\right| < \frac{\left|f(x_0) - y_0\right|}{2}.</math> ==== Теорема за средна вредност ==== Теоремата за средна вредност е теорема за постоење (егзистенцијална теорема), заснована на својството за [[Реален број|комплетност]] на множеството од реалните броеви. Таа гласи: : Ако реалната функција ''f'' е непрекината на [[Интервал (математика)|затворениот интервал]] <math>[a, b],</math> а ''k'' е некој број помеѓу <math>f(a)</math> и <math>f(b),</math> тогаш постои некој број <math>c \in [a, b],</math> таков што <math>f(c) = k.</math> На пример, ако детето порасне од 1m до 1,5m во периодот кога неговата возраст е помеѓу две и шест години, тогаш во одреден момент од тој временски период, висината на детето мора да била 1,25m. Како последица, ако <math>f</math> е непрекинатa на <math>[a, b]</math> и <math>f(a)</math> и <math>f(b)</math> се разликуваат според нивниот (пред)знак, т.е. ако <math>f(a) \cdot f(b) <0</math>, тогаш постои некоја точка <math>c \in [a, b]</math> во која <math>f(c)=0.</math> ==== Теорема за екстремни вредности ==== Теоремата за екстремна вредност гласи: ако функцијата <math>f</math> е дефинирана на затворен интервал <math>[a, b]</math> (или на некое затворено и ограничено множество) и таму е непрекината, тогаш функцијата го достигнува својот максимум на <math>[a, b],</math> т.е. постои <math>c \in [a, b]</math> за кое <math>f(c) \geq f(x)</math> за сите <math>x \in [a, b].</math> Истото важи и за минимумот на функцијата <math>f</math>. Овие искази, генерално, не се вистинити ако функцијата е дефинирана на отворен интервал <math>(a, b)</math> (или на кое било множество што не е затворено или ограничено). На пример, непрекинатата функција <math>f(x) = \frac{1}{x},</math> дефинирана на отворениот интервал <math>(0, 1),</math> не го достигнува својот максимум, бидејќи на него таа не е ограничена одгоре. ==== Поврзаност со диференцијабилноста и интеграбилноста ==== Секоја диференцијабилна функција <math display="block">f : (a, b) \to \R</math>е непрекината, што може лесно да се докаже. [[Теорема|Обратното]] не важи: на пример, функцијата [[апсолутна вредност]] : <math>f(x)=|x| = \begin{cases} \;\;\ x & \text{ ако }x \geq 0\\ -x & \text{ ако }x < 0 \end{cases}</math> е насекаде непрекината. Сепак, таа не е диференцијабилна во <math>x = 0</math> (иако е диференцијабилна во секоја друга точка). Исто така, функцијата на Вајерштрас е насекаде непрекината, но не е диференцијабилна во ниту една точка. [[Извод]]от <math>f'(x) </math> на диференцијабилна функција <math>f(x) </math> не мора да биде непрекината функција. Ако <math>f'(x) </math> е непрекинат, за <math>f(x) </math> се вели дека е ''непрекинатoдиференцијабилнa''. Mножеството од непрекинатoдиференцијабилни функции на множество <math>\Omega</math> се означува со <math>C^1(\Omega).</math> Поопшто, множеството од функции <math display="block">f : \Omega \to \R</math>(од отворен интервал или отворено подмножество <math>\Omega \subseteq \R</math>) такви што секоја од нив е <math>n</math>-пати диференцијабилна и такви што секој <math>n</math> -ти извод <math display="block">f^{(n)}</math>е непрекинат, се означува <math>C^{\,n}(\Omega)</math> (видете го написот класа на диференцијабилност). Во областа компјутерска графика, својствата поврзани (но не и идентични) со <math>C^0, C^1, C^2</math> понекогаш се нарекуваат <math>G^0</math> (непрекинатост на позиција), <math>G^1</math> (непрекинатост на тангенција), и <math>G^2</math> (непрекинатост (континуитет) на искривување); погледнете го делот глаткост (мазност) на криви и површини. Секоја непрекината функција <math display="block">f : [a, b] \to \R</math>е интеграбилна (на пример, во смисла на Риманов интеграл). Обратното не важи; на пример, функцијата знак е интеграбилна, но не е непрекината). ==== Конвергенција по точки и рамномерна (униформна) конвергенција ==== [[Податотека:Uniform_continuity_animation.gif|десно|мини| Низа од непрекинати функции <math>f_n(x)</math> чија гранична вредност по точки <math>f(x)</math> не е непрекината функција. Низата не конвергира рамномерно.]] Нека е дадена [[Низа (математика)|низа]] од функции <math display="block">f_1, f_2, \dotsc : I \to \R</math>такви што лимесот<math display="block">f(x) := \lim_{n \to \infty} f_n(x)</math>постои за секое <math>x \in D.</math> Добиената функција <math>f(x)</math> се нарекува лимес по точки на низата функции <math>\left(f_n\right)_{n \in \N}.</math> Лимесот по точки не мора да биде непрекината функција, дури и ако сите функции <math>f_n</math> се непрекинати, како што е покажано со анимацијата десно. Меѓутоа, <math>f</math> е непрекината ако сите функции <math>f_n</math> се непрекинати и низата <math>\left(f_n\right)_{n \in \N}</math> конвергира рамномерно, што е резултат познат како теорема за рамномерна (униформа) конвергенција. Оваа теорема може да се користи за да се покаже дека [[Експоненцијална функција|експоненцијалните функции]], [[Логаритам|логаритамските функции]], функцијата [[квадратен корен]] и [[Тригонометриски функции|тригонометриските функции]] се непрекинати. === Непрекинатост по насока и полунепрекинатост === <div style="float:right;"><gallery> Податотека:Right-continuous.svg|алт=A right-continuous function|Oддеснонепрекината функција Податотека:Left-continuous.svg|алт=A left-continuous function|Одлевонепрекината функција </gallery></div>Непрекинатите функции може да бидат непрекинати во поограничена смисла, што нé доведува до концептите за непрекинатост по насока (или непрекинатост оддесно или одлево) и за полунепрекинатост. Грубо кажано, функција е {{Em|оддеснонепрекината (непрекината оддесно)}} ако не постои скок кога кон граничната точка се приближуваме оддесно. Формално, се вели дека <math>f</math> е оддеснонепрекината во точката <math>c</math> ако важи следново: за кој било број <math>\varepsilon > 0</math> колку и да е мал, постои некој број <math>\delta > 0</math> така што за секој <math>x</math> за кој <math>c < x < c + \delta,</math> вредноста на <math>f(x)</math> ќе задоволува <math display="block">|f(x) - f(c)| < \varepsilon.</math> Ова е истиот услов како и кај непрекинатите функции, со таа разлика што е потребно да важи само кога <math>x</math> е строго поголемо од <math>c</math> . Aко се бара <math>x</math> да задоволува <math>c - \delta < x < c</math> се добива поимот {{Em|одлевонепрекината (непрекината одлево)}} функција. Функцијата е непрекината ако и само ако е и оддеснонепрекината и одлевонепрекината. Функција <math>f</math> e {{em|[[Полунепрекинатост|оддолуполунепрекината]]}} ако, грубо кажано, секој скок кој би можел да се случи би бил скок надолу, но не нагоре. Ова значи дека за секој <math>\varepsilon > 0,</math> постои некој број <math>\delta > 0</math> таков што за секој <math>x</math> од доменот за кој <math>|x - c| < \delta,</math> за вредноста на <math>f(x)</math> важи<math display="block">f(x) \geq f(c) - \epsilon.</math> Обратниот услов е за {{em|[[Полунепрекинатост|одгореполунепрекинатост]]}}. == Непрекинати функции помеѓу метрички простори == Концептот за непрекината реална функција може да се генерализира кај функциите помеѓу [[метрички простор]]и. Метрички простор е множество <math>X</math> на кое е дефинирана функција (наречена [[Метрички простор|метрика (растојание)]]) <math>d_X,</math> која го определува растојанието помеѓу секои два елемента на ''<math>X\, .</math>'' Формално, метриката е функција<math display="block">d_X : X \times X \to \R</math>која задоволува неколку условa: ненегативност, симетрија и неравенството на триаголник. Ако се дадени два метрички простора <math>\left(X, d_X\right)</math> и <math>\left(Y, d_Y\right)</math> и функција<math display="block">f : X \to Y \, ,</math>тогаш <math>f</math> е непрекината во точката <math>c \in X</math> (во однос на дадените метрики) ако за секој позитивен реален број <math>\varepsilon > 0,</math> постои реален број <math>\delta > 0</math> т.ш. секој <math>x \in X</math> за кој <math>d_X(x, c) < \delta</math> ќе задоволува <math>d_Y(f(x), f(c)) < \varepsilon.</math> Како и кај реалните функции од погоре, овој услов е еквивалентен на условот дека за секоја низа <math>\left(x_n\right)_n</math> во <math>X</math> за која <math>\lim\limits_{n\rightarrow \infty} x_n = c,</math> имаме <math>\lim\limits_{n\rightarrow \infty} f(x_n) = f(c) .</math> Последниот услов може да се ослаби: <math>f</math> е непрекината во точката <math>c</math> ако и само ако за секоја конвергентна низа <math>\left(x_n\right)</math> во <math>X</math> со лимес <math>c</math>, низата <math>\left(f\left(x_n\right)\right)</math> е [[Кошиева низа]] и <math>c</math> е во доменот на <math>f</math>. Множеството oд точки во кои функцијата помеѓу метричките простори е непрекината е <math>G_{\delta}-</math>[[множество.]] Ова произлегува од <math>\varepsilon-\delta</math> дефиницијата за непрекинатост. Овој поим за непрекинатост се применува, на пример, во функционалната анализа. Клучен резултат во оваа област е следниов: линеарен оператор <math display="block">T : V \to W</math>помеѓу нормираните векторски простори <math>V</math> и <math>W</math> ([[векторски простор]]и опремени со компатибилна норма, означена со <math>\|x\|</math>) е непрекинат ако и само ако е ограничен, односно ако постои константа <math>K</math> таква што <math display="block">\|T(x)\| \leq K \|x\|</math> за сите <math>x \in V.</math> === Рамномерна (униформна) непрекинатост, непрекинатост според Хелдер и Липшиц === [[Податотека:Lipschitz_continuity.png|мини|За непрекината функција според критериумот на Lipschitz, постои двоен конус (прикажан како бела површина) чие теме може да се транслира долж графикот, така што графикот секогаш останува целосно надвор од конусот.]] Концептот за непрекинатост кај функциите помеѓу метрички простори може да се зајакне на различни начини со ограничување според тоа како <math>\delta</math> зависи од <math>\varepsilon</math> и <math>c</math> во горната дефиниција. Интуитивно, функцијата <math>f</math> дефинирана како погоре е [[Рамномерна непрекинатост|рамномерно непрекината]] ако <math>\delta</math> не зависи од точката <math>c</math>. Поточно, се бара за секој [[реален број]] <math>\varepsilon > 0</math> да постои <math>\delta > 0</math> таков што за секои <math>c, b \in X</math> за кои <math>d_X(b, c) < \delta,</math> ќе важи <math>d_Y(f(b), f(c)) < \varepsilon.</math> Така, секоја рамномерно непрекината функција е непрекината. Обратното не важи секогаш, но важи кога просторот - домен <math>X</math> е компактен. Рамномерно непрекинати функции може да се дефинираат во поопштиот случај на униформни простори.<ref>{{Наведување|last=Gaal|first=Steven A.|title=Point set topology|publisher=Dover Publications|place=New York|isbn=978-0-486-47222-5|year=2009}}, section IV.10</ref> Функцијата е Hölder-непрекината со експонент <math>\alpha</math> (реален број) ако постои константа <math>K</math> таква што за сите <math>b, c \in X,</math> е исполнето неравенството <math display="block">d_Y (f(b), f(c)) \leq K \cdot (d_X (b, c))^\alpha .</math>Секоја Хелдер-непрекината функција е рамномерно непрекината. Конкретниот случај <math>\alpha = 1</math> се нарекува непрекинатост според Липшиц, односно функцијата е Lipschitz-непрекината ако постои константа <math>K</math> таква што неравенството <math display="block">d_Y (f(b), f(c)) \leq K \cdot d_X (b, c)</math>важи за секои <math>b, c \in X.</math><ref>{{Наведување|last=Searcóid|first=Mícheál Ó|title=Metric spaces|url=https://books.google.com/books?id=aP37I4QWFRcC|publisher=Springer-Verlag|place=Berlin, New York|series=Springer undergraduate mathematics series|isbn=978-1-84628-369-7|year=2006}}, section 9.4</ref> Липшицовиот услов се јавува, на пример, во теоремата Пикард-Линделеф кој се однесува на решенијата на обичните диференцијални равенки . == Непрекинати функции помеѓу тополошки простори == Поапстрактен поим за непрекинатост е непрекинатоста на функциите помеѓу тополошки простори во кои генерално не постои формален поим за растојание, како во случајот кај [[Метрички простор|метричките простори]]. Тополошки простор е множество <math>X</math> опремено со топологија на <math>X</math> која е класа од [[Подмножество|подмножества]] на <math>X</math> кои задоволуваат неколку барања во однос на нивните унии и пресеци кои ги генерализираат својствата на [[Топка (геометрија)|отворените топки]] во метрички простори, додека сè уште е дозволено да се зборува за околини на дадена точка. Елементите на топологијата се нарекуваат отворени подмножества на <math>X</math> (во однос на топологијата). Функција <math display="block">f : X \to Y</math>помеѓу два тополошки простора ''<math>X</math>'' и <math>Y</math> е непрекината ако за секое отворено множество <math>V \subseteq Y,</math> инверзната слика <math display="block">f^{-1}(V) = \{x \in X \; | \; f(x) \in V \}</math>е отворено множество во <math>X</math>''.'' Ова значи дека <math>f</math> е функција помеѓу множествата <math>X</math> и <math>Y</math> (не на елементите на топологијата <math>T_X</math>), но непрекинатоста на <math>f</math> зависи од топологиите кои се дефинирани на <math>X</math> и на ''<math>Y \, .</math>'' Ова барање е еквивалентно на условот инверзните слики на затворените множества (кои се комплементи на отворените множества) во <math>Y</math> да се затворени во ''<math>X \, .</math>'' Екстремен пример: ако на множеството <math>X</math> е дeфинирана дискретна топологија (во која секое подмножество е отворено), сите функции <math display="block">f : X \to T</math>во кој било тополошки простор <math>T</math> се непрекинати. Од друга страна, ако <math>X</math> е опремен со aнтидискретна топологија (во која единствените отворени подмножества се празното множество и <math>X</math>) и просторот е најмалку <math>T_0</math>, тогаш единствените непрекинати функции се константните функции. Обратно, секоја функција чиј кодомен е антидискретен е непрекината. === Непрекинатост во точка === [[Податотека:Continuity_topology.svg|десно|рамка| Непрекинатост во точка: За секоја околина <math>V</math> на <math>f(x)</math>, постои околина <math>U</math> на <math>x</math> такa што <math>f(U) \subseteq V .</math>]] Преводот на [[Гранична вредност на функција|<math>(\varepsilon, \delta)</math>-дефиницијата за непрекинатост]] на јазикот на oколини нé води до следнава дефиниција за непрекинатост во точка:{{Quote frame|Функција <math>f : X \to Y</math> е непрекината во точката <math>x \in X</math> ако и само ако за секоја околина <math>V</math> на <math>f(x)</math> во <math>Y</math>, постои околина <math>U</math> на <math>x</math> во <math>X</math> т.ш. <math>f(U) \subseteq V.</math>}}Оваа дефиниција е еквивалентна на истиот исказ со околини ограничени на отворени околини и може да се преформулира на неколку начини со користење на инверзни слики наместо слики. Исто така, бидејќи секое надмножество на околина е исто така околина, и <math>f^{-1}(V)</math> е најголемото подмножество <math>U</math> од <math>X</math> такво што <math>f(U) \subseteq V,</math> оваа дефиниција може да се поедностави со следнава формулација:{{Quote frame|Функција <math>f : X \to Y</math> е непрекината во точка <math>x\in X</math> ако и само ако <math>f^{-1}(V)</math> е околина на <math>x</math> за секоја околина <math>V</math> нa <math>f(x)</math> во <math>Y .</math>}}Бидејќи отворено множество е множество кое е околина на секоја негова точка, функција <math>f : X \to Y</math> е непрекината во секоја точка од <math>X</math> ако и само ако е непрекината функција. Ако <math>X</math> и <math>Y</math> се метрички простори, еквивалентно е да се земе предвид само класата на околини на [[Топка (геометрија)|отворени топки]] со центри на <math>x</math> и <math>f(x)</math> наместо сите околини. Ова нé враќа на горенаведената <math>\varepsilon-\delta</math> дефиниција на непрекинатост во контекст на метрички простори. Во општите тополошки простори, не постои поим за близина или растојание. Меѓутоа, ако целниот простор е простор на Хаусдорф, сепак е точно дека ''<math>f</math>'' е непрекината во <math>x_0</math> ако и само ако границата на ''<math>f</math>'' кога <math>x</math> се стреми кон ''<math>x_0</math>'' е <math>f(x_0)\, .</math> Во изолирана точка на доменот, секоја функција е непрекината. За дадено <math>x \in X,</math> функција <math>f : X \to Y</math> е непрекината во <math>x</math> ако и само ако за секој филтер <math>\mathcal{B}</math> на <math>X</math> што конвергира кон <math>x</math> во <math>X,</math> што се запишува <math>\mathcal{B} \to x,</math> мора да важи <math>f(\mathcal{B}) \to f(x)</math> во <math>Y.</math> Ако <math>\mathcal{N}(x)</math> е филтер на околини за <math>x</math>, тогаш <math>f : X \to Y</math> е непрекината во <math>x</math> ако и само ако <math>f(\mathcal{N}(x)) \to f(x)</math> во <math>Y.</math> {{Sfn|Dugundji|1966}} Покрај тоа, ова се случува ако и само ако префилтерот <math>f(\mathcal{N}(x))</math> е база на филтерот за филтерот од околини на <math>f(x)</math> во <math>Y.</math> {{sfn|Dugundji|1966|pp=211–221}} === Алтернативни дефиниции === Постојат неколку еквивалентни дефиниции за тополошка структура; според тоа, постојат неколку еквивалентни начини за дефинирање на непрекината функција. ==== Низи и мрежи ==== Во неколку контексти, топологијата на просторот е погодно специфицирана преку на граничните точки. Ова често се прави со дефинирање кога некоја точка е [[гранична вредност на низа]]. Сепак, за некои простори кои во некоја смисла се преголеми, се одредува и кога точка е гранична вредност на поопшти множества од точки индексирани со насочени множества, познати како мрежи. Функција е (Хајне-)непрекината само ако ги пресликува лимесите на низи во лимеси на низи. Во првиот случај, зачувувањето на лимесите е и доволно; во вториот, функцијата може да ги запазува сите лимеси на низи, но сепак да не биде непрекината, а зачувувањето на мрежите е потребен и доволен услов. Подетално, функција <math>f : X \to Y</math> е '''секвенцијално непрекината''' ако секогаш кога некоја низа <math>\left(x_n\right)</math> во <math>X</math> конвергира кон граница <math>x,</math> низата <math>\left(f\left(x_n\right)\right)</math> конвергира кон <math>f(x).</math> Така, секвенцијално непрекинатите функции „ги зачувуваат секвенцијалните граници“. Секоја непрекината функција е секвенцијално непрекината. Ако <math>X</math> е еден-бројлив простор и важи броивиот избор, тогаш важи и обратното: секоја функција што ги зачувува секвенцијалните лимеси е непрекината. Конкретно, ако <math>X</math> е метрички простор, секвенцијалната непрекинатост и „обичната“ непрекинатост се еквивалентни. За просторите што не се еден-бројливи, секвенцијалната непрекинатост може да биде строго послаба од непрекинатоста. (Просторите за кои двете својства се еквивалентни се нарекуваат секвенцијални простори.) Ова ни дава мотивација да разгледуваме мрежи наместо низи во општите тополошки простори. Непрекинатите функции ги зачувуваат лимесите на мрежите, и обратно, ова својство ги карактеризира непрекинатите функции. На пример, разгледајте го случајот на реалните функции со една реална променлива:<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=wTmgDQAAQBAJ|title=Calculus and Analysis in Euclidean Space|last=Shurman|first=Jerry|publisher=Springer|year=2016|isbn=978-3-319-49314-5|edition=illustrated|pages=271–272}}</ref> {{math theorem | name = Теорема | note = | style = | math_statement = Нека <math>f : A \subseteq \R \to \R</math> е непрекината во <math>x_0</math> (во смисла на <math>\epsilon-\delta</math> непрекинатост). Нека <math>\left(x_n\right)_{n\in \N}</math> е низа која кoнвергира кон <math>x_0</math> (таква низа секогаш постои, на пример, <math>x_n = x</math> за секој <math>n</math>); бидејќи <math>f</math> е непрекината во <math>x_0</math>. }} {{collapse top|title=Доказ|left=true}} <math display=block>(\forall \epsilon > 0)\, (\exists \delta_{\epsilon} > 0): 0 < |x-x_0| < \delta_{\epsilon} \implies |f(x)-f(x_0)| < \epsilon.\quad (*)</math> За секој таков <math>\delta_{\epsilon}</math> може да најдеме природен број <math>\nu_{\epsilon} > 0</math> така што за секој <math>n > \nu_{\epsilon},</math> важи <math display=block>|x_n-x_0| < \delta_{\epsilon},</math> бидејќи <math>\left(x_n\right)_{n\in \N}</math> конвергира кон <math>x_0</math>; ова заедно со <math>(*)</math> дава <math display=block>(\forall \epsilon > 0) \,(\exists \nu_{\epsilon} > 0) \,(\forall n > \nu_{\epsilon}): |f(x_n)-f(x_0)| < \epsilon</math> што значи дека <math>f</math> е секвенцијално непрекината. Обратно, нека <math>f</math> е секвенцијално непрекината. Ако претпоставиме дека <math>f</math> не е непрекината во <math>x_0 ,</math> тогаш <math display=block>(\exists \epsilon > 0)\, (\forall \delta_{\epsilon} > 0) \, (\exists x_{\delta_{\epsilon}}): 0 < |x_{\delta_{\epsilon}}-x_0| < \delta_\epsilon \implies |f(x_{\delta_{\epsilon}})-f(x_0)| > \epsilon</math> тогаш може да земеме <math>\delta_{\epsilon}=1/n,\,\forall n > 0</math> и нека соодветната точка е <math>x_{\delta_{\epsilon}} =: x_n</math>. На овој начин дефиниравме низа <math>(x_n)_{n \in \N}</math> т.ш. <math display=block>(\forall n > 0) \quad |x_n-x_0| < \frac{1}{n},\quad |f(x_n)-f(x_0)| > \epsilon</math> од конструкцијата <math>x_n \to x_0 ,</math> но <math>f(x_n) \not\to f(x_0)</math>, што противречи на претпоставката за секвенцијална непрекинатост. <math>\blacksquare</math> {{collapse bottom}} ==== Дефиниции преку операторот затворач и операторот внатрешност ==== Непрекинатоста може да се дефинира и преку операторот внатрешност: функцијата <math>f : X \to Y</math> помеѓу тополошки простори е непрекината ако и само ако за секое подмножество <math>B \subseteq Y,</math><math display="block">f^{-1}\left(\operatorname{int}_Y B\right) ~\subseteq~ \operatorname{int}_X\left(f^{-1}(B)\right).</math> Во однос на операторот затворач функција, <math>f : X \to Y</math> е непрекината ако и само ако за секое подмножество <math>A \subseteq X,</math><math display="block">f\left(\operatorname{cl}_X A\right) ~\subseteq~ \operatorname{cl}_Y (f(A)).</math>Ова значи дека, за даден елемент <math>x \in X</math> кој му припаѓа на затворачот нa подмножество <math>A \subseteq X,</math> <math>f(x)</math> мора да му припаѓа на затворачот на <math>f(A)</math> во <math>Y.</math> Ако речеме дека точка <math>x</math> е {{Em|блиска (атхерентна) на}} подмножество <math>A \subseteq X</math> кога <math>x \in \operatorname{cl}_X A,</math> тогаш може да ја дефинираме непрекинатоста поразбирливо: <math>f</math> е непрекината ако и само ако за секое подмножество <math>A \subseteq X,</math> <math>f</math> ги пресликува точките кои се блиски на <math>A</math> вo точки кои се блиски на <math>f(A).</math> Слично, <math>f</math> е непрекината во фиксна дадена точка <math>x \in X</math> ако и само ако кога <math>x</math> е блиска точка на подмножество <math>A \subseteq X,</math> тогаш <math>f(x)</math> е блиска на <math>f(A).</math> Наместо еден тополошки простор <math>X</math> да се специфицираат преку неговите отворени подмножества, секоја топологија на <math>X</math> може поинаку да се определи опреку операторот затворач или преку операторот внатрешност. Поточно, функцијата што го пресликува подмножество <math>A</math> од тополошкиот простор <math>X</math> во неговиот тополошки затворач <math>\operatorname{cl}_X A</math> ги задоволува аксиомите на Куратовски за затворач. Обратно, за секој оператор затворач <math>A \mapsto \operatorname{cl} A</math> постои единствена топологија <math>\tau</math> на <math>X</math> (конкретно, <math>\tau := \{ X \setminus \operatorname{cl} A : A \subseteq X \}</math>) така што за секое подмножество <math>A \subseteq X,</math> сликата <math>\operatorname{cl} A</math> е еднаква на тополошкиот затворач <math>\operatorname{cl}_{(X, \tau)} A</math> на <math>A</math> во <math>(X, \tau).</math> Ако секое од множествата <math>X</math> и <math>Y</math> е поврзано со оператори затворачи (и двата означени со <math>\operatorname{cl}</math>), тогаш пресликувањето <math>f : X \to Y</math> е непрекинато ако и само ако <math>f(\operatorname{cl} A) \subseteq \operatorname{cl} (f(A))</math> за секое подмножество <math>A \subseteq X.</math> Слично на тоа, пресликувањето со кое подмножество <math>A</math> на <math>X</math> се пресликува во неговата тополошка внатрешност <math>\operatorname{int}_X A</math> се дефинира како оператор внатрешност. Обратно, секој оператор внатрешност <math>A \mapsto \operatorname{int} A</math> индуцира единствена топологија <math>\tau</math> на <math>X</math> (конкретно, <math>\tau := \{ \operatorname{int} A : A \subseteq X \}</math>) таква што за секој <math>A \subseteq X,</math> сликата <math>\operatorname{int} A</math> е еднаква на тополошката внатрешност <math>\operatorname{int}_{(X, \tau)} A</math> на <math>A</math> во <math>(X, \tau).</math> Ако на секое од множествата <math>X</math> и <math>Y</math> му е придружен оператор за внатрешност (и двата означени со <math>\operatorname{int}</math>) тогаш пресликувањето <math>f : X \to Y</math> е непрекинато ако и само ако <math>f^{-1}(\operatorname{int} B) \subseteq \operatorname{int}\left(f^{-1}(B)\right)</math> за секое подмножество <math>B \subseteq Y.</math> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://math.stackexchange.com/q/1209229|title=general topology - Continuity and interior|work=Mathematics Stack Exchange}}</ref> ==== Филтри и префилтри ==== {{Главна|Filters in topology}} Непрекинатоста може да се карактеризира и преку филтрите. Функција <math>f : X \to Y</math> е непрекината ако и само ако секогаш кога филтер <math>\mathcal{B}</math> на <math>X</math> конвергира во <math>X</math> кон точка <math>x \in X,</math> тогаш префилтерот <math>f(\mathcal{B})</math> конвергира во <math>Y</math> кон <math>f(x).</math> Оваа карактеризација останува вистинита ако зборот „филтер“ се замени со „префилтер“. {{Sfn|Dugundji|1966}} === Својства === Ако <math>f : X \to Y</math> и <math>g : Y \to Z</math> се непрекинати, тогаш непрекинато пресликување е и нивниот состав <math>g \circ f : X \to Z.</math> Ако <math>f : X \to Y</math> е непрекинато и * <math>X</math> е компактен, тогаш <math>f(X)</math> е компактен. * <math>X</math> е сврзан, тогаш <math>f(X)</math> е сврзан. * <math>X</math> е пат-сврзан, тогаш <math>f(X)</math> е пат-сврзан. * <math>X</math> е Линделефов, тогаш <math>f(X)</math> е Линделефов. * <math>X</math> е раздвојлив, тогаш <math>f(X)</math> е раздвојлив. Можните топологии на фиксно множество ''X'' се делумно подредени: се вели дека топологија <math>\tau_1</math> е погруба од друга топологија <math>\tau_2</math> (ознака: <math>\tau_1 \subseteq \tau_2</math> ) ако секое отворено подмножество во однос на <math>\tau_1</math> е отворено и во однос на <math>\tau_2.</math> Тогаш, пресликувањето идентитет <math display="block">\operatorname{id}_X : \left(X, \tau_2\right) \to \left(X, \tau_1\right)</math>е непрекинато ако и само ако <math>\tau_1 \subseteq \tau_2</math> (види и споредба на топологии). Поопшто, непрекината функција <math display="block">\left(X, \tau_X\right) \to \left(Y, \tau_Y\right)</math>останува непрекината ако топологијата <math>\tau_Y</math> се замени со погруба топологија и/или ако <math>\tau_X</math> се замени со пофина топологија. === Хомеоморфизми === Симетричен на концептот на непрекинато пресликување е поимот за отворен пресликување, при кое {{Em|сликите}}на на отворени множества се отворени множества. Ако отвореното пресликување <math>f</math> има [[инверзна функција]], таа е непрекината. Исто така, ако непрекинато пресликување <math>g</math> има инверзно, тоа е отворено. За дадена [[Биекција|биективна]] непрекината функција <math>f</math> помеѓу два тополошки простори, инверзната функција <math>f^{-1}</math> не мора да биде непрекината. Биективна непрекината функција чија инверзна функција е непрекината се нарекува {{Em|[[хомеоморфизам]]}} . Ако доменот на непрекината биекција е компактен простор и неговиот кодомен е Хаусдорфов, тогаш таа биекција е хомеоморфизам. === Дефинирање на топологии преку непрекинати функции === Нека е дадена функција <math display="block">f : X \to S,</math>каде што <math>X</math> е тополошки простор, а <math>S</math> е множество (без специфицирана топологија). Финална (крајна) топологија на <math>S</math> се дефинира како топологија во која подмножество <math>A</math> од <math>S</math> е отворено ако <math>f^{-1}(A)</math> е отворено во ''<math>X \, .</math>'' Ако <math>S</math> има постоечка топологија, <math>f</math> е непрекинато во однос на оваа топологија ако и само ако постоечката топологија е погруба од финалната топологија на ''<math>S\, .</math>'' Така, финалната топологија е најфината топологија на <math>S</math> во однос на која <math>f</math> е непрекинато. Ако <math>f</math> е [[Сурјективна функција|сурјекција]], оваа топологија канонски се идентификува со фактор-топологијата во однос на еквиваленцијата дефинирана со ''<math>f\, .</math>'' Дуално, за функција <math>f</math> од множество <math>S</math> во тополошки простор ''<math>X \, ,</math>'' иницијална (почетна) топологија на <math>S</math> се дефинира како топологија составена од множествата <math>A</math> од <math>S</math> за кои <math>A = f^{-1}(U)</math> за некое отворено подмножество <math>U</math> од ''<math>X\, .</math>'' Ако <math>S</math> има постоечка топологија, <math>f</math> е непрекината во однос на оваа топологија ако и само ако постоечката топологија е пофина од почетната топологија на ''<math>S\, .</math>'' Така, почетната топологија е најгрубата топологија на <math>S</math> во однос на која <math>f</math> е непрекината. Ако <math>f</math> е инекција, оваа топологија е канонски идентична со потпростор-топологијата на ''<math>S\, ,</math>'' гледано како подмножество на ''<math>X\, .</math>'' Топологија на множество <math>S</math> е еднозначно одредена од класата на сите непрекинати функции <math>S \to X</math> во сите тополошки простори ''<math>X\, .</math>'' Дуално, слична идеја може да се примени на пресликувањата <math>X \to S.</math> == Поврзани поими == Ако <math>f : S \to Y</math> е непрекината функција oд нeкое подмножество <math>S</math> вo тoпoлoшки пpостор ''<math>X\, ,</math>'' тогаш <templatestyles src="Template:Visible anchor/styles.css" />{{Em|{{visible anchor|непрекинато проширување|Непрекинато проширување}}}} на <math>f</math> над <math>X</math> е секоја непрекината функција <math>F : X \to Y</math> за која важи: <math>F(s) = f(s)</math> за секој <math>s \in S,</math> што често се запишува <math>f = F\big\vert_S.</math> Со други зборови, таква е секоја непрекината функција <math>F : X \to Y</math> за која <math>f</math> е нејзина рестрикција на <math>S.</math> Овој поим се користи, на пример, во теоремата за проширување на Тице ([[Tietze extension theorem]]) и во теоремата на Хан-Банах. Ако <math>f : S \to Y</math> не е непрекината, тогаш таа не може да има непрекинато проширување. За Хаусдорфов простор <math>Y</math> и густо подмножество <math>S</math> на <math>X,</math> ако постои непрекинато проширување на <math>f : S \to Y</math> на <math>X,</math> тогаш тоа e eдинствено. Teоремата на Блумберг гласи: ако <math>f : \R \to \R</math> е произволна функција, тогаш постои густо подмножество <math>D</math> на <math>\R</math> т.ш. рестрикцијата <math>f\big\vert_D : D \to \R</math> е непрекината. Со други зборови, сeкоја функција <math>\R \to \R</math> има рестрикција на некое густо подмножество <math>D</math> на <math>\R</math> на кое таа е непрекината. Во различни други математички области концептот на непрекинатост се користи во различни, но поврзани значења. На пример, во теоријата за подредување, функција за зачувување на подредувањето <math>f : X \to Y</math> помеѓу одредени типови на делумно подредени множества <math>X</math> и <math>Y</math> е непрекинато ако за секое насочено подмножество <math>A</math> на <math>X,</math> имаме <math>\sup f(A) = f(\sup A).</math> Овдека <math>\,\sup\,</math> е супремум во однос на подредувањата на <math>X</math> и <math>Y,</math> соодветно. Овој поим за непрекинатост е ист како тополошката непрекинатост кога делумно подредените множества се снабдени со топологијата на Скот .<ref>{{Наведена книга|title=Non-Hausdorff Topology and Domain Theory: Selected Topics in Point-Set Topology|url=https://archive.org/details/nonhausdorfftopo0000goub|last=Goubault-Larrecq|first=Jean|publisher=Cambridge University Press|year=2013|isbn=978-1107034136}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/continuouslattic0000unse|title=Continuous Lattices and Domains|last=Gierz|first=G.|last2=Hofmann|first2=K. H.|last3=Keimel|first3=K.|last4=Lawson|first4=J. D.|last5=Mislove|first5=M. W.|last6=Scott|first6=D. S.|publisher=Cambridge University Press|year=2003|isbn=0521803381|series=Encyclopedia of Mathematics and its Applications|volume=93|url-access=registration}}</ref> Во теоријата на категории, функтор <math display="block">F : \mathcal C \to \mathcal D</math>помеѓу две категории се нарекува {{Em|[[Непрекинат функтор|непрекинат]]}} ако комутира со мали лимеси. Тоа значи, <math display="block">\varprojlim_{i \in I} F(C_i) \cong F \left(\varprojlim_{i \in I} C_i \right)</math>за секое мал (т.е. индексирано со множество <math>I,</math> за разлика од класа) дијаграм на објекти во <math>\mathcal C</math> . {{Em|[[Простор на непрекинатост]]}} е генерализација на метрички простори,<ref>{{Наведено списание|last=Flagg|first=R. C.|year=1997|title=Quantales and continuity spaces|url=https://archive.org/details/algebra-universalis_1997_37_3/page/257|journal=Algebra Universalis|volume=37|issue=3|pages=257–276|citeseerx=10.1.1.48.851|doi=10.1007/s000120050018}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Kopperman|first=R.|year=1988|title=All topologies come from generalized metrics|url=https://archive.org/details/sim_american-mathematical-monthly_1988-02_95_2/page/4|journal=American Mathematical Monthly|volume=95|issue=2|pages=89–97|doi=10.2307/2323060|jstor=2323060}}</ref> во кој се користи концептот на квантали, и кој може да се користи за обединување на поимите за метрички простори и домени.<ref>{{Наведено списание|last=Flagg|first=B.|last2=Kopperman|first2=R.|year=1997|title=Continuity spaces: Reconciling domains and metric spaces|url=https://archive.org/details/sim_theoretical-computer-science_1997-04-30_177_1/page/111|journal=Theoretical Computer Science|volume=177|issue=1|pages=111–138|doi=10.1016/S0304-3975(97)00236-3|doi-access=free}}</ref> == Поврзано == * [[Гранична вредност на функција]] * [[Функција за зачувување на насоката]] — аналог на непрекината функција во дискретни простори. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Continuity (functions)}} * [https://www.jobilize.com/online/course/0-9-m43053 За непрекинатите функции] {{mk}} * [https://eprints.ugd.edu.mk/4339/1/%D0%9F%D0%A0%D0%95%D0%A1%D0%9B%D0%98%D0%9A%D0%A3%D0%92%D0%90%D0%8A%D0%90%20%D0%9A%D0%9E%D0%98%20%D0%A1%D0%95%20%D0%9F%D0%9E%D0%9C%D0%95%D0%83%D0%A3%20%D0%9D%D0%95%D0%9F%D0%A0%D0%95%D0%9A%D0%98%D0%9D%D0%90%D0%A2%D0%98.pdf Преслиукувања кои се помеѓу непрекинати и рамномерно непрекинати] {{mk}} {{Математичка анализа}} [[Категорија:Бесконечност]] [[Категорија:Мисловни опити]] [[Категорија:Теорија на веројатноста]] [[Категорија:Христијанска филозофија]] [[Категорија:Христијанска апологетика]] [[Категорија:Блез Паскал]] itu2zangv29089vpzn8m28f19sz6100 0 36394 5642254 5326001 2026-10-09T08:25:06Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Погубени за кривоверство]] → [[Категорија:Погубени за ерес]] 5642254 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=октомври 2009}} [[Податотека:Giordano Bruno.jpg|thumb|right|Џордано Бруно]] '''Џордано Бруно''' ([[Нол]], [[март]] [[1548]] – [[Рим]], [[17 февруари]] [[1600]]) бил [[италија]]нски [[филозоф]], типичен претставник на антисхоластичката ренесанса на филозофијата.<ref>Pogge, Richard W. "The Folly of Giordano Bruno". Ohio State University Department of Astronomy. Updated February 24, 2014. http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Essays/Bruno.html</ref> Џордано Бруно ги негирал [[Христијанство|христијанските]] догми, сметал дека [[филозофија]]та и [[теологија]]та се неспоиви и многу се спротивставувал на христијанското сфаќање на [[Господ]] како личност. Создал [[Пантеизам|пантеистичка]] теорија според која сѐ се состои од вечното движење. Во науката за [[вселена]]та го отфрлил учењето на [[Аристотел]] и на [[Птоломеј]] и ја прифатил науката на [[Коперник]]. Поради своите слободарски идеи се нашол под удар на инквизицијата која, по седум годишна истрага, на плоштадот Кампо деи Фиори во [[Рим]] го спалиле. Учел античка, арапска и сколастичка филозофија. Подучувал дека вселената е бескрајна и дека постојат многу светови. Поради ваквото учење тој бил уапсен и седум години бил измачуван со цел да го промени своето мислење и учење но безуспешно, тој останал доследен на своите учења. == Наводи == {{наводи}} {{Италија-биог-никулец}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Бруно, Џордано}} [[Категорија:Италијански филозофи]] [[Категорија:Антисхоластичка ренесанса]] [[Категорија:Италијански астрономи]] [[Категорија:Космолози]] [[Категорија:Погубени за ерес]] [[Категорија:Писатели на латински јазик]] [[Категорија:Родени во 1548 година]] [[Категорија:Починати во 1600 година]] nq096dzzozd6evge0hm2i1lejh1l9rv 0 42386 5642098 5291859 2026-10-08T19:45:30Z Andrew012p 85224 /* Надворешни врски */ 5642098 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Стаорец | fossil_range = ран [[плеистоцен]] - денес | image = Rattus norvegicus 1.jpg | image_width = 250п | image_caption = сив стаорец (''Rattus norvegicus'') | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордови]] | classis = [[Цицачи]] | ordo = [[Глодачи]] | superfamilia = [[Muroidea]] | familia = [[Глувци]] | subfamilia = [[Murinae]] | genus = '''''Rattus''''' | genus_authority = -Fischer de Waldheim-, 1803. | subdivision_ranks = видови | subdivision = 50 видови<br /> }} [[Податотека:Rat diabetic.jpg|мини|десно|200px|Домашен стаорец, кој боледува од [[Diabetes mellitus]], односно болест на метаболизмот. Болест од која може да заболат и луѓето.]] [[Податотека:20. Одделување на плазма и серум.ogg|мини|Одделување на [[Крвна плазма|плазма]] и серум од [[крв]] од стаорец.]] '''Стаорец (''Rattus'')''' ― [[род (биологија)|род]] на глувчовиден [[глодачи|глодач]] од средна големина (над 12&nbsp;cm) и маса (до 500g). Овој род содржи педестина [[вид (биологија)|видови]] со потекло од територијата на [[Азија]], а чив ареал на распространување е [[Стар Свет|Стариот Свет]]. Две најпознати, што се однесува на значењето на човековата популација се: * [[Сив стаорец|сив, патнички или норвешки стаорец]] (''Rattus norvegicus'') * [[Црн стаорец]] (''Rattus rattus''). Стаорците често живеат на места блиску до човековите [[населба|населби]], или во домовите на луѓето кои всушност изобилуваат со храна. Штетата која понекогаш ја прават се главната причина за именување на стаорците како штетници и дава повод за бројни [[дератизација|дератизации]]. Исто така, податокот дека тој е предизвикувач на (црната) [[чума]] ([[бактерија]] ''-{Yersinia pestis}-'' која живее во [[Болва|болвите]] кои се паразити на црниот стаорец) ги прави стаорците пренесувачи на уште неколку човечки [[паразит]]и, кои прават големи проблеми во [[хигиена]]та на големите [[град]]ови. И покрај големиот негативен став кон стаорците, сепак тие се големи љубимци на луѓето, кои ги чуваат како домашни миленици. === Видови на стаорци === * Род ''Rattus'' ** ''[[Sunburned Rat|Rattus adustus]]'' ** ''[[Rattus annandalei]]'' ** ''[[Rice-field rat|Rattus argentiventer]]'' ** ''[[Rattus baluensis]]'' ** ''[[Rattus bontanus]]'' ** ''[[Rattus boulos]]'' ** ''[[Nonsense Rat|Rattus burrus]]'' ** ''[[Rattus colletti]]'' ** ''[[Rattus elaphinus]]'' ** ''[[Rattus enganus]]'' ** ''[[Rattus everetti]]'' ** ''[[Polynesian Rat|Rattus exulans]]'' ** ''[[Rattus feliceus]]'' ** ''[[Rattus foramineus]]'' ** ''[[Bush Rat|Rattus fuscipes]]'' ** ''[[Rattus giluwensis]]'' ** ''[[Rattus hainaldi]]'' ** ''[[Rattus hoffmani]]'' ** ''[[Rattus hoogerwerfi]]'' ** ''[[Rattus jobiensis]]'' ** ''[[Rattus koopmani]]'' ** ''[[Rattus korinchi]]'' ** ''[[Rattus leucopus]]'' ** ''[[Rattus losea]]'' ** ''[[Rattus lugens]]'' ** ''[[Australian Swamp Rat|Rattus lutreolus]]'' ** ''[[Maclear's Rat|Rattus macleari]]'' ** ''[[Rattus marmosurus]]'' ** ''[[Rattus mindorensis]]'' ** ''[[Rattus mollicomulus]]'' ** ''[[Rattus montanus]]'' ** ''[[Rattus mordax]]'' ** ''[[Rattus morotaiensis]]'' ** ''[[Bulldog Rat|Rattus nativitatis]]'' ** ''[[Rattus nitidus]]'' ** ''[[Brown Rat|Rattus norvegicus]]'' ** ''[[Rattus novaeguineae]]'' ** ''[[Rattus osgoodi]]'' ** ''[[Rattus palmarum]]'' ** ''[[Rattus pelurus]]'' ** ''[[Rattus praetor]]'' ** ''[[Rattus ranjiniae]]'' ** ''[[Black Rat|Rattus rattus]]'' ** ''[[Rattus sanila]]'' ** ''[[Rattus sikkimensis]]'' ** ''[[Rattus simalurensis]]'' ** ''[[Rattus sordidus]]'' ** ''[[Rattus steini]]'' ** ''[[Rattus stoicus]]'' ** ''[[Rattus tanezumi]]'' ** ''[[Rattus tawitawiensis]]'' ** ''[[Rattus timorensis]]'' ** ''[[Rattus tiomanicus]]'' ** ''[[Rattus tunneyi]]'' ** ''[[Rattus turkestanicus]]'' ** ''[[Rattus villosissimus]]'' ** ''[[Rattus xanthurus]]'' ==Стаорецот како тема во уметноста и во популарната култура== [[Податотека:Rat temple.jpg|thumb|right|Стаорците се сметани за свети животни во [[Индија]] и слободно се движат во [[Карни Мата]] храмот]] [[Податотека:Rat shoulder.jpg|thumb|200px|Домашен стаорец, трениран да седи на рамото од човекот]] ===Стаорецот како тема во книжевноста=== * „[[Ловец на стаорци]]“ — расказ на рускиот писател [[Александар Грин]].<ref>Aleksandar Grin, ''Pacolovac''. Beograd: Rad, 1979, стр. 110-150.</ref> * „Во земјата Капу-Чима царот стаор замок имал“ — песна на македонскиот писател [[Славко Јаневски]].<ref>Славко Јаневски, ''Коренот на стеблото ја надминува мерата на нивните разуми''. Скопје: Темплум, 2014, стр. 65-67.</ref> * „Стаорец“ — расказ на рускиот писател [[Јуриј Мамлеев]].<ref>Јуриј Мамлеев, ''Вампир-психопат'', Темплум, Скопје, 2022, стр. 118-127.</ref> * „Стрелба“ — расказ на Јуриј Мамлеев.<ref>Јуриј Мамлеев, ''Вампир-психопат'', Темплум, Скопје, 2022, стр. 62-66.</ref> * „Стаорци“ — [[роман]] на полскиот писател [[Адолф Рудницки]] од 1932 година.<ref>Djorđe Živanović, „Adolf Rudnjicki“, во: Adolf Rudnjicki, ''Zlatni prozori''. Beograd: Rad, 1961, стр. 121.</ref> * „Стаорци кои се селат“ — песна на германскиот поет [[Хајнрих Хајне]].<ref>Hajnrih Hajne, ''Pesme''. Beograd: Rad, 1964, стр. 4-5.</ref> * „Стаорците од Штутгарт“ — краток расказ на македонската писателка [[Оливера Ќорвезироска]] од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 26-27.</ref> ===Стаорецот како мотив во музиката=== * „Салата од стаорци“ (англиски: ''Rat Salad'') — песна на британската [[хард-рок]] група [[Блек сабат]] (''Black Sabbath'') од 1970 година.<ref>[https://www.discogs.com/Black-Sabbath-Paranoid/master/302 DISCOGS, Black Sabbath ‎– Paranoid (пристапено на 31.8.2019)]</ref> * „Враќање на стаорецот“ (англиски: ''Return Of The Rat'') — песна на американската [[Панк рок|панк]]-група [[Вајперс]] (''Wipers'') од 1980 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=DTqUoSF8mJA YouTube, Wipers - Is This Real? LP (пристапено на 14.6.2017)]</ref> * „Градско бебе нападнато од стаорци“ (англиски: ''City Baby Attacked By Rats'') — песна од истоименито музички албум на британската панк-рок група ''G.B.H.'' од 1982 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/18828-Charged-GBH-City-Baby-Attacked-By-Rats DISCOGS, Charged G.B.H* – City Baby Attacked By Rats (пристапено на 28.10.2022)]</ref> * „Лет на стаорецот“ ([[англиски]]: ''Flight of the Rat'') — песна на англиската хард-рок група [[Дип Парпл]] (''Deep Purple'') од 1970 година.<ref>''Deep Purple in Rock'', EMI Records, 7243 8 34019 2 5, 1995.</ref> * „Смачкан стаорец и африканска дива свиња“ ([[англиски]]: ''Pressed Rat And Warthog'') — песна на британската [[Рок-музика|рок-група]] [[Крим]] (''Cream'') од 1968 година.<ref>[https://www.discogs.com/Cream-Wheels-Of-Fire/master/35706, Discogs, Cream (2) ‎– Wheels Of Fire (пристапено на 29.1.2019)]{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * „Стаорци“ (англиски: ''Rats'') — песна на американската рок-група [[Перл Џем]] (''Pearl Jam'') од 1993 година.<ref>[https://www.www.discogs.com/master/73754-Pearl-Jam-Vs Discogs, Pearl Jam – Vs. (пристапено на 8.6.2023)]{{Мртва_врска|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * „Стаорци“ (англиски: ''Rats'') — песна на британската [[Панк-рок|панк-рок]] група [[Сабхјуманс]] (''Subhumans'').<ref>[https://www.discogs.com/master/10130-Subhumans-Time-Flies-Rats Subhumans – Time Flies + Rats (пристапено на 12.11.2024)]</ref> * „Rattus Norvegicus“ (''Rattus Norvegicus'') — албум на англиската рок-група [[Стренглерс]] (''Stranglers'') од 1977 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=32MdbjsfxEs The Stranglers - Rattus Norvegicus (Full Album) - YouTube (пристапено на 27.9.2016)]</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Rats}} [[Категорија:Глодачи]] [[Категорија:Стаорци| ]] ds1g1jdk3xfut3wdzc31exsnwa8uaxs 0 44889 5642137 5565534 2026-10-08T23:20:46Z Buli 2648 /* Историја */ 5642137 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место |name = Валета |official_name = |other_name = |native_name = |nickname = |settlement_type = [[град]] и [[општина]] |total_type = |motto = <!-- images and maps -----------> |image_skyline = Malta 230915 Valletta 03.jpg |imagesize = 300px |image_caption = | image_flag = Flag of Valletta, Malta.svg |image_shield = Insigne Valettae coronatum.svg |image_map = Valletta-map.svg |mapsize = |map_caption = Местоположба на Валета во рамките на [[Малта]] |pushpin_map = <!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> |pushpin_label_position = none<!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_map_caption = |pushpin_mapsize = <!-- Location ------------------> |subdivision_type = |subdivision_name = {{знаме|Malta}} |subdivision_type1 = |subdivision_name1 = |subdivision_type2 = |subdivision_name2 = <!-- Smaller parts (e.g. boroughs of a city) and seat of government --> |seat_type = |seat = |parts_type = |parts_style = |p1 = <!-- Politics -----------------> |leader_title = [[градоначалник]] |leader_name = [[Алексеј Дингли]] |leader_party = |established_title = |established_date = <!-- Area ---------------------> |area_footnotes = |area_total_km2 =0.8 <!-- Elevation --------------------------> |elevation_footnotes = |elevation_m =56 |elevation_max_m = |elevation_min_m = <!-- Population -----------------------> |population_as_of = март 2011 |population_footnotes = |population_note = |population_total =6966 |population_density_km2 = |population_demonym = <!-- General information ---------------> |time_zone = [[Central European Time|CET]] |utc_offset = +1 |time_zone_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] |utc_offset_DST = +2 |coordinates_type = type:city_region:MT |latd=35 |latm=53 |lats=52 |latNS=N |longd=14 |longm=30 |longs=45 |longEW=E <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type = |postal_code = |area_code_type = |area_code = 356 |blank_name = |blank_info = |blank1_name = |blank1_info = |website = {{official|http://www.cityofvalletta.org/}} |footnotes = }} '''Валета''' ([[малтешки јазик|малт.]] ''Valletta'') е главниот град на [[Малта]], кој се наоѓа во најголемиот [[остров]] на истоимената [[држава]]. Населението на Валета е околу 6315, според пописот од [[2005]] година. Градот е вклучен во [[1980]] година под [[УНЕСКО]]. == Потекло на поимот == Официјалното име кое е дадено на градот било Humillima Civitas Valletta, т.е. град посветен на пониженоста, меѓутоа, поради своите бистиони и тврдини, заедно со убавината на барокните згради долж тесните улици, Валета станал познат и како ''Superbissima'' - „Величествена“ помеѓу владејачките куќи на [[Европа]]. На [[малтешки јазик]] тој обичаено се нарекува Il-Belt, што едноставно значи „[[град]]“. == Историја == === Рано минато на подрачјето === Подрачјето на денешна Валета се наоѓа на полуостровот Шиберас, кој се протега меѓу Големото пристаниште и пристаништето Марсамшет. Поради својата положба, полуостровот имал стратегиска важност за одбраната и контролата на пристаништата на Малта. Во минатото, меѓутоа, тој не бил развиен како поголемо населено место. Пред основањето на градот во XVI век, на полуостровот се наоѓале претежно карпести предели и одбранбени објекти, меѓу кои и кулата „Свети Елмо“ на неговиот североисточен крај. Малта во текот на антиката била под власт на повеќе средоземни сили, меѓу кои Феникијците, Картагинците и Римјаните, а подоцна и на Византијците и Арапите. Сепак, историјата на Валета како град започнала дури во XVI век, кога Редот на Свети Јован одлучил да изгради ново утврдено седиште на полуостровот Шиберас. === Основање на градот === По [[Опсада на Родос (1522)|освојувањето на Родос]] од Османлиите во 1522 година, Редот на Свети Јован извесно време немал постојано седиште. Во 1530 година, со одлука на императорот [[Карло V (Свето Римско Царство)|Карло V]], редот се населил на Малта, каде што своето главно седиште го воспоставил во [[Биргу]], во областа на Големото пристаниште. Полуостровот Шиберас бил разгледуван како можно место за изградба на ново седиште уште пред доаѓањето на витезите на островот, но планот бил реализиран дури по Големата опсада на Малта во 1565 година. За време на Големата опсада, османлиската војска се обидела да го освои островот и да го отстрани Редот на Свети Јован од неговата стратегиска положба во Средоземјето. По повеќемесечни борби, опсадата завршила со повлекување на османлиските сили во септември 1565 година. Искуството од опсадата ги истакнало слабостите на постојните утврдувања и потребата од изградба на нов, посилен одбранбен центар. Големиот мајстор [[Жан Паризо де Валет]] се заложил за изградба на утврден град на полуостровот Шиберас, од каде што можеле да се контролираат пристапите кон двете пристаништа. Камен-темелникот на новиот град бил поставен на 28 март 1566 година од големиот мајстор де Валет, по кого градот го добил името. Плановите за градот и неговите утврдувања ги изработил италијанскиот воен инженер Франческо Лапарели, испратен од папата Пиј V. Во изградбата учествувал и малтешкиот архитект Џироламо Касар, кој подоцна продолжил со работата по заминувањето на Лапарели од Малта. Проектот бил поддржан и со средства од европски владетели, вклучувајќи го шпанскиот крал Филип II. Градот бил планиран како утврдена целина со правилна мрежа од улици што се пресекувале под прав агол. Најголемо внимание било посветено на одбранбените ѕидини, бастионите и рововите, приспособени на природниот релјеф на полуостровот. Во градот биле предвидени и седишта на редот, цркви, болница и други јавни градби. Планот претставувал значаен пример за ренесансно урбанистичко планирање, во кое одбранбените потреби биле усогласени со организираниот распоред на улиците и градбите. Де Валет починал во 1568 година, пред завршувањето на градот. Неговиот наследник, големиот мајстор [[Пјетро дел Монте]], ја продолжил изградбата. Во 1571 година, Редот на Свети Јован го префрлил своето седиште од Биргу во Валета, која оттогаш станала главен административен и политички центар на редот на Малта. === Валета под власта на Редот на Свети Јован === Во текот на следните два века, Валета се развила во главен центар на управувањето, воената организација, трговијата и верскиот живот на Малта. Во градот биле изградени палатата на големиот мајстор, болницата на редот, цркви и резиденции на витезите, познати како auberges. Меѓу најзначајните градби од овој период биле црквата „Свети Јован“, денешната конкатедрала „Свети Јован“, и палатата на големиот мајстор. Во XVII и XVIII век градот добил нови јавни и културни градби, а неговата архитектура постепено се збогатила со барокни елементи. Во 1731 година бил отворен театарот „Маноел“, еден од најстарите театри во Европа што сè уште се користат. Во 1790-тите години Валета веќе била развиен град со значајна улога во управувањето со островот и во средоземната поморска мрежа на Редот на Свети Јован. === Француска окупација и британска власт === [[Податотека:GrandHarbourValletta1801.jpg|мини|Валета и Големото пристаниште {{Circa|1801}}]]Во 1798 година, за време на походот на [[Наполеон Бонапарт]] кон Египет, француските сили ја зазеле Малта и го прекинале повеќевековното владеење на Редот на Свети Јован. Валета станала центар на француската управа, а палатата на големиот мајстор била преименувана во Национална палата. Француското владеење предизвикало незадоволство кај дел од населението, меѓу другото поради мерките против црковните установи и одземањето црковни имоти. Во истата година започнало малтешко востание против француската власт, а француските сили се задржале во Валета и нејзините утврдувања до 1800 година. По заминувањето на Французите, Малта преминала под британска власт. Валета ја задржала улогата на главен административен центар, а по прогласувањето на Малта за британска крунска колонија во 1813 година, градот станал важен центар на британската поморска и воена организација во Средоземјето. Поранешните градби на редот добиле нови функции, а дел од нив биле приспособени за потребите на колонијалната администрација. === Втора светска војна === За време на Втората светска војна, Малта имала големо стратегиско значење поради положбата меѓу Гибралтар и Суецкиот Канал. Валета и околните пристанишни области биле изложени на интензивни воздушни напади, кои предизвикале значителни човечки загуби и материјални разурнувања. Подземните простори на градот, вклучувајќи ги постојните тунели, цистерни и засолништа ископани за време на војната, биле користени за заштита на населението од бомбардирањата. И покрај разурнувањата, голем дел од историскиот урбан распоред и значајните градби биле зачувани или подоцна обновени. Во повоениот период започнале обновувањето на оштетените објекти и зачувувањето на архитектонското наследство на градот. === Независна Малта и современиот период === Малта стекнала независност од Обединетото Кралство на 21 септември 1964 година, а Валета ја задржала функцијата на престолнина на новата независна држава. Во 1974 година Малта станала република, при што градот продолжил да биде седиште на најважните државни институции. Во 1980 година, историскиот град Валета бил впишан на списокот на светско наследство на УНЕСКО поради неговата ренесансна урбанистичка целина, утврдувањата и концентрацијата на историски споменици. УНЕСКО го истакнува градот како значаен пример на ренесансно планиран и утврден град, поврзан со историјата на Редот на Свети Јован. Во современиот период Валета останува административен, културен и туристички центар на Малта, а зачувувањето на нејзините историски градби и урбанистичкиот изглед е предмет на посебни мерки за заштита. == Географија == '''[[Релјеф]]''': Валета е сместена на северната страна на островот [[Малта]]. Градот е стратегиски поставен во една поголемо природно пристаниште на островот [[Малта]], кој има тешко пристапни брегови. Самиот [[град]] е во ѕидини на малиот [[полуостров]] [[Шеберас]], кои го опкружуваат две природни пристаништа. Тлото на кое е изграден е прилично покретно, но и покрај тоа тука е ортогонална улична мрежа. '''[[Клима]]''': Валета, како и цела [[Малта]], има [[средоземна клима]] со многу топли и суви лета и благи и дождливи зими. Средната годишна [[температура]] е 21°С. '''Води''': Валета и изразено приморски [[град]], на полуостров со три страни опкружен со [[вода]], кој го опкружуваат две природни пристаништа, [[Марсамшет]] и Големото пристаниште. Градот е најголемо пристаниште на [[Малта]]. == Архитектура == Целата Валета е сочуван во старите ѕидини и има во потполост сочуван дух од минатите времиња. Поради сето тоа градот е ставен на списокот на светска заштита на [[УНЕСКО]]. Градот има неколку згради со извонредна историска важност, денес се на списокот на УНЕСКО на светска градина. Најзначајни згради се: * Ко-катедралата на [[Свети Јован]], поранешена манастирска [[црква]] на [[Малтешките витези]], * [[Палата Кастиљ]] (денес зграда на претседателот на владата), * Градби кои витезите ги направиле за да го заштитат градот од напади, * [[Палата на Големиот мајстор]] (денес седиште на малтешкиот парламент) и * [[Национален музеј на убава уметност]]. == Демографија == Населението на Валета според проценките од [[2008]] [[година]] било некаде преку 6.000 жители. Тоа е во постојано опаѓање во текот на последните неколку децении, и денес е само третина од некогашниот [[број]]. Овој процес посебно се забрзал по Втората светска војна кога младото население често се преселувало од пренатрпаниот [[град]] во околина на предградието, а самиот [[град]] останал седиште на трговските и управните дејности. Затоа градот и покрај својата величина и маленкост во однос на некои предградија денес е средиште на животот на оваа мала [[држава]]. == Култура == Празникот [[Свети Павле]] од [[Терс]] се прославува во Валета на [[10 февруари]], додека се рпазници на [[Свети Доминик]], [[Свети Августин]] и [[Нашиот Госпе од Кармел]], кои се прославуваат во текот на цела [[година]]. == Сообраќај == [[Податотека:Malta - Valletta - Vjal Nelson - Bus terminal Valletta.jpg|мини|Автобускиот терминал во Валета]] Јавниот [[сообраќај]] во [[Малта]], кој користи автобуси, се одвива на линијата кон и од Валета, преку терминалот кој се наоѓа веднаш до велозт на градот. Сообраќајот во самиот град е ограничен, а некои од главните улици се потполно претворени во пешачки зони. == Спорт == Валета е позната и по својот фудбалски клуб „[[ФК Валета]]“, еден од најдобрите клубови на островот. == Галерија == <gallery> Податотека:St Johns Co-Cathedral.jpg|Кокатедрала Свети Јован Податотека:Park Befestigung Valletta.jpg|Градската градина Податотека:Malta-Valletta-GrandMastersPalace1.jpg|Палатата на Големиот мајстор Податотека:Malta Triton Fountain.jpg|Тритонова фонтана Податотека:Валетта.jpg|Пристаништето на Валета Податотека:Valletta-watchtower-242.jpg|Ѕидините во Валета </gallery> == Поврзано == * [[Малта (остров)]] == Надворешни врски == {{ризница|Valletta|Валета}} * [http://www.maltaattraction.com/ Жива историја на Валета] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110207154320/http://www.maltaattraction.com/ |date=2011-02-07 }} {{en}} {{Главни градови на ЕУ}} {{Главни градови во Европа}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Валета| ]] [[Категорија:Главни градови во Европа|Валета]] [[Категорија:Градови на Малта]] [[Категорија:Општини во Малта]] [[Категорија:Светско наследство во Малта]] [[Категорија:Плански градови]] [[Категорија:Населени места основани во 1566 година]] 5oslpytlw8mou388mejcwvzs4t2619n 5642138 5642137 2026-10-08T23:34:23Z Buli 2648 /* Основање на градот */ 5642138 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место |name = Валета |official_name = |other_name = |native_name = |nickname = |settlement_type = [[град]] и [[општина]] |total_type = |motto = <!-- images and maps -----------> |image_skyline = Malta 230915 Valletta 03.jpg |imagesize = 300px |image_caption = | image_flag = Flag of Valletta, Malta.svg |image_shield = Insigne Valettae coronatum.svg |image_map = Valletta-map.svg |mapsize = |map_caption = Местоположба на Валета во рамките на [[Малта]] |pushpin_map = <!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> |pushpin_label_position = none<!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_map_caption = |pushpin_mapsize = <!-- Location ------------------> |subdivision_type = |subdivision_name = {{знаме|Malta}} |subdivision_type1 = |subdivision_name1 = |subdivision_type2 = |subdivision_name2 = <!-- Smaller parts (e.g. boroughs of a city) and seat of government --> |seat_type = |seat = |parts_type = |parts_style = |p1 = <!-- Politics -----------------> |leader_title = [[градоначалник]] |leader_name = [[Алексеј Дингли]] |leader_party = |established_title = |established_date = <!-- Area ---------------------> |area_footnotes = |area_total_km2 =0.8 <!-- Elevation --------------------------> |elevation_footnotes = |elevation_m =56 |elevation_max_m = |elevation_min_m = <!-- Population -----------------------> |population_as_of = март 2011 |population_footnotes = |population_note = |population_total =6966 |population_density_km2 = |population_demonym = <!-- General information ---------------> |time_zone = [[Central European Time|CET]] |utc_offset = +1 |time_zone_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] |utc_offset_DST = +2 |coordinates_type = type:city_region:MT |latd=35 |latm=53 |lats=52 |latNS=N |longd=14 |longm=30 |longs=45 |longEW=E <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type = |postal_code = |area_code_type = |area_code = 356 |blank_name = |blank_info = |blank1_name = |blank1_info = |website = {{official|http://www.cityofvalletta.org/}} |footnotes = }} '''Валета''' ([[малтешки јазик|малт.]] ''Valletta'') е главниот град на [[Малта]], кој се наоѓа во најголемиот [[остров]] на истоимената [[држава]]. Населението на Валета е околу 6315, според пописот од [[2005]] година. Градот е вклучен во [[1980]] година под [[УНЕСКО]]. == Потекло на поимот == Официјалното име кое е дадено на градот било Humillima Civitas Valletta, т.е. град посветен на пониженоста, меѓутоа, поради своите бистиони и тврдини, заедно со убавината на барокните згради долж тесните улици, Валета станал познат и како ''Superbissima'' - „Величествена“ помеѓу владејачките куќи на [[Европа]]. На [[малтешки јазик]] тој обичаено се нарекува Il-Belt, што едноставно значи „[[град]]“. == Историја == === Рано минато на подрачјето === Подрачјето на денешна Валета се наоѓа на полуостровот Шиберас, кој се протега меѓу Големото пристаниште и пристаништето Марсамшет. Поради својата положба, полуостровот имал стратегиска важност за одбраната и контролата на пристаништата на Малта. Во минатото, меѓутоа, тој не бил развиен како поголемо населено место. Пред основањето на градот во XVI век, на полуостровот се наоѓале претежно карпести предели и одбранбени објекти, меѓу кои и кулата „Свети Елмо“ на неговиот североисточен крај. Малта во текот на антиката била под власт на повеќе средоземни сили, меѓу кои Феникијците, Картагинците и Римјаните, а подоцна и на Византијците и Арапите. Сепак, историјата на Валета како град започнала дури во XVI век, кога Редот на Свети Јован одлучил да изгради ново утврдено седиште на полуостровот Шиберас. === Основање на градот === По [[Опсада на Родос (1522)|освојувањето на Родос]] од Османлиите во 1522 година, Редот на Свети Јован извесно време немал постојано седиште. Во 1530 година, со одлука на императорот [[Карло V (Свето Римско Царство)|Карло V]], редот се населил на Малта, каде што своето главно седиште го воспоставил во [[Биргу]], во областа на Големото пристаниште. Полуостровот Шиберас бил разгледуван како можно место за изградба на ново седиште уште пред доаѓањето на витезите на островот, но планот бил реализиран дури по Големата опсада на Малта во 1565 година. За време на Големата опсада, османлиската војска се обидела да го освои островот и да го отстрани Редот на Свети Јован од неговата стратегиска положба во Средоземјето. По повеќемесечни борби, опсадата завршила со повлекување на османлиските сили во септември 1565 година. Искуството од опсадата ги истакнало слабостите на постојните утврдувања и потребата од изградба на нов, посилен одбранбен центар. Големиот мајстор [[Жан Паризо де Валет]] се заложил за изградба на утврден град на полуостровот Шиберас, од каде што можеле да се контролираат пристапите кон двете пристаништа. [[Податотека:Jean La Valette.jpg|лево|мини|243x243пкс|[[Жан Паризо де Валет]]]] Камен-темелникот на новиот град бил поставен на 28 март 1566 година од големиот мајстор де Валет, по кого градот го добил името. Плановите за градот и неговите утврдувања ги изработил италијанскиот воен инженер Франческо Лапарели, испратен од папата Пиј V. Во изградбата учествувал и малтешкиот архитект Џироламо Касар, кој подоцна продолжил со работата по заминувањето на Лапарели од Малта. Проектот бил поддржан и со средства од европски владетели, вклучувајќи го шпанскиот крал Филип II. Градот бил планиран како утврдена целина со правилна мрежа од улици што се пресекувале под прав агол. Најголемо внимание било посветено на одбранбените ѕидини, бастионите и рововите, приспособени на природниот релјеф на полуостровот. Во градот биле предвидени и седишта на редот, цркви, болница и други јавни градби. Планот претставувал значаен пример за ренесансно урбанистичко планирање, во кое одбранбените потреби биле усогласени со организираниот распоред на улиците и градбите. Де Валет починал во 1568 година, пред завршувањето на градот. Неговиот наследник, големиот мајстор [[Пјетро дел Монте]], ја продолжил изградбата. Во 1571 година, Редот на Свети Јован го префрлил своето седиште од Биргу во Валета, која оттогаш станала главен административен и политички центар на редот на Малта. === Валета под власта на Редот на Свети Јован === [[Податотека:Charles de Brocktorff, The Grandmaster's Palace on Piazza San Giorgio, Valletta.jpg|мини|Палатата на големиот мајстор во XIX век]] Во текот на следните два века, Валета се развила во главен центар на управувањето, воената организација, трговијата и верскиот живот на Малта. Во градот биле изградени палатата на големиот мајстор, болницата на редот, цркви и резиденции на витезите, познати како ''auberges''. Меѓу најзначајните градби од овој период биле црквата „Свети Јован“, денешната конкатедрала „Свети Јован“, и палатата на големиот мајстор. Во XVII и XVIII век градот добил нови јавни и културни градби, а неговата архитектура постепено се збогатила со барокни елементи. Во 1731 година бил отворен театарот „Маноел“, еден од најстарите театри во Европа што сè уште се користат. Во 1790-тите години Валета веќе била развиен град со значајна улога во управувањето со островот и во средоземната поморска мрежа на Редот на Свети Јован. === Француска окупација и британска власт === [[Податотека:GrandHarbourValletta1801.jpg|мини|Валета и Големото пристаниште {{Circa|1801}}]]Во 1798 година, за време на походот на [[Наполеон Бонапарт]] кон Египет, француските сили ја зазеле Малта и го прекинале повеќевековното владеење на Редот на Свети Јован. Валета станала центар на француската управа, а палатата на големиот мајстор била преименувана во Национална палата. Француското владеење предизвикало незадоволство кај дел од населението, меѓу другото поради мерките против црковните установи и одземањето црковни имоти. Во истата година започнало малтешко востание против француската власт, а француските сили се задржале во Валета и нејзините утврдувања до 1800 година. По заминувањето на Французите, Малта преминала под британска власт. Валета ја задржала улогата на главен административен центар, а по прогласувањето на Малта за британска крунска колонија во 1813 година, градот станал важен центар на британската поморска и воена организација во Средоземјето. Поранешните градби на редот добиле нови функции, а дел од нив биле приспособени за потребите на колонијалната администрација. === Втора светска војна === За време на Втората светска војна, Малта имала големо стратегиско значење поради положбата меѓу Гибралтар и Суецкиот Канал. Валета и околните пристанишни области биле изложени на интензивни воздушни напади, кои предизвикале значителни човечки загуби и материјални разурнувања. Подземните простори на градот, вклучувајќи ги постојните тунели, цистерни и засолништа ископани за време на војната, биле користени за заштита на населението од бомбардирањата. И покрај разурнувањата, голем дел од историскиот урбан распоред и значајните градби биле зачувани или подоцна обновени. Во повоениот период започнале обновувањето на оштетените објекти и зачувувањето на архитектонското наследство на градот. === Независна Малта и современиот период === Малта стекнала независност од Обединетото Кралство на 21 септември 1964 година, а Валета ја задржала функцијата на престолнина на новата независна држава. Во 1974 година Малта станала република, при што градот продолжил да биде седиште на најважните државни институции. Во 1980 година, историскиот град Валета бил впишан на списокот на светско наследство на УНЕСКО поради неговата ренесансна урбанистичка целина, утврдувањата и концентрацијата на историски споменици. УНЕСКО го истакнува градот како значаен пример на ренесансно планиран и утврден град, поврзан со историјата на Редот на Свети Јован. Во современиот период Валета останува административен, културен и туристички центар на Малта, а зачувувањето на нејзините историски градби и урбанистичкиот изглед е предмет на посебни мерки за заштита. == Географија == '''[[Релјеф]]''': Валета е сместена на северната страна на островот [[Малта]]. Градот е стратегиски поставен во една поголемо природно пристаниште на островот [[Малта]], кој има тешко пристапни брегови. Самиот [[град]] е во ѕидини на малиот [[полуостров]] [[Шеберас]], кои го опкружуваат две природни пристаништа. Тлото на кое е изграден е прилично покретно, но и покрај тоа тука е ортогонална улична мрежа. '''[[Клима]]''': Валета, како и цела [[Малта]], има [[средоземна клима]] со многу топли и суви лета и благи и дождливи зими. Средната годишна [[температура]] е 21°С. '''Води''': Валета и изразено приморски [[град]], на полуостров со три страни опкружен со [[вода]], кој го опкружуваат две природни пристаништа, [[Марсамшет]] и Големото пристаниште. Градот е најголемо пристаниште на [[Малта]]. == Архитектура == Целата Валета е сочуван во старите ѕидини и има во потполост сочуван дух од минатите времиња. Поради сето тоа градот е ставен на списокот на светска заштита на [[УНЕСКО]]. Градот има неколку згради со извонредна историска важност, денес се на списокот на УНЕСКО на светска градина. Најзначајни згради се: * Ко-катедралата на [[Свети Јован]], поранешена манастирска [[црква]] на [[Малтешките витези]], * [[Палата Кастиљ]] (денес зграда на претседателот на владата), * Градби кои витезите ги направиле за да го заштитат градот од напади, * [[Палата на Големиот мајстор]] (денес седиште на малтешкиот парламент) и * [[Национален музеј на убава уметност]]. == Демографија == Населението на Валета според проценките од [[2008]] [[година]] било некаде преку 6.000 жители. Тоа е во постојано опаѓање во текот на последните неколку децении, и денес е само третина од некогашниот [[број]]. Овој процес посебно се забрзал по Втората светска војна кога младото население често се преселувало од пренатрпаниот [[град]] во околина на предградието, а самиот [[град]] останал седиште на трговските и управните дејности. Затоа градот и покрај својата величина и маленкост во однос на некои предградија денес е средиште на животот на оваа мала [[држава]]. == Култура == Празникот [[Свети Павле]] од [[Терс]] се прославува во Валета на [[10 февруари]], додека се рпазници на [[Свети Доминик]], [[Свети Августин]] и [[Нашиот Госпе од Кармел]], кои се прославуваат во текот на цела [[година]]. == Сообраќај == [[Податотека:Malta - Valletta - Vjal Nelson - Bus terminal Valletta.jpg|мини|Автобускиот терминал во Валета]] Јавниот [[сообраќај]] во [[Малта]], кој користи автобуси, се одвива на линијата кон и од Валета, преку терминалот кој се наоѓа веднаш до велозт на градот. Сообраќајот во самиот град е ограничен, а некои од главните улици се потполно претворени во пешачки зони. == Спорт == Валета е позната и по својот фудбалски клуб „[[ФК Валета]]“, еден од најдобрите клубови на островот. == Галерија == <gallery> Податотека:St Johns Co-Cathedral.jpg|Кокатедрала Свети Јован Податотека:Park Befestigung Valletta.jpg|Градската градина Податотека:Malta-Valletta-GrandMastersPalace1.jpg|Палатата на Големиот мајстор Податотека:Malta Triton Fountain.jpg|Тритонова фонтана Податотека:Валетта.jpg|Пристаништето на Валета Податотека:Valletta-watchtower-242.jpg|Ѕидините во Валета </gallery> == Поврзано == * [[Малта (остров)]] == Надворешни врски == {{ризница|Valletta|Валета}} * [http://www.maltaattraction.com/ Жива историја на Валета] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110207154320/http://www.maltaattraction.com/ |date=2011-02-07 }} {{en}} {{Главни градови на ЕУ}} {{Главни градови во Европа}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Валета| ]] [[Категорија:Главни градови во Европа|Валета]] [[Категорија:Градови на Малта]] [[Категорија:Општини во Малта]] [[Категорија:Светско наследство во Малта]] [[Категорија:Плански градови]] [[Категорија:Населени места основани во 1566 година]] 1gc7emjb1alodfd9nkdow7w9p4kyol8 5642139 5642138 2026-10-08T23:40:23Z Buli 2648 5642139 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место |name = Валета |official_name = |other_name = |native_name = |nickname = |settlement_type = [[град]] и [[општина]] |total_type = |motto = <!-- images and maps -----------> | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = St Sebastian Curtain (cropped).jpg | caption1 = Панорама на Валета | image2 = Malta 270915 Valletta 06.jpg | caption2 = [[Салутинг батерија|Салутинг батеријата]] | image3 = Malta - Valletta - Triq il-Lvant - Lower Barrakka Gardens - Alexander Ball 02 ies.jpg | caption3 = [[Долни градини Барака]] | image4 = St. John's Co-Cathedral - Interior.jpg | caption4 = [[Конкатедрала „Свети Јован“]] | image5 = Malta - Valletta - St. Michael's Bastion (Manoel Island) 01 ies.jpg | caption5 = [[Утврдувања на Валета|Утврдувањата на Валета]] }} |imagesize = 300px |image_caption = | image_flag = Flag of Valletta, Malta.svg |image_shield = Insigne Valettae coronatum.svg |image_map = Valletta-map.svg |mapsize = |map_caption = Местоположба на Валета во рамките на [[Малта]] |pushpin_map = <!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> |pushpin_label_position = none<!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_map_caption = |pushpin_mapsize = <!-- Location ------------------> |subdivision_type = |subdivision_name = {{знаме|Malta}} |subdivision_type1 = |subdivision_name1 = |subdivision_type2 = |subdivision_name2 = <!-- Smaller parts (e.g. boroughs of a city) and seat of government --> |seat_type = |seat = |parts_type = |parts_style = |p1 = <!-- Politics -----------------> |leader_title = [[градоначалник]] |leader_name = [[Алексеј Дингли]] |leader_party = |established_title = |established_date = <!-- Area ---------------------> |area_footnotes = |area_total_km2 =0.8 <!-- Elevation --------------------------> |elevation_footnotes = |elevation_m =56 |elevation_max_m = |elevation_min_m = <!-- Population -----------------------> |population_as_of = март 2011 |population_footnotes = |population_note = |population_total =6966 |population_density_km2 = |population_demonym = <!-- General information ---------------> |time_zone = [[Central European Time|CET]] |utc_offset = +1 |time_zone_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] |utc_offset_DST = +2 |coordinates_type = type:city_region:MT |latd=35 |latm=53 |lats=52 |latNS=N |longd=14 |longm=30 |longs=45 |longEW=E <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type = |postal_code = |area_code_type = |area_code = 356 |blank_name = |blank_info = |blank1_name = |blank1_info = |website = {{official|http://www.cityofvalletta.org/}} |footnotes = }} '''Валета''' ([[малтешки јазик|малт.]] ''Valletta'') е главниот град на [[Малта]], кој се наоѓа во најголемиот [[остров]] на истоимената [[држава]]. Населението на Валета е околу 6315, според пописот од [[2005]] година. Градот е вклучен во [[1980]] година под [[УНЕСКО]]. == Потекло на поимот == Официјалното име кое е дадено на градот било Humillima Civitas Valletta, т.е. град посветен на пониженоста, меѓутоа, поради своите бистиони и тврдини, заедно со убавината на барокните згради долж тесните улици, Валета станал познат и како ''Superbissima'' - „Величествена“ помеѓу владејачките куќи на [[Европа]]. На [[малтешки јазик]] тој обичаено се нарекува Il-Belt, што едноставно значи „[[град]]“. == Историја == === Рано минато на подрачјето === Подрачјето на денешна Валета се наоѓа на полуостровот Шиберас, кој се протега меѓу Големото пристаниште и пристаништето Марсамшет. Поради својата положба, полуостровот имал стратегиска важност за одбраната и контролата на пристаништата на Малта. Во минатото, меѓутоа, тој не бил развиен како поголемо населено место. Пред основањето на градот во XVI век, на полуостровот се наоѓале претежно карпести предели и одбранбени објекти, меѓу кои и кулата „Свети Елмо“ на неговиот североисточен крај. Малта во текот на антиката била под власт на повеќе средоземни сили, меѓу кои Феникијците, Картагинците и Римјаните, а подоцна и на Византијците и Арапите. Сепак, историјата на Валета како град започнала дури во XVI век, кога Редот на Свети Јован одлучил да изгради ново утврдено седиште на полуостровот Шиберас. === Основање на градот === По [[Опсада на Родос (1522)|освојувањето на Родос]] од Османлиите во 1522 година, Редот на Свети Јован извесно време немал постојано седиште. Во 1530 година, со одлука на императорот [[Карло V (Свето Римско Царство)|Карло V]], редот се населил на Малта, каде што своето главно седиште го воспоставил во [[Биргу]], во областа на Големото пристаниште. Полуостровот Шиберас бил разгледуван како можно место за изградба на ново седиште уште пред доаѓањето на витезите на островот, но планот бил реализиран дури по Големата опсада на Малта во 1565 година. За време на Големата опсада, османлиската војска се обидела да го освои островот и да го отстрани Редот на Свети Јован од неговата стратегиска положба во Средоземјето. По повеќемесечни борби, опсадата завршила со повлекување на османлиските сили во септември 1565 година. Искуството од опсадата ги истакнало слабостите на постојните утврдувања и потребата од изградба на нов, посилен одбранбен центар. Големиот мајстор [[Жан Паризо де Валет]] се заложил за изградба на утврден град на полуостровот Шиберас, од каде што можеле да се контролираат пристапите кон двете пристаништа. [[Податотека:Jean La Valette.jpg|лево|мини|243x243пкс|[[Жан Паризо де Валет]]]] Камен-темелникот на новиот град бил поставен на 28 март 1566 година од големиот мајстор де Валет, по кого градот го добил името. Плановите за градот и неговите утврдувања ги изработил италијанскиот воен инженер Франческо Лапарели, испратен од папата Пиј V. Во изградбата учествувал и малтешкиот архитект Џироламо Касар, кој подоцна продолжил со работата по заминувањето на Лапарели од Малта. Проектот бил поддржан и со средства од европски владетели, вклучувајќи го шпанскиот крал Филип II. Градот бил планиран како утврдена целина со правилна мрежа од улици што се пресекувале под прав агол. Најголемо внимание било посветено на одбранбените ѕидини, бастионите и рововите, приспособени на природниот релјеф на полуостровот. Во градот биле предвидени и седишта на редот, цркви, болница и други јавни градби. Планот претставувал значаен пример за ренесансно урбанистичко планирање, во кое одбранбените потреби биле усогласени со организираниот распоред на улиците и градбите. Де Валет починал во 1568 година, пред завршувањето на градот. Неговиот наследник, големиот мајстор [[Пјетро дел Монте]], ја продолжил изградбата. Во 1571 година, Редот на Свети Јован го префрлил своето седиште од Биргу во Валета, која оттогаш станала главен административен и политички центар на редот на Малта. === Валета под власта на Редот на Свети Јован === [[Податотека:Charles de Brocktorff, The Grandmaster's Palace on Piazza San Giorgio, Valletta.jpg|мини|Палатата на големиот мајстор во XIX век]] Во текот на следните два века, Валета се развила во главен центар на управувањето, воената организација, трговијата и верскиот живот на Малта. Во градот биле изградени палатата на големиот мајстор, болницата на редот, цркви и резиденции на витезите, познати како ''auberges''. Меѓу најзначајните градби од овој период биле црквата „Свети Јован“, денешната конкатедрала „Свети Јован“, и палатата на големиот мајстор. Во XVII и XVIII век градот добил нови јавни и културни градби, а неговата архитектура постепено се збогатила со барокни елементи. Во 1731 година бил отворен театарот „Маноел“, еден од најстарите театри во Европа што сè уште се користат. Во 1790-тите години Валета веќе била развиен град со значајна улога во управувањето со островот и во средоземната поморска мрежа на Редот на Свети Јован. === Француска окупација и британска власт === [[Податотека:GrandHarbourValletta1801.jpg|мини|Валета и Големото пристаниште {{Circa|1801}}]]Во 1798 година, за време на походот на [[Наполеон Бонапарт]] кон Египет, француските сили ја зазеле Малта и го прекинале повеќевековното владеење на Редот на Свети Јован. Валета станала центар на француската управа, а палатата на големиот мајстор била преименувана во Национална палата. Француското владеење предизвикало незадоволство кај дел од населението, меѓу другото поради мерките против црковните установи и одземањето црковни имоти. Во истата година започнало малтешко востание против француската власт, а француските сили се задржале во Валета и нејзините утврдувања до 1800 година. По заминувањето на Французите, Малта преминала под британска власт. Валета ја задржала улогата на главен административен центар, а по прогласувањето на Малта за британска крунска колонија во 1813 година, градот станал важен центар на британската поморска и воена организација во Средоземјето. Поранешните градби на редот добиле нови функции, а дел од нив биле приспособени за потребите на колонијалната администрација. === Втора светска војна === За време на Втората светска војна, Малта имала големо стратегиско значење поради положбата меѓу Гибралтар и Суецкиот Канал. Валета и околните пристанишни области биле изложени на интензивни воздушни напади, кои предизвикале значителни човечки загуби и материјални разурнувања. Подземните простори на градот, вклучувајќи ги постојните тунели, цистерни и засолништа ископани за време на војната, биле користени за заштита на населението од бомбардирањата. И покрај разурнувањата, голем дел од историскиот урбан распоред и значајните градби биле зачувани или подоцна обновени. Во повоениот период започнале обновувањето на оштетените објекти и зачувувањето на архитектонското наследство на градот. === Независна Малта и современиот период === Малта стекнала независност од Обединетото Кралство на 21 септември 1964 година, а Валета ја задржала функцијата на престолнина на новата независна држава. Во 1974 година Малта станала република, при што градот продолжил да биде седиште на најважните државни институции. Во 1980 година, историскиот град Валета бил впишан на списокот на светско наследство на УНЕСКО поради неговата ренесансна урбанистичка целина, утврдувањата и концентрацијата на историски споменици. УНЕСКО го истакнува градот како значаен пример на ренесансно планиран и утврден град, поврзан со историјата на Редот на Свети Јован. Во современиот период Валета останува административен, културен и туристички центар на Малта, а зачувувањето на нејзините историски градби и урбанистичкиот изглед е предмет на посебни мерки за заштита. == Географија == '''[[Релјеф]]''': Валета е сместена на северната страна на островот [[Малта]]. Градот е стратегиски поставен во една поголемо природно пристаниште на островот [[Малта]], кој има тешко пристапни брегови. Самиот [[град]] е во ѕидини на малиот [[полуостров]] [[Шеберас]], кои го опкружуваат две природни пристаништа. Тлото на кое е изграден е прилично покретно, но и покрај тоа тука е ортогонална улична мрежа. '''[[Клима]]''': Валета, како и цела [[Малта]], има [[средоземна клима]] со многу топли и суви лета и благи и дождливи зими. Средната годишна [[температура]] е 21°С. '''Води''': Валета и изразено приморски [[град]], на полуостров со три страни опкружен со [[вода]], кој го опкружуваат две природни пристаништа, [[Марсамшет]] и Големото пристаниште. Градот е најголемо пристаниште на [[Малта]]. == Архитектура == Целата Валета е сочуван во старите ѕидини и има во потполост сочуван дух од минатите времиња. Поради сето тоа градот е ставен на списокот на светска заштита на [[УНЕСКО]]. Градот има неколку згради со извонредна историска важност, денес се на списокот на УНЕСКО на светска градина. Најзначајни згради се: * Ко-катедралата на [[Свети Јован]], поранешена манастирска [[црква]] на [[Малтешките витези]], * [[Палата Кастиљ]] (денес зграда на претседателот на владата), * Градби кои витезите ги направиле за да го заштитат градот од напади, * [[Палата на Големиот мајстор]] (денес седиште на малтешкиот парламент) и * [[Национален музеј на убава уметност]]. == Демографија == Населението на Валета според проценките од [[2008]] [[година]] било некаде преку 6.000 жители. Тоа е во постојано опаѓање во текот на последните неколку децении, и денес е само третина од некогашниот [[број]]. Овој процес посебно се забрзал по Втората светска војна кога младото население често се преселувало од пренатрпаниот [[град]] во околина на предградието, а самиот [[град]] останал седиште на трговските и управните дејности. Затоа градот и покрај својата величина и маленкост во однос на некои предградија денес е средиште на животот на оваа мала [[држава]]. == Култура == Празникот [[Свети Павле]] од [[Терс]] се прославува во Валета на [[10 февруари]], додека се рпазници на [[Свети Доминик]], [[Свети Августин]] и [[Нашиот Госпе од Кармел]], кои се прославуваат во текот на цела [[година]]. == Сообраќај == [[Податотека:Malta - Valletta - Vjal Nelson - Bus terminal Valletta.jpg|мини|Автобускиот терминал во Валета]] Јавниот [[сообраќај]] во [[Малта]], кој користи автобуси, се одвива на линијата кон и од Валета, преку терминалот кој се наоѓа веднаш до велозт на градот. Сообраќајот во самиот град е ограничен, а некои од главните улици се потполно претворени во пешачки зони. == Спорт == Валета е позната и по својот фудбалски клуб „[[ФК Валета]]“, еден од најдобрите клубови на островот. == Галерија == <gallery> Податотека:St Johns Co-Cathedral.jpg|Кокатедрала Свети Јован Податотека:Park Befestigung Valletta.jpg|Градската градина Податотека:Malta-Valletta-GrandMastersPalace1.jpg|Палатата на Големиот мајстор Податотека:Malta Triton Fountain.jpg|Тритонова фонтана Податотека:Валетта.jpg|Пристаништето на Валета Податотека:Valletta-watchtower-242.jpg|Ѕидините во Валета </gallery> == Поврзано == * [[Малта (остров)]] == Надворешни врски == {{ризница|Valletta|Валета}} * [http://www.maltaattraction.com/ Жива историја на Валета] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110207154320/http://www.maltaattraction.com/ |date=2011-02-07 }} {{en}} {{Главни градови на ЕУ}} {{Главни градови во Европа}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Валета| ]] [[Категорија:Главни градови во Европа|Валета]] [[Категорија:Градови на Малта]] [[Категорија:Општини во Малта]] [[Категорија:Светско наследство во Малта]] [[Категорија:Плански градови]] [[Категорија:Населени места основани во 1566 година]] id8ed79g3nd51uobv4gai73f10qf6u1 0 56543 5642340 5615417 2026-10-09T10:12:01Z PJ Geest 28859 Replace raster graph with SVG reconstruction: SNIacurva.svg 5642340 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Keplers supernova.jpg|300px|thumb|Повеќебранова (рендген, инфрацрвена и оптичка) слика на остатоците од суперновата Јохан Кеплер (СН 1604), сликана од опсерваторијата Чандра.]] '''Супернова''' — моќна и светла експлозија на [[ѕвезда]]. Таа е екстремно светла и предизвикува сноп од зрачење кој може да ја засени целата галактика пред да исчезне по неколку недели или месеци. За време на оваа краткотрајна експлозија, суперновата може да испушти толку енергија колку што [[Сонце]]то ќе емитува вкупно за целиот свој век. Супернова се јавува за време на последните [[Ѕвезден развој|еволутивни ѕвездени развои]] на [[Ѕвезда|масивна ѕвезда]], или кога [[бело џуџе]] е активирано во [[јадрено соединување]]. Оригиналниот објект, наречен ''предок'', или колабира до [[неутронска ѕвезда]] или [[црна дупка]], или е целосно уништен за да формира [[Маглина|дифузна маглина]]. Врвната оптичка [[сјајност]] на супернова може да се спореди со онаа на цела [[галаксија]] пред да избледи во текот на неколку недели или месеци. Последната супернова директно забележана на [[Млечен Пат|Млечниот Пат]] била [[Кеплерова Супернова|Кеплеровата Супернова]] во [[1604]] година, која се појавила недолго по [[Тихова Супернова|Тиховата Супернова]] во [[1572]] година. И двете биле видливи со голо око. Биле пронајдени [[Остаток од супернова|остатоци]] од поновите супернови, а набљудувањата на суперновите во други галаксии сугерираат дека тие се случуваат во [[Млечниот Пат]] во просек околу три пати секој век. Супернова на Млечниот Пат речиси сигурно би можела да се набљудува преку современите астрономски телескопи. Најновата супернова со голо око била [[SN 1987A]], која претставувала експлозија на [[Син суперџин|сина суперџинова ѕвезда]] во [[Голем Магеланов Облак|Големиот Магеланов Облак]], [[придружна галаксија]] на [[Млечниот Пат]]. Теоретските проучувања покажуваат дека поголемиот дел од суперновите се активирани од еден од двата основни механизми: ненадејно повторно палење на јадреното соединување во [[бело џуџе]] или ненадеен [[гравитациски колапс]] на јадрото на масивната ѕвезда. * При повторното палење на бело џуџе, температурата на објектот е доволно зголемена за да предизвика топлинско јадрено соединување, целосно попречувајќи ја ѕвездата. Можни причини се акумулација на материјал од [[Двојна ѕвезда|бинарен придружник]] преку [[Насобирање (астрофизика)|насобирање]] или со [[ѕвезден судир]]. * Во случај на ненадејна [[имплозија]] на масивна ѕвезда, јадрото на [[Ѕвезден развој|масивната ѕвезда]] ќе претрпи ненадеен колапс штом не може да произведе доволно енергија од соединувањето за да се спротивстави на сопствената гравитација на ѕвездата, што мора да се случи штом ѕвездата ќе почне да спојува железо, но може да се случи за време на претходна фаза на соединување на [[металичност]]. Суперновите можат да исфрлат неколку [[Сончева маса|сончеви маси]] на материјал со брзина до неколку проценти од [[Брзина на светлината|брзината на светлината]]. Ова придвижува експанзивен ударен бран во околната меѓуѕвездена средина, со што се шири обвивка од гас и прашина, забележана како остаток од супернова. Суперновите се главен извор на [[Хемиски елемент|елементи]] во меѓуѕвездената средина од [[кислород]] до [[рубидиум]]. Растечките ударни бранови на супернови може да предизвикаат [[Ѕвездообразба|формирање на нови ѕвезди]]. Суперновите се главен извор на [[Космичко зрачење|космички зраци]]. Тие исто така може да произведат [[гравитациски бран]]ови. == Етимологија == Зборот ''супернова'' има [[Множина|множинска]] форма ''супернови'' и често се скратува како SN или SNe. Потекнува од [[Латински јазик|латинскиот]] збор „''nova''“, што значи „''нова''“, што се однесува на она што изгледа како привремена нова сјајна ѕвезда. Додавањето на претставката „супер-“ ги разликува суперновите од обичните нови, кои се многу помалку светли. Зборот ''супернова'' бил измислен од [[Валтер Баде]] и [[Фриц Цвики]], кои започнале да го користат на предавањата по астрофизика во [[1931]] година.<ref>{{Наведено списание|last=Zwicky|first=Fritz|date=1 January 1940|title=Types of Novae|url=https://link.aps.org/doi/10.1103/RevModPhys.12.66|journal=Reviews of Modern Physics|language=en|volume=12|issue=1|pages=66–85|bibcode=1940RvMP...12...66Z|doi=10.1103/RevModPhys.12.66|issn=0034-6861}}</ref><ref name=":1">{{Наведено списание|last=Osterbrock|first=D. E.|date=2001-12-01|title=Who Really Coined the Word Supernova? Who First Predicted Neutron Stars?|url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2001AAS...199.1501O|journal=American Astronomical Society Meeting Abstracts|volume=199|pages=15.01|bibcode=2001AAS...199.1501O}}</ref> Неговата прва употреба во напис во списание дошла следната година во публикација на [[Кнут Лундмарк]], кој можеби ја измислил независно.<ref>{{OED|supernova}}</ref> == Историја на набљудување == Во споредба со целата историја на една ѕвезда, визуелниот изглед на супернова е многу краток, понекогаш трае неколку месеци, така што шансите да се набљудува со голо око се приближно еднаш во животот. Единствено мал дел од 100&nbsp;[[Билион|милијарди]] ѕвезди во типична [[галаксија]] имаат капацитет да станат супернови, а способноста е ограничена на оние со голема маса и оние во ретки видови [[Двојна ѕвезда|двојни ѕвездени системи]] со најмалку едно [[бело џуџе]].<ref> {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/supernovae00murd/page/1|title=Supernovae|last=Murdin|first=P.|last2=Murdin|first2=L.|publisher=Press Syndicate of the University of Cambridge|year=1978|isbn=978-0521300384|location=New York, New York|pages=[https://archive.org/details/supernovae00murd/page/1 1–3]|language=en}}</ref> === Рани откритија === Најраниот запис за можна супернова, познат како HB9, најверојатно бил забележан од непознат праисториски народ на [[Индиски Потконтинент|Индискиот Потконтинент]] и забележан на резба на карпи во регионот Бурзахама во [[Кашмир]], датиран на {{Вред|4500|1000}} <ref name="Joglekar">{{Наведено списание|last=Joglekar|first=H.|last2=Vahia|first2=M. N.|last3=Sule|first3=A.|date=2011|title=Oldest sky-chart with Supernova record (in Kashmir)|url=http://www.tifr.res.in/~archaeo/papers/Prehistoric%20astronomy/Oldest%20Supernova%20record%20in%20Kashmir.pdf|journal=Purātattva: Journal of the Indian Archaeological Society|issue=41|pages=207–211|archive-url=https://web.archive.org/web/20190510190932/http://www.tifr.res.in/~archaeo/papers/Prehistoric%20astronomy/Oldest%20Supernova%20record%20in%20Kashmir.pdf|archive-date=10 May 2019|access-date=29 May 2019}}</ref> Подоцна, SN 185 бил документиран од кинеските астрономи во 185 н.е. Најсветлата забележана супернова била SN 1006, која била забележана во 1006 година од нашата ера во соѕвездието [[Волк (соѕвездие)|Волк]]. Овој настан бил опишан од набљудувачи во Кина, Јапонија, Ирак, Египет и Европа.<ref name="Murdin"> {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/supernovae00murd|title=Supernovae|last=Murdin|first=Paul|last2=Murdin|first2=Lesley|date=1985|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0521300384|pages=[https://archive.org/details/supernovae00murd/page/14 14]–16|url-access=registration}}</ref><ref> {{Наведена книга|title=The Celestial handbook|last=Burnham|first=Robert Jr.|publisher=Dover|year=1978|pages=[https://archive.org/details/burnhamscelestia02burn/page/1117 1117–1122]}}</ref><ref name="winkler"> {{Наведено списание|last=Winkler|first=P. F.|last2=Gupta|first2=G.|last3=Long|first3=K. S.|year=2003|title=The SN 1006 Remnant: Optical Proper Motions, Deep Imaging, Distance, and Brightness at Maximum|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2003-03-01_585_1/page/324|journal=Astrophysical Journal|volume=585|issue=1|pages=324–335|arxiv=astro-ph/0208415|bibcode=2003ApJ...585..324W|doi=10.1086/345985}}</ref> Широко набљудуваната супернова SN 1054 ја создала [[Раковидна Маглина|Раковидната Маглина]].<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://openstax.org/books/astronomy-2e/pages/23-3-supernova-observations|title=Astronomy 2e|last=Fraknoi|first=Andrew|publisher=OpenStax|year=2022|isbn=978-1-951-69350-3|page=767|display-authors=etal}}</ref> Суперновите [[SN 1572]] и [[SN 1604]], најновите супернови на Млечниот Пат кои биле набљудувани со голо око, имале значително влијание врз развојот на астрономијата во [[Европа]] бидејќи тие биле искористени во дебатата против [[аристотел]]овата идеја дека универзумот надвор од [[Месечина]]та и планетите е статичен и непроменлив.<ref name="types"/> [[Јоханес Кеплер]] започнал да ја набљудува SN 1604 на својот врв на 17 октомври 1604 година, и продолжил да прави проценки за нејзината сјајност додека не избледела со гледање преку голо око една година подоцна.<ref name="kepler"> {{Наведено списание|last=Baade|first=W.|year=1943|title=No. 675. Nova Ophiuchi of 1604 as a supernova|journal=Contributions from the Mount Wilson Observatory / Carnegie Institution of Washington|volume=675|pages=1–9|bibcode=1943CMWCI.675....1B}}</ref> Тоа било втора супернова која била забележана во една генерација, откако [[Тихо Брахе]] ја забележал SN 1572 во Касиопеја.<ref name="history">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=sj4qswEACAAJ&q=the+story+of+astronomy+motz|title=The Story of Astronomy|last=Motz|first=L.|last2=Weaver|first2=J. H.|date=2001|publisher=Basic Books|isbn=978-0-7382-0586-1|page=76}}</ref> Постојат некои докази дека најмладата позната супернова во нашата галаксија, G1.9+0.3, се случила кон крајот на 19 век, значително поскоро од Касиопеја А од околу 1680 година.<ref name="chakraborti"> {{Наведено списание|last=Chakraborti|first=S.|last2=Childs|first2=F.|last3=Soderberg|first3=A.|date=25 February 2016|title=Young Remnants of type Ia Supernovae and Their Progenitors: A Study Of SNR G1.9+0.3|journal=The Astrophysical Journal|volume=819|issue=1|page=37|arxiv=1510.08851|bibcode=2016ApJ...819...37C|doi=10.3847/0004-637X/819/1/37|doi-access=free}}</ref> Ниту едната ниту другата не била забележана во тоа време. Во случајот со G1.9+0.3, големото зганување од прашина по рамнината на галактичкиот диск можело доволно да го затемни настанот за да остане незабележан. Ситуацијата за Касиопеја А е помалку јасна; Било откриено ехо од инфрацрвена светлина што покажува дека не била во регион со особено високо изумирање.<ref name="krause"> {{Наведено списание|last=Krause|first=O.|date=2008|title=The Cassiopeia A Supernova was of type IIb|url=https://archive.org/details/sim_science_2008-05-30_320_5880/page/1195|journal=Science|volume=320|issue=5880|pages=1195–1197|arxiv=0805.4557|bibcode=2008Sci...320.1195K|doi=10.1126/science.1155788|pmid=18511684}}</ref> {{multiple image|align=right|direction=vertical|width=200|image1=Crab Nebula.jpg|alt1=|caption1=[[Раковидна Маглина|Раковидната маглина]] е [[плерион]] поврзана со суперновата 1054.|image2=Chinese report of guest star identified as the supernova of 1054 (SN 1054) in the Lidai mingchen zouyi (历代名臣奏议).jpg|alt2=|caption2=Текстот од 1414 година цитира извештај од 1055 година: „откога се појави опасна ѕвезда, помина цела година и до сега нејзиниот сјај не избледе.".<ref>{{cite journal |bibcode=2006JAHH....9...77P |title=Notes on translations of the East Asian records relating to the supernova of AD 1054 |last1=Pankenier |first1=David W. |journal=Journal of Astronomical History and Heritage |year=2006 |volume=9 |issue=1 |page=77 |doi=10.3724/SP.J.1440-2807.2006.01.06 |s2cid=54914821 }}</ref>}} {| class="wikitable float-right" |+Историски супернови во Месна група !година !забележано во ! style="width:6em" |максимална привидна осветленост !можен<ref>{{cite web|url=http://snrcat.physics.umanitoba.ca/|title=SNRcat – High Energy Observations of Galactic Supernova Remnants|publisher=University of Manitoba|access-date=16 October 2020}}</ref> SN |- | style="text-align:right" |[[SN 185|185]] |Соѕвездие [[Кентаур (соѕвездие)|Кентаур]] | style="text-align:center" |−6'''^{[[Привидна ѕвездена величина|m]]}''' |можно SN, но може да биде комета<ref>{{cite journal|last1=Chin|first1=Y.-N.|last2=Huang|first2=Y.-L.|date=September 1994|title=Identification of the guest star of AD 185 as a comet rather than a supernova|url=http://www.nature.com/articles/371398a0|journal=Nature|language=de|volume=371|issue=6496|pages=398–399|bibcode=1994Natur.371..398C|doi=10.1038/371398a0|issn=0028-0836|access-date=8 November 2021|s2cid=4240119}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Zhao|first1=Fu-Yuan|last2=Strom|first2=R. G.|last3=Jiang|first3=Shi-Yang|date=October 2006|title=The Guest Star of AD185 must have been a Supernova|language=de|volume=6|issue=5|pages=635–640|bibcode=2006ChJAA...6..635Z|doi=10.1088/1009-9271/6/5/17|issn=1009-9271|doi-access=free|periodical=Chinese Journal of Astronomy and Astrophysics}}</ref> |- | style="text-align:right" |[[SN 386|386]] |Соѕвездие [[Стрелец (соѕвездие)|Стрелец]] | style="text-align:center" | +1.5'''^m'''<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=fDDpBwAAQBAJ&pg=PA295|title=The Data Book of Astronomy|last=Moore|first=Patrick|publisher=CRC Press|year=2000|isbn=978-1-4200-3344-1|pages=295–296}}</ref> |непознато дали е SN или класична нова<ref name="Hoffmann-20202">{{cite journal|last1=Hoffmann|first1=Susanne M.|last2=Vogt|first2=Nikolaus|date=1 July 2020|title=A search for the modern counterparts of the Far Eastern guest stars 369 CE, 386 CE and 393 CE|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|language=de|volume=497|issue=2|pages=1419–1433|arxiv=2007.01013|bibcode=2020MNRAS.497.1419H|doi=10.1093/mnras/staa1970|doi-access=free}}</ref> |- | style="text-align:right" |[[SN 393|393]] |Соѕвездие [[Скорпија (соѕвездие)|Скорпија]] | style="text-align:center" |−3'''^m''' |можна SN<ref name="Hoffmann-20202" /> |- | style="text-align:right" |[[SN 1006|1006]] |Соѕвездие [[Волк (соѕвездие)|Волк]] | style="text-align:center" |−7.5{{±|0.4}}'''^m'''<ref>{{citation|first1=P. Frank|last1=Winkler|first2=G.|last2=Gupta|journal=The Astrophysical Journal|title=The SN 1006 Reminant: Optical Proper Motions, Deep Imaging, Distance, and Brightness at Maximum|volume=585|pages=324–335|date=2003|issue=1|language=de|doi=10.1086/345985|arxiv=astro-ph/0208415|bibcode=2003ApJ...585..324W|s2cid=1626564}}</ref> |можен: [[Остаток од супернова]] |- | style="text-align:right" |[[SN 1054|1054]] |Соѕвездие [[Бик (соѕвездие)|Бик]] | style="text-align:center" |−6'''^m''' |можен: [[Остаток од супернова]] или пулсар |- | style="text-align:right" |[[SN 1181|1181]] |Соѕвездие [[Касиопеја (соѕвездие)|Касиопеја]] | style="text-align:center" |−2'''^m''' |веројатен тип Iax SN поврзан со остаток Pa30<ref>{{citation|first1=Andreas|last1=Ritter|first2=Quentin A.|last2=Parker|first3=Foteini|last3=Lykou|first4=Albert A.|last4=Zijlstra|first5=Martín A.|last5=Guerrero|journal=The Astrophysical Journal Letters|title=The Remnant and Origin of the Historical Supernova 1181 AD|volume=918|issue=2|page=L33|issn=2041-8205|date=1 September 2021|language=de|doi=10.3847/2041-8213/ac2253|arxiv=2105.12384|bibcode=2021ApJ...918L..33R|hdl=10261/255617|s2cid=235195784|doi-access=free}}</ref> |- | style="text-align:right" |[[SN 1572|1572]] |Соѕвездие [[Касиопеја (соѕвездие)|Касиопеја]] | style="text-align:center" |−4'''^m''' |можен: [[Остаток од супернова]] |- | style="text-align:right" |[[Кеплерова Супернова|1604]] |Соѕвездие [[Змијоносец (соѕвездие)|Змијоносец]] | style="text-align:center" |−2'''^m''' |можен: [[Остаток од супернова]] |- | style="text-align:right" |[[Касиопеја A|1680]]? |Соѕвездие [[Касиопеја (соѕвездие)|Касиопеја]] | style="text-align:center" | +6'''^m''' |можен: [[Остаток од супернова]] |- | style="text-align:right" |[[G1.9+0.3|1800–1900]] |Соѕвездие [[Стрелец (соѕвездие)|Стрелец]] | style="text-align:center" | ?'''^m''' |можен: [[Остаток од супернова]], но не е набљудуван |- | style="text-align:right" |[[SN 1885A|1885]] |[[Андромеда (галаксија)|Андромеда]] | style="text-align:center" | +6'''^m''' |можно |- | style="text-align:right" |[[SN 1987A|1987]] |[[Голем Магеланов Облак]] | style="text-align:center" | +3'''^m''' |можно |} === Телескопски наоди === Со развојот на астрономскиот [[телескоп]], станало можно набљудување и откривање на побледи и подалечни супернови. Првото такво набљудување било на SN 1885A во [[Андромеда (галаксија)|галаксијата Андромеда]]. Втората супернова, SN 1895B, била откриена во [[NGC 5253]] една деценија подоцна.<ref name="Schaefer1995">{{Наведено списание|last=Schaefer|first=Bradley E.|date=July 1995|title=The Peak Brightness of SN 1895B in NGC 5253 and the Hubble Constant|journal=Astrophysical Journal Letters|volume=447|page=L13|bibcode=1995ApJ...447L..13S|doi=10.1086/309549|doi-access=free}}</ref> Раната работа на она што првично се верувало дека е едноставно нова категорија на [[Нова|нови]] било изведено во текот на 1920-тите. Овие тела биле различно наречени „Нови од висока класа“, „Хауптнови“ или „џиновски нови“.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=UymODwAAQBAJ&pg=PA191|title=Classifying the Cosmos: How We Can Make Sense of the Celestial Landscape|last=Dick|first=Steven J.|publisher=Springer International Publishing|year=2019|isbn=9783030103804|page=191}}</ref> Се смета дека името „супернови“ било измислено од [[Валтер Баде]] и Цвики на предавањата во Калтек во 1931 година. Се користело и името како „супер-Новае“, во весник објавен од Кнут Лундмарк во 1933 година,<ref name="baas33_1330">{{Наведено списание|last=Osterbrock|first=D. E.|year=2001|title=Who Coined the Word Supernova? Who First Predicted Neutron Stars?|journal=Bulletin of the American Astronomical Society|volume=33|pages=1330|bibcode=2001AAS...199.1501O}}</ref> и во труд од 1934 година на Баде и Цвики.<ref name="Baade1934"> {{Наведено списание|last=Baade|first=Walter|last2=Zwicky|first2=Fritz|date=1934|title=On Super-novae|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1934-05-15_20_5/page/254|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=20|issue=5|pages=254–259|bibcode=1934PNAS...20..254B|doi=10.1073/pnas.20.5.254|pmc=1076395|pmid=16587881|doi-access=free}}</ref> До 1938 година, цртичката помеѓу двата збора повеќе не се користела и денес се користи современото име.<ref> {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/supernovae00murd/page/42|title=Supernovae|last=Murdin|first=P.|last2=Murdin|first2=L.|publisher=Cambridge University Press|year=1985|isbn=978-0-521-30038-4|edition=2nd|page=[https://archive.org/details/supernovae00murd/page/42 42]}}</ref> Американските астрономи Рудолф Минковски и Фриц Цвики ја развиле современата шема за класификација на супернови започнувајќи од 1941 година.<ref> {{Наведено списание|last=da Silva|first=L. A. L.|date=1993|title=The Classification of Supernovae|url=https://archive.org/details/sim_astrophysics-and-space-science_1993-04_202_2/page/215|journal=Astrophysics and Space Science|volume=202|issue=2|pages=215–236|bibcode=1993Ap&SS.202..215D|doi=10.1007/BF00626878}}</ref> Во текот на 1960-тите, астрономите откриле дека максималниот интензитет на супернови може да се користи како [[Скала на вселенски растојанија|стандардни свеќи]], па оттука и индикатори за астрономски растојанија.<ref> {{Наведено списание|last=Kowal|first=C. T.|date=1968|title=Absolute magnitudes of supernovae|journal=Astronomical Journal|volume=73|pages=1021–1024|bibcode=1968AJ.....73.1021K|doi=10.1086/110763|doi-access=free}}</ref> Некои од најоддалечените супернови кои биле забележани во 2003 година биле помрачни од очекуваното. Ова го поддржува ставот дека ширењето на универзумот се забрзува.<ref name="Leibundgut"> {{Наведено списание|last=Leibundgut|first=B.|year=2003|title=A cosmological surprise: The universe accelerates|journal=Europhysics News|volume=32|issue=4|pages=121–125|bibcode=2001ENews..32..121L|doi=10.1051/epn:2001401|doi-access=free}}</ref> Биле развиени техники за реконструкција на настани на супернови кои немаат пишани записи за набљудување. Датумот на настанот на Касиопеја Супернова бил одреден од светлосните ехо од [[Маглина|маглините]],<ref> {{Наведено списание|last=Fabian|first=A. C.|date=2008|title=A Blast from the Past|url=https://archive.org/details/sim_science_2008-05-30_320_5880/page/1167|journal=Science|volume=320|issue=5880|pages=1167–1168|doi=10.1126/science.1158538|pmid=18511676}}</ref> додека староста на остатокот од супернова RX J0852.0-4622 бил проценет од мерењата на температурата <ref> {{Наведено списание|last=Aschenbach|first=B.|date=1998|title=Discovery of a young nearby supernova remnant|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1998-11-12_396_6707/page/141|journal=Nature|volume=396|issue=6707|pages=141–142|bibcode=1998Natur.396..141A|doi=10.1038/24103}}</ref> и емисиите на [[Гама-зрачење|гама зраци]] од радиоактивното распаѓање на титан -44.<ref> {{Наведено списание|last=Iyudin|first=A. F.|last2=Schönfelder|first2=V.|last3=Bennett|first3=K.|last4=Bloemen|first4=H.|last5=Diehl|first5=R.|last6=Hermsen|first6=W.|last7=Lichti|first7=G. G.|last8=Van Der Meulen|first8=R. D.|last9=Ryan|first9=J.|date=1998|title=Emission from ⁴⁴Ti associated with a previously unknown Galactic supernova|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1998-11-12_396_6707/page/142|journal=Nature|volume=396|issue=6707|pages=142–144|bibcode=1998Natur.396..142I|doi=10.1038/24106}}</ref> [[Податотека:Jades_Deep_Field_Annotated.png|мини|Jades Deep Field. Тим од астрономи кои ги проучувале податоците од JADES идентификувале околу 80 објекти (заокружени во зелено) кои се менувале во сјајноста со текот на времето. Повеќето од овие објекти, познати како минливи, се резултат на експлозија на ѕвезди или супернови.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://science.nasa.gov/missions/webb/nasas-webb-opens-new-window-on-supernova-science|title=NASA's Webb Opens New Window on Supernova Science - NASA Science|work=science.nasa.gov|accessdate=11 June 2024}}</ref>]] Најсветлената супернова која досега била забележана е ASASSN-15lh, на растојание од 3,82 [[Светлосна година|гига светлосни години]]. За прв пат била откриена во јуни 2015 година и го достигнала својот врв на {{Сончева сјајност|570 милиони}}, што е двојно поголема од [[Сјајност|болометриската сјајност]] од која било друга позната супернова.<ref>{{Наведено списание|last=Dong|first=Subo|last2=Shappee|first2=B. J.|last3=Prieto|first3=J. L.|last4=Jha|first4=S. W.|last5=Stanek|first5=K. Z.|last6=Holoien|first6=T. W. -S.|last7=Kochanek|first7=C. S.|last8=Thompson|first8=T. A.|last9=Morrell|first9=N.|year=2016|title=ASASSN-15lh: A highly super-luminous supernova|url=https://archive.org/details/sim_science_science_2016-01-15_351_6270/page/257|journal=Science|volume=351|issue=6270|pages=257–260|arxiv=1507.03010|bibcode=2016Sci...351..257D|doi=10.1126/science.aac9613|pmid=26816375}}</ref> За природата на оваа супернова се дебатира и се предлагаат неколку алтернативни објаснувања, како што е плимното нарушување на ѕвезда од црна дупка.<ref> {{Наведено списание|last=Leloudas|first=G.|last2=Fraser|first2=M.|last3=Stone|first3=N. C.|last4=van Velzen|first4=S.|last5=Jonker|first5=P. G.|last6=Arcavi|first6=I.|last7=Fremling|first7=C.|last8=Maund|first8=J. R.|last9=Smartt|first9=S. J.|displayauthors=1|year=2016|title=The superluminous transient ASASSN-15lh as a tidal disruption event from a Kerr black hole|journal=Nature Astronomy|volume=1|issue=2|page=0002|arxiv=1609.02927|bibcode=2016NatAs...1E...2L|doi=10.1038/s41550-016-0002}}</ref> SN 2013fs била забележана три часа по настанот на супернова на 6 октомври 2013 година, од страна на Intermediate Palomar Transient Factory. Ова е една од најраните супернови забележани по детонацијата, и е најраната за која се добиени спектри, почнувајќи шест часа по вистинската експлозија. Ѕвездата се наоѓа во [[спирална галаксија]] наречена [[NGC 7610]], 160&nbsp;милиони светлосни години од Земјата, во соѕвездието Пегаз.<ref> {{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/science/2017/feb/13/massive-supernova-visible-millions-of-light-years-from-earth|title=Massive supernova visible millions of light-years from Earth|last=Sample|first=I.|date=13 February 2017|work=The Guardian|access-date=13 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170213172456/https://www.theguardian.com/science/2017/feb/13/massive-supernova-visible-millions-of-light-years-from-earth|archive-date=13 February 2017}}</ref><ref> {{Наведено списание|last=Yaron|first=O.|last2=Perley|first2=D. A.|last3=Gal-Yam|first3=A.|last4=Groh|first4=J. H.|last5=Horesh|first5=A.|last6=Ofek|first6=E. O.|last7=Kulkarni|first7=S. R.|last8=Sollerman|first8=J.|last9=Fransson|first9=C.|date=13 February 2017|title=Confined dense circumstellar material surrounding a regular type II supernova|journal=Nature Physics|volume=13|issue=5|pages=510–517|arxiv=1701.02596|bibcode=2017NatPh..13..510Y|doi=10.1038/nphys4025}}</ref> Суперновата [[NGC 613|SN 2016gkg]] била откриена од аматерскиот астроном Виктор Бусо од Росарио, Аргентина, на 20 септември 2016 година.<ref name="AS_Now">{{Наведен нестручен часопис|access-date=15 May 2018}}</ref><ref name="NatBuso"> {{Наведено списание|last=Bersten|first=M. C.|last2=Folatelli|first2=G.|last3=García|first3=F.|last4=Van Dyk|first4=S. D.|last5=Benvenuto|first5=O. G.|last6=Orellana|first6=M.|last7=Buso|first7=V.|last8=Sánchez|first8=J. L.|last9=Tanaka|first9=M.|date=21 February 2018|title=A surge of light at the birth of a supernova|url=https://archive.org/details/nature-uk_2018-02-22_554_7693/page/493|journal=Nature|volume=554|issue=7693|pages=497–499|arxiv=1802.09360|bibcode=2018Natur.554..497B|doi=10.1038/nature25151|pmid=29469097}}</ref> Тоа било првпат да се забележи првичниот „шоковен излив“ од оптичка супернова.<ref name="AS_Now" /> Ѕвездата „предок“ била идентификувана на снимките од [[Хабл (вселенски телескоп)|вселенскиот телескоп „Хабл“]] од пред нејзиниот колапс. Астрономот Алекс Филипенко забележал: „''Набљудувањата на ѕвездите во првите моменти кога почнуваат да експлодираат даваат информации што не можат директно да се добијат на кој било друг начин''“.<ref name="AS_Now" /> [[Џејмс Веб (вселенски телескоп)|Вселенскиот телескоп „Џејмс Веб“]] (ЏВВТ) значително го унапредил нашето разбирање за суперновите <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.jameswebbdiscovery.com/discoveries/james-webb-telescope-revolutionizes-supernova-research|title=James Webb Telescope Revolutionizes Supernova Research|work=www.jameswebbdiscovery.com|language=en-US|accessdate=2024-06-11}}</ref> со идентификување на околу 80 нови примероци преку својата програма JWST Advanced Deep Extragalactic Survey (Напредно длабоко вонгалактичко истражување). Ова ја вклучува најоддалечената спектроскопски потврдена супернова со поместување на црвено од 3,6, што покажува дека нејзината експлозија се случила кога универзумот бил стар само 1,8 милијарди години. Овие наоди <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://science.nasa.gov/missions/webb/nasas-webb-opens-new-window-on-supernova-science/|title=NASA's Webb Opens New Window on Supernova Science - NASA Science|work=science.nasa.gov|language=en-US|accessdate=2024-06-11}}</ref> нудат клучни сознанија за ѕвездениот развој на раниот универзум и фреквенцијата на суперновите за време на нејзините формативни години. === Програми за откривање === [[Податотека:NASA-SNR0519690-ChandraXRayObservatory-20150122.jpg|мини| [[Остаток од супернова]] SNR E0519-69.0 во [[Голем Магеланов Облак|Големиот Магеланов Облак]]]] Бидејќи суперновите се релативно ретки настани во галаксијата, кои се случуваат околу три пати во векот на Млечниот Пат,<ref name="reynolds"> {{Наведено списание|last=Reynolds|first=S. P.|last2=Borkowski|first2=K. J.|last3=Green|first3=D. A.|last4=Hwang|first4=U.|last5=Harrus|first5=I. M.|last6=Petre|first6=R.|year=2008|title=The Youngest Galactic Supernova Remnant: G1.9+0.3|journal=The Astrophysical Journal Letters|volume=680|issue=1|pages=L41–L44|arxiv=0803.1487|bibcode=2008ApJ...680L..41R|doi=10.1086/589570}}</ref> за добивање добар примерок од супернови за проучување потребно е редовно следење на голем број на галаксии. Денес, аматерите и професионалните астрономи наоѓаат неколку стотици секоја година, некои со максимална осветленост, други на стари астрономски фотографии или плочи. Суперновите во другите галаксии не можат да се предвидат со никаква значајна точност. Нормално кога ќе се откријат веќе истите се во тек.<ref> {{Наведено списание|last=Colgate|first=S. A.|last2=McKee|first2=C.|year=1969|title=Early Supernova Luminosity|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1969-08_157_2/page/623|journal=The Astrophysical Journal|volume=157|pages=623|bibcode=1969ApJ...157..623C|doi=10.1086/150102}}</ref> За да се користат суперновите како [[Скала на вселенски растојанија|стандардни свеќи]] за мерење на растојанието, потребно е набљудување на нивната најголема сјајност. Затоа е важно да се откријат добро пред да го достигнат својот максимум. [[Љубителска астрономија|Љубителските астрономи]], кои значително ги надминуваат професионалните астрономи, одиграле важна улога во пронаоѓањето на супернови, обично со гледање на некои од поблиските галаксии преку оптички телескоп и споредувајќи ги со претходните фотографии.<ref> {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=G0iR4jpWKN4C&pg=PA68|title=The Origin and Evolution of the Universe|last=Zuckerman|first=B.|last2=Malkan|first2=M. A.|date=1996|publisher=Jones & Bartlett Learning|isbn=978-0-7637-0030-0|page=68|archive-url=https://web.archive.org/web/20160820024335/https://books.google.com/books?id=G0iR4jpWKN4C&pg=PA68|archive-date=20 August 2016}}</ref> Кон крајот на 20 век, астрономите сè повеќе се вртеле кон компјутерски контролирани телескопи и CCD за пронаоѓање на супернови. Додека таквите системи се популарни кај аматерите, постојат и професионални инсталации како што е автоматскиот телескоп за сликање „Кацман“.<ref> {{Наведен научен собир|location=San Francisco}}</ref> Проектот Систем за рано предупредување за супернова (СРПН) користи мрежа на детектори за неутрино за да даде рано предупредување за супернова во галаксијата Млечен Пат.<ref name="Antonioli-2004"> {{Наведено списание|last=Antonioli|first=P.|last2=Fienberg|first2=R. T.|last3=Fleurot|first3=F.|last4=Fukuda|first4=Y.|last5=Fulgione|first5=W.|last6=Habig|first6=A.|last7=Heise|first7=J.|last8=McDonald|first8=A. B.|last9=Mills|first9=C.|date=2004|title=SNEWS: The SuperNova Early Warning System|journal=New Journal of Physics|volume=6|page=114|arxiv=astro-ph/0406214|bibcode=2004NJPh....6..114A|doi=10.1088/1367-2630/6/1/114}}</ref><ref> {{Наведено списание|last=Scholberg|first=K.|year=2000|title=SNEWS: The supernova early warning system|journal=AIP Conference Proceedings|volume=523|pages=355–361|arxiv=astro-ph/9911359|bibcode=2000AIPC..523..355S|citeseerx=10.1.1.314.8663|doi=10.1063/1.1291879}}</ref> [[Неутрино|Неутрините]] се [[Субатомска честичка|субатомски честички]] кои се произведуваат во големи количини од супернова, а тие не се значително насобрани од меѓуѕвездениот гас и прашината на галактичкиот диск.<ref> {{Наведено списание|last=Beacom|first=J. F.|year=1999|title=Supernova neutrinos and the neutrino masses|journal=Revista Mexicana de Fisica|volume=45|issue=2|pages=36|arxiv=hep-ph/9901300|bibcode=1999RMxF...45...36B}}</ref> [[Податотека:A_star_set_to_explode.jpg|лево|мини| „Ѕвезда подготвена да експлодира“, маглината SBW1 опкружува огромен син суперџин во [[Кобилица (маглина)|маглината Кобилица]].]] Пребарувањата за супернова спаѓаат во две класи: оние кои се фокусирани на релативно блиски настани и оние кои може да се гледаат подалеку. Поради ширењето на вселената, растојанието до оддалечен објект со познат емисиоен спектар може да се процени со мерење на неговото [[Доплеров ефект|доплерско поместување]] (или [[црвено поместување]]); во просек, подалечните објекти се повлекуваат со поголема брзина од оние во близина, и затоа имаат поголемо поместување на црвено. Така, пребарувањето е поделено помеѓу високо црвено поместување и ниско црвено поместување, при што границата паѓа околу опсегот на поместување на црвено од z=0,1–0,3, каде што z е бездимензионална мерка за поместување на фреквенцијата на спектарот.<ref> {{Наведено списание|last=Frieman|first=J. A.|last2=Bassett|first2=B.|last3=Becker|first3=A.|last4=Choi|first4=C.|last5=Cinabro|first5=D.|last6=Dejongh|first6=F.|last7=Depoy|first7=D. L.|last8=Dilday|first8=B.|last9=Doi|first9=M.|displayauthors=1|year=2008|title=The Sloan Digital Sky Survey-Ii Supernova Survey: Technical Summary|url=https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2008-01_135_1/page/338|journal=The Astronomical Journal|volume=135|issue=1|pages=338–347|arxiv=0708.2749|bibcode=2008AJ....135..338F|doi=10.1088/0004-6256/135/1/338}}</ref> Пребарувањата за супернови со големо црвено поместување обично вклучуваат набљудување на кривините на светлината на суперновата. Овие податоци се корисни за стандардни или калибрирани свеќи за да генерираат Хаблови дијаграми и да прават космолошки предвидувања. Спектроскопијата на супернова, која се користи за проучување на физиката и опкружувањето на суперновите, е попрактична при ниско отколку при големо црвено поместување.<ref> {{Наведен научен собир|location=Dordrecth}}</ref><ref> {{Наведено списание|last=Linder|first=E. V.|last2=Huterer|first2=D.|date=2003|title=Importance of supernovae at ''z'' > 1.5 to probe dark energy|journal=Physical Review D|volume=67|issue=8|page=081303|arxiv=astro-ph/0208138|bibcode=2003PhRvD..67h1303L|doi=10.1103/PhysRevD.67.081303}}</ref> Набљудувањата со ниско црвено поместување, исто така, го закотвуваат крајот на ниското растојание на Хабловата крива, што е заплет на растојание наспроти црвено поместување за видливи галаксии.<ref> {{Наведено списание|last=Perlmutter|first=S. A.|last2=Gabi|first2=S.|last3=Goldhaber|first3=G.|last4=Goobar|first4=A.|last5=Groom|first5=D. E.|last6=Hook|first6=I. M.|last7=Kim|first7=A. G.|last8=Kim|first8=M. Y.|last9=Lee|first9=J. C.|date=1997|title=Measurements of the Cosmological Parameters Ω and Λ from the First Seven Supernovae at ''z'' ≥ 0.35|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1997-07-10_483_2/page/565|journal=The Astrophysical Journal|volume=483|issue=2|page=565|arxiv=astro-ph/9608192|bibcode=1997ApJ...483..565P|doi=10.1086/304265}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Copin|first=Y.|last2=Blanc|first2=N.|last3=Bongard|first3=S.|last4=Gangler|first4=E.|last5=Saugé|first5=L.|last6=Smadja|first6=G.|last7=Antilogus|first7=P.|last8=Garavini|first8=G.|last9=Gilles|first9=S.|year=2006|title=The Nearby Supernova Factory|url=http://www.phyast.pitt.edu/%7Ewmwv/Papers/Wood-Vasey_SNfactory.pdf|journal=New Astronomy Reviews|volume=50|issue=4–5|pages=637–640|arxiv=astro-ph/0401513|bibcode=2006NewAR..50..436C|citeseerx=10.1.1.316.4895|doi=10.1016/j.newar.2006.02.035|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922220807/http://www.phyast.pitt.edu/%7Ewmwv/Papers/Wood-Vasey_SNfactory.pdf|archive-date=22 September 2017|access-date=25 October 2017}}</ref> Бидејќи програмите за истражување многу бргу го зголемуваат бројот на откриени супернови, биле собрани збирки на набљудувања (криви на распаѓање на светлината, астрометрија, набљудувања пред супернова, спектроскопија). Комплетот податоци „Пантеон“, кој бил составен во 2018 година, детализирал 1048 супернови.<ref>{{Наведено списание|last=Scolnic|first=D. M.|last2=Jones|first2=D. O.|last3=Rest|first3=A.|date=2018|title=The Complete Light-curve Sample of Spectroscopically Confirmed SNe Ia from Pan-STARRS1 and Cosmological Constraints from the Combined Pantheon Sample|journal=The Astrophysical Journal|volume=859|issue=2|page=101|arxiv=1710.00845|bibcode=2018ApJ...859..101S|doi=10.3847/1538-4357/aab9bb|doi-access=free}}</ref> Во 2021 година, овој сет на податоци бил проширен на 1701 светлосни криви за 1550 супернови земени од 18 различни истражувања, што претставува зголемување од 50% за помалку од 3 години.<ref>{{Наведено списание|last=Scolnic|first=D. M.|last2=Brout|first2=D.|last3=Carr|first3=A.|date=2021|title=The Pantheon+ Analysis: The Full Dataset and Light-Curve Release|journal=Astrophysical Journal Letters|volume=938|issue=2|page=113|arxiv=2112.03863|bibcode=2022ApJ...938..113S|doi=10.3847/1538-4357/ac8b7a|doi-access=free}}</ref> == Конвенција за именување == [[Податотека:Keplers_supernova.jpg|мини| [[Рендгенски зраци|Х-зраци]] со повеќе бранови должини, [[Инфрацрвено зрачење|инфрацрвена]] и [[Оптика|оптичка]] компилација на [[Остаток од супернова|остаток]] од [[Јоханес Кеплер|Кеплеровата]] супернова, SN 1604]] Откритијата за супернова биле пријавени до Централното биро за астрономски телеграми на [[Меѓународен астрономски сојуз|Меѓународниот астрономски сојзу]], кое испраќа циркулар со името што и го доделува на таа супернова.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.cbat.eps.harvard.edu/WhatToReport.html|title=What Kinds of Discovered Objects to Report for IAUC Publication|work=cbat.eps.harvard.edu|accessdate=2023-03-08}}</ref> Името било создадено од претставката ''SN'', проследено со годината на откривање, со суфикс со ознака со една или две букви. Првите 26 супернови од годината се означени со голема буква од ''A'' до ''Z.'' Следно, се користат парови мали букви: ''aa'', ''ab'' и така натаму. Оттука, на пример, ''SN 2003C'' ја означува третата супернова пријавена во 2003 година.<ref>{{Наведено списание|last=Kirshner|first=R. P.|year=1980|title=Type I supernovae: An observer's view|url=https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/handle/2027.42/87614/33_1.pdf|journal=AIP Conference Proceedings|volume=63|pages=33–37|bibcode=1980AIPC...63...33K|doi=10.1063/1.32212|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807191945/https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/handle/2027.42/87614/33_1.pdf|archive-date=7 August 2020|access-date=20 March 2020|hdl-access=free}}</ref> Последната супернова од 2005 година, SN 2005nc, била 367-та (14 × 26 + 3 = 367). Од 2000 година, професионалните и аматерски астрономи пронаоѓаат неколку стотици супернови секоја година (572 во 2007 година, 261 во 2008 година, 390 во 2009 година; 231 во 2013 година).<ref> {{Наведена мрежна страница|url=http://cbat.eps.harvard.edu/lists/Supernovae.html|title=List of Supernovae|publisher=IAU Central Bureau for Astronomical Telegrams|archive-url=https://web.archive.org/web/20101112022554/http://www.cbat.eps.harvard.edu/lists/Supernovae.html|archive-date=12 November 2010|accessdate=25 October 2010}}</ref><ref> {{Наведена мрежна страница|url=http://graspa.oapd.inaf.it/cgi-bin/sncat.php|title=The Padova-Asiago supernova catalogue|publisher=Osservatorio Astronomico di Padova|archive-url=https://web.archive.org/web/20140110184455/http://graspa.oapd.inaf.it/cgi-bin/sncat.php|archive-date=10 January 2014|accessdate=10 January 2014}}</ref> Историските супернови се познати по годината кога истите се случиле: SN 185, SN 1006, SN 1054, SN 1572 (наречена ''Тихонова'') и SN 1604 ( ''Кеплерова ѕвезда'').<ref>{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/50403827|title=Historical Supernovae and Their Remnants|last=Stephenson|first=F. Richard|last2=Green|first2=David A.|date=2002|publisher=Clarendon Press|isbn=0-19-850766-6|location=Oxford|pages=1&ndash;5, 60, 82|oclc=50403827}}</ref> Од 1885 година се користи дополнително прибележување на буквите, дури и доколку таа година била откриена само една супернова (на пример, SN 1885A, SN 1907A итн.); ова последен пат се случило со SN 1947A. ''SN'', за SuperNova, е стандардна претставка. До 1987 година, ознаките со две букви ретко биле потребни; од 1988 година станале потребни секоја година. Од 2016 година, зголемениот број откритија редовно доведува до дополнителна употреба на ознаки со три букви.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://sne.space/|title=Open Supernova Catalog|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303230459/https://sne.space/|archive-date=3 March 2016|accessdate=5 February 2020}}</ref> После zz доаѓа aaa, aab, aac, итн. На пример, последната супернова зачувана во Каталогот на супернови „Азијаго“ кога е прекинат на 31 декември 2017 година ја носи ознаката SN 2017jzp.<ref>Padova-Asiago Supernova Group, [http://graspa.oapd.inaf.it/asnc.html Asiago Supernova Catalogue], accessed 2023-12-27</ref> == Класификација == Астрономите ги класифицираат суперновите според нивните [[Светлинска крива|светлосни криви]] и [[Спектрална линија|спектрални линии]] на различни [[хемиски елемент]]и кои се појавуваат во нивните спектри. Доколку спектарот на супернова содржи линии на [[водород]] (познати како Балмерова низа во визуелниот дел од спектарот), таа е класифицирана како ''Тип II''; во спротивно таа е ''тип I.'' Во секој од овие два типа постојат поделби според присуството на линии од други елементи или обликот на кривата на светлината (график на привидната големина на суперновата во функција на времето).<ref name="types"> {{Наведен научен собир|location=Dordrecht}}</ref><ref name="taxonomy"> {{Наведена книга|title=Supernovae and Gamma-Ray Bursters|last=Turatto|first=M.|year=2003|isbn=978-3-540-44053-6|series=Lecture Notes in Physics|volume=598|pages=21–36|chapter=Classification of Supernovae|arxiv=astro-ph/0301107|citeseerx=10.1.1.256.2965|doi=10.1007/3-540-45863-8_3}}</ref> {| class="wikitable" |+Таксономија на супернова <ref name="types"/><ref name="taxonomy"/> | rowspan="3" style="background:#ccc; valign:center;" | Тип I<br />Без водород | colspan="4" | Тип Ia<br />Претставува линија на единечно [[Јонизација|јонизиран]] [[Силициум|силикон]] (Si II) на 615,0 [[Нанометар|nm]] (нанометри), блиску до врвна светлина | colspan="4" style="background:#fff;" | Топлинско бегство |- | rowspan="2" style="background:#eee; valign:center;" | Тип Ib/c<br />Слаба или никаква карактеристика на насобирање на силициум | colspan="3" | Тип Ib<br />Покажува нејонизирана линија на [[хелиум]] (He I) на 587,6&nbsp;nm | rowspan="6" style="background:#fff;" | Колапс на јадрото |- | colspan="3" | Тип Ic<br />Слаб или без хелиум |- | rowspan="4" style="background:#ccc; valign:center;" | Тип II<br />Покажува водород | rowspan="3" style="background:#ddd; valign:center;" | Тип II-P/-L/n<br />Тип II спектар низ | colspan="2" rowspan="2" style="background:#eee; valign:center;" | Тип II-P/L<br />Без тесни линии | Тип II-P<br />Достигнува „плато“ во својата светлосна крива |- | Тип II-L<br />Прикажува „линеарно“ намалување на нејзината светлосна крива (линеарно по големина наспроти време) <ref name="doggett"> {{Наведено списание|last=Doggett|first=J. B.|last2=Branch|first2=D.|year=1985|title=A comparative study of supernova light curves|journal=The Astronomical Journal|volume=90|pages=2303|bibcode=1985AJ.....90.2303D|doi=10.1086/113934|doi-access=free}}</ref> |- | colspan="3" | Тип IIn<br />Некои тесни линии |- | colspan="4" | Тип IIb Спектар се менува за да стане како Тип Ib |} === Тип I === [[Податотека:SN2018gv.gif|мини| Крива на светлина за тип Ia [[NGC 2525|SN 2018gv]]]] Суперновите од типот I се поделени врз основа на нејзините спектри, при што типот Ia покажува силна линија на насобирање на [[Силициум|јонизиран силициум]]. Суперновите од типот I без оваа силна линија се класифицирани како типови Ib и Ic, при што типот Ib покажува силни неутрални линии на хелиум, а типот Ic ги нема. Историски гледано, светлосните кривини на суперновите од типот I се гледале како нашироко слични, премногу за да се направат некакви разлики.<ref name="doggett"/> Додека варијациите во светлосните криви биле проучувани, класификацијата продолжува да се прави на спектрална основа наместо на форма на светлосна крива.<ref name="taxonomy"/> Мал број супернови од типот Ia покажуваат необични карактеристики, како што се нестандардна осветленост или проширени криви на светлината, и тие обично се категоризираат со упатување на најраниот пример кој покажува слични карактеристики. На пример, подпрозрачнната SN 2008ha често се нарекува како SN 2002cx или класа Ia-2002cx.<ref name="foley2008">{{Наведено списание|last=Foley|first=Ryan J.|last2=Chornock|first2=Ryan|last3=Filippenko|first3=Alexei V.|last4=Ganeshalingam|first4=Mohan|last5=Kirshner|first5=Robert P.|last6=Li|first6=Weidong|last7=Cenko|first7=S. Bradley|last8=Challis|first8=Peter J.|last9=Friedman|first9=Andrew S.|date=2009|title=SN 2008ha: an extremely low luminosity and exceptionally low energy supernova|journal=The Astronomical Journal|volume=138|issue=2|pages=376|arxiv=0902.2794|bibcode=2009AJ....138..376F|doi=10.1088/0004-6256/138/2/376}}</ref> Мал дел од суперновите од типот Ic покажуваат високо проширени и измешани емисиони линии кои се земаат за да укажат на многу високи брзини на експанзија за исфрлањето. Овие се класифицирани како тип Ic-BL или Ic-bl.<ref name="bianco"> {{Наведено списание|last=Bianco|first=F. B.|last2=Modjaz|first2=M.|last3=Hicken|first3=M.|last4=Friedman|first4=A.|last5=Kirshner|first5=R. P.|last6=Bloom|first6=J. S.|last7=Challis|first7=P.|last8=Marion|first8=G. H.|last9=Wood-Vasey|first9=W. M.|year=2014|title=Multi-color Optical and Near-infrared Light Curves of 64 Stripped-envelope Core-Collapse Supernovae|journal=The Astrophysical Journal Supplement|volume=213|issue=2|pages=19|arxiv=1405.1428|bibcode=2014ApJS..213...19B|doi=10.1088/0067-0049/213/2/19}}</ref> Суперновите богати со калциум се редок вид на многу брзи супернови со невообичаено силни калциумови линии во нивните спектри.<ref>{{Наведено списание|last=Lyman|first=J. D.|last2=Levan|first2=A. J.|last3=James|first3=P. A.|last4=Angus|first4=C. R.|last5=Church|first5=R. P.|last6=Davies|first6=M. B.|last7=Tanvir|first7=N. R.|date=2016-05-11|title=Hubble Space Telescope observations of the host galaxies and environments of calcium-rich supernovae|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|language=en|volume=458|issue=2|pages=1768–1777|arxiv=1602.08098|doi=10.1093/mnras/stw477|issn=0035-8711|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Nugent|first=Peter|date=2017-06-02|title=Supernovae: The explosion in a bubble|url=https://www.nature.com/articles/s41550-017-0140|journal=Nature Astronomy|language=en|volume=1|issue=6|page=0140|bibcode=2017NatAs...1E.140N|doi=10.1038/s41550-017-0140|issn=2397-3366|osti=1456969}}</ref> Моделите сугерираат дека тие се појавуваат кога материјалот се насобира од придружник богат со [[хелиум]] наместо од ѕвезда богата со [[водород]]. Поради хелиумовите линии во нивните спектри, тие можат да личат на супернови од типот Ib, но се смета дека имаат многу различни „предци“.<ref name="Perets-2010">{{Наведено списание|last=Perets|first=H. B.|last2=Gal-Yam|first2=A.|last3=Mazzali|first3=P. A.|last4=Arnett|first4=D.|last5=Kagan|first5=D.|last6=Filippenko|first6=A. V.|last7=Li|first7=W.|last8=Arcavi|first8=I.|last9=Cenko|first9=S. B.|year=2010|title=A faint type of supernova from a white dwarf with a helium-rich companion|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2010-05-20_465_7296/page/322|journal=Nature|volume=465|issue=7296|pages=322–325|arxiv=0906.2003|bibcode=2010Natur.465..322P|doi=10.1038/nature09056|pmid=20485429}}</ref> === Тип II === [[Податотека:SNIIcurva.svg|мини|Светлосните криви се користат за класификација на супернови тип II-P и тип II-L.<ref name="barbon1979">{{Наведено списание|last=Barbon|first=R.|last2=Ciatti|first2=F.|last3=Rosino|first3=L.|year=1979|title=Photometric properties of type II supernovae|journal=Astronomy and Astrophysics|volume=72|pages=287|bibcode=1979A&A....72..287B}}</ref>]] Суперновите од типот II, исто така, може дополнително да се поделат врз основа на нивните спектри. Додека повеќето супернови од типот II покажуваат многу широки [[Спектрална линија|спектрални линии]] кои укажуваат на брзини на експанзија од многу илјадници [[Метар во секунда|километри во секунда]], некои, како што е SN 2005gl, имаат релативно тесни карактеристики во нивните спектри. Тие се нарекуваат тип IIn, каде што „n“ значи „тесен“. Неколку супернови, како што се SN 1987K <ref>{{Наведено списание|last=Filippenko|first=A. V.|date=1988|title=Supernova 1987K: Type II in Youth, Type Ib in Old Age|journal=The Astronomical Journal|volume=96|page=1941|bibcode=1988AJ.....96.1941F|doi=10.1086/114940}}</ref> и SN 1993J, се смета дека го менуваат типот: тие покажуваат водородни линии во раните времиња, но, во период од недели до месеци, стануваат доминирани од хелиумовите линии. Терминот „тип IIb“ се користи за да се опише комбинацијата на карактеристики што вообичаено се поврзуваат со типовите II и Ib. Суперновите од типот II со нормални спектри доминирани од широки водородни линии кои остануваат до крајот на распадот се класифицирани врз основа на нивните светлосни криви. Најчестиот тип покажува карактеристично „плато“ во кривата на светлината кратко по врвната осветленост каде што визуелната сјајност останува релативно константна неколку месеци пред да продолжи распадот. Тие се нарекуваат тип II-P што се однесува на платото. Поретки се суперновите од типот II-L на кои им недостасува посебно плато. „L“ означува дека е „линеарна“ иако кривата на сјајност всушност не е права линија. Суперновите кои не се вклопуваат во нормалните класификации биле означени како чудни. === Типови III, IV и V === Цвики дефинирал дополнителни типови на супернови врз основа на многу малку примери кои не одговараат на параметрите за супернови од типот I или тип II. SN 1961i во [[Месје 61|NGC 4303]] бил прототипот и единствениот член на класата на супернови од типот III, познат по максимумот на кривата на широката светлина и широките водородни балмерови линии кои бавно се развивале во спектарот. SN 1961f во [[NGC 3003]] претставувал прототипот и единствениот член на класата тип IV, со светлосна крива слична на супернова од типот II-P, со линии на апсорпција на водород, но со слаби линии на емисија на водород. Класата од типот V била измислена за SN 1961V во [[NGC 1058]], необична бледа супернова или лажна супернова со бавен пораст до осветленоста, максимум кој трае многу месеци и необичен спектар на емисија. Забележана е сличноста на SN 1961V со Големиот испад на [[Ета Кобилица]].<ref name="zwicky2"> {{Наведено списание|last=Zwicky|first=F.|year=1964|title=NGC 1058 and its Supernova 1961|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1964-02-15_139_2/page/514|journal=The Astrophysical Journal|volume=139|pages=514|bibcode=1964ApJ...139..514Z|doi=10.1086/147779|doi-access=free}}</ref> Суперновите во M101 (1909) и M83 (1923 и 1957) исто така биле предложени како можни супернови тип IV или тип V.<ref name="zwicky"> {{Наведен научен собир|location=New York}}</ref> Денес сите овие типови ќе се третираат како чудни супернови од типот II (IIpec), од кои се откриени уште многу примери, иако сè уште се дебатира дали SN 1961V била вистинска супернова по излив на сјајна сина променлива ѕвезда или лажна.<ref>{{Наведено списание|last=Filippenko|first=Alexei V.|date=September 1997|title=Optical Spectra of Supernovae|url=https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev.astro.35.1.309|journal=Annual Review of Astronomy and Astrophysics|language=en|volume=35|issue=1|pages=309–355|bibcode=1997ARA&A..35..309F|doi=10.1146/annurev.astro.35.1.309|issn=0066-4146|quote=SN 1961V in NGC 1058 (Type V) had the most bizarre light curve ever recorded.}}</ref> == Тековни модели == [[Податотека:The_Rise_and_Fall_of_a_Supernova.jpg|мини| Во галаксијата [[NGC 1365]], супернова (светлата точка малку над галактичката средина) брзо осветлува, а потоа побавно згаснува.<ref> {{Наведени вести|url=http://www.eso.org/public/images/potw1323a/|title=The Rise and Fall of a Supernova|work=ESO Picture of the Week|access-date=14 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130702042133/http://www.eso.org/public/images/potw1323a/|archive-date=2 July 2013}}</ref>]] Шифрите од типот на супернова, како што е сумирано во табелата погоре, се ''таксономски'': бројот на типот се заснова на светлината која била забележана од суперновата. На пример, суперновите од типот Ia се произведени со побегнато соединување запалено на изродени бели џуџести предци, додека спектрално сличниот тип Ib/c се произведени од масивни соголени ѕвезди-предци со колапс на јадрото. === Топлинско бегство === [[Податотека:Progenitor_IA_supernova.svg|мини|Формирање на супернова од типот Ia]] Ѕвездата од бело џуџе може да насобере доволно материјал од ѕвездениот придружник за да ја подигне температурата на средината доволно за да ја запали јаглеродното соединување, во тој момент таа е подложена на побегнато јадрено соединување, целосно пореметувајќи ја. Постојат три начини преку кои се теоретизира дека ќе се случи оваа детонација: стабилно [[Насобирање (астрофизика)|собирање]] материјал од придружник, судир на две бели џуџиња или насобирање кое се предизвикува преку палење во школка што потоа го запалува јадрото. Доминантниот механизам со кој се произведуваат суперновите од типот Ia останува непознат.<ref name="Piro2014"> {{Наведено списание|last=Piro|first=A. L.|last2=Thompson|first2=T. A.|last3=Kochanek|first3=C. S.|year=2014|title=Reconciling 56Ni production in Type Ia supernovae with double degenerate scenarios|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=438|issue=4|pages=3456|arxiv=1308.0334|bibcode=2014MNRAS.438.3456P|doi=10.1093/mnras/stt2451|doi-access=free}}</ref> И покрај оваа несигурност во тоа како се создаваат суперновите од типот Ia, суперновите од типот Ia имаат многу униформни својства и се корисни [[Скала на вселенски растојанија|стандардни свеќи]] на меѓугалактички растојанија. Потребни се некои калибрации за да се компензира постепената промена во својствата или различните фреквенции на суперновите со абнормална сјајност при големо црвено поместување и за малите варијации во осветленоста идентификувани со обликот или спектарот на кривата на светлината.<ref name="chen"> {{Наведено списание|last=Chen|first=W.-C.|last2=Li|first2=X.-D.|year=2009|title=On the Progenitors of Super-Chandrasekhar Mass Type Ia Supernovae|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2009-09-01_702_1/page/686|journal=The Astrophysical Journal|volume=702|issue=1|pages=686–691|arxiv=0907.0057|bibcode=2009ApJ...702..686C|doi=10.1088/0004-637X/702/1/686}}</ref><ref> {{Наведено списание|last=Howell|first=D. A.|last2=Sullivan|first2=M.|last3=Conley|first3=A. J.|last4=Carlberg|first4=R. G.|date=2007|title=Predicted and Observed Evolution in the Mean Properties of Type Ia Supernovae with Redshift|journal=Astrophysical Journal Letters|volume=667|issue=1|pages=L37–L40|arxiv=astro-ph/0701912|bibcode=2007ApJ...667L..37H|doi=10.1086/522030}}</ref> ==== Нормален тип Ia ==== {{Главна|Супернова од тип Ia}} Постојат неколку начини со кои може да се формира супернова од овој тип, но тие имаат заеднички механизам. Доколку едно [[јаглерод]]но - [[кислород]]но бело џуџе акредитира доволно материја за да ја достигне [[Чандрасекарова граница|Чандрасекаровата граница]] од околу 1,44 [[Сончева маса|сончеви маси]] <ref name="Mazzali2007"> {{Наведено списание|last=Mazzali|first=P. A.|last2=Röpke|first2=F. K.|last3=Benetti|first3=S.|last4=Hillebrandt|first4=W.|date=2007|title=A Common Explosion Mechanism for Type Ia Supernovae|url=https://archive.org/details/sim_science_2007-02-09_315_5813/page/825|journal=Science|volume=315|issue=5813|pages=825–828|arxiv=astro-ph/0702351|bibcode=2007Sci...315..825M|doi=10.1126/science.1136259|pmid=17289993}}</ref> (за ѕвезда што не се врти), повеќе нема да може да го поддржи најголемиот дел од својата маса преку притисокот на дегенерација на електрони <ref name="Chandrasekhar">{{Наведено списание|last=Lieb|first=E. H.|last2=Yau|first2=H.-T.|date=1987|title=A rigorous examination of the Chandrasekhar theory of stellar collapse|url=https://dash.harvard.edu/handle/1/32706795|journal=The Astrophysical Journal|volume=323|issue=1|pages=140–144|bibcode=1987ApJ...323..140L|doi=10.1086/165813|archive-url=https://web.archive.org/web/20200303072644/https://dash.harvard.edu/handle/1/32706795|archive-date=3 March 2020|access-date=20 March 2020}}</ref><ref name="canal1997"> {{Наведена книга|title=White Dwarfs: Proceedings of the 10th European Workshop on White Dwarfs|last=Canal|first=R.|last2=Gutiérrez|first2=J. L.|date=1997|publisher=Kluwer Academic Publishers|isbn=978-0-7923-4585-5|editor-last=Isern|editor-first=J.|series=Astrophysics and Space Science Library|volume=214|location=Dordrecht|page=49|chapter=The possible white dwarf-neutron star connection|arxiv=astro-ph/9701225|bibcode=1997ASSL..214...49C|doi=10.1007/978-94-011-5542-7_7|editor-last2=Hernanz|editor-first2=M.|editor-last3=Gracia-Berro|editor-first3=E.}}</ref> и би почнала да се урива. Сепак, сегашниот став е дека оваа граница вообичаено не се постигнува; зголемувањето на температурата и густината внатре во јадрото ја активира јаглеродното соединување како што ѕвездата се приближува до границата (до околу 1%) <ref> {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=s3SFQgAACAAJ|title=Cosmic Catastrophes: Supernovae, Gamma-Ray Bursts, and Adventures in Hyperspace|last=Wheeler|first=J. C.|date=2000|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-65195-0|page=96|archive-url=https://web.archive.org/web/20150910190113/https://books.google.com/books?id=s3SFQgAACAAJ|archive-date=10 September 2015}}</ref> пред да започне колапсот. Спротивно на тоа, за јадрото кое примарно е составено од кислород, неон и магнезиум, белото џуџе што се распаѓа обично ќе формира [[неутронска ѕвезда]]. Во овој случај, единствено дел од масата на ѕвездата ќе се исфрли за време на колапсот.<ref name="canal1997" /> [[Податотека:An_isolated_neutron_star_in_the_Small_Magellanic_Cloud.jpg|мини| Сината точка во средината на црвениот прстен е изолирана неутронска ѕвезда во [[Мал Магеланов Облак|Малиот Магеланов Облак]] .]] Во рок од неколку секунди по колапсот, значителен дел од материјата во белото џуџе се подложува на јадрено соединување, ослободувајќи доволно енергија (1–2×10⁴⁴ J) <ref name="aaa270"> {{Наведено списание|last=Khokhlov|first=A. M.|last2=Mueller|first2=E.|last3=Höflich|first3=P. A.|date=1993|title=Light curves of Type IA supernova models with different explosion mechanisms|url=https://archive.org/details/sim_astronomy-and-astrophysics_1993-03_270_1-2/page/223|journal=Astronomy and Astrophysics|volume=270|issue=1–2|pages=223–248|bibcode=1993A&A...270..223K}}</ref> за да се одврзе ѕвездата во супернова.<ref name="ropke"> {{Наведено списание|last=Röpke|first=F. K.|last2=Hillebrandt|first2=W.|date=2004|title=The case against the progenitor's carbon-to-oxygen ratio as a source of peak luminosity variations in type Ia supernovae|journal=Astronomy and Astrophysics Letters|volume=420|issue=1|pages=L1–L4|arxiv=astro-ph/0403509|bibcode=2004A&A...420L...1R|doi=10.1051/0004-6361:20040135}}</ref> Се создава надворешно проширување на ударниот бран, при што материјата достигнува брзини од редот на 5.000-20.000 [[Метар во секунда|км/сек.]], или приближно 3% од брзината на светлината. Исто така, има значително зголемување на сјајноста, достигнувајќи [[Апсолутна ѕвездена величина|апсолутна величина]] од -19,3 (или 5&nbsp;милијарди пати посветло од Сонцето), со мали варијации.<ref name="explosion_model"> {{Наведено списание|last=Hillebrandt|first=W.|last2=Niemeyer|first2=J. C.|date=2000|title=Type IA Supernova Explosion Models|journal=Annual Review of Astronomy and Astrophysics|volume=38|issue=1|pages=191–230|arxiv=astro-ph/0006305|bibcode=2000ARA&A..38..191H|doi=10.1146/annurev.astro.38.1.191}}</ref> Моделот за формирање на оваа категорија на супернова е близок двоен ѕвезден систем. Поголемата од двете ѕвезди е првата што [[Ѕвезден развој|еволуирала]] од [[Главна низа|главната низа]] и таа се шири и формира [[црвен џин]]. Двете ѕвезди веќе делат заедничка обвивка, поради што нивната меѓусебна орбита се намалува. Џиновската ѕвезда потоа го отфрла најголемиот дел од својата обвивка, губејќи ја масата додека повеќе не може да продолжи со [[јадрено соединување]]. Во тој момент, таа станува бела џуџеста ѕвезда, составена првенствено од јаглерод и кислород.<ref name="types"/> На крајот, секундарната ѕвезда исто така еволуира од главната низа за да формира црвен џин. Материјата од џинот се акредитира од белото џуџе, предизвикувајќи ова последното да се зголеми во маса. Точните детали за иницијацијата и за тешките елементи произведени во катастрофалниот настан остануваат непознати.<ref>{{Наведено списание|last=Poludnenko|first=Alexei Y.|last2=Chambers|first2=Jessica|last3=Ahmed|first3=Kareem|last4=Gamezo|first4=Vadim N.|last5=Taylor|first5=Brian D.|date=November 2019|title=A unified mechanism for unconfined deflagration-to-detonation transition in terrestrial chemical systems and type Ia supernovae|url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aau7365|journal=Science|language=en|volume=366|issue=6465|pages=eaau7365|arxiv=1911.00050|bibcode=2019Sci...366.7365P|doi=10.1126/science.aau7365|issn=0036-8075|pmid=31672866|quote=Theoretical models of SNIa have remained limited because of uncertainties in the explosion mechanisms. [...] SNIa explosions are driven by fast thermonuclear burning in ¹²C/¹⁶O white dwarf (WD) stars with a mass close to, or below, the Chandrasekhar mass limit of ≈1.4 solar masses [...] Beyond this general statement, however, the exact mechanisms of SNIa remain unclear, with a number of possible scenarios.}}</ref> Суперновите од типот Ia произведуваат карактеристична светлосна крива - графиконот на сјајноста во функција на времето - по настанот. Оваа сјајност е генерирана од [[Радиоактивност|радиоактивното распаѓање]] на [[никел]] -56 преку [[кобалт]] -56 до [[железо]] -56. Врвната осветленост на кривата на светлината е крајно конзистентна кај суперновите од нормален тип Ia, со максимална апсолутна величина од околу -19,3. Ова е затоа што типичните супернови од типот Ia произлегуваат од конзистентен тип на ѕвезди-предци со постепено стекнување на маса и експлодираат кога ќе добијат конзистентна типична маса, што доведува до многу слични услови и однесување на супернова. Ова им овозможува да се користат како секундарни <ref> {{Наведено списание|last=Macri|first=L. M.|last2=Stanek|first2=K. Z.|last3=Bersier|first3=D.|last4=Greenhill|first4=L. J.|last5=Reid|first5=M. J.|date=2006|title=A New Cepheid Distance to the Maser-Host Galaxy NGC 4258 and Its Implications for the Hubble Constant|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2006-12-01_652_2/page/n298|journal=The Astrophysical Journal|volume=652|issue=2|pages=1133–1149|arxiv=astro-ph/0608211|bibcode=2006ApJ...652.1133M|doi=10.1086/508530}}</ref> стандардни свеќи за мерење на растојанието до нивните домаќински галаксии.<ref> {{Наведено списание|last=Colgate|first=S. A.|date=1979|title=Supernovae as a standard candle for cosmology|journal=The Astrophysical Journal|volume=232|issue=1|pages=404–408|bibcode=1979ApJ...232..404C|doi=10.1086/157300}}</ref> Вториот модел за формирање на супернова од типот Ia вклучува спојување на две бели џуџести ѕвезди, при што комбинираната маса моментално ја надминува Чандрасекаровата граница.<ref> {{Наведено списание|last=Ruiz-Lapuente|first=P.|last2=Blinnikov|first2=S.|last3=Canal|first3=R.|last4=Mendez|first4=J.|last5=Sorokina|first5=E.|last6=Visco|first6=A.|last7=Walton|first7=N.|year=2000|title=Type IA supernova progenitors|journal=Memorie della Societa Astronomica Italiana|volume=71|pages=435|bibcode=2000MmSAI..71..435R}}</ref> Ова понекогаш се нарекува двојно изроден модел, бидејќи и двете ѕвезди се изродени бели џуџиња. Поради можните комбинации на масата и хемискиот состав на двојката, постојат многу варијации во овој тип на настани,<ref> {{Наведено списание|last=Dan|first=M.|last2=Rosswog|first2=S.|last3=Guillochon|first3=J.|last4=Ramirez-Ruiz|first4=E.|year=2012|title=How the merger of two white dwarfs depends on their mass ratio: Orbital stability and detonations at contact|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=422|issue=3|pages=2417|arxiv=1201.2406|bibcode=2012MNRAS.422.2417D|doi=10.1111/j.1365-2966.2012.20794.x|doi-access=free}}</ref> и, во многу случаи, можеби нема воопшто супернова, во тој случај тие ќе имаат помалку прозрачна светлина крива од понормалниот SN тип Ia.<ref>{{Наведено списание|last=Maoz|first=Dan|last2=Mannucci|first2=Filippo|last3=Nelemans|first3=Gijs|date=18 August 2014|title=Observational Clues to the Progenitors of Type Ia Supernovae|url=https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev-astro-082812-141031|journal=Annual Review of Astronomy and Astrophysics|language=en|volume=52|issue=1|pages=107–170|arxiv=1312.0628|bibcode=2014ARA&A..52..107M|doi=10.1146/annurev-astro-082812-141031|issn=0066-4146}}</ref> ==== Нестандарден тип Ia ==== Абнормално светлите супернови од типот Ia се појавуваат кога белото џуџе веќе има маса поголема од Чандрасекаровата граница,<ref> {{Наведено списание|last=Howell|first=D. A.|last2=Sullivan|first2=M.|last3=Nugent|first3=P. E.|last4=Ellis|first4=R. S.|last5=Conley|first5=A. J.|last6=Le Borgne|first6=D.|last7=Carlberg|first7=R. G.|last8=Guy|first8=J.|last9=Balam|first9=D.|year=2006|title=The type Ia supernova SNLS-03D3bb from a super-Chandrasekhar-mass white dwarf star|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-09-21_443_7109/page/308|journal=Nature|volume=443|issue=7109|pages=308–311|arxiv=astro-ph/0609616|bibcode=2006Natur.443..308H|doi=10.1038/nature05103|pmid=16988705}}</ref> веројатно дополнително зголемена со асиметрија,<ref> {{Наведено списание|last=Tanaka|first=M.|last2=Kawabata|first2=K. S.|last3=Yamanaka|first3=M.|last4=Maeda|first4=K.|last5=Hattori|first5=T.|last6=Aoki|first6=K.|last7=Nomoto|first7=K. I.|last8=Iye|first8=M.|last9=Sasaki|first9=T.|year=2010|title=Spectropolarimetry of Extremely Luminous Type Ia Supernova 2009dc: Nearly Spherical Explosion of Super-Chandrasekhar Mass White Dwarf|journal=The Astrophysical Journal|volume=714|issue=2|pages=1209|arxiv=0908.2057|bibcode=2010ApJ...714.1209T|doi=10.1088/0004-637X/714/2/1209}}</ref> но исфрлениот материјал ќе има помала кинетичка енергија од нормалното. Ова сценарио за суперчандрасекарова маса може да се случи, на пример, кога дополнителната маса е поддржана со диференцијално вртење.<ref>{{Наведено списание|last=Fink|first=M.|last2=Kromer|first2=M.|last3=Hillebrandt|first3=W.|last4=Röpke|first4=F. K.|last5=Pakmor|first5=R.|last6=Seitenzahl|first6=I. R.|last7=Sim|first7=S. A.|date=October 2018|title=Thermonuclear explosions of rapidly differentially rotating white dwarfs: Candidates for superluminous Type Ia supernovae?|journal=Astronomy & Astrophysics|volume=618|pages=A124|arxiv=1807.10199|bibcode=2018A&A...618A.124F|doi=10.1051/0004-6361/201833475|id=A124}}</ref> Не постои формална подкласификација за супернови од нестандарден тип Ia. Било предложено дека групата на подсјајни супернови кои се појавуваат кога хелиумот се натрупува на бело џуџе треба да се класифицира како '''тип Iax''' .<ref name="wang"> {{Наведено списание|last=Wang|first=B.|last2=Liu|first2=D.|last3=Jia|first3=S.|last4=Han|first4=Z.|year=2014|title=Helium double-detonation explosions for the progenitors of type Ia supernovae|journal=Proceedings of the International Astronomical Union|volume=9|issue=S298|pages=442|arxiv=1301.1047|bibcode=2014IAUS..298..442W|doi=10.1017/S1743921313007072}}</ref><ref name="foley"> {{Наведено списание|last=Foley|first=R. J.|last2=Challis|first2=P. J.|last3=Chornock|first3=R.|last4=Ganeshalingam|first4=M.|last5=Li|first5=W.|last6=Marion|first6=G. H.|last7=Morrell|first7=N. I.|last8=Pignata|first8=G.|last9=Stritzinger|first9=M. D.|year=2013|title=Type Iax Supernovae: A New Class of Stellar Explosion|journal=The Astrophysical Journal|volume=767|issue=1|pages=57|arxiv=1212.2209|bibcode=2013ApJ...767...57F|doi=10.1088/0004-637X/767/1/57}}</ref> Овој тип на супернова не секогаш може целосно да го уништи родното бело џуџе и може да остави зад себе зомби ѕвезда.<ref name="mccully"> {{Наведено списание|last=McCully|first=C.|last2=Jha|first2=S. W.|last3=Foley|first3=R. J.|last4=Bildsten|first4=L.|last5=Fong|first5=W.-F.|last6=Kirshner|first6=R. P.|last7=Marion|first7=G. H.|last8=Riess|first8=A. G.|last9=Stritzinger|first9=M. D.|year=2014|title=A luminous, blue progenitor system for the type Iax supernova 2012Z|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_nature_2014-08-07_512_7512/page/54|journal=Nature|volume=512|issue=7512|pages=54–56|arxiv=1408.1089|bibcode=2014Natur.512...54M|doi=10.1038/nature13615|pmid=25100479}}</ref> Еден специфичен тип на супернова потекнува од експлодирачки бели џуџиња, како типот Ia, но содржи водородни линии во нивните спектри, веројатно затоа што белото џуџе е опкружено со обвивка од [[Околуѕвезден диск|околуѕвезден материјал]] богат со водород. Овие супернови се наречени '''тип Ia/IIn''', '''тип Ian''', '''тип IIa''' и '''тип IIan'''.<ref> {{Наведено списание|last=Silverman|first=J. M.|last2=Nugent|first2=P. E.|last3=Gal-Yam|first3=A.|last4=Sullivan|first4=M.|last5=Howell|first5=D. A.|last6=Filippenko|first6=A. V.|last7=Arcavi|first7=I.|last8=Ben-Ami|first8=S.|last9=Bloom|first9=J. S.|year=2013|title=Type Ia Supernovae strongly interaction with their circumstellar medium|journal=The Astrophysical Journal Supplement Series|volume=207|issue=1|pages=3|arxiv=1304.0763|bibcode=2013ApJS..207....3S|doi=10.1088/0067-0049/207/1/3}}</ref> Четирикратната ѕвезда HD 74438, која припаѓа на расеаното јато IC 2391 во [[Едро (соѕвездие)|соѕвездието Едро]] , се предвидува дека ќе стане супернова од нестандарден тип Ia.<ref name="GIAISURVEY">{{Наведено списание|last=Gilmore|first=Gerry|last2=Randich|first2=Sofia|date=March 2012|title=The Gaia-ESO Public Spectroscopic Survey|journal=The Messenger|language=en|location=Garching, Germany|publisher=European Southern Observatory|volume=147|issue=147|pages=25–31|bibcode=2012Msngr.147...25G}}</ref><ref name="supernova">{{Наведено списание|last=Merle|first=Thibault|last2=Hamers|first2=Adrian S.|last3=Van Eck|first3=Sophie|last4=Jorissen|first4=Alain|last5=Van der Swaelmen|first5=Mathieu|last6=Pollard|first6=Karen|last7=Smiljanic|first7=Rodolfo|last8=Pourbaix|first8=Dimitri|last9=Zwitter|first9=Tomaž|date=12 May 2022|title=A spectroscopic quadruple as a possible progenitor of sub-Chandrasekhar type Ia supernovae|journal=Nature Astronomy|volume=6|issue=6|pages=681–688|arxiv=2205.05045|bibcode=2022NatAs...6..681M|doi=10.1038/s41550-022-01664-5}}</ref> === Колапс на јадрото === [[Податотека:Evolved_star_fusion_shells.svg|мини|Слоевите на масивна, еволуирана ѕвезда непосредно пред колапсот на јадрото]] Голем број на масивни ѕвезди може да претрпат колапс на јадрото кога јадреното соединување ќе стане неспособна да го одржи јадрото против сопствената гравитација; минувањето на овој праг е причина за сите видови супернови освен типот Ia. Колапсот може да предизвика насилно протерување на надворешните слоеви на ѕвездата што резултира со супернова. Меѓутоа, доколку ослободувањето на гравитационата потенцијална енергија е недоволно, ѕвездата наместо тоа може да се сруши во [[црна дупка]] или неутронска ѕвезда со малку прозрачна енергија.<ref name="heger"> {{Наведено списание|last=Heger|first=A.|last2=Fryer|first2=C. L.|last3=Woosley|first3=S. E.|last4=Langer|first4=N.|last5=Hartmann|first5=D. H.|year=2003|title=How Massive Single Stars End Their Life|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2003-07-01_591_1/page/288|journal=Astrophysical Journal|volume=591|issue=1|pages=288–300|arxiv=astro-ph/0212469|bibcode=2003ApJ...591..288H|doi=10.1086/375341}}</ref> Колапсот на јадрото може да биде предизвикан од неколку различни механизми: надминување на [[Чандрасекарова граница|Чандрасекаровата граница]]; [[електронски зафат]]; парова нестабилност; или фотодезинтеграција.<ref name="heger"/><ref name="renzon2018">{{Наведено списание|last=Renzo|first=M.|last2=Farmer|first2=R.|last3=Justham|first3=S.|last4=Götberg|first4=Y.|last5=De Mink|first5=S. E.|last6=Zapartas|first6=E.|last7=Marchant|first7=P.|last8=Smith|first8=N.|year=2020|title=Predictions for the hydrogen-free ejecta of pulsational pair-instability supernovae|journal=Astronomy and Astrophysics|volume=640|pages=A56|arxiv=2002.05077|bibcode=2020A&A...640A..56R|doi=10.1051/0004-6361/202037710}}</ref><ref name="nomoto"> {{Наведено списание|last=Nomoto|first=K.|last2=Tanaka|first2=M.|last3=Tominaga|first3=N.|last4=Maeda|first4=K.|year=2010|title=Hypernovae, gamma-ray bursts, and first stars|journal=New Astronomy Reviews|volume=54|issue=3–6|pages=191|bibcode=2010NewAR..54..191N|doi=10.1016/j.newar.2010.09.022}}</ref> * Кога масивна ѕвезда ќе развие железно јадро поголемо од Чандрасекаровата маса, таа повеќе нема да може да се издржува од притисокот на дегенерација на електрони и ќе се сруши понатаму до неутронска ѕвезда или црна дупка. * Заробувањето на електрони со магнезиум во изродено јадро O/Ne/Mg (ѕвезда од 8–10 сончева маса) ја отстранува поддршката и предизвикува [[гравитациски колапс]] проследен со експлозивно соединување на кислород, со многу слични резултати. * Производството на парот електрон-позитрон во големо јадро што согорува пост-хелиум ја отстранува термодинамичката поддршка и предизвикува почетен колапс проследен со побегнато соединување, што резултира со супернова со нестабилност на парот. * Доволно големо и врело ѕвездено јадро може да генерира гама-зраци доволно енергични за директно да иницира фотодезинтеграција, што ќе предизвика целосен колапс на јадрото. Табелата подолу ги наведува познатите причини за колапсот на јадрото кај масивните ѕвезди, типовите на ѕвезди во кои тие се појавуваат, нивниот поврзан тип на супернова и остатокот што е произведен. [[Металичност]]а е пропорција на други елементи освен водород или хелиум, во споредба со Сонцето. Почетната маса е ѕвездената маса пред настанот на суперновата, дадена во множители на сончевата маса, иако масата во моментот на суперновата може да биде многу помала. Суперновите од типот IIn не се наведени во табелата. Тие можат да бидат произведени од различни типови преи колапс на јадрото кај различни ѕвезди-предци, можеби дури и со загревање на бело џуџе од типот Ia, иако се смета дека повеќето ќе бидат од колапс на железното јадро кај светлечките [[суперџин]]ови или [[хиперџин]]ови (вклучувајќи LBV). Тесните спектрални линии по кои се именувани се јавуваат бидејќи суперновата се шири во мал густ облак од околуѕвезден материјал.<ref name="moriya"> {{Наведено списание|last=Moriya|first=T. J.|date=2012|title=Progenitors of Recombining Supernova Remnants|journal=The Astrophysical Journal|volume=750|issue=1|pages=L13|arxiv=1203.5799|bibcode=2012ApJ...750L..13M|doi=10.1088/2041-8205/750/1/L13}}</ref> Се смета дека значителен дел од наводните супернови од типот IIn се измамници на супернова, масивни ерупции на ѕвезди слични на LBV слични на Големата ерупција на [[Ета Кобилица]]. Во овие настани, материјалот претходно исфрлен од ѕвездата создава тесни линии на насобирање и предизвикува ударен бран преку интеракција со ново исфрлениот материјал.<ref name="smith"> {{Наведено списание|last=Smith|first=N.|last2=Ganeshalingam|first2=M.|last3=Chornock|first3=R.|last4=Filippenko|first4=A. V.|last5=Li|first5=W.|last6=Silverman|first6=J. M.|last7=Steele|first7=T. N.|last8=Griffith|first8=C. V.|last9=Joubert|first9=N.|year=2009|title=Sn 2008S: A Cool Super-Eddington Wind in a Supernova Impostor|journal=The Astrophysical Journal|volume=697|issue=1|pages=L49|arxiv=0811.3929|bibcode=2009ApJ...697L..49S|doi=10.1088/0004-637X/697/1/L49}}</ref> {| class="wikitable" |+Основни сценарија за колапс по маса и металичност ! Причина за колапс ! Предокна ѕвезда приближна почетна маса ([[Сончева маса|сончеви маси]] ) ! Тип на супернова ! Остаток |- | Зафаќање на електрони во изродено јадро O+Ne+Mg | 9–10 | Слаба II-P | Неутронска ѕвезда |- | rowspan="7" | Колапс на железното јадро | 10–25 | Слаба II-P | Неутронска ѕвезда |- | 25–40 со мала или сончева металчност | Нормална II-P | Црна дупка по враќањето на материјалот на почетната неутронска ѕвезда |- | 25–40 со многу висока металчност | II-L или II-б | Неутронска ѕвезда |- | 40–90 со мала металност | Никоја | Црна дупка |- | ≥&nbsp;40 со речиси сончева металичност | Слаба Ib/c, или [[хипернова]] со излив на гама-зраци (GRB) | Црна дупка по враќањето на материјалот на почетната неутронска ѕвезда |- | ≥&nbsp;40 со многу висока металчност | Ib/c | Неутронска ѕвезда |- | ≥&nbsp;90 со ниска металчност | Никоја, можна GRB | Црна дупка |- | Нестабилност на парот | 140–250 со мала металчност | II-P, понекогаш хипернова, можна GRB | Нема остаток |- | Фотодезинтеграција | ≥&nbsp;250 со мала металчност | Ниту една (или светла супернова?), можна GRB | Масивна црна дупка |} ==== Детален процес ==== [[Податотека:Core_collapse_scenario.svg|мини| Во рамките на масивна, еволуирана ѕвезда (а) лушпите на елементите со слоеви се подложуваат на соединување, формирајќи железно јадро (б) кое достигнува Чандрасекарова маса и почнува да се урива. Внатрешниот дел од јадрото е компримирано во неутрони (c), предизвикувајќи отскокнување на материјалот што паѓа (d) и формира фронтов удар што се шири нанадвор (црвено). Ударот почнува да запира (d), но повторно се зајакнува, најверојатно со загревање со неутрино. Околниот материјал е разнесен (f), оставајќи само изроден остаток.<ref name="Janka-2007"> {{Наведено списание|last=Janka|first=H.-T.|last2=Langanke|first2=K.|last3=Marek|first3=A.|last4=Martínez-Pinedo|first4=G.|last5=Müller|first5=B.|year=2007|title=Theory of core-collapse supernovae|journal=Physics Reports|volume=442|issue=1–6|pages=38–74|arxiv=astro-ph/0612072|bibcode=2007PhR...442...38J|doi=10.1016/j.physrep.2007.02.002}}</ref>]] Кога ѕвезденото јадро повеќе не е поддржано против гравитацијата, тоа се урива само по себе со брзини кои достигнуваат 70.000 км/сек. (0,23 [[Брзина на светлината|''c'']]),<ref name="grav_waves"> {{Наведено списание|last=Fryer|first=C. L.|last2=New|first2=K. C. B.|year=2003|title=Gravitational Waves from Gravitational Collapse|journal=Living Reviews in Relativity|volume=6|issue=1|pages=2|arxiv=gr-qc/0206041|bibcode=2003LRR.....6....2F|doi=10.12942/lrr-2003-2|pmc=5253977|pmid=28163639|doi-access=free}}</ref> што резултира со брзо зголемување на температурата и густината. Она што следува зависи од масата и структурата на јадрото што се распаѓа, при што изродените јадра со мала маса формираат неутронски ѕвезди, изродените јадра со поголема маса главно целосно се колабираат до црните дупки, а неизродените јадра се подложени на побегнато соединување.<ref name="Hurley-2000">{{Наведено списание|last=Hurley|first=J. R.|last2=Pols|first2=O. R.|last3=Tout|first3=C. A.|date=1 July 2000|title=Comprehensive analytic formulae for stellar evolution as a function of mass and metallicity|url=https://archive.org/details/sim_monthly-notices-of-the-royal-astronomical-society_2000-07-01_315_3/page/543|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|language=en|volume=315|issue=3|pages=543–569|arxiv=astro-ph/0001295|bibcode=2000MNRAS.315..543H|doi=10.1046/j.1365-8711.2000.03426.x|issn=0035-8711|doi-access=free}}</ref> Почетниот колапс на изродените јадра се забрзува преку [[Бета-распад|бета распаѓање]], фотодезинтеграција и заробување на електрони, што предизвикува излив на [[Електронско неутрино|електронски неутрина]]. Како што се зголемува густината, емисијата на неутрино се прекинува бидејќи тие се заглавуваат во јадрото. Внатрешното јадро на крајот достигнува обично 30&nbsp;[[Километар|км]] во пречник <ref name="WoosleyJanka"> {{Наведено списание|last=Woosley|first=S. E.|last2=Janka|first2=H.-T.|date=2005|title=The Physics of Core-Collapse Supernovae|journal=Nature Physics|volume=1|issue=3|pages=147–154|arxiv=astro-ph/0601261|bibcode=2005NatPh...1..147W|citeseerx=10.1.1.336.2176|doi=10.1038/nphys172}}</ref> со густина споредлива со онаа на [[Атомско јадро|атомското јадро]] и притисокот на дегенерација на неутрони се обидува да го запре колапсот. Доколку масата на јадрото е повеќе од околу 15 сончеви маси, тогаш неутронската дегенерација е недоволна за да се запре колапсот и директно се формира црна дупка без супернова. Во јадрата со помала маса колапсот е запрен и новоформираното неутронско јадро има почетна температура од околу 100&nbsp;милијарди [[келвин]]и, 6.000 пати поголема од температурата на [[Сончево јадро|Сончевото јадро]]. На оваа температура, паровите неутрино-антинеутрино ефикасно се формираат со [[Топлинско зрачење|топлинска емисија]]. Овие топлински неутрина се неколку пати пообилни од неутрините кои заробуваат електрони.<ref> {{Наведена книга|title=Stardust: Supernovae and Life – The Cosmic Connection|url=https://archive.org/details/stardustsupernov0000john|last=Gribbin|first=J. R.|last2=Gribbin|first2=M.|date=2000|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-09097-0|page=[https://archive.org/details/stardustsupernov0000john/page/173 173]|bibcode=2000sslc.book.....G}}</ref> Околу 10 ⁴⁶ џули, приближно 10% од масата на мирување на ѕвездата, се претвораат во излив на неутрина од десет секунди, што е главниот излез од настанот. Ненадејно запрениот колапс на јадрото се враќа и произведува ударен бран кој застојува во надворешното јадро во рок од милисекунди <ref> {{Наведено списание|last=Myra|first=E. S.|last2=Burrows|first2=A.|date=1990|title=Neutrinos from type II supernovae- The first 100 milliseconds|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1990-11-20_364_1/page/222|journal=Astrophysical Journal|volume=364|pages=222–231|bibcode=1990ApJ...364..222M|doi=10.1086/169405|doi-access=free}}</ref> додека енергијата се губи преку дисоцијација на тешките елементи. Процес што е нецелосно познат, е неопходен за да се дозволи надворешните слоеви на јадрото да се реапсорбираат околу 10⁴⁴ џули <ref name="barwick"> {{Cite arXiv |last1=Barwick |first1=S. W |last2=Beacom |first2=J. F |last3=Cianciolo |first3=V. |last4=Dodelson |first4=S. |last5=Feng |first5=J. L |last6=Fuller |first6=G. M |last7=Kaplinghat |first7=M. |last8=McKay |first8=D. W |last9=Meszaros |first9=P. |last10=Mezzacappa |first10=A. |last11=Murayama |first11=H. |last12=Olive |first12=K. A |last13=Stanev |first13=T. |last14=Walker |first14=T. P |year=2004 |title=APS Neutrino Study: Report of the Neutrino Astrophysics and Cosmology Working Group |eprint=astro-ph/0412544 }}</ref>(1 Foe) од пулсот на неутрино, создавајќи видлив сјај, иако постојат и други теории кои би можеле да ја поттикнат експлозијата. Некои материјали од надворешната обвивка паѓаат назад на неутронската ѕвезда и за јадра над околу {{Сончева маса|8}}, има доволно резерва за да се формира црна дупка. Овој резервен ефект ќе ја намали создадената кинетичка енергија и масата на исфрлениот радиоактивен материјал, но во некои ситуации, може да генерира и [[релативистички млаз]]ови што резултираат со експлозија на гама-зраци или исклучително сјајна супернова.<ref name="piram2019">{{Наведено списание|last=Piran|first=Tsvi|last2=Nakar|first2=Ehud|last3=Mazzali|first3=Paolo|last4=Pian|first4=Elena|year=2019|title=Relativistic Jets in Core-collapse Supernovae|journal=The Astrophysical Journal|volume=871|issue=2|pages=L25|arxiv=1704.08298|bibcode=2019ApJ...871L..25P|doi=10.3847/2041-8213/aaffce|doi-access=free}}</ref> Колапсот на масивно неизродено јадро ќе доведе понатамошно соединување. Кога колапсот на јадрото е инициран од нестабилноста на парот ( [[фотон]]ите се претвораат во парови [[електрон]] - [[позитрон]], со што се намалува притисокот на зрачењето) започнува соединувањето на кислородот и колапсот може да се запре. За основни маси од {{Сончева маса|40–60}}, колапсот запира и ѕвездата останува недопрена, но колапсот ќе се случи повторно кога ќе се формира поголемо јадро. За јадра од околу {{Сончева маса|60–130}}, соединувањето на кислородот и потешките елементи е толку енергична што целата ѕвезда е нарушена, предизвикувајќи супернова. На горниот крај од опсегот на масата, суперновата е невообичаено светла и екстремно долготрајна поради многуте сончеви маси од исфрлени ⁵⁶ Ni. За уште поголеми маси на јадрото, температурата на јадрото станува доволно висока за да овозможи фотодезинтеграција и јадрото целосно колабира во црна дупка.<ref name="kasen"> {{Наведено списание|last=Kasen|first=D.|last2=Woosley|first2=S. E.|last3=Heger|first3=A.|year=2011|title=Pair Instability Supernovae: Light Curves, Spectra, and Shock Breakout|journal=The Astrophysical Journal|volume=734|issue=2|pages=102|arxiv=1101.3336|bibcode=2011ApJ...734..102K|doi=10.1088/0004-637X/734/2/102}}</ref> ==== Тип II ==== [[Податотека:SN_1997D.jpg|мини|Атипичниот сублуминозен тип II SN 1997D]] Ѕвезди со почетна маса помала од околу {{Сончева маса|8}} никогаш не развиваат доволно големо јадро за да се срушат и на крајот да ја губат својата атмосфера за да станат бели џуџиња. Ѕвезди со најмалку {{Сончева маса|9}} (можеби дури {{Сончева маса|12}}<ref name="superagb"> {{Наведено списание|last=Poelarends|first=A. J. T.|last2=Herwig|first2=F.|last3=Langer|first3=N.|last4=Heger|first4=A.|year=2008|title=The Supernova Channel of Super-AGB Stars|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2008-03-01_675_1/page/614|journal=The Astrophysical Journal|volume=675|issue=1|pages=614–625|arxiv=0705.4643|bibcode=2008ApJ...675..614P|doi=10.1086/520872}}</ref>) еволуираат на комплексен начин, прогресивно согорувајќи ги потешките елементи на потопли температури во нивните јадра.<ref name="science304"> {{Наведено списание|last=Gilmore|first=G.|year=2004|title=The Short Spectacular Life of a Superstar|journal=Science|volume=304|issue=5679|pages=1915–1916|doi=10.1126/science.1100370|pmid=15218132}}</ref> Ѕвездата станува слоевита како кромид, при што согорувањето на полесно споените елементи се случува во поголемите слоеви.<ref name="hinshaw"> {{Наведена книга|title=Introduction to Planetary Science|url=https://archive.org/details/introductiontopl0000faur|last=Faure|first=G.|last2=Mensing|first2=T. M.|year=2007|isbn=978-1-4020-5233-0|pages=[https://archive.org/details/introductiontopl0000faur/page/35 35]–48|chapter=Life and Death of Stars|doi=10.1007/978-1-4020-5544-7_4}}</ref> Иако популарно се опишува како „кромид“ со железно јадро, најмалку масивните предци на супернова имаат единствено кислород- [[неон]]ски (- [[магнезиум]]ски) јадра. Овие супер-АСЏ ѕвезди може да го формираат најголемиот дел од суперновите со колапс на јадрото, иако помалку светлечки и толку поретко забележани од оние од помасивните предци. Ѕвездите со почетна маса до околу 90 пати поголема од сончевата маса, или малку помала со висока металичност, резултираат со супернова од типот II-P, која е најчесто набљудуваниот тип. При умерена до висока металичност, ѕвездите блиску до горниот крај од тој опсег на маса ќе го изгубат најголемиот дел од својот водород кога ќе се случи колапс на јадрото и резултатот ќе биде супернова од типот II-L.<ref>{{Наведено списание|last=Faran|first=T.|last2=Poznanski|first2=D.|last3=Filippenko|first3=A. V.|last4=Chornock|first4=R.|last5=Foley|first5=R. J.|last6=Ganeshalingam|first6=M.|last7=Leonard|first7=D. C.|last8=Li|first8=W.|last9=Modjaz|first9=M.|year=2014|title=A sample of Type II-L supernovae|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=445|issue=1|pages=554–569|arxiv=1409.1536|bibcode=2014MNRAS.445..554F|doi=10.1093/mnras/stu1760|doi-access=free}}</ref> Со многу ниска металичност, ѕвезди од околу {{Сончева маса|140–250}} ќе достигнат колапс на јадрото со нестабилност на парови додека тие сè уште имаат атмосфера на водород и кислородно јадро, а резултатот ќе биде супернова со карактеристики од типот II, но многу голема маса на исфрлени ⁵⁶ Ni и висока осветленост.<ref>{{Наведено списание|last=Farmer|first=R.|last2=Renzo|first2=M.|last3=de Mink|first3=S. E.|last4=Marchant|first4=P.|last5=Justham|first5=S.|year=2019|title=Mind the Gap: The Location of the Lower Edge of the Pair-instability Supernova Black Hole Mass Gap|journal=The Astrophysical Journal|volume=887|page=53|arxiv=1910.12874|bibcode=2019ApJ...887...53F|doi=10.3847/1538-4357/ab518b|doi-access=free}}</ref> ==== Тип Ib и Ic ==== [[Податотека:Supernova_2008D.jpg|мини| Тип Ib SN 2008D на далечниот горен крај на галаксијата, прикажан на [[Рендгенски зраци|Х-зраци]] (лево) и видлива светлина (десно),<ref> {{Наведено списание|last=Svirski|first=G.|last2=Nakar|first2=E.|year=2014|title=Sn 2008D: A Wolf-Rayet Explosion Through a Thick Wind|journal=The Astrophysical Journal|volume=788|issue=1|pages=L14|arxiv=1403.3400|bibcode=2014ApJ...788L..14S|doi=10.1088/2041-8205/788/1/L14}}</ref> со посветлиот SN 2007uy поблиску до средината]] Овие супернови, како оние од типот II, се масивни ѕвезди кои подлежат на колапс на јадрото. За разлика од предците на суперновите од типот II, ѕвездите кои стануваат типови Ib и Ic супернови го изгубиле најголемиот дел од своите надворешни (водородни) обвивки поради силните [[Ѕвезден ветер|ѕвездени ветрови]] или на друго место од заемно дејство со придружник. Овие ѕвезди се познати како [[Волф-Рајеова ѕвезда|Волф-Рајеови ѕвезди]] и тие се појавуваат при умерена до висока металичност каде ветровите управувани од континуитет предизвикуваат доволно високи стапки на загуба на маса. Набљудувањата на супернова од типот Ib/c не се совпаѓаат со набљудуваната или очекуваната појава на [[Волф-Рајеова ѕвезда|Волф-Рајеовите ѕвезди]]. Алтернативните објаснувања за овој тип на супернова со колапс на јадрото вклучуваат ѕвезди одземени од нивниот водород поради бинарни интеракции. Двојните модели обезбедуваат подобро совпаѓање со набљудуваните супернови, со услов дека никогаш не биле забележани соодветни двојни ѕвезди на хелиум.<ref name="eldridge"> {{Наведено списание|last=Eldridge|first=J. J.|last2=Fraser|first2=M.|last3=Smartt|first3=S. J.|last4=Maund|first4=J. R.|last5=Crockett|first5=R. Mark|year=2013|title=The death of massive stars – II. Observational constraints on the progenitors of Type Ibc supernovae|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=436|issue=1|pages=774|arxiv=1301.1975|bibcode=2013MNRAS.436..774E|doi=10.1093/mnras/stt1612|doi-access=free}}</ref> Суперновите од типот Ib се почести и произлегуваат од [[Волф-Рајеова ѕвезда|Волф-Рајеовите ѕвезди]] од [[Волф-Рајеова ѕвезда|типот WC]] кои сè уште имаат хелиум во нивната атмосфера. За тесен опсег на маси, ѕвездите еволуираат понатаму пред да стигнат до колапс на јадрото за да станат [[Волф-Рајеова ѕвезда|ѕвезди на WO]] со многу малку преостанат хелиум, а тоа се предците на суперновите од типот Ic.<ref>{{Наведено списание|last=Yoon|first=Sung-Chul|year=2017|title=Towards a better understanding of the evolution of Wolf–Rayet stars and Type Ib/Ic supernova progenitors|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=470|issue=4|pages=3970–3980|arxiv=1706.04716|bibcode=2017MNRAS.470.3970Y|doi=10.1093/mnras/stx1496|doi-access=free}}</ref> Неколку проценти од суперновите од типот Ic се поврзани со експлозии на гама-зраци (ЕГЗ), иако исто така се верува дека секоја супернова од типот Ib или Ic без водород може да произведе ЕГЗ, во зависност од околностите на геометријата.<ref> {{Наведено списание|last=Ryder|first=S. D.|last2=Sadler|first2=E. M.|last3=Subrahmanyan|first3=R.|last4=Weiler|first4=K. W.|last5=Panagia|first5=N.|last6=Stockdale|first6=C. J.|date=2004|title=Modulations in the radio light curve of the Type IIb supernova 2001ig: evidence for a Wolf-Rayet binary progenitor?|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=349|issue=3|pages=1093–1100|arxiv=astro-ph/0401135|bibcode=2004MNRAS.349.1093R|doi=10.1111/j.1365-2966.2004.07589.x|doi-access=free}}</ref> Механизмот за производство на овој тип на ЕГЗ се млазовите произведени од магнетното поле на брзо вртечкиот [[магнетар]] формиран во јадрото на ѕвездата што се распаѓа. Млазовите, исто така, ќе пренесат енергија во надворешната обвивка што се шири, создавајќи суперсветла супернова.<ref> {{Наведено списание|last=Inserra|first=C.|last2=Smartt|first2=S. J.|last3=Jerkstrand|first3=A.|last4=Valenti|first4=S.|last5=Fraser|first5=M.|last6=Wright|first6=D.|last7=Smith|first7=K.|last8=Chen|first8=T.-W.|last9=Kotak|first9=R.|year=2013|title=Super-luminous Type Ic Supernovae: Catching a Magnetar by the Tail|journal=The Astrophysical Journal|volume=770|issue=2|pages=28|arxiv=1304.3320|bibcode=2013ApJ...770..128I|doi=10.1088/0004-637X/770/2/128}}</ref><ref> {{Наведено списание|last=Nicholl|first=M.|last2=Smartt|first2=S. J.|last3=Jerkstrand|first3=A.|last4=Inserra|first4=C.|last5=McCrum|first5=M.|last6=Kotak|first6=R.|last7=Fraser|first7=M.|last8=Wright|first8=D.|last9=Chen|first9=T. W.|year=2013|title=Slowly fading super-luminous supernovae that are not pair-instability explosions|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2013-10-17_502_7471/page/346|journal=Nature|volume=502|issue=7471|pages=346–349|arxiv=1310.4446|bibcode=2013Natur.502..346N|doi=10.1038/nature12569|pmid=24132291}}</ref> Ултра-соголените супернови се појавуваат кога ѕвездата што експлодира е соголена (речиси) сè до металното јадро, преку пренос на маса во блиска бинарност.<ref> {{Наведено списание|last=Tauris|first=T. M.|last2=Langer|first2=N.|last3=Moriya|first3=T. J.|last4=Podsiadlowski|first4=P.|last5=Yoon|first5=S.-C.|last6=Blinnikov|first6=S. I.|year=2013|title=Ultra-stripped Type Ic supernovae from close binary evolution|journal=Astrophysical Journal Letters|volume=778|issue=2|pages=L23|arxiv=1310.6356|bibcode=2013ApJ...778L..23T|doi=10.1088/2041-8205/778/2/L23}}</ref><ref name="TaurisLangerPodsiadlowski2015">{{Наведено списание|last=Tauris|first=Thomas M.|last2=Langer|first2=Norbert|last3=Podsiadlowski|first3=Philipp|date=11 June 2015|title=Ultra-stripped supernovae: progenitors and fate|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=451|issue=2|pages=2123–2144|arxiv=1505.00270|bibcode=2015MNRAS.451.2123T|doi=10.1093/mnras/stv990|issn=0035-8711|doi-access=free}}</ref> Како резултат на тоа, многу малку материјал се исфрла од ѕвездата што експлодира (околу {{Сончева маса|0.1}}). Во најекстремните случаи, ултрасоголените супернови може да се појават во голи металични јадра, едвај над границата на Чандрасехаровата маса. SN 2005ek <ref> {{Наведено списание|last=Drout|first=M. R.|last2=Soderberg|first2=A. M.|last3=Mazzali|first3=P. A.|last4=Parrent|first4=J. T.|last5=Margutti|first5=R.|last6=Milisavljevic|first6=D.|last7=Sanders|first7=N. E.|last8=Chornock|first8=R.|last9=Foley|first9=R. J.|year=2013|title=The Fast and Furious Decay of the Peculiar Type Ic Supernova 2005ek|journal=Astrophysical Journal|volume=774|issue=58|pages=44|arxiv=1306.2337|bibcode=2013ApJ...774...58D|doi=10.1088/0004-637X/774/1/58}}</ref> можеби е првиот набљудувачки пример на ултра-соголена супернова, што доведува до релативно слаба и брзо распаѓачка светлосна крива. Природата на ултра-соголените супернови може да биде и супернови со колапс на железо и заробување електрони, во зависност од масата на јадрото што се распаѓа. Се верува дека ултра-соголените супернови се поврзани со втората експлозија на супернова во двоен систем, што на пример продуцира цврст систем со двојни неутронски ѕвезди.<ref name="TaurisKramerFreire2017">{{Наведено списание|last=Tauris|first=T. M.|last2=Kramer|first2=M.|last3=Freire|first3=P. C. C.|last4=Wex|first4=N.|last5=Janka|first5=H.-T.|last6=Langer|first6=N.|last7=Podsiadlowski|first7=Ph.|last8=Bozzo|first8=E.|last9=Chaty|first9=S.|date=13 September 2017|title=Formation of Double Neutron Star Systems|journal=The Astrophysical Journal|volume=846|issue=2|page=170|arxiv=1706.09438|bibcode=2017ApJ...846..170T|doi=10.3847/1538-4357/aa7e89|doi-access=free}}</ref><ref name="DeKasliwalOfek2018">{{Наведено списание|last=De|first=K.|last2=Kasliwal|first2=M. M.|last3=Ofek|first3=E. O.|last4=Moriya|first4=T. J.|last5=Burke|first5=J.|last6=Cao|first6=Y.|last7=Cenko|first7=S. B.|last8=Doran|first8=G. B.|last9=Duggan|first9=G. E.|date=12 October 2018|title=A hot and fast ultra-stripped supernova that likely formed a compact neutron star binary|url=https://archive.org/details/science_2018-10-12_362_6411/page/201|journal=Science|volume=362|issue=6411|pages=201–206|arxiv=1810.05181|bibcode=2018Sci...362..201D|doi=10.1126/science.aas8693|issn=0036-8075|pmid=30309948}}</ref> Во 2022 година, тим од астрономи предводени од истражувачи од Вајцмановиот институтот за наука, ја објавиле првата експлозија на супернова која покажува директни докази за зачетна [[Волф-Рајеова ѕвезда]]. [[SN 2019hgp]] била супернова од типот Icn и исто така е првата во која е откриен елементот неон.<ref>{{Наведено списание|last=Gal-Yam|first=A.|last2=Bruch|first2=R.|last3=Schulze|first3=S.|last4=Yang|first4=Y.|last5=Perley|first5=D. A.|last6=Irani|first6=I.|last7=Sollerman|first7=J.|last8=Kool|first8=E. C.|last9=Soumagnac|first9=M. T.|year=2022|title=A WC/WO star exploding within an expanding carbon–oxygen–neon nebula|journal=Nature|volume=601|issue=7892|pages=201–204|arxiv=2111.12435|bibcode=2022Natur.601..201G|doi=10.1038/s41586-021-04155-1|pmid=35022591}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.iac.es/en/outreach/news/astronomers-discover-first-supernova-explosion-wolf-rayet-star|title=Astronomers discover first supernova explosion of a Wolf-Rayet star|date=12 January 2022|work=Instituto de Astrofísica de Canarias • IAC|language=en|accessdate=9 February 2022}}</ref> ==== Супернови со заробување електрони ==== Во 1980 година, „трет тип“ на супернова бил предвиден од Кеничи Номото од Универзитетот во Токио, наречена супернова за заробување електрони. Таа би се појавила кога ѕвезда „во преодниот опсег (~ 8 до 10 сончеви маси) помеѓу формирањето бело џуџе и суперновите со колапс на железото“, и со изродено јадро O+Ne+Mg,<ref name="HowellEtAl2021-01a">{{Наведено списание|last=Hiramatsu D|last2=Howell D|last3=Van S|displayauthors=etal|date=28 June 2021|title=The electron-capture origin of supernova 2018zd|url=https://www.nature.com/articles/s41550-021-01384-2|journal=Nat Astron|volume=5|issue=9|pages=903–910|arxiv=2011.02176|bibcode=2021NatAs...5..903H|doi=10.1038/s41550-021-01384-2|archive-url=https://web.archive.org/web/20210630023436/https://www.nature.com/articles/s41550-021-01384-2|archive-date=30 June 2021|access-date=1 July 2021}}</ref> ќе имплодира откако нејзиното јадро побегнало надвор од јадреното гориво, предизвикувајќи гравитацијата да ги компресира електроните во јадрото на ѕвездата во нивните атомски јадра,<ref name="KeckObsNews2021-06-28-01a">{{Наведена мрежна страница|url=https://keckobservatory.org/electron-capture-supernova|title=New, Third Type Of Supernova Observed|date=28 June 2021|work=W. M. Keck Observatory|archive-url=https://web.archive.org/web/20210629155228/https://www.keckobservatory.org/electron-capture-supernova|archive-date=29 June 2021|accessdate=1 July 2021}}</ref><ref name="RTE2021-06-28-01a">{{Наведени вести|url=https://www.rte.ie/news/newslens/2021/0628/1231824-supernova-crab-nebula/|title=Astronomers discover new type of supernova|last=|date=28 June 2021|access-date=1 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210630165238/https://www.rte.ie/news/newslens/2021/0628/1231824-supernova-crab-nebula/|archive-date=30 June 2021|publisher=RTE News|agency=Press Association|quote=In 1980, Ken'ichi Nomoto of the University of Tokyo predicted a third type called an electron capture supernova. ... In an electron capture supernova, as the core runs out of fuel, gravity forces electrons in the core into their atomic nuclei, causing the star to collapse in on itself.}}</ref> што доведува до експлозија на супернова и оставајќи зад себе неутронска ѕвезда. Во јуни 2021 година, еден труд во списанието ''Nature Astronomy'' објавил дека суперновата [[NGC 2146|SN 2018zd]] од 2018 година (во галаксијата [[NGC 2146]], оддалечена околу 31 милиони светлосни години од Земјата) се смета дека е првата опсервација на супернова која заробува електрони. Се сметало дека експлозијата на супернова од 1054 година, која ја создала Раковидната Маглина во нашата галаксија, е најдобриот кандидат за супернова за заробување електрони, а трудот од 2021 година ја зголемува веројатноста дека тоа е точно. === Неуспешни супернови === Колапсот на јадрото на некои масивни ѕвезди може да не резултира со видлива супернова. Ова се случува доколку почетниот колапс на јадрото не може да се врати назад со механизмот што предизвикува експлозија, обично затоа што јадрото е премногу масивно. Овие настани тешко се откриваат, но големите истражувања откриле можни кандидати.<ref name="failed"> {{Наведено списание|last=Reynolds|first=T. M.|last2=Fraser|first2=M.|last3=Gilmore|first3=G.|year=2015|title=Gone without a bang: an archival HST survey for disappearing massive stars|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=453|issue=3|pages=2886–2901|arxiv=1507.05823|bibcode=2015MNRAS.453.2885R|doi=10.1093/mnras/stv1809|doi-access=free}}</ref><ref name="gerke"> {{Наведено списание|last=Gerke|first=J. R.|last2=Kochanek|first2=C. S.|last3=Stanek|first3=K. Z.|year=2015|title=The search for failed supernovae with the Large Binocular Telescope: first candidates|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=450|issue=3|pages=3289–3305|arxiv=1411.1761|bibcode=2015MNRAS.450.3289G|doi=10.1093/mnras/stv776|doi-access=free}}</ref> Црвениот суперџин [[N6946-BH1]] во [[NGC 6946]] претрпел скромен излив во март 2009 година, пред да згасне од погледот. Останува само слаб [[Инфрацрвено зрачење|инфрацрвен]] извор на местоположбата на ѕвездата.<ref name="adams"> {{Наведено списание|last=Adams|first=S. M.|last2=Kochanek|first2=C. S.|last3=Beacom|first3=J. F.|last4=Vagins|first4=M. R.|last5=Stanek|first5=K. Z.|year=2013|title=Observing the Next Galactic Supernova|journal=The Astrophysical Journal|volume=778|issue=2|pages=164|arxiv=1306.0559|bibcode=2013ApJ...778..164A|doi=10.1088/0004-637X/778/2/164}}</ref> === Светлосни кривини === Исфрлените гасови многу бргу би се затемниле без внесување на енергија за да бидат жешки. Изворот на оваа енергија - кој може да го одржува сјајот на оптичката супернова со месеци, на почетокот претставувало загатка. Некои ја сметале вртежната енергија од средишниот пулсар како извор.<ref>{{Наведено списание|last=Michel|first=F. Curtis|last2=Kennel|first2=C. F.|last3=Fowler|first3=William A.|date=1987-11-13|title=When Will a Pulsar in Supernova 1987a Be Seen?|url=https://archive.org/details/sim_science_1987-11-13_238_4829/page/938|journal=Science|volume=238|issue=4829|pages=938–940|bibcode=1987Sci...238..938M|doi=10.1126/science.238.4829.938|pmid=17829358}}</ref> Иако енергијата што првично го напојува секој тип на супернови се испорачува веднаш, во кривите на светлината доминира последователното радиоактивно загревање на брзорастечкиот ејект. Интензивно радиоактивната природа на ејектните гасови за прв пат била пресметана на основа на звучна нуклеосинтеза кон крајот на 1960-тите, и оттогаш тоа се покажало како точно за повеќето супернови.<ref>{{Наведено списание|last=Bodansky|first=D.|last2=Clayton|first2=D. D.|last3=Fowler|first3=W. A.|year=1968|title=Nucleosynthesis During Silicon Burning|url=https://tigerprints.clemson.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1393&context=physastro_pubs|journal=Physical Review Letters|volume=20|issue=4|pages=161|bibcode=1968PhRvL..20..161B|doi=10.1103/PhysRevLett.20.161|archive-url=https://web.archive.org/web/20200213110258/https://tigerprints.clemson.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1393&context=physastro_pubs|archive-date=13 February 2020|access-date=16 June 2019}}</ref> Дури во SN 1987A, директното набљудување на линиите на гама-зраците недвосмислено ги идентификувала главните радиоактивни јадра.<ref name="S.M. Matz, G.H. Share 1988"> {{Наведено списание|last=Matz|first=S. M.|last2=Share|first2=G. H.|last3=Leising|first3=M. D.|last4=Chupp|first4=E. L.|last5=Vestrand|first5=W. T.|last6=Purcell|first6=W.R.|last7=Strickman|first7=M.S.|last8=Reppin|first8=C.|year=1988|title=Gamma-ray line emission from SN1987A|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1988-02-04_331_6155/page/416|journal=Nature|volume=331|issue=6155|pages=416|bibcode=1988Natur.331..416M|doi=10.1038/331416a0}}</ref> Денес е познато со директно набљудување дека голем дел од кривата на светлината (графикот на осветленоста во функција на времето) по појавата на супернова од типот II, како што е SN 1987A, се објаснува со тие предвидени радиоактивни распаѓања. Иако светлосната емисија се состои од оптички фотони, радиоактивната моќ што ја насобираат исфрлените гасови е таа што го одржува остатокот доволно жежок за да зрачи светлина. Радиоактивното распаѓање на ⁵⁶Ni преку неговите ќерки ⁵⁶Co до ⁵⁶Fe произведува [[фотон]]и со гама-зраци, првенствено со енергија од {{Вред|847}} и {{Вред|1238}} keV, кои се апсорбираат и доминираат во загревањето, а со тоа и на сјајноста на исфрлањето во средно време (неколку недели) до доцни времиња (неколку месеци).<ref> {{Наведено списание|last=Kasen|first=D.|last2=Woosley|first2=S. E.|year=2009|title=Type Ii Supernovae: Model Light Curves and Standard Candle Relationships|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2009-10-01_703_2/page/2205|journal=The Astrophysical Journal|volume=703|issue=2|pages=2205|arxiv=0910.1590|bibcode=2009ApJ...703.2205K|doi=10.1088/0004-637X/703/2/2205}}</ref> Енергијата за врвот на светлосната крива на SN1987A била обезбедена со распаѓањето на 56 Ni до ⁵⁶Co (полуживот 6 денови), додека енергијата за подоцнежната светлосна крива особено се вклопувала многу блиску со полуживотот од 77,3 денови од 56 Cо се распаѓа до ⁵⁶Fe. Подоцнежните мерења со вселенски телескопи со гама-зраци на малиот дел од гама зраците ⁵⁶Co и ⁵⁷Co кои побегнале од остатокот од SN 1987A без насобирање, ги потврдиле претходните предвидувања дека тие две радиоактивни јадра биле изворите на енергија. [[Податотека:Messier_61_with_SN2020jfo_(Supernova).jpg|мини| [[Месје 61]] со супернова SN2020jfo, снимена од аматерски астроном во 2020 година]] Доцната фаза на распаѓање на кривите на визуелната светлина за различни типови на супернова зависи од радиоактивното загревање, но тие се разликуваат во форма и амплитуда поради основните механизми, начинот на кој се произведува видливото зрачење, периодот на нејзиното набљудување и проѕирноста на исфрлениот материјал.<ref>{{Наведено списание|last=Nagy|first=A. P.|last2=Vinkó|first2=J.|year=2016|title=A two-component model for fitting light curves of core-collapse supernovae|journal=Astronomy & Astrophysics|volume=589|pages=A53|arxiv=1602.04001|bibcode=2016A&A...589A..53N|doi=10.1051/0004-6361/201527931}}</ref> Кривите на светлината може да бидат значително различни на други бранови должини. На пример, на ултравиолетовите бранови должини постои ран екстремно прозрачен пик кој трае само неколку часа што одговара на избивањето на ударот добиен од првичниот настан, но ова избивање е оптичко тешко забележливо.<ref>{{Наведено списание|last=Tominaga|first=N.|last2=Blinnikov|first2=S.|last3=Baklanov|first3=P.|last4=Morokuma|first4=T.|last5=Nomoto|first5=K.|last6=Suzuki|first6=T.|date=1 November 2009|title=Properties of Type II Plateau Supernova SNLS-04D2dc: Multicolor Light Curves of Shock Breakout and Plateau|journal=The Astrophysical Journal|volume=705|issue=1|pages=L10–L14|arxiv=0908.2162|bibcode=2009ApJ...705L..10T|doi=10.1088/0004-637X/705/1/L10|issn=0004-637X|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=de la Rosa|first=Janie|last2=Roming|first2=Pete|last3=Pritchard|first3=Tyler|last4=Fryer|first4=Chris|date=22 March 2016|title=Characterizing Mid-Ultraviolet to Optical Light Curves of Nearby Type IIn Supernovae|journal=The Astrophysical Journal|volume=820|issue=1|pages=74|bibcode=2016ApJ...820...74D|doi=10.3847/0004-637X/820/1/74|issn=1538-4357|doi-access=free}}</ref> Светлосните криви за типот Ia се главно многу униформни, со конзистентна максимална апсолутна величина и релативно голем пад на сјајноста. Нивниот излез на оптичка енергија е поттикнат од радиоактивното распаѓање на исфрлениот никел-56 (полуживот 6 денови), кој потоа се распаѓа на радиоактивен кобалт-56 (полуживот 77 денови). Овие радиоизотопи го возбудуваат околниот материјал до блескавост. Современите иследувања за космологија се потпираат на радиоактивност од ⁵⁶Ni обезбедувајќи енергија за оптичката осветленост на суперновите од типот Ia, кои се „стандардни свеќи“ на космологијата, но чии дијагностички {{Вред|847}} и {{Вред|1238}} keV гама зраците за прв пат биле откриени дури во 2014 година.<ref> {{Наведено списание|last=Churazov|first=E.|last2=Sunyaev|first2=R.|last3=Isern|first3=J.|last4=Knödlseder|first4=J.|last5=Jean|first5=P.|last6=Lebrun|first6=F.|last7=Chugai|first7=N.|last8=Grebenev|first8=S.|last9=Bravo|first9=E.|year=2014|title=Cobalt-56 γ-ray emission lines from the Type Ia supernova 2014J|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_nature_2014-08-28_512_7515/page/406|journal=Nature|volume=512|issue=7515|pages=406–8|arxiv=1405.3332|bibcode=2014Natur.512..406C|doi=10.1038/nature13672|pmid=25164750}}</ref> Почетните фази на кривата на светлината нагло опаѓаат бидејќи делотворната големина на [[фотосфера]]та се намалува и заробеното електромагнетно зрачење се намалува. Кривата на светлината продолжува да опаѓа во опсегот В додека може да покаже мало рамо во визуелното околу 40 денови, но ова е само навестување на секундарен максимум што се јавува во инфрацрвеното светло бидејќи одредени јонизирани тешки елементи се рекомбинираат за да создадат инфра-црвено зрачење и ејектот станува проѕирен за него. Кривата на визуелната светлина продолжува да се намалува со брзина малку поголема од стапката на распаѓање на радиоактивниот кобалт (кој има подолг полуживот и ја контролира подоцнежната крива), бидејќи исфрлениот материјал станува подифузен и помалку способен да ја претвори високата енергија зрачење во визуелно зрачење. По неколку месеци, кривата на светлината повторно ја менува својата стапка на опаѓање бидејќи емисијата на позитрон од преостанатиот кобалт-56 станува доминантна, иако овој дел од кривата на светлината е малку проучен.<ref name="taubenberger2009">{{Наведено списание|last=Seitenzahl|first=I. R.|last2=Taubenberger|first2=S.|last3=Sim|first3=S. A.|year=2009|title=Late-time supernova light curves: The effect of internal conversion and Auger electrons|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=400|issue=1|pages=531–535|arxiv=0908.0247|bibcode=2009MNRAS.400..531S|doi=10.1111/j.1365-2966.2009.15478.x|doi-access=free}}</ref> Светлосните криви од типот Ib и Ic се слични на типот Ia иако со помала просечна врвна осветленост. Излезот на визуелната светлина повторно се должи на радиоактивното распаѓање кое се претвора во визуелно зрачење, но има многу помала маса на создадениот никел-56. Максималната осветленост значително варира и има дури и повремени типови на супернови од типот Ib/c редови на големина се повеќе и помалку светлечки од нормата. Најсјајните супернови од типот Ic се нарекуваат [[Хипернова|хипернови]] и имаат тенденција да имаат проширени сјајни криви покрај зголемената врвна осветленост. Изворот на дополнителната енергија се смета дека се релативистички млазови кои се поттикнати од формирањето на вртежна црна дупка, кои исто така произведува изливи на гама-зраци.<ref> {{Наведено списание|last=Tsvetkov|first=D. Yu.|date=1987|title=Light curves of type Ib supernova: SN 1984l in NGC 991|journal=Soviet Astronomy Letters]]|volume=13|pages=376–378|bibcode=1987SvAL...13..376T}}</ref><ref name="arxiv"> {{Наведено списание|last=Filippenko|first=A.V.|date=2004|title=Supernovae and Their Massive Star Progenitors|journal=The Fate of the Most Massive Stars|volume=332|pages=34|arxiv=astro-ph/0412029|bibcode=2005ASPC..332...33F}}</ref> Светлосните криви за супернови од типот II се карактеризираат со многу побавно опаѓање од типот I, од редот на 0,05 величини дневно. На излезот на визуелната светлина доминира кинетичка енергија наместо радиоактивно распаѓање во период од неколку месеци, пред се поради постоењето на водород во исфрлањето од атмосферата на суперџинската ѕвезда-предок. Во првичното уништување овој водород се загрева и јонизира. Поголемиот дел од суперновите тип II покажуваат продолжено плато во нивните светлосни кривини додека овој водород се рекомбинира, емитувајќи видлива светлина и станува попроѕирен. Потоа следи опаѓачка светлосна крива поттикната од радиоактивното распаѓање, иако побавно отколку кај суперновите тип I, поради ефикасноста на претворањето во светлина од целиот водород. Во типот II-L платото е отсутно затоа што на предокот му останало релативно малку водород во неговата атмосфера, доволно за да се појави во спектарот, но недоволно за да произведе забележително плато при излезот на светлината. Во суперновата од типот IIb, водородната атмосфера на предокот е толку исцрпена (се смета дека се должи на плимното соголување од придружната ѕвезда) што светлосната крива е поблиску до супернова од типот I, а водородот дури и исчезнува од спектарот по неколку недели. Суперновите од типот IIn се карактеризираат со дополнителни тесни спектрални линии произведени во густа обвивка од околуѕвезден материјал. Нивните светлосни криви се генерално многу широки и продолжени, понекогаш и екстремно светли и се нарекуваат суперсјајни супернови. Овие светлосни криви се создаваат со високо ефективно претварање на кинетичката енергија на исфрлањето во електромагнетно зрачење преку интеракција со густата обвивка од материјалот. Ова се случува единствено кога материјалот е доволно густ и компактен, што покажува дека е произведен од самата ѕвезда-предок кратко пред да се појави суперновата.<ref name="fillipenko1997">{{Наведено списание|last=Filippenko|first=A. V.|year=1997|title=Optical Spectra of Supernovae|journal=Annual Review of Astronomy and Astrophysics|volume=35|pages=309–355|bibcode=1997ARA&A..35..309F|doi=10.1146/annurev.astro.35.1.309}}</ref><ref name="pastorello2002">{{Наведено списание|last=Pastorello|first=A.|last2=Turatto|first2=M.|last3=Benetti|first3=S.|last4=Cappellaro|first4=E.|last5=Danziger|first5=I. J.|last6=Mazzali|first6=P. A.|last7=Patat|first7=F.|last8=Filippenko|first8=A. V.|last9=Schlegel|first9=D. J.|date=2002|title=The type IIn supernova 1995G: interaction with the circumstellar medium|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=333|issue=1|pages=27–38|arxiv=astro-ph/0201483|bibcode=2002MNRAS.333...27P|doi=10.1046/j.1365-8711.2002.05366.x|doi-access=free}}</ref> Голем број на супернови се каталогизирани и класифицирани за да обезбедат [[Скала на вселенски растојанија|свеќи за далечина]] и тест модели.<ref>{{Наведено списание|last=Hauret|first=C|last2=Magain|first2=P|last3=Biernaux|first3=J|date=21 September 2018|title=A cosmology-independent calibration of Type Ia supernovae data|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|language=en|volume=479|issue=3|pages=3996–4003|arxiv=1806.10900|bibcode=2018MNRAS.479.3996H|doi=10.1093/mnras/sty1715|issn=0035-8711|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=de Jaeger|first=T.|last2=Galbany|first2=L.|last3=González-Gaitán|first3=S.|last4=Kessler|first4=R.|last5=Filippenko|first5=A. V.|last6=Förster|first6=F.|last7=Hamuy|first7=M.|last8=Brown|first8=P. J.|last9=Davis|first9=T. M.|date=11 July 2020|title=Studying Type II supernovae as cosmological standard candles using the Dark Energy Survey|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|language=en|volume=495|issue=4|pages=4860–4892|arxiv=1806.10900|bibcode=2018MNRAS.479.3996H|doi=10.1093/mnras/staa1402|issn=0035-8711|doi-access=free}}</ref> Просечните карактеристики донекаде варираат во зависност од растојанието и типот на галаксијата-домаќин, но нашироко може да се специфицираат за секој тип на супернова. {| class="wikitable" style="max-width: 600px" |+Физички својства на супернови по тип<ref name="weidong2">{{Cite journal|last1=Li|first1=W.|last2=Leaman|first2=J.|last3=Chornock|first3=R.|last4=Filippenko|first4=A. V.|last5=Poznanski|first5=D.|last6=Ganeshalingam|first6=M.|last7=Wang|first7=X.|last8=Modjaz|first8=M.|last9=Jha|first9=S.|year=2011|title=Nearby supernova rates from the Lick Observatory Supernova Search – II. The observed luminosity functions and fractions of supernovae in a complete sample|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=412|issue=3|pages=1441|arxiv=1006.4612|bibcode=2011MNRAS.412.1441L|doi=10.1111/j.1365-2966.2011.18160.x|doi-access=free|last10=Foley|first10=R. J.|last11=Smith|first11=N.|s2cid=59467555}}</ref><ref name="richardson2">{{Cite journal|last1=Richardson|first1=D.|last2=Branch|first2=D.|last3=Casebeer|first3=D.|last4=Millard|first4=J.|last5=Thomas|first5=R. C.|last6=Baron|first6=E.|year=2002|title=A Comparative Study of the Absolute Magnitude Distributions of Supernovae|url=https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2002-02_123_2/page/745|journal=The Astronomical Journal|volume=123|issue=2|pages=745–752|arxiv=astro-ph/0112051|bibcode=2002AJ....123..745R|doi=10.1086/338318|s2cid=5697964}}</ref> !Тип{{ref|a|a}} !Просечен врв [[Апсолутна ѕвездена величина|апсолутна величина]]{{ref|b|b}} !Просечна енергија ([[Foe (единица)|foe]]){{ref|c|c}} !Денови до врвна осветленост !Денови од врвот до 10% осветленост |- |Ia | style="text-align:right" |−19 | style="text-align:right" |1 | style="text-align:right" |околу 19 | style="text-align:right" |околу 60 |- |Ib/c (faint) | style="text-align:right" |околу −15 | style="text-align:right" |0.1 | style="text-align:right" |15–25 | style="text-align:right" |непознато |- |Ib | style="text-align:right" |околу −17 | style="text-align:right" |1 | style="text-align:right" |15–25 | style="text-align:right" |40–100 |- |Ic | style="text-align:right" |околу −16 | style="text-align:right" |1 | style="text-align:right" |15–25 | style="text-align:right" |40–100 |- |Ic (bright) | style="text-align:right" |до −22 | style="text-align:right" |повеќе од 5 | style="text-align:right" |грубо околу 25 | style="text-align:right" |грубо околу 100 |- |II-b | style="text-align:right" |околу −17 | style="text-align:right" |1 | style="text-align:right" |околу 20 | style="text-align:right" |околу 100 |- |II-L | style="text-align:right" |околу −17 | style="text-align:right" |1 | style="text-align:right" |околу 13 | style="text-align:right" |околу 150 |- |II-P (faint) | style="text-align:right" |околу −14 | style="text-align:right" |0,1 | style="text-align:right" |грубо околу 15 | style="text-align:right" |непознато |- |II-P | style="text-align:right" |околу −16 | style="text-align:right" |1 | style="text-align:right" |околу 15 | style="text-align:right" |околу 50 |- |IIn{{ref|d|d}} | style="text-align:right" |околу −17 | style="text-align:right" |1 | style="text-align:right" |12–30 или повеќе | style="text-align:right" |50–150 |- |IIn (bright) | style="text-align:right" |to −22 | style="text-align:right" |повеќе од 5 | style="text-align:right" |повеќе од 50 | style="text-align:right" |повеќе од 100 |} Белешки:{{ordered list||{{note|a}}Слабите типови може да бидат посебна подкласа. Светлите типови може да бидат континуум од малку сјајни до хипернови.|{{note|b}}Овие величини се мерат во опсегот R. Мерењата во бендовите V или B се вообичаени и ќе бидат околу половина светлински посветли за суперновите.|{{note|c}}[[Ред на големина]] на кинетичка енергија. Вкупната електромагнетна зрачна енергија е обично помала, (теоретска) енергијата на неутрино многу повисока.|{{note|d}}Веројатно хетерогена група, кој било од другите типови вградени во небулозноста.|list-style-type=lower-alpha}} === Асиметрија === [[Податотека:Chandra-crab.jpg|мини| [[Пулсар]]от во [[Раковидна Маглина|Раковидната Маглина]] се движи со 375 км/сек. во однос на маглината.<ref> {{Наведено списание|last=Frail|first=D. A.|last2=Giacani|first2=E. B.|last3=Goss|first3=W. Miller|last4=Dubner|first4=G. M.|date=1996|title=The Pulsar Wind Nebula Around PSR B1853+01 in the Supernova Remnant W44|journal=Astrophysical Journal Letters|volume=464|issue=2|pages=L165–L168|arxiv=astro-ph/9604121|bibcode=1996ApJ...464L.165F|doi=10.1086/310103}}</ref>]] Долгогодишната загатка околу суперновата од тип II е причината зошто преостанатиот компактен објект добива голема брзина подалеку од епицентарот;<ref name="Höflich-2004"> {{Наведена книга|title=Cosmic explosions in three dimensions: Asymmetries in supernovae and gamma-ray bursts|url=https://archive.org/details/cosmicexplosions0000unse|last=Höflich|first=P. A.|last2=Kumar|first2=P.|last3=Wheeler|first3=J. Craig|date=2004|work=Cosmic Explosions in Three Dimensions|publisher=Cambridge University Press|page=[https://archive.org/details/cosmicexplosions0000unse/page/276 276]|chapter=Neutron star kicks and supernova asymmetry|arxiv=astro-ph/0312542|bibcode=2004cetd.conf..276L}}</ref> [[пулсар]]ите, а со тоа и неутронските ѕвезди, биле забележани дека имаат високи необични брзини, а веројатно и црните дупки имаат исто така, иако е многу потешко да се набљудуваат изолирано. Почетниот поттик може да биде значителен, придвижувајќи објект од повеќе од сончева маса со брзина од 500&nbsp;км/сек. или повеќе. Ова укажува на асиметрија на проширување, но механизмот со кој моментумот се пренесува на компактниот објект сè уште останува загатка. Предложените објаснувања за овој удар вклучуваат конвекција во ѕвездата што се распаѓа, асиметрично исфрлање на материја при [[Неутронска ѕвезда|формирање на неутронска ѕвезда]] и асиметрични емисии на [[неутрино]].<ref name="Höflich-2004" /><ref name="Janka-2022">{{Наведено списание|last=Janka|first=Hans-Thomas|last2=Wongwathanarat|first2=Annop|last3=Kramer|first3=Michael|date=1 February 2022|title=Supernova Fallback as Origin of Neutron Star Spins and Spin-kick Alignment|journal=The Astrophysical Journal|volume=926|issue=1|pages=9|arxiv=2104.07493|bibcode=2022ApJ...926....9J|doi=10.3847/1538-4357/ac403c|issn=0004-637X|doi-access=free}}</ref> Едно можно објаснување за оваа асиметрија е струењето од големи размери над јадрото. Тоа може да создаде варијации во месното изобилство на елементи, што резултира со нерамномерно јадрено согорување за време на колапсот, отскокнувањето и како резултат на ширење.<ref> {{Наведено списание|last=Fryer|first=C. L.|date=2004|title=Neutron Star Kicks from Asymmetric Collapse|journal=Astrophysical Journal|volume=601|issue=2|pages=L175–L178|arxiv=astro-ph/0312265|bibcode=2004ApJ...601L.175F|doi=10.1086/382044}}</ref> Друго можно објаснување е дека акредицијата на гас на средишната неутронска ѕвезда може да создаде [[насобирачки диск]] што придвижува високо насочени млазови, придвижувајќи ја материја со голема брзина надвор од ѕвездата и предизвикувајќи попречни удари кои целосно ја нарушуваат ѕвездата. Овие млазови може да играат главна улога во настанатата супернова.<ref> {{Наведено списание|last=Gilkis|first=A.|last2=Soker|first2=N.|year=2014|title=Implications of turbulence for jets in core-collapse supernova explosions|journal=The Astrophysical Journal|volume=806|issue=1|page=28|arxiv=1412.4984|bibcode=2015ApJ...806...28G|doi=10.1088/0004-637X/806/1/28}}</ref><ref> {{Наведено списание|last=Khokhlov|first=A. M.|last2=Höflich|first2=P. A.|last3=Oran|first3=E. S.|last4=Wheeler|first4=J. Craig|last5=Wang|first5=L.|last6=Chtchelkanova|first6=A. Yu.|year=1999|title=Jet-induced Explosions of Core Collapse Supernovae|journal=The Astrophysical Journal|volume=524|issue=2|pages=L107|arxiv=astro-ph/9904419|bibcode=1999ApJ...524L.107K|doi=10.1086/312305}}</ref> (Сличен модел се користи за објаснување на долгите изливи на гама-зраци.) Доминантниот механизам може да зависи од масата на ѕвездата-предок. Иницијалните асиметрии биле потврдени и кај суперновите од типот Ia преку набљудување. Овој резултат може да значи дека почетната сјајност на овој тип на супернова зависи од аголот на гледање. Сепак, проширувањето станува посиметрично со текот на времето. Раните асиметрии се откриваат со мерење на поларизацијата на емитираната светлина.<ref> {{Наведено списание|last=Wang|first=L.|last2=Baade|first2=D.|last3=Höflich|first3=P. A.|last4=Khokhlov|first4=A. M.|last5=Wheeler|first5=J. C.|last6=Kasen|first6=D.|last7=Nugent|first7=P. E.|last8=Perlmutter|first8=S. A.|last9=Fransson|first9=C.|year=2003|title=Spectropolarimetry of SN 2001el in NGC 1448: Asphericity of a Normal Type Ia Supernova|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2003-07-10_591_2/page/1110|journal=The Astrophysical Journal|volume=591|issue=2|pages=1110–1128|arxiv=astro-ph/0303397|bibcode=2003ApJ...591.1110W|doi=10.1086/375444}}</ref> === Излез на енергија === [[Податотека:SNIacurva.svg|мини|Радиоактивните распаѓања на никел-56 и кобалт-56 кои произведуваат крива на видлива светлина на супернова <ref name="mazzali">{{Наведено списание|last=Mazzali|first=P. A.|last2=Nomoto|first2=K. I.|last3=Cappellaro|first3=E.|last4=Nakamura|first4=T.|last5=Umeda|first5=H.|last6=Iwamoto|first6=K.|year=2001|title=Can Differences in the Nickel Abundance in Chandrasekhar-Mass Models Explain the Relation between the Brightness and Decline Rate of Normal Type Ia Supernovae?|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2001-02-01_547_2/page/988|journal=The Astrophysical Journal|volume=547|issue=2|pages=988|arxiv=astro-ph/0009490|bibcode=2001ApJ...547..988M|doi=10.1086/318428|doi-access=free}}</ref>]] Иако суперновите првенствено се познати како светлечки настани, [[Електромагнетно зрачење|електромагнетното зрачење]] кои тие го ослободуваат претставува речиси помал несакан ефект. Особено во случај на колапс на јадрото на супернови, емитираното електромагнетно зрачење е мал дел од вкупната енергија ослободена за време на настанот.<ref>{{Наведено списание|last=Janka|first=H.-Th.|year=2002|title=The Secrets Behind Supernovae|url=https://archive.org/details/sim_science_2002-08-16_297_5584/page/1134|journal=Science|volume=297|issue=5584|pages=1134–1135|doi=10.1126/science.1075935|pmid=12183617}}</ref> Постои фундаментална разлика помеѓу билансот на производството на енергија кај различните типови на супернови. Во детонации на бело џуџе од типот Ia, поголемиот дел од енергијата се насочува кон синтезата на тешките елементи и [[Кинетичка енергија|кинетичката енергија]].<ref>{{Наведено списание|last=Nomoto|first=Ken'Ichi|last2=Iwamoto|first2=Koichi|last3=Kishimoto|first3=Nobuhiro|year=1997|title=Type Ia Supernovae: Their Origin and Possible Applications in Cosmology|url=https://archive.org/details/sim_science_1997-05-30_276_5317/page/1378|journal=Science|volume=276|issue=5317|pages=1378–1382|arxiv=astro-ph/9706007|bibcode=1997Sci...276.1378N|doi=10.1126/science.276.5317.1378|pmid=9190677}}</ref> Во суперновите со колапс на јадрото, огромното мнозинство од енергијата се насочува кон емисиите на неутрино, и додека дел од ова очигледно го поттикнува набљудуваното уништување, 99% + од неутрината бегаат од ѕвездата во првите неколку минути по почетокот на колапсот. Стандардните супернови од типот Ia ја црпат својата енергија од побегнатата јадрено соединување на бело џуџе од јаглерод-кислород. Деталите за енергетиката сè уште не се целосно разбрани, но резултатот е исфрлање на целата маса на првобитната ѕвезда со висока кинетичка енергија. Околу половина сончева маса од таа маса е ⁵⁶Ni генерирана од согорувањето на силициумот. ⁵⁶Ni е [[Радиоактивност|радиоактивен]] и се распаѓа на ⁵⁶Co со бета плус распаѓање (со [[Период на полураспад|полуживот]] од шест денови) и гама зраци. Самиот ⁵⁶Co се распаѓа по патеката бета плус ([[позитрон]]) со полуживот од 77 денови во стабилен ⁵⁶Fe. Овие два процеси се одговорни за електромагнетното зрачење од суперновите од типот Ia. Во комбинација со променливата проѕирност на исфрлениот материјал, тие создаваат светлосна крива што бргу се намалува. Суперновите со колапс на јадрото се во просек визуелно послаби од суперновите од типот Ia, но вкупната ослободена енергија е далеку поголема, како што е наведено во следната табела. {| class="wikitable" |+Енергетика на супернови ! Супернова ! Приближна вкупна енергија<br /> x10 ⁴⁴ џули (foe) {{Нав|c|c}} ! Исфрлен Ni (сончеви маси) ! Неутрино енергија<br />(foe) ! Кинетичка енергија<br />(foe) ! Електромагнетно зрачење<br />(foe) |- | Тип Ia <ref> {{Наведено списание|last=Iwamoto|first=K.|year=2006|title=Neutrino Emission from Type Ia Supernovae|journal=AIP Conference Proceedings|volume=847|pages=406–408|bibcode=2006AIPC..847..406I|doi=10.1063/1.2234440}}</ref><ref> {{Наведено списание|last=Hayden|first=B. T.|last2=Garnavich|first2=P. M.|last3=Kessler|first3=R.|last4=Frieman|first4=J. A.|last5=Jha|first5=S. W.|last6=Bassett|first6=B.|last7=Cinabro|first7=D.|last8=Dilday|first8=B.|last9=Kasen|first9=D.|year=2010|title=The Rise and Fall of Type Ia Supernova Light Curves in the SDSS-II Supernova Survey|journal=The Astrophysical Journal|volume=712|issue=1|pages=350–366|arxiv=1001.3428|bibcode=2010ApJ...712..350H|doi=10.1088/0004-637X/712/1/350}}</ref> | style="text-align:right" | 1.5 | style="text-align:right" | 0,4 – 0,8 | style="text-align:right" | 0.1 | style="text-align:right" | 1,3 – 1,4 | style="text-align:right" | ~ 0,01 |- | Колапс на јадрото <ref> {{Наведено списание|last=Janka|first=H.-T.|year=2012|title=Explosion Mechanisms of Core-Collapse Supernovae|journal=Annual Review of Nuclear and Particle Science|volume=62|issue=1|pages=407–451|arxiv=1206.2503|bibcode=2012ARNPS..62..407J|doi=10.1146/annurev-nucl-102711-094901|doi-access=free}}</ref><ref> {{Наведено списание|last=Smartt|first=Stephen J.|last2=Nomoto|first2=Ken'ichi|last3=Cappellaro|first3=Enrico|last4=Nakamura|first4=Takayoshi|last5=Umeda|first5=Hideyuki|last6=Iwamoto|first6=Koichi|date=2009|title=Progenitors of core-collapse supernovae|journal=Annual Review of Astronomy and Astrophysics|volume=47|issue=1|pages=63–106|arxiv=0908.0700|bibcode=2009ARA&A..47...63S|doi=10.1146/annurev-astro-082708-101737}}</ref> | style="text-align:right" | 100 | style="text-align:right" | (0,01) – 1 | style="text-align:right" | 100 | style="text-align:right" | 1 | style="text-align:right" | 0,001 - 0,01 |- | Хипернова | style="text-align:right" | 100 | style="text-align:right" | ~ 1 | style="text-align:right" | 1–100 | style="text-align:right" | 1–100 | style="text-align:right" | ~ 0,1 |- | Нестабилност на парот | style="text-align:right" | 5–100 | style="text-align:right" | 0,5 – 50 | style="text-align:right" | ниско? | style="text-align:right" | 1–100 | style="text-align:right" | 0,01 – 0,1 |} Во некои супернови со колапс на јадрото, враќањето во црна дупка придвижува [[релативистички млаз]]ови кои може да произведат краток енергетски и насочен излив на гама зраци и исто така пренесува значителна дополнителна енергија во исфрлениот материјал. Ова е едно сценарио за производство на супернови со висока осветленост и се смета дека е причина за хипернови од типот Ic и долготрајни изливи на гама-зраци.<ref>{{Наведено списание|last=Dessart|first=L.|last2=Burrows|first2=A.|last3=Livne|first3=E.|last4=Ott|first4=C. D.|date=20 January 2008|title=The Proto-Neutron Star Phase of the Collapsar Model and the Route to Long-Soft Gamma-Ray Bursts and Hypernovae|journal=The Astrophysical Journal|language=en|volume=673|issue=1|pages=L43–L46|arxiv=0710.5789|bibcode=2008ApJ...673L..43D|doi=10.1086/527519|issn=0004-637X|doi-access=free}}</ref> Доколку релативистичките млазови се премногу кратки и не успеат да навлезат во ѕвездената обвивка, тогаш може да се произведе експлозија на гама-зраци со ниска осветленост, а суперновата може да биде подпрозрачна.<ref>{{Наведено списание|last=Senno|first=Nicholas|last2=Murase|first2=Kohta|last3=Mészáros|first3=Peter|date=8 April 2016|title=Choked jets and low-luminosity gamma-ray bursts as hidden neutrino sources|url=https://link.aps.org/doi/10.1103/PhysRevD.93.083003|journal=Physical Review D|language=en|volume=93|issue=8|pages=083003|arxiv=1512.08513|bibcode=2016PhRvD..93h3003S|doi=10.1103/PhysRevD.93.083003|issn=2470-0010}}</ref> Кога ќе се појави супернова во мал густ облак од околуѕвезден материјал, таа ќе произведе ударен бран кој може ефикасно да претвори голем дел од кинетичката енергија во електромагнетно зрачење. Иако првичната енергија била сосема нормална, добиената супернова ќе има висока сјајност и продолжено времетраење бидејќи не се потпира на експоненцијално радиоактивно распаѓање. Овој тип на настан може да предизвика хипернови од типот IIn.<ref>{{Наведено списание|last=Woosley|first=S. E.|last2=Blinnikov|first2=S.|last3=Heger|first3=Alexander|date=15 November 2007|title=Pulsational pair instability as an explanation for the most luminous supernovae|url=https://www.nature.com/articles/nature06333|journal=Nature|language=en|volume=450|issue=7168|pages=390–392|arxiv=0710.3314|bibcode=2007Natur.450..390W|doi=10.1038/nature06333|issn=0028-0836|pmid=18004378}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Barkov|first=Maxim V.|last2=Komissarov|first2=Serguei S.|date=21 July 2011|title=Recycling of neutron stars in common envelopes and hypernova explosions: Recycling of neutron stars and hypernovae|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|language=en|volume=415|issue=1|pages=944–958|arxiv=1012.4565|bibcode=2011MNRAS.415..944B|doi=10.1111/j.1365-2966.2011.18762.x|doi-access=free}}</ref> Иако суперновите со нестабилност на парови се супернови со колапс на јадрото со спектри и светлосни криви слични на типот II-P, природата по колапсот на јадрото е повеќе слична на онаа на џиновски тип Ia со побегнато соединување на јаглерод, кислород и силициум. Вкупната енергија ослободена од настаните со најголема маса може да се спореди со другите супернови со колапс на јадрото, но се смета дека производството на неутрино е многу ниско, па оттука ослободената кинетичка и електромагнетна енергија е многу висока. Јадрата на овие ѕвезди се многу поголеми од кое било бело џуџе и количината на радиоактивен никел и други тешки елементи исфрлени од нивните јадра може да биде со поголема величина, со следствено висока визуелна сјајност.<ref>{{Наведено списание|last=Wright|first=Warren P.|last2=Gilmer|first2=Matthew S.|last3=Fröhlich|first3=Carla|last4=Kneller|first4=James P.|date=13 November 2017|title=Neutrino signal from pair-instability supernovae|url=https://link.aps.org/doi/10.1103/PhysRevD.96.103008|journal=Physical Review D|language=en|volume=96|issue=10|pages=103008|arxiv=1706.08410|bibcode=2017PhRvD..96j3008W|doi=10.1103/PhysRevD.96.103008|issn=2470-0010}}</ref> === Предок === Типот на класификација на супернова е тесно поврзан со типот на ѕвездата-предок во моментот на колапсот. Појавата на секој тип на супернова зависи од металичноста на ѕвездата, бидејќи тоа влијае на јачината на ѕвездениот ветер, а со тоа и на брзината со која ѕвездата ја губи својата маса.<ref>{{Наведено списание|last=Ganss|first=R|last2=Pledger|first2=J L|last3=Sansom|first3=A E|last4=James|first4=P A|last5=Puls|first5=J|last6=Habergham-Mawson|first6=S M|date=22 March 2022|title=Metallicity estimation of core-collapse Supernova H ii regions in galaxies within 30 Mpc|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|language=en|volume=512|issue=1|pages=1541–1556|arxiv=2203.03308|bibcode=2022MNRAS.512.1541G|doi=10.1093/mnras/stac625|issn=0035-8711|doi-access=free}}</ref> Суперновите од типот Ia се произведени од бели џуџести ѕвезди во двојни ѕвездени системи и се појавуваат во сите [[Морфолошка класификација на галаксиите|типови галаксии]].<ref>{{Наведено списание|last=Prochaska|first=J. X.|last2=Bloom|first2=J. S.|last3=Chen|first3=H.-W.|last4=Foley|first4=R. J.|last5=Perley|first5=D. A.|last6=Ramirez-Ruiz|first6=E.|last7=Granot|first7=J.|last8=Lee|first8=W. H.|last9=Pooley|first9=D.|date=10 May 2006|title=The Galaxy Hosts and Large-Scale Environments of Short-Hard Gamma-Ray Bursts|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2006-05-10_642_2/page/989|journal=The Astrophysical Journal|language=en|volume=642|issue=2|pages=989–994|arxiv=astro-ph/0510022|bibcode=2006ApJ...642..989P|doi=10.1086/501160|issn=0004-637X|doi-access=free}}</ref> Суперновите со колапс на јадрото се наоѓаат единствено во галаксиите кои се подложени на тековно или многу неодамнешно формирање на ѕвезди, бидејќи тие се резултат на краткотрајните масивни ѕвезди. Тие најчесто се наоѓаат во спиралите од типот Sc, но исто така и во краците на други спирални галаксии и во [[Неправилна галаксија|неправилни галаксии]], особено во [[Ѕвездородна галаксија|ѕвездородни галаксии]].<ref>{{Наведено списание|last=Petrosian|first=Artashes|last2=Navasardyan|first2=Hripsime|last3=Cappellaro|first3=Enrico|last4=McLean|first4=Brian|last5=Allen|first5=Ron|last6=Panagia|first6=Nino|last7=Leitherer|first7=Claus|last8=MacKenty|first8=John|last9=Turatto|first9=Massimo|date=March 2005|title=Active and Star-forming Galaxies and Their Supernovae|journal=The Astronomical Journal|language=en|volume=129|issue=3|pages=1369–1380|bibcode=2005AJ....129.1369P|doi=10.1086/427712|issn=0004-6256|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Shao|first=X.|last2=Liang|first2=Y. C.|last3=Dennefeld|first3=M.|last4=Chen|first4=X. Y.|last5=Zhong|first5=G. H.|last6=Hammer|first6=F.|last7=Deng|first7=L. C.|last8=Flores|first8=H.|last9=Zhang|first9=B.|date=25 July 2014|title=Comparing the Host Galaxies of Type Ia, Type II, and Type Ibc Supernovae|journal=The Astrophysical Journal|volume=791|issue=1|pages=57|arxiv=1407.0483|bibcode=2014ApJ...791...57S|doi=10.1088/0004-637X/791/1/57|issn=0004-637X|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Taggart|first=K|last2=Perley|first2=D A|date=5 April 2021|title=Core-collapse, superluminous, and gamma-ray burst supernova host galaxy populations at low redshift: the importance of dwarf and starbursting galaxies|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|language=en|volume=503|issue=3|pages=3931–3952|arxiv=1911.09112|bibcode=2021MNRAS.503.3931T|doi=10.1093/mnras/stab174|issn=0035-8711|doi-access=free}}</ref> Суперновите од типот Ib и Ic се претпоставува дека настанале со колапс на јадрото на масивни ѕвезди кои го изгубиле својот надворешен слој од водород и хелиум, или преку силни ѕвездени ветрови или преку пренесување на масата на придружникот. Тие обично се појавуваат во областите на формирање на нови ѕвезди и се исклучително ретки во [[Елиптична галаксија|елиптичните галаксии]]. Предците на суперновите од типот IIn исто така имаат високи стапки на губење на маса во периодот непосредно пред нивните експлозии.<ref>{{Наведено списание|last=Moriya|first=Takashi J.|last2=Maeda|first2=Keiichi|last3=Taddia|first3=Francesco|last4=Sollerman|first4=Jesper|last5=Blinnikov|first5=Sergei I.|last6=Sorokina|first6=Elena I.|date=11 April 2014|title=Mass-loss histories of Type IIn supernova progenitors within decades before their explosion|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|language=en|volume=439|issue=3|pages=2917–2926|arxiv=1401.4893|bibcode=2014MNRAS.439.2917M|doi=10.1093/mnras/stu163|issn=1365-2966|doi-access=free}}</ref> Било забележано дека суперновите од типот Ic се појавуваат во региони кои се побогати со метали и имаат повисоки стапки на формирање ѕвезди од просекот за нивните галаксии домаќини.<ref>{{Наведено списание|last=Galbany|first=L.|last2=Anderson|first2=J. P.|last3=Sánchez|first3=S. F.|last4=Kuncarayakti|first4=H.|last5=Pedraz|first5=S.|last6=González-Gaitán|first6=S.|last7=Stanishev|first7=V.|last8=Domínguez|first8=I.|last9=Moreno-Raya|first9=M. E.|date=13 March 2018|title=PISCO: The PMAS/PPak Integral-field Supernova Hosts Compilation|journal=The Astrophysical Journal|volume=855|issue=2|pages=107|arxiv=1802.01589|bibcode=2018ApJ...855..107G|doi=10.3847/1538-4357/aaaf20|issn=1538-4357|doi-access=free}}</ref> Табелата го прикажува предокот за главните типови на супернова со колапс на јадрото и приближните пропорции кои биле забележани во местното соседство. {| class="wikitable" |+Дел од типови на супернови со колапс на јадрото според предок ! Тип ! Предок ! % |- | Ib | WC [[Волф-Рајеова ѕвезда|Волф-Рајеова]] или хелиумска ѕвезда | 9,0% |- | Ic | WO [[Волф-Рајеова ѕвезда]] | 17,0% |- | II-P | [[Суперџин]] | 55,5% |- | II-L | [[Суперџин]] со осиромашена водородна обвивка | 3,0% |- | IIn | [[Суперџин]] во густ облак од исфрлен материјал | 2,4% |- | IIb | [[Суперџин]] со многу осиромашен водород (одземен од придружник?) | 12,1% |- | IIpec | [[Син суперџин]] | 1,0% |} [[Податотека:Supernovae_as_initial_mass-metallicity.svg|мини|Видови на супернова по почетна маса-металичност]] [[Податотека:Remnants_of_single_massive_stars.svg|мини|Остатоци од единечни масивни ѕвезди]] Постојат голем број тешкотии при усогласување на моделираниот и набљудувачки ѕвезден развој што води до колапс на јадрото на суперновите. Црвените суперџинови се предци на огромното мнозинство на супернови со колапс на јадрото, и тие се забележани, но единствено со релативно ниски маси и сјајности, под околу {{Сончева маса|18}} и {{Сончева сјајност|100,000}}, соодветно. Повеќето предци на супернови тип II не се откриени и мора да бидат значително послаби и веројатно помалку масивни. Ова несовпаѓање се нарекува '''проблем на црвениот суперџин'''.<ref name="davies2020">{{Наведено списание|last=Davies|first=Ben|last2=Beasor|first2=Emma R.|year=2020|title='On the red supergiant problem': A rebuttal, and a consensus on the upper mass cut-off for II-P progenitors|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society: Letters|volume=496|issue=1|pages=L142–L146|arxiv=2005.13855|bibcode=2020MNRAS.496L.142D|doi=10.1093/mnrasl/slaa102|doi-access=free}}</ref> За прв пат бил опишан во 2009 година од Стивен Смарт, кој исто така го измислилч и терминот. По извршувањето на обемно ограничено пребарување за супернови, Смарт и неговите соработници откриле дека долната и горната граница на масата за формирање на супернова од типот II-P е {{Сончева маса|{{val|8.5|1|1.5}}}} и {{Сончева маса|{{val|16.5|1.5}}}}, соодветно. Првата е конзистентна со очекуваните горните граници на масата за формирање на предците на бело џуџе, но втората не е конзистентна со масивните населенија на ѕвезди во локалната група.<ref name="smartt2009">{{Наведено списание|last=Smartt|first=S. J.|last2=Eldridge|first2=J. J.|last3=Crockett|first3=R. M.|last4=Maund|first4=J. R.|date=May 2009|title=The death of massive stars – I. Observational constraints on the progenitors of Type II-P supernovae|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=395|issue=3|pages=1409–1437|arxiv=0809.0403|bibcode=2009MNRAS.395.1409S|doi=10.1111/j.1365-2966.2009.14506.x|issn=0035-8711|doi-access=free}}</ref> Горната граница за црвените суперџинови кои произведуваат видлива експлозија на супернова е пресметана на {{Вред|19|4|2}}. Се смета дека црвените суперџинови со поголема маса не експлодираат како супернови, туку развиваат назад кон повисоки температури. Потврдени се неколку предци на супернови од типот IIb, а тоа биле суперџиновите К и G, плус еден суперџин А.<ref name="smartt"> {{Наведено списание|last=Smartt|first=Stephen J.|last2=Thompson|first2=Todd A.|last3=Kochanek|first3=Christopher S.|year=2009|title=Progenitors of Core-Collapse Supernovae|journal=Annual Review of Astronomy & Astrophysics|volume=47|issue=1|pages=63–106|arxiv=0908.0700|bibcode=2009ARA&A..47...63S|doi=10.1146/annurev-astro-082708-101737}}</ref> Жолтите хиперџинови се предложени предци на супернови од типот IIb, и скоро сите супернови од типот IIb доволно блиску за набљудување покажале такви предци.<ref name="problem"> {{Наведено списание|last=Walmswell|first=J. J.|last2=Eldridge|first2=J. J.|year=2012|title=Circumstellar dust as a solution to the red supergiant supernova progenitor problem|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=419|issue=3|pages=2054|arxiv=1109.4637|bibcode=2012MNRAS.419.2054W|doi=10.1111/j.1365-2966.2011.19860.x|doi-access=free}}</ref><ref name="ysg"> {{Наведено списание|last=Georgy|first=C.|year=2012|title=Yellow supergiants as supernova progenitors: An indication of strong mass loss for red supergiants?|journal=Astronomy & Astrophysics|volume=538|pages=L8–L2|arxiv=1111.7003|bibcode=2012A&A...538L...8G|doi=10.1051/0004-6361/201118372}}</ref> [[Податотека:Stellar_evolution_v2024.png|алт=Infographic showing arrows between circles representing stellar evolution and how it varies by mass|мини| Приближни патеки на ѕвездениот развој на ѕвездите-предци на суперновата (и ѕвездите со помала маса) со големина на круг што ја рефлектира релативната големина и боја поврзани со температурата]] Сините суперџинови формираат неочекувано висок процент на потврдени предци на супернова, делумно поради нивната висока сјајност и лесно откривање, додека сè уште не е јасно идентификуван ниту еден Волф-Рајеов предок.<ref name="yoon"> {{Наведено списание|last=Yoon|first=S.-C.|last2=Gräfener|first2=G.|last3=Vink|first3=J. S.|last4=Kozyreva|first4=A.|last5=Izzard|first5=R. G.|year=2012|title=On the nature and detectability of Type Ib/c supernova progenitors|journal=Astronomy & Astrophysics|volume=544|pages=L11|arxiv=1207.3683|bibcode=2012A&A...544L..11Y|doi=10.1051/0004-6361/201219790}}</ref> Моделите имале потешкотии да покажат како сините суперџинови губат доволно маса за да стигнат до супернова без да напредуваат во различна развојна фаза. Едно истражување покажало можна рута за колапсирање на пост-црвените суперџинови, светло сини променливи со ниска осветленост, најверојатно како супернова од типот IIn.<ref name="lbv"> {{Наведено списание|last=Groh|first=J. H.|last2=Meynet|first2=G.|last3=Ekström|first3=S.|year=2013|title=Massive star evolution: Luminous blue variables as unexpected supernova progenitors|journal=Astronomy & Astrophysics|volume=550|pages=L7|arxiv=1301.1519|bibcode=2013A&A...550L...7G|doi=10.1051/0004-6361/201220741}}</ref> Биле откриени неколку примери на жешки светлечки предци од типот IIn супернови: [[SN 2005gy]] и SN 2010jl биле обете навидум масивни светлечки ѕвезди, но се многу далечни; и SN 2009ip имал многу светлечки предок, но е чудна супернова чија точна природа е спорна. Предците на суперновите од типот Ib/c воопшто не биле забележани, а ограничувањата за нивната можна сјајност често се пониски од оние на познатите [[Волф-Рајеова ѕвезда|Волф-Рајевои ѕвезди]]. [[Волф-Рајеова ѕвезда|Волф-Рајевоите ѕвезди]] се исклучително ретки и визуелно релативно слаби, па затоа е тешко да се каже дали таквите предци недостасуваат или допрва треба да се набљудуваат. Многу светлински предци не се сигурно идентификувани, и покрај тоа што бројните супернови биле забележани доволно блиску што таквите предци би биле јасно снимени. Моделирањето на населението покажува дека набљудуваните супернови од типот Ib/c би можеле да се репродуцираат со мешавина од единечни масивни ѕвезди и ѕвезди со соголени обвивки од интерактивни двојни системи. Постојаниот недостаток на недвосмислено откривање на предци за супернови од нормален тип Ib и Ic може да се должи на повеќето масивни ѕвезди кои директно се уриваат во црна дупка без неуспешна супернова. Поголемиот дел од овие супернови потоа се произведуваат од хелиумски ѕвезди со помала маса со ниска осветленост во двојни системи. Мал број би бил од брзо ротирачки масивни ѕвезди, што веројатно одговара на настаните од високо енергетскиот тип Ic-BL кои се поврзани со долготрајни изливи на гама зраци. == Надворешно влијание == Настаните на супернови генерираат потешки елементи кои се расфрлани низ околната меѓуѕвездена средина. Растечкиот ударен бран од супернова може да предизвика формирање на ѕвезди. Галактичките космички зраци се генерираат од експлозии на супернова. === Извор на тешки елементи === [[Податотека:Nucleosynthesis_periodic_table.svg|мини|Периодична табела што го покажува изворот на секој елемент во меѓуѕвездената средина]] Суперновите претставуваат главен извор на елементи во меѓуѕвездената средина од кислород до рубидиум,<ref name="nucleosynthesis">{{Наведено списание|last=Johnson|first=Jennifer A.|year=2019|title=Populating the periodic table: Nucleosynthesis of the elements|url=https://archive.org/details/science_2019-02-01_363_6426/page/474|journal=Science|volume=363|issue=6426|pages=474–478|bibcode=2019Sci...363..474J|doi=10.1126/science.aau9540|pmid=30705182|doi-access=free}}</ref><ref name="François"> {{Наведено списание|last=François|first=P.|last2=Matteucci|first2=F.|last3=Cayrel|first3=R.|last4=Spite|first4=M.|last5=Spite|first5=F.|last6=Chiappini|first6=C.|date=2004|title=The evolution of the Milky Way from its earliest phases: Constraints on stellar nucleosynthesis|journal=Astronomy & Astrophysics|volume=421|issue=2|pages=613–621|arxiv=astro-ph/0401499|bibcode=2004A&A...421..613F|doi=10.1051/0004-6361:20034140}}</ref><ref name="Truran"> {{Наведена книга|title=Supernovae|last=Truran|first=J. W.|publisher=Springer|year=1977|isbn=978-94-010-1231-7|editor-last=Schramm|editor-first=D. N.|series=Astrophysics and Space Science Library|volume=66|pages=145–158|chapter=Supernova Nucleosynthesis|bibcode=1977ASSL...66..145T|doi=10.1007/978-94-010-1229-4_14}}</ref> иако теоретското изобилство на елементите произведени или видени во спектрите значително варираат во зависност од различните типови на супернови. Суперновите од типот Ia произведуваат главно силициум и елементи со железо и метали како никел и железо.<ref name="nomoto2018">{{Наведено списание|last=Nomoto|first=Ken'Ichi|last2=Leung|first2=Shing-Chi|year=2018|title=Single Degenerate Models for Type Ia Supernovae: Progenitor's Evolution and Nucleosynthesis Yields|journal=Space Science Reviews|volume=214|issue=4|pages=67|arxiv=1805.10811|bibcode=2018SSRv..214...67N|doi=10.1007/s11214-018-0499-0}}</ref><ref name="maeda">{{Наведено списание|last=Maeda|first=K.|last2=Röpke|first2=F.K.|last3=Fink|first3=M.|last4=Hillebrandt|first4=W.|last5=Travaglio|first5=C.|last6=Thielemann|first6=F.-K.|year=2010|title=Nucleosynthesis in Two-Dimensional Delayed Detonation Models of Type Ia Supernova Explosions|journal=The Astrophysical Journal|volume=712|issue=1|pages=624–638|arxiv=1002.2153|bibcode=2010ApJ...712..624M|doi=10.1088/0004-637X/712/1/624}}</ref> Суперновите со колапс на јадрото исфрлаат многу помали количества на елементите со врвност на железо од суперновите од типот Ia, но поголеми маси на лесни алфа елементи како што се кислородот и неонот и елементите потешки од цинкот. Последново е особено точно кај суперновите за заробување на електрони.<ref>{{Наведено списание|last=Wanajo|first=Shinya|last2=Janka|first2=Hans-Thomas|last3=Müller|first3=Bernhard|year=2011|title=Electron-Capture Supernovae as the Origin of Elements Beyond Iron|journal=The Astrophysical Journal|volume=726|issue=2|pages=L15|arxiv=1009.1000|bibcode=2011ApJ...726L..15W|doi=10.1088/2041-8205/726/2/L15}}</ref> Најголемиот дел од материјалот исфрлен од суперновите тип II е водород и хелиум.<ref name="eichler">{{Наведено списание|last=Eichler|first=M.|last2=Nakamura|first2=K.|last3=Takiwaki|first3=T.|last4=Kuroda|first4=T.|last5=Kotake|first5=K.|last6=Hempel|first6=M.|last7=Cabezón|first7=R.|last8=Liebendörfer|first8=M.|last9=Thielemann|first9=F-K|year=2018|title=Nucleosynthesis in 2D core-collapse supernovae of 11.2 and 17.0 M⊙ progenitors: Implications for Mo and Ru production|journal=Journal of Physics G: Nuclear and Particle Physics|volume=45|issue=1|pages=014001|arxiv=1708.08393|bibcode=2018JPhG...45a4001E|doi=10.1088/1361-6471/aa8891}}</ref> Тешките елементи се произведуваат преку: соединување за јадра до ³⁴S; преуредување на силициумската фотодезинтеграција и квазирамнотежа при согорување на силициум за јадра помеѓу ³⁶Ar и ⁵⁶Ni; и брзо заробување на неутрони (т.н. r-процес) за време на колапсот на суперновата за елементи потешки од железото. R-процесот произведува високо нестабилни јадра кои се богати со [[неутрон]]и и кои брзо се распаѓаат во постабилни форми. Во суперновите, реакциите на r-процесот се одговорни за околу половина од сите изотопи на елементи надвор од железото,<ref> {{Наведено списание|last=Qian|first=Y.-Z.|last2=Vogel|first2=P.|last3=Wasserburg|first3=G. J.|date=1998|title=Diverse Supernova Sources for the r-Process|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1998-02-10_494_1/page/285|journal=Astrophysical Journal|volume=494|issue=1|pages=285–296|arxiv=astro-ph/9706120|bibcode=1998ApJ...494..285Q|doi=10.1086/305198}}</ref> иако спојувањето на неутронските ѕвезди може да биде главниот астрофизички извор за многу од овие елементи.<ref name="siegel">{{Наведено списание|last=Siegel|first=Daniel M.|last2=Barnes|first2=Jennifer|last3=Metzger|first3=Brian D.|year=2019|title=Collapsars as a major source of r-process elements|journal=Nature|volume=569|issue=7755|pages=241–244|arxiv=1810.00098|bibcode=2019Natur.569..241S|doi=10.1038/s41586-019-1136-0|pmid=31068724}}</ref> Во современиот универзум, старите [[Асимптотска гранка на џинови|асимптотични гранки на џиновски]] (АЏГ) ѕвезди се доминантен извор на прашина од оксидите, јаглеродот и елементите на s-процесот.<ref> {{Наведено списание|last=Gonzalez|first=G.|last2=Brownlee|first2=D.|last3=Ward|first3=P.|year=2001|title=The Galactic Habitable Zone: Galactic Chemical Evolution|journal=Icarus|volume=152|issue=1|pages=185|arxiv=astro-ph/0103165|bibcode=2001Icar..152..185G|doi=10.1006/icar.2001.6617}}</ref> Сепак, во раниот универзум, пред да се формираат АЏГ ѕвездите, суперновите можеби биле главниот извор на прашина.<ref name="dust">{{Наведено списание|last=Rho|first=Jeonghee|last2=Milisavljevic|first2=Danny|last3=Sarangi|first3=Arkaprabha|last4=Margutti|first4=Raffaella|last5=Chornock|first5=Ryan|last6=Rest|first6=Armin|last7=Graham|first7=Melissa|last8=Craig Wheeler|first8=J.|last9=DePoy|first9=Darren|year=2019|title=Astro2020 Science White Paper: Are Supernovae the Dust Producer in the Early Universe?|journal=Bulletin of the American Astronomical Society|volume=51|issue=3|pages=351|arxiv=1904.08485|bibcode=2019BAAS...51c.351R}} </ref> === Улога во ѕвездената еволуција === Остатоците од многу супернови се состојат од компактен објект и брзорастечки ударен брановит материјал. Овој облак ја зафаќа околната меѓуѕвездена околина за време на фазата на слободно проширување, која може да трае до два векови. Бранот потоа постепено поминува низ период на [[Адијабатски процес|адијабатско проширување]] и полека ќе се олади и ќе се помеша со околната меѓуѕвездена средина во период од околу 10.000 години.<ref> {{Наведено списание|last=Cox|first=D. P.|year=1972|title=Cooling and Evolution of a Supernova Remnant|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1972-11-15_178_1/page/159|journal=Astrophysical Journal|volume=178|pages=159|bibcode=1972ApJ...178..159C|doi=10.1086/151775|doi-access=free}}</ref> [[Податотека:STScl-2005-15.png|мини| Остатокот од супернова N 63A лежи во област од гас и прашина во [[Голем Магеланов Облак|Големиот Магеланов Облак]].]] [[Големата експлозија]] произвела водород, [[хелиум]] и траги од [[литиум]], додека сите потешки елементи се синтетизираат во ѕвезди, супернови и судири помеѓу неутронски ѕвезди (така индиректно се должи на супернови). Суперновите имаат тенденција да ја збогатат околната меѓуѕвездена околина со други елементи освен водород и хелиум, кои обично астрономите ги нарекуваат „метали“.<ref name="Johnson2019">{{Наведено списание|last=Johnson|first=Jennifer A.|date=February 2019|title=Populating the periodic table: Nucleosynthesis of the elements|url=https://archive.org/details/science_2019-02-01_363_6426/page/474|journal=Science|language=en|volume=363|issue=6426|pages=474–478|bibcode=2019Sci...363..474J|doi=10.1126/science.aau9540|issn=0036-8075|pmid=30705182|doi-access=free}}</ref> Овие исфрлени елементи на крајот ги збогатуваат [[Молекуларен облак|молекуларните облаци]] кои се местата каде се формираат ѕвездите.<ref> {{Наведено списание|last=Sandstrom|first=K. M.|last2=Bolatto|first2=A. D.|last3=Stanimirović|first3=S.|last4=Van Loon|first4=J. Th.|last5=Smith|first5=J. D. T.|year=2009|title=Measuring Dust Production in the Small Magellanic Cloud Core-Collapse Supernova Remnant 1E 0102.2–7219|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2009-05-10_696_2/page/2138|journal=The Astrophysical Journal|volume=696|issue=2|pages=2138–2154|arxiv=0810.2803|bibcode=2009ApJ...696.2138S|doi=10.1088/0004-637X/696/2/2138}}</ref> Така, секоја ѕвездена генерација има малку поинаков состав, преминувајќи од речиси чиста мешавина на водород и хелиум до состав побогат со метал. Суперновите се доминантниот механизам за распространување на овие потешки елементи, кои се формираат во ѕвезда за време на нејзиниот период на јадрено соединување. Различните изобилства на елементи во материјалот што формира ѕвезда имаат важни влијанија врз животот на ѕвездата,<ref>{{Наведено списание|last=Salaris|first=Maurizio|last2=Cassisi|first2=Santi|date=August 2017|title=Chemical element transport in stellar evolution models|journal=Royal Society Open Science|language=en|volume=4|issue=8|pages=170192|arxiv=1707.07454|bibcode=2017RSOS....470192S|doi=10.1098/rsos.170192|issn=2054-5703|pmc=5579087|pmid=28878972|doi-access=free}}</ref> и може да влијаат на можноста [[Планета|планетите]] да кружат околу неа: повеќе [[Џиновска планета|џиновски планети]] се формираат околу ѕвезди со поголема металичност.<ref>{{Наведено списание|last=Fischer|first=Debra A.|last2=Valenti|first2=Jeff|year=2005|title=The planet-metallicity correlation|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2005-04-01_622_2/page/1102|journal=The Astrophysical Journal|volume=622|issue=2|pages=1102–1117|bibcode=2005ApJ...622.1102F|doi=10.1086/428383|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Zhu|first=Wei|last2=Dong|first2=Subo|year=2021|title=Exoplanet Statistics and Theoretical Implications|journal=Annual Review of Astronomy and Astrophysics|volume=59|pages=291–336|arxiv=2103.02127|bibcode=2021ARA&A..59..291Z|doi=10.1146/annurev-astro-112420-020055}}</ref> Кинетичката енергија на остаток од супернова што се шири може да предизвика формирање на ѕвезди со компресирање на блиските, густи молекуларни облаци во вселената.<ref> {{Наведено списание|last=Preibisch|first=T.|last2=Zinnecker|first2=H.|year=2001|title=Triggered Star Formation in the Scorpius-Centaurus OB Association (Sco OB2)|journal=From Darkness to Light: Origin and Evolution of Young Stellar Clusters|volume=243|pages=791|arxiv=astro-ph/0008013|bibcode=2001ASPC..243..791P}}</ref> Зголемувањето на турбулентниот притисок исто така може да го спречи формирањето на ѕвезди доколку облакот не може да го изгуби вишокот енергија.<ref name="aaa128"> {{Наведено списание|last=Krebs|first=J.|last2=Hillebrandt|first2=W.|year=1983|title=The interaction of supernova shockfronts and nearby interstellar clouds|journal=Astronomy and Astrophysics|volume=128|issue=2|pages=411|bibcode=1983A&A...128..411K}}</ref> Доказите од „ќерките“ производи на краткотрајните радиоактивни изотопи покажуваат дека блиската супернова помогнала да се одреди составот на [[Сончев Систем|Сончевиот Систем]] пред 4.5 милијарди години, а можеби дури и го активирал формирањето на овој систем.<ref> {{Наведено списание|last=Cameron|first=A.G.W.|last2=Truran|first2=J.W.|year=1977|title=The supernova trigger for formation of the solar system|url=https://archive.org/details/icarus_1977-03_30_3/page/447|journal=Icarus|volume=30|issue=3|pages=447|bibcode=1977Icar...30..447C|doi=10.1016/0019-1035(77)90101-4}}</ref> Брзите радио рафали (БРР) се интензивни, минливи импулси на радио бранови кои обично траат не повеќе од милисекунди. Биле предложени голем беој на објаснувања за овие настани; [[магнетар]]ите произведени од суперновите со колапс на јадрото се водечки кандидати.<ref name="AJL-20200601">{{Наведено списание|last=Bhandan, Shivani|date=1 June 2020|title=The Host Galaxies and Progenitors of Fast Radio Bursts Localised with the Australian Square Kilometre Array Pathfinder|journal=The Astrophysical Journal Letters|volume=895|pages=L37|arxiv=2005.13160|bibcode=2020ApJ...895L..37B|doi=10.3847/2041-8213/ab672e|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Zhang|first=Bing|date=2020-11-05|title=The physical mechanisms of fast radio bursts|url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2828-1|journal=Nature|language=en|volume=587|issue=7832|pages=45–53|arxiv=2011.03500|bibcode=2020Natur.587...45Z|doi=10.1038/s41586-020-2828-1|issn=0028-0836|pmid=33149290}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://news.mit.edu/2022/astronomers-detect-radio-heartbeat-billions-light-years-earth-0713|title=Astronomers detect a radio "heartbeat" billions of light-years from Earth|last=Chu|first=Jennifer|date=2022-07-13|work=MIT News|publisher=Massachusetts Institute of Technology|language=en|accessdate=2023-03-19}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Petroff|first=E.|last2=Hessels|first2=J. W. T.|last3=Lorimer|first3=D. R.|date=2022-03-29|title=Fast radio bursts at the dawn of the 2020s|url=https://doi.org/10.1007/s00159-022-00139-w|journal=The Astronomy and Astrophysics Review|language=en|volume=30|issue=1|pages=2|arxiv=2107.10113|bibcode=2022A&ARv..30....2P|doi=10.1007/s00159-022-00139-w|issn=1432-0754}}</ref> === Космички зраци === Се смета дека остатоците од супернова забрзуваат голем дел од галактичките примарни [[Космичко зрачење|космички зраци]], но директен доказ за производство на космички зраци бил пронајден единствено во мал број на остатоци. Гама зраците од распаѓањето на [[Пион (честичка)|пионот]] биле откриени од остатоците од суперновата [[IC 443]] и W44. Тие се создаваат кога се забрзани [[протон]]и од преостанатиот удар врз меѓуѕвездениот материјал.<ref name="ackermann-2013"> {{Наведено списание|last=Ackermann|first=M.|last2=Ajello|first2=M.|last3=Allafort|first3=A.|last4=Baldini|first4=L.|last5=Ballet|first5=J.|last6=Barbiellini|first6=G.|last7=Baring|first7=M. G.|last8=Bastieri|first8=D.|last9=Bechtol|first9=K.|displayauthors=1|year=2013|title=Detection of the Characteristic Pion-Decay Signature in Supernova Remnants|url=https://archive.org/details/sim_science_2013-02-15_339_6121/page/807|journal=Science|volume=339|issue=6121|pages=807–11|arxiv=1302.3307|bibcode=2013Sci...339..807A|doi=10.1126/science.1231160|pmid=23413352}}</ref> === Гравитациски бранови === Суперновите претставуваат потенцијално силни галактички извори на [[Гравитациски бран|гравитациските бранови]],<ref> {{Наведено списание|last=Ott|first=C. D.|last2=O'Connor|first2=E. P.|last3=Gossan|first3=S. E.|last4=Abdikamalov|first4=E.|last5=Gamma|first5=U. C. T.|last6=Drasco|first6=S.|year=2012|title=Core-Collapse Supernovae, Neutrinos, and Gravitational Waves|journal=Nuclear Physics B: Proceedings Supplements|volume=235|pages=381–387|arxiv=1212.4250|bibcode=2013NuPhS.235..381O|doi=10.1016/j.nuclphysbps.2013.04.036}}</ref> но ниту еден досега не бил откриен. Единствените настани од гравитациски бранови досебиле га откриени се од спојување на црни дупки и неутронски ѕвезди, веројатни остатоци од супернови.<ref name="morozova">{{Наведено списание|last=Morozova|first=Viktoriya|last2=Radice|first2=David|last3=Burrows|first3=Adam|last4=Vartanyan|first4=David|year=2018|title=The Gravitational Wave Signal from Core-collapse Supernovae|journal=The Astrophysical Journal|volume=861|issue=1|pages=10|arxiv=1801.01914|bibcode=2018ApJ...861...10M|doi=10.3847/1538-4357/aac5f1|doi-access=free}}</ref> Како и емисиите на неутрино, гравитационите бранови произведени од супернова со колапс на јадрото се очекува да пристигнат без доцнење што влијае на светлината. Следствено, тие може да обезбедат информации за процесот на колапс на јадрото што е недостапен со други средства. Повеќето сигнали со гравитациски бранови предвидени од моделите на супернова се краткотрајни, траат помалку од една секунда, а со тоа и тешко се откриваат. Користењето на пристигнувањето на неутрино сигнал може да обезбеди активирање што може да го идентификува временскиот прозорец во кој се бара гравиравитацискиот , помагајќи да се разликува вториот од бучавата во позадина.<ref>{{Наведено списание|last=Al Kharusi|first=S.|last2=BenZvi|first2=S. Y.|last3=Bobowski|first3=J. S.|last4=Bonivento|first4=W.|last5=Brdar|first5=V.|last6=Brunner|first6=T.|last7=Caden|first7=E.|last8=Clark|first8=M.|last9=Coleiro|first9=A.|displayauthors=14|date=2021-03-01|title=SNEWS 2.0: a next-generation supernova early warning system for multi-messenger astronomy|url=https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1367-2630/abde33|journal=New Journal of Physics|volume=23|issue=3|pages=031201|arxiv=2011.00035|bibcode=2021NJPh...23c1201A|doi=10.1088/1367-2630/abde33|issn=1367-2630}}</ref> === Ефект на Земјата === Супернова блиску до Земјата претставува супернова доволно блиску до Земјата за да има забележителни ефекти врз нејзината [[биосфера]]. Во зависност од видот и енергијата на суперновата, таа може да биде оддалечена дури 3.000 светлосни години. Во 1996 година било теоретизирано дека на Земјата може да се забележат траги од минати супернови во форма на потписи на метален изотоп во карпестите слоеви. Подоцна било пријавено збогатување со [[Железо|железо-60]] во карпи во длабоко море на [[Тихи Океан|Тихиот Океан]].<ref> {{Наведено списание|last=Fields|first=B. D.|last2=Hochmuth|first2=K. A.|last3=Ellis|first3=J.|year=2005|title=Deep-Ocean Crusts as Telescopes: Using Live Radioisotopes to Probe Supernova Nucleosynthesis|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2005-03-10_621_2/page/902|journal=The Astrophysical Journal|volume=621|issue=2|pages=902–907|arxiv=astro-ph/0410525|bibcode=2005ApJ...621..902F|doi=10.1086/427797}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Knie|first=K.|last2=Korschinek|first2=G.|last3=Faestermann|first3=T.|last4=Dorfi|first4=E.|last5=Rugel|first5=G.|last6=Wallner|first6=A.|date=2004|title=⁶⁰Fe Anomaly in a Deep-Sea Manganese Crust and Implications for a Nearby Supernova Source|journal=Physical Review Letters|volume=93|issue=17|pages=171103–171106|bibcode=2004PhRvL..93q1103K|doi=10.1103/PhysRevLett.93.171103|pmid=15525065}}</ref><ref name="Fields"> {{Наведено списание|last=Fields|first=B. D.|last2=Ellis|first2=J.|date=1999|title=On Deep-Ocean Fe-60 as a Fossil of a Near-Earth Supernova|journal=New Astronomy|volume=4|issue=6|pages=419–430|arxiv=astro-ph/9811457|bibcode=1999NewA....4..419F|doi=10.1016/S1384-1076(99)00034-2}}</ref> Во 2009 година, во мразот на Антарктикот биле откриени покачени нивоа на нитратни јони, што се совпаднало со суперновите 1006 и 1054 година. Гама зраците од овие супернови можеле да ги зголемат атмосферските нивоа на азотни оксиди, кои останале заробени во мразот.<ref> {{Наведено списание|year=2009|title=In Brief|url=https://archive.org/details/sim_scientific-american_2009-05_300_5/page/28|journal=Scientific American|volume=300|issue=5|pages=28|bibcode=2009SciAm.300e..28.|doi=10.1038/scientificamerican0509-28a}}</ref> Историски гледано, блиските супернови можеби влијаеле на [[Биоразновидност|биодиверзитетот]] на животот на планетата. Геолошките записи сугерираат дека настаните од блиските супернови довеле до зголемување на космичките зраци, кои пак создале поладна клима. Поголемата температурна разлика помеѓу половите и екваторот создало посилни ветрови, зголемено мешање на океаните и резултирало со распространетост на [[Хранлива материја|хранливи материи]] во плитките води по должината [[Континентален праг|континенталните прагови]] Ова довело до поголема биолошка разновидност.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.universetoday.com/160686/did-supernovae-help-push-life-to-become-more-diverse/|title=Did Supernovae Help Push Life to Become More Diverse?|last=Petersen|first=Carolyn Collins|date=March 22, 2023|work=Universe Today|access-date=2023-03-23}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Svensmark|first=Henrik|date=March 16, 2023|title=A persistent influence of supernovae on biodiversity over the Phanerozoic|journal=Ecology and Evolution|publisher=Wiley Online Library|volume=13|issue=3|pages=e9898|bibcode=2023EcoEv..13E9898S|doi=10.1002/ece3.9898|pmc=10019915|pmid=36937070|id=e9898}}</ref> Се смета дека суперновите од типот Ia се потенцијално најопасни доколку се појават доволно блиску до Земјата. Бидејќи овие супернови произлегуваат од затемнети, обични бели џуџести ѕвезди во двојните системи, веројатно е дека супернова која може да влијае на Земјата ќе се појави непредвидливо и во ѕвезден систем кој не е добро проучен. Најблиску познат кандидат е IK Пегаз (HR 8210), оддалечен околу 150 светлосни години,<ref> {{Наведено списание|last=Gorelick|first=M.|date=2007|title=The Supernova Menace|url=https://archive.org/details/sim_sky-and-telescope_2007-03_113_3/page/n3|journal=Sky & Telescope|volume=113|issue=3|page=26|bibcode=2007S&T...113c..26G}}</ref><ref> {{Наведено списание|last=Landsman|first=W.|last2=Simon|first2=T.|last3=Bergeron|first3=P.|date=1999|title=The hot white-dwarf companions of HR 1608, HR 8210, and HD 15638|journal=Publications of the Astronomical Society of the Pacific|volume=105|issue=690|pages=841–847|bibcode=1993PASP..105..841L|doi=10.1086/133242|doi-access=free}}</ref> но набљудувањата сугерираат дека може да биде долг до 1,9&nbsp;милијарди години пред белото џуџе да ја собере критичната маса потребна за да стане супернова од типот Ia.<ref>{{Наведено списание|last=Beech|first=Martin|date=December 2011|title=The past, present and future supernova threat to Earth's biosphere|url=http://link.springer.com/10.1007/s10509-011-0873-9|journal=Astrophysics and Space Science|language=en|volume=336|issue=2|pages=287–302|bibcode=2011Ap&SS.336..287B|doi=10.1007/s10509-011-0873-9|issn=0004-640X}}</ref> Според проценката од 2003 година, супернова од типот II би требало да биде поблиску од 26 светлосни години за да уништи половина од озонската обвивка на Земјата, а такви кандидати нема поблиску од околу 500 светлосни години.<ref name="Gehrels"> {{Наведено списание|last=Gehrels|first=N.|last2=Laird|first2=C. M.|last3=Jackman|first3=C. H.|last4=Cannizzo|first4=J. K.|last5=Mattson|first5=B. J.|last6=Chen|first6=W.|date=2003|title=Ozone Depletion from Nearby Supernovae|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2003-03-10_585_2/page/1169|journal=Astrophysical Journal|volume=585|issue=2|pages=1169–1176|arxiv=astro-ph/0211361|bibcode=2003ApJ...585.1169G|doi=10.1086/346127}}</ref> == Кандидати за Млечниот Пат == [[Податотека:Wolf_rayet2.jpg|мини| [[Волф–Рајеова маглина|Маглина]] околу [[Волф-Рајеова ѕвезда|Волф-Рајеовата ѕвезда]] WR124, која се наоѓа на растојание од околу 21.000 [[Светлосна година|светлосни години]] <ref> {{Наведено списание|last=Van Der Sluys|first=M. V.|last2=Lamers|first2=H. J. G. L. M.|year=2003|title=The dynamics of the nebula M1-67 around the run-away Wolf-Rayet star WR 124|journal=Astronomy and Astrophysics|volume=398|pages=181–194|arxiv=astro-ph/0211326|bibcode=2003A&A...398..181V|doi=10.1051/0004-6361:20021634}}</ref>]] Следната супернова на Млечниот Пат најверојатно ќе биде забележлива дури и доколку се појави на далечната страна на галаксијата. Веројатно ќе биде произведена од колапсот на незабележителен црвен суперџин, и многу е веројатно дека веќе ќе биде каталогизирана во инфрацрвените истражувања како што е [[2MASS]]. Постојат помали шанси следната супернова со колапс на јадрото да биде произведена од различен тип на масивна ѕвезда како што е жолт хиперџин, светло сина променлива или Волф-Рајеова ѕвезда. Шансите следната супернова да биде тип Ia произведена од бело џуџе биле пресметани дека се околу една третина од оние за супернова со колапс на јадрото. Повторно треба да може да се набљудува каде и да се појави, но помала е веројатноста дека предокот некогаш бил забележан. Не е ни познато точно како изгледа зачетниот систем од типот Ia и тешко е да се детектираат повеќе од неколку парсеци. Вкупната стапка на супернова во Млечниот Пат се проценува дека е помеѓу 2 и 12 на век, иако една всушност не била забележана неколку векови. Статистички, најчестата разновидност на супернова со колапс на јадрото е типот II-P, а предците од овој тип претставуваат црвени суперџинови.<ref>{{Наведено списание|last=Cristofari|first=P|last2=Marcowith|first2=A|last3=Renaud|first3=M|last4=Dwarkadas|first4=V V|last5=Tatischeff|first5=V|last6=Giacinti|first6=G|last7=Peretti|first7=E|last8=Sol|first8=H|date=2022-02-18|title=The first days of Type II-P core collapse supernovae in the gamma-ray range|url=https://academic.oup.com/mnras/article/511/3/3321/6517473|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|language=en|volume=511|issue=3|pages=3321–3329|arxiv=2201.09583|doi=10.1093/mnras/stac217|issn=0035-8711|doi-access=free}}</ref> Тешко е да се распознае кои од тие суперџинови се во завршна фаза на соединување на тешки елементи во нивните јадра и на кои им преостануваат милиони години. Најмасивните црвени суперџинови ги отфрлаат своите атмосфери и се развиваат во Волф-Рајеови ѕвезди пред да се урнат нивните јадра. Сите Волф-Рајеови ѕвезди го завршуваат својот живот од фазата Волф-Раје во рок од околу милион години, но повторно е тешко да се распознаат оние кои се најблиску до колапс на јадрото. Една класа која се очекува да има не повеќе од неколку илјади години пред да експлодира се WO Волф-Рајеовите ѕвезди, за кои е познато дека го исцрпиле своето јадро на хелиум.<ref> {{Наведено списание|last=Tramper|first=F.|last2=Straal|first2=S. M.|last3=Sanyal|first3=D.|last4=Sana|first4=H.|last5=De Koter|first5=A.|last6=Gräfener|first6=G.|last7=Langer|first7=N.|last8=Vink|first8=J. S.|last9=De Mink|first9=S. E.|year=2015|title=Massive stars on the verge of exploding: The properties of oxygen sequence Wolf-Rayet stars|journal=Astronomy & Astrophysics|volume=581|pages=A110|arxiv=1507.00839|bibcode=2015A&A...581A.110T|doi=10.1051/0004-6361/201425390}}</ref> Само осум од нив се познати, а само четири од нив се наоѓаат во Млечниот Пат.<ref name="tramper"> {{Наведено списание|last=Tramper|first=F.|last2=Gräfener|first2=G.|last3=Hartoog|first3=O. E.|last4=Sana|first4=H.|last5=De Koter|first5=A.|last6=Vink|first6=J. S.|last7=Ellerbroek|first7=L. E.|last8=Langer|first8=N.|last9=Garcia|first9=M.|year=2013|title=On the nature of WO stars: A quantitative analysis of the WO3 star DR1 in IC 1613|journal=Astronomy & Astrophysics|volume=559|pages=A72|arxiv=1310.2849|bibcode=2013A&A...559A..72T|doi=10.1051/0004-6361/201322155}}</ref> Голем број блиски или добро познати ѕвезди биле препознаени како можни кандидати за супернова преку колапс на јадрото: сините ѕвезди со голема маса [[Спика]] и [[Ригел]],<ref>{{Наведено списание|last=Firestone|first=R. B.|date=June 2014|title=Observation of 23 Supernovae That Exploded|url=https://dx.doi.org/10.1088/0004-637X/789/1/29|journal=The Astrophysical Journal|language=en|volume=789|issue=1|pages=29|bibcode=2014ApJ...789...29F|doi=10.1088/0004-637X/789/1/29|issn=0004-637X}}</ref> црвените суперџинови [[Бетелгез]], [[Антарес]] и [[VV Кефеј|VV Кефеј А]];<ref> {{Наведена книга|title=Astrophysics is Easy!|url=https://archive.org/details/astrophysicsisea0000ingl_2edi|last=Inglis|first=M.|year=2015|isbn=978-3-319-11643-3|series=The Patrick Moore Practical Astronomy Series|pages=[https://archive.org/details/astrophysicsisea0000ingl_2edi/page/203 203]–223|chapter=Star Death: Supernovae, Neutron Stars & Black Holes|doi=10.1007/978-3-319-11644-0_12}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://stars.astro.illinois.edu/sow/vvcep.html|title=VV Cephei|work=stars.astro.illinois.edu|accessdate=2024-04-14}}</ref><ref name=":2">{{Наведено списание|last=Mukhopadhyay|first=Mainak|last2=Lunardini|first2=Cecilia|last3=Timmes|first3=F. X.|last4=Zuber|first4=Kai|date=2020-08-01|title=Presupernova neutrinos: directional sensitivity and prospects for progenitor identification|journal=The Astrophysical Journal|volume=899|issue=2|pages=153|arxiv=2004.02045|bibcode=2020ApJ...899..153M|doi=10.3847/1538-4357/ab99a6|issn=0004-637X|doi-access=free}}</ref> жолтиот хиперџин Ро Касиопеја;<ref> {{Наведено списание|last=Lobel|first=A.|last2=Stefanik|first2=R. P.|last3=Torres|first3=G.|last4=Davis|first4=R. J.|last5=Ilyin|first5=I.|last6=Rosenbush|first6=A. E.|year=2004|title=Spectroscopy of the Millennium Outburst and Recent Variability of the Yellow Hypergiant Rho Cassiopeiae|journal=Stars as Suns: Activity|volume=219|pages=903|arxiv=astro-ph/0312074|bibcode=2004IAUS..219..903L}}</ref> светлечката сина променлива Ета Кобилица која веќе произвела лажлива ѕвезда на супернова;<ref> {{Наведено списание|last=Van Boekel|first=R.|last2=Kervella|first2=P.|last3=Schöller|first3=M.|last4=Herbst|first4=T.|last5=Brandner|first5=W.|last6=De Koter|first6=A.|last7=Waters|first7=L. B. F. M.|last8=Hillier|first8=D. J.|last9=Paresce|first9=F.|year=2003|title=Direct measurement of the size and shape of the present-day stellar wind of eta Carinae|journal=Astronomy and Astrophysics|volume=410|issue=3|pages=L37|arxiv=astro-ph/0310399|bibcode=2003A&A...410L..37V|doi=10.1051/0004-6361:20031500}}</ref> и двете компоненти, синиот суперџин и Волф-Рајеова ѕвезда, од Регорскиот систем или [[Гама Едро]].<ref> {{Наведена книга|title=Astronomy with Radioactivities|last=Thielemann|first=F.-K.|last2=Hirschi|first2=R.|last3=Liebendörfer|first3=M.|last4=Diehl|first4=R.|year=2011|isbn=978-3-642-12697-0|series=Lecture Notes in Physics|volume=812|pages=153–231|chapter=Massive Stars and Their Supernovae|arxiv=1008.2144|bibcode=2011LNP...812..153T|doi=10.1007/978-3-642-12698-7_4}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://stars.astro.illinois.edu/sow/regor.html|title=Regor|work=stars.astro.illinois.edu|accessdate=2024-08-18}}</ref> Мимоза и [[Алфа Јужен Крст]], два светли ѕвездени системи во јужното соѕвездие [[Јужен Крст (соѕвездие)|Јужен Крст]], секоја содржи сини ѕвезди со доволна маса за да експлодираат како супернови.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://stars.astro.illinois.edu/sow/acrux.html|title=Acrux|work=stars.astro.illinois.edu|accessdate=2024-08-15}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://stars.astro.illinois.edu/sow/mimosa.html|title=Mimosa|work=stars.astro.illinois.edu|accessdate=2024-08-15}}</ref> Други се здобиле со озлогласеност што е можно повеќе, иако не многу веројатно, предци за излив на гама зраци; на пример WR 104.<ref> {{Наведено списание|last=Tuthill|first=P. G.|last2=Monnier|first2=J. D.|last3=Lawrance|first3=N.|last4=Danchi|first4=W. C.|last5=Owocki|first5=S. P.|last6=Gayley|first6=K. G.|year=2008|title=The Prototype Colliding-Wind Pinwheel WR 104|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2008-03-01_675_1/page/698|journal=The Astrophysical Journal|volume=675|issue=1|pages=698–710|arxiv=0712.2111|bibcode=2008ApJ...675..698T|doi=10.1086/527286}}</ref> Идентификацијата на кандидатите за супернова од типот Ia е многу пошпекулативна. Секое двојно бело џуџе може да произведе супернова, иако точниот механизам и временската рамка сè уште се дебатира. Овие системи се слаби и тешко се препознаваат, но новите и повторливите „нови“ се такви системи што погодно се истакнуваат. Еден пример е U Шкорпија.<ref> {{Наведен научен собир|location=San Francisco, CA}}</ref> [[Податотека:Supernova_candidates.jpg|центар|мини|681x681пкс| Карта на која се прикажани некои од најблиските кандидати за супернова преку колапс на јадрото до Земјата во рок од еден килопарсек, од кои повеќето се црвени суперџинови од типот К.]] ==Суперновата како тема во популарната култура== * „Супернова“ — кус расказ на македонската писателка [[Сања Михајловиќ-Костадиновска]] од 2018 година.<ref>Сања Михајловиќ-Костадиновска, ''(Бес)конечни модели на расказот''. Скопје: Бегемот, 2018, стр. 71.</ref> * „Супернова“ — песна на српската група [[Дарквуд даб]] (''Darkwood Dub'') од 1998 година.<ref>Darkwood Dub, Elektro pionir. Free B92, CD001, 1998.</ref> * „Супернова на крајот од вселената“ (англиски: ''Supernova At The End Of The Universe'') — песна на британската [[Техно музика|техно]]-група ''The Orb'' од 1991 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/7119-The-Orb-The-Orbs-Adventures-Beyond-The-Ultraworld The Orb – The Orb's Adventures Beyond The Ultraworld (пристапено на 31.5.2023)]</ref> * „Супернова“ (англиски: ''Supernova'') — песна на американската рок-група Опал од 1987 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/30244-Opal-Happy-Nightmare-Baby Opal (2) – Happy Nightmare Baby (пристапено на 8.7.2023)]</ref> == Поврзано == * [[Список на супернови]] == Наводи == {{наводи}} ==Дополнителна литература== * {{cite book |url=https://link.springer.com/referencework/10.1007/978-3-319-21846-5 |title=Handbook of Supernovae |editor1=Athem W. Alsabti |editor2=Paul Murdin |isbn=978-3-319-21845-8 |date=2017 |publisher=Springer Cham|doi=10.1007/978-3-319-21846-5 |bibcode=2017hsn..book.....A }} * {{cite book |last1=Branch |first1=D. |last2=Wheeler |first2=J. C. |date=2017 |title=Supernova Explosions |publisher=Springer |isbn=978-3-662-55052-6 |pages=721 |ref=none}} * {{cite journal |last1=Takahashi |first1=K. |last2=Sato |first2=K. |last3=Burrows |first3=A. |last4=Thompson |first4=T. A. |date=2003 |title=Supernova Neutrinos, Neutrino Oscillations, and the Mass of the Progenitor Star |journal=Physical Review D |volume=68 |issue=11 |pages=77–81 |arxiv=hep-ph/0306056 |doi=10.1103/PhysRevD.68.113009 |bibcode=2003PhRvD..68k3009T|s2cid=119390151 |ref=none}} * {{cite journal |last1=Woosley |first1=S. E. |last2=Janka |first2=H.-T. |date=2005 |title=The Physics of Core-Collapse Supernovae |journal=Nature Physics |volume=1 |issue=3 |pages=147–154 |arxiv=astro-ph/0601261 |doi=10.1038/nphys172 |bibcode=2005NatPh...1..147W|citeseerx=10.1.1.336.2176 |s2cid=118974639 |ref=none}} == Надворешни врски == {{Commons category|Supernovae}} * {{cite web |last1=Tsvetkov |first1=D. Yu. |last2=Pavlyuk |first2=N. N. |last3=Bartunov |first3=O. S. |last4=Pskovskii |first4=Y. P. |title=Sternberg Astronomical Institute Supernova Catalogue |url=http://www.sai.msu.su/sn/sncat/ |publisher=Sternberg Astronomical Institute, Moscow University |access-date=28 November 2006 |ref=none}} A searchable catalogue * {{cite web |title=The Open Supernova Catalog |website=GitHub |date=6 October 2022 |url=https://github.com/astrocatalogs/supernovae }} An open-access catalog of supernova light curves and spectra. * {{cite web |title=List of Supernovae with IAU Designations |url=http://www.cbat.eps.harvard.edu/lists/RecentSupernovae.html |publisher=International Astronomical Union|IAU: Central Bureau for Astronomical Telegrams |access-date=25 October 2010 |ref=none}} {{Ѕвезда}} {{Променливи ѕвезди}} {{Црни дупки}} {{избрана}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Концепти во астрономијата]] [[Категорија:Ѕвездени појави]] [[Категорија:Ѕвезден развој]] [[Категорија:Стандардни свеќи]] [[Категорија:Извори на светлина]] [[Категорија:Астрономски појави]] [[Категорија:Супернови| ]] [[Категорија:Астрономски тела]] dstscht59j86pdmhr6e2beo4tnfuoop 0 67112 5642104 5607695 2026-10-08T20:01:17Z P.Nedelkovski 47736 2026 5642104 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Меморијален музеј “11-ти октомври 1941“ IMG 9263.jpg|мини|[[Меморијален музеј „11 Октомври“|Меморијалниот музеј „11 Октомври“ во Прилеп]]]] '''Државната награда „11 Октомври”''' е награда од високо ниво на [[Република Македонија]] која традиционално се доделува на [[Ден на востанието на Република Македонија|Денот на востанието на Република Македонија]] ([[11 октомври]]). Со неа се оддава највисоко признание за животно дело во областа на [[наука]]та, [[уметност]]а, [[стопанство]]то и во другите дејности од јавен интерес. Наградата „11 октомври“ ја доделува Одборот за доделување на државната награда „11 октомври“, составен од претседател и 12 члена, кој распишува конкурс и донесува одлука за доделување на наградата. Конкурсот е отворен секоја година од 1 до 31 мај. Наградата првпат била доделена во 1959 година<ref>{{нмс | title=ДРЖАВНА НАГРАДА „11 октомври“ | url=http://kultura.gov.mk/11-oktomvri/ | work= | publisher=Министерство за култура | date= | accessdate=2019-05-07 | archive-date=2019-05-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190507060747/http://kultura.gov.mk/11-oktomvri/ | url-status=dead }}</ref> == Доделување == Според законот за државните награди на Република Македонија:<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.kultura.gov.mk/index.php/legislativa/2011-03-04-10-39-07/312--zakon-za-drzavnite-nagradi |title=Закон за државните награди на Република Македонија |accessdate=2017-01-23 |archive-date=2016-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161224213643/http://www.kultura.gov.mk/index.php/legislativa/2011-03-04-10-39-07/312--zakon-za-drzavnite-nagradi |url-status=dead }}</ref> * Државната награда се доделува на поединци, група творци, екипи, установи, трговски друштва и здруженија на граѓани од земјата. * Државната награда под условите определени во конкурсот може да се додели и на странски државјани, група творци, екипи и институции од странство. * На награден поединец му се доделува: диплома, плакета и паричен износ. * На секој член на наградена група творци или екипа им се доделува диплома, плакета и подеднаков дел од паричниот износ. * На наградена установа, трговско друштво или здружение на граѓани им се доделува диплома и плакета. * Паричниот износ на државната награда „11 октомври” изнесува петнаесет [[просечна плата|просечни месечни плати]] во [[Република Македонија]] исплатени во последните три месеци во тековната година. * Државната награда „11 октомври“ се доделува, по правило, секоја година. * Во една година може да се доделат најмногу до пет награди. * Иницијатива за доделување на државната награда „11 октомври” може да поднесат: установи, трговски друштва, здруженија на граѓани и граѓани. Традиционално наградите се доделуваат во [[Палата на Собранието на Република Македонија|зградата на Македонското Собрание]]<ref>[http://www.radiolav.com.mk/arhiva.php?xnewsaction=fullnews&newsarch=102007&newsid=31 Македонците денес го празнуваат Денот на народното востание]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Добитници == {|class="wikitable" |- ! Година ! colspan=2|Добитник ! Област/занимање |- |1960 |[[Податотека:Ацо Шопов.tif|75п]] |[[Ацо Шопов]] |Писател | |- |rowspan=3| 1969 |[[Податотека:Petre Bogdanov-Kochko.png|75п]] |[[Петар Богданов - Кочко]] |Композитор и оперски пејач |- | |[[Станимир Јовановски]] | |- | |[[Петар Хаџи Бошков]] | |- |1973 |[[Податотека:Академик_Милчо_Ристов.jpg|75п]] |[[Милчо Ристов]]<ref>Нова Македонија од 5.11.1973, стр. 15</ref> | |- | rowspan=2| 1975 | |[[Александар Лековски - Лекај]] |композитор и диригент |- | |[[Јанко Константинов]]<ref>{{Наведена книга |title= Значајни личности за Битола.|last=Андоновска |first=Ленче |authorlink= |author2=Ѓоргиевски, Науме, Николов, Благој, Огненовски, Трајко, Пешевска, Гордана, Стефановска, Анета, Талеска, Светлана |year=2007 |publisher= НУУБ „Св. Климент Охридски“ – Битола |location=Битола |isbn= 978-9989-2783-0-3 |pages= 98-99 |url=http://www.nuub.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=375:2009-11-25-09-35-37&catid=68:2009-10-25-07-54-14&Itemid=94 |accessdate= |quote= }}</ref> |архитект |- |1977 |[[Податотека:Јоана Поповска (1998).jpg|75п]] |[[Јоана Поповска]] | театарска, филмска и телевизиска глумица<ref>{{Наведена книга |title= Значајни личности за Битола.|last=Андоновска |first=Ленче |authorlink= |author2=Ѓоргиевски, Науме, Николов, Благој, Огненовски, Трајко, Пешевска, Гордана, Стефановска, Анета, Талеска, Светлана |year=2007 |publisher= НУУБ „Св. Климент Охридски“ – Битола |location=Битола |isbn= 978-9989-2783-0-3 |pages= 181 - 182 |url=http://www.nuub.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=375:2009-11-25-09-35-37&catid=68:2009-10-25-07-54-14&Itemid=94 |accessdate= |quote= }}</ref> |- |1978 | |[[Зина Креља]]<ref>{{Наведена книга |title= Значајни личности за Битола.|last=Андоновска |first=Ленче |authorlink= |author2=Ѓоргиевски, Науме, Николов, Благој, Огненовски, Трајко, Пешевска, Гордана, Стефановска, Анета, Талеска, Светлана |year=2007 |publisher= НУУБ „Св. Климент Охридски“ – Битола |location=Битола |isbn= 978-9989-2783-0-3 |pages= 110 |url=http://www.nuub.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=375:2009-11-25-09-35-37&catid=68:2009-10-25-07-54-14&Itemid=94 |accessdate= |quote= }}</ref> | |- | 1979 | |[[Ацо Стефановски]] <ref>{{Наведена книга |title= Значајни личности за Битола.|last=Андоновска |first=Ленче |authorlink= |author2=Ѓоргиевски, Науме, Николов, Благој, Огненовски, Трајко, Пешевска, Гордана, Стефановска, Анета, Талеска, Светлана |year=2007 |publisher= НУУБ „Св. Климент Охридски“ – Битола |location=Битола |isbn= 978-9989-2783-0-3 |pages= 201-202 |url=http://www.nuub.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=375:2009-11-25-09-35-37&catid=68:2009-10-25-07-54-14&Itemid=94 |accessdate= |quote= }}</ref> |театарски, филмски и телевизиски глумец |- |rowspan=3|1980 |[[Податотека:Горан Стефановски.jpg|75п]] |[[Горан Стефановски]] | |- | |[[Борислав Траиковски]] | |- |[[Податотека:Благоја Чоревски (2022).jpg|75п]] | [[Благоја Чоревски]]<ref>{{Наведена книга |title= Значајни личности за Битола.|last=Андоновска |first=Ленче |authorlink= |author2=Ѓоргиевски, Науме, Николов, Благој, Огненовски, Трајко, Пешевска, Гордана, Стефановска, Анета, Талеска, Светлана |year=2007 |publisher= НУУБ „Св. Климент Охридски“ – Битола |location=Битола |isbn= 978-9989-2783-0-3 |pages= 231 |url=http://www.nuub.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=375:2009-11-25-09-35-37&catid=68:2009-10-25-07-54-14&Itemid=94 |accessdate= |quote= }}</ref> | |- |rowspan=3|1981 | | [[Ацо Шопов]] |Писател | |- |[[Податотека:Stole Popov.jpg|75п]] |[[Столе Попов|Стојан Попов]]<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.maccinema.com/Person.aspx?p=408 |title=архивски примерок |accessdate=2016-06-30 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303225340/http://www.maccinema.com/Person.aspx?p=408 |url-status=dead }}</ref> | |- |[[Податотека:Ljubisa_Georgievski.jpg|75п]] |[[Љубиша Георгиевски]]<ref>{{Наведена книга |title= Значајни личности за Битола.|last=Андоновска |first=Ленче |authorlink= |author2=Ѓоргиевски, Науме, Николов, Благој, Огненовски, Трајко, Пешевска, Гордана, Стефановска, Анета, Талеска, Светлана |year=2007 |publisher= НУУБ „Св. Климент Охридски“ – Битола |location=Битола |isbn= 978-9989-2783-0-3 |pages= 49-50 |url=http://www.nuub.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=375:2009-11-25-09-35-37&catid=68:2009-10-25-07-54-14&Itemid=94 |accessdate= |quote= }}</ref> | |- |rowspan=2|1982 |[[Податотека:Мето Јовановски.jpg|75п]] |[[Мето Јовановски (глумец)|Мето Јовановски]] | |- | |[[Пецо Видимче]] <ref>{{Наведена книга |title= Значајни личности за Битола.|last=Андоновска |first=Ленче |authorlink= |author2=Ѓоргиевски, Науме, Николов, Благој, Огненовски, Трајко, Пешевска, Гордана, Стефановска, Анета, Талеска, Светлана |year=2007 |publisher= НУУБ „Св. Климент Охридски“ – Битола |location=Битола |isbn= 978-9989-2783-0-3 |pages= 42 |url=http://www.nuub.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=375:2009-11-25-09-35-37&catid=68:2009-10-25-07-54-14&Itemid=94 |accessdate= |quote= }}</ref> | |- | 1983 | |[[Стево Спасовски]] | |- | 1984 |[[Податотека:Владимир Костов.jpg|75п]] |[[Владимир Костов]]<ref>Значајни личности за Битола, Писатели, 2008, Битола, НУУБ „Св. Климент Охридски“, ISBN 978-9989-2783-6-5, COBISS.MK-ID 18345025</ref> | |- | 1985 |[[Податотека:Nenad-Stojanovski.jpg|75п]] |[[Ненад Стојановски]] | |- |rowspan=2| 1988 | |[[Ристо Стефановски]] | |- | |[[Томо Шијак]]<ref>http://sitel.com.mk/retrospektivna-izlozhba-vnatre-tomo-shijak-1930-1998</ref> | |- | 1989 |[[Податотека:Горазд Росоклија.jpg|75п]] | [[Горазд Росоклија]] | |- | 1990 | |НИП „Студентски збор“ – Скопје | |- | 1991 |[[Податотека:Kolozov 1.jpg|75п]] |[[Ѓорѓи Колозов]] | |- |1994 |[[Податотека:Благоја Дрнков 2008.jpg|75п]] |[[Благоја Дрнков]] | за животно дело |- |1995 |[[Податотека:Milcho Manchevski.JPG|75п]] |[[Милчо Манчевски]] | |- |1998 | | [[Таки М. Павловски]] | |- |rowspan=2| 1999 | | [[Димитар Станковски|Димитар Станкоски]] | |- | | [[Владимир Светиев]] | |- |rowspan=7|2001 | | [[Мето Јовановски]] | |- | |[[Александар Цветковски]] | |- |[[Податотека:Запро Запров.jpg|75п]] | [[Запро Запров]] | |- | |[[Стојан Стојков]] | |- | | [[Димитар Кафтанџиев]] | |- | | [[Државен архив на Македонија|Државниот архив на Македонија]] | |- | | [[Ристо Гушков]] | |- |rowspan=4|2002 |[[Податотека:Анте Поповски.tif|75п]] |[[Анте Поповски]] | |- |[[Податотека:Nikola-Kljusev.jpg|75п]] |[[Никола Кљусев]] | |- | |[[Снежана Стамеска]] | |- | |[[Славица Перовска-Галиќ]] | |- |rowspan=5|2003 | |[[Институтот за македонски јазик „Крсте Мисирков“]] | |- | | [[Љупчо Ајдински]] | |- |[[Податотека:Tale Ognenovski with his Buffet Crampon clarinet 2006 (35280978025).jpg|75п]] | [[Тале Огненовски]] | |- | | [[Зоица Пуровска Велевска]] | |- | | [[Борис Поп Ѓорчев]] | |- |rowspan=5| 2004 | |Клиника за урологија | |- | | д-р [[Иван Влашки]] | |- | |[[Али Алиу]] | |- |[[Податотека:Јордан Савески.jpg|75п]] | [[Јордан Савески]] | |- |[[Податотека:Георги Сталев - Поповски.jpg|75п]] |[[Георги Сталев Поповски|Георги Сталев]] | |- |rowspan=5|2005 |[[Податотека:Вера Стојчевска - Антиќ.jpg|75п]] |[[Вера Стојчевска-Антиќ]] | |- | |[[Ивица Зориќ]] | |- | | [[Ремзи Бала]] | |- | | [[Македонското лекарско друштво]] | |- |[[Податотека:Бојан Шоптрајанов.png|75п]] |[[Бојан Шоптрајанов]] | |- | rowspan="9" |2006<ref>{{Наведена мрежна страница | url = https://star.utrinski.com.mk/pBroj=2194%26stID=77670%26pR=3 | title = Соопштени добитниците на наградата „11 Октомври" | work = [[Утрински Весник]] | date = 11 октомври 2006 | access-date = 2 ноември 2025 | archive-url = https://archive.today/20251102135051/https://star.utrinski.com.mk/pBroj=2194%26stID=77670%26pR=3 | archive-date = 2 ноември 2025) | dead-url = yes }}</ref> | |Филозофскиот, Филолошкиот и Природно-математичкиот факултет од Скопје | |- | | [[Трпе Груевски]] | |- |[[Податотека:Виолета Панзова.jpg|75п]] |[[Виолета Панзова]] | |- | |[[Авзи Мустафа]] | |- | |[[Љубинка Басотова]] | |- | |[[Македонска опера и балет|Балетот при МОБ]] | |- |[[Податотека:Коле_Чашуле.jpg|75п]] |[[Коле Чашуле]] | |- | |[[Томислав Шопов]] | |- |[[Податотека:Илко Стефановски.jpg|75п]] |[[Илко Стефановски]]<ref>{{Наведена книга |title= Значајни личности за Битола.|last=Андоновска |first=Ленче |authorlink= |author2=Ѓоргиевски, Науме, Николов, Благој, Огненовски, Трајко, Пешевска, Гордана, Стефановска, Анета, Талеска, Светлана |year=2007 |publisher= НУУБ „Св. Климент Охридски“ – Битола |location=Битола |isbn= 978-9989-2783-0-3 |pages= 207-208 |url=http://www.nuub.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=375:2009-11-25-09-35-37&catid=68:2009-10-25-07-54-14&Itemid=94 |accessdate= |quote= }}</ref> | |- |2007 | |[[Томислав Тодоровски]] | |- |rowspan=4|2008 | |[[Коста Пеев]] | |- | |[[Михајло Миноски]] | |- |[[Податотека:BozinPavlovski.jpg|75п]] |[[Божин Павловски]] | |- | |Истражувачкиот центар за генетско инженерство и биотехнологија на [[МАНУ]] |- |2009 |[[Податотека:Момир Поленаковиќ.jpg|75п]] |[[Момир Поленаковиќ]] | |- |rowspan=4|2010<ref>{{наведени вести|url=http://www.utrinski.com.mk/default.asp?ItemID=330704FC97FECE48904B3084AD94BFF3|title=Врачена државната награда „11 октомври“ за 2012 година|date=11 октомври 2012, 14:39|publisher=Утрински Весник|language=македонски|accessdate=2012-10-11}}</ref> | |[[Гоце Влахов]] | |- |[[Податотека:Rade Siljan.jpg|75п]] |[[Раде Силјан]] | |- | |[[Глигор Тренчевски]] | |- | | [[Серафим Томовски]] | |- |rowspan=3|2011<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.mtv.com.mk/mk/vesti/ticker.css/28078/vracheni_nagradite_11-ti_oktomvri.aspx |title=МТВ: Врачени наградите 11 октомври |accessdate=2011-10-11 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305054449/http://www.mtv.com.mk/mk/vesti/ticker.css/28078/vracheni_nagradite_11-ti_oktomvri.aspx |url-status=dead }}</ref> | |[[Тања Вујисиќ - Тодоровска]] | |- | | [[Ресул Шабани]] | |- |[[Податотека:Петар Темелковски.JPG|75п]] |[[Петар Темелковски]] | |- |rowspan=5|2012 |[[Податотека:Владо Камбовски.jpg |75п]] |[[Владо Камбовски]] |rowspan=2|наука |- |[[Податотека:Prof.D.Mircev.jpg|75п]] | [[Димитар Мирчев]] |- | | [[Веле Смилевски]] |rowspan=2| култура и уметност |- |[[Податотека:Борис Трајанов 1.jpg|75п]] | [[Борис Трајанов]] |- | | [[Самуел Садикарио]] |здравство, спорт и хуманост |- |rowspan=3|2013<ref>{{наведени вести|url=http://www.mtm.mk/index.php/component/content/article/41-2012-12-31-01-33-53/84------11-|title=Познати добитниците на државната награда „11 октомври“|date=октомври 2013|publisher=МТМ|language=македонски|accessdate=2013-10-09}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | |[[Срѓан Керим]] |наука и образование |- | |[[Решат Амети]] |култура и уметност |- | |[[Драгослав Аргировски]] |новинарство и публицистика |- |rowspan=5|2014<ref>[http://kurir.mk/makedonija/vesti/173350-Odbrani-se-dobitnicite-na-nagradata-11-Oktomvri ''Одбрани се добитниците на наградата „11 октомври“'']{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | |[[Дејан Докиќ]] |rowsapan=2|наука и образование |- |[[Податотека:Zoran Todorovski.jpg|75п]] |[[Зоран Тодоровски]] |- | |[[Рамадан Шукри]] |rowspan=3|култура и уметност |- |[[Податотека:Вања Лазарова.jpg|75п]] |[[Вања Лазарова - Димитрова]] |- |[[Податотека:Катица Ќулавкова.png|75п]] |[[Катица Ќулавкова]] |- |rowspan=4|2015<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.utrinski.mk/?ItemID=8FB3FB4F8FA94943A436C8A92C93EF31 |title=''Четворица добитници на наградата „11 октомври“'' |accessdate=2015-09-30 |archive-date=2016-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160921021613/http://www.utrinski.mk/?ItemID=8FB3FB4F8FA94943A436C8A92C93EF31 |url-status=dead }}</ref> |[[Податотека:Митко Маџунков2.jpg|75п]] |[[Митко Маџунков]] |култура и уметност |- |[[Податотека:Никола Јанкуловски.jpg|75п]] |[[Никола Јанкуловски]] |rowspan=3|наука и образование |- | |[[Махмуд Хиса]] |- |[[Податотека:Марјан Димитриевски.jpg|75п]] |[[Марјан Димитријевски]] |- |rowspan=5|2016<ref>[http://www.utrinski.mk/default.asp?ItemID=D473D20251632244AB35ADE6D4779891 МАНЕВСКИ, ГАНИЈИ, МИСИРКОВА И КЛИНЧЕ ДОБИТНИЦИ НА НАГРАДАТА „11 октомври“]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |[[Податотека:Ванчо Петрушевски.jpg|75п]] | [[Ванчо Петрушевски]] |rowspan=5|култура и уметност |- | |[[Благоја Маневски]] |- | | [[Раим Ганији]] |- | |[[Елена Мисиркова]] |- |[[Податотека:Atila Klince slika.png|75п]] |[[Атила Клинче]] |- |rowspan=2|2017<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://fokus.mk/vlatko-stefanovski-i-amet-sherif-dobitnitsi-na-nagradata-11-oktomvri-za-2017/ |title=''Влатко Стефановски и Амет Шериф – добитници на наградата „11 октомври“ за 2017'' |accessdate=2017-09-27 |archive-date=2017-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170927191214/http://fokus.mk/vlatko-stefanovski-i-amet-sherif-dobitnitsi-na-nagradata-11-oktomvri-za-2017/ |url-status=dead }}</ref> |[[Податотека:Vlatko Stefanovski @ Dombos Fest 2011.jpg|75п]] |[[Влатко Стефановски]] |култура и уметност |- | |проф. д-р [[Амет Шериф]] |наука и образование |- |rowspan=4|2018<ref>[http://www.sobranie.mk/2016-2020-soopstenija-ns_article-dodeluvanje-na-drzavnata-nagrada-11-oktomvri-2018.nspx Доделување на наградата 11 октомври] на семрежното место на Собранието на Република Македонија</ref> | | проф. д-р [[Драги Михајловски]] |rowspan=3|култура и уметност |- | |[[Ристо Лазаров]] |- | |[[Петре Арсовски]] |- | |проф. д-р [[Александар Ставридис]] |здравство |- |rowspan=3|2019<ref>[https://sdk.mk/index.php/kultura/11-oktomvri-za-zhivotno-delo-za-pepi-mirchevski-dimitri-duratsoski-i-lupcho-kotsarev/ „11 октомври“ ЗА ЖИВОТНО ДЕЛО ЗА ПЕПИ МИРЧЕВСКИ, ДИМИТРИ ДУРАЦОСКИ И ЉУПЧО КОЦАРЕВ] на семрежното место на САКАМ ДА КАЖАМ</ref> |[[Податотека:Љупчо Коцарев.jpg|75п]] | академик [[Љупчо Коцарев]] |наука |- | |[[Петар Мирчевски]] |rowspan=2|(култура и уметност |- | |[[Димитрие Дурацовски]] |- |2020 |не е доделена.<ref>{{нмс | last=Стефанова | first=Нина | author= | title=Заради застојот во Собранието – наградата “Свети Климент Охридски” не се додели | url=https://telma.com.mk/2020/12/08/заради-застојот-во-собранието-наград/ | date=8 декември 2020 | work= | publisher=Телма | accessdate=12 декември 2020}}</ref> |- |rowspan=4|2021<ref>{{нмс | last=| first=| author= | title=АТАНАС ВАНГЕЛОВ, ПАВЛЕ КУЗМАНОВСКИ, БЕДИА БЕГОВА И МАХИ НЕСИМИ ДОБИТНИЦИ НА НАГРАДАТА „11 ОКТОМВРИ“ | url=https://sdk.mk/index.php/makedonija/atanas-vangelov-pavle-kuzmanovski-bedia-begova-i-mahi-nesimi-dobitnitsi-na-nagradata-11-oktomvri/#more | date=4 октомври 2021 | work= | publisher=СДК | accessdate=11 октомври 2021}}</ref> | |[[Атанас Вангелов]] |наука и образование |- | |[[Павле Кузмановски]] |rowspan=3|наука и уметност |- | |[[Бедија Беговска]] |- | |[[Махи Несими]] |- |rowspan=4|2022<ref>{{нмс | last=| first=| author= | title=НАГРАДАТА „11 ОКТОМВРИ“ ЗА МЕТОДИ ЧЕПРЕГАНОВ, ЛИНДИТА АХМЕТИ, ТОМИСЛАВ ОСМАНЛИ И МИЦЕ ЈАНКУЛОВСКИ | url=https://sdk.mk/index.php/makedonija/nagradata-11-oktomvri-za-metodi-chepreganov-lindita-ahmeti-tomislav-osmanli-i-mitse-jankulovski/ | date=28 септември 2022 | work= | publisher=СДК | accessdate=28 септември 2022}}</ref> | |[[Методи Чепреганов]] |наука |- | |[[Линдита Ахмети]] |rowspan=3|култура и уметност |- | |[[Томислав Османли]] |- |[[Податотека:Мице Јанкуловски.jpg|75п]] |[[Мицко Јанкуловски]] |- |2023<ref>{{нмс | last= | first= | author= | title=О Д Л У К А за доделување на државната награда,,11 Октомври“ за 2023 година за највисоко признание за животно дело во областа на науката, уметноста, стопанството и другите дејности од јавен интерес на Република Северна Македонија | url=https://kultura.gov.mk/о-д-л-у-к-а-за-доделување-на-државната-на/ | date=6 октомври 2023 | work= | publisher=Министерство за култура | accessdate=11 октомври 2023 }}{{Мртва_врска|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | |[[Љупчо Константинов]] |за животно дело во областа на културата и уметноста |- |rowspan=5|2024<ref>{{нмс | last=| first=| author= | title=ДОДЕЛУВАЊЕ НА ДРЖАВНАТА НАГРАДА „11 ОКТОМВРИ“ 2024 | url=https://www.sobranie.mk/ns-newsarticle-dodeluvane-na-drzavnata-nagrada-11-oktomvri-2024.nspx | date= | work= | publisher=Собрание| accessdate=18 октомври 2024}}</ref> |- | |д-р [[Марко Китевски]] |наука |- | [[Податотека:Љупчо Бубо Каров.jpg|75п]] | [[Љупчо Бубо Каров]] |rowspan=3|за животно дело во областа на културата и уметноста |- | [[Податотека:Јовица Михајловски.jpg|75п]] | [[Јовица Михајловски]] |- | | [[Владимир Темков]] |- |rowspan=6|2025<ref>{{нмс | last=| first=| author= | title=ОДЛУКА ЗА ДОДЕЛУВАЊЕ НА ДРЖАВНАТА НАГРАДА "11 ОКТОМВРИ" ЗА 2025 ГОДИНА ЗА НАЈВИСОКО ПРИЗНАНИЕ ЗА ЖИВОТНО ДЕЛО ВО ОБЛАСТА НА НАУКАТА, УМЕТНОСТА, СТОПАНСТВОТО И ДРУГИТЕ ДЕЈНОСТИ ОД ЈАВЕН ИНТЕРЕС НА РЕПУБЛИКА СЕВЕРНА МАКЕДОНИЈА| url=https://dejure.mk/zakon/odluka-za-dodeluvanje-na-drzhavnata-nagrada-11-oktomvri-za-2025-godina-za-najvisoko-priznanie-za-zhivotno-delo-vo-oblasta-na-naukata-umetnosta-stopans | date= | work= | publisher=Де јуре| accessdate=2 октомври 2025}}</ref> |- | |[[Теута Ајдини-Јегени]] |rowspan=3|за животно дело во областа на културата и уметноста |- | | [[Летка Димовска-Полизова]] |- | | [[Иво Јанкоски]] |- | | проф. д-р [[Константин Димитров]] |rowspan=2|за животно дело во областа на на науката и образованието |- |[[Податотека:Глигор Јовановски.jpg|75п]] | акад. [[Глигор Јовановски]] |- |rowspan=6|2026<ref>{{нмс | last=| first=| author= | title=ДОДЕЛУВАЊЕ НА ДРЖАВНАТА НАГРАДА „11 ОКТОМВРИ“| url=https://www.sobranie.mk/ns-newsarticle-dodeluvane-na-drzavnata-nagrada-11-oktomvri-2026.nspx | date= | work= | publisher=Собрание на Република Македонија| accessdate=8 октомври 2026}}</ref> |- |[[Податотека:Венко Андоновски.jpg |75п]] |[[Венко Андоновски]] |за животно дело во областа на културата и уметноста |- | | [[Димитар Пандев]] |rowspan=3|за животно дело во областа на на науката и образованието |- | | [[Ѓулумсер Касапи]] |- | | [[Владо Поповски]] |- |} == Наводи == {{наводи}} == Поврзано == * [[Државни награди на Македонија]] [[Категорија:Државни награди на Македонија|11]] 0tn7l7zctv5rvwccewois9ai153tu9y 5642106 5642104 2026-10-08T20:09:44Z P.Nedelkovski 47736 илустрирање 5642106 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Меморијален музеј “11-ти октомври 1941“ IMG 9263.jpg|мини|[[Меморијален музеј „11 Октомври“|Меморијалниот музеј „11 Октомври“ во Прилеп]]]] '''Државната награда „11 Октомври”''' е награда од високо ниво на [[Република Македонија]] која традиционално се доделува на [[Ден на востанието на Република Македонија|Денот на востанието на Република Македонија]] ([[11 октомври]]). Со неа се оддава највисоко признание за животно дело во областа на [[наука]]та, [[уметност]]а, [[стопанство]]то и во другите дејности од јавен интерес. Наградата „11 октомври“ ја доделува Одборот за доделување на државната награда „11 октомври“, составен од претседател и 12 члена, кој распишува конкурс и донесува одлука за доделување на наградата. Конкурсот е отворен секоја година од 1 до 31 мај. Наградата првпат била доделена во 1959 година<ref>{{нмс | title=ДРЖАВНА НАГРАДА „11 октомври“ | url=http://kultura.gov.mk/11-oktomvri/ | work= | publisher=Министерство за култура | date= | accessdate=2019-05-07 | archive-date=2019-05-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190507060747/http://kultura.gov.mk/11-oktomvri/ | url-status=dead }}</ref> == Доделување == Според законот за државните награди на Република Македонија:<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.kultura.gov.mk/index.php/legislativa/2011-03-04-10-39-07/312--zakon-za-drzavnite-nagradi |title=Закон за државните награди на Република Македонија |accessdate=2017-01-23 |archive-date=2016-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161224213643/http://www.kultura.gov.mk/index.php/legislativa/2011-03-04-10-39-07/312--zakon-za-drzavnite-nagradi |url-status=dead }}</ref> * Државната награда се доделува на поединци, група творци, екипи, установи, трговски друштва и здруженија на граѓани од земјата. * Државната награда под условите определени во конкурсот може да се додели и на странски државјани, група творци, екипи и институции од странство. * На награден поединец му се доделува: диплома, плакета и паричен износ. * На секој член на наградена група творци или екипа им се доделува диплома, плакета и подеднаков дел од паричниот износ. * На наградена установа, трговско друштво или здружение на граѓани им се доделува диплома и плакета. * Паричниот износ на државната награда „11 октомври” изнесува петнаесет [[просечна плата|просечни месечни плати]] во [[Република Македонија]] исплатени во последните три месеци во тековната година. * Државната награда „11 октомври“ се доделува, по правило, секоја година. * Во една година може да се доделат најмногу до пет награди. * Иницијатива за доделување на државната награда „11 октомври” може да поднесат: установи, трговски друштва, здруженија на граѓани и граѓани. Традиционално наградите се доделуваат во [[Палата на Собранието на Република Македонија|зградата на Македонското Собрание]]<ref>[http://www.radiolav.com.mk/arhiva.php?xnewsaction=fullnews&newsarch=102007&newsid=31 Македонците денес го празнуваат Денот на народното востание]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Добитници == {|class="wikitable" |- ! Година ! colspan=2|Добитник ! Област/занимање |- |1960 |[[Податотека:Ацо Шопов.tif|75п]] |[[Ацо Шопов]] |Писател | |- |rowspan=3| 1969 |[[Податотека:Petre Bogdanov-Kochko.png|75п]] |[[Петар Богданов - Кочко]] |Композитор и оперски пејач |- | |[[Станимир Јовановски]] | |- | |[[Петар Хаџи Бошков]] | |- |1973 |[[Податотека:Академик_Милчо_Ристов.jpg|75п]] |[[Милчо Ристов]]<ref>Нова Македонија од 5.11.1973, стр. 15</ref> | |- | rowspan=2| 1975 | |[[Александар Лековски - Лекај]] |композитор и диригент |- | |[[Јанко Константинов]]<ref>{{Наведена книга |title= Значајни личности за Битола.|last=Андоновска |first=Ленче |authorlink= |author2=Ѓоргиевски, Науме, Николов, Благој, Огненовски, Трајко, Пешевска, Гордана, Стефановска, Анета, Талеска, Светлана |year=2007 |publisher= НУУБ „Св. Климент Охридски“ – Битола |location=Битола |isbn= 978-9989-2783-0-3 |pages= 98-99 |url=http://www.nuub.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=375:2009-11-25-09-35-37&catid=68:2009-10-25-07-54-14&Itemid=94 |accessdate= |quote= }}</ref> |архитект |- |1977 |[[Податотека:Јоана Поповска (1998).jpg|75п]] |[[Јоана Поповска]] | театарска, филмска и телевизиска глумица<ref>{{Наведена книга |title= Значајни личности за Битола.|last=Андоновска |first=Ленче |authorlink= |author2=Ѓоргиевски, Науме, Николов, Благој, Огненовски, Трајко, Пешевска, Гордана, Стефановска, Анета, Талеска, Светлана |year=2007 |publisher= НУУБ „Св. Климент Охридски“ – Битола |location=Битола |isbn= 978-9989-2783-0-3 |pages= 181 - 182 |url=http://www.nuub.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=375:2009-11-25-09-35-37&catid=68:2009-10-25-07-54-14&Itemid=94 |accessdate= |quote= }}</ref> |- |1978 | |[[Зина Креља]]<ref>{{Наведена книга |title= Значајни личности за Битола.|last=Андоновска |first=Ленче |authorlink= |author2=Ѓоргиевски, Науме, Николов, Благој, Огненовски, Трајко, Пешевска, Гордана, Стефановска, Анета, Талеска, Светлана |year=2007 |publisher= НУУБ „Св. Климент Охридски“ – Битола |location=Битола |isbn= 978-9989-2783-0-3 |pages= 110 |url=http://www.nuub.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=375:2009-11-25-09-35-37&catid=68:2009-10-25-07-54-14&Itemid=94 |accessdate= |quote= }}</ref> | |- | 1979 | |[[Ацо Стефановски]] <ref>{{Наведена книга |title= Значајни личности за Битола.|last=Андоновска |first=Ленче |authorlink= |author2=Ѓоргиевски, Науме, Николов, Благој, Огненовски, Трајко, Пешевска, Гордана, Стефановска, Анета, Талеска, Светлана |year=2007 |publisher= НУУБ „Св. Климент Охридски“ – Битола |location=Битола |isbn= 978-9989-2783-0-3 |pages= 201-202 |url=http://www.nuub.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=375:2009-11-25-09-35-37&catid=68:2009-10-25-07-54-14&Itemid=94 |accessdate= |quote= }}</ref> |театарски, филмски и телевизиски глумец |- |rowspan=3|1980 |[[Податотека:Горан Стефановски.jpg|75п]] |[[Горан Стефановски]] | |- | |[[Борислав Траиковски]] | |- |[[Податотека:Благоја Чоревски (2022).jpg|75п]] | [[Благоја Чоревски]]<ref>{{Наведена книга |title= Значајни личности за Битола.|last=Андоновска |first=Ленче |authorlink= |author2=Ѓоргиевски, Науме, Николов, Благој, Огненовски, Трајко, Пешевска, Гордана, Стефановска, Анета, Талеска, Светлана |year=2007 |publisher= НУУБ „Св. Климент Охридски“ – Битола |location=Битола |isbn= 978-9989-2783-0-3 |pages= 231 |url=http://www.nuub.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=375:2009-11-25-09-35-37&catid=68:2009-10-25-07-54-14&Itemid=94 |accessdate= |quote= }}</ref> | |- |rowspan=3|1981 | | [[Ацо Шопов]] |Писател | |- |[[Податотека:Stole Popov.jpg|75п]] |[[Столе Попов|Стојан Попов]]<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.maccinema.com/Person.aspx?p=408 |title=архивски примерок |accessdate=2016-06-30 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303225340/http://www.maccinema.com/Person.aspx?p=408 |url-status=dead }}</ref> | |- |[[Податотека:Ljubisa_Georgievski.jpg|75п]] |[[Љубиша Георгиевски]]<ref>{{Наведена книга |title= Значајни личности за Битола.|last=Андоновска |first=Ленче |authorlink= |author2=Ѓоргиевски, Науме, Николов, Благој, Огненовски, Трајко, Пешевска, Гордана, Стефановска, Анета, Талеска, Светлана |year=2007 |publisher= НУУБ „Св. Климент Охридски“ – Битола |location=Битола |isbn= 978-9989-2783-0-3 |pages= 49-50 |url=http://www.nuub.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=375:2009-11-25-09-35-37&catid=68:2009-10-25-07-54-14&Itemid=94 |accessdate= |quote= }}</ref> | |- |rowspan=2|1982 |[[Податотека:Мето Јовановски.jpg|75п]] |[[Мето Јовановски (глумец)|Мето Јовановски]] | |- | |[[Пецо Видимче]] <ref>{{Наведена книга |title= Значајни личности за Битола.|last=Андоновска |first=Ленче |authorlink= |author2=Ѓоргиевски, Науме, Николов, Благој, Огненовски, Трајко, Пешевска, Гордана, Стефановска, Анета, Талеска, Светлана |year=2007 |publisher= НУУБ „Св. Климент Охридски“ – Битола |location=Битола |isbn= 978-9989-2783-0-3 |pages= 42 |url=http://www.nuub.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=375:2009-11-25-09-35-37&catid=68:2009-10-25-07-54-14&Itemid=94 |accessdate= |quote= }}</ref> | |- | 1983 | |[[Стево Спасовски]] | |- | 1984 |[[Податотека:Владимир Костов.jpg|75п]] |[[Владимир Костов]]<ref>Значајни личности за Битола, Писатели, 2008, Битола, НУУБ „Св. Климент Охридски“, ISBN 978-9989-2783-6-5, COBISS.MK-ID 18345025</ref> | |- | 1985 |[[Податотека:Nenad-Stojanovski.jpg|75п]] |[[Ненад Стојановски]] | |- |rowspan=2| 1988 | |[[Ристо Стефановски]] | |- | |[[Томо Шијак]]<ref>http://sitel.com.mk/retrospektivna-izlozhba-vnatre-tomo-shijak-1930-1998</ref> | |- | 1989 |[[Податотека:Горазд Росоклија.jpg|75п]] | [[Горазд Росоклија]] | |- | 1990 | |НИП „Студентски збор“ – Скопје | |- | 1991 |[[Податотека:Kolozov 1.jpg|75п]] |[[Ѓорѓи Колозов]] | |- |1994 |[[Податотека:Благоја Дрнков 2008.jpg|75п]] |[[Благоја Дрнков]] | за животно дело |- |1995 |[[Податотека:Milcho Manchevski.JPG|75п]] |[[Милчо Манчевски]] | |- |1998 | | [[Таки М. Павловски]] | |- |rowspan=2| 1999 | | [[Димитар Станковски|Димитар Станкоски]] | |- | | [[Владимир Светиев]] | |- |rowspan=7|2001 | | [[Мето Јовановски]] | |- | |[[Александар Цветковски]] | |- |[[Податотека:Запро Запров.jpg|75п]] | [[Запро Запров]] | |- | |[[Стојан Стојков]] | |- | | [[Димитар Кафтанџиев]] | |- | | [[Државен архив на Македонија|Државниот архив на Македонија]] | |- | | [[Ристо Гушков]] | |- |rowspan=4|2002 |[[Податотека:Анте Поповски.tif|75п]] |[[Анте Поповски]] | |- |[[Податотека:Nikola-Kljusev.jpg|75п]] |[[Никола Кљусев]] | |- | |[[Снежана Стамеска]] | |- | |[[Славица Перовска-Галиќ]] | |- |rowspan=5|2003 | |[[Институтот за македонски јазик „Крсте Мисирков“]] | |- | | [[Љупчо Ајдински]] | |- |[[Податотека:Tale Ognenovski with his Buffet Crampon clarinet 2006 (35280978025).jpg|75п]] | [[Тале Огненовски]] | |- | | [[Зоица Пуровска Велевска]] | |- | | [[Борис Поп Ѓорчев]] | |- |rowspan=5| 2004 | |Клиника за урологија | |- | | д-р [[Иван Влашки]] | |- | |[[Али Алиу]] | |- |[[Податотека:Јордан Савески.jpg|75п]] | [[Јордан Савески]] | |- |[[Податотека:Георги Сталев - Поповски.jpg|75п]] |[[Георги Сталев Поповски|Георги Сталев]] | |- |rowspan=5|2005 |[[Податотека:Вера Стојчевска - Антиќ.jpg|75п]] |[[Вера Стојчевска-Антиќ]] | |- | |[[Ивица Зориќ]] | |- | | [[Ремзи Бала]] | |- | | [[Македонското лекарско друштво]] | |- |[[Податотека:Бојан Шоптрајанов.png|75п]] |[[Бојан Шоптрајанов]] | |- | rowspan="9" |2006<ref>{{Наведена мрежна страница | url = https://star.utrinski.com.mk/pBroj=2194%26stID=77670%26pR=3 | title = Соопштени добитниците на наградата „11 Октомври" | work = [[Утрински Весник]] | date = 11 октомври 2006 | access-date = 2 ноември 2025 | archive-url = https://archive.today/20251102135051/https://star.utrinski.com.mk/pBroj=2194%26stID=77670%26pR=3 | archive-date = 2 ноември 2025) | dead-url = yes }}</ref> | |Филозофскиот, Филолошкиот и Природно-математичкиот факултет од Скопје | |- | | [[Трпе Груевски]] | |- |[[Податотека:Виолета Панзова.jpg|75п]] |[[Виолета Панзова]] | |- | |[[Авзи Мустафа]] | |- | |[[Љубинка Басотова]] | |- | |[[Македонска опера и балет|Балетот при МОБ]] | |- |[[Податотека:Коле_Чашуле.jpg|75п]] |[[Коле Чашуле]] | |- | |[[Томислав Шопов]] | |- |[[Податотека:Илко Стефановски.jpg|75п]] |[[Илко Стефановски]]<ref>{{Наведена книга |title= Значајни личности за Битола.|last=Андоновска |first=Ленче |authorlink= |author2=Ѓоргиевски, Науме, Николов, Благој, Огненовски, Трајко, Пешевска, Гордана, Стефановска, Анета, Талеска, Светлана |year=2007 |publisher= НУУБ „Св. Климент Охридски“ – Битола |location=Битола |isbn= 978-9989-2783-0-3 |pages= 207-208 |url=http://www.nuub.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=375:2009-11-25-09-35-37&catid=68:2009-10-25-07-54-14&Itemid=94 |accessdate= |quote= }}</ref> | |- |2007 | |[[Томислав Тодоровски]] | |- |rowspan=4|2008 | |[[Коста Пеев]] | |- | |[[Михајло Миноски]] | |- |[[Податотека:BozinPavlovski.jpg|75п]] |[[Божин Павловски]] | |- | |Истражувачкиот центар за генетско инженерство и биотехнологија на [[МАНУ]] |- |2009 |[[Податотека:Момир Поленаковиќ.jpg|75п]] |[[Момир Поленаковиќ]] | |- |rowspan=4|2010<ref>{{наведени вести|url=http://www.utrinski.com.mk/default.asp?ItemID=330704FC97FECE48904B3084AD94BFF3|title=Врачена државната награда „11 октомври“ за 2012 година|date=11 октомври 2012, 14:39|publisher=Утрински Весник|language=македонски|accessdate=2012-10-11}}</ref> | |[[Гоце Влахов]] | |- |[[Податотека:Rade Siljan.jpg|75п]] |[[Раде Силјан]] | |- | |[[Глигор Тренчевски]] | |- | | [[Серафим Томовски]] | |- |rowspan=3|2011<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.mtv.com.mk/mk/vesti/ticker.css/28078/vracheni_nagradite_11-ti_oktomvri.aspx |title=МТВ: Врачени наградите 11 октомври |accessdate=2011-10-11 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305054449/http://www.mtv.com.mk/mk/vesti/ticker.css/28078/vracheni_nagradite_11-ti_oktomvri.aspx |url-status=dead }}</ref> | |[[Тања Вујисиќ - Тодоровска]] | |- | | [[Ресул Шабани]] | |- |[[Податотека:Петар Темелковски.JPG|75п]] |[[Петар Темелковски]] | |- |rowspan=5|2012 |[[Податотека:Владо Камбовски.jpg |75п]] |[[Владо Камбовски]] |rowspan=2|наука |- |[[Податотека:Prof.D.Mircev.jpg|75п]] | [[Димитар Мирчев]] |- | | [[Веле Смилевски]] |rowspan=2| култура и уметност |- |[[Податотека:Борис Трајанов 1.jpg|75п]] | [[Борис Трајанов]] |- | | [[Самуел Садикарио]] |здравство, спорт и хуманост |- |rowspan=3|2013<ref>{{наведени вести|url=http://www.mtm.mk/index.php/component/content/article/41-2012-12-31-01-33-53/84------11-|title=Познати добитниците на државната награда „11 октомври“|date=октомври 2013|publisher=МТМ|language=македонски|accessdate=2013-10-09}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | |[[Срѓан Керим]] |наука и образование |- | |[[Решат Амети]] |култура и уметност |- | |[[Драгослав Аргировски]] |новинарство и публицистика |- |rowspan=5|2014<ref>[http://kurir.mk/makedonija/vesti/173350-Odbrani-se-dobitnicite-na-nagradata-11-Oktomvri ''Одбрани се добитниците на наградата „11 октомври“'']{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | |[[Дејан Докиќ]] |rowsapan=2|наука и образование |- |[[Податотека:Zoran Todorovski.jpg|75п]] |[[Зоран Тодоровски]] |- | |[[Рамадан Шукри]] |rowspan=3|култура и уметност |- |[[Податотека:Вања Лазарова.jpg|75п]] |[[Вања Лазарова - Димитрова]] |- |[[Податотека:Катица Ќулавкова.png|75п]] |[[Катица Ќулавкова]] |- |rowspan=4|2015<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.utrinski.mk/?ItemID=8FB3FB4F8FA94943A436C8A92C93EF31 |title=''Четворица добитници на наградата „11 октомври“'' |accessdate=2015-09-30 |archive-date=2016-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160921021613/http://www.utrinski.mk/?ItemID=8FB3FB4F8FA94943A436C8A92C93EF31 |url-status=dead }}</ref> |[[Податотека:Митко Маџунков2.jpg|75п]] |[[Митко Маџунков]] |култура и уметност |- |[[Податотека:Никола Јанкуловски.jpg|75п]] |[[Никола Јанкуловски]] |rowspan=3|наука и образование |- | |[[Махмуд Хиса]] |- |[[Податотека:Марјан Димитриевски.jpg|75п]] |[[Марјан Димитријевски]] |- |rowspan=5|2016<ref>[http://www.utrinski.mk/default.asp?ItemID=D473D20251632244AB35ADE6D4779891 МАНЕВСКИ, ГАНИЈИ, МИСИРКОВА И КЛИНЧЕ ДОБИТНИЦИ НА НАГРАДАТА „11 октомври“]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |[[Податотека:Ванчо Петрушевски.jpg|75п]] | [[Ванчо Петрушевски]] |rowspan=5|култура и уметност |- | |[[Благоја Маневски]] |- | | [[Раим Ганији]] |- | |[[Елена Мисиркова]] |- |[[Податотека:Atila Klince slika.png|75п]] |[[Атила Клинче]] |- |rowspan=2|2017<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://fokus.mk/vlatko-stefanovski-i-amet-sherif-dobitnitsi-na-nagradata-11-oktomvri-za-2017/ |title=''Влатко Стефановски и Амет Шериф – добитници на наградата „11 октомври“ за 2017'' |accessdate=2017-09-27 |archive-date=2017-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170927191214/http://fokus.mk/vlatko-stefanovski-i-amet-sherif-dobitnitsi-na-nagradata-11-oktomvri-za-2017/ |url-status=dead }}</ref> |[[Податотека:Vlatko Stefanovski @ Dombos Fest 2011.jpg|75п]] |[[Влатко Стефановски]] |култура и уметност |- | |проф. д-р [[Амет Шериф]] |наука и образование |- |rowspan=4|2018<ref>[http://www.sobranie.mk/2016-2020-soopstenija-ns_article-dodeluvanje-na-drzavnata-nagrada-11-oktomvri-2018.nspx Доделување на наградата 11 октомври] на семрежното место на Собранието на Република Македонија</ref> | | проф. д-р [[Драги Михајловски]] |rowspan=3|култура и уметност |- | |[[Ристо Лазаров]] |- | |[[Петре Арсовски]] |- | |проф. д-р [[Александар Ставридис]] |здравство |- |rowspan=3|2019<ref>[https://sdk.mk/index.php/kultura/11-oktomvri-za-zhivotno-delo-za-pepi-mirchevski-dimitri-duratsoski-i-lupcho-kotsarev/ „11 октомври“ ЗА ЖИВОТНО ДЕЛО ЗА ПЕПИ МИРЧЕВСКИ, ДИМИТРИ ДУРАЦОСКИ И ЉУПЧО КОЦАРЕВ] на семрежното место на САКАМ ДА КАЖАМ</ref> |[[Податотека:Љупчо Коцарев.jpg|75п]] | академик [[Љупчо Коцарев]] |наука |- | |[[Петар Мирчевски]] |rowspan=2|(култура и уметност |- | |[[Димитрие Дурацовски]] |- |2020 |не е доделена.<ref>{{нмс | last=Стефанова | first=Нина | author= | title=Заради застојот во Собранието – наградата “Свети Климент Охридски” не се додели | url=https://telma.com.mk/2020/12/08/заради-застојот-во-собранието-наград/ | date=8 декември 2020 | work= | publisher=Телма | accessdate=12 декември 2020}}</ref> |- |rowspan=4|2021<ref>{{нмс | last=| first=| author= | title=АТАНАС ВАНГЕЛОВ, ПАВЛЕ КУЗМАНОВСКИ, БЕДИА БЕГОВА И МАХИ НЕСИМИ ДОБИТНИЦИ НА НАГРАДАТА „11 ОКТОМВРИ“ | url=https://sdk.mk/index.php/makedonija/atanas-vangelov-pavle-kuzmanovski-bedia-begova-i-mahi-nesimi-dobitnitsi-na-nagradata-11-oktomvri/#more | date=4 октомври 2021 | work= | publisher=СДК | accessdate=11 октомври 2021}}</ref> | |[[Атанас Вангелов]] |наука и образование |- | |[[Павле Кузмановски]] |rowspan=3|наука и уметност |- | |[[Бедија Беговска]] |- | |[[Махи Несими]] |- |rowspan=4|2022<ref>{{нмс | last=| first=| author= | title=НАГРАДАТА „11 ОКТОМВРИ“ ЗА МЕТОДИ ЧЕПРЕГАНОВ, ЛИНДИТА АХМЕТИ, ТОМИСЛАВ ОСМАНЛИ И МИЦЕ ЈАНКУЛОВСКИ | url=https://sdk.mk/index.php/makedonija/nagradata-11-oktomvri-za-metodi-chepreganov-lindita-ahmeti-tomislav-osmanli-i-mitse-jankulovski/ | date=28 септември 2022 | work= | publisher=СДК | accessdate=28 септември 2022}}</ref> | |[[Методи Чепреганов]] |наука |- | |[[Линдита Ахмети]] |rowspan=3|култура и уметност |- | |[[Томислав Османли]] |- |[[Податотека:Мице Јанкуловски.jpg|75п]] |[[Мицко Јанкуловски]] |- |2023<ref>{{нмс | last= | first= | author= | title=О Д Л У К А за доделување на државната награда,,11 Октомври“ за 2023 година за највисоко признание за животно дело во областа на науката, уметноста, стопанството и другите дејности од јавен интерес на Република Северна Македонија | url=https://kultura.gov.mk/о-д-л-у-к-а-за-доделување-на-државната-на/ | date=6 октомври 2023 | work= | publisher=Министерство за култура | accessdate=11 октомври 2023 }}{{Мртва_врска|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | |[[Љупчо Константинов]] |за животно дело во областа на културата и уметноста |- |rowspan=5|2024<ref>{{нмс | last=| first=| author= | title=ДОДЕЛУВАЊЕ НА ДРЖАВНАТА НАГРАДА „11 ОКТОМВРИ“ 2024 | url=https://www.sobranie.mk/ns-newsarticle-dodeluvane-na-drzavnata-nagrada-11-oktomvri-2024.nspx | date= | work= | publisher=Собрание| accessdate=18 октомври 2024}}</ref> |- | |д-р [[Марко Китевски]] |наука |- | [[Податотека:Љупчо Бубо Каров.jpg|75п]] | [[Љупчо Бубо Каров]] |rowspan=3|за животно дело во областа на културата и уметноста |- | [[Податотека:Јовица Михајловски.jpg|75п]] | [[Јовица Михајловски]] |- | | [[Владимир Темков]] |- |rowspan=6|2025<ref>{{нмс | last=| first=| author= | title=ОДЛУКА ЗА ДОДЕЛУВАЊЕ НА ДРЖАВНАТА НАГРАДА "11 ОКТОМВРИ" ЗА 2025 ГОДИНА ЗА НАЈВИСОКО ПРИЗНАНИЕ ЗА ЖИВОТНО ДЕЛО ВО ОБЛАСТА НА НАУКАТА, УМЕТНОСТА, СТОПАНСТВОТО И ДРУГИТЕ ДЕЈНОСТИ ОД ЈАВЕН ИНТЕРЕС НА РЕПУБЛИКА СЕВЕРНА МАКЕДОНИЈА| url=https://dejure.mk/zakon/odluka-za-dodeluvanje-na-drzhavnata-nagrada-11-oktomvri-za-2025-godina-za-najvisoko-priznanie-za-zhivotno-delo-vo-oblasta-na-naukata-umetnosta-stopans | date= | work= | publisher=Де јуре| accessdate=2 октомври 2025}}</ref> |- | |[[Теута Ајдини-Јегени]] |rowspan=3|за животно дело во областа на културата и уметноста |- | | [[Летка Димовска-Полизова]] |- | | [[Иво Јанкоски]] |- | | проф. д-р [[Константин Димитров]] |rowspan=2|за животно дело во областа на на науката и образованието |- |[[Податотека:Глигор Јовановски.jpg|75п]] | акад. [[Глигор Јовановски]] |- |rowspan=6|2026<ref>{{нмс | last=| first=| author= | title=ДОДЕЛУВАЊЕ НА ДРЖАВНАТА НАГРАДА „11 ОКТОМВРИ“| url=https://www.sobranie.mk/ns-newsarticle-dodeluvane-na-drzavnata-nagrada-11-oktomvri-2026.nspx | date= | work= | publisher=Собрание на Република Македонија| accessdate=8 октомври 2026}}</ref> |- |[[Податотека:Венко Андоновски.jpg |75п]] |[[Венко Андоновски]] |за животно дело во областа на културата и уметноста |- | [[Податотека:Димитар_Пандев.jpg|75п]] | [[Димитар Пандев]] |rowspan=3|за животно дело во областа на на науката и образованието |- | | [[Ѓулумсер Касапи]] |- |[[Податотека:Vlado-Popovski.jpg|75п]] | [[Владо Поповски]] |- |} == Наводи == {{наводи}} == Поврзано == * [[Државни награди на Македонија]] [[Категорија:Државни награди на Македонија|11]] n6s28tgzxqy2b1cpao57kfo5syf5244 5642107 5642106 2026-10-08T20:12:03Z P.Nedelkovski 47736 ситна поправка 5642107 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Меморијален музеј “11-ти октомври 1941“ IMG 9263.jpg|мини|[[Меморијален музеј „11 Октомври“|Меморијалниот музеј „11 Октомври“ во Прилеп]]]] '''Државна награда „11 Октомври”''' — награда од високо ниво на [[Република Македонија]] која традиционално се доделува на [[Ден на востанието на Република Македонија|Денот на востанието на Република Македонија]] ([[11 октомври]]). Со неа се оддава највисоко признание за животно дело во областа на [[наука]]та, [[уметност]]а, [[стопанство]]то и во другите дејности од јавен интерес. Наградата „11 октомври“ ја доделува Одборот за доделување на државната награда „11 Октомври“, составен од претседател и 12 члена, кој распишува конкурс и донесува одлука за доделување на наградата. Конкурсот е отворен секоја година од 1 до 31 мај. Наградата првпат била доделена во 1959 година<ref>{{нмс | title=ДРЖАВНА НАГРАДА „11 октомври“ | url=http://kultura.gov.mk/11-oktomvri/ | work= | publisher=Министерство за култура | date= | accessdate=2019-05-07 | archive-date=2019-05-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190507060747/http://kultura.gov.mk/11-oktomvri/ | url-status=dead }}</ref> == Доделување == Според законот за државните награди на Република Македонија:<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.kultura.gov.mk/index.php/legislativa/2011-03-04-10-39-07/312--zakon-za-drzavnite-nagradi |title=Закон за државните награди на Република Македонија |accessdate=2017-01-23 |archive-date=2016-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161224213643/http://www.kultura.gov.mk/index.php/legislativa/2011-03-04-10-39-07/312--zakon-za-drzavnite-nagradi |url-status=dead }}</ref> * Државната награда се доделува на поединци, група творци, екипи, установи, трговски друштва и здруженија на граѓани од земјата. * Државната награда под условите определени во конкурсот може да се додели и на странски државјани, група творци, екипи и институции од странство. * На награден поединец му се доделува: диплома, плакета и паричен износ. * На секој член на наградена група творци или екипа им се доделува диплома, плакета и подеднаков дел од паричниот износ. * На наградена установа, трговско друштво или здружение на граѓани им се доделува диплома и плакета. * Паричниот износ на државната награда „11 Октомври” изнесува петнаесет [[просечна плата|просечни месечни плати]] во [[Република Македонија]] исплатени во последните три месеци во тековната година. * Државната награда „11 Октомври“ се доделува, по правило, секоја година. * Во една година може да се доделат најмногу до пет награди. * Иницијатива за доделување на државната награда „11 Октомври” може да поднесат: установи, трговски друштва, здруженија на граѓани и граѓани. Традиционално наградите се доделуваат во [[Палата на Собранието на Република Македонија|зградата на Македонското собрание]]<ref>[http://www.radiolav.com.mk/arhiva.php?xnewsaction=fullnews&newsarch=102007&newsid=31 Македонците денес го празнуваат Денот на народното востание]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Добитници == {|class="wikitable" |- ! Година ! colspan=2|Добитник ! Област/занимање |- |1960 |[[Податотека:Ацо Шопов.tif|75п]] |[[Ацо Шопов]] |Писател | |- |rowspan=3| 1969 |[[Податотека:Petre Bogdanov-Kochko.png|75п]] |[[Петар Богданов - Кочко]] |Композитор и оперски пејач |- | |[[Станимир Јовановски]] | |- | |[[Петар Хаџи Бошков]] | |- |1973 |[[Податотека:Академик_Милчо_Ристов.jpg|75п]] |[[Милчо Ристов]]<ref>Нова Македонија од 5.11.1973, стр. 15</ref> | |- | rowspan=2| 1975 | |[[Александар Лековски - Лекај]] |композитор и диригент |- | |[[Јанко Константинов]]<ref>{{Наведена книга |title= Значајни личности за Битола.|last=Андоновска |first=Ленче |authorlink= |author2=Ѓоргиевски, Науме, Николов, Благој, Огненовски, Трајко, Пешевска, Гордана, Стефановска, Анета, Талеска, Светлана |year=2007 |publisher= НУУБ „Св. Климент Охридски“ – Битола |location=Битола |isbn= 978-9989-2783-0-3 |pages= 98-99 |url=http://www.nuub.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=375:2009-11-25-09-35-37&catid=68:2009-10-25-07-54-14&Itemid=94 |accessdate= |quote= }}</ref> |архитект |- |1977 |[[Податотека:Јоана Поповска (1998).jpg|75п]] |[[Јоана Поповска]] | театарска, филмска и телевизиска глумица<ref>{{Наведена книга |title= Значајни личности за Битола.|last=Андоновска |first=Ленче |authorlink= |author2=Ѓоргиевски, Науме, Николов, Благој, Огненовски, Трајко, Пешевска, Гордана, Стефановска, Анета, Талеска, Светлана |year=2007 |publisher= НУУБ „Св. Климент Охридски“ – Битола |location=Битола |isbn= 978-9989-2783-0-3 |pages= 181 - 182 |url=http://www.nuub.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=375:2009-11-25-09-35-37&catid=68:2009-10-25-07-54-14&Itemid=94 |accessdate= |quote= }}</ref> |- |1978 | |[[Зина Креља]]<ref>{{Наведена книга |title= Значајни личности за Битола.|last=Андоновска |first=Ленче |authorlink= |author2=Ѓоргиевски, Науме, Николов, Благој, Огненовски, Трајко, Пешевска, Гордана, Стефановска, Анета, Талеска, Светлана |year=2007 |publisher= НУУБ „Св. Климент Охридски“ – Битола |location=Битола |isbn= 978-9989-2783-0-3 |pages= 110 |url=http://www.nuub.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=375:2009-11-25-09-35-37&catid=68:2009-10-25-07-54-14&Itemid=94 |accessdate= |quote= }}</ref> | |- | 1979 | |[[Ацо Стефановски]] <ref>{{Наведена книга |title= Значајни личности за Битола.|last=Андоновска |first=Ленче |authorlink= |author2=Ѓоргиевски, Науме, Николов, Благој, Огненовски, Трајко, Пешевска, Гордана, Стефановска, Анета, Талеска, Светлана |year=2007 |publisher= НУУБ „Св. Климент Охридски“ – Битола |location=Битола |isbn= 978-9989-2783-0-3 |pages= 201-202 |url=http://www.nuub.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=375:2009-11-25-09-35-37&catid=68:2009-10-25-07-54-14&Itemid=94 |accessdate= |quote= }}</ref> |театарски, филмски и телевизиски глумец |- |rowspan=3|1980 |[[Податотека:Горан Стефановски.jpg|75п]] |[[Горан Стефановски]] | |- | |[[Борислав Траиковски]] | |- |[[Податотека:Благоја Чоревски (2022).jpg|75п]] | [[Благоја Чоревски]]<ref>{{Наведена книга |title= Значајни личности за Битола.|last=Андоновска |first=Ленче |authorlink= |author2=Ѓоргиевски, Науме, Николов, Благој, Огненовски, Трајко, Пешевска, Гордана, Стефановска, Анета, Талеска, Светлана |year=2007 |publisher= НУУБ „Св. Климент Охридски“ – Битола |location=Битола |isbn= 978-9989-2783-0-3 |pages= 231 |url=http://www.nuub.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=375:2009-11-25-09-35-37&catid=68:2009-10-25-07-54-14&Itemid=94 |accessdate= |quote= }}</ref> | |- |rowspan=3|1981 | | [[Ацо Шопов]] |Писател | |- |[[Податотека:Stole Popov.jpg|75п]] |[[Столе Попов|Стојан Попов]]<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.maccinema.com/Person.aspx?p=408 |title=архивски примерок |accessdate=2016-06-30 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303225340/http://www.maccinema.com/Person.aspx?p=408 |url-status=dead }}</ref> | |- |[[Податотека:Ljubisa_Georgievski.jpg|75п]] |[[Љубиша Георгиевски]]<ref>{{Наведена книга |title= Значајни личности за Битола.|last=Андоновска |first=Ленче |authorlink= |author2=Ѓоргиевски, Науме, Николов, Благој, Огненовски, Трајко, Пешевска, Гордана, Стефановска, Анета, Талеска, Светлана |year=2007 |publisher= НУУБ „Св. Климент Охридски“ – Битола |location=Битола |isbn= 978-9989-2783-0-3 |pages= 49-50 |url=http://www.nuub.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=375:2009-11-25-09-35-37&catid=68:2009-10-25-07-54-14&Itemid=94 |accessdate= |quote= }}</ref> | |- |rowspan=2|1982 |[[Податотека:Мето Јовановски.jpg|75п]] |[[Мето Јовановски (глумец)|Мето Јовановски]] | |- | |[[Пецо Видимче]] <ref>{{Наведена книга |title= Значајни личности за Битола.|last=Андоновска |first=Ленче |authorlink= |author2=Ѓоргиевски, Науме, Николов, Благој, Огненовски, Трајко, Пешевска, Гордана, Стефановска, Анета, Талеска, Светлана |year=2007 |publisher= НУУБ „Св. Климент Охридски“ – Битола |location=Битола |isbn= 978-9989-2783-0-3 |pages= 42 |url=http://www.nuub.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=375:2009-11-25-09-35-37&catid=68:2009-10-25-07-54-14&Itemid=94 |accessdate= |quote= }}</ref> | |- | 1983 | |[[Стево Спасовски]] | |- | 1984 |[[Податотека:Владимир Костов.jpg|75п]] |[[Владимир Костов]]<ref>Значајни личности за Битола, Писатели, 2008, Битола, НУУБ „Св. Климент Охридски“, ISBN 978-9989-2783-6-5, COBISS.MK-ID 18345025</ref> | |- | 1985 |[[Податотека:Nenad-Stojanovski.jpg|75п]] |[[Ненад Стојановски]] | |- |rowspan=2| 1988 | |[[Ристо Стефановски]] | |- | |[[Томо Шијак]]<ref>http://sitel.com.mk/retrospektivna-izlozhba-vnatre-tomo-shijak-1930-1998</ref> | |- | 1989 |[[Податотека:Горазд Росоклија.jpg|75п]] | [[Горазд Росоклија]] | |- | 1990 | |НИП „Студентски збор“ – Скопје | |- | 1991 |[[Податотека:Kolozov 1.jpg|75п]] |[[Ѓорѓи Колозов]] | |- |1994 |[[Податотека:Благоја Дрнков 2008.jpg|75п]] |[[Благоја Дрнков]] | за животно дело |- |1995 |[[Податотека:Milcho Manchevski.JPG|75п]] |[[Милчо Манчевски]] | |- |1998 | | [[Таки М. Павловски]] | |- |rowspan=2| 1999 | | [[Димитар Станковски|Димитар Станкоски]] | |- | | [[Владимир Светиев]] | |- |rowspan=7|2001 | | [[Мето Јовановски]] | |- | |[[Александар Цветковски]] | |- |[[Податотека:Запро Запров.jpg|75п]] | [[Запро Запров]] | |- | |[[Стојан Стојков]] | |- | | [[Димитар Кафтанџиев]] | |- | | [[Државен архив на Македонија|Државниот архив на Македонија]] | |- | | [[Ристо Гушков]] | |- |rowspan=4|2002 |[[Податотека:Анте Поповски.tif|75п]] |[[Анте Поповски]] | |- |[[Податотека:Nikola-Kljusev.jpg|75п]] |[[Никола Кљусев]] | |- | |[[Снежана Стамеска]] | |- | |[[Славица Перовска-Галиќ]] | |- |rowspan=5|2003 | |[[Институтот за македонски јазик „Крсте Мисирков“]] | |- | | [[Љупчо Ајдински]] | |- |[[Податотека:Tale Ognenovski with his Buffet Crampon clarinet 2006 (35280978025).jpg|75п]] | [[Тале Огненовски]] | |- | | [[Зоица Пуровска Велевска]] | |- | | [[Борис Поп Ѓорчев]] | |- |rowspan=5| 2004 | |Клиника за урологија | |- | | д-р [[Иван Влашки]] | |- | |[[Али Алиу]] | |- |[[Податотека:Јордан Савески.jpg|75п]] | [[Јордан Савески]] | |- |[[Податотека:Георги Сталев - Поповски.jpg|75п]] |[[Георги Сталев Поповски|Георги Сталев]] | |- |rowspan=5|2005 |[[Податотека:Вера Стојчевска - Антиќ.jpg|75п]] |[[Вера Стојчевска-Антиќ]] | |- | |[[Ивица Зориќ]] | |- | | [[Ремзи Бала]] | |- | | [[Македонското лекарско друштво]] | |- |[[Податотека:Бојан Шоптрајанов.png|75п]] |[[Бојан Шоптрајанов]] | |- | rowspan="9" |2006<ref>{{Наведена мрежна страница | url = https://star.utrinski.com.mk/pBroj=2194%26stID=77670%26pR=3 | title = Соопштени добитниците на наградата „11 Октомври" | work = [[Утрински Весник]] | date = 11 октомври 2006 | access-date = 2 ноември 2025 | archive-url = https://archive.today/20251102135051/https://star.utrinski.com.mk/pBroj=2194%26stID=77670%26pR=3 | archive-date = 2 ноември 2025) | dead-url = yes }}</ref> | |Филозофскиот, Филолошкиот и Природно-математичкиот факултет од Скопје | |- | | [[Трпе Груевски]] | |- |[[Податотека:Виолета Панзова.jpg|75п]] |[[Виолета Панзова]] | |- | |[[Авзи Мустафа]] | |- | |[[Љубинка Басотова]] | |- | |[[Македонска опера и балет|Балетот при МОБ]] | |- |[[Податотека:Коле_Чашуле.jpg|75п]] |[[Коле Чашуле]] | |- | |[[Томислав Шопов]] | |- |[[Податотека:Илко Стефановски.jpg|75п]] |[[Илко Стефановски]]<ref>{{Наведена книга |title= Значајни личности за Битола.|last=Андоновска |first=Ленче |authorlink= |author2=Ѓоргиевски, Науме, Николов, Благој, Огненовски, Трајко, Пешевска, Гордана, Стефановска, Анета, Талеска, Светлана |year=2007 |publisher= НУУБ „Св. Климент Охридски“ – Битола |location=Битола |isbn= 978-9989-2783-0-3 |pages= 207-208 |url=http://www.nuub.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=375:2009-11-25-09-35-37&catid=68:2009-10-25-07-54-14&Itemid=94 |accessdate= |quote= }}</ref> | |- |2007 | |[[Томислав Тодоровски]] | |- |rowspan=4|2008 | |[[Коста Пеев]] | |- | |[[Михајло Миноски]] | |- |[[Податотека:BozinPavlovski.jpg|75п]] |[[Божин Павловски]] | |- | |Истражувачкиот центар за генетско инженерство и биотехнологија на [[МАНУ]] |- |2009 |[[Податотека:Момир Поленаковиќ.jpg|75п]] |[[Момир Поленаковиќ]] | |- |rowspan=4|2010<ref>{{наведени вести|url=http://www.utrinski.com.mk/default.asp?ItemID=330704FC97FECE48904B3084AD94BFF3|title=Врачена државната награда „11 октомври“ за 2012 година|date=11 октомври 2012, 14:39|publisher=Утрински Весник|language=македонски|accessdate=2012-10-11}}</ref> | |[[Гоце Влахов]] | |- |[[Податотека:Rade Siljan.jpg|75п]] |[[Раде Силјан]] | |- | |[[Глигор Тренчевски]] | |- | | [[Серафим Томовски]] | |- |rowspan=3|2011<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.mtv.com.mk/mk/vesti/ticker.css/28078/vracheni_nagradite_11-ti_oktomvri.aspx |title=МТВ: Врачени наградите 11 октомври |accessdate=2011-10-11 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305054449/http://www.mtv.com.mk/mk/vesti/ticker.css/28078/vracheni_nagradite_11-ti_oktomvri.aspx |url-status=dead }}</ref> | |[[Тања Вујисиќ - Тодоровска]] | |- | | [[Ресул Шабани]] | |- |[[Податотека:Петар Темелковски.JPG|75п]] |[[Петар Темелковски]] | |- |rowspan=5|2012 |[[Податотека:Владо Камбовски.jpg |75п]] |[[Владо Камбовски]] |rowspan=2|наука |- |[[Податотека:Prof.D.Mircev.jpg|75п]] | [[Димитар Мирчев]] |- | | [[Веле Смилевски]] |rowspan=2| култура и уметност |- |[[Податотека:Борис Трајанов 1.jpg|75п]] | [[Борис Трајанов]] |- | | [[Самуел Садикарио]] |здравство, спорт и хуманост |- |rowspan=3|2013<ref>{{наведени вести|url=http://www.mtm.mk/index.php/component/content/article/41-2012-12-31-01-33-53/84------11-|title=Познати добитниците на државната награда „11 октомври“|date=октомври 2013|publisher=МТМ|language=македонски|accessdate=2013-10-09}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | |[[Срѓан Керим]] |наука и образование |- | |[[Решат Амети]] |култура и уметност |- | |[[Драгослав Аргировски]] |новинарство и публицистика |- |rowspan=5|2014<ref>[http://kurir.mk/makedonija/vesti/173350-Odbrani-se-dobitnicite-na-nagradata-11-Oktomvri ''Одбрани се добитниците на наградата „11 октомври“'']{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | |[[Дејан Докиќ]] |rowsapan=2|наука и образование |- |[[Податотека:Zoran Todorovski.jpg|75п]] |[[Зоран Тодоровски]] |- | |[[Рамадан Шукри]] |rowspan=3|култура и уметност |- |[[Податотека:Вања Лазарова.jpg|75п]] |[[Вања Лазарова - Димитрова]] |- |[[Податотека:Катица Ќулавкова.png|75п]] |[[Катица Ќулавкова]] |- |rowspan=4|2015<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.utrinski.mk/?ItemID=8FB3FB4F8FA94943A436C8A92C93EF31 |title=''Четворица добитници на наградата „11 октомври“'' |accessdate=2015-09-30 |archive-date=2016-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160921021613/http://www.utrinski.mk/?ItemID=8FB3FB4F8FA94943A436C8A92C93EF31 |url-status=dead }}</ref> |[[Податотека:Митко Маџунков2.jpg|75п]] |[[Митко Маџунков]] |култура и уметност |- |[[Податотека:Никола Јанкуловски.jpg|75п]] |[[Никола Јанкуловски]] |rowspan=3|наука и образование |- | |[[Махмуд Хиса]] |- |[[Податотека:Марјан Димитриевски.jpg|75п]] |[[Марјан Димитријевски]] |- |rowspan=5|2016<ref>[http://www.utrinski.mk/default.asp?ItemID=D473D20251632244AB35ADE6D4779891 МАНЕВСКИ, ГАНИЈИ, МИСИРКОВА И КЛИНЧЕ ДОБИТНИЦИ НА НАГРАДАТА „11 октомври“]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |[[Податотека:Ванчо Петрушевски.jpg|75п]] | [[Ванчо Петрушевски]] |rowspan=5|култура и уметност |- | |[[Благоја Маневски]] |- | | [[Раим Ганији]] |- | |[[Елена Мисиркова]] |- |[[Податотека:Atila Klince slika.png|75п]] |[[Атила Клинче]] |- |rowspan=2|2017<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://fokus.mk/vlatko-stefanovski-i-amet-sherif-dobitnitsi-na-nagradata-11-oktomvri-za-2017/ |title=''Влатко Стефановски и Амет Шериф – добитници на наградата „11 октомври“ за 2017'' |accessdate=2017-09-27 |archive-date=2017-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170927191214/http://fokus.mk/vlatko-stefanovski-i-amet-sherif-dobitnitsi-na-nagradata-11-oktomvri-za-2017/ |url-status=dead }}</ref> |[[Податотека:Vlatko Stefanovski @ Dombos Fest 2011.jpg|75п]] |[[Влатко Стефановски]] |култура и уметност |- | |проф. д-р [[Амет Шериф]] |наука и образование |- |rowspan=4|2018<ref>[http://www.sobranie.mk/2016-2020-soopstenija-ns_article-dodeluvanje-na-drzavnata-nagrada-11-oktomvri-2018.nspx Доделување на наградата 11 октомври] на семрежното место на Собранието на Република Македонија</ref> | | проф. д-р [[Драги Михајловски]] |rowspan=3|култура и уметност |- | |[[Ристо Лазаров]] |- | |[[Петре Арсовски]] |- | |проф. д-р [[Александар Ставридис]] |здравство |- |rowspan=3|2019<ref>[https://sdk.mk/index.php/kultura/11-oktomvri-za-zhivotno-delo-za-pepi-mirchevski-dimitri-duratsoski-i-lupcho-kotsarev/ „11 октомври“ ЗА ЖИВОТНО ДЕЛО ЗА ПЕПИ МИРЧЕВСКИ, ДИМИТРИ ДУРАЦОСКИ И ЉУПЧО КОЦАРЕВ] на семрежното место на САКАМ ДА КАЖАМ</ref> |[[Податотека:Љупчо Коцарев.jpg|75п]] | академик [[Љупчо Коцарев]] |наука |- | |[[Петар Мирчевски]] |rowspan=2|(култура и уметност |- | |[[Димитрие Дурацовски]] |- |2020 |не е доделена.<ref>{{нмс | last=Стефанова | first=Нина | author= | title=Заради застојот во Собранието – наградата “Свети Климент Охридски” не се додели | url=https://telma.com.mk/2020/12/08/заради-застојот-во-собранието-наград/ | date=8 декември 2020 | work= | publisher=Телма | accessdate=12 декември 2020}}</ref> |- |rowspan=4|2021<ref>{{нмс | last=| first=| author= | title=АТАНАС ВАНГЕЛОВ, ПАВЛЕ КУЗМАНОВСКИ, БЕДИА БЕГОВА И МАХИ НЕСИМИ ДОБИТНИЦИ НА НАГРАДАТА „11 ОКТОМВРИ“ | url=https://sdk.mk/index.php/makedonija/atanas-vangelov-pavle-kuzmanovski-bedia-begova-i-mahi-nesimi-dobitnitsi-na-nagradata-11-oktomvri/#more | date=4 октомври 2021 | work= | publisher=СДК | accessdate=11 октомври 2021}}</ref> | |[[Атанас Вангелов]] |наука и образование |- | |[[Павле Кузмановски]] |rowspan=3|наука и уметност |- | |[[Бедија Беговска]] |- | |[[Махи Несими]] |- |rowspan=4|2022<ref>{{нмс | last=| first=| author= | title=НАГРАДАТА „11 ОКТОМВРИ“ ЗА МЕТОДИ ЧЕПРЕГАНОВ, ЛИНДИТА АХМЕТИ, ТОМИСЛАВ ОСМАНЛИ И МИЦЕ ЈАНКУЛОВСКИ | url=https://sdk.mk/index.php/makedonija/nagradata-11-oktomvri-za-metodi-chepreganov-lindita-ahmeti-tomislav-osmanli-i-mitse-jankulovski/ | date=28 септември 2022 | work= | publisher=СДК | accessdate=28 септември 2022}}</ref> | |[[Методи Чепреганов]] |наука |- | |[[Линдита Ахмети]] |rowspan=3|култура и уметност |- | |[[Томислав Османли]] |- |[[Податотека:Мице Јанкуловски.jpg|75п]] |[[Мицко Јанкуловски]] |- |2023<ref>{{нмс | last= | first= | author= | title=О Д Л У К А за доделување на државната награда,,11 Октомври“ за 2023 година за највисоко признание за животно дело во областа на науката, уметноста, стопанството и другите дејности од јавен интерес на Република Северна Македонија | url=https://kultura.gov.mk/о-д-л-у-к-а-за-доделување-на-државната-на/ | date=6 октомври 2023 | work= | publisher=Министерство за култура | accessdate=11 октомври 2023 }}{{Мртва_врска|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | |[[Љупчо Константинов]] |за животно дело во областа на културата и уметноста |- |rowspan=5|2024<ref>{{нмс | last=| first=| author= | title=ДОДЕЛУВАЊЕ НА ДРЖАВНАТА НАГРАДА „11 ОКТОМВРИ“ 2024 | url=https://www.sobranie.mk/ns-newsarticle-dodeluvane-na-drzavnata-nagrada-11-oktomvri-2024.nspx | date= | work= | publisher=Собрание| accessdate=18 октомври 2024}}</ref> |- | |д-р [[Марко Китевски]] |наука |- | [[Податотека:Љупчо Бубо Каров.jpg|75п]] | [[Љупчо Бубо Каров]] |rowspan=3|за животно дело во областа на културата и уметноста |- | [[Податотека:Јовица Михајловски.jpg|75п]] | [[Јовица Михајловски]] |- | | [[Владимир Темков]] |- |rowspan=6|2025<ref>{{нмс | last=| first=| author= | title=ОДЛУКА ЗА ДОДЕЛУВАЊЕ НА ДРЖАВНАТА НАГРАДА "11 ОКТОМВРИ" ЗА 2025 ГОДИНА ЗА НАЈВИСОКО ПРИЗНАНИЕ ЗА ЖИВОТНО ДЕЛО ВО ОБЛАСТА НА НАУКАТА, УМЕТНОСТА, СТОПАНСТВОТО И ДРУГИТЕ ДЕЈНОСТИ ОД ЈАВЕН ИНТЕРЕС НА РЕПУБЛИКА СЕВЕРНА МАКЕДОНИЈА| url=https://dejure.mk/zakon/odluka-za-dodeluvanje-na-drzhavnata-nagrada-11-oktomvri-za-2025-godina-za-najvisoko-priznanie-za-zhivotno-delo-vo-oblasta-na-naukata-umetnosta-stopans | date= | work= | publisher=Де јуре| accessdate=2 октомври 2025}}</ref> |- | |[[Теута Ајдини-Јегени]] |rowspan=3|за животно дело во областа на културата и уметноста |- | | [[Летка Димовска-Полизова]] |- | | [[Иво Јанкоски]] |- | | проф. д-р [[Константин Димитров]] |rowspan=2|за животно дело во областа на на науката и образованието |- |[[Податотека:Глигор Јовановски.jpg|75п]] | акад. [[Глигор Јовановски]] |- |rowspan=6|2026<ref>{{нмс | last=| first=| author= | title=ДОДЕЛУВАЊЕ НА ДРЖАВНАТА НАГРАДА „11 ОКТОМВРИ“| url=https://www.sobranie.mk/ns-newsarticle-dodeluvane-na-drzavnata-nagrada-11-oktomvri-2026.nspx | date= | work= | publisher=Собрание на Република Македонија| accessdate=8 октомври 2026}}</ref> |- |[[Податотека:Венко Андоновски.jpg |75п]] |[[Венко Андоновски]] |за животно дело во областа на културата и уметноста |- | [[Податотека:Димитар_Пандев.jpg|75п]] | [[Димитар Пандев]] |rowspan=3|за животно дело во областа на на науката и образованието |- | | [[Ѓулумсер Касапи]] |- |[[Податотека:Vlado-Popovski.jpg|75п]] | [[Владо Поповски]] |- |} == Наводи == {{наводи}} == Поврзано == * [[Државни награди на Македонија]] [[Категорија:Државни награди на Македонија|11]] kzlhc7ctvuz8ur5j93zrpvjdc0tp3mu 0 67780 5642228 5531908 2026-10-09T08:22:16Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Кривоверство]] → [[Категорија:Ереси]] 5642228 wikitext text/x-wiki [[File:Galileo before the Holy Office.jpg|thumb|280px|Галилео Галилеј осуден за кривоверство.]] '''Ерес''' или '''кривоверство''' — отстапување или промена на некој систем на верувања, особено на религија, која промена се противи на претходно воспоставените канони на тој систем на верувања. Оној кој се приклонува кон кривоверството се нарекува „кривоверец“ или „еретик“. ==Кривоверството како тема во уметноста и во популарната култура== * „[[Еретикот од Соана]]“ — [[новела]] на германскиот писател [[Герхарт Хауптман]].<ref>Gerhart Hauptman, ''Čuvar pruge Til – Jeretik iz Soane''. Beograd: Rad, 1960.</ref> * „Ерес“ ([[англиски]]: ''Heresy'') - песна на американската група [[Најн инч неилс]] (''Nine Inch Nails'') од 1994 година.<ref>[https://www.discogs.com/Nine-Inch-Nails-The-Downward-Spiral/master/3719 Discogs, Nine Inch Nails ‎– The Downward Spiral (пристапено на 31.1.2021)]</ref> == Поврзано == * [[Богохулство]] == Наводи == {{наводи}} {{религија-никулец}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Ереси| ]] [[Категорија:Верско право]] [[Категорија:Верски поими]] 0qd1b1widy5g9dgni83rk8x5mpax1wi 0 73171 5642255 5426125 2026-10-09T08:25:09Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Погубени за кривоверство]] → [[Категорија:Погубени за ерес]] 5642255 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Жак де Моле | портрет = JacquesdeMolay.jpg | px = | опис = | родено-име = | роден-дата = 1244-5 или 1249-50 | роден-место = [[Моле (Горна Сона)|Моле]], [[Горна Сона]], [[Бургундија]] | починал-дата = [[18 март]] [[1314]] | починал-место = [[Париз]], [[Франција]] | починал-причина = | националност = [[Гроф од Бургундија|Бургунд]] | наставка = <!-- ова е наставка за полињата „Роден“ и „Починал“. ако го нема ова поле, ништо нема да се смени --> | наставка1 = <!-- ова е наставка само за полето „Роден“ --> | наставка2 = <!-- ова е наставка само за полето „Починал“ --> | познат = [[Голем мајстор на витешкиот ред Темплари]] | занимање = | сопружник = | родители = | деца = | lbl1 = <!-- Додатно поле 1 --> | data1 = <!-- Податок за додатното поле 1 --> | lbl2 = | data2 = | lbl3 = | data3 = | lbl4 = | data4 = | lbl5 = | data5 = | lbl-style = <!-- Стил на додатните полиња --> }} '''Жак де Моле''' ({{langx|fr|Jacques de Molay}}; ~1244–5/1249–50 – [[18 март]] [[1314]])<ref>Демургер, стр. 1-4</ref> — 23-тиот и официјално последниот [[Голем мајстор на витешкиот ред Темплари]], од 1292, па сѐ до укинувањето на редот од страна на папата во 1312.<ref>[http://www.newadvent.org/cathen/10433a.htm Жак де Моле], [[Католичка енциклопедија]]</ref> Тој е најпознатиот темплар по основачот на редот [[Иг де Пајен]] (1070-1136). Неговата цел како Голем мајстор била да изврши реформи во редот и да ги усогласи со состојбата во [[Света земја|Светата земја]] за време на намалувањето на влијанието по [[Крстоносни војни|Крстоносните војни]]<ref>[http://www.nationmaster.com/encyclopedia/Jacques-de-Molay#Grand_Master NationMaster.com Енциклопедија: Жак Де Моле (англ.)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100531014627/http://www.nationmaster.com/encyclopedia/Jacques-de-Molay#Grand_Master |date=2010-05-31 }}.</ref> Без преостанати [[крстоносни држави]] на кои им била потребна заштита, и со голем број на други проблеми, прашање било дали витешкиот ред на темпларите ќе опстои. Францускиот крал [[Филип IV убавиот]], во очај го напаѓал редот, и со лажно обвинување, по донесувањето на папската [[була]] ''[[Pastoralis Praeeminentiae]]'' на [[22 ноември]] [[1307]], со која се наложувало темпларите насекаде да се апсат, де Моле и уште многу други темплари биле уапсени и подоцна измачувани.<ref name=Downfall/> Кога Моле, подоцна го негирал признавањето,<ref name=Downfall>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.nationmaster.com/encyclopedia/Jacques-de-Molay#Downfall |title=NationMaster.com Енциклопедија: Жак Де Моле (англ.) |accessdate=2008-12-14 |archive-date=2010-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100531014627/http://www.nationmaster.com/encyclopedia/Jacques-de-Molay#Downfall |url-status=dead }}</ref> на [[18 март]] [[1314]] г, кралот Филип наредил Жак де Моле, заедно со [[Жофроа де Шарне]], да биде запален на островот [[Сите (остров)|Сите]] на реката [[Сена]] во [[Париз]]. == Младост == [[Податотека:Crown_-_2.png|десно|100п]] Денес е прифатено<ref>Видете за презентираното за Жак де Моле, Демургер во користена литература, стр. 21-23</ref> дека Жак де Моле се родил во мало благородничко семејство, во селото Моле, во провинцијата [[Горна Сона]], во малото гратче Витри су Манс, на границата со [[Горна Марна]], во [[Франш Конте]], [[Бургундија]], каде многумина биле темплари. Неговото родно место наишло на доста контроверзи, бидејќи во Франк-Комте има друго село со име Моле, но во [[Јура (департман)|Јура]]. Во тоа време, со Бургундија управувал [[Ото III, војвода од Бургундија|Ото III]]. Смејството на Моле било благородничко, а Сенор де Моле бил вазал на лордот од Ла Рокел, село на оддалеченост од 2 км. Најзначаен показател, кој потврдува дека Жак де Моле се родил во селото Моле, во Горна Сона е сведочењето на Јакоб Рупел (Жак де ла Рок). == Приклучувањето во редот == Де Моле бил примен во редот во 1265 година во [[Бон (Франција)|Бон]] од страна на [[Хумбер де Паиро]]<ref name="Жак де Моле">[http://www.jacquesdemolay.org Жак де Моле] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071130035922/http://www.jacquesdemolay.org/ |date=2007-11-30 }}, службено мрежно место. Дополнето на [[15 април]] [[2007]].</ref>, кој бил задолжен за посетителите од Франција и Англија. Во вакви околности бил присутен [[Амори де ла Рок]], мајстор во Франција, и голем пријател на кралот [[Луј IX]]. Независно од [[Гијом де Боже]], кој бил избран за Голем мајстор во 1273, Жак де Моле заминал на исток околу 1270 година. Целиот свој живот како темплар го поминал на исток, но се знае дека во 1285 бил во Франција. Не се познати позициите кои биле заземени. Тој се наоѓал или во Франција, или на истокот, при [[Опсада на Арка (1291)|Опсадата на Арка]]<ref>Некои историчари сметаат дека не бил во Арка за време на падот на градот, додека други сметаат поинаку. Но, сепак нема белешки ни од двете страни.''Жак де Моле - Мракот на темпларите'', [[Алан Демургер]], 2002, стр. 83 (ISBN 2-228-89628-4)</ref>, последната тврдина, која била освоена од опсадата предводена од Мамелуците. == Воената кариера == [[Податотека:Blason Jacques de Molay.svg|150px|thumb|Грбот на Жак де Моле]] По падот на Арка во 1291, Франките биле принудени да се повлечат на [[Кипар]], што придонело за исчезнување на [[Ерусалимско Кралство|Ерусалимското Кралство]]. Истото го сториле и темпларите, меѓу кои биле и Жак де Моле и [[Теобалд Годен]], дваесет и вториот Голем мајстор. За време на состанокот одржан на островот, есента 1291, де Моле се изјаснил и се посочил како реформатор на редот. Годен умрел околу 1292, препуштајќи му го раководењето со редот на де Моле, бидејќи немало други сериозни кандидати за преземање на водачката позиција. Штом бил избран, брзата поделба на командата значела најпрвин справување со најважните проблеми. И Кипар и [[Киликиско кралство|Киликиското кралство]] биле загрозени од нападите на [[Мамелуци]]те. Пролетта 1293 година, де Моле тргнал на пат на запад за да се обиде да добие што е можно поголема поддршка за повторно ослободување на Светата земја. Неговата цел била да се засили одбраната на Кипар, и да се вооружат темпларите. И покрај тоа, европската поддршка на крстоносните војни сосема опаднала, па се споменувало и соединување на витешкиот ред на темпларите со витешкиот ред на [[болничари]]те. Големите мајстори на обата реда биле против соединувањето, но притисокот доаѓал од папата. Де Моле одржал две големи советувања во [[Монпелје]] во 1293 и во [[Арл]] во 1296 година, каде што се обидел да спроведе реформи. Тој исто така развил и добри односи со европските водачи, како папата [[Папа Бонифациј VIII|Бонифациj VIII]], англискиот крал [[Едвард I (Англија)|Едвард I]], [[Јаков I (Арагон)|Јаков I]] и [[Карло II Неаполски]]. Есента 1296 година, де Моле се вратил назад во Кипар за да го заштити редот од интересите на [[Хенри II (Кипар)|Хенри II]]. Овој конфликт бил започнат уште во времето на [[Гијом де Боже]]. Од 1299 до 1303 година, де Моле ја промовирал [[Француско-монголска алијанса|алијансата со Монголците]] против Мамелуците. Планот бил да се координираат акции помеѓу христијанските витешки редови, кралот на Кипар, кипарската аристократија и [[Киликиско кралство|Ерменија]] и Монголците од [[Илканат]]. Во 1298 или 1299 година, Жак де Моле ја задржал мамелучката инвазија со помош на силите во Ерменија. И покрај тоа, кога монголскиот кан во Персија, [[Газан]], ги поразил Мамелуците во [[битка кај Вади ал Казандар|Битката кај Вади ал Казандар]] во декември 1299, христијанските сили не биле подготвени да се снајдат во настанатата ситуација и да ја преземат предноста. [[Податотека:1301FrancoMongolOffensiveLevant.jpg|мини|лево|250п|Офанзива на [[Света земја|Светата земја]] (1300-1301)]] Во 1300 година, Жак де Моле придружуван од силите од Кипар формирал флота од 16 бродови, што подготвувала напади на египетскиот и сиријскиот брег. Силите биле предводени од кипарскиот крал [[Хенри II Ерусалимски]], придружуван од неговиот брат, [[Амалрил, лорд од Тир|Амалрик]], водачите на витешките редови и амбасадорот на монголскиот кан [[Газан]]. Бродовите пристигнале во [[Фамагуста]] на 20 јули 1300 година, со цел да ги нападнат бреговите на Египет и Сирија: [[Розета]],<ref name=demurger-147>Демургер, стр. 147</ref> [[Александрија]], [[Акра]], [[Тортоза]] и [[Мараклеа]] пред враќањето на Кипар.<ref name=schein-811>Шајн, 1979, стр. 811</ref> Нападаите биле предводени од адмиралот [[Бодоа де Пикгвињ]]. Кога нападите го затекнале градот Александрија, имало можност да се ослободат христијански затвореници, што биле заробени уште со падот на Акра во 1291 година.<ref>Жан Ришар, стр. 481</ref> Бродовите тогаш се вратиле во Кипар и се подготвувале за напад на Тортоза во 1300 година. Де Моле и Кипарците испратиле здружени сили на островот [[Руад]] кој служел како попатна станица, и од кој биле подготвувани нападите за Тортоза. Намерата била да се создаде [[мостобран]] и да се почека помошта од Монголците, но Монголците не се појавиле. Истото се случило и во 1301 и 1302 година. Во септември 1302, темпларите биле потиснати од Руад по нападот од мамелучките сили од Египет, и многумина биле масакрирани и заробени на островот. Островот Руад бил загубен во [[Опсада на Руад|Опсадата на Руад]] на 26 септември 1302 година. Кога Газан умрел, во 1304, сонот на Жак де Моле за брзо повратување на Светата земја станал неостварлив. === Враќањето во Франција === Во 1305 година, новоизбраниот папа [[папа Климент V|Климент V]] ги прашал водачите на вооружените витешки редови за мислење по однос на прашањето за организирање на нова крстоносна војна и соединување на редовите. Од Жак де Моле било побарано да напише два меморандума, по еден за изданијата кои ги издал во текот на летото 1306 година. На 6 јуни, водачите официјално побарале да дојдат во [[Поатје]], каде што било седиштето на папата, за да поразговараат за работите. Состанокот во Поатје бил одложен, бидејќи папата се разболел, без за тоа да знае де Моле, кој штотуку пристигнал од Кипар, околу 15 октомври. Де Моле пристигнал во Франција кон крајот на ноември или почетокот на декември, но ништо не е познато за неговите активности во првите 5 месеци од 1307 година. Во втората половина на мај 1307 година, тој бил во Поатје, придружувајќи се на состанокот на папата. Тој влегол во конфликт со кралот Филип, бидејќи одбил двата реда да бидат соединети во еден предводен од кралот (''Rex Bellator'', воинствен крал). Ова го отежнало проблемот на папата со кралот, којшто сакал да му ги препише сите трошоци на папата [[папа Бонифациј VIII|Бонифациј VIII]]. По ова, обидот за организирање на нова крстоносна војна останал без успех. Овие конфликти го ослабеле витешкиот ред на темпларите со нешто што било многу сериозно. За време на своето патување низ Франција, Жак де Моле открил противења и озборувања против темпларите, па овие слабости излегле на површина. Кралот со своите помошници, меѓу кои и [[Гијом де Ногарет]] ги искористиле овие слабости. == Апсењето и спалувањето == На 24 јуни 1307 година, Жак де Моле разговарал со кралот за обвинението против неговиот ред и делумно го разубедил. По враќањето во Поатје, тој го замолил папата да спроведе истрага и да го ослободи редот од озборувањата и обвиненијата кои го опкружувале. Кога папата соопштил дека истрагата е закажана за 24 август, кралот реагирал девијантно. На 14 септември, во потполна тајност, тој испратил наредба низ цела Франција, темпларите да се апсат, а нивните имоти да се одземаат, што се случило на 13 октомври 1307 година, ден петок. Жак де Моле бил уапсен во Париз, додека планирал да оди на погребот на Катерина од Валоа. [[Податотека:InterrogationOfJacquesDeMolay.JPG|thumb|Испрашувањето на Жак де Моле. Копија од 19 век.]] На испрашувањето спроведено од кралските пратеници на 24 октомври, Жак признал дека иницирал ритуали, вклучувајќи и „одрекување од христијанството и газење на крстот“. Тој исто така бил принуден да напише и писмо со кое бара од секој темплар да се придржува на неговата изјава. Под притисок на кралот Филип IV убавиот, на 22 ноември, папата Климент V ја издал [[була]]та ''[[Pastoralis Praeeminentiae]]'' со која барал да се апсат темпларите насекаде. [[Податотека:Templars Burning.jpg|thumb|left|''Поставувањето на Жак де Моле на клада во 1314'', од хрониките од Франција или од Сент Дени (14 век)]] Папата сѐ уште сакал да ја чуе приказната лично од Жак де Моле, и испратил 2 кардинала во Париз, во декември 1307 година. Пред кардиналите, де Моле ги потврдил своите претходни искази. Силната борба меѓу папата и кралот продолжила, сѐ до август 1308 година, кога кралот и папата се согласиле за пресудата. Со издавањето на булата ''Fasciens misericordiam'', постапката за прогонување на темпларите била поднесена до двојна комисија, од која, првата комисија пресудувала за поединците во редот, а втората за редот како ентитет. Ова значело, дека комисијата со седиште во Виена била задолжена да одлучи за иднината на редот на храмот, додека темпларите, меѓу кои и Жак де Моле биле под надлежност на папата. Во кралската палата во [[Шинон]], Жак де Моле бил повторно испрашуван од кардиналите, но овој пат со присуство на кралски пратеници. Тој и понатаму се придржувал на признавањата од 1307 година. Во ноември 1309 година, папската комисија за Кралството Франција започнала со сослушувањето, на кое Жак де Моле повторно се спротивставил, тврдејќи дека не ги признава обвиненијата против неговиот ред. [[Податотека:JacquesDeMolayRestingPlace.jpg|right|thumb|Запис од страната на која било извршено спалувањето на Жак де Моле во [[Париз]]]] Сите понатамошни противења на темпларите биле невозможни, откако надбискупот од Сен, [[Филип де Марињ]], наредил 54 темплари да бидат запалени на клада од [[10 мај|10]]-[[12 мај]] [[1310|1310 година]]. На советувањето на советот во Виена на [[22 март]] [[1312|1312 година]], редот бил укинат со издавањето на булата ''[[Vox in excelso]]''. Жак де Моле, заедно со [[Жофроа де Шарне]], [[Иг де Перо]] и [[Жофроа де Гонвиј]] останале во затвор<ref name="ReferenceA">''Витези темплари: Историјат и митови на легендарниот витешки ред'', [[Шон Мартин]], 2005, стр. 122 (ISBN 1-56025-645-1)</ref>, во исчекување на конечната одлука на папата. На крајот на декември 1313 година, папата одлучил да го свика Соборот и тој да одлучи за судбината на темпларите. Кардиналите наименувани од папата, повикале доктори по теологија и канонско право да одлучат по прашањето за судбината.<ref name="ReferenceA"/> Соборот конечно е одржан на [[18 март]] [[1314|1314 година]] во [[Париз]]. Пред Соборот биле изнесени затворените темплари: Жак де Моле, Жофроа де Шарне, прецептор на [[Нормандија]], Иг де Перо, амбасадор на темпларите во [[Франција]] и Жофроа де Гонвиј, прецептор на [[Аквитанија]] и [[Поату]].<ref name="ReferenceA"/> Обвинетите биле прогласени за виновни за ерес и им била пресудена доживотна затворска казна.<ref>''Извонредно одвратни злосторства: Испрашувањето на витезите темплари'', [[Едвард Бармен]], 1994, стр. 269</ref> Со помислата дека сѐ е загубено и дека повторно ќе се најде во затвор, Жак де Моле се спротивставил извикувајќи дека темпларите се неивини. Во тоа му се придружил и Жофроа де Шарне, додека Жофроа де Гонвиј и Иг де Перо ја прифатиле пресудата. Кралот Филип наредил двајцата да бидат спалени на клада. Во предвечерјето, на [[18 март]] [[1314|1314 година]], Жак де Моле и Жофроа де Шарне биле однесени на островот [[Ил де ла Сите]], на реката [[Сена]] во Париз, каде биле спалени на клада. Има многу варијанти за тоа кои биле последните зборови на Жак де Моле. Според еден од најславните проучувачи за витезите-темплари, тие најверојатно биле следниве: {{cquote|Тоа е тоа, во овој ужасен ден, во последните мигови од мојот живот, треба да ги откријам сите грешности на лагата и да извојувам вистински триумф. Тогаш, признавам пред небото и земјата, и признавањето, и покрај мојот траен срам, дека извршив големи злосторства, но тоа е признание на оние кои беа целосно насочени против редот. Тврдам — и вистината ме обврзува да тврдам — дека е невин! Дадов спротивна изјава, само за да ги спречам претераните напори за мачење и да ги смирам оние кои прават да ги поднесувам. Ги знам казните кои ги задеваа сите витези кои имаа храброст да го признаат истото, но ужасната глетка која е претставена во мене не е способна да ме увери да признаам барем една лага. Животот ми понуди на така неславен начин да се откажам без жалење.<ref name="Жак де Моле" />}} Друга голема можност, која се поистоветува со претходната, а ја застапува Чарлс Адисон, ги содржи следниве зборови: {{cquote|Да се каже невистина е злосторство, и од страна на Бог и од страна на човекот. Ниту еден од нас не го предал Бог или неговата земја. Ја признавам мојата вина, која е содржана во мојот страв и бесчестие, страдниот јас, низ болката од мачење и стравот од смрт, да се изусти лагата вклучувајќи скандалозни гревови и грешности за славниот ред, кој достојно му служеше на христијанството. Презирам и барам бедна и нечесна егзистенција, калемејќи лага до вистинската грешност.<ref>[http://www.templarhistory.com/demolay.html Темпларска историја] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20081225193025/http://www.templarhistory.com/demolay.html |date=2008-12-25 }}, мрежно место за историјата и митовите за витезите-темплари.</ref>}} Во 2002 година, Барбара Фрејл нашла копија од шинонскиот пергамент, во [[тајни архиви на Ватикан|тајните архиви на Ватикан]]. Овој документ експлицитно поврдува, дека папата Климент V ги ослободил Жак де Моле и другите водачи на редот во 1308 година. Овој наод таа го издаде во списанието за средновековна историја во 2004 година.<ref>{{наведено списание | first = Барбара | last = Фрејл | coauthors = | year = 2004 | month = | title = '''Шинонски дел - Папското ослободување на последниот темплар, мајсторот Жак де Моле''' | journal = Списание за средновековна историја| volume = 30 | issue = 2 | pages = 109–134 | id = | url = http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6VC1-4CC314K-3&_user=1589142&_handle=V-WA-A-W-Z-MsSAYWW-UUA-U-AAVADBEZEV-AABEBWUVEV-ZBZVECBYZ-Z-U&_fmt=summary&_coverDate=06%2F30%2F2004&_rdoc=2&_orig=browse&_srch=%23toc%235941%232004%23999699997%23504102!&_cdi=5941&view=c&_acct=C000053912&_version=1&_urlVersion=0&_userid=1589142&md5=cc8dc869d6bc4326929c25a42c118a60| doi = 10.1016/j.jmedhist.2004.03.004 }}</ref> == Легенди == === Освојувањето на Ерусалим === [[Податотека:JacquesMolayPrendJerusalem1299VersaillesMuseeNationalChateauEtTrianons.jpg|thumb|„Освојувањето на Ерусалим на Жак де Моле во 1299“, од Клод Жаккван, [[Версај]], Национален музеј на традицијата. Ова е слика од 19 век, околу настан кој со сигурност не се случил во 1299 година. Немало борба, а Жак де Моле не бил во близина на Ерусалим (Демургер, ''Последниот темплар'') Всушност, откако христијаните го загубиле Ерусалим во 1244, градот никогаш повеќе не бил во христијански раце, сѐ до 1917, кога Британците го освоиле од [[Османлии]]те.]] Во 19 век, во Франција се зборувало дека Жак де Моле го освоил Ерусалим во 1300 година. Точното потекло на овие погрешни кажувања не е познато, иако можно е да се поврзани со средновековниот историчар, [[Темплар од Тир]], кој еден монголски генерал, којшто во почетокот на 1300 ги окупирал Сирија и Палестина го нарекол „[[Мулеј]]“. Има бројни записи за монголските напади и освојувања на Ерусалим (и од западни, ерменски и арапски извори), и Монголците извојувале победа во Сирија која довела до повлекување на муслиманите и им овозможило на Монголците да подготвуваат напади на [[Левант]], околу [[Газа]] во првите неколку месеци од 1300 година. Во тоа време, започнале да се шират гласини дека Монголците го освоиле Ерусалим и биле подготвени да им го вратат градот на Европејците. И покрај тоа, ова најверојатно била [[урбана легенда]], бидејќи нападите на Монголците биле само незначителни потреси на Палестина, што сигурно не резултирале со освојување на Ерусалим, мал град со не толку големо стратешко значење во тоа време, кој сѐ уште бил потресен од борбите од минатото.<ref>Демургер, ''Последниот темплар''</ref><ref>Шајн, „Gesta Dei per Mongolos“</ref> === Торинското платно === {{главна|Торинско платно}} Двајца [[масони|масонски]] историчари, [[Кристофер Најт]] и [[Роберт Ломас]] напишале контроверзна книга, со наслов ''Вториот месија: Темплари, Торинското платно и големата тајна на слободната масонерија'', која што го изнесува податокот дека [[Торинско платно|Торинското платно]] е всушност слика на Жак де Моле, а не на Исус Христос, како што се верувало. Тие сметале дека, кога [[Филип IV (Франција)|Филип IV]] и [[папа Климент V|папата Климент V]] го укинале редот на [[темплари]]те, еден од иследниците на францускиот крал, Гијом де Ногарет, го мачел и распнал де Моле, нешто слично како што бил распнат Исус. Тогаш тој ја завиткал главата на Моле со парче облека, а од главата се направил отпечаток на парчето. Авторите тврдат дека една од причините поради која темпларите биле забранувани е тајната за вистината на Исус Христос, која тие ја знаеле, а која дотогаш била криена и менувана од страна на католичката црква. Како што велат Најт и Ломас, Исус не се признавал како Бог, туку како еврејски напори да го основаат божјото царство на Земјата, и дека на првата церемонија на темпларите, тие негирале дека Исус е Бог.<ref>Christopher Knight and Robert Lomas, ''The Second Messiah: Templars, the Turin Shroud and the Great Secret of Freemasonry'', Century, 3 април 1997, стр. 161 ISBN 978-0-7126-7719-6</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.templarhistory.com/shroud.html |title=The Templars and the Shroud of Turin |accessdate=2009-09-29 |archive-date=2009-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090901220334/http://www.templarhistory.com/shroud.html |url-status=dead }}</ref> Покрај сугестиите на Најт и Ломас, постои поврзаност меѓу потеклото на Торинскиот покров и темпларите. Вдовицата на [[Годфрој де Шарни]] Жан де Верги е првиот вистински сопственик на Торинскиот покров; неговиот чичко [[Жофроа де Шарне]] бил прецептор на Нормандија за темпларите. Овој [[Жофроа де Шарне]] е истиот оној, кој заедно со Жак де Моле бил запален на клада на 18 март 1314 година, кога и двајцата ја потврдувале својата невиност во сите случаи. == Клетвата == Се вели дека Жак де Моле го проколнал кралот Филип IV Убавиот и неговите наследници, од кладата на којашто бил запален. Всушност, брзата смена и краткото владеење на претставниците на династијата [[Капети]], на тројцата синови на Филип IV убавиот меѓу 1314 и 1328 година, водело до мислење дека династијата е проколната, а тие биле наречени „Проколнатите кралеви“ (Les Rois Maudits). Исто така, де Моле веројатно ги предизвикал кралот и папата да се сретнат пред Бога, пред крајот на годината, иако оваа приказна не е анализирана со ниту едно совремeno значење на извршувањето на спалувањето на Жак де Моле. И кралот Филип и папата Климент умреле во истата таа 1314 година, како и де Моле. Триста години старата династија Капети го изгубила престолот во наредните 14 години. Овие настани се основа за „Проколнатите кралеви“, серија на историски романи од [[Морис Друон]]. Кралот [[Луј XVI]] бил потомок на Филип убавиот, по неговата внука, кралицата [[Жана II од Навара]]. Имено се смета дека клетвата го погодила и Луј XVI. На 21 јануари 1793 година, неколку моменти по неговото обезглавување, еден човек скокнал на платформата и со кренати раце извикал: „Жак де Моле, сега си одмазден“.<ref>„[[Света крв, свет грал]]“, Бејџент, Ли и Линколн, стр. 51</ref><ref>''Витези темплари: Историјат и митови на легендарниот витешки ред'', [[Шон Мартин]], 2005, стр. 9 (ISBN 1-56025-645-1)</ref> Според историчарот [[Малколм Барбер]], кој се смета за најголем познавач на витезите-темплари: <blockquote>варијанта на оваа приказна раскажал и тогашниот хроничар Ферето од Виченца, кој ја развил идејата за Неполитански темплари донесена пред папата Климент V, кого тој го обвинил за неправда. Нешто подоцна, кога требало да биде убиен, тој апелирал „од ова твое грозоморно судење, до живиот и праведен Бог, кој е на небото“, предупредувајќи го папата, дека во рок од една година и некој ден, тој и Филип IV ќе бидат обврзани да одговараат за нивниот криминал пред Бога. (Ферето од Виченца, 'Historia rerum in Italia gestarum ab anno 1250 as annum usque 1318', околу 1328).<ref>Малколм Барбер, ''Новото витештво: Историја на редот на темпларите'' (Cambridge University Press, 1993).</ref></blockquote> == Присуството во Англија == Некои теории потврдуваат дека Жак де Моле бил командант на Англија и дека поминал голем дел од својот живот во оваа земја. Но, сепак, според најдобрите издадени биографии за Жак де Моле до денес<ref>''Жак де Моле-Мракот на темпларите, Демургер (видете во користена литература)''</ref>, не може да се каже ништо со сигурност околу тоа. Жак де Моле бил во Англија во 1293 година, но неверојатно е дека станал мајстор или командант на редот. == Создавање на масонството == Една група од [[масони|масонски]] приврзаници го зеле името на де Моле (''[[DeMolay International]]'') како име на нивната организација. Членовите на организацијата велат дека искажале почит кон последниот Голем мајстор на витезите-темплари, како пример за лојалност и верност, но негираат директна врска со историски личности, или пак со витезите-темплари. [[Шкотски ред|Шкотскиот ред]], инспириран од Моле, претставува симбол за желбата за одмазда против општеството коешто сака слободни масони. == Користена литература == * [[Малколм Барбер]], ''Процесот на темпларите'', 2002 * [[Алан Демургер]], ''Жак де Моле- Мракот на темпларите'', Biographie Payot, 2002 ISBN 2-228-89628-4 * [[Жорж Бордонове]], ''Трагедијата на темпларите'', Editions Pymalion, 1993 * [[Жил Мишел]], ''Процесот на темпларите'', Париз, 1987 (трето издание), втор дел. ISBN 978-2-7355-0152-6. * Етјен Балуз, ''Vitæ Paparum Avenionensium'', Ж.Мола, Париз. == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{commons|Jacques de Molay|Жак де Моле}} {{wikiquote|Jacques de Molay|Жак де Моле}} {{portalpar|Темплари}} * [http://www.inrebus.com/chinon.html Шинонскиот прагмент, содржи отстранување од должноста на Жак де Моле] * [http://www.jacquesdemolay.org/ Приказната за Жак де Моле] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071130035922/http://www.jacquesdemolay.org/ |date=2007-11-30 }} * [http://www.templarhistory.com/demolay.html Историска статија за Жак де Моле] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20081225193025/http://www.templarhistory.com/demolay.html |date=2008-12-25 }} * [http://www.newadvent.org/cathen/10433a.htm The Catholic Статија на Католичката енциклопедија за Жак де Моле] * [http://www.crusader.org.uk/jdm/index.html Мрежно место со слики од местото на кое Големиот мајстор Жак де Моле бил спален на клада] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080514011636/http://www.crusader.org.uk/jdm/index.html |date=2008-05-14 }} * [http://goofy313g.free.fr/calisota_online/exist/molay.html Повеќе податоци за Жак де Моле] {{start box}} {{succession box | title=[[Голем мајстор на витешкиот ред Темплари|Голем мајстор]] | before= [[Теобалд Годен]]| after= --| years=1292–1314 }} {{end box}} {{Избрана}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Темплари]] [[Категорија:Големи мајстори на Темпларите]] [[Категорија:Погубени за ерес]] [[Категорија:Починати во Париз]] [[Категорија:Починати во 1314 година]] 2ml5q4fddzrzer7w5kb3b010x7efjfs 0 74765 5642256 5032801 2026-10-09T08:25:12Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Погубени за кривоверство]] → [[Категорија:Погубени за ерес]] 5642256 wikitext text/x-wiki '''Жофроа де Шарне''' (околу [[1251]] - [[18 март]] [[1314]]) бил прецептор на [[Нормандија]] на [[темплари]]те. Тој бил жив запален, заедно со [[Жак де Молеј]] на 18 март 1314, на островот [[Ил де ла Сите]], на реката [[Сена]], во [[Париз]]. Шарне бил примен во редот на околу 17 години од страна на Амури де ла Рок, прецептор на Франција, во [[Етампс]]. На церемонијата бил присутен и Жан ле Франсес, прецептор на Педенак. Годфроа де Шарне бил спален, заедно со Жак де Молеј во 1314, по признавањето на својата невиност и невиноста на темпларите. Се смета дека неговите последни зборови биле следниве: <blockquote>„Ќе го следам мојот мајстор<br /> Го убивте како маченик<br /> Го направивте тоа и не знаевте<br /> Дека денес сака Господ<br /> И јас да умрам за редот како и тој.“<ref>''Извонредно одвратни злосторства: Испрашувањето на витезите темплари'', [[Едвард Бармен]], 1994, стр.272</ref><ref>''Витези темплари: Историјат и митови на легендарниот витешки ред'', [[Шон Мартин]], 2005, стр.122 (ISBN 1-56025-645-1)</ref><br /> </blockquote> Внукот на Жофроа де Шарне бил [[Жофроа де Шарни]], чијашто вдовица, прва го изложила [[Торинско платно|торинското платно]] во 1357 година. == Наводи == {{наводи}} {{Темплари-никулец}} [[Категорија:Темплари]] [[Категорија:Погубени за ерес]] [[Категорија:Родени во непозната година]] [[Категорија:Починати во 1314 година]] tq065x3t8566m82bgghx7fhfwq4jko6 0 78594 5642108 5555057 2026-10-08T20:16:13Z P.Nedelkovski 47736 ситна поправка 5642108 wikitext text/x-wiki Со '''наградата Гоце Делчев''' се оддава општествено признание за особено значајно остварување во сите области од науката од интерес на Република Македонија. Наградата се доделува за научно остварување објавено во претходната година. Наградата под услови определени со Закон за државните награди (“Службен весник на Република Македонија” бр. 52/2006) се доделува на поединци или на група творци од земјата или од странство. == Конкурирање и доделување == [[Податотека:Доделување на наградата „Гоце Делчев“ во Свечената сала на Собранието на Република Македонија.jpg|мини|Доделување на наградата „Гоце Делчев“ во Свечената сала на Собранието на Република Македонија за 2017 година]] Право на конкурирање имаат дела што се објавени, рецензирани и каталогизирани. За датум на објавувањето се смета датумот што е објавен во каталогизацијата на публикацијата. Поединец или група творци може да биде добитник на награда за остварување во истата област само еднаш. Член од група творци може како поединец да биде добитник на наградата за друго остварување и во истата област. Предлози за доделување на наградата можат да поднесат: [[Македонска академија на науките и уметностите|Македонската академија на науките и уметностите]], универзитетите, научните установи, истражувачко – развојните единици во стопанството, научни и стручни здруженија и граѓани.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mon.gov.mk/index.php/konkursi/993-nagrada-goce-delcev|title=Конкурс за доделување на наградата “Гоце Делчев” во 2016 година|work=www.mon.gov.mk|language=mk-mk|accessdate=2018-10-20}}{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> За првпат, наградата е доделана во 1949 година, а прв добитник бил [[Блаже Конески]]. Вториот добитник на наградата бил [[Драган Ташковски]]. Доделувањето на наградата мирувало до 1978 година, кога била возобновена и оттогаш постојано се доделува на еден, двајца или тројца научни работници (или колектив).<ref>{{Наведена книга|title=Книга на факти|last=Колектив|first=|publisher=Детска радост|year=1999|isbn=99-89-30-516-1|location=Скопје|pages=198-199}}</ref> == Добитници == * 1949 - [[Блаже Конески]] * 1950 - [[Драган Ташковски]], [[Димитар Митрев]] * 1978 - [[Љубен Лапе]] * 1979 - [[Државен архив на Република Македонија|Архив на Македонија]], заедничка: [[Христо Андонов Полјански]] и [[Манол Пандевски]] * 1980 - Наставно-научната студиска група за историја при Филозофскиот факултет во Скопје * 1981 - Групна: [[Славко Димевски]], [[Иван Катарџиев]], [[Стеван Габер]], [[Александар Христов]], [[Владо Картов]], [[Владо Поповски]], [[Љупчо Арнаудовски]] и [[Петар Пепељугоски]] *1982 - [[Димитар Димески]] *1983 - [[Крсте Битовски|Крсте Битоски]] *1984 - [[Александар Матковски]] *1986 - [[Ристо Кирјазовски]], заедничка: [[Стјепан Антољак]] и [[Бранко Панов]] *1987 - [[Иван Катарџиев]] *1988 - [[Коста Пеев]], [[Владимир Картов]], [[Вера Битракова-Грозданова|Вера Битракова]] *1989 - [[Дончо Димовски]], [[Лазар Лазаров]], заедничка: [[Радмила Угринова|Радмила Угринова Скаловска]] и [[Зденка Рибарова]] *1990 - [[Нијази Лиманоски|Нијази Лимановски]] *1991 - [[Блага Алексова]], [[Васил Тоциновски]], [[Ристо Дамјановски]] *1992 - [[Златка Поповска]] *1993 - [[Гане Тодоровски]] *1994 - [[Сотир Голабовски]], заедничка: [[Радмила Кипријанова]] и [[Лилјана Марковска]] *1995 - [[Лилјана Минова-Ѓуркова|Лилјана Минова Ѓуркова]], [[Трајан Гоцевски]], [[Делчо Јовановски]], [[Новица Велјановски]], заедничка: [[Вера Петрова]] и [[Лилјана Илиевска]]<ref>{{Наведена книга|title=Книга на факти|last=Колектив|first=|publisher=Детска радост|year=1999|isbn=9989-30-516-1|location=Скопје|pages=198}}</ref> *1996 - [[Аница Карговска Клисарова]], [[Цветан Грозданов]], [[Данчо Давчев]], колектив: [[Вангелија Десподова]], [[Кита Бицевска]], [[Димитар Пандев]] и [[Љупчо Митревски]] *1997 - [[Илија Васков]], [[Владимир Ортаковски]], [[Ѓорѓи Здравев]] *1998 - [[Вера Стојчевска-Антиќ]], заедничка: [[Ирена Савицка]] и [[Људмил Спасов]] *1999 - [[Кирил Мицевски]], [[Љубиша Новотни]], заедничка: [[Алекса Поповиќс|Алекса Попов]] и [[Петар Атанасов]]<ref>{{Наведена книга|title=Книга на факти|last=Колектив|first=|publisher=Детска радост|year=1999|isbn=9989-30-516-1|location=Скопје|pages=199}}</ref> *2004 **д-р [[Ванчо Ѓорѓиев]] за трудот „Слобода или Смрт, Македонското револуционерно националноослободително движење во Солунскиот вилает 1893 - 1903“ **д-р [[Бојан Ортаков]] *2009 - заедничка: [[Нинослав Ивановски]] и [[Ристо Гроздановски]], колектив: [[Трајче Стафилов]], [[Роберт Шајн]], [[Златко Панчевски]], [[Блажо Боев]], [[Марина Фронтасјева]] и [[Људмила Стрелкова]]; [[Томе Неновски]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.idividi.com.mk/vesti/makedonija/525567/index.html|title=Награда Гоце Делчев за 2009|last=|first=|date=|work=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=}}</ref> *2010 - [[Владо Матевски]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://time.mk/cluster/3368762bad/akademik-vlado-matevski-dobitnik-na-drzavnata-nagrada-goce-delcev.html|title=награда Гоце Делчев за 2010|last=|first=|date=|work=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=}}{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *2012 - [[Иван Микулчиќ]], [[Марко Китевски]] и [[Тони Јаневски]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.slvesnik.com.mk/Issues/CE4163FE6809CA4EA3F5DF30991B09FA.pdf|title=Одлука за доделување на наградата „Гоце Делчев“ за особено значајни остварувања од интерес за Републиката во областа на науката|last=|first=|date=23 април 2012|work=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=20 март 2021}}</ref> *2013 - колектив: [[Глигор Јовановски]], [[Блажо Боев|Блаже Боев]] и [[Петре Макрески]], колектив: [[Радмил Поленаковиќ]] и 17 соавтори<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://republika.mk/62495|title=Награда Гоце Делчев за 2013|last=|first=|date=|work=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=}}{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *2014 - Колектив: [[Благоја Маркоски]], [[Тодор Чепреганов]], [[Ратомир Грозданоски]] и [[Дејан Николовски]]; заедничка: [[Лилјана Гавриловска]] и [[Владимир Атанасовски (професор)|Владимир Атанасовски]]; колектив: [[Мирјана Кочова]], Гордана Илиева, [[Елена Шокарова Ангеловска]], [[Светлана Кочева]] и [[Виолета Атанасовска]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://makfax.com.mk/makedonija/334921/|title=Награда Гоце Делчев за 2014|last=|first=|date=|work=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=}}{{Мртва_врска|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *2015 - [[Билјана Јолевска-Тунеска]], [[Аслан Хамити]] и колектив: [[Елизабета Бандиловска-Ралповска]], [[Олгица Додевска-Михајловска]], [[Снежана Велковска]], [[Снежана Веновска-Антевска]], [[Елка Јачева-Улчар]], [[Виолета Николовска]], [[Фани Стефановска-Ристеска]], [[Катица Топлиска-Евроска]] и [[Живко Цветановски]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.sobranie.mk/2014-2016-soopstenija-ns_article-dodeluvanje-na-nagradata-goce-delcev.nspx|title=Награда Гоце Делчев за 2015|last=|first=|date=|work=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=}}</ref> *2016<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://novatv.mk/objaveni-dobitnitsite-na-drzhavnata-nagrada-gotse-delchev-za-nauka/|title=Објавени добитниците на државната награда „Гоце Делчев“ за наука|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20190129231101/https://novatv.mk/objaveni-dobitnitsite-na-drzhavnata-nagrada-gotse-delchev-za-nauka/|archive-date=2019-01-29|dead-url=|accessdate=|url-status=dead}}</ref> **д-р [[Јасна Котеска]] за делото „Киркегард за консумеризмот (етичко естетско и религиозно читање)“ **д-р [[Ванчо Спиров]] за „Форензичка ДНК-анализа на забите“ **д-р [[Трајче Стафилов]] и д-р [[Роберт Шајн]] за „Геохемиски атлас на Република Македонија“ *2017<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://sitel.com.mk/dodeluvanje-na-nagradata-goce-delchev|title=Награда Гоце Делчев за 2017|last=|first=|date=|work=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=}}</ref> **[[Славчо Ковилоски]] за трудот „Прилеп и Прилепско во XIX век (културно-историски процеси)“ **[[Енис Рафет Јакупи]] за трудот „Архитектонски конструкции1“ **[[Дончо Донев]] за трудот „Првите 15 македонски доајени на Медицинскиот факултет“ *2018 - не е доделена. *2019 - не е доделена. *2020 - не е доделена<ref>{{нмс| title=https://sdk.mk/index.php/makedonija/za-pandemijata-barame-spas-vo-naukata-a-drzhavnata-nagrada-za-nauchnitsi-gotse-delchev-ne-se-dodeli-ni-godinava-reagira-akademik-vlado-kambovski/| url=https://sdk.mk/index.php/makedonija/za-pandemijata-barame-spas-vo-naukata-a-drzhavnata-nagrada-za-nauchnitsi-gotse-delchev-ne-se-dodeli-ni-godinava-reagira-akademik-vlado-kambovski/| work= | publisher=СДК | date=4.05.2020 | accessdate=15 јануари 2023}}</ref> *2021<ref>{{нмс| title=ОДЛУКА ЗА ДОДЕЛУВАЊЕ НА НАГРАДАТА "ГОЦЕ ДЕЛЧЕВ" ЗА 2021 ГОДИНА, ЗА ОСОБЕНО ЗНАЧАЈНИ ОСТВАРУВАЊА ОД ИНТЕРЕС ЗА РЕПУБЛИКА СЕВЕРНА МАКЕДОНИЈА ВО ОБЛАСТА НА НАУКАТА | url=https://dejure.mk/zakon/odluka-za-dodeluvanje-na-nagradata-goce-delchev-za-2021-godina-za-osobeno-znachajni-ostvaruvanja-od-interes-za-republika-severna-makedonija-vo-oblasta| work= | publisher=De Iure | date=6.05.2021 | accessdate=15 јануари 2023}}</ref> **[[Соња Генадиева Ставриќ]] со група автори за „Интерна медицина“ и **[[Катица Ќулавкова]] за „Сите лица на речта: беседи“ *2022 - [[Мишо Докмановиќ]]<ref>{{нмс| title=Проф. д-р Мишо Докмановиќ е добитник на државната награда „Гоце Делчев“ | url=https://www.fakulteti.mk/news/04052022/prof-d-r-misho-dokmanovikj-e-dobitnik-na-drzhavnata-nagrada-goce-delchev | work= | publisher=fakulteti.mk | date=4.05.2022 | accessdate=15 јануари 2023}}</ref> Докмановиќ е добитник на наградата за делото „Сами на своето – кратка историја на македонската независност (1990 – 1993)“. *2023<ref>{{нмс| title=ДОДЕЛУВАЊЕ НА ДРЖАВНАТА НАГРАДА „ГОЦЕ ДЕЛЧЕВ“ | url=https://www.sobranie.mk/ns-newsarticle-dodeluvane-na-drzavnata-nagrada-goce-delcev-2023.nspx | work= | publisher=sobranie.mk | date=4.05.2023 | accessdate=10 ноември 2023}}</ref> **проф. д-р [[Трифче Сандев]] и д-р [[Александар Иомин]] за делото „Специјални функции на фракционо сметање: Апликации на дифузија и случајно пребарување“; **проф. д-р [[Нано Ружин]] за делото „Балкански иконографии“; **д-р [[Александар Василевски]] за делото „Поствизантиски претстави на Страшниот суд од Република Северна Македонија - идејна основа, ликовни извори и иконографска анализа“ == Поврзано == * [[Државни награди на Македонија]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Државни награди на Македонија|Гоце]] [[Категорија:Гоце Делчев во културата]] [[Категорија:Награда Гоце Делчев]] psksj9bj2p62ba7qcawvc5xhf6qzy7u 5642112 5642108 2026-10-08T20:25:53Z P.Nedelkovski 47736 2024 5642112 wikitext text/x-wiki Со '''наградата Гоце Делчев''' се оддава општествено признание за особено значајно остварување во сите области од науката од интерес на Република Македонија. Наградата се доделува за научно остварување објавено во претходната година. Наградата под услови определени со Закон за државните награди (“Службен весник на Република Македонија” бр. 52/2006) се доделува на поединци или на група творци од земјата или од странство. == Конкурирање и доделување == [[Податотека:Доделување на наградата „Гоце Делчев“ во Свечената сала на Собранието на Република Македонија.jpg|мини|Доделување на наградата „Гоце Делчев“ во Свечената сала на Собранието на Република Македонија за 2017 година]] Право на конкурирање имаат дела што се објавени, рецензирани и каталогизирани. За датум на објавувањето се смета датумот што е објавен во каталогизацијата на публикацијата. Поединец или група творци може да биде добитник на награда за остварување во истата област само еднаш. Член од група творци може како поединец да биде добитник на наградата за друго остварување и во истата област. Предлози за доделување на наградата можат да поднесат: [[Македонска академија на науките и уметностите|Македонската академија на науките и уметностите]], универзитетите, научните установи, истражувачко – развојните единици во стопанството, научни и стручни здруженија и граѓани.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mon.gov.mk/index.php/konkursi/993-nagrada-goce-delcev|title=Конкурс за доделување на наградата “Гоце Делчев” во 2016 година|work=www.mon.gov.mk|language=mk-mk|accessdate=2018-10-20}}{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> За првпат, наградата е доделана во 1949 година, а прв добитник бил [[Блаже Конески]]. Вториот добитник на наградата бил [[Драган Ташковски]]. Доделувањето на наградата мирувало до 1978 година, кога била возобновена и оттогаш постојано се доделува на еден, двајца или тројца научни работници (или колектив).<ref>{{Наведена книга|title=Книга на факти|last=Колектив|first=|publisher=Детска радост|year=1999|isbn=99-89-30-516-1|location=Скопје|pages=198-199}}</ref> == Добитници == * 1949 - [[Блаже Конески]] * 1950 - [[Драган Ташковски]], [[Димитар Митрев]] * 1978 - [[Љубен Лапе]] * 1979 - [[Државен архив на Република Македонија|Архив на Македонија]], заедничка: [[Христо Андонов Полјански]] и [[Манол Пандевски]] * 1980 - Наставно-научната студиска група за историја при Филозофскиот факултет во Скопје * 1981 - Групна: [[Славко Димевски]], [[Иван Катарџиев]], [[Стеван Габер]], [[Александар Христов]], [[Владо Картов]], [[Владо Поповски]], [[Љупчо Арнаудовски]] и [[Петар Пепељугоски]] *1982 - [[Димитар Димески]] *1983 - [[Крсте Битовски|Крсте Битоски]] *1984 - [[Александар Матковски]] *1986 - [[Ристо Кирјазовски]], заедничка: [[Стјепан Антољак]] и [[Бранко Панов]] *1987 - [[Иван Катарџиев]] *1988 - [[Коста Пеев]], [[Владимир Картов]], [[Вера Битракова-Грозданова|Вера Битракова]] *1989 - [[Дончо Димовски]], [[Лазар Лазаров]], заедничка: [[Радмила Угринова|Радмила Угринова Скаловска]] и [[Зденка Рибарова]] *1990 - [[Нијази Лиманоски|Нијази Лимановски]] *1991 - [[Блага Алексова]], [[Васил Тоциновски]], [[Ристо Дамјановски]] *1992 - [[Златка Поповска]] *1993 - [[Гане Тодоровски]] *1994 - [[Сотир Голабовски]], заедничка: [[Радмила Кипријанова]] и [[Лилјана Марковска]] *1995 - [[Лилјана Минова-Ѓуркова|Лилјана Минова Ѓуркова]], [[Трајан Гоцевски]], [[Делчо Јовановски]], [[Новица Велјановски]], заедничка: [[Вера Петрова]] и [[Лилјана Илиевска]]<ref>{{Наведена книга|title=Книга на факти|last=Колектив|first=|publisher=Детска радост|year=1999|isbn=9989-30-516-1|location=Скопје|pages=198}}</ref> *1996 - [[Аница Карговска Клисарова]], [[Цветан Грозданов]], [[Данчо Давчев]], колектив: [[Вангелија Десподова]], [[Кита Бицевска]], [[Димитар Пандев]] и [[Љупчо Митревски]] *1997 - [[Илија Васков]], [[Владимир Ортаковски]], [[Ѓорѓи Здравев]] *1998 - [[Вера Стојчевска-Антиќ]], заедничка: [[Ирена Савицка]] и [[Људмил Спасов]] *1999 - [[Кирил Мицевски]], [[Љубиша Новотни]], заедничка: [[Алекса Поповиќс|Алекса Попов]] и [[Петар Атанасов]]<ref>{{Наведена книга|title=Книга на факти|last=Колектив|first=|publisher=Детска радост|year=1999|isbn=9989-30-516-1|location=Скопје|pages=199}}</ref> *2004 **д-р [[Ванчо Ѓорѓиев]] за трудот „Слобода или Смрт, Македонското револуционерно националноослободително движење во Солунскиот вилает 1893 - 1903“ **д-р [[Бојан Ортаков]] *2009 - заедничка: [[Нинослав Ивановски]] и [[Ристо Гроздановски]], колектив: [[Трајче Стафилов]], [[Роберт Шајн]], [[Златко Панчевски]], [[Блажо Боев]], [[Марина Фронтасјева]] и [[Људмила Стрелкова]]; [[Томе Неновски]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.idividi.com.mk/vesti/makedonija/525567/index.html|title=Награда Гоце Делчев за 2009|last=|first=|date=|work=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=}}</ref> *2010 - [[Владо Матевски]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://time.mk/cluster/3368762bad/akademik-vlado-matevski-dobitnik-na-drzavnata-nagrada-goce-delcev.html|title=награда Гоце Делчев за 2010|last=|first=|date=|work=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=}}{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *2012 - [[Иван Микулчиќ]], [[Марко Китевски]] и [[Тони Јаневски]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.slvesnik.com.mk/Issues/CE4163FE6809CA4EA3F5DF30991B09FA.pdf|title=Одлука за доделување на наградата „Гоце Делчев“ за особено значајни остварувања од интерес за Републиката во областа на науката|last=|first=|date=23 април 2012|work=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=20 март 2021}}</ref> *2013 - колектив: [[Глигор Јовановски]], [[Блажо Боев|Блаже Боев]] и [[Петре Макрески]], колектив: [[Радмил Поленаковиќ]] и 17 соавтори<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://republika.mk/62495|title=Награда Гоце Делчев за 2013|last=|first=|date=|work=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=}}{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *2014 - Колектив: [[Благоја Маркоски]], [[Тодор Чепреганов]], [[Ратомир Грозданоски]] и [[Дејан Николовски]]; заедничка: [[Лилјана Гавриловска]] и [[Владимир Атанасовски (професор)|Владимир Атанасовски]]; колектив: [[Мирјана Кочова]], Гордана Илиева, [[Елена Шокарова Ангеловска]], [[Светлана Кочева]] и [[Виолета Атанасовска]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://makfax.com.mk/makedonija/334921/|title=Награда Гоце Делчев за 2014|last=|first=|date=|work=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=}}{{Мртва_врска|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *2015 - [[Билјана Јолевска-Тунеска]], [[Аслан Хамити]] и колектив: [[Елизабета Бандиловска-Ралповска]], [[Олгица Додевска-Михајловска]], [[Снежана Велковска]], [[Снежана Веновска-Антевска]], [[Елка Јачева-Улчар]], [[Виолета Николовска]], [[Фани Стефановска-Ристеска]], [[Катица Топлиска-Евроска]] и [[Живко Цветановски]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.sobranie.mk/2014-2016-soopstenija-ns_article-dodeluvanje-na-nagradata-goce-delcev.nspx|title=Награда Гоце Делчев за 2015|last=|first=|date=|work=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=}}</ref> *2016<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://novatv.mk/objaveni-dobitnitsite-na-drzhavnata-nagrada-gotse-delchev-za-nauka/|title=Објавени добитниците на државната награда „Гоце Делчев“ за наука|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20190129231101/https://novatv.mk/objaveni-dobitnitsite-na-drzhavnata-nagrada-gotse-delchev-za-nauka/|archive-date=2019-01-29|dead-url=|accessdate=|url-status=dead}}</ref> **д-р [[Јасна Котеска]] за делото „Киркегард за консумеризмот (етичко естетско и религиозно читање)“ **д-р [[Ванчо Спиров]] за „Форензичка ДНК-анализа на забите“ **д-р [[Трајче Стафилов]] и д-р [[Роберт Шајн]] за „Геохемиски атлас на Република Македонија“ *2017<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://sitel.com.mk/dodeluvanje-na-nagradata-goce-delchev|title=Награда Гоце Делчев за 2017|last=|first=|date=|work=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=}}</ref> **[[Славчо Ковилоски]] за трудот „Прилеп и Прилепско во XIX век (културно-историски процеси)“ **[[Енис Рафет Јакупи]] за трудот „Архитектонски конструкции1“ **[[Дончо Донев]] за трудот „Првите 15 македонски доајени на Медицинскиот факултет“ *2018 - не е доделена. *2019 - не е доделена. *2020 - не е доделена<ref>{{нмс| title=https://sdk.mk/index.php/makedonija/za-pandemijata-barame-spas-vo-naukata-a-drzhavnata-nagrada-za-nauchnitsi-gotse-delchev-ne-se-dodeli-ni-godinava-reagira-akademik-vlado-kambovski/| url=https://sdk.mk/index.php/makedonija/za-pandemijata-barame-spas-vo-naukata-a-drzhavnata-nagrada-za-nauchnitsi-gotse-delchev-ne-se-dodeli-ni-godinava-reagira-akademik-vlado-kambovski/| work= | publisher=СДК | date=4.05.2020 | accessdate=15 јануари 2023}}</ref> *2021<ref>{{нмс| title=ОДЛУКА ЗА ДОДЕЛУВАЊЕ НА НАГРАДАТА "ГОЦЕ ДЕЛЧЕВ" ЗА 2021 ГОДИНА, ЗА ОСОБЕНО ЗНАЧАЈНИ ОСТВАРУВАЊА ОД ИНТЕРЕС ЗА РЕПУБЛИКА СЕВЕРНА МАКЕДОНИЈА ВО ОБЛАСТА НА НАУКАТА | url=https://dejure.mk/zakon/odluka-za-dodeluvanje-na-nagradata-goce-delchev-za-2021-godina-za-osobeno-znachajni-ostvaruvanja-od-interes-za-republika-severna-makedonija-vo-oblasta| work= | publisher=De Iure | date=6.05.2021 | accessdate=15 јануари 2023}}</ref> **[[Соња Генадиева Ставриќ]] со група автори за „Интерна медицина“ и **[[Катица Ќулавкова]] за „Сите лица на речта: беседи“ *2022 - [[Мишо Докмановиќ]]<ref>{{нмс| title=Проф. д-р Мишо Докмановиќ е добитник на државната награда „Гоце Делчев“ | url=https://www.fakulteti.mk/news/04052022/prof-d-r-misho-dokmanovikj-e-dobitnik-na-drzhavnata-nagrada-goce-delchev | work= | publisher=fakulteti.mk | date=4.05.2022 | accessdate=15 јануари 2023}}</ref> Докмановиќ е добитник на наградата за делото „Сами на своето – кратка историја на македонската независност (1990 – 1993)“. *2023<ref>{{нмс| title=ДОДЕЛУВАЊЕ НА ДРЖАВНАТА НАГРАДА „ГОЦЕ ДЕЛЧЕВ“ | url=https://www.sobranie.mk/ns-newsarticle-dodeluvane-na-drzavnata-nagrada-goce-delcev-2023.nspx | work= | publisher=sobranie.mk | date=4.05.2023 | accessdate=10 ноември 2023}}</ref> **проф. д-р [[Трифче Сандев]] и д-р [[Александар Иомин]] за делото „Специјални функции на фракционо сметање: Апликации на дифузија и случајно пребарување“; **проф. д-р [[Нано Ружин]] за делото „Балкански иконографии“; **д-р [[Александар Василевски]] за делото „Поствизантиски претстави на Страшниот суд од Република Северна Македонија - идејна основа, ликовни извори и иконографска анализа“ *2024<ref>{{нмс| title=ДОДЕЛУВАЊЕ НА ДРЖАВНАТА НАГРАДА „ГОЦЕ ДЕЛЧЕВ“ | url=https://www.sobranie.mk/ns-newsarticle-dodeluvane-na-drzavnata-nagrada-goce-delcev-4524.nspx | date= | accessdate=8 октомври 2026}}</ref> **проф. д-р [[Роберт Хадсон]] и проф. д-р [[Иван Додовски]] за делото „Долга транзиција на Македонија:од независноста до Преспанскиот договор и потоа “; **д-р [[Ана Мартиноска]] и м-р [[Жарко Иванов]] за делото „Тажачки песни од скопскиот земјотрес во 1963г.“(од архивските материјали на Васил Хаџиманов) == Поврзано == * [[Државни награди на Македонија]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Државни награди на Македонија|Гоце]] [[Категорија:Гоце Делчев во културата]] [[Категорија:Награда Гоце Делчев]] 8zn7r47dds0dehazdyd7qel2sb3vuya 5642117 5642112 2026-10-08T20:34:29Z P.Nedelkovski 47736 2025 5642117 wikitext text/x-wiki Со '''наградата Гоце Делчев''' се оддава општествено признание за особено значајно остварување во сите области од науката од интерес на Република Македонија. Наградата се доделува за научно остварување објавено во претходната година. Наградата под услови определени со Закон за државните награди (“Службен весник на Република Македонија” бр. 52/2006) се доделува на поединци или на група творци од земјата или од странство. == Конкурирање и доделување == [[Податотека:Доделување на наградата „Гоце Делчев“ во Свечената сала на Собранието на Република Македонија.jpg|мини|Доделување на наградата „Гоце Делчев“ во Свечената сала на Собранието на Република Македонија за 2017 година]] Право на конкурирање имаат дела што се објавени, рецензирани и каталогизирани. За датум на објавувањето се смета датумот што е објавен во каталогизацијата на публикацијата. Поединец или група творци може да биде добитник на награда за остварување во истата област само еднаш. Член од група творци може како поединец да биде добитник на наградата за друго остварување и во истата област. Предлози за доделување на наградата можат да поднесат: [[Македонска академија на науките и уметностите|Македонската академија на науките и уметностите]], универзитетите, научните установи, истражувачко – развојните единици во стопанството, научни и стручни здруженија и граѓани.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mon.gov.mk/index.php/konkursi/993-nagrada-goce-delcev|title=Конкурс за доделување на наградата “Гоце Делчев” во 2016 година|work=www.mon.gov.mk|language=mk-mk|accessdate=2018-10-20}}{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> За првпат, наградата е доделана во 1949 година, а прв добитник бил [[Блаже Конески]]. Вториот добитник на наградата бил [[Драган Ташковски]]. Доделувањето на наградата мирувало до 1978 година, кога била возобновена и оттогаш постојано се доделува на еден, двајца или тројца научни работници (или колектив).<ref>{{Наведена книга|title=Книга на факти|last=Колектив|first=|publisher=Детска радост|year=1999|isbn=99-89-30-516-1|location=Скопје|pages=198-199}}</ref> == Добитници == * 1949 - [[Блаже Конески]] * 1950 - [[Драган Ташковски]], [[Димитар Митрев]] * 1978 - [[Љубен Лапе]] * 1979 - [[Државен архив на Република Македонија|Архив на Македонија]], заедничка: [[Христо Андонов Полјански]] и [[Манол Пандевски]] * 1980 - Наставно-научната студиска група за историја при Филозофскиот факултет во Скопје * 1981 - Групна: [[Славко Димевски]], [[Иван Катарџиев]], [[Стеван Габер]], [[Александар Христов]], [[Владо Картов]], [[Владо Поповски]], [[Љупчо Арнаудовски]] и [[Петар Пепељугоски]] *1982 - [[Димитар Димески]] *1983 - [[Крсте Битовски|Крсте Битоски]] *1984 - [[Александар Матковски]] *1986 - [[Ристо Кирјазовски]], заедничка: [[Стјепан Антољак]] и [[Бранко Панов]] *1987 - [[Иван Катарџиев]] *1988 - [[Коста Пеев]], [[Владимир Картов]], [[Вера Битракова-Грозданова|Вера Битракова]] *1989 - [[Дончо Димовски]], [[Лазар Лазаров]], заедничка: [[Радмила Угринова|Радмила Угринова Скаловска]] и [[Зденка Рибарова]] *1990 - [[Нијази Лиманоски|Нијази Лимановски]] *1991 - [[Блага Алексова]], [[Васил Тоциновски]], [[Ристо Дамјановски]] *1992 - [[Златка Поповска]] *1993 - [[Гане Тодоровски]] *1994 - [[Сотир Голабовски]], заедничка: [[Радмила Кипријанова]] и [[Лилјана Марковска]] *1995 - [[Лилјана Минова-Ѓуркова|Лилјана Минова Ѓуркова]], [[Трајан Гоцевски]], [[Делчо Јовановски]], [[Новица Велјановски]], заедничка: [[Вера Петрова]] и [[Лилјана Илиевска]]<ref>{{Наведена книга|title=Книга на факти|last=Колектив|first=|publisher=Детска радост|year=1999|isbn=9989-30-516-1|location=Скопје|pages=198}}</ref> *1996 - [[Аница Карговска Клисарова]], [[Цветан Грозданов]], [[Данчо Давчев]], колектив: [[Вангелија Десподова]], [[Кита Бицевска]], [[Димитар Пандев]] и [[Љупчо Митревски]] *1997 - [[Илија Васков]], [[Владимир Ортаковски]], [[Ѓорѓи Здравев]] *1998 - [[Вера Стојчевска-Антиќ]], заедничка: [[Ирена Савицка]] и [[Људмил Спасов]] *1999 - [[Кирил Мицевски]], [[Љубиша Новотни]], заедничка: [[Алекса Поповиќс|Алекса Попов]] и [[Петар Атанасов]]<ref>{{Наведена книга|title=Книга на факти|last=Колектив|first=|publisher=Детска радост|year=1999|isbn=9989-30-516-1|location=Скопје|pages=199}}</ref> *2004 **д-р [[Ванчо Ѓорѓиев]] за трудот „Слобода или Смрт, Македонското револуционерно националноослободително движење во Солунскиот вилает 1893 - 1903“ **д-р [[Бојан Ортаков]] *2009 - заедничка: [[Нинослав Ивановски]] и [[Ристо Гроздановски]], колектив: [[Трајче Стафилов]], [[Роберт Шајн]], [[Златко Панчевски]], [[Блажо Боев]], [[Марина Фронтасјева]] и [[Људмила Стрелкова]]; [[Томе Неновски]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.idividi.com.mk/vesti/makedonija/525567/index.html|title=Награда Гоце Делчев за 2009|last=|first=|date=|work=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=}}</ref> *2010 - [[Владо Матевски]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://time.mk/cluster/3368762bad/akademik-vlado-matevski-dobitnik-na-drzavnata-nagrada-goce-delcev.html|title=награда Гоце Делчев за 2010|last=|first=|date=|work=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=}}{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *2012 - [[Иван Микулчиќ]], [[Марко Китевски]] и [[Тони Јаневски]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.slvesnik.com.mk/Issues/CE4163FE6809CA4EA3F5DF30991B09FA.pdf|title=Одлука за доделување на наградата „Гоце Делчев“ за особено значајни остварувања од интерес за Републиката во областа на науката|last=|first=|date=23 април 2012|work=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=20 март 2021}}</ref> *2013 - колектив: [[Глигор Јовановски]], [[Блажо Боев|Блаже Боев]] и [[Петре Макрески]], колектив: [[Радмил Поленаковиќ]] и 17 соавтори<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://republika.mk/62495|title=Награда Гоце Делчев за 2013|last=|first=|date=|work=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=}}{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *2014 - Колектив: [[Благоја Маркоски]], [[Тодор Чепреганов]], [[Ратомир Грозданоски]] и [[Дејан Николовски]]; заедничка: [[Лилјана Гавриловска]] и [[Владимир Атанасовски (професор)|Владимир Атанасовски]]; колектив: [[Мирјана Кочова]], Гордана Илиева, [[Елена Шокарова Ангеловска]], [[Светлана Кочева]] и [[Виолета Атанасовска]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://makfax.com.mk/makedonija/334921/|title=Награда Гоце Делчев за 2014|last=|first=|date=|work=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=}}{{Мртва_врска|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *2015 - [[Билјана Јолевска-Тунеска]], [[Аслан Хамити]] и колектив: [[Елизабета Бандиловска-Ралповска]], [[Олгица Додевска-Михајловска]], [[Снежана Велковска]], [[Снежана Веновска-Антевска]], [[Елка Јачева-Улчар]], [[Виолета Николовска]], [[Фани Стефановска-Ристеска]], [[Катица Топлиска-Евроска]] и [[Живко Цветановски]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.sobranie.mk/2014-2016-soopstenija-ns_article-dodeluvanje-na-nagradata-goce-delcev.nspx|title=Награда Гоце Делчев за 2015|last=|first=|date=|work=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=}}</ref> *2016<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://novatv.mk/objaveni-dobitnitsite-na-drzhavnata-nagrada-gotse-delchev-za-nauka/|title=Објавени добитниците на државната награда „Гоце Делчев“ за наука|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20190129231101/https://novatv.mk/objaveni-dobitnitsite-na-drzhavnata-nagrada-gotse-delchev-za-nauka/|archive-date=2019-01-29|dead-url=|accessdate=|url-status=dead}}</ref> **д-р [[Јасна Котеска]] за делото „Киркегард за консумеризмот (етичко естетско и религиозно читање)“ **д-р [[Ванчо Спиров]] за „Форензичка ДНК-анализа на забите“ **д-р [[Трајче Стафилов]] и д-р [[Роберт Шајн]] за „Геохемиски атлас на Република Македонија“ *2017<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://sitel.com.mk/dodeluvanje-na-nagradata-goce-delchev|title=Награда Гоце Делчев за 2017|last=|first=|date=|work=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=}}</ref> **[[Славчо Ковилоски]] за трудот „Прилеп и Прилепско во XIX век (културно-историски процеси)“ **[[Енис Рафет Јакупи]] за трудот „Архитектонски конструкции1“ **[[Дончо Донев]] за трудот „Првите 15 македонски доајени на Медицинскиот факултет“ *2018 - не е доделена. *2019 - не е доделена. *2020 - не е доделена<ref>{{нмс| title=https://sdk.mk/index.php/makedonija/za-pandemijata-barame-spas-vo-naukata-a-drzhavnata-nagrada-za-nauchnitsi-gotse-delchev-ne-se-dodeli-ni-godinava-reagira-akademik-vlado-kambovski/| url=https://sdk.mk/index.php/makedonija/za-pandemijata-barame-spas-vo-naukata-a-drzhavnata-nagrada-za-nauchnitsi-gotse-delchev-ne-se-dodeli-ni-godinava-reagira-akademik-vlado-kambovski/| work= | publisher=СДК | date=4.05.2020 | accessdate=15 јануари 2023}}</ref> *2021<ref>{{нмс| title=ОДЛУКА ЗА ДОДЕЛУВАЊЕ НА НАГРАДАТА "ГОЦЕ ДЕЛЧЕВ" ЗА 2021 ГОДИНА, ЗА ОСОБЕНО ЗНАЧАЈНИ ОСТВАРУВАЊА ОД ИНТЕРЕС ЗА РЕПУБЛИКА СЕВЕРНА МАКЕДОНИЈА ВО ОБЛАСТА НА НАУКАТА | url=https://dejure.mk/zakon/odluka-za-dodeluvanje-na-nagradata-goce-delchev-za-2021-godina-za-osobeno-znachajni-ostvaruvanja-od-interes-za-republika-severna-makedonija-vo-oblasta| work= | publisher=De Iure | date=6.05.2021 | accessdate=15 јануари 2023}}</ref> **[[Соња Генадиева Ставриќ]] со група автори за „Интерна медицина“ и **[[Катица Ќулавкова]] за „Сите лица на речта: беседи“ *2022 - [[Мишо Докмановиќ]]<ref>{{нмс| title=Проф. д-р Мишо Докмановиќ е добитник на државната награда „Гоце Делчев“ | url=https://www.fakulteti.mk/news/04052022/prof-d-r-misho-dokmanovikj-e-dobitnik-na-drzhavnata-nagrada-goce-delchev | work= | publisher=fakulteti.mk | date=4.05.2022 | accessdate=15 јануари 2023}}</ref> Докмановиќ е добитник на наградата за делото „Сами на своето – кратка историја на македонската независност (1990 – 1993)“. *2023<ref>{{нмс| title=ДОДЕЛУВАЊЕ НА ДРЖАВНАТА НАГРАДА „ГОЦЕ ДЕЛЧЕВ“ | url=https://www.sobranie.mk/ns-newsarticle-dodeluvane-na-drzavnata-nagrada-goce-delcev-2023.nspx | work= | publisher=sobranie.mk | date=4.05.2023 | accessdate=10 ноември 2023}}</ref> **проф. д-р [[Трифче Сандев]] и д-р [[Александар Иомин]] за делото „Специјални функции на фракционо сметање: Апликации на дифузија и случајно пребарување“; **проф. д-р [[Нано Ружин]] за делото „Балкански иконографии“; **д-р [[Александар Василевски]] за делото „Поствизантиски претстави на Страшниот суд од Република Северна Македонија - идејна основа, ликовни извори и иконографска анализа“ *2024<ref>{{нмс| title=ДОДЕЛУВАЊЕ НА ДРЖАВНАТА НАГРАДА „ГОЦЕ ДЕЛЧЕВ“ | url=https://www.sobranie.mk/ns-newsarticle-dodeluvane-na-drzavnata-nagrada-goce-delcev-4524.nspx | date= | accessdate=8 октомври 2026}}</ref> **проф. д-р [[Роберт Хадсон]] и проф. д-р [[Иван Додовски]] за делото „Долга транзиција на Македонија:од независноста до Преспанскиот договор и потоа “; **д-р [[Ана Мартиноска]] и м-р [[Жарко Иванов]] за делото „Тажачки песни од скопскиот земјотрес во 1963г.“(од архивските материјали на Васил Хаџиманов) *2025<ref>{{нмс| title=ДОДЕЛУВАЊЕ НА ДРЖАВНАТА НАГРАДА „ГОЦЕ ДЕЛЧЕВ“ 2025| url=https://www.sobranie.mk/ns-newsarticle-dodeluvane-na-drzavnata-nagrada-goce-delcev-2025.nspx | date= | accessdate=8 октомври 2026}}</ref> **научното дело „Македонски дијалектен атлас“ - од ризницата на картотеката-лексички материјали“ на група автори: проф. д-р [[Веселинка Лаброска]], акад. проф. д-р [[Марјан Марковиќ]], проф. д-р [[Коста Пеев]], проф. д-р [[Васил Дрвошанов]], проф. д-р [[Елена Стоевска-Денчова]], проф. д-р [[Светлана Давкова-Ѓоргиева]], проф. д-р [[Гоце Цветановски]], д-р [[Ангелина Панчевска]], м-р [[Соња Миленковска]], д-р [[Давор Јанкуловски]], д-р [[Македонка Додевска]], д-р [[Дарко Томовски]], м-р [[Ѓорѓе Геновиќ]], проф. д-р [[Аритон Поповски]], проф. д-р [[Маријана Киш]] и проф. д-р [[Убавка Гајдова]]. == Поврзано == * [[Државни награди на Македонија]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Државни награди на Македонија|Гоце]] [[Категорија:Гоце Делчев во културата]] [[Категорија:Награда Гоце Делчев]] 7k200px8fu6ehjv0279ihxki93zdnyl 5642120 5642117 2026-10-08T20:43:13Z P.Nedelkovski 47736 2026 5642120 wikitext text/x-wiki Со '''наградата Гоце Делчев''' се оддава општествено признание за особено значајно остварување во сите области од науката од интерес на Република Македонија. Наградата се доделува за научно остварување објавено во претходната година. Наградата под услови определени со Закон за државните награди (“Службен весник на Република Македонија” бр. 52/2006) се доделува на поединци или на група творци од земјата или од странство. == Конкурирање и доделување == [[Податотека:Доделување на наградата „Гоце Делчев“ во Свечената сала на Собранието на Република Македонија.jpg|мини|Доделување на наградата „Гоце Делчев“ во Свечената сала на Собранието на Република Македонија за 2017 година]] Право на конкурирање имаат дела што се објавени, рецензирани и каталогизирани. За датум на објавувањето се смета датумот што е објавен во каталогизацијата на публикацијата. Поединец или група творци може да биде добитник на награда за остварување во истата област само еднаш. Член од група творци може како поединец да биде добитник на наградата за друго остварување и во истата област. Предлози за доделување на наградата можат да поднесат: [[Македонска академија на науките и уметностите|Македонската академија на науките и уметностите]], универзитетите, научните установи, истражувачко – развојните единици во стопанството, научни и стручни здруженија и граѓани.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mon.gov.mk/index.php/konkursi/993-nagrada-goce-delcev|title=Конкурс за доделување на наградата “Гоце Делчев” во 2016 година|work=www.mon.gov.mk|language=mk-mk|accessdate=2018-10-20}}{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> За првпат, наградата е доделана во 1949 година, а прв добитник бил [[Блаже Конески]]. Вториот добитник на наградата бил [[Драган Ташковски]]. Доделувањето на наградата мирувало до 1978 година, кога била возобновена и оттогаш постојано се доделува на еден, двајца или тројца научни работници (или колектив).<ref>{{Наведена книга|title=Книга на факти|last=Колектив|first=|publisher=Детска радост|year=1999|isbn=99-89-30-516-1|location=Скопје|pages=198-199}}</ref> == Добитници == * 1949 - [[Блаже Конески]] * 1950 - [[Драган Ташковски]], [[Димитар Митрев]] * 1978 - [[Љубен Лапе]] * 1979 - [[Државен архив на Република Македонија|Архив на Македонија]], заедничка: [[Христо Андонов Полјански]] и [[Манол Пандевски]] * 1980 - Наставно-научната студиска група за историја при Филозофскиот факултет во Скопје * 1981 - Групна: [[Славко Димевски]], [[Иван Катарџиев]], [[Стеван Габер]], [[Александар Христов]], [[Владо Картов]], [[Владо Поповски]], [[Љупчо Арнаудовски]] и [[Петар Пепељугоски]] *1982 - [[Димитар Димески]] *1983 - [[Крсте Битовски|Крсте Битоски]] *1984 - [[Александар Матковски]] *1986 - [[Ристо Кирјазовски]], заедничка: [[Стјепан Антољак]] и [[Бранко Панов]] *1987 - [[Иван Катарџиев]] *1988 - [[Коста Пеев]], [[Владимир Картов]], [[Вера Битракова-Грозданова|Вера Битракова]] *1989 - [[Дончо Димовски]], [[Лазар Лазаров]], заедничка: [[Радмила Угринова|Радмила Угринова Скаловска]] и [[Зденка Рибарова]] *1990 - [[Нијази Лиманоски|Нијази Лимановски]] *1991 - [[Блага Алексова]], [[Васил Тоциновски]], [[Ристо Дамјановски]] *1992 - [[Златка Поповска]] *1993 - [[Гане Тодоровски]] *1994 - [[Сотир Голабовски]], заедничка: [[Радмила Кипријанова]] и [[Лилјана Марковска]] *1995 - [[Лилјана Минова-Ѓуркова|Лилјана Минова Ѓуркова]], [[Трајан Гоцевски]], [[Делчо Јовановски]], [[Новица Велјановски]], заедничка: [[Вера Петрова]] и [[Лилјана Илиевска]]<ref>{{Наведена книга|title=Книга на факти|last=Колектив|first=|publisher=Детска радост|year=1999|isbn=9989-30-516-1|location=Скопје|pages=198}}</ref> *1996 - [[Аница Карговска Клисарова]], [[Цветан Грозданов]], [[Данчо Давчев]], колектив: [[Вангелија Десподова]], [[Кита Бицевска]], [[Димитар Пандев]] и [[Љупчо Митревски]] *1997 - [[Илија Васков]], [[Владимир Ортаковски]], [[Ѓорѓи Здравев]] *1998 - [[Вера Стојчевска-Антиќ]], заедничка: [[Ирена Савицка]] и [[Људмил Спасов]] *1999 - [[Кирил Мицевски]], [[Љубиша Новотни]], заедничка: [[Алекса Поповиќс|Алекса Попов]] и [[Петар Атанасов]]<ref>{{Наведена книга|title=Книга на факти|last=Колектив|first=|publisher=Детска радост|year=1999|isbn=9989-30-516-1|location=Скопје|pages=199}}</ref> *2004 **д-р [[Ванчо Ѓорѓиев]] за трудот „Слобода или Смрт, Македонското револуционерно националноослободително движење во Солунскиот вилает 1893 - 1903“ **д-р [[Бојан Ортаков]] *2009 - заедничка: [[Нинослав Ивановски]] и [[Ристо Гроздановски]], колектив: [[Трајче Стафилов]], [[Роберт Шајн]], [[Златко Панчевски]], [[Блажо Боев]], [[Марина Фронтасјева]] и [[Људмила Стрелкова]]; [[Томе Неновски]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.idividi.com.mk/vesti/makedonija/525567/index.html|title=Награда Гоце Делчев за 2009|last=|first=|date=|work=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=}}</ref> *2010 - [[Владо Матевски]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://time.mk/cluster/3368762bad/akademik-vlado-matevski-dobitnik-na-drzavnata-nagrada-goce-delcev.html|title=награда Гоце Делчев за 2010|last=|first=|date=|work=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=}}{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *2012 - [[Иван Микулчиќ]], [[Марко Китевски]] и [[Тони Јаневски]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.slvesnik.com.mk/Issues/CE4163FE6809CA4EA3F5DF30991B09FA.pdf|title=Одлука за доделување на наградата „Гоце Делчев“ за особено значајни остварувања од интерес за Републиката во областа на науката|last=|first=|date=23 април 2012|work=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=20 март 2021}}</ref> *2013 - колектив: [[Глигор Јовановски]], [[Блажо Боев|Блаже Боев]] и [[Петре Макрески]], колектив: [[Радмил Поленаковиќ]] и 17 соавтори<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://republika.mk/62495|title=Награда Гоце Делчев за 2013|last=|first=|date=|work=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=}}{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *2014 - Колектив: [[Благоја Маркоски]], [[Тодор Чепреганов]], [[Ратомир Грозданоски]] и [[Дејан Николовски]]; заедничка: [[Лилјана Гавриловска]] и [[Владимир Атанасовски (професор)|Владимир Атанасовски]]; колектив: [[Мирјана Кочова]], Гордана Илиева, [[Елена Шокарова Ангеловска]], [[Светлана Кочева]] и [[Виолета Атанасовска]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://makfax.com.mk/makedonija/334921/|title=Награда Гоце Делчев за 2014|last=|first=|date=|work=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=}}{{Мртва_врска|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *2015 - [[Билјана Јолевска-Тунеска]], [[Аслан Хамити]] и колектив: [[Елизабета Бандиловска-Ралповска]], [[Олгица Додевска-Михајловска]], [[Снежана Велковска]], [[Снежана Веновска-Антевска]], [[Елка Јачева-Улчар]], [[Виолета Николовска]], [[Фани Стефановска-Ристеска]], [[Катица Топлиска-Евроска]] и [[Живко Цветановски]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.sobranie.mk/2014-2016-soopstenija-ns_article-dodeluvanje-na-nagradata-goce-delcev.nspx|title=Награда Гоце Делчев за 2015|last=|first=|date=|work=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=}}</ref> *2016<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://novatv.mk/objaveni-dobitnitsite-na-drzhavnata-nagrada-gotse-delchev-za-nauka/|title=Објавени добитниците на државната награда „Гоце Делчев“ за наука|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20190129231101/https://novatv.mk/objaveni-dobitnitsite-na-drzhavnata-nagrada-gotse-delchev-za-nauka/|archive-date=2019-01-29|dead-url=|accessdate=|url-status=dead}}</ref> **д-р [[Јасна Котеска]] за делото „Киркегард за консумеризмот (етичко естетско и религиозно читање)“ **д-р [[Ванчо Спиров]] за „Форензичка ДНК-анализа на забите“ **д-р [[Трајче Стафилов]] и д-р [[Роберт Шајн]] за „Геохемиски атлас на Република Македонија“ *2017<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://sitel.com.mk/dodeluvanje-na-nagradata-goce-delchev|title=Награда Гоце Делчев за 2017|last=|first=|date=|work=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=}}</ref> **[[Славчо Ковилоски]] за трудот „Прилеп и Прилепско во XIX век (културно-историски процеси)“ **[[Енис Рафет Јакупи]] за трудот „Архитектонски конструкции1“ **[[Дончо Донев]] за трудот „Првите 15 македонски доајени на Медицинскиот факултет“ *2018 - не е доделена. *2019 - не е доделена. *2020 - не е доделена<ref>{{нмс| title=https://sdk.mk/index.php/makedonija/za-pandemijata-barame-spas-vo-naukata-a-drzhavnata-nagrada-za-nauchnitsi-gotse-delchev-ne-se-dodeli-ni-godinava-reagira-akademik-vlado-kambovski/| url=https://sdk.mk/index.php/makedonija/za-pandemijata-barame-spas-vo-naukata-a-drzhavnata-nagrada-za-nauchnitsi-gotse-delchev-ne-se-dodeli-ni-godinava-reagira-akademik-vlado-kambovski/| work= | publisher=СДК | date=4.05.2020 | accessdate=15 јануари 2023}}</ref> *2021<ref>{{нмс| title=ОДЛУКА ЗА ДОДЕЛУВАЊЕ НА НАГРАДАТА "ГОЦЕ ДЕЛЧЕВ" ЗА 2021 ГОДИНА, ЗА ОСОБЕНО ЗНАЧАЈНИ ОСТВАРУВАЊА ОД ИНТЕРЕС ЗА РЕПУБЛИКА СЕВЕРНА МАКЕДОНИЈА ВО ОБЛАСТА НА НАУКАТА | url=https://dejure.mk/zakon/odluka-za-dodeluvanje-na-nagradata-goce-delchev-za-2021-godina-za-osobeno-znachajni-ostvaruvanja-od-interes-za-republika-severna-makedonija-vo-oblasta| work= | publisher=De Iure | date=6.05.2021 | accessdate=15 јануари 2023}}</ref> **[[Соња Генадиева Ставриќ]] со група автори за „Интерна медицина“ и **[[Катица Ќулавкова]] за „Сите лица на речта: беседи“ *2022 - [[Мишо Докмановиќ]]<ref>{{нмс| title=Проф. д-р Мишо Докмановиќ е добитник на државната награда „Гоце Делчев“ | url=https://www.fakulteti.mk/news/04052022/prof-d-r-misho-dokmanovikj-e-dobitnik-na-drzhavnata-nagrada-goce-delchev | work= | publisher=fakulteti.mk | date=4.05.2022 | accessdate=15 јануари 2023}}</ref> Докмановиќ е добитник на наградата за делото „Сами на своето – кратка историја на македонската независност (1990 – 1993)“. *2023<ref>{{нмс| title=ДОДЕЛУВАЊЕ НА ДРЖАВНАТА НАГРАДА „ГОЦЕ ДЕЛЧЕВ“ | url=https://www.sobranie.mk/ns-newsarticle-dodeluvane-na-drzavnata-nagrada-goce-delcev-2023.nspx | work= | publisher=sobranie.mk | date=4.05.2023 | accessdate=10 ноември 2023}}</ref> **проф. д-р [[Трифче Сандев]] и д-р [[Александар Иомин]] за делото „Специјални функции на фракционо сметање: Апликации на дифузија и случајно пребарување“; **проф. д-р [[Нано Ружин]] за делото „Балкански иконографии“; **д-р [[Александар Василевски]] за делото „Поствизантиски претстави на Страшниот суд од Република Северна Македонија - идејна основа, ликовни извори и иконографска анализа“ *2024<ref>{{нмс| title=ДОДЕЛУВАЊЕ НА ДРЖАВНАТА НАГРАДА „ГОЦЕ ДЕЛЧЕВ“ | url=https://www.sobranie.mk/ns-newsarticle-dodeluvane-na-drzavnata-nagrada-goce-delcev-4524.nspx | date= | accessdate=8 октомври 2026}}</ref> **проф. д-р [[Роберт Хадсон]] и проф. д-р [[Иван Додовски]] за делото „Долга транзиција на Македонија:од независноста до Преспанскиот договор и потоа “; **д-р [[Ана Мартиноска]] и м-р [[Жарко Иванов]] за делото „Тажачки песни од скопскиот земјотрес во 1963г.“(од архивските материјали на Васил Хаџиманов) *2025<ref>{{нмс| title=ДОДЕЛУВАЊЕ НА ДРЖАВНАТА НАГРАДА „ГОЦЕ ДЕЛЧЕВ“ 2025| url=https://www.sobranie.mk/ns-newsarticle-dodeluvane-na-drzavnata-nagrada-goce-delcev-2025.nspx | date= | accessdate=8 октомври 2026}}</ref> **научното дело „Македонски дијалектен атлас“ - од ризницата на картотеката-лексички материјали“ на група автори: проф. д-р [[Веселинка Лаброска]], акад. проф. д-р [[Марјан Марковиќ]], проф. д-р [[Коста Пеев]], проф. д-р [[Васил Дрвошанов]], проф. д-р [[Елена Стоевска-Денчова]], проф. д-р [[Светлана Давкова-Ѓоргиева]], проф. д-р [[Гоце Цветановски]], д-р [[Ангелина Панчевска]], м-р [[Соња Миленковска]], д-р [[Давор Јанкуловски]], д-р [[Македонка Додевска]], д-р [[Дарко Томовски]], м-р [[Ѓорѓе Геновиќ]], проф. д-р [[Аритон Поповски]], проф. д-р [[Маријана Киш]] и проф. д-р [[Убавка Гајдова]]. *2026<ref>{{нмс| title=ДОДЕЛУВАЊЕ НА ДРЖАВНАТА НАГРАДА „ГОЦЕ ДЕЛЧЕВ“| url=https://www.sobranie.mk/ns-newsarticle-dodeluvane-na-drzavnata-nagrada-goce-delcev-2026.nspxx | date= | accessdate=8 октомври 2026}}</ref> **делото „Континуитетот на Македонскиот јазик I“ (Приказ на лексиката меѓу Слепченскиот патерик, огледало и различна поучителна наставленија) на проф. д-р [[Михајло Марковиќ]] и на проф. д-р [[Соња Новотни]]. == Поврзано == * [[Државни награди на Македонија]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Државни награди на Македонија|Гоце]] [[Категорија:Гоце Делчев во културата]] [[Категорија:Награда Гоце Делчев]] jb6128xve1pz3sllehzq4tcn8s7bwew 0 113628 5642101 4339616 2026-10-08T19:48:19Z Gurther 105215 5642101 wikitext text/x-wiki {{SLBY|year=1199}} Во него се наведени водачите на државите во светот, коишто постоеле во соодветната година. Се споменуваат имињата на оние водачи коишто ги заземале највисоките функции или оние со најголема моќ во државата, без оглед на обликот на државното уредување и видот на функцијата којашто ја извршувале. Како дополнителни информации се наведуваат и животниот век на водачот и временскиот период на извршување на соодветната функција. Списокот е поделен на [[континент]]ите во светот, коишто се подредени по азбучен редослед, а во делот за секој континент, исто така, по азбучен редослед се подредени државите коишто во годината се наоѓале на тој континент. Во случај да се случиле промени на функциите, наведени се имињата на сите лица коишто ја извршување таа функција подредени по хронолошки редослед во текот на годината. == Европа == == Азија == == Африка == == Јужна Америка == == Северна Америка == == Австралија со Океанија == tsqw7n8g8cvk5tps8kflhxd88ctcm4a 0 113632 5642102 4339615 2026-10-08T19:48:38Z Gurther 105215 5642102 wikitext text/x-wiki {{SLBY|year=1198}} Во него се наведени водачите на државите во светот, коишто постоеле во соодветната година. Се споменуваат имињата на оние водачи коишто ги заземале највисоките функции или оние со најголема моќ во државата, без оглед на обликот на државното уредување и видот на функцијата којашто ја извршувале. Како дополнителни информации се наведуваат и животниот век на водачот и временскиот период на извршување на соодветната функција. Списокот е поделен на [[континент]]ите во светот, коишто се подредени по азбучен редослед, а во делот за секој континент, исто така, по азбучен редослед се подредени државите коишто во годината се наоѓале на тој континент. Во случај да се случиле промени на функциите, наведени се имињата на сите лица коишто ја извршување таа функција подредени по хронолошки редослед во текот на годината. == Европа == == Азија == == Африка == == Јужна Америка == == Северна Америка == == Австралија со Океанија == rqdlivuyt8bjptoy5lul09wfdx40076 0 113634 5642103 4341075 2026-10-08T19:48:55Z Gurther 105215 5642103 wikitext text/x-wiki {{SLBY|year=802}} Во него се наведени водачите на државите во светот, коишто постоеле во соодветната година. Се споменуваат имињата на оние водачи коишто ги заземале највисоките функции или оние со најголема моќ во државата, без оглед на обликот на државното уредување и видот на функцијата којашто ја извршувале. Како дополнителни информации се наведуваат и животниот век на водачот и временскиот период на извршување на соодветната функција. Списокот е поделен на [[континент]]ите во светот, коишто се подредени по азбучен редослед, а во делот за секој континент, исто така, по азбучен редослед се подредени државите коишто во годината се наоѓале на тој континент. Во случај да се случиле промени на функциите, наведени се имињата на сите лица коишто ја извршување таа функција подредени по хронолошки редослед во текот на годината. == Европа == == Азија == == Африка == == Јужна Америка == == Северна Америка == == Австралија со Океанија == coaboqcxllo0grcvl5lifgttp81myhc 0 124818 5642260 5538621 2026-10-09T08:25:25Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Погубени за кривоверство]] → [[Категорија:Погубени за ерес]] 5642260 wikitext text/x-wiki {{Infobox philosopher |region = [[Западна филозофија]] |era = [[Ренесансна филозофија]] |image = Stimmer Jan Hus.jpg |caption = [[Дрвопис]] на Јан Хус, {{circa|1587}} |name = Јан Хус |other_names = John Goose, John Huss |birth_date = {{circa|1369}} |birth_place = [[Хусинец]], [[Кралство Бохемија|Бохемија]], [[Света Римска Империја]] |death_date = {{death date and age|df=yes|1415|7|6|1369}} |death_place = [[Констанц]], Света Римска Империја |death_cause=Запален на клада |alma_mater = [[Карлов универзитет]] |school_tradition = [[Хусити]] |main_interests = [[Теологија]] |notable_ideas = }} '''Јан Хус''' — [[Чешка|чешки]] свештеник, филозоф, реформатор, и ректор на [[Карловиот универзитет]] во [[Прага]]. Тој бил познат по неговите [[ерес|еретички]] сфаќања за црквата. Хус многу придонел за развојот на [[протестантството]] со движењето по него наречено [[Хусити]], кое кулминирало еден век подоцна со [[Мартин Лутер]]. Поради своето делување бил осуден на смрт од католичкиот екуменски [[Собор во Констанца]] (денешна Германија) и спален на [[клада]]. Во Прага и денес постои катедралата кајшто служел Јан Хус, а тој се слави како маченик и светец во Чешка. Денот на неговото погубување е државен празник на Чешка. Во негова чест е именувана улицата „Јан Хус“ во населбата [[Трнодол]] во [[Општина Карпош]], [[Скопје]]. == Надворешни врски == [http://%20ISBN%200-300-10313-1 ^ "Luther: man between God and the Devil". Heiko Augustinus Oberman, Eileen Walliser-Schwarzbart (2006). Yale University Press. pp. 54–55;]{{Мртва_врска|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{историја-никулец}} {{commons|Jan Hus}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Хус}} [[Категорија:Хусити]] [[Категорија:Протестантски реформатори]] [[Категорија:Чешки верски водачи]] [[Категорија:Протестантски маченици од 15 век]] [[Категорија:Чеси од 14 век]] [[Категорија:Чеси од 15 век]] [[Категорија:Протестанти од 14 век]] [[Категорија:Протестанти од 15 век]] [[Категорија:Теолози од 14 век]] [[Категорија:Теолози од 15 век]] [[Категорија:Чешки теолози]] [[Категорија:Англикански светци]] [[Категорија:Погубени за ерес]] [[Категорија:Писатели на латински јазик]] [[Категорија:Апсолвенти на Карловиот универзитет]] ei9f7dnaz2690sufj3qfqi3g3867vpf 0 155180 5642078 5566444 2026-10-08T19:09:53Z Лилитка11 137083 5642078 wikitext text/x-wiki :''Ова е статија за наградата што ја доделува [[Општина Охрид]], за истоимената награда на [[Фондација Рамковски|фондацијата Рамковски]] видете [[Живко Чинго (награда на Фондација Рамковски)|тука]]'' '''„Живко Чинго“''' е награда од [[литература]]та која се доделува за најдобрар расказ.<ref>[http://www.ohridmagazin.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=319:2009-07-10-17-04-24&catid=25:2009-04-26-20-08-14&Itemid=72 ''КОНКУРС ЗА НАЈДОБАР РАСКАЗ ВО ЧЕСТ НА ЧИНГО '']{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Наградата го носи името на големиот македонски писател [[Живко Чинго]] и се доделува секоја година во август на денот на неговиот роденден ([[13 август]]). Наградата ја доделува [[Општина Охрид|општината Охрид]]. Наградата се доделува во паричен износ и се врачува на 13 август, на манифестацијата „[[Денови на Живко Чинго]]“ која се одржува во родното место на Чинго село [[Велгошти]] кај [[Охрид]]. Традиционално добитникот се соопштува 5 дена пред официјалното доделување. Наградата се доделува од [[1988]] година на иницијатива на [[Радио Охрид]]. Сега таа се одржува во организација на општина Охрид.<ref>[http://www.vreme.com.mk/DesktopDefault.aspx?tabindex=1&tabid=0&EditionID=1477&ArticleID=96726 ''„Живко Чинго“ за Лазов'']{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Добитници == * Јована Матевска Атанасова - „Пура во Осака“ (2021) <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://bibliotekaohrid.mk/2021/08/10/2405/|title=„Пура во Осака“ од Јована Матевска Атанасова најдобар расказ на конкурсот „Живко Чинго“|date=2021-08-10|work=Библиотека Охрид|language=en-US|accessdate=2021-08-29|archive-date=2021-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210829140525/http://bibliotekaohrid.mk/2021/08/10/2405/|url-status=dead}}</ref> *Јована Матевска Атанасова - „Гладоморје“ (2020) <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ohrid.gov.mk/%D1%98%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B0-%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%B5-%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D1%82-%D0%BD/|title=ЈОВАНА МАТЕВСКА АТАНАСОВА Е АВТОРОТ НА НАГРАДЕНИОТ РАСКАЗ НА КОНКУРСОТ ВО ЧЕСТ НА „ЖИВКО ЧИНГО“ - Ohrid.gov.mk|language=mk-MK|accessdate=2020-08-07|archive-date=2021-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210202135647/https://ohrid.gov.mk/%D1%98%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B0-%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%B5-%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D1%82-%D0%BD/|url-status=dead}}</ref> * [[Драгана Лукан Николоски]] - „Пад на системот или Како балканските народи сфатија дека Бог можеби и не постои“ (2019)<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ohrid.gov.mk/%d0%b4%d1%80%d0%b0%d0%b3%d0%b0%d0%bd%d0%b0-%d0%bb%d1%83%d0%ba%d0%b0%d0%bd-%d0%bd%d0%b8%d0%ba%d0%be%d0%bb%d0%be%d1%81%d0%ba%d0%b8-%d0%b5-%d0%b0%d0%b2%d1%82%d0%be%d1%80%d0%be%d1%82-%d0%bd%d0%b0-%d0%bd/|title=ДРАГАНА ЛУКАН НИКОЛОСКИ Е АВТОРОТ НА НАГРАДЕНИОТ РАСКАЗ НА КОНКУРСОТ ЗА НАЈДОБАР РАСКАЗ ВО ЧЕСТ НА „ЖИВКО ЧИНГО“ - Ohrid.gov.mk|language=mk-MK|accessdate=2020-07-09|archive-date=2022-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20220811001829/https://ohrid.gov.mk/%d0%b4%d1%80%d0%b0%d0%b3%d0%b0%d0%bd%d0%b0-%d0%bb%d1%83%d0%ba%d0%b0%d0%bd-%d0%bd%d0%b8%d0%ba%d0%be%d0%bb%d0%be%d1%81%d0%ba%d0%b8-%d0%b5-%d0%b0%d0%b2%d1%82%d0%be%d1%80%d0%be%d1%82-%d0%bd%d0%b0-%d0%bd/|url-status=dead}}</ref> * [[Блаже Миневски]] - „Потфрлување на топката“ (2018)<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.novamakedonija.com.mk/zivot/kultura/%d0%b1%d0%bb%d0%b0%d0%b6%d0%b5-%d0%bc%d0%b8%d0%bd%d0%b5%d0%b2%d1%81%d0%ba%d0%b8-%d0%b5-%d0%b0%d0%b2%d1%82%d0%be%d1%80-%d0%bd%d0%b0-%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d0%b4%d0%b5%d0%bd%d0%b8%d0%be%d1%82/|title=Блаже Миневски е автор на наградениот расказ „Потфрлување на топката“|last=НМ|date=2018-08-10|work=Нова Македонија|language=mk-MK|accessdate=2020-07-09}}</ref> * [[Блаже Миневски]] - „Во рогот на волот“ (2017)<ref>[http://novamakedonija.com.mk/NewsDetail?title=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8-%D0%B5-%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80-%D0%BD%D0%B0-%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BE%D1%82-%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B7-%D0%92%D0%BE-%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D1%82-%D0%BD%D0%B0-%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%82-&id=2d677b67-502a-45b1-991a-65f323a1051e Миневски е автор на наградениот расказ „Во рогот на волот“]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[Емилија Карафилоска]] - „Т.чка на агонија“ (2016)<ref>[http://tvm.mk/vesti/ohrid/24126-prv-raskaz-od-emilija-karafiloska-i-prva-nagrada-na-konkursot-zhivko-chingo ПРВ РАСКАЗ ОД ЕМИЛИЈА КАРАФИЛОСКА И ПРВА НАГРАДА НА КОНКУРСОТ ЖИВКО ЧИНГО]</ref> * Димитар Димоски - „Мојата куќа во крс' џамија“ (2015)<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://a1on.mk/culture/dimitar-dimoski-e-godinashen-laureat-na-nagradata-zhivko-chingo-za-najdobar-raskaz/|title=Димитар Димоски е годинашен лауреат на наградата „Живко Чинго“ за најдобар расказ|date=2015-08-11|work=А1он|language=en-US|accessdate=2020-07-09|archive-date=2023-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230123105738/https://a1on.mk/culture/dimitar-dimoski-e-godinashen-laureat-na-nagradata-zhivko-chingo-za-najdobar-raskaz/|url-status=dead}}</ref> * Верче Крафилоска - „Коси од розова волница“ (2014)<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ohridnews.com/verche-karafiloska-e-avtor-na-nagradeniot-raskaz-kosi-od-rozeva-volnitsa/|title=Верче Карафилоска е автор на наградениот расказ „Коси од розова волница“|date=2014-08-06|work=OhridNews|language=en-US|accessdate=2020-07-09}}</ref> * Петре Димовски - „Трансакција“ (2013)<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ohridnews.com/petre-dimovski-e-avtorot-na-prvonagradeniot-raskaz-transaktsija/|title=Петре Димовски е авторот на првонаградениот расказ „Трансакција“|date=2013-08-12|work=OhridNews|language=en-US|accessdate=2020-07-09}}</ref> * Сузана Ѓорѓиевска - „Богу верен, в брани силен“(2012)<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.slobodnaevropa.mk/a/24675525.html|title=Сузана Ѓорѓиевска добитник на наградата „Живко Чинго“|work=Радио Слободна Европа|language=mk|accessdate=2020-07-09}}</ref> *Сузана Ѓорѓиевска - „Влегување во Песната“ (2011) *[[Димитар Пандев]] - „Тагата, ах тагата“ (2010)<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ohridnews.com/dimitar-pandev-e-avtorot-na-raskazot-dobitnik-na-nagradata-zhivko-chingo/|title=Димитар Пандев е авторот на расказот- добитник на наградата „Живко Чинго“|date=2010-08-10|work=OhridNews|language=en-US|accessdate=2020-07-09}}</ref> * Блаже Миневски - „Слово горко, слово жалосно“ (2009)<ref>[http://www.ohridlive.com/index.php?option=com_content&task=view&id=4182&Itemid=84 Расказот „Слово горко, слово жалосно“ добитник на наградата Живко Чинго]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[Александар Лазов]], „Будење“ (2008)<ref>[http://www.idividi.com.mk/vesti/makedonija/460968/ ''Наградата „Живко Чинго“ за расказот „Будење“'']</ref> * [[Смиле Наумоски]] - „Пред црковните порти“ (2007)<ref>[http://ohridnews.com/index.php?mod=1&kat=4&id=1937 Сеќавање во чест на големиот охридски писател Живко Чинго!]</ref> == Наводи == {{reflist}} [[Категорија:Македонски општински награди]] [[Категорија:Култура на Охрид]] [[Категорија:Живко Чинго]] hw2ajknu760sdxc56rj6ir33wzvghkl 0 155323 5642266 5429552 2026-10-09T08:31:41Z Gurther 105215 5642266 wikitext text/x-wiki {{Светско наследство | WHS = [[Плоштад на катедралата, Пиза]] | Image =Податотека:Leaning tower of pisa 2.jpg | State Party = {{ИТА}} | Type = Мешан | Criteria = (i)(ii)(iv)(vi) | ID = 395bis | Region = [[Листа на светско наследство во Европа|Европа и Северна Америка]] | Year = 1987 | Session = 11^то | Extension = 2007 | Link = http://whc.unesco.org/en/list/395 }} '''Кривата кула во Пиза''' ({{langx|it|Torre pendente di Pisa}}), или едноставно '''Кулата во Пиза''' — [[канбанарија]] или самостојна кула со ѕвона на катедралата на италијанскиот град [[Пиза]]. Изградена е на [[Плоштадот на катедралата]] (''Piazza del Duomo''), во склоп на комплексот кој вклучува и катедрала, крстилница и гробишта. Иако било планирано да стои вертикално, поради лошите темели и слабата почва, кулата се накривила до размери што морала да биде санирана за да не падне. Со својата светски прочуена накривеност, кулата привлекува стотици илјади туристи годишно.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.endex.com/gf/buildings/ltpisa/ltpinfo.htm |title=Информации од мрежната страница на Кулата |accessdate=2009-08-09 |archive-date=2005-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051126134200/http://www.endex.com/gf/buildings/ltpisa/ltpinfo.htm |url-status=dead }}</ref> == Податоци за кулата == Кулата е започната во [[1173]], а завршена дури во [[1372]] година, па поради тоа содржи градежни стилови и декорации од различни периоди. Висока е 56,7 метри од повисоката страна, и 55,86 метри од пониската. Sидовите се дебели 4,09 метри во основата и 2,48 метри на врвот. Во основата, надворешниот пречник на Кулата е 15,48 м, а внатрешниот 7,37 м. Вкупната маса на кулата се проценува на 14.500 тони. Кулата има 296 или 294 скали, бидејќи на седмиот кат има две скали помалку на едната страна. На врвот се сместени седум ѕвона според тоновите од музичката скала, од кои најтешкото тежи 3.620 кг. Во 1987, Кулата, како дел од ''Плоштадот на катедралата во Пиза'', заедно со соседната катедрала, гробишта и крстилница, е прогласена за светско наследство на [[УНЕСКО]]. == Санација на кулата == До 1964, поради слабите темели и мекото земјиште, кулата се накривила до 5,5 степени кон југозапад од нормалата.<ref>{{наведени вести|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/793432.stm |title=EUROPE &#124; Saving the Leaning Tower |publisher=BBC News |date= |accessdate=2009-05-09}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.archidose.org/Jul00/071000.html |title=Tower of Pisa |publisher=Archidose.org |date=2001-06-17 |accessdate=2009-05-09 |archive-date=2009-06-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090626231030/http://www.archidose.org/Jul00/071000.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/333926/Leaning-Tower-of-Pisa |title=Leaning Tower of Pisa (tower, Pisa, Italy) - Britannica Online Encyclopedia |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=2009-05-09}}</ref> Во 1964., италијанската влада побарала помош за да се спречи паѓањето на Кулата. Истовремено, побарала и да се задржи накривеноста, затоа што тоа било значајно за развојот на туризмот во Пиза. <ref>{{наведени вести | url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B0DE5DE153EF932A35752C1A961948260 | publisher=The New York Times | title=Securing the Lean In Tower of Pisa |date=1 ноември 1987 }}</ref> На исправањето на Кулата работел меѓународен тим од инженери, математичари и историчари. Било откриено дека накривувањето се должи на помеките темели на пониската страна. Имало повеќе идеи, меѓу кои и да се потпре со 800 тони оловни тегови од спротивната страна за да се спречи накривувањето.<ref name="time-2001">{{наведени вести | url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1000167-1,00.html | publisher=TIME Magazine | title=Tipping the Balance | date=25 јуни 2001 | access-date=2009-08-09 | archive-date=2012-11-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121107123011/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1000167-1,00.html | url-status=dead }}</ref> Реставрацијата започнала во 1990, после детални студии и планови. Било решено да се ископаат 38 м³ земја под повисоката страна на кулата, со што таа би се подисправила и би се сопрело накривувањето. По ископувањето на земјата, Кулата се исправила за 45 см, со што се вратила на позицијата од 1838 година. По цела декада реконструктивни и стабилизациски зафати, кулата била повторно отворена за посетители на 15 декември 2001. година, и прогласена за стабилна за барем уште следните 300 години.<ref name="time-2001" /> По реставрациите во 1990 и 2001 Кулата е „вратена“ на 3,9 степени.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.scienze.tv/node/3952 |title=E la Torre di Pisa non oscilla più |publisher=Scienze.TV |date=2008-05-28 |accessdate=2009-05-09 |archive-date=2012-05-24 |archive-url=https://archive.today/20120524211621/http://www.scienze.tv/node/3952 |url-status=dead }}</ref> Со оглед на висината, ова значи дека врвот на кулата отстапува од нормалата за 3,97 метри.<ref>tan(3,97 степени) * (55,86 m + 56,70 m)/2 = 3,9 m</ref> Во мај 2008, по ископувањето на уште 70 тони земја, инженерите прогласиле дека накривувањето на Кулата е запрено за првпат во нејзината историја, и дека ќе биде стабилна во следните 200 години.<ref>{{наведени вести|last=Duff |first=Mark |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7423957.stm |title=Europe &#124; Pisa's leaning tower 'stabilised' |publisher=BBC News |date=2008-05-28 |accessdate=2009-05-05}}</ref> == Галерија == <center> <gallery> Image:Leaning tower door.JPG|Влезот во кулата Image:Plaque galileo.jpg|Плоча во сеќавање на обидите на [[Галилео Галилеј]] Image:Leaning tower loggiati.jpg|Надворешен балкон Image:Leaning tower staircase 6th floor.jpg|Внатрешни скалила помеѓу 6. и 7. кат Image:Leaning tower staircase 7th floor.JPG|Внатрешни скалила помеѓу 7. и 8. кат Image:Leaning tower staircase 8th floor.JPG|Поглед од врвот Image:Leaning tower bell assunta.JPG|Едно од ѕвоната (''Assunta'') Image:Pisa Leaning Tower bell San Ranieri.jpg|Едно од ѕвоната (''Pasquareccia'') </gallery> </center> == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Commons|Torre di Pisa|Кулата во Пиза}} * [http://www.endex.com/gf/buildings/ltpisa/ltpisa.html Мрежно место на Кулата во Пиза] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090427112712/http://www.endex.com/gf/buildings/ltpisa/ltpisa.html |date=2009-04-27 }} * [http://www.opapisa.it/en/home.html Official Website] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100920031558/http://www.opapisa.it/en/home.html |date=2010-09-20 }} {{coord|43|43|23|N|10|23|47|E|type:landmark_region:IT-PI|display=inline,title}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Романска архитектура во Италија]] [[Категорија:Кули во Италија]] [[Категорија:Светско наследство во Италија]] [[Категорија:Згради и градби во Пиза]] [[Категорија:Архитектура од 14 век]] 3r1hytm33b62bsohgr5x05a9sxhfyxl 14 166694 5642231 4333202 2026-10-09T08:22:25Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Кривоверство]] → [[Категорија:Ереси]] 5642231 wikitext text/x-wiki {{Катпов}} {{рв|Heresy in Christianity}} [[Категорија:Ереси|Христијанство]] [[Категорија:Христијански спорови]] [[Категорија:Христијанско поведение и искуство]] [[Категорија:Христијански учења и доктрини]] mgf2i35f5kmo9cosdlo933ovycx3jiw 5642234 5642231 2026-10-09T08:23:02Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Категорија:Кривоверство во христијанството]] на [[Категорија:Ереси во христијанството]] без да остави пренасочување: (преку [[ВП:КМ|КМ]]) 5642231 wikitext text/x-wiki {{Катпов}} {{рв|Heresy in Christianity}} [[Категорија:Ереси|Христијанство]] [[Категорија:Христијански спорови]] [[Категорија:Христијанско поведение и искуство]] [[Категорија:Христијански учења и доктрини]] mgf2i35f5kmo9cosdlo933ovycx3jiw 14 166695 5642226 4333204 2026-10-09T08:22:07Z Bjankuloski06 332 5642226 wikitext text/x-wiki {{Катпов|Ерес}} {{Ризница-врска|Heresy}} [[Категорија:Верски спорови]] [[Категорија:Верски учења и доктрини]] [[Категорија:Верско право]] 6atf6m2xgmpev63c9m9jmoji4x9l0y8 5642227 5642226 2026-10-09T08:22:15Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Категорија:Кривоверство]] на [[Категорија:Ереси]] без да остави пренасочување: (преку [[ВП:КМ|КМ]]) 5642226 wikitext text/x-wiki {{Катпов|Ерес}} {{Ризница-врска|Heresy}} [[Категорија:Верски спорови]] [[Категорија:Верски учења и доктрини]] [[Категорија:Верско право]] 6atf6m2xgmpev63c9m9jmoji4x9l0y8 0 174909 5642083 5549367 2026-10-08T19:23:30Z Лилитка11 137083 5642083 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Јордан Витанов | image = Јордан Витанов (2022).jpg | birth_name = | birth_date ={{роден на и возраст|df=yes|1958|1|13}} | birth_place =[[Титов Велес]], [[НР Македонија]], [[ФНРЈ]] | death_date = | death_place = | nationality = [[Македонија|Македонец]] | known = по улогата во: <br>[[Погрешно време (телевизиска серија)|Погрешно време]]<br> [[Јас сум од Титов Велес (филм)|Јас сум од Титов Велес]]<br>[[Проколнати]]<br>[[На Балканот не се пие чај]]<br>[[Македонски народни приказни]]<br>[[Последниот Македонец]] | occupation = [[глумец]]<br>[[режисер]] | children = Ненад Витанов | years_active = 1976 - сѐ уште }} '''Јордан Витанов''' ([[Велес]], {{роден на|13|јануари|1958}}) — [[Македонија|македонски]] [[театар]]ски и [[филм]]ски [[глумец]] и [[режисер]]. == Животопис == Витанов е роден на [[13 јануари]] [[1958]] година во тогашен [[Титов Велес]]<ref name="Енциклопедија">{{наведена книга|title=Македонска енциклопедија|last=Стефановски|first=Ристо|publisher=МАНУ|year=2009|isbn=978-608-203-023-4|editor=Блаже Ристовски|volume=1|location=Скопје|pages=}}</ref>. Живее и работи во Велес, а по родителите води потекло од велешките села [[Грнчиште]] каде особено ја помогнал обновата на селската црква<ref>Според кажување на мештани. Забележали Марио Шаревски, Тони Ристовски, Ѕвонко Петровски на 8 декември 2015</ref> и [[Горно Чичево]]. Дипломирал на отсекот за глумечка игра на [[Факултет за драмски уметности - Скопје|Факултетот за драмски уметности]] во [[Скопје]] во [[1986]] година. Од [[1987]] година, тој е член на [[НТ „Јордан Хаџиконстантинов Џинот“|Народниот театар „Јордан Хаџи Константинов Џинот“]] во [[Велес]]<ref name="Енциклопедија" />, каде во два мандата ([[1999]]-[[2002]] и од [[2006]]-[[2017]]) бил и директор на истиот<ref>{{наведени вести|url=http://www.vecer.com.mk/?ItemID=81C8CE54E604A44E970C0BA5E9D0B8A1|title=Јордан Витанов - нов директор|last=|first=|date=20 декември 2006|work=|accessdate=23 ноември 2009|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=Вечер}}{{Мртва_врска|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Покрај во театарот, остварил улоги и во повеќе играни филмови и телевизиски серии. Од многуте забележителни остварувања посебно треба да бидат истакнати улогите на Содо Арамијата во претставата „''Крчма на патот за Јевропа''“ од [[Жанина Мирчевска]], во режија на [[Коле Ангеловски]]. За оваа улога Јордан Витанов ја добил наградата за најдобра машка улога на Театарскиот фестивал „Војдан Чернодрински“ во [[Прилеп]]. Добитник е на награда за најдобра машка улога на Меѓународниот театарски фестивал „Боспорски Агони“ во [[Керч]], [[Украина]], за улогата на ликот Филоктет во истоимената претстава, во режија на [[Мето Јовановски]]. Јордан Витанов е добитник и на Деветоноемвриска награда на [[Општина Велес]]. Покрај на матичната сцена, остварувал и повеќе ангажмани во други театарски куќи низ државата<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.teatarveles.mk/teatarveles/strani/JordanVitanov.html |title=архивски примерок |accessdate=2011-08-12 |archive-date=2011-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111104190452/http://teatarveles.mk/teatarveles/strani/JordanVitanov.html |url-status=dead }}</ref>. == Театрографија == Улоги во Театар „Јордан Хаџи Константинов-Џинот“ - Велес:<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://teatarveles.mk/teatarveles/strani/JordanVitanov.html|title=Teatar Veles - Jordan Vitanov|work=teatarveles.mk|accessdate=2026-03-01}}{{Мртва_врска|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * „Свадба“ - Коле - автор: Васил Иљоски, режија: Благој Анчевски, 1976 * „Медеја“ - Стражарот - автор: Робинсон Џеферс, режија: Владимир Гравчев, Ристо Мајсторов, 1977 * „Цар Тројан“ - Генерал II - автор: Милош Тасиќ, Радивое Живковиќ, режија: Александар Ѓеоргиев, 1981 * „Расколникот од Хетиим/Џинот“ - Третиот маж - автор: Георги Сталев, режија: Ристо Мајсторов, 1983 * „Слуга на двајца господари“ - Флориндо - автор: Карло Голдони, режија: Александар Ѓеоргиев, Благој Анчевски, 1983 * „Гроф Миливој“ - Столе - автор: Ристо Крле, режија: Младен Крстевски, 1983 * „Кукавичино јајце“ - Главниот доктор - автор: Љупчо Силјановски, режија: Ѓорѓи Бисерков, 1984 * „Сомнително лице“ - Милисав - автор: Бранислав Нушиќ, режија: Петре Прличко, 1984 * „Крал Иби“ - Бугрелав - автор: Алфред Жари, режија: Стојан Стојаноски, 1986 * „Дон Жуан“ - Дон Алонзо - автор: Жан Батист Поклен Молиер, режија: Коле Ангеловски, 1987 * „Хамлет од Долно Дивјаци“ - Јоце - автор: Иво Брешан, режија: Душан Наумовски, 1987 * „Смртта на Тарелкин“ - Максим Кузмич Варавин - автор: Александар Васиљевич Сухово-Кобилин, режија: Стојан Стојаноски, 1988 * „Болница на крајот од умот“ - автор: Иван Карадак, Љупчо Силјановски, режија: Димитар Станкоски, 1988 * „Последниот балкански вампир“ - Курта - автор: Дејан Дуковски, режија: Димитар Станкоски, 1989 * „На сечило“ - Корен - автор: Бранко Варошлија, режија: Душан Наумовски, 1989 * „Кристално срце“ - Докторот - автор: Лев Устинов, режија: Благој Андреев, 1989 * „Пречистување“ - Софијан - автор: Сашко Насев, режија: Златко Славенски, 1990 * „Царскиот паж“ - Церемонијал мајсторот - автор: Јосип Палада, режија: Александар Ѓеоргиев, 1990 * „Брачни понуди“ - Смирнов - автор: Антон Павлович Чехов, режија: Младен Крстевски, Јордан Витанов, 1991 * „Крчма на патот за Јевропа“ - Содо Арамијата - автор: Жанина Мирчевска, режија: Коле Ангеловски, 1991 * „Шамокло и Августина“ - Клок - автор: Мирослав Настасиевиќ, режија: Александар Ѓеоргиев, 1991 * „Нажалена фамилија“ - Трифун - автор: Бранислав Нушиќ, режија: Димитар Станкоски, 1991 * „Утешение грешним“ - Коте, Бојко - автор: Огнен Неделковски, Југослав Петровски, режија: Димитар Станкоски, 1992 * „Електра“ - Орест - автор: Еврипид, режија: Стојан Стојаноски, 1992 * „Џинот и седумте џуџиња“ - Огледалото, Селјако, Хор - автор: Дејан Дуковски, режија: Александар Поповски, 1992 * „Време за сонување“ - автор: Војдан Чернодрински, Антон Панов, Ристо Крле, Горан Стефановски, режија: Златко Славенски, 1993 * „Одам на лов“ - Дишотел - автор: Жорж Фејдо, режија: Димитар Станкоски, 1993 * „Антигона“ - Креонт - автор: Софокле, режија: Стојан Стојаноски, 1993 * „Грешните се утешија“ - Коте, Бојко - автор: Огнен Неделковски, Југослав Петровски, режија: Димитар Станкоски, 1993 * „Заспаниот Дедо Мраз“ - Волшебникот - автор: Југослав Петровски, режија: Стојан Стојаноски, 1993 * „Змејовите заминуваат“ - Сурла - автор: Југослав Петровски, режија: Виолета Џолева, 1994 * „Ревизор“ - Антон Антонович - автор: Николај Васиљевич Гогољ, режија: Димитар Станкоски, 1994 * „Хекуба“ - Одисеј - автор: Еврипид, режија: Стојан Стојаноски, 1994 * „Килиба“ - Вампирџијата - автор: Југослав Петровски, режија: Виолета Џолева, 1994 * „Новогодишна ловечка сказна“ - Ловецот - режија: Јордан Витанов, 1994 * „Арлекин - слуга на двајца господари“ - Флориндо - автор: Карло Голдони, режија: Коле Ангеловски, 1995 * „Прикованиот Прометеј“ - Прометеј - автор: Есхил, режија: Виолета Џолева, 1995 * „Полицајци“ - Затвореникот, Аѓутантот - автор: Славомир Мрожек, режија: Љубиша Георгиевски, 1995 * „Новогодишна сказна за волкот и трите прасиња“ - Маско - режија: Јордан Витанов, 1995 * „Сиво со призвук на олово“ - Мр. Дринк - автор: Владимир Предиќ, режија: Јордан Витанов, 1996 * „Фортинбрас е пијан“ - Стенборг - автор: Јиржи Гловацки, режија: Коле Ангеловски, 1996 * „Ифигенеја во Авлида“ - Ахил - автор: Еврипид, режија: Љубиша Георгиевски, 1996 * „Царче жарче“ - Четвртиот готвач, второто дете - автор: Велко Неделковски, режија: Слободанка Чичевска, 1996 * „Адвокатот Патлен“ - Тибо - режија: Димитар Станкоски, 1996 * „Соната во A-mol“ - Ангелот - автор: Југослав Петровски, режија: Димитар Станкоски, 1997 * „Бакхи“ - Гласникот - автор: Еврипид, режија: Стојан Стојаноски, 1997 * „Четириесет маченици“ - Фетисов - автор: Христо Бојчев, режија: Димитар Станкоски, 1997 * „Натпревар за мразонаследникот на Дедо Мраз“ - Боцкало - автор: Афродита Кирјаковска, режија: Слободанка Чичевска, 1997 * „Љубовна вртелешка“ - Војникот, Грофот - автор: Артур Шницлер, режија: Љупчо Ѓоргиевски, 1998 * „Сердарот“ - Првиот гега - автор: Григор Прличев, режија: Димитар Станкоски, 1998 * „Маја и крадците“ - Крадецот Спиро - автор: Слободанка Чичевска, режија: Слободанка Чичевска, 1998 * „Плутос“ - Блепсидем - автор: Аристофан, режија: Петрос Панамас, 1999 * „Кате Карате“ - Докторот - автор: Слободанка Чичевска, режија: Слободанка Чичевска, 1999 * „Комедија А“ - Фурбо - автор: Базилио Локатели, режија: Александар Илиев, 2000 * „Елешник“ - Стефан (стариот) - автор: Југослав Петровски, режија: Димитар Станкоски, 2000 * „Ојдип Тиранин“ - Ојдип - автор: Софокле, режија: Стојан Стојаноски, 2000 * „Царската ќерка Мразулка“ - Дедо Мраз - автор: Лазар Коларовски, режија: Младен Крстевски, 2000 * „Бајка за мртвата царска ќерка“ - Максим - автор: Николај Владимирович Кољада, режија: Љупчо Ѓоргиевски, 2001 * „Филоктет“ - Филоктет - автор: Хајнер Милер, режија: Мето Јовановски, 2001 * „Лисистрата“ - Водачот на хорот мажи - автор: Аристофан, режија: Љупчо Ѓоргиевски, 2002 * „Провинциски плејбој“ - Пандолфо - автор: Душан Јовановиќ, режија: Владимир Талески, 2002 * „Сонот на смешниот човек“ - Беркли - автор: Фјодор Михајлович Достоевски, режија: Александар Ивановски, 2002 * „Облаци“ - Кривиот збор - автор: Аристофан, режија: Хакоб Газанчјан, 2003 * „Будење“ - Кузман - автор: Трајче Кацаров, режија: Владимир Талески, 2003 * „Ѕвонарот на Богородичната црква во Париз“ - Фебус - автор: Виктор Иго, режија: Благојче Божиновски, 2004 * „Четвртата сестра“ - Јуриј - автор: Јануш Гловацки, режија: Александар Ивановски, 2004 * „Жени во Народното собрание“ - Хремо - автор: Аристофан, режија: Петрос Панамас, 2005 * „Вообразен болен“ - Арган - автор: Жан Батист Поклен Молиер, режија: Благојче Божиновски, 2005 * „Хамлестија“ - Хамлет, Орест - автор: Вилијам Шекспир, Софокле, режија: Александар Ивановски, 2005 * „Сомнително лице“ - Алекса Жуњиќ - автор: Бранислав Нушиќ, режија: Стојан Стојаноски, 2005 * „Дон Жуан“ - Таткото - автор: Жан Батист Поклен Молиер, режија: Деан Дамјановски, 2006 * „Галилео“ - Галилео - автор: Мауро Пасери, режија: Роландо Макрини, 2006 * „Проклетство на изгладнетата класа“ - Вестон - автор: Сем Шепард, режија: Никола Ристов, 2007 * „Да се заборави Херострат!“ - Тисаферн - автор: Григориј Горин, режија: Зоја Бузалковска, 2007 * „X - Хамлет“ - Клаудиј - автор: Вилијам Шекспир, режија: Васил Зафирчев, 2007 * „Птици“ - Прометеј - автор: Аристофан, режија: Стојан Стојаноски, 2008 * „Мушичка“ - Менато - автор: Анџело Беолко Руцанте, режија: Никола Ристов, 2009 * „Генерална проба за самоубиство“ - Капетанот, Бизнисменот, Психијатарот - автор: Душан Ковачевиќ, режија: Стојан Стојаноски, 2010 * „Треперење“ - Антон Павлович Чехов - автор: [[Драгана Лукан Николоски]], режија: Нина Николиќ, 2011 * „Онегин“ - Зарецки - автор: Александар Сергеевич Пушкин, режија: Звездана Ангеловска, 2011 * „Бетија“ - Менато - автор: Анџело Беолко Руцанте, режија: Никола Ристов, 2012 * „Шашардисани времиња“ - Страхил - автор: Благоја Ристески Платнар, режија: Стојан Стојаноски, 2012 * „Ноќите во бел сатен“ - Благој - автор: Братислав Димитров, режија: Ненад Витанов, 2012 * „Крал Лир“ - Лир - автор: Вилијам Шекспир, режија: Звездана Ангеловска, 2014 * „Тартиф“ - Оргон - автор: Жан Батист Поклен Молиер, режија: Никола Ристов, 2014 * „Приказни од шестиот кат“ - Судијата - автор: Драги Михајловски, режија: Деан Дамјановски, 2015 * „Ана Комнена“ - Алексеј Комнен - автор: Сашо Димоски, режија: Ненад Витанов, 2017 * „Свадбата“ - Свилен - автор: Ален Бол, режија: Софија Ристевска Петрушева, 2019 * „Слуга на двајца господари“ - Џовани - автор: Карло Голдони, режија: Ненад Витанов, 2019 * „Татко“ - Андре - автор: Флоријан Зелер, режија: Ненад Витанов, 2022 * „Лепа Ангелина“ - Езакиј - автор: Благоја Ристески Платнар, режија: Љупчо Ѓоргиевски, 2023 * „Едвард Втори“ - Кент - автор: Кристофер Марлоу, режија: Андриј Жолдак, 2023 * „Вечера за глупаци“ - Ашамбо - автор: Франсис Вебер, режија: Ненад Витанов, 2024 * „Рацин“ - Куршумот - автор: Коста Солев Рацин, режија: Дејан Пројковски, 2024 * „Галеб“ - Евгениј Алексеевич Дорн - автор: Антон Павлович Чехов, режија: Александар Ивановски, 2025 * „Поштарска бајка“ - Дедо Мраз - автор: Карел Чапек, режија: Александар Ивановски, 2025 * „Тестостерон" - Столе - автор: Анджеј Сарамонович, режија: Синиша Евтимов, 2026 Улоги во други театри: * „Добриот доктор“ - Чехов - автор: Нил Сајмон, режија: Елена Баева, 2004, Народен театар Штип * „Глоговиот џбун“ - Мето - автор: Братислав Димитров, режија: Стојан Стојаноски, 2009, Народен театар Штип * „Балканот не е мртов“ - Спасе - автор: Дејан Дуковски, режија: Стојан Стојаноски, 2010, Народен театар Штип * „Адвокатот Патлен“ - Тибо - режија: Ненад Витанов, 2010, Народен театар Штип * „Магбет“ - Макдаф - автор: Вилијам Шекспир, режија: Стојан Стојаноски, Народен театар Куманово * „Лазаревото писмо“ - Арсе - автор: Живко Чинго, режија: Љубиша Георгиевски, Народен театар Куманово * „Суд“ - Дрен - автор: Коле Чашуле, режија: Владимир Талески, Народен театар Куманово * „Интрига и љубов“ - Градоначалникот - автор: Фридрих Шилер, режија: Љупчо Ѓоргиевски, 2017, Народен театар Куманово * „Феничанки“ - Гласникот - автор: Еврипид, режија: Стојан Стојаноски, 2009, Народен театар Струмица * „Карамазови“ - автор: Душан Јовановиќ, режија: Паоло Маџели, 1984, Драмски театар Скопје * „Р“ - Александар Петражицки - автор: Јордан Плевнеш, режија: Љубиша Георгиевски, 1984, Драмски театар Скопје * „Раскрилување“ - Духот на Рацин - режија: Тихомир Стојановски, Поетски театар „Скрб и утеха“ Скопје * „Т'га за лебедот“ - Арнаутинот - автор: Григор Прличев, Тихомир Стојановски, режија: Владо Денчов, Поетски театар „Скрб и утеха“ Скопје * „Дрвеница“ - Бајан - автор: Владимир Мајаковски, режија: Владо Денчов, Поетски театар „Скрб и утеха“ Скопје * „Ќелавата П“ - Господин Смит - автор: Ежен Јонеско, режија: Владо Денчов, Поетски театар „Скрб и утеха“ Скопје * „Сердарот, засекогаш љубов“ - Скомрахот - автор: Тихомир Стојановски, Поетски театар „Скрб и утеха“ Скопје * „Чернодрински експрес“ - Кондуктерот - автор: Тихомир Стојановски, режија: Јордан Витанов, Поетски театар „Скрб и утеха“ Скопје, 2008 * „Венко“ - Ченто - автор: Благоја Ристески Платнар, режија: Благоја Ристески Платнар, независна театарска трупа, 2000 Театарски режии: * „Шуаби ап“ - автор: Жанина Мирчевска, 1989, Театар „Јордан Хаџи Константинов-Џинот“ - Велес * „Брачни понуди“ - автор: Антон Павлович Чехов, 1991, Театар „Јордан Хаџи Константинов-Џинот“ - Велес * „Новогодишна ловечка сказна“ - 1994, Театар „Јордан Хаџи Константинов-Џинот“ - Велес * „Лонг плеј“ - автор: Горан Стефановски, 1995, Театар „Јордан Хаџи Константинов-Џинот“ - Велес * „Новогодишна сказна за волкот и трите прасиња“ - 1995, Театар „Јордан Хаџи Константинов-Џинот“ - Велес * „Сиво со призвук на олово“ - автор: Владимир Предиќ, 1996, Театар „Јордан Хаџи Константинов-Џинот“ - Велес * „Смрзнатиот пингвин“ - автор: Слободанка Чичевска, 1996, Театар „Јордан Хаџи Константинов-Џинот“ - Велес * „Полковникот“ - автор: Габриел Гарсија Маркес, 2004, Театар „Јордан Хаџи Константинов-Џинот“ - Велес * „Железно пиле“ - автор: Благоја Ристески Платнар, 2006, Театар „Јордан Хаџи Константинов-Џинот“ - Велес * „Чернодрински експрес“ - автор: Тихомир Стојановски, Поетски театар „Скрб и утеха“ Скопје, 2008 * „Богбахусово преображение“ - автор: Окрајски, Театар Кавадарци * „Хамлет од Долна Бошава“ - автор: Иво Брешан, Театар Кавадарци, 2011 * „Пасивно пушење“ - автор: Небојша Ромчевиќ, Театар Кавадарци, 2018 * „Епископ Словенски Климент“ - автор: Томе Арсовски (радиодрама) * „Арсениј“ - автор: Благоја Ристески Платнар (радиодрама) * „Мајка“ - автор: Флоријан Зелер, 2025, Театар „Јордан Хаџи Константинов-Џинот“ - Велес * „Тестостерон" - автор: Анджеј Сарамонович, Театар Кавадарци, 2026 == Филмографија == {| border=1 cellspacing=0 cellpadding=3 | '''Година''' | '''Филм''' | '''Улога''' |- | 1986 || [[Среќна нова '49]] ТВ-филм || |- | 1989 || [[Кога меракот пее]] ТВ-серија || |- | 1991 || [[Македонија може (телевизиска серија)|Македонија може]] ТВ-серија || |- | 1993 || [[Еурека]] ТВ-серија || |- | 1994 || [[Пред дождот (филм)|Пред дождот]] ТВ-филм || Полицаец |- | 1994 || [[Проколнати]] ТВ-филм || Војвода |- | 1995 || [[Заборавени]] ТВ-филм || Калуѓерот |- | 1998 || [[На Балканот не се пие чај]] ТВ-филм || |- | 2000 || [[Погрешно време (телевизиска серија)|Погрешно време]] ТВ-серија || Блаже |- | 2001 || [[Прашина (филм)|Прашина]] ТВ-филм || |- | 2003 || [[Последниот фалцер]] ТВ-филм || Абдула |- | 2004 || [[Големата вода (филм)|Големата вода]] ТВ-филм || Војник |- | 2005 || [[Крчма на патот кон Европа]] ТВ-филм || |- | 2006 || [[Мост (филм)|Мост]] ТВ-филм || Огнен |- | 2007 || [[Јас сум од Титов Велес]] ТВ-филм || |- | 2007 || [[Елегија за тебе (филм)|Елегија за тебе]] ТВ-филм || Бане |- | 2007 || [[Цимери]] ТВ-серија || |- | 2010-2013 || [[Македонски народни приказни (телевизиска серија)|Македонски народни приказни]] ТВ-серија || |- | 2013-2014 || [[Тврдокорни (телевизиска серија)|Тврдокорни]] ТВ-серија || Јанаки |- | 2014 || [[До балчак]] ТВ-филм || Трговец |- | 2014-2015 || [[Македонски народни приказни]] ТВ-серија || |- | 2015 || [[Последниот Македонец]] ТВ-филм || Вангел |- | 2018 || [[Ругање со Христос]] ТВ-филм || Генерал |- | 2022 || [[Куќен притвор]] ТВ-серија || Војник 1 |- | 2022-2023 || [[Бистра вода (серија)|Бистра вода]] ТВ-серија || Академикот |- | 2023-2025 || [[Македонски стари приказни]] ТВ-серија || |- | 2025 || [[Утре наутро (филм)|Утре наутро]] ТВ-филм || Тренерот |- | 2026 || [[Утре наутро (серија)|Утре наутро]] ТВ-серија || Тренерот |} == Награди и признанија == * Награда за најдобра машка улога на Театарскиот фестивал „Војдан Чернодрински“ во [[Прилеп]] за улогата на ликот Содо арамијата во претставата „''Крчма на патот за Европа''“, 1992 * Добитник на наградата за најдобра машка улога на Меѓународниот театарски фестивал „Боспорски Агони“ во [[Керч]] [[Украина]], 2002 * Награда за најдобра главна машка улога на ИФАД „Стоби“, за улогата на Тисаферн во претставата „Да се заборави Херострат!“, 2007 * Награда за главна машка улога за улогата на ликот Благој во претставата „''Ноќите во Бел Сатен''“ на Театарскиот фестивал „Војдан Чернодрински“, 2013 * Награда „9 Ноември“ на [[Општина Велес]], 2002 * Награда за животно дело „Гемиџии“, 2016 * [[Награда „Петре Прличко“|Награда за животно дело „Петре Прличко“ (]]2023) * Награда за животно дело „Војдан Чернодрински“ (2024) == Наводи == {{Наводи }} == Надворешни врски == * {{IMDb name|0899947}} {{рв|Jordan Vitanov}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Витанов, Јордан}} [[Категорија:Глумци од Велес]] [[Категорија:Македонски театарски глумци]] [[Категорија:Македонски филмски глумци]] [[Категорија:Југословенски глумци]] [[Категорија:Апсолвенти на Факултетот за драмски уметности - Скопје]] [[Категорија:Луѓе со потекло од Грнчиште]] [[Категорија:Луѓе со потекло од Горно Чичево]] 6ecne25jagww9rsptfuyvshtoplgxlw 0 194131 5642105 5484563 2026-10-08T20:04:07Z Brobbz 79427 /* Држави домаќини */ 5642105 wikitext text/x-wiki {{Програма | име = Детски избор за песна на Евровизија | боја1 = #FFFFFF | боја2 = #007FFF | лого = | pixels = 150 | земја = [[Податотека:Flag of Europe.svg|20px]] [[Европа]] | Прва година на ТВ = 2003-денес | жанр = [[Музика]] | изданија = 23 | времетраење = 2 часа и 30 минути | творец = Бјерн Ерихсен | продукција = [[Европски радиодифузен сојуз|ЕБУ]] | презентер = [[Список на презентери на Детскиот избор за песна на Евровизија|Види ја листата]] | режисер = различни | оригинален пренос = од земјата домаќин }} '''Детски избор за песна на Евровизија''' или скратено '''Детска Евровизија''' — музичко натпреварување наменето за деца. Се одржува од [[2003]] година, а натпреварувачите мора да бидат на возраст од 9 до 14 години. Основана е со цел да им се даде можност на младите пејачи пред нивните евентуални настапи на [[Евровизија]]. Натпреварувањето е организирано од страна на [[Европски радиодифузен сојуз|ЕБУ]]. ==Потекло и историја== Потеклото на натпреварувањето датира од 2000 година, кога [[ДР|Данското радио]] одржало натпревар за избор на песна за данските деца таа година и следната година.<ref name="IMDBMGP2000">{{Наведена мрежна страница|publisher=IMDb|date=1 May 2000 |url= http://www.imdb.com/title/tt0388806/ |title= IMDB: Børne1'erens melodi grand prix 2000 |accessdate=3 May 2008}}</ref><ref name="IMDBMGP2001">{{Наведена мрежна страница|publisher=IMDb|date=1 May 2001 |url= http://www.imdb.com/title/tt0330108/ |title= IMDB: de unges melodi grand prix 2001 |accessdate=3 May 2008}}</ref> Идејата била продолжена на [[Скандинавија|Скандинавскиот]] фестивал во 2002 година, познат под името [[МГП Нордик]], каде учествувале натпреварувачи од [[Данска]], [[Норвешка]] и [[Шведска]].<ref name="IMDBMGP2002">{{Наведена мрежна страница|publisher=IMDb|date=1 December 2002 |url= http://www.imdb.com/title/tt0893597/ |title= IMDB: MGP Nordic 2002 |accessdate=3 May 2008}}</ref><ref name="esconnet1">{{Наведена мрежна страница|publisher=''esconnet.dk''|date=27 April 2002|url=http://www.esconnet.dk/joomla/index.php?option=com_content&task=category&sectionid=30&id=440&Itemid=429|title=MGP Nordic 2002|language=da|accessdate=3 May 2008|archive-date=2007-10-25|archive-url=https://archive.today/20071025152934/http://www.esconnet.dk/joomla/index.php?option=com_content&task=category&sectionid=30&id=440&Itemid=429|url-status=dead}}</ref> Тоа го инспирирало [[Европски радиодифузен сојуз|ЕБУ]] да ја земе идејата за Евровизија која вклучува деца и отвориле конкурс за сите радиодифузерски членки на ЕБУ што го прави пан-европски настан. Работниот наслов на програмата бил "Евровизија за децата" (Eurovision Song Contest for Children).<ref name="press2003">{{Наведена мрежна страница|publisher=European Broadcasting Union|date=22 November 2002|url=http://www.ebu.ch/en/union/news/archives/2002/press_song_contest_kids.php|title=First EBU press release on JESC 2003|accessdate=3 May 2008|archive-date=2006-09-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20060905112912/http://www.ebu.ch/en/union/news/archives/2002/press_song_contest_kids.php|url-status=dead}}</ref> Веднаш потоа, Данска побарала да биде домаќин на првото издание поради нивното искуство на организирање свои натпревари и МГП Нордик. По успешното организирање на првиот натпревар, вториот се соочуваал со неколку проблеми со локацијата. Настанот првично требало да биде организиран од страна на [[Велика Британија|британскиот]] радиодифузер [[ITV (ТВ канал)|ITV]] во [[Манчестер]].<ref name="manhost">{{Наведена мрежна страница|publisher=European Broadcasting Union|date=16 November 2003|url=http://www.ebu.ch/en/union/news/archives/2003/tcm_6-7909.php|title=Confirmation of Manchester as original host|accessdate=2 July 2008|archive-date=2011-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20110515091221/http://www.ebu.ch/en/union/news/archives/2003/tcm_6-7909.php|url-status=dead}}</ref> Меѓутоа подоцна поради финансиски причини, британците се повлекле од организацијата на настанот.<ref name="manpullout">{{Наведена мрежна страница|publisher=''ESC Today''|date=13 May 2004 |url= http://www.esctoday.com/news/read/2733?PHPSESSID=4920b153ed2831e625f167057b628e3d |title= 'Junior contest not to take place in Manchester' |accessdate=3 May 2008}}</ref> Се верува дека за донесената одлука важен бил уште еден фактор, падот на рејтингот на публика. Подоцна, ЕБУ им понудиле на хрватскиот радиодифузер [[Хрватска радиотелевизија|ХРТ]], кој победил на натпреварот во 2003, да биде организатор на настанот во [[Загреб]];<ref name="crohost">{{Наведена мрежна страница|publisher=''ESC Today''|date=1 June 2004 |url= http://www.esctoday.com/news/read/2838 |title= 'Junior 2004 in Croatia' |accessdate=3 May 2008}}</ref> и покрај тоа што подоцна се покажа дека ХРТ "заборавиле" да резервираат место во кое натпревар би се одржал.<ref name="norhost">{{Наведена мрежна страница|publisher=''ESC Today''|date=17 June 2004 |url= http://www.esctoday.com/news/read/2873 |title= 'Junior contest moves to Norway' |accessdate=3 May 2008}}</ref> Конечно, на пет месеци пред почетокот на настанот, [[Норвешка|норвешкиот]] радиодифузер [[НРК]] поднесол барање да биде домаќин на натпреварувањето во [[Лилехамер]].<ref name="norhost"/> == Досегашни учесници == {{Главна|Список на учесници на Детскиот избор за песна на Евровизија}} [[File:Junior Eurovision Participants.svg|thumb|upright=1.6|Le partecipazioni dal 2003 a oggi:<p style="margin:0px;font-size:100%;text-align:left">{{Легенда|#22b14c|Учествувале барем еднаш}}</p> {{Легенда|#ffc20e|Никогаш не учествувале, иако имале можност тоа да го направат}}{{Легенда|#00ff00|Држави кој учествувале во склоп на некоја друга држава, но не и како суверинитет}} {{Легенда|#d40000|Држави кој се пријавиле, а подоцна се откажале}} ]] {| class=wikitable |- !Година !Држави дебитанти |- |[[Детски избор за песна на Евровизија 2003|2003]] |{{знамеикона|BLR}} '''[[Белорусија]]''' {{знамеикона|BEL}} '''[[Белгија]]''' {{знамеикона|CRO}} '''[[Хрватска]]''' {{знамеикона|CYP}} '''[[Кипар]]''' {{знамеикона|DEN}} '''[[Данска]]''' {{знамеикона|GRE}} '''[[Грција]]'''<br />{{знамеикона|LAT}} '''[[Латвија]]''' {{знамеикона|MKD}} '''[[Република Македонија|Македонија]]''' {{знамеикона|MLT}} '''[[Малта]]''' {{знамеикона|NOR}} '''[[Норвешка]] '''<br />{{знамеикона|NLD}} '''[[Холандија]]''' {{знамеикона|POL}} '''[[Полска]]''' {{знамеикона|GBR}} '''[[Велика Британија]]''' {{знамеикона|ROU}} '''[[Романија]]'''<br />{{знамеикона|ESP}} '''[[Шпанија]]''' {{знамеикона|SWE}} '''[[Шведска]]''' |- |[[Детски избор за песна на Евровизија 2004|2004]] |{{знамеикона|FRA}} '''[[Франција]]''' {{знамеикона|SUI}} '''[[Швајцарија]]''' |- |[[Детски избор за песна на Евровизија 2005|2005]] |{{знамеикона|RUS}} '''[[Русија]]''' {{знамеикона|SCG}} '''[[Србија и Црна Гора]]''' |- |[[Детски избор за песна на Евровизија 2006|2006]] |{{знамеикона|PRT}} '''[[Португалија]]''' {{знамеикона|SRB}} '''[[Србија]]''' {{знамеикона|UKR}} '''[[Украина]]''' |- |[[Детски избор за песна на Евровизија 2007|2007]] |{{знамеикона|ARM}} '''[[Ерменија]]''' {{знамеикона|BGR}} '''[[Бугарија]]''' {{знамеикона|GEO}} '''[[Грузија]]''' {{знамеикона|LTU}} '''[[Литванија]]''' |- |[[Детски избор за песна на Евровизија 2010|2010]] |{{знамеикона|MDA}} '''[[Молдавија]]''' |- |[[Детски избор за песна на Евровизија 2012|2012]] |{{знамеикона|ALB}} '''[[Албанија]]''' {{знамеикона|AZE}} '''[[Азербејџан]]''' {{знамеикона|ISR}} '''[[Израел]]''' |- |[[Детски избор за песна на Евровизија 2013|2013]] |{{знамеикона|SMR}} '''[[Сан Марино]]''' |- |[[Детски избор за песна на Евровизија 2014|2014]] |{{знамеикона|ITA}} '''[[Италија]]''' {{знамеикона|MNE}} '''[[Црна Гора]]''' {{знамеикона|SVN}} '''[[Словенија]]''' |- |[[Детски избор за песна на Евровизија 2015|2015]] |{{знамеикона|AUS}} '''[[Австралија]]''' {{знамеикона|IRL}} '''[[Ирска]]''' |- |[[Детска Евровизија 2020|2020]] |{{знамеикона|GER}} '''[[Германија]]''' |- |[[Детска Евровизија 2023|2023]] |{{знамеикона|EST}} '''[[Естонија]]''' |} == Досегашни победници == {{среди}} {| class=wikitable style="font-size: 100%" |- ! Година ! Дата ! Град домаќин ! Учесници ! Победник ! Песна ! Изведувач ! Бодови ! Втор |- ! {{JESCYr|2003}} | 15 ноември | {{знамеикона|DEN}} [[Копенхаген]]<ref name="results03">{{Наведена мрежна страница|publisher=''Oikotimes''|date=|url=http://www2.oikotimes.com/v2/index.php?file=jhistory&id=2|title=Results of the 2003 contest|accessdate=10 June 2009|archive-date=2008-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20081123130108/http://www.oikotimes.com/v2/index.php?file=jhistory&id=2|url-status=dead}}</ref> | 16 | {{JESC|Хрватска}} | "[[Ti si moja prva ljubav]]" | [[Дино Јелушиќ]] | 134 | {{JESC|Шпанија}} |- ! {{JESCYr|2004}} | 20 ноември | {{знамеикона|NOR}} [[Лилехамер]]<ref name="results04">{{Наведена мрежна страница|publisher=''Oikotimes''|date=|url=http://www2.oikotimes.com/v2/index.php?file=jhistory&id=3|title=Results of the 2004 contest|accessdate=10 June 2009|archive-date=2008-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20081123125923/http://www.oikotimes.com/v2/index.php?file=jhistory&id=3|url-status=dead}}</ref> | 18 | {{JESC|Шпанија}} | "[[Antes muerta que sencilla]]" | [[Марија Исабел]] | 171 | {{JESC|Велика Британија}} |- ! {{JESCYr|2005}} | 26 ноември | {{знамеикона|BEL}} [[Хаселт]]<ref name="results05">{{Наведена мрежна страница|publisher=''Oikotimes''|date=29 November 2005|url=http://www2.oikotimes.com/v2/index.php?file=jhistory&id=4|title=Results of the 2005 contest|accessdate=10 June 2009|archive-date=2008-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20081123125903/http://www.oikotimes.com/v2/index.php?file=jhistory&id=4|url-status=dead}}</ref> | 16 | {{JESC|Белорусија}} | "[[My vmeste]]" (Мы вместе) | [[Ксенија Ситник]] | 149 | {{JESC|Шпанија}} |- ! {{JESCYr|2006}} | 2 декември | {{знамеикона|ROU}} [[Букурешт]]<ref name="results06">{{Наведена мрежна страница|publisher=''Oikotimes''|date=|url=http://www2.oikotimes.com/v2/index.php?file=jhistory&id=1|title=Results of the 2006 contest|accessdate=10 June 2009|archive-date=2008-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20081123130235/http://www.oikotimes.com/v2/index.php?file=jhistory&id=1|url-status=dead}}</ref> | 15 | {{JESC|Русија}} | "[[Vesenniy Jazz]]" (Весенний джаз) | [[Сестри Толмачеви]] | 154 | {{JESC|Белорусија}} |- ! {{JESCYr|2007}} | 8 декември | {{знамеикона|NED}} [[Ротердам]]<ref name="results07">{{Наведена мрежна страница|publisher=''Oikotimes''|date=|url=http://www2.oikotimes.com/v2/index.php?file=jhistory&id=5|title=Results of the 2007 contest|accessdate=10 June 2009|archive-date=2008-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20081123125843/http://www.oikotimes.com/v2/index.php?file=jhistory&id=5|url-status=dead}}</ref> | 17 | {{JESC|Белорусија}} | "[[S druz'yami]]" (С друзьями) | [[Алексеј Жигалкович]] | 137 | {{JESC|Ерменија}} |- ! {{JESCYr|2008|j=Junior}} | 22 ноември | {{знамеикона|CYP}} [[Лимасол]]<ref name="08list">{{Наведена мрежна страница|publisher=European Broadcasting Union|date= |url= http://www.junioreurovision.tv/pagBlueontest-details?event=1474 |title= 'Junior Eurovision Song Contest 2008'|accessdate=10 June 2009}}</ref> | 15 | {{JESC|Грузија}} | "[[Bzz..]]" | [[Bzikebi]] | 154 | {{JESC|Украина}} |- ! {{JESCYr|2009}} | 21 ноември | {{знамеикона|UKR}} [[Киев]]<ref name="09countries">{{Наведена мрежна страница|publisher=European Broadcasting Union|date=8 June 2009|url=http://www.junioreurovision.tv/page/blog?id=3053&_t=Exclusive%3A+14+countries+to+be+represented+at+Junior+2009%21|title='Exclusive: 13 countries to be represented at Junior 2009!'|accessdate=10 June 2009|archive-date=2012-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20120306020201/http://www.junioreurovision.tv/page/blog?id=3053&_t=Exclusive%3A+14+countries+to+be+represented+at+Junior+2009%21|url-status=dead}}</ref> | 13 | {{JESC|Холандија}} | "[[Click Clack]]" | [[Ралф Макенбах]] | 121 | {{JESC|Ерменија}}<br/> {{JESC|Русија}}<!-- Russia placed joint 2nd in 2009, please stop changing it back - [http://www.junioreurovision.tv/pagBlueontest-details?event=1483 EBU results showing tied scores] --> |- ! {{JESCYr|2010}} | 20 ноември | {{знамеикона|BLR}} [[Минск]]<ref name="belhwin">{{Наведена мрежна страница|publisher=European Broadcasting Union|date=8 June 2009 |url= http://www.eurovision.tv/page/news?id=3063&_t=Exclusive%3A+Belarus+to+host+Junior+2010|title= 'Exclusive: Belarus to host Junior 2010'|accessdate=8 June 2009}}</ref> | 14 | {{JESC|Ерменија}} | "[[Mama (Vladimir Arzumanyan song)|Mama]]" (Մամա) | [[Владимир Арзуманјан]] | 120 | {{JESC|Русија}} |- ! {{JESCYr|2011}} | 3 декември | {{знамеикона|ARM}} [[Ереван]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=23963&_t=armenia_to_host_junior_eurovision_in_2011|title=Armenia to host Junior Eurovision in 2011|last=Siim|first=Jarmo|date=18 January 2011|publisher=[[European Broadcasting Union]]}}</ref> | 13 | {{JESC|Грузија}} | "[[Candy Music]]" | [[Candy (Georgian band)|CANDY]] | 108 | {{JESC|Холандија}} |- ! {{JESCYr|2012}} | 1 декември | {{знамеикона|NED}} [[Амстердам]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=47663&_t=junior_2012_in_amsterdam_on_december_1|title=Junior 2012 in Amsterdam on December 1|publisher=European Broadcasting Union|date=27 February 2012|accessdate=27 February 2012}}</ref> | 12 | {{JESC|Украина}} | "[[Nebo (Anastasiya Petryk song)|Nebo]]" (Небо) | [[Анастасија Петрик]] | 138 | {{JESC|Грузија}} |- ! {{Escyr|2013|j=Junior}} | 30 ноември | {{знамеикона|UKR}} [[Киев]]<ref name="JESC 2013">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.junioreurovision.tv/page/blog?id=73163|title=Ukraine to host Junior 2013|last=Siim|first=Jarmo|date=7 February 2013|work=EBU}}</ref> | 12 | {{JESC|Малта}} | "[[The Start (song)|The Start]]" | [[Гаја Каучи]] | 130 | {{JESC|Украина}} |- ! {{JESCYr|2014|j=Junior}} | 15 ноември | {{знамеикона|MLT}} [[Марса, Малта|Марса]]<ref name="Malta Host">{{Наведена мрежна страница|last=Fisher|first=Luke James|title=Malta to host Junior Eurovision 2014|url=http://www.junioreurovision.tv/page/blog?id=malta_to_host_junior_eurovision_2014|publisher=[[European Broadcasting Union|JuniorEurovision.tv]]|accessdate=18 December 2013|date=18 December 2013}}</ref> | 16 | {{JESC|Италија}} | "[[Tu primo grande amore]]" | [[Винченцо Кантиело]] | 159 | {{JESC|Бугарија}} |- ! {{Escyr|2015|j=Junior}} | 21 ноември | {{знамеикона|BUL}} [[Софија]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.junioreurovision.tv/page/blog?id=junior_eurovision_2015_21_november_in_sofia_bulgaria|title=Junior Eurovision 2015: 21 November in Sofia, Bulgaria|publisher=[[European Broadcasting Union|JuniorEurovision.tv]]|accessdate=30 March 2015|date=30 March 2015}}</ref> | 17 | {{JESC|Малта}} | "[[Not My Soul]]" | [[Дестини Чукунјере]] | 185 | {{JESC|Ерменија}} |- ! {{JESCYr|2016}} | 20 ноември | {{знамеикона|Malta}} [[Валета]]<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Malta to host the 14th Junior Eurovision Song Contest!|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=300malta_to_host_the_14th_junior_eurovision_song_contest|website=eurovision.tv|publisher=eurovision|accessdate=13 April 2016|date=13 April 2016}}</ref> | 17<!-- Only update with confirmed countries that are sourced. The broadcaster may be speculating. --> | {{JESC|Грузија}} | "[[Mzeo]]" (მზეო) | [[Маријам Мамадашвили]] | 239 | {{JESC|Ерменија}} |- ! {{JESCYr|2017}} | 26 ноември | {{знамеикона|Georgia}} [[Тбилиси]] | 16 | {{JESC|Русија}} | "Wings" | [[Полина Богусевич]] | 188 | {{JESC|Грузија}} |- ! {{JESCYr|2018}} |25 ноември |{{знамеикона|Belarus}}Минск |20 |{{знамеикона|Poland}}[[Полска]] |"Anyone I want to be" | Роксана Венгиел |215 |{{JESC|Франција}} |- ! [[Детска Евровизија 2019|2019]] |24 ноември |{{знамеикона|Poland}}[[Гливице]] |19 |{{знамеикона|Poland}}[[Полска]] |"Superhero" |Вики Габор |278 |{{JESC|Казахстан}} |- ![[Детска Евровизија 2020|2020]] |29 ноември |{{знамеикона|Poland}}[[Варшава]] |12 |{{знамеикона|France}}[[Франција]] |"J’imagine" |Валентина |200 |{{JESC|Казахстан}} |- ![[Детска Евровизија 2021|2021]] |19 декември |{{знамеикона|France}}[[Париз]] |19 |{{JESC|Ерменија}} |"Qami Qami" |Малена |224 |{{знамеикона|Poland}}[[Полска]] |- ![[Детска Евровизија 2022|2022]] |11 декември |{{знамеикона|ARM}} [[Ереван]] |16 |{{знамеикона|France}}[[Франција]] |"Oh Maman!" |Лисандро |203 |{{JESC|Ерменија}} |- ![[Детска Евровизија 2023|2023]] |26 ноември |{{знамеикона|France}}[[Ница]] |16 |{{знамеикона|France}}[[Франција]] |"Cœur" |Зое Клаузура |228 |{{JESC|Шпанија}} |- ![[Детска Евровизија 2024|2024]] |16 ноември |{{знамеикона|Spain}}[[Мадрид]] |17 |{{знамеикона|Georgia}}[[Грузија]] |"To My Mom" |Андрија Путкараѕе |239 |{{JESC|Португалија}} |- ![[Детска Евровизија 2025|2025]] |13 декември | {{знамеикона|Georgia}} [[Тбилиси]] |18 |{{знамеикона|France}}[[Франција]] |"Ce monde" |Лу Делез |248 |{{JESC|Украина}} |} == Држави домаќини == {| class="wikitable" style="font-size:95%" |- style="background:#efefef" |- !Домаќинства !Држави !Град !Место !Година |- |rowspan="3"|3 |rowspan="3"|{{JESC|Малта}} |[[Марса (Малта)|Марса]] |[[Malta Shipbuilding]] |[[Детска Евровизија 2014|2014]] |- |[[Валета]] |[[Средоземен конференциски центар]] |[[Детска Евровизија 2016|2016]] |- |Та' Кали |Центар за саеми и конгреси на Малта |[[Детска Евровизија 2026|2026]] |- |rowspan="12"|2 |rowspan="2"|{{JESC|Холандија}} |[[Ротердам]] |[[Ahoy Rotterdam|Ахој]]<ref>{{Наведена мрежна страница | url=http://www.junioreurovision.tv/page/year-page?event=1479 | title=Junior Eurovision Song Contest 2007 | editor=''[[Европски радиодифузен сојуз|European Broadcasting Union}}</ref> |[[Детска Евровизија 2007|2007]] |- |[[Амстердам]] |[[Хајнекен музичка сала]] |[[Детска Евровизија 2012|2012]] |- |rowspan="2"|{{JESC|Украина}} |rowspan="2"|[[Киев]] |[[Киевска палата на спортот]]<ref>{{Наведена мрежна страница | url=http://www.junioreurovision.tv/page/year-page?event=1483 | title=Junior Eurovision Song Contest 2009 | editor=''[[Европски радиодифузен сојуз | 4=European Broadcasting Union | accessdate=2016-10-09 | archive-date=2012-04-23 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120423065507/http://www.junioreurovision.tv/page/year-page?event=1483 | url-status=dead }}</ref> |[[Детска Евровизија 2009|2009]] |- |[[Палас "Украина"]] |[[Детска Евровизија 2013|2013]] |- |{{JESC|Белорусија}} |[[Минск]] |[[Минск-Арена|Минск Арена]]<ref>{{Наведена мрежна страница | url=http://www.junioreurovision.tv/page/year-page?event=1523 | title=Junior Eurovision Song Contest 2010 | editor=''[[Европски радиодифузен сојуз | 4=European Broadcasting Union | accessdate=2016-10-09 | archive-date=2012-04-23 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120423065407/http://www.junioreurovision.tv/page/year-page?event=1523 | url-status=dead }}</ref> |[[Детска Евровизија 2010|2010]], [[Детска Евровизија 2018|2018]] |- |rowspan="2"|{{JESC|Полска}} |[[Гливице]] |[[Арена Гливице]] |[[Детски избор за песна на Евровизија 2019|2019]] |- |[[Варшава]] |[[Студио 5 во седиштето на ТВП]] |[[Детска Евровизија 2020|2020]] |- |rowspan="1"|{{JESC|Ерменија}} |[[Ереван]] |[[Карен Демирчјан спортски и концертен комплекс]]<ref>{{Наведена мрежна страница | url=http://www.junioreurovision.tv/page/year-page?event=1563 | title=Junior Eurovision Song Contest 2011 | editor=''[[Европски радиодифузен сојуз|European Broadcasting Union}}</ref> |[[Детска Евровизија 2011|2011]], [[Детска Евровизија 2022|2022]] |- |rowspan="2"|{{JESC|Франција}} |[[Париз]] |[[Музичката Сена]] |[[Детска Евровизија 2021|2021]] |- |[[Ница]] |[[Палатата Никеја]] |[[Детска Евровизија 2023|2023]] |- |rowspan="2"|{{JESC|Грузија}} |rowspan="2"|[[Тбилиси]] |Олимпик Палас |[[Детска Евровизија 2017|2017]] |- |Гимнастичка сала Олимпик Сити |[[Детска Евровизија 2025|2025]] |- |rowspan="7"|1 |{{JESC|Данска}} |[[Копенхаген]] |[[Форум Копенхаген]]<ref>{{Наведена мрежна страница | url=http://www.junioreurovision.tv/page/year-page?event=1475 | title=Junior Eurovision Song Contest 2003 | editor=''[[Европски радиодифузен сојуз|European Broadcasting Union}}</ref> |[[Детска Евровизија 2003|2003]] |- |{{JESC|Норвешка}} |[[Лилехамер]] |[[Хаконовата сала]]<ref>{{Наведена мрежна страница | url=http://www.junioreurovision.tv/page/year-page?event=1476 | title=Junior Eurovision Song Contest 2004 | editor=''[[Европски радиодифузен сојуз|European Broadcasting Union}}</ref> |[[Детска Евровизија 2004|2004]] |- |{{JESC|Белгија}} |[[Хаселт]] |[[Етиас Арена]]<ref>{{Наведена мрежна страница | url=http://www.junioreurovision.tv/page/year-page?event=1477 | title=Junior Eurovision Song Contest 2005 | editor=''[[Европски радиодифузен сојуз|European Broadcasting Union}}</ref> |[[Детска Евровизија 2005|2005]] |- |{{JESC|Романија}} |[[Букурешт]] |[[Поливалентна сала (Букурешт)|Поливалентна сала]]<ref>{{Наведена мрежна страница | url=http://www.junioreurovision.tv/page/year-page?event=1478 | title=Junior Eurovision Song Contest 2006 | editor=''[[Европски радиодифузен сојуз | 4=European Broadcasting Union | accessdate=2016-10-09 | archive-date=2013-02-26 | archive-url=https://www.webcitation.org/6Eitp6tRJ?url=http://www.junioreurovision.tv/page/year-page?event=1478 | url-status=dead }}</ref> |[[Детска Евровизија 2006|2006]] |- |{{JESC|Кипар}} |[[Лимасол]] |[[Спирос Кипријану атлетик центар]]<ref>{{Наведена мрежна страница | url=http://www.junioreurovision.tv/page/year-page?event=1474 | title=Junior Eurovision Song Contest 2008 | editor=''[[Европски радиодифузен сојуз|European Broadcasting Union}}</ref> |[[Детска Евровизија 2008|2008]] |- |{{JESC|Бугарија}} |[[Софија]] |[[Арена Армеец]] |[[Детска Евровизија 2015|2015]] |- |{{JESC|Шпанија}} |[[Мадрид]] |[[Каха Махика]] |[[Детска Евровизија 2024|2024]] |} == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Junior Eurovision Song Contest}} * [http://www.junioreurovision.tv/ Официјално мрежно место] * [http://www.ebu.ch/ Мрежното место на ЕБУ] {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Музика |image1=GClef.svg |name2=Телевизија |image2=TV-icon-2.svg }} {{Детски избор за песна на Евровизија}} [[Категорија:Детска Евровизија| ]] 12xcl4vcrml4v3koks1mu8n38qinona 0 451060 5642259 5410039 2026-10-09T08:25:20Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Погубени за кривоверство]] → [[Категорија:Погубени за ерес]] 5642259 wikitext text/x-wiki {{Infobox saint |honorific_prefix = [[Светец|Свети]] |honorific_suffix= Првомаченик |name = Стефан |image = Saint stephen bulgaria icon.gif |caption = Икона на Свети Стефан. XVII век |titles = [[Ѓакон]], [[Архиѓакон]] |birth_date = {{Circa|5 н.е.}} |death_date = 33–36 (возр. 27–31) |death_place = [[Ерусалим]], [[Јудеја]], [[Римска империја]] }} '''Свети Стефан''', наречен '''Првомаченик''' (I век — околу [[36]]) — првиот [[христијанство|христијански]] маченик. == Животопис == Според делата на [[апостоли]]те, тој бил [[Евреи]]н роден во странство, кој живеел во [[Ерусалим]] и кој ѝ се придружил на црквата многу млад. Тој бил еден од седумте ѓакони назначени од апостолите да се грижат за старите жени, вдовиците и сирачињата. Како хеленизиран Евреин жестоко се противел на [[јудаизам|јудаистичкиот]] култ на храмовите. Поради тоа што го искажувал своето противење, бил изведен пред [[Синедрион]]от. Неговото бранење на христијанството толку ги разбеснило неговите сослушувачи што бил осуден на смрт со каменување. Еден од тие кои се согласиле со погубувањето бил Саул од Тарс (наречен [[Свети Павле]] по неговото преобраќање).<ref>''Британика Енциклопедиски Речник''. Топер, МПМ, 2005, Книга 8, стр. 178</ref> ==Свети Стефан како мотив во уметноста и во популарната култура== * „Св. Стефан“ — слика на италијанскиот сликар [[Џото ди Бондоне|Џото]] (меѓу 1330 и 1335 година). * „Проповедта на св. Стефан“ — слика на италијанскиот сликар [[Виторе Карпачо]] од 1514 година. * „Каменувањето на св. Стефан“ — слика на германскиот сликар [[Ханс Балдунг]] од 1522 година. * „Каменувањето на св. Стефан“ — слика на грчкиот сликар [[Михаел Дамаскинос]] (околу 1591 година). * „Мачењето на св. Стефан“ — слика на италијанскиот сликар [[Анибале Карачи]] (околу 1603-1604 година). * „Каменувањето на св. Стефан“ — слика на холандскиот сликар [[Рембрант]] од 1625 година. * „Каменувањето на св. Стефан“ — слика нагрчкиот сликар [[Филотеос Скуфос]] (меѓу 1645 и 1685 година). * „Св. Стефан“ (англиски: ''St. Stephen'') — песна на американската [[Рок-музика|рок]]-група [[Грејтфул дед]] (''Grateful Dead'') од 1969 година.<ref>[https://www.discogs.com/release/1384126-Grateful-Dead-Aoxomoxoa Grateful Dead* – Aoxomoxoa (пристапено на 7.2.2023)]</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Стефан }} [[Категорија:Седумдесет апостоли]] [[Категорија:Починати во 1 век]] [[Категорија:Ранохристијански маченици]] [[Категорија:Личности од Новиот завет]] [[Категорија:Светци од Светата Земја]] [[Категорија:Римокатолички светци од Палестина]] [[Категорија:Еврејско-христијански теми]] [[Категорија:Погребани во црквата „Сан Лоренцо фуори ле Мура“]] [[Категорија:Христијани од 1 век]] [[Категорија:Англикански светци]] [[Категорија:Свети Стефан| ]] [[Категорија:Погубени за ерес]] [[Категорија:Чудотворци]] [[Категорија:Светци од Новиот завет]] [[Категорија:Починати во Ерусалим]] [[Категорија:Архиѓакони]] [[Категорија:Личности од Делата на светите апостоли]] [[Категорија:Христијански светци од 1 век]] ew5ee7hbpkk8ey2g0bqv54xz5rtbr7v 3 734078 5642045 5628291 2026-10-08T15:21:21Z Operator096 122278 /* Избришана статија */ ново заглавие 5642045 wikitext text/x-wiki {{Архиви|[[Разговор со корисник:Ehrlich91/Архива|Архива 2011]] {{,}} [[Разговор со корисник:Ehrlich91/Архива 2|Архива 2012]] {{,}} [[Разговор со корисник:Ehrlich91/Архива 3|Архива 2013]] {{,}} [[Разговор со корисник:Ehrlich91/Архива 4|Архива 2014]] {{,}} [[Разговор со корисник:Ehrlich91/Архива 5|Архива 2015]] {{,}} [[Разговор со корисник:Ehrlich91/Архива 6|Архива 2016]] {{,}} [[Разговор со корисник:Ehrlich91/Архива 7|Архива 2017]] {{,}} [[Разговор со корисник:Ehrlich91/Архива 8|Архива 2018]] {{,}} [[Разговор со корисник:Ehrlich91/Архива 9|Архива 2019]] {{,}} [[Разговор со корисник:Ehrlich91/Архива 10|Архива 2020]] {{,}} [[Разговор со корисник:Ehrlich91/Архива 11|Архива 2021]] {{,}} [[Разговор со корисник:Ehrlich91/Архива 12|Архива 2022]]}} == Маќедонија == Дали знаете дека [[Ѓорѓија Пулевски]] напишал македонска историја наречена [[Славјанско-маќедонска општа историја]]? [[User:Savasampion|Savasampion]] <small>([[User talk:Savasampion|разговор]])</small> 19:38, 9 јануари 2023 (CET) :@[[Корисник:Savasampion|Savasampion]] Не мора употреба на сарказам. Дури и со ова, не ја сфаќам потребата од пренасочување. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 17:35, 10 јануари 2023 (CET) == Наградени сте! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[Податотека:Team Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''Награда за колегијалност''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | Благодарам за разбирање! [[User:Academician.NYAS|Academician.NYAS]] <small>([[User talk:Academician.NYAS|разговор]])</small> 03:40, 19 април 2023 (CEST) |} == Славко Јаневски == Здраво. Зошто сите мои промени на оваа статија беа одбиени? Повеќето од нив беа конструктивни. Нема смисла да има линкови на секој чекор. Само не бев свесен дека Македонија е најчестото име тука. [[User:Василко|Василко]] <small>([[User talk:Василко|разговор]])</small> 17:14, 18 мај 2023 (CEST) :@[[Корисник:Василко|Василко]] Одговорот лежи во зборот „повеќето“. Да, не треба да има врски до годините и тие може да се отстранат, но истовремено ги менуваш и другите работи, за кои нема никаква потреба. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:43, 18 мај 2023 (CEST) :Не сум сменил ништо, освен името. Само ги остранив линковите за годините, месеците и националноста, а ставив и линк таму за неговата етничка припадност. Националност и државјанство се едно исто, затоа не мора да го пишува два пати. Тие промени кои се конструктивни можаат да се вратат. [[User:Василко|Василко]] <small>([[User talk:Василко|разговор]])</small> 23:16, 18 мај 2023 (CEST) ::@[[Корисник:Василко|Василко]] Статијата си е добра и вака и без твоите промени, особено што го имаше променето името Македонија, за кое заедницата на Википедија на македонски јазик има донесено одлука дека ќе продолжи да се користи, без разлика на уставните измени. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:05, 20 мај 2023 (CEST) :::Признав дека не бев свесен за името. Само не знам што ќе му се на статијата толку линкови и дупликати. Овде станува збор за енциклопедиски стандард и стил. Повеќето од корисниците нема да кликнат ни на пола од линковите, бидејќи се за општи работи и прекумерни, затоа треба да има соодветно ниво на линкови. [[User:Василко|Василко]] <small>([[User talk:Василко|разговор]])</small> 23:06, 22 мај 2023 (CEST) ::::@[[Корисник:Василко|Василко]] Направи ги измените за годините и врските до нив повторно. Поздрав --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 21:23, 24 мај 2023 (CEST) == Прашање == Зошто сакаш да ми ја избришеш сликата? https://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81_%D0%90%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%B2 [[User:АлександарЧетник|АлександарЧетник]] <small>([[User talk:АлександарЧетник|разговор]])</small> 16:10, 28 мај 2023 (CEST) :@[[Корисник:АлександарЧетник|АлександарЧетник]] За која фотографија правиме муабет и што сум избришал? Поновата фотографија (твоја, подигната на 18 мај 2023) ја имам ставено во инфокутијата, а на статијата има уредувања со ИП адреса. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 21:24, 29 мај 2023 (CEST) ::Фотографијата од Кривопанечката градска општина е избришана без причина?? Зошто го направи тоа? [[User:АлександарЧетник|АлександарЧетник]] <small>([[User talk:АлександарЧетник|разговор]])</small> 23:21, 29 мај 2023 (CEST) :::https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81_%D0%90%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%B2&oldid=4979023 :::Зошто ја избрша сликата-документот не разбирам? [[User:АлександарЧетник|АлександарЧетник]] <small>([[User talk:АлександарЧетник|разговор]])</small> 23:23, 29 мај 2023 (CEST) ::::Исто сакам да те прашам зошто ми е избришен текстот од оваа страница за кметскиот намесник. https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%94%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0&action=history [[User:АлександарЧетник|АлександарЧетник]] <small>([[User talk:АлександарЧетник|разговор]])</small> 23:39, 29 мај 2023 (CEST) == Наградени сте! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[Податотека:Original Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''Општа награда''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | ЗА ПРИДОНЕС ВО РАЗВОЈОТ НА МАКЕДОНСКАТА ВИКИПЕДИЈА [[User:Academician.NYAS|Academician.NYAS]] <small>([[User talk:Academician.NYAS|разговор]])</small> 20:03, 15 јуни 2023 (CEST) |} == Санкционирање за навреди == Здраво @[[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]] те тагнав на два разговора, но сум сигурен дека си презафатен па за да не ги пропуштиш таговите, ќе ти пишам и овде. 1.Првиот случај е [[Разговор:Тане Николов|Станислав, кого веќе го санксионираше]], му помина казната,а тој се врати и повторно пцуе - молам за подолга и поригорозна санкција овој пат. 2.Вториот случај е [[Разговор со корисник:Gurther|Василко кој го нарекува Ѓубре, уредникот Gurther]], замолувам и овој уредник да биде санкциониран. Благодарам [[User:Forbidden History|Forbidden History]] <small>([[User talk:Forbidden History|разговор]])</small> 10:38, 27 јуни 2023 (CEST) :Слободно санкционарајте ме, но и јас ќе ја информирам Meta Wikimedia за вашето однесување тука и дека не сте заинтересирани да градите енциклопедија. Да не завршите како хрватската википедија, па после ќе видиме што ќе правите. Плус уредникот Gurther исто така ме има нападнато лично повеќе пати, како и други уредници. Да нарекуваш конструктивни уредувања "вандализам" е само по себе личен напад. [[User:Василко|Василко]] <small>([[User talk:Василко|разговор]])</small> 19:08, 27 јуни 2023 (CEST) ::@[[Корисник:Василко|Василко]] имаш порака од мене на твојата страница за разговор, а за твојата суптилна закана за пријава на Мета ќе те пријавам и на огласната табла на администратори @[[Корисник:Forbidden History|Forbidden History]] фала ти, првиот уредник е уште блокиран, нешто си грешка, додека за вториот еве му последна шанса. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:06, 27 јуни 2023 (CEST) :::Ehrlich, не мора да се мачиш. Можеш слободно да ме блокираш (на мое барање). Пријавата на Мета се подготвува и таа ќе ви ја достави stewart, а јас лично ќе те информирам и таму. Очигледно Википедијата има системски проблеми кои не можаат да бидаат разрешени локално, а и недостасува арбитражна комисија. Ви благодарам. [[User:Василко|Василко]] <small>([[User talk:Василко|разговор]])</small> 17:56, 28 јуни 2023 (CEST) :::Благодарам @[[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]], веројатно дека одговорил на пораката, па помислив дека повторно може да уредува. Погрешно сум разбрал, се извинувам. [[User:Forbidden History|Forbidden History]] <small>([[User talk:Forbidden History|разговор]])</small> 08:00, 22 јули 2023 (CEST) == Need your input on a policy impacting gadgets and UserJS == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Dear interface administrator, This is Samuel from the Security team and I hope my message finds you well. There is an [[m:Talk:Third-party resources policy|ongoing discussion]] on a proposed policy governing the use of external resources in gadgets and UserJS. The proposed [[m:Special:MyLanguage/Third-party resources policy|Third-party resources policy]] aims at making the UserJS and Gadgets landscape a bit safer by encouraging best practices around external resources. After an initial non-public conversation with a small number of interface admins and staff, we've launched a much larger, public consultation to get a wider pool of feedback for improving the policy proposal. Based on the ideas received so far, the proposed policy now includes some of the risks related to user scripts and gadgets loading third-party resources, best practices for gadgets and UserJS developers, and exemptions requirements such as code transparency and inspectability. As an interface administrator, your feedback and suggestions are warmly welcome until July 17, 2023 on the [[m:Talk:Third-party resources policy|policy talk page]]. Have a great day!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:Samuel (WMF)|Samuel (WMF)]], on behalf of the Foundation's Security team</bdi> 14:08, 10 јули 2023 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Samuel (WMF)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Samuel_(WMF)/IAdmins_MassMessage_list_2&oldid=25272792 --> == Invitation to Rejoin the [https://mdwiki.org/wiki/WikiProjectMed:Translation_task_force Healthcare Translation Task Force] == [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|right|frameless|125px]] You have been a [https://mdwiki.toolforge.org/prior/index.php?lang=mk medical translators within Wikipedia]. We have recently relaunched our efforts and invite you to [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php join the new process]. Let me know if you have questions. Best [[User:Doc James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] ([[User talk:Doc James|talk]] · [[Special:Contributions/Doc James|contribs]] · [[Special:EmailUser/Doc James|email]]) 12:34, 6 August 2023 (UTC) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Doc James@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_translatiors/mk&oldid=25414915 --> == Статијата „Бугари (Национален термин)“ == Би посакал објаснување зошто статијата беше избришана, ви благодарам [[User:Gurther|Gurther]] <small>([[User talk:Gurther|разговор]])</small> 20:44, 24 август 2023 (CEST) :Само што ти оставив порака на твојата страница за разговор --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:46, 24 август 2023 (CEST) == Медал за учество во хуманитарни или мировни операции == Здраво, која е причината што е одбиена проманата на страницата за Медалот за учество во хуманитарни или мировни операции? Што е спорно!? [[User:PhoenixOr|PhoenixOr]] <small>([[User talk:PhoenixOr|разговор]])</small> 19:17, 3 септември 2023 (CEST) :{{ping|PhoenixOr}} Промената се однесува на целосна измена на статијата, што вообичаено не се прави така, особено ако добро се сеќавам уредувањето беше неумесно изведено и го користише новото уставно име, за кое ние на Википедија имаме донесено одлука во заедницата дека нема да се користи (туку ќе продолжи користењето на името [[Википедија:Македонија|Македонија]]). --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:44, 7 септември 2023 (CEST) ::Секако дека ќе биде промена на целата страница, кога медалот до сега не ни постоеше и сите тие информации и детали не ни постоеја. Затоа, впрочем, и воопшто се менува страницата и во суштина сега се создава. ::Разликите во користењето на името на државата сметам дека не може да се причина за целосно бришење. Првин затоа што јас не можам да ја знам одлуката и праксата на заедницата; а уште поважно - можеше да се коригира само тоа, однапред или отпосле, а не да се поништува измената во целост. Впрочем, како што и беше случај и сега - некој друг после мене направи промена на моите промени само на името на државата. ::Во секој случај, најважно е дека сега страницата е изменета, реална и детална. Тоа, впрочем, е и најважно и поента на нејзиното постоење, нели! [[User:PhoenixOr|PhoenixOr]] <small>([[User talk:PhoenixOr|разговор]])</small> 09:15, 8 септември 2023 (CEST) :::@[[Корисник:PhoenixOr|PhoenixOr]] Надмениов однос воопшто не ме допира. Побара зашто сум го направил тоа, ти одговорив, гледам си ги направил пак измените, некој ти ги прифатил и ја досредил статијата, и тоа е. Статијата постои од 2021 година, не си ја напишал ти (ако веќе одиме со односов), и никој ја немаше избришано, ниту пак јас имав за намера да не постои. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 21:01, 8 септември 2023 (CEST) ::::Навистина не разбирам каде гледаш надмен однос!? Те молам појасни ми што е надмено. :) [[User:PhoenixOr|PhoenixOr]] <small>([[User talk:PhoenixOr|разговор]])</small> 18:26, 10 септември 2023 (CEST) == Васил Априлов == Гледам дека продолжувате да отстранувате уредувања без гледајќи што содржи во текстот, има присутни разни извори што тврдат дека Априлов самиот себеси се гледал како Грцин, дури давал донации кон Грчкото ослободително востание и дури учествувал во востанието во одредено ниво, не разбирам што е проблемот со текстот и како што гледам други администратори не гледат проблем со текстот, освен тебе. Нејќам да почне уредничка војна [[User:Gurther|Gurther]] <small>([[User talk:Gurther|разговор]])</small> 19:20, 9 септември 2023 (CEST) :[[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]], би посакал соработка, бидејќи досега не сум добил прецисен одговор бидејќи во разни англиски извори, дури Бугарски извори тврдат дека човекот имал грчки/хеленофилски идентитет. [[User:Gurther|Gurther]] <small>([[User talk:Gurther|разговор]])</small> 11:41, 15 септември 2023 (CEST) == Суверен Воен Ред на Малта == Пишувам овде бидејќи тамошната разговорна страница беше за бришење. Статијата ја пренасочив назад в [[Малтешки ред]], и направив пренасочување, но не од оваа верзија, која е правописно погрешна, туку исправната (Суверен воен ред на Малта). [[Корисник:Bjankuloski06|Б. Јанкулоски]] <small>([[Разговор со корисник:Bjankuloski06|разговор]])</small> 07:38, 23 ноември 2023 (CET) == Васил Кацаров == Зошто профилот/страницата, за васил е избрисана од вас?, која е прицината " Не е рекламиранје/спам ", има референции, исто така е преведена од Espanol Wiki, дали мозе да се врати страницата и да се поправи, сто е греска сто е потребно да се објасни? [[User:Админ.МК|Админ.МК]] <small>([[User talk:Админ.МК|разговор]])</small> 04:38, 1 декември 2023 (CET) :@[[Корисник:Админ.МК|Админ.МК]] Вториот пат статијата беше нималку преведена, а првиот пат се користеа суперлативи, што за живи личности не се прави, освен за исклучителни ситуации, каде навистина е така. И основно пребарување на интернет покажува дека освен една иста ваква содржина што си ја ставил тука, за Васил Кацаров нема ништо, така што личноста не е релевантна, што спаѓа во критериумот „саморекламирање“. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 18:41, 1 декември 2023 (CET) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2023 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2023 you '''[https://mdwiki.org/wiki/WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2023_(all) were one of the top medical editors in your language]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdWfjVFbDO4ji-_qn2SsAgdCflhcOZychLnr1JUacsPaBr1eA/viewform Consider joining for 2024]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translation of health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [https://mdwiki.org/wiki/User:Doc_James <span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 23:24, 3 февруари 2024 (CET) </div> <!-- Пораката ја испрати Корисник:Doc James@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2023&oldid=26173705 --> == Категорија:Македонски Народни Носии == ако може да ја додадеш страната за [[Носии од Горноџумајско поле|носии од горноџумајско поле]] под шопскиот дел кај категоријата Македонски Народни Носии имам и јас пробано еднаш, но малку згрешено ми идеше, и го избришав на крај. мислам дека вам убаво ќе ви излези (поточно: [[Предлошка:Македонски народни носии]]) [[User:Big ooga booga mf|Big ooga booga mf]] <small>([[User talk:Big ooga booga mf|разговор]])</small> 19:53, 18 април 2024 (CEST) == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Reminder to vote now to select members of the first U4C</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote reminder|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote reminder}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear Wikimedian, You are receiving this message because you previously participated in the UCoC process. This is a reminder that the voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) ends on May 9, 2024. Read the information on the [[Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|voting page on Meta-wiki]] to learn more about voting and voter eligibility. The Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members were invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. On behalf of the UCoC project team,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 00:53, 3 мај 2024 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:RamzyM (WMF)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2024/Previous_voters_list_3&oldid=26721208 --> == Македонски народни носии: предлошка == имам направено повеќе страници околу носии од одредени предели во егејска македонија (кајларско, воденско и мегленско). ако може да ги внесиш во предлошката кај „јужномакедонски носии“. фала многу :) исто така јас сега ја составувам таа за пазарскиот крај :D [[User:Big ooga booga mf|Big ooga booga mf]] <small>([[User talk:Big ooga booga mf|разговор]])</small> 00:47, 19 мај 2024 (CEST) :ја составив од пазарско (се откажив барајки за машката моментално, сигурно ќе се најди в'иднина :) [[User:Big ooga booga mf|Big ooga booga mf]] <small>([[User talk:Big ooga booga mf|разговор]])</small> 15:33, 19 мај 2024 (CEST) ::@[[Корисник:Big ooga booga mf|Big ooga booga mf]] {{готово}} --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 21:25, 20 мај 2024 (CEST) == Hi! == Hi Ehrlich91, I sent an e-mail to you. Did you receive it? :) [[User:İmmortalance|İmmortalance]] <small>([[User talk:İmmortalance|разговор]])</small> 20:59, 20 јуни 2024 (CEST) == Thank you == Hello! Thank you for deleting files also on Commons. I have some problems getting {{tl|СегаРизница}} to work as planned. It seems the template does not add files to a category but there are more files tagged according to [[Специјална:ШтоВодиОвде/Предлошка:СегаРизница]]. Files copied from other wikis is a bit of a challenge in the project I have with license migration and getting rid of disclaimers in GFDL ([[Википедија:Барања_за_одобрување_на_бот#Bot_status_for_User:MGA73bot]]). So I'm very happy that files are getting deleted. --[[User:MGA73|MGA73]] <small>([[User talk:MGA73|разговор]])</small> 17:45, 15 јули 2024 (CEST) == Скандал со тетратки == Здраво @[[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]], Се надевам дека си добро. Сакам да разберам подобро зошто беше одбиена модификацијата што ја предложив на страницата за „скандалот со тетратки“, каде што ја сменив описната фраза во „Предмет тетратки“. Мојата намера беше да прилагодам јазикот за да одрази пообјективен тон, особено бидејќи терминот „скандал“ може да имплицира предрасуди и да влијае на перцепцијата за неутралноста што Википедија се обидува да ја одржи. Разбирам дека „тетратки“ беше медиумското име дадено на случајот, но мислам дека употребата на помалку сензационалистички јазик би помогнала во презентирањето на информациите на пообјективен и согласно со упатствата на Википедија за импарцијалност. Можеш ли, те молам, да ми објасниш конкретни причини зошто се преферираше задржувањето на зборот „скандал“ во овој случај? Отворен сум за дискусија и за подобро разбирање на контекстот или уредувачките политики кои можеби ја оправдуваат одлуката. Ти благодарам за твоето време и труд во одржувањето на квалитетот и прецизноста на содржината на Википедија. Со почит, Sflexas [[User:Sflexas|Sflexas]] <small>([[User talk:Sflexas|разговор]])</small> 14:09, 17 јули 2024 (CEST) :@[[Корисник:Sflexas|Sflexas]] Здраво, го сменив насловот од скандал во случај --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 15:22, 17 јули 2024 (CEST) == Прашање == Зошто ми го избриша текстот? https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BD%D1%86%D0%B8&oldid=prev&diff=5041802 [[User:АлександарЧетник|АлександарЧетник]] <small>([[User talk:АлександарЧетник|разговор]])</small> 18:23, 21 јули 2024 (CEST) :@[[Корисник:АлександарЧетник|АлександарЧетник]] Ова е од пред една година. Инаку, текст што содржи монографски податоци не е местото за во енциклопедиска статија, не може да се даваат податоци за сите вклучени во нешто, ако почнеме така, тогаш ќе пишуваме книга, а не кратка енциклопедиска статија. Плус, изворот не можам да го пронајдам, ќе ми треба дополнителен доказ за ова, за да го проверам. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 22:26, 26 јули 2024 (CEST) == СИЕ Пролет 2024 - Награда за најдобар постоечки корисник == ''Вредносен купон во вредност од 2.000 денари за најдобар постоечки корисник, кој претходно не учествувал на уредувачките натпревари „СИЕ Пролет“.'' На кое претходно издание на СИЕ Пролет јас сум учествувал? Како јас сум отстранет од добивање на оваа награда на [[Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2024#Резултати|СИЕ Пролет 2024]]? [[User:Dandarmkd|Dandarmkd]] <small>([[User talk:Dandarmkd|разговор]])</small> [[User:Dandarmkd|Dandarmkd]] <small>([[User talk:Dandarmkd|разговор]])</small> 21:13, 31 јули 2024 (CEST) :@[[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] Не бев достапен, но гледам дека Кирил го средил ова и ги поправил резултатите. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 22:00, 12 август 2024 (CEST) == Non-free files == Hello! I made [[Корисник:MGA73/OrphanNon-free]] and other lists of files that may not be okay. I do not know if you have noticed. I made a comment at [[Википедија:Селска_чешма#Чистење_датотеки_и_бришење_датотеки]]. [[User:MGA73|MGA73]] <small>([[User talk:MGA73|разговор]])</small> 17:20, 14 август 2024 (CEST) == Прашање == Зошто е избришана оваа страница!? https://mk.wikipedia.org/wiki/A%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%9C-%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0 [[User:Александра Стојановиќ|Александра Стојановиќ]] <small>([[User talk:Александра Стојановиќ|разговор]])</small> 00:27, 17 август 2024 (CEST) :Која е потребата да се избрише страница стара 4 години? [[User:Александра Стојановиќ|Александра Стојановиќ]] <small>([[User talk:Александра Стојановиќ|разговор]])</small> 00:50, 17 август 2024 (CEST) ::@[[Корисник:Александра Стојановиќ|Александра Стојановиќ]] Едноставна е потребата, бидејќи статијата не ги задоволуваше ни најмалите критериуми да биде статија, а поминале четири години и никој не ја средил. Врски до англиската Википедија (како на пр. за Скопје), несредена библиографија, несредени извори и еден куп други причини. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 07:00, 17 август 2024 (CEST) == Source that institutions agree on it about Samuil == Hello, I want to know why you removed my edit, I was just gonna put a source which is "The Legend of the Bulgar-Slayer" by Paul Stephenson which is published by Cambridge Press and it confirms that Samuil is a Bulgarian ruler and it explains also the debates between North Macedonia and Bulgaria, I want to put my source [[User:The Hunter2k19|The Hunter2k19]] <small>([[User talk:The Hunter2k19|разговор]])</small> 13:42, 22 август 2024 (CEST) :@[[Корисник:The Hunter2k19|The Hunter2k19]] За таа статија е доста веќе дискутирано и како што и самиот знаеш, ние се водиме по изворите достапни во македонскиот јазик и во нашата историографија. Ако сакаш да користиме странски извори, тогаш зашто на бугарската Википедија не стои македонски јазик, туку норма, и ред други работи? --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 21:43, 22 август 2024 (CEST) ::The difference is that, this source is world accepted and it is an American source not "Bulgarian propaganda", we can debate on that topic if you want, and the nickname ,,Bulgar-slayer" gives enough details on the topic. If it is necessary, just add he is Bulgarian-Macedonian. The agreement between North Macedonia and Bulgaria should not be broken. And the wiki community must also follow those rules, because it is a worldwide community, which is with the aim to give a knowedge, not just make an encyclopedia rewritten for someone else's personal interests towards only one group of people. The community of Wikipedia must follow neutrality and the sources must be respected [[User:The Hunter2k19|The Hunter2k19]] <small>([[User talk:The Hunter2k19|разговор]])</small> 00:36, 23 август 2024 (CEST) :::@[[Корисник:The Hunter2k19|The Hunter2k19]] А зашто дебатираш само со мене, јас не сум врховен судија на македонската заедница. Има уште 11 други администратори и ред други уредници, и има уште стотици други книги кои викаат дека Цар Самоил бил македонски владетел, и јас не можам да одам против тоа. А за неутралноста, македонската Википедија е каде каде понеутрална од вашата, во која бришете цел еден народ и јазик и употребувате термини како Северномакедонци, што сами си ги измислувате, така што првин зачисти си по дома, па после на други кажувај. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 09:59, 23 август 2024 (CEST) ::::Agreements are agreements and must be followed. Bulgarians do not use "north macedonian" for mentioning your nationality but still according to your agreement with Greece you must use the name "North Macedonia". As a Wikipedia admin you are taking the responsibility to keep peace and follow the rules, and maintain the neutrality. My source is legit and it is a fact that he can be called also "Bulgarian" than just "Macedonian" and as a Bulgarian I can tell you that you are also putting "propaganda" as Bulgaria is "making" according to you. And about your question why I am telling you this stuff and judging only your action - it is very clear, you are the admin and you reverted my edit. I have my source which is legit and the book is written by the American author Paul Stephenson, published in 2003 by Cambridge University Press and if that source is ignored then I will allow myself to report those kind of actions, because you are disrespecting the sources and the facts, claiming it is a propaganda, and pretending the wikipedia must be in the interests of the officials in your country. [[User:The Hunter2k19|The Hunter2k19]] <small>([[User talk:The Hunter2k19|разговор]])</small> 01:24, 24 август 2024 (CEST) :::::@[[Корисник:The Hunter2k19|The Hunter2k19]] Да, и јас ти укажав дека не можеш со еден извор да го смениш воведот и да напишеш дека нешто е сосем различно од стотици други извори, особено не без расправа во заедницата, а тоа го немаш направено, а јас не сум врховен судија за да донесам одлука. Постапи по сите чекори и јави се. Поздрав --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 16:37, 24 август 2024 (CEST) == две работи == # дали би можело на подгрупата струмско-местански носии да се додаде „[[Народни носии од Серско]]“ (струма тече низ серско, come on) # зошто ми ги остранивте едитите околу селата косоврасти и горно мелничани? ако сакате доказ околу тоа, [https://ibb.co/3kk2c67 повеле вам] :) ако може да се дефинира регион [[Рекански Регион|голема река]], тогаш зошто да не се додаде како опис кон селата косоврасти и мелничани (горно и долно) дека спаѓаат во тој регион *исто така, во делото на бранислав русиќ околу [https://docs.google.com/file/d/0B3ma9plMXxAEcHhaeXF6R3NzdnM/edit?resourcekey=0-hoaMEDW_XQVKSiJ2ftBeTQ жупа], меѓу набројаните села, мелничани никогаш ли е вклучено меѓу нив затоа, најмногу би имало смисла да се воведат под прецизниот регион „голема река“ (на пр. Горно Косоврасти - село во Голема река... итн) [[User:Big ooga booga mf|Big ooga booga mf]] <small>([[User talk:Big ooga booga mf|разговор]])</small> 12:46, 11 декември 2024 (CET) :исто така одобрија страницата за тапан ако може :) [[User:Big ooga booga mf|Big ooga booga mf]] <small>([[User talk:Big ooga booga mf|разговор]])</small> 18:41, 11 декември 2024 (CET) ::@[[Корисник:Big ooga booga mf|Big ooga booga mf]] Здраво, статијата за носии е додадена во шаблонот, ова можеш и сам да го правиш, само треба да го најдеш шаблонот што се употребува користејќи Шаблон: или Предлошка: и потоа без празно место името на шаблонот, кој е спомнат (во случајов Македонски народни носии). ::Што се однесува за селата Косоврасти и Горно Мелничани, јас ти ги вратив уредувањата, затоа што во самите статии веќе нашироко има објаснување зашто се користи таа област. Во прилог подолу го додавам извадокот од статијата. Работата не е баш црно бело и треба да се земе во обзир тоа при уредување на вакви специфични примери, кои од различни автори се сметаат во различни области. Ќе го разгледам ова и ќе смислам како да го смислам воведот. :::„Етнографски селото Горно Косоврасти заедно со Долно Косоврасти, се наоѓаат на самата граница помеѓу областите Долна Река од Реканскиот Крај, односно мијачкиот етнографски предел и Дебарско, односно областа наречена Дебарско Поле, брсјачкиот етнографски предел, но сепак во Горно Косоврасти преовладуваат јазично-говорните, културно-фолклорните и обичајно-традициските одлики на дебарскиот крај и брсјачкиот предел со одредени мијачки примеси.“ ::Поздрав --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:28, 11 декември 2024 (CET) == [[Модул:Cycling_race]] == Можете ли да го ажурирате овој модул од неговиот родител, [[Wikidata:Module:Cycling race]]? Не можам, бидејќи е заштитена со „каскадна заштита“ со тоа што е вградена во вашата архива за разговор со корисници, [[Разговор_со_корисник:Ehrlich91/Архива_5]]. Ова ажурирање ја кочи работата на Википодатоци за да се ослободи од застарената сопственост; ажурирањето е направено на 21 јазик, а останаа само португалски и македонски. Благодарам! [[User:Swpb|Swpb]] <small>([[User talk:Swpb|разговор]])</small> 19:25, 2 јануари 2025 (CET) :@[[Корисник:Swpb|Swpb]] {{done}} Sorry, I noticed your message on the Village pump, but due to the holidays, I did not respond to update the module. Now, I updated the code from the Wikidata. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:35, 2 јануари 2025 (CET) ::благодарам!! [[User:Swpb|Swpb]] <small>([[User talk:Swpb|разговор]])</small> 21:49, 2 јануари 2025 (CET) == Фалсификување на извор? == Сигурен сум дека со оваа [https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%94%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%BE&diff=prev&oldid=5318581 промена] сфаќате дека jа заменувате вистинската информациjа во изворот. [[User:Simin|Simin]] <small>([[User talk:Simin|разговор]])</small> 13:01, 19 јануари 2025 (CET) :@[[Корисник:Simin|Simin]] А ти сигурно знаеш дека правиш промена само во едно село, а истиот извор со зборовите „Македонци“ или „македонско“ население се користи во сите други 1750 села. Така што, слободно покрени расправа на Селска чешма, не може промена да биде во само една статија, кога истото се повторува насекаде. Одбивањето беше чисто од таа причина. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 13:12, 19 јануари 2025 (CET) ::Може ли да ми испратите линк кон расправа на Селска чешма каде што можам да видам дека конкретно за овој извор е постигнат консензус дека во статиите на Википедија наместо „води како чисто бугарско село“ да се замени со „... како чисто македонско село“? На тој начин можам да знам кои се можните аргументи за таа замена и да нема излишно повторување.--[[User:Simin|Simin]] <small>([[User talk:Simin|разговор]])</small> 13:26, 19 јануари 2025 (CET) :::@[[Корисник:Simin|Simin]] Не можам да го најдам тоа во моментов, така што слободно отвори нова тема на обичната селска чешма или на [[Википедија:Огласна табла за администратори|огласната табла за администратори]]. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 13:34, 19 јануари 2025 (CET) ::::Па, ако нема таков разговор за начинот на цитирање на изворов, по кој основ се враќаат фалсификуваните информации? Зарем тој што мисли дека невистината треба да стои, не треба да почне разговор?--[[User:Simin|Simin]] <small>([[User talk:Simin|разговор]])</small> 14:02, 19 јануари 2025 (CET) :::::@[[Корисник:Simin|Simin]] Цело време ти посочувам дека за ова треба опфатна заедничка одлука на администраторите, и ти викам отвори расправа. Вака се сите статии на македонски јазик, вака се и сите други современени македонски извори, јас само ти посочувам дека ти си тој што сакаш да смениш нешто, па затоа слободно прашај ги и останатите администратори или целата заедница. Во меѓувреме гледам пак продолжуваш со промени, истите нема да ти бидат прифатени, и многу си свесен во ова што го правиш. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 14:06, 19 јануари 2025 (CET) ::::::Разбирам дека треба опфатна заедничка одлука на администраторите за да се следат правилата на Википедија и фер цитирање на еден одреден извор. Нема да Ве замарам повеќе. Ви благодарам.--[[User:Simin|Simin]] <small>([[User talk:Simin|разговор]])</small> 14:12, 19 јануари 2025 (CET) == мојот здравев == ја уредив страната, само да ја оправдате. иначи, од друга страна, арни ми сте во животот? :D [[User:Big ooga booga mf|Big ooga booga mf]] <small>([[User talk:Big ooga booga mf|разговор]])</small> 13:18, 21 јануари 2025 (CET) == Барање од преместувач на датотеки на Commons == Добро утро Ве молам, извинете што едноставно ви пишувам на вашата страница за разговор и велам дека користам и програма за преведување. Видов дека си проверил многу мои уредувања и дека си и сисоп овде. Поради проблемите со читањето не можам да ја најдам sysop таблата и затоа ве прашувам овде. Па, јас сум активен овде само затоа што сум Filemover и ги преименувам датотеките на Commons и понекогаш го правам тоа рачно без скрипта. Исто така понекогаш разменувам и постари jpg/png/gif датотеки ако има подобра во SVG вектор. Сакав да ве прашам дали е можно да се зголемат моите кориснички права за да не морате да ги проверувате моите објави во иднина. Со над 42.000 уредувања на глобално ниво, ова не би требало да биде проблем и другите јазични верзии го исполнија моето барање веднаш и без никакви проблеми. Во спротивно нема да работам многу овде поради јазични проблеми. Затоа, нема да правам никакви корекции на текстот или да ги подобрувам написите на друг начин. Среќен сум што тоа им го оставам на моите македонски колеги. Разменувам само лајкови за лајкови. Ви благодарам. Најдобри желби од Швајцарија. [[User:Ziv|Ziv]] <small>([[User talk:Ziv|разговор]])</small> 11:07, 26 јануари 2025 (CET) :@[[Корисник:Ziv|Ziv]] {{done}} It was not a problem for me to approve your edits, as you are not editing quite frequent on our wiki, but it is not a problem to be autoconfirmed user. All the best --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:33, 26 јануари 2025 (CET) ::Hello @[[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]], thank you so much. Same to you. Greetings, [[User:Ziv|Ziv]] <small>([[User talk:Ziv|разговор]])</small> 20:26, 26 јануари 2025 (CET) == Талат Џафери == '''Здраво, Ehrlich91''' [[Талат Џафери]] беше '''технички премиер''', а не редовно избран премиер на Македонија. Сите претходни технички премиери во статиите на Википедија се именувани како „Технички премиер на Македонија“, па нема причина Џафери да биде исклучок. Ве молам да престанете со бришење на корекциите бидејќи нема ништо неточно или погрешно во нив. Ако имате аргументи за спротивното, ве молам да ги образложите за разговор за да се постигне консензус. [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 17:01, 23 февруари 2025 (CET) :@[[Корисник:Инквизитор771|Инквизитор771]] Проблемот во твоите уредувања е што при нешто добро, ти правиш уште три други работи, кои не се прифатливи. На пример, при твоето уредување за Талат Џафери, го имаш избришано како му е името на албански. Воедно, не се пишува '''техничен''', тоа не постои, туку може евентуално да биде технички. Го внесов во инфокутијата технички, а твоето друго уредување го отфрлив. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 17:12, 23 февруари 2025 (CET) ::А дали си свесен за проблемите со твоите уредувања? Прво, некои од моите уредувања што ги правам, ти ги бришеш целосно без да објасниш, а потоа, кога ќе те прашам за причината, ми одговараш дека текстот бил спорен или погрешно напишан и едноставно го избришуваш целосно. Разбирам дека можеби постојат корекции кои треба да се направат, но зошто мораш да избришеш се, наместо само да корегираш она што не е во ред? ::Во врска со твојот коментар дека во едно уредување правам „нешто добро“ и уште „три други работи“, моето уредување беше целосно исправно, и го правам тоа за да не бидам принуден да уредувам по сто пати истото нешто. Не ми е јасно кои делови од моето уредување беа проблематични за тебе, особено кога сите беа во согласност со стандардите. ::Со врска за албанскиот јазик , да имам проблем со него, особено имам проблем со тоа што во твоите уредувања редовно ставаш имиња на албански јазик. Тоа е неприфатливо и нема место на Македонската Википедија. Македонската Википедија е на македонски јазик и сите имиња и термини треба да бидат на македонски, во согласност со јазичната и културна политика на енциклопедијата. [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 17:35, 23 февруари 2025 (CET) :::@[[Корисник:Инквизитор771|Инквизитор771]] Многу празни зборови. Не сум должен да ти ги поправам твоите уредувања цело време, бидејќи си имам јас за уредување други теми. Ова не се мои уредувања, туку администраторски постапки, кога ги прегледувам уредувањата на други корисници, меѓу кои си и ти. За последната точка те повикувам да си ги прочиташ уште еднаш политиките на Википедија, а Википедија не е на национална енциклопедија, туку е на јазикот. За личности кои не се Македонци и те како треба да го пишува нивното име на нивниот мајчин јазик. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 17:42, 23 февруари 2025 (CET) == СУ „Д-р Панче Караѓозов“ - Скопје == Ehrlich91 можеш да го смениш името на статијата на училиштево од '''СУ „Д-р Панче Караѓозов“ - Скопје''' до '''СМУГС „Д-р Панче Караѓозов“ - Скопје''' . бидејќи тоа е правилното име. мене не ми дозволува [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 21:32, 3 март 2025 (CET) :@[[Корисник:Инквизитор771|Инквизитор771]] {{done}} Бев отсутен од Википедија, па дури сега ја забележувам поракава. Средено, ама мислам дека имаш можност и ти самиот да преместуваш страници, така што во горниот десен дел до Историја имаш паѓачко место и Премести. Ако го немаш, слободно пишувај ми и ќе ги преместувам. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 21:52, 16 март 2025 (CET) ::го имам дугмето за премести но секојпат кога ќе пробам да преместам ми вика дека немам дозвола [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 15:36, 30 март 2025 (CEST) == Стоунвол == Ја уредував таа страница за уредувачкиот викенд на тема Протести.... сега сите подобрувања ми се изгубени... [[User:19user99|19user99]] <small>([[User talk:19user99|разговор]])</small> 10:27, 23 март 2025 (CET) :@[[Корисник:19user99|19user99]] Инфокутијата ја отстранив бидејќи не ја имаше преведено воопшто. Ако сакаш да ја додадеш, ископирај ја од англиската верзија. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 10:28, 23 март 2025 (CET) ::@[[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]] токму инфокутијата ја преведов (заедно со десетици други промени) но бидејќи отстранивте додека уште уредував кога објавив ми ги снема сите подобрувања и остана на вашето. -- [[User:19user99|19user99]] <small>([[User talk:19user99|разговор]])</small> 10:58, 23 март 2025 (CET) :::@[[Корисник:19user99|19user99]] Мене системот не ми дава дека некој во меѓувреме уредува, но тебе ќе ти даде. Па затоа токму кога ти си одбрал да ја зачуваш, требало да отидеш подолу од твојот постоечки прозорец и да одбереш објави со моите промени. Јас сега не можам да ја повратам статијата, бидејќи ти нигде не си ја зачувал. Ова може да се случи и другпат кога една статија се уредува од повеќе уредници, па така треба да штиклираш дека сакаш да ја објавиш твојата содржина. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 11:02, 23 март 2025 (CET) == Отстранување на Северна == мислам сите знаеме за ова - ако сакаш може и јавна дискусија со сите македонски администратори да направиме, но Северна Македонија и Република Северна Македонија веднашка треба да биде остранета од сите македонски статиии да биде заменета со Македонија и Република Македонија, како што ти кажа во 2019 г. , не сме обврзани со одлуки на владата, туку на нашата заедница, и за ова веќе се дискутира темелно на нашата селска пумпа. Ќе го користиме терминот Македонија за земја која сега официјално се нарекува Северна Македонија, бидејќи избираме да го следиме вообичаеното правило за именување на некое место/зграда/објект. Не можеме да дозволиме да подлегнеме на заканите од странски сили, вклучувајќи ги и грчките и англиско-бугарските администратори на Википедија, кои се обидуваат да ја изменат нашата историја и идентитет. Ние сме Македонци и не треба да дозволиме да бидеме замолчени или принудени да прифатиме туѓи наративи. Нашето име и идентитет се неотстапни и треба да бидат јасно присутни во сите извори, вклучувајќи ја и Википедијата. Знам дека ти и сите останати македонски администратори не го прифаќаат ова срамно име , кои се тие да ни кажуваат за нашата историја и идентитет кои се тие да ни го кажуваат нашиот идентитет и самосвест, зашто им подлегате на странските притисоци, ние не треба ни да збориме со нив дали знаеш на бугарската википедија како сме наречени Северномакедонци, и ние треба на овие луѓе да им подлегнеме кои активно шират омраза кон нас. Мислам дека дојде време и дека треба да се продолжи темелна дискусија за отстранување на северна, без разлика на какви било политички притисоци или договори. Наша одговорност е да го браниме нашето име и идентитет од сите обиди за негово изменување или бришење. [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 16:03, 30 март 2025 (CEST) :@[[Корисник:Инквизитор771|Инквизитор771]] Не разбирам од каде е поттикот за оваа порака, но името на државата како што е и статијата [[Македонија]] не е променeто на нашата Википедија и не знам што и од каде треба да се отстранува. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 17:44, 30 март 2025 (CEST) ::Мислев во статијата Македонија да се отстрани Официјално позната како Република Северна Македонија за тоа мислев [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 19:39, 30 март 2025 (CEST) :::@[[Корисник:Инквизитор771|Инквизитор771]] Па тоа е факт, не може да отстрануваме факти, колку и да не се согласуваме. Државата ги издава законите и институциите се наречени со тоа име, така што не, не треба да го отстраниме тоа од воведниот дел на статијата за Македонија. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:41, 30 март 2025 (CEST) ==Прва лига на Република Српска== Здраво, кој дел од страницата не е на македонски јазик? Ви благодарам.--[[User:Zvakazvaka|Zvakazvaka]] <small>([[User talk:Zvakazvaka|разговор]])</small> 18:21, 31 март 2025 (CEST) :@[[Корисник:Zvakazvaka|Zvakazvaka]] Делот каде ги имаш споменато клубовите и градовите, најмалку на едно место немаше „ќ“. Провери ги уште еднаш. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 18:28, 31 март 2025 (CEST) ::Се надевам дека е поправено. [[User:Zvakazvaka|Zvakazvaka]] <small>([[User talk:Zvakazvaka|разговор]])</small> 08:18, 2 април 2025 (CEST) == СУ „Димитар Влахов“ - Скопје == [[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]] можеш и за оваа страница да го смениш името во СУГС „Димитар Влахов“ - Скопје бидејќи мене сеуште не ми дава да променувам наслови [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 23:41, 5 април 2025 (CEST) :можеш и да го смениш насловот на СУ „Панче Арсовски“ во СУГС „Панче Арсовски“ [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 00:13, 6 април 2025 (CEST) ::@[[Корисник:Инквизитор771|Инквизитор771]] {{готово}} --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 17:55, 8 април 2025 (CEST) :::Извини вака но можеш и СУ „Никола Карев“ – Скопје да го смениш во СУГС „Никола Карев“ – Скопје. Мене ми вика дека збрането е да создавам наслови кои содржат голем број големи букви [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 23:17, 8 април 2025 (CEST) == Уредник == Благодарам и фала на забелешка. ;) [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 18:41, 8 април 2025 (CEST) Ке можеш да преместувааш статијата [[Свирце (Медвеђа)]] на [[Свирце (Медвеѓа)]], бидејки јас не можам. --[[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 23:18, 12 април 2025 (CEST) Када се пишува ''живеат'' со едно и со два ''а''? [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 22:23, 1 мај 2025 (CEST) :@[[Корисник:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] Во примерот живеат не може да има две аа и да биде '''живеаат'''. Има случаи на три самогласки (вокали) едно до друго, но тоа е ретко и никогаш во овој редослед. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 10:07, 2 мај 2025 (CEST) несум го имал од каде да ''консултирам'' транскрипцијата од италијанскиот на македонски јазик. :) Едино за Тавела не е погрешка во прашање, така се вика на молишкохрватски јазик, а Тавена на италијанскиот. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:54, 15 мај 2025 (CEST) :@[[Корисник:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] Нема никаков проблем, ги прегледав статиите и тие што имаа проблем ги преместив. Во принцип следи како се веќе преведени на српски/руски јазик и во 95% од случаите ќе биде истата транскрипција. За Тавела премести го тогаш штом е таква работата. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:54, 15 мај 2025 (CEST) == Барање на оценувачки статус == Добар ден, се пријавив како кандидат за оценувачки статус. Можете да ја видете мојата кандидатура во [https://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0:%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9A%D0%B0_%D0%B7%D0%B0_%D0%BE%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%81#%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8_%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8_%D0%B7%D0%B0_%D0%BE%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%81 тековните номинации]. Ако имате време ве молам гласајте, ако имате проблем со мојата кандидатура ве молам [https://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0:%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9A%D0%B0_%D0%B7%D0%B0_%D0%BE%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%81#%D0%94%D0%B8%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%81%D0%B8%D1%98%D0%B0 дискутирајте го во самата номинација], сакам да го подобрам мојот придонес во македонската Википедија. Ви благодарам. [[User:Gurther|Gurther]] <small>([[User talk:Gurther|разговор]])</small> 12:03, 16 мај 2025 (CEST) == Викисредба (29 мај 2025) == Добар ден Ehrlich91, ве поканувам на третата викисредба од оваа тековна година што ќе се одржи на 29 мај во „Daily Food & Wine“ во Скопје. Повеќе информации околу викисредбата имате на следната [[Википедија:Викисредба (29 мај 2025)|врска]] (исто така и местоположба на угостителскиот објект на Google Maps). Се надевам ќе ни ја збогатите средбата со вашето присуство. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:01, 27 мај 2025 (CEST) == Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! == Hi everyone, We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there. The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]''). If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''. [[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|разговор]]) 13:17, 29 мај 2025 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:TRistovski-CEEhub@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Македонија == Имаш ли некоја македонска литературата за македонско население во Прешевско, Бујановачко и Трговишко? Пошто за тоа словенското население се вика дека е српско. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 18:44, 9 јуни 2025 (CEST) :@[[Корисник:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] Здраво Марко, има книга за Горна Пчиња од [[Јован Трифуноски]], ќе ја побарам како пдф и ќе ти ја пратам на мејл. Поздрав --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 21:52, 14 јуни 2025 (CEST) == Бришење на страница == Здраво Ehrlich, Ве замолувам да ја погледнете статијата [[Владимир Блажев-Панчо]] и да видете дали може да се избрише поради лошо-направена содржина, од неискусна ИП адреса. Убав ден! [[User:Todot3123|Todot3123]] <small>([[User talk:Todot3123|разговор]])</small> 12:14, 10 јуни 2025 (CEST) == Масакар во Долгаец == Здраво, имам многу информации за колежот во Долгаец, па може ли некако да ми помогнете бидејќи не сум искусен да ги напишеме на страницата? Имам список на сите убиени, имам список на осудените лица за злосторствата. [[User:АлександарЧетник|АлександарЧетник]] <small>([[User talk:АлександарЧетник|разговор]])</small> 10:59, 27 јуни 2025 (CEST) :@[[Корисник:АлександарЧетник|АлександарЧетник]] Немам баш време јас да ја пишувам статијата, но тука сум за совети или подобрувања за истата. Може да продолжиме на самата страница на разговор на статијата. Означи ме штом имаш внесени промени кои сакаш да ги проверам. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 22:18, 30 јуни 2025 (CEST) == Викисредба (30 јуни 2025) == Добар ден Ehrlich91, ве поканувам на четвртата викисредба од оваа тековна година што ќе се одржи на 30 јуни во „Daily Food & Wine“ во Скопје. Повеќе информации околу викисредбата имате на следната [[Википедија:Викисредба (30 јуни 2025)|врска]]<nowiki> (исто така и местоположба на угостителскиот објект на Google Maps). Се надевам ќе ни ја збогатите средбата со вашето присуство. Убав ден! </nowiki> [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 13:43, 27 јуни 2025 (CEST) == Долна Ржана == Сигурен си дека треба апостроф овдека [[Долна ’Ржана]], кај српските референци тоа е полн називот? [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 18:48, 27 јуни 2025 (CEST) :@[[Корисник:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] Да, бидејќи ние тука се водиме по правописот на македонскиот јазик, а не тоа како е наведено името во српски документи. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 22:18, 30 јуни 2025 (CEST) Ќе можаш да преместуваш статијата [[Калуѓерово (Бабушница)]] на [[Калуѓерево]], бидејки јас не можам. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 12:43, 5 јули 2025 (CEST) :@[[Корисник:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] {{готово}} --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 16:36, 5 јули 2025 (CEST) == Question from [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] (13:32, 15 јули 2025) == Може да те прашам нешто, секојпат кога ќе пробувам да сменам име на некоја статија која било да е, не ми дава ми вика дека тој наслов е забранет ама јас не пишувам ништо лошо пример го пишувам правилното име на училиште како што беше со СМУГС "Д-р Панче Караѓозов" дали знаеш како можам да го поправам овој проблем --[[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 13:32, 15 јули 2025 (CEST) :@[[Корисник:Инквизитор771|Инквизитор771]] Искрено не знам, бидејќи ти имаш статус на автопотврден корисник и со тоа можеш да преместуваш страници. Ќе мора некој друг и јас да прашам, за да ја дознаеме причината. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 13:52, 15 јули 2025 (CEST) == Growth features - Mentorship and Community updates == ​Hi everyone, Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page). You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''. CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''. We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed. If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|разговор]]) 14:29, 16 јули 2025 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:TRistovski-CEEhub@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Пролет 2025 == ''Учесниците со помалку од 20 статии оценети со просечна оценка 2,0 не се рангирани поради тоа што не го исполнуваат основниот критериум за освојување награда.'' овој правило не е било врз текот на натпррварот. Не знаем како да толкувам овој што е уработено, дали како дискриминација? Ако моите статии несу исполниле критериуми, зошто веднаш не е кажано. Големо разочарување. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 15:06, 3 август 2025 (CEST) :@[[Корисник:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] Грешка си, не е воведено ново правило. Правилото стои на сите натпревари кои ние ги организираме и стои и на овој, можеш да отидеш во историја на страницата и ќе видиш. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 15:45, 3 август 2025 (CEST) Во право си, несум видел тоа правило воопшто. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:02, 3 август 2025 (CEST) 17:01, 3 август 2025 (CEST) == Медијана == Можеш ли да преместуваш статијата Медијана (Ниш) на Медијана (археолошко наоѓалиште) и пренасочување Медијана (Ниш) да се брише кога што сакам да создадем статија Медијана (Ниш) како нишка градска општина. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 07:54, 15 август 2025 (CEST) :@[[Корисник:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] {{готово}} Не ја избришав страницата за пренаосчување, ама можеш во нејзе да влезеш и да ја уредиш за градската општина. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:01, 18 август 2025 (CEST) == Локациски мапи == Знаеш ли што се случува со локациски мапи, сум направил локацијска мапа за градот Ниш ама не може во инфокутија? [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 18:11, 19 август 2025 (CEST) :@[[Корисник:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] Статијата [[Ниш]] нема никакви проблеми со картата во рамки на инфокутијата. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 11:20, 20 август 2025 (CEST) == Страници на унгарски јазик == Знаеш што се во [https://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D1%83%D1%88%D0%BD%D0%BE%D0%BA статии] кое сум направил со унгарски имиња појавува оваа категоријата? [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:23, 30 август 2025 (CEST) :@[[Корисник:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] Ако мислеше на категоријата „Статии со текст на унгарски јазик“ се појавува во статии каде има унгарски јазик, односно се користи шаблонот за тоа како се пишува местото на јазикот на државата. Категоријата ја направив да биде скриена и сега нема да се појавува. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 18:03, 30 август 2025 (CEST) Ке можеш да преместуваш оваа статија [[Мађере (Ражањ)]], бидејки јас не можам. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:42, 12 септември 2025 (CEST) За натпреварот "Европска книжевност" насловот на статија за книга мора биде преведуван или во оригинал, нпр. некој роман.? [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 16:48, 13 септември 2025 (CEST) :@[[Корисник:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] Насловите на сите книги се преведуваат на македонски јазик и во голем дел се преведени на македонски јазик. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 17:39, 13 септември 2025 (CEST) == Член на Оценувачки одбор == Здраво Ehrlich91, имам желбата да бидем член на оценувачки одбор на некој од следните натпревари. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 10:44, 17 септември 2025 (CEST) == Викисредба (23 септември 2025) == Добар ден Ehrlich91, ве поканувам на петата викисредба од оваа тековна година што ќе се одржи на 23 септември во „Daily Food & Wine“ во Скопје. Повеќе информации околу викисредбата имате на следната [[Википедија:Викисредба (23 септември 2025)|врска]] (исто така и местоположба на угостителскиот објект на Google Maps). Се надевам ќе ни ја збогатите средбата со вашето присуство. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 18:50, 21 септември 2025 (CEST) == Тргнат превод „Соната за пијано бр. 8 (Бетовен)“ == Здраво Ehrlich91. Видов дека сте ми го тргнале мојот превод од погоре наведената страница. Преводот беше солиден, со мали промени во текстот за правилното користење на стручната терминологија. Не гледам причина зошто треба да го избришете преводот. Ве замолувам преиспитајте ја вашата одлука, и дозволете преводот на македонски јазик да остане. [[User:Wizard pk|Wizard pk]] <small>([[User talk:Wizard pk|разговор]])</small> 15:23, 17 ноември 2025 (CET) :@[[Корисник:Wizard pk|Wizard pk]] Споменатата статија беше целосно автоматски преведена со безмалку ниту една интервенција и стоеше ознака за тоа, така што ако сакаш некоја статија да ти биде прифатена, треба покрај автоматски превод и да ја доуредиш некоја статија. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 17:31, 17 ноември 2025 (CET) == Invitation for a session "Tools and features for Users with Extended Rights" == Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you. The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session. The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''. If you have any questions, please contact me. --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 14:45, 19 ноември 2025 (CET) (on behalf of the CEE Hub) <!-- Пораката ја испрати Корисник:TRistovski-CEEhub@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=29165186 --> == Итно бришење на страницата Генетски проучувања на Бугарите == @[[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]] сакам да те замолам за отворена дискусија за итно бришење на страницата [[Генетски проучувања на Бугарите]]. Која е направена од великобугарскиот антимакедонски едитор @[[Корисник:Jingiby|Jingiby]] кој ја направи страницата само за да си ги задоволи своите пробугарски ставови и впрочем инсистира дека [[Бугари|Бугарите]] се јужнословеснки народ и дека [[Македонци|македонскиот народ]] и идентитет за него се непостоечки. [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 02:09, 7 декември 2025 (CET) :Предлагам Инквизиторот да биде санкциониран за лични навреди и ширење лажни и пристрасни изјави. [[User:Jingiby|Jingiby]] <small>([[User talk:Jingiby|разговор]])</small> 05:52, 7 декември 2025 (CET) ::А јас предлагам ти да си се вратиш на твојата википедија [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 11:51, 7 декември 2025 (CET) :::@[[Корисник:Инквизитор771|Инквизитор771]] Вакви статии за генетски проучувања има за бројни други европски народи и нема тука толку спорно. Го избришав предлогот за бришење и поставив шаблон за внимание, односно за средување на статијата, па така директно или преку страницата за разговор предложувај измени на самата статија. @[[Корисник:Jingiby|Jingiby]] Како што и пишав, статијата треба да се среди, бидејќи навистина е напишана со бугарски зборови низ целиот текст, па така ако поради нешто и се избрише статијата пред да се среди, тоа е поради тие бугарски зборообразувања. Ако имате и двајцата нешто повеќе да си кажете, обратете се на страницата за администратори, за да видат и другите администратори. Поздрав --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 18:51, 7 декември 2025 (CET) == Бугари == @[[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]], разбирам дека статијата [[Бугари]] е чувствителна, но би сакал да ми објасниш врз која основа го тргна моето уредување. Сигурно си забележал дека направив промена и автоматски заклучи дека станува збор за нешто лошо, но вистината е дека тргнав конкретна реченица: ''„Најчесто во минатото Македонците се именувале и биле именувани како Бугари.“'' Не би сакал да се инсистира дека ова мора да остане затоа што „има доверливи извори“. Изворите што ги дал @[[Корисник:Jingiby|Jingiby]] се од пробугарски медиуми, професори, академици, што е очекувано дека ќе ја потврдат оваа теза. Ако мислиш дека ова треба да остане во статијата, тогаш е тешко да се сложиме со таквата формулација. Исто така, забележав дека статијата е заштитена и само администратори можат да уредуваат. Тоа е во ред, но те замолувам, како администратор, да го разгледаш ова и да ја тргнеш таа реченица. [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 22:09, 10 декември 2025 (CET) :Се извинувам што се мешам, но ова е затоа што беше споменато моето корисничко име. Изворите за ова не ги дава Џингиби, туку дури ни самиот Красте Мисирков: "Ниiе се велефме бугари. Со тоа, од iедна страна, сакафме тоа име да ни послужит како центр, около кого сите да се згрупираме, без да бараме за таiа цел'а некоi друг, а можит и сосим нов, од друга, ниiе мислефме, оти вистина во соiединеiн'ето со бугарите iет нашата сила. До 1878 г. сите, па и руското правителство, велеа, оти Македонците сет бугари." [[User:Jingiby|Jingiby]] <small>([[User talk:Jingiby|разговор]])</small> 04:37, 11 декември 2025 (CET) ::Незнам кој е тој "Красте Мисирков" но ваква изјава мора веднашка да се отстрани [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 14:16, 11 декември 2025 (CET) :::@[[Корисник:Инквизитор771|Инквизитор771]] Здраво, те молам напиши го ова на страницата за разговор, па ќе им укажам и на другите администратори, па ќе може да се одлучи заедно како ќе биде запишана реченицата. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 14:32, 13 декември 2025 (CET) ::::@[[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]] јас ќе го направам тоа но не ми се верува дека реченицата не ти е провокативна , што не те нервира или жифцира, јас мислев дека одма ќе ја тргнеш , но тоа ти не го направи [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 15:07, 13 декември 2025 (CET) :::::не ми се верува до кое дереџе сме стигнале, вакво нешто да биде пишано на Македонска Википедија и да не добие реакција ниту од администратори, ниту од оценувачи, ниту од долгогодишни македонски уредувачи. Не можам нормално да уредувам и да обврнам внимание на мои проекти со ваква глупост треба да се замарам [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 15:13, 13 декември 2025 (CET) :::::@[[Корисник:Инквизитор771|Инквизитор771]] Далеку од тоа дека не ме нервира, но од друга страна, вистина е дека во некои извори го употребуваат изразот „Бугари“ за нас во тој период и не треба тоа да те спречува за уредување на било што. Ти реков, напиши го тоа на страницата за разговор, па сите администратори и други уредници нека кажат како треба најдобро, не сум јас најпаметен да решам сам дали треба да стои, дали не треба да стои, или треба да биде изменета. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 15:15, 13 декември 2025 (CET) ::::::ја направив можеш да се вклучиш во дискусијата заедно со други администратори :[[Разговор:Бугари#Бугарите_во_соседните_земји]] ::::::Очекувам дека проблемот ќе биде решен и дека ќе биде напишана историската реалност. ::::::Ви благодарам однапред. [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 15:42, 13 декември 2025 (CET) == Предлошката БИМ и бришење на линк == Во врска со [https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%97%D0%B8%D1%85%D0%BD%D0%B0&diff=prev&oldid=5485800 ова] ваше уредување на страницата Зихна, ве молам да: # Наведете линк до одлуката на заедницата да се користи предлошката БИМ. Би било добро да видиме дали оваа одлука се однесува на автори кои не спаѓаат во категоријата „бугарски извори“; # Да објасните зошто го бришете линкот до изворот. Претпоставката за добра намера претпоставува дека станува збор за техничка грешка. Поздрав, [[User:Simin|Simin]] <small>([[User talk:Simin|разговор]])</small> 12:30, 25 декември 2025 (CET) :@[[Корисник:Simin|Simin]] Целокупното уредување беше вратено, вклучувајќи ја и врската, која можеш да ја вратиш слободно. За одлуката на заедницата појди во последната архива на Селска чешма и ќе ја пронајдеш дискусијата и гласањето по ова прашање. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 12:45, 25 декември 2025 (CET) ::Ја видов [https://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0:%D0%A1%D0%B5%D0%BB%D1%81%D0%BA%D0%B0_%D1%87%D0%B5%D1%88%D0%BC%D0%B0/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2%D0%B0_37 одлуката] пред да ја направам последната моја промена на страницава. Се усвојува предлогот за продолжување на користењето на шаблонот [[Предлошка:БИМ|<nowiki>{{БИМ}}</nowiki>]]. Нема индикации дека овој шаблон се однесува на извори кои не се бугарски.--[[User:Simin|Simin]] <small>([[User talk:Simin|разговор]])</small> 13:06, 25 декември 2025 (CET) :::@[[Корисник:Simin|Simin]] Дискусијата се водеше за извори направени во текот на Отоманското Царство и дискусијата и гласањето се одвиваше на тој начин. Уредникот @[[Корисник:Bjankuloski06|Bjankuloski06]] требаше да го надополни шаблонот согласно дискусијата, што забележувам не е направено. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 13:12, 25 декември 2025 (CET) ::::Ја прочитав дискусијата. Штета што jа имам пропуштено. Во секој случај, овој шаблон моментално е неточен во овој конкретен текст. Нели?--[[User:Simin|Simin]] <small>([[User talk:Simin|разговор]])</small> 13:53, 25 декември 2025 (CET) :::::@[[Корисник:Simin|Simin]] Да, и затоа го означив корисникот Бојан да го направи истото, што го имам направено уште и во текот на дискусијата. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 13:59, 25 декември 2025 (CET) ::::::И за времето додека шаблонот е во оваа форма, тој не е точен и може да се отстрани?--[[User:Simin|Simin]] <small>([[User talk:Simin|разговор]])</small> 20:07, 25 декември 2025 (CET) :::::::@[[Корисник:Simin|Simin]] Не, бидејќи како што ти укажав, нашата заедница гласаше и водеше расправа за ова прашање. поради неможност да го надополни шаблонот корисникот Бојан, јас го направив тоа. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 13:36, 26 декември 2025 (CET) == Викисредба (9 февруари 2026) == Добар ден Ehrlich91, ве поканувам на втората викисредба од оваа тековна година што ќе се одржи на 9 февруари во „Daily Food & Wine“ во Скопје. Повеќе информации околу викисредбата имате на следната [[Википедија:Викисредба (9 февруари 2026)|врска]] (исто така и местоположба на угостителскиот објект на ''Google Maps''). Се надевам ќе ни ја збогатите средбата со вашето присуство. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 09:34, 2 февруари 2026 (CET) == Бришење страници == Зошто е избришана страницата за југословенскиот разорувач дубровник без никаква причина наведена? [[User:IvanKonev123|IvanKonev123]] <small>([[User talk:IvanKonev123|разговор]])</small> 20:09, 18 април 2026 (CEST) :@[[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]] Затоа што беше означена за бришење од страна на оценувачот @[[Корисник:Gurther|Gurther]], а веројатно причината била големиот непреведен дел во статијата, ама оставам корисникот да ти одговори. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:12, 18 април 2026 (CEST) ::Па не знам што да сменам, јас проверив си беше горе доле ок преводот , не можам на пример Тој и тој бил роден тогап и тогаш да го сменам во тогаш и тогаш тој бил роден... Ќе ја направам повторно сепак, ако има проблеми со останатите статии пишете ми ќе ги средам [[User:IvanKonev123|IvanKonev123]] <small>([[User talk:IvanKonev123|разговор]])</small> 20:20, 18 април 2026 (CEST) ::+ зошто статијата за катедралата е избришана? [[User:IvanKonev123|IvanKonev123]] <small>([[User talk:IvanKonev123|разговор]])</small> 20:22, 18 април 2026 (CEST) :::@[[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]] Која катедрала? Ако може да дадеш точно име на статијата за да проверам. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:28, 18 април 2026 (CEST) ::::[[Катедрала Свети Стефан (Хвар)]] [[User:IvanKonev123|IvanKonev123]] <small>([[User talk:IvanKonev123|разговор]])</small> 20:46, 18 април 2026 (CEST) :::јас малку ја надополнив и беше избришана [[User:IvanKonev123|IvanKonev123]] <small>([[User talk:IvanKonev123|разговор]])</small> 20:46, 18 април 2026 (CEST) ::::@[[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]] Статијата не е избришана, туку е вратена содржината и причината е наведена „статијата е создадена веќе при СИЕ Пролет 2024, не треба да се менува целосно“. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:48, 18 април 2026 (CEST) :::::Во ред , инаку ако пишуваме за советските тенкови дали се важи под русија и сие 2026 или не? [[User:IvanKonev123|IvanKonev123]] <small>([[User talk:IvanKonev123|разговор]])</small> 20:51, 18 април 2026 (CEST) ::::::@[[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]] Да, може да си биде дел од натпреварот, додека за земјата веројатно би била Русија, освен ако не се работи за локален бренд на другите советски републики. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:53, 18 април 2026 (CEST) :::::::<bdi>[[Советскиот Сојуз во Втората светска војна]]</bdi> оваа статија :::::::и п.с ако можете да проверите и да ми кажете од сите статии што се евидентирани во евиденција кои се отстранети и зошто и дали сум заборавил некоја да вметнам, а за Југословенскиот Разорувач дубровник сега ќе ја направам подобра [[User:IvanKonev123|IvanKonev123]] <small>([[User talk:IvanKonev123|разговор]])</small> 20:58, 18 април 2026 (CEST) :[[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]], голем дел од статијата беше целосно непреведена. Освен тоа имаше многу грешки со самиот код. [[User:Gurther|Gurther]] <small>([[User talk:Gurther|разговор]])</small> 22:00, 18 април 2026 (CEST) ::и сега дали да ја правам повторно или не? [[User:IvanKonev123|IvanKonev123]] <small>([[User talk:IvanKonev123|разговор]])</small> 23:36, 18 април 2026 (CEST) :::@[[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]] Да, можеш да ја направиш пак, само внимавај да не оставиш непреведени делови. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:00, 21 април 2026 (CEST) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 22:06, 28 април 2026 (CEST) </div> <!-- Пораката ја испрати Корисник:Keegan (WMF)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30472432 --> == Будевице == Здраво. Будевице се новоформираното село во општината Плав, еве извор за селото [https://web.archive.org/web/20250214182936/http://pop-stat.mashke.org/montenegro-ethnic-loc2023.htm]. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 16:08, 28 мај 2026 (CEST) :@[[Корисник:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] Здраво Марко, во ред, но токму ова беше и проблемот, во статијата немаше валиден извор, туку изворот во статијата беше мртва врска, а нигде на интернет немаше информација за местото. Ќе ја вратам јас сега статијата, ама промени го изворот соодветно во сите други статии. Поздрав --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 16:18, 28 мај 2026 (CEST) == Едмонд Темелко == Последниве денови еден нерегистриран ИП адреса се обидува да го избриши името на Пали Колефски, кој го наследи [[Едмонд Темелко]] за градоначалник на [[Општина Пустец]]. Додадов врска од официјалниот вебсајт за новиот градоначалник но продолжува да ги отстранува. Дали можете да ја заштитите статијата од ИП адреси за неколку дена? [[User:Gurther|Gurther]] <small>([[User talk:Gurther|разговор]])</small> 20:28, 1 јуни 2026 (CEST) :@[[Корисник:Gurther|Gurther]] {{done}} --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:37, 1 јуни 2026 (CEST) == Избришани статии == Здраво, сакав да прашам зошто се избришани статиите за да знам за друг пат што да правам. [[User:IvanKonev123|IvanKonev123]] <small>([[User talk:IvanKonev123|разговор]])</small> 14:29, 2 јуни 2026 (CEST) :@[[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]] Здраво, статиите беа означени со посебен шаблон за брзо бришење од страна на друг корисник (оценувач/уредник), па јас како дел од тековното одржување на Википедија ги избришав. Ознаките беа дека се работи за автоматизиран превод без средување. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 13:29, 5 јуни 2026 (CEST) ::Во ред [[User:IvanKonev123|IvanKonev123]] <small>([[User talk:IvanKonev123|разговор]])</small> 13:47, 5 јуни 2026 (CEST) == Гласање за избрана статија == Добар ден, доколку можете ве молам гласајте во [[Википедија:Кандидати за избрана статија/Александар Мартулков|мојата номинација на Александар Мартулков за избрана статија]]. Ви благодарам, поздрав. [[User:Gurther|Gurther]] <small>([[User talk:Gurther|разговор]])</small> 19:35, 12 јуни 2026 (CEST) == Question from [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] (01:14, 13 септември 2026) == ми треба помош само дали можеш да го смениш името на статијата за [[СУГС „Марија Кири Склодовска“ - Скопје|„СУГС „Марија Кири Склодовска“ - Скопје“]] да се премести на „ДСУ - РЦСОО „Марија Кири Склодовска“ - Скопје, бидејќи училиштето го смени името оваа година и мене не ми дава да го сменам --[[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 01:14, 13 септември 2026 (CEST) :@[[Корисник:Инквизитор771|Инквизитор771]] Здраво, ќе го прегледам следната недела целиот список со новите ресурсни центри, за да ги преименуваме сите средни училишта. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:16, 13 септември 2026 (CEST) == Избришана статија == Здраво @[[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]], може да објасните зошто е избришана [[Илбер Идризи|статијатa]] ? [[User:Operator096|Operator096]] <small>([[User talk:Operator096|разговор]])</small> 17:21, 8 октомври 2026 (CEST) 0cmzt0xymwsaqesiqj9t546qegnzbfg 5642052 5642045 2026-10-08T16:47:32Z Ehrlich91 24281 /* Избришана статија */ Одговор 5642052 wikitext text/x-wiki {{Архиви|[[Разговор со корисник:Ehrlich91/Архива|Архива 2011]] {{,}} [[Разговор со корисник:Ehrlich91/Архива 2|Архива 2012]] {{,}} [[Разговор со корисник:Ehrlich91/Архива 3|Архива 2013]] {{,}} [[Разговор со корисник:Ehrlich91/Архива 4|Архива 2014]] {{,}} [[Разговор со корисник:Ehrlich91/Архива 5|Архива 2015]] {{,}} [[Разговор со корисник:Ehrlich91/Архива 6|Архива 2016]] {{,}} [[Разговор со корисник:Ehrlich91/Архива 7|Архива 2017]] {{,}} [[Разговор со корисник:Ehrlich91/Архива 8|Архива 2018]] {{,}} [[Разговор со корисник:Ehrlich91/Архива 9|Архива 2019]] {{,}} [[Разговор со корисник:Ehrlich91/Архива 10|Архива 2020]] {{,}} [[Разговор со корисник:Ehrlich91/Архива 11|Архива 2021]] {{,}} [[Разговор со корисник:Ehrlich91/Архива 12|Архива 2022]]}} == Маќедонија == Дали знаете дека [[Ѓорѓија Пулевски]] напишал македонска историја наречена [[Славјанско-маќедонска општа историја]]? [[User:Savasampion|Savasampion]] <small>([[User talk:Savasampion|разговор]])</small> 19:38, 9 јануари 2023 (CET) :@[[Корисник:Savasampion|Savasampion]] Не мора употреба на сарказам. Дури и со ова, не ја сфаќам потребата од пренасочување. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 17:35, 10 јануари 2023 (CET) == Наградени сте! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[Податотека:Team Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''Награда за колегијалност''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | Благодарам за разбирање! [[User:Academician.NYAS|Academician.NYAS]] <small>([[User talk:Academician.NYAS|разговор]])</small> 03:40, 19 април 2023 (CEST) |} == Славко Јаневски == Здраво. Зошто сите мои промени на оваа статија беа одбиени? Повеќето од нив беа конструктивни. Нема смисла да има линкови на секој чекор. Само не бев свесен дека Македонија е најчестото име тука. [[User:Василко|Василко]] <small>([[User talk:Василко|разговор]])</small> 17:14, 18 мај 2023 (CEST) :@[[Корисник:Василко|Василко]] Одговорот лежи во зборот „повеќето“. Да, не треба да има врски до годините и тие може да се отстранат, но истовремено ги менуваш и другите работи, за кои нема никаква потреба. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:43, 18 мај 2023 (CEST) :Не сум сменил ништо, освен името. Само ги остранив линковите за годините, месеците и националноста, а ставив и линк таму за неговата етничка припадност. Националност и државјанство се едно исто, затоа не мора да го пишува два пати. Тие промени кои се конструктивни можаат да се вратат. [[User:Василко|Василко]] <small>([[User talk:Василко|разговор]])</small> 23:16, 18 мај 2023 (CEST) ::@[[Корисник:Василко|Василко]] Статијата си е добра и вака и без твоите промени, особено што го имаше променето името Македонија, за кое заедницата на Википедија на македонски јазик има донесено одлука дека ќе продолжи да се користи, без разлика на уставните измени. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:05, 20 мај 2023 (CEST) :::Признав дека не бев свесен за името. Само не знам што ќе му се на статијата толку линкови и дупликати. Овде станува збор за енциклопедиски стандард и стил. Повеќето од корисниците нема да кликнат ни на пола од линковите, бидејќи се за општи работи и прекумерни, затоа треба да има соодветно ниво на линкови. [[User:Василко|Василко]] <small>([[User talk:Василко|разговор]])</small> 23:06, 22 мај 2023 (CEST) ::::@[[Корисник:Василко|Василко]] Направи ги измените за годините и врските до нив повторно. Поздрав --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 21:23, 24 мај 2023 (CEST) == Прашање == Зошто сакаш да ми ја избришеш сликата? https://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81_%D0%90%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%B2 [[User:АлександарЧетник|АлександарЧетник]] <small>([[User talk:АлександарЧетник|разговор]])</small> 16:10, 28 мај 2023 (CEST) :@[[Корисник:АлександарЧетник|АлександарЧетник]] За која фотографија правиме муабет и што сум избришал? Поновата фотографија (твоја, подигната на 18 мај 2023) ја имам ставено во инфокутијата, а на статијата има уредувања со ИП адреса. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 21:24, 29 мај 2023 (CEST) ::Фотографијата од Кривопанечката градска општина е избришана без причина?? Зошто го направи тоа? [[User:АлександарЧетник|АлександарЧетник]] <small>([[User talk:АлександарЧетник|разговор]])</small> 23:21, 29 мај 2023 (CEST) :::https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81_%D0%90%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%B2&oldid=4979023 :::Зошто ја избрша сликата-документот не разбирам? [[User:АлександарЧетник|АлександарЧетник]] <small>([[User talk:АлександарЧетник|разговор]])</small> 23:23, 29 мај 2023 (CEST) ::::Исто сакам да те прашам зошто ми е избришен текстот од оваа страница за кметскиот намесник. https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%94%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0&action=history [[User:АлександарЧетник|АлександарЧетник]] <small>([[User talk:АлександарЧетник|разговор]])</small> 23:39, 29 мај 2023 (CEST) == Наградени сте! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[Податотека:Original Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''Општа награда''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | ЗА ПРИДОНЕС ВО РАЗВОЈОТ НА МАКЕДОНСКАТА ВИКИПЕДИЈА [[User:Academician.NYAS|Academician.NYAS]] <small>([[User talk:Academician.NYAS|разговор]])</small> 20:03, 15 јуни 2023 (CEST) |} == Санкционирање за навреди == Здраво @[[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]] те тагнав на два разговора, но сум сигурен дека си презафатен па за да не ги пропуштиш таговите, ќе ти пишам и овде. 1.Првиот случај е [[Разговор:Тане Николов|Станислав, кого веќе го санксионираше]], му помина казната,а тој се врати и повторно пцуе - молам за подолга и поригорозна санкција овој пат. 2.Вториот случај е [[Разговор со корисник:Gurther|Василко кој го нарекува Ѓубре, уредникот Gurther]], замолувам и овој уредник да биде санкциониран. Благодарам [[User:Forbidden History|Forbidden History]] <small>([[User talk:Forbidden History|разговор]])</small> 10:38, 27 јуни 2023 (CEST) :Слободно санкционарајте ме, но и јас ќе ја информирам Meta Wikimedia за вашето однесување тука и дека не сте заинтересирани да градите енциклопедија. Да не завршите како хрватската википедија, па после ќе видиме што ќе правите. Плус уредникот Gurther исто така ме има нападнато лично повеќе пати, како и други уредници. Да нарекуваш конструктивни уредувања "вандализам" е само по себе личен напад. [[User:Василко|Василко]] <small>([[User talk:Василко|разговор]])</small> 19:08, 27 јуни 2023 (CEST) ::@[[Корисник:Василко|Василко]] имаш порака од мене на твојата страница за разговор, а за твојата суптилна закана за пријава на Мета ќе те пријавам и на огласната табла на администратори @[[Корисник:Forbidden History|Forbidden History]] фала ти, првиот уредник е уште блокиран, нешто си грешка, додека за вториот еве му последна шанса. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:06, 27 јуни 2023 (CEST) :::Ehrlich, не мора да се мачиш. Можеш слободно да ме блокираш (на мое барање). Пријавата на Мета се подготвува и таа ќе ви ја достави stewart, а јас лично ќе те информирам и таму. Очигледно Википедијата има системски проблеми кои не можаат да бидаат разрешени локално, а и недостасува арбитражна комисија. Ви благодарам. [[User:Василко|Василко]] <small>([[User talk:Василко|разговор]])</small> 17:56, 28 јуни 2023 (CEST) :::Благодарам @[[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]], веројатно дека одговорил на пораката, па помислив дека повторно може да уредува. Погрешно сум разбрал, се извинувам. [[User:Forbidden History|Forbidden History]] <small>([[User talk:Forbidden History|разговор]])</small> 08:00, 22 јули 2023 (CEST) == Need your input on a policy impacting gadgets and UserJS == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Dear interface administrator, This is Samuel from the Security team and I hope my message finds you well. There is an [[m:Talk:Third-party resources policy|ongoing discussion]] on a proposed policy governing the use of external resources in gadgets and UserJS. The proposed [[m:Special:MyLanguage/Third-party resources policy|Third-party resources policy]] aims at making the UserJS and Gadgets landscape a bit safer by encouraging best practices around external resources. After an initial non-public conversation with a small number of interface admins and staff, we've launched a much larger, public consultation to get a wider pool of feedback for improving the policy proposal. Based on the ideas received so far, the proposed policy now includes some of the risks related to user scripts and gadgets loading third-party resources, best practices for gadgets and UserJS developers, and exemptions requirements such as code transparency and inspectability. As an interface administrator, your feedback and suggestions are warmly welcome until July 17, 2023 on the [[m:Talk:Third-party resources policy|policy talk page]]. Have a great day!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:Samuel (WMF)|Samuel (WMF)]], on behalf of the Foundation's Security team</bdi> 14:08, 10 јули 2023 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Samuel (WMF)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Samuel_(WMF)/IAdmins_MassMessage_list_2&oldid=25272792 --> == Invitation to Rejoin the [https://mdwiki.org/wiki/WikiProjectMed:Translation_task_force Healthcare Translation Task Force] == [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|right|frameless|125px]] You have been a [https://mdwiki.toolforge.org/prior/index.php?lang=mk medical translators within Wikipedia]. We have recently relaunched our efforts and invite you to [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php join the new process]. Let me know if you have questions. Best [[User:Doc James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] ([[User talk:Doc James|talk]] · [[Special:Contributions/Doc James|contribs]] · [[Special:EmailUser/Doc James|email]]) 12:34, 6 August 2023 (UTC) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Doc James@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_translatiors/mk&oldid=25414915 --> == Статијата „Бугари (Национален термин)“ == Би посакал објаснување зошто статијата беше избришана, ви благодарам [[User:Gurther|Gurther]] <small>([[User talk:Gurther|разговор]])</small> 20:44, 24 август 2023 (CEST) :Само што ти оставив порака на твојата страница за разговор --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:46, 24 август 2023 (CEST) == Медал за учество во хуманитарни или мировни операции == Здраво, која е причината што е одбиена проманата на страницата за Медалот за учество во хуманитарни или мировни операции? Што е спорно!? [[User:PhoenixOr|PhoenixOr]] <small>([[User talk:PhoenixOr|разговор]])</small> 19:17, 3 септември 2023 (CEST) :{{ping|PhoenixOr}} Промената се однесува на целосна измена на статијата, што вообичаено не се прави така, особено ако добро се сеќавам уредувањето беше неумесно изведено и го користише новото уставно име, за кое ние на Википедија имаме донесено одлука во заедницата дека нема да се користи (туку ќе продолжи користењето на името [[Википедија:Македонија|Македонија]]). --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:44, 7 септември 2023 (CEST) ::Секако дека ќе биде промена на целата страница, кога медалот до сега не ни постоеше и сите тие информации и детали не ни постоеја. Затоа, впрочем, и воопшто се менува страницата и во суштина сега се создава. ::Разликите во користењето на името на државата сметам дека не може да се причина за целосно бришење. Првин затоа што јас не можам да ја знам одлуката и праксата на заедницата; а уште поважно - можеше да се коригира само тоа, однапред или отпосле, а не да се поништува измената во целост. Впрочем, како што и беше случај и сега - некој друг после мене направи промена на моите промени само на името на државата. ::Во секој случај, најважно е дека сега страницата е изменета, реална и детална. Тоа, впрочем, е и најважно и поента на нејзиното постоење, нели! [[User:PhoenixOr|PhoenixOr]] <small>([[User talk:PhoenixOr|разговор]])</small> 09:15, 8 септември 2023 (CEST) :::@[[Корисник:PhoenixOr|PhoenixOr]] Надмениов однос воопшто не ме допира. Побара зашто сум го направил тоа, ти одговорив, гледам си ги направил пак измените, некој ти ги прифатил и ја досредил статијата, и тоа е. Статијата постои од 2021 година, не си ја напишал ти (ако веќе одиме со односов), и никој ја немаше избришано, ниту пак јас имав за намера да не постои. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 21:01, 8 септември 2023 (CEST) ::::Навистина не разбирам каде гледаш надмен однос!? Те молам појасни ми што е надмено. :) [[User:PhoenixOr|PhoenixOr]] <small>([[User talk:PhoenixOr|разговор]])</small> 18:26, 10 септември 2023 (CEST) == Васил Априлов == Гледам дека продолжувате да отстранувате уредувања без гледајќи што содржи во текстот, има присутни разни извори што тврдат дека Априлов самиот себеси се гледал како Грцин, дури давал донации кон Грчкото ослободително востание и дури учествувал во востанието во одредено ниво, не разбирам што е проблемот со текстот и како што гледам други администратори не гледат проблем со текстот, освен тебе. Нејќам да почне уредничка војна [[User:Gurther|Gurther]] <small>([[User talk:Gurther|разговор]])</small> 19:20, 9 септември 2023 (CEST) :[[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]], би посакал соработка, бидејќи досега не сум добил прецисен одговор бидејќи во разни англиски извори, дури Бугарски извори тврдат дека човекот имал грчки/хеленофилски идентитет. [[User:Gurther|Gurther]] <small>([[User talk:Gurther|разговор]])</small> 11:41, 15 септември 2023 (CEST) == Суверен Воен Ред на Малта == Пишувам овде бидејќи тамошната разговорна страница беше за бришење. Статијата ја пренасочив назад в [[Малтешки ред]], и направив пренасочување, но не од оваа верзија, која е правописно погрешна, туку исправната (Суверен воен ред на Малта). [[Корисник:Bjankuloski06|Б. Јанкулоски]] <small>([[Разговор со корисник:Bjankuloski06|разговор]])</small> 07:38, 23 ноември 2023 (CET) == Васил Кацаров == Зошто профилот/страницата, за васил е избрисана од вас?, која е прицината " Не е рекламиранје/спам ", има референции, исто така е преведена од Espanol Wiki, дали мозе да се врати страницата и да се поправи, сто е греска сто е потребно да се објасни? [[User:Админ.МК|Админ.МК]] <small>([[User talk:Админ.МК|разговор]])</small> 04:38, 1 декември 2023 (CET) :@[[Корисник:Админ.МК|Админ.МК]] Вториот пат статијата беше нималку преведена, а првиот пат се користеа суперлативи, што за живи личности не се прави, освен за исклучителни ситуации, каде навистина е така. И основно пребарување на интернет покажува дека освен една иста ваква содржина што си ја ставил тука, за Васил Кацаров нема ништо, така што личноста не е релевантна, што спаѓа во критериумот „саморекламирање“. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 18:41, 1 декември 2023 (CET) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2023 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2023 you '''[https://mdwiki.org/wiki/WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2023_(all) were one of the top medical editors in your language]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdWfjVFbDO4ji-_qn2SsAgdCflhcOZychLnr1JUacsPaBr1eA/viewform Consider joining for 2024]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translation of health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [https://mdwiki.org/wiki/User:Doc_James <span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 23:24, 3 февруари 2024 (CET) </div> <!-- Пораката ја испрати Корисник:Doc James@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2023&oldid=26173705 --> == Категорија:Македонски Народни Носии == ако може да ја додадеш страната за [[Носии од Горноџумајско поле|носии од горноџумајско поле]] под шопскиот дел кај категоријата Македонски Народни Носии имам и јас пробано еднаш, но малку згрешено ми идеше, и го избришав на крај. мислам дека вам убаво ќе ви излези (поточно: [[Предлошка:Македонски народни носии]]) [[User:Big ooga booga mf|Big ooga booga mf]] <small>([[User talk:Big ooga booga mf|разговор]])</small> 19:53, 18 април 2024 (CEST) == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Reminder to vote now to select members of the first U4C</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote reminder|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote reminder}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear Wikimedian, You are receiving this message because you previously participated in the UCoC process. This is a reminder that the voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) ends on May 9, 2024. Read the information on the [[Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|voting page on Meta-wiki]] to learn more about voting and voter eligibility. The Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members were invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. On behalf of the UCoC project team,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 00:53, 3 мај 2024 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:RamzyM (WMF)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2024/Previous_voters_list_3&oldid=26721208 --> == Македонски народни носии: предлошка == имам направено повеќе страници околу носии од одредени предели во егејска македонија (кајларско, воденско и мегленско). ако може да ги внесиш во предлошката кај „јужномакедонски носии“. фала многу :) исто така јас сега ја составувам таа за пазарскиот крај :D [[User:Big ooga booga mf|Big ooga booga mf]] <small>([[User talk:Big ooga booga mf|разговор]])</small> 00:47, 19 мај 2024 (CEST) :ја составив од пазарско (се откажив барајки за машката моментално, сигурно ќе се најди в'иднина :) [[User:Big ooga booga mf|Big ooga booga mf]] <small>([[User talk:Big ooga booga mf|разговор]])</small> 15:33, 19 мај 2024 (CEST) ::@[[Корисник:Big ooga booga mf|Big ooga booga mf]] {{готово}} --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 21:25, 20 мај 2024 (CEST) == Hi! == Hi Ehrlich91, I sent an e-mail to you. Did you receive it? :) [[User:İmmortalance|İmmortalance]] <small>([[User talk:İmmortalance|разговор]])</small> 20:59, 20 јуни 2024 (CEST) == Thank you == Hello! Thank you for deleting files also on Commons. I have some problems getting {{tl|СегаРизница}} to work as planned. It seems the template does not add files to a category but there are more files tagged according to [[Специјална:ШтоВодиОвде/Предлошка:СегаРизница]]. Files copied from other wikis is a bit of a challenge in the project I have with license migration and getting rid of disclaimers in GFDL ([[Википедија:Барања_за_одобрување_на_бот#Bot_status_for_User:MGA73bot]]). So I'm very happy that files are getting deleted. --[[User:MGA73|MGA73]] <small>([[User talk:MGA73|разговор]])</small> 17:45, 15 јули 2024 (CEST) == Скандал со тетратки == Здраво @[[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]], Се надевам дека си добро. Сакам да разберам подобро зошто беше одбиена модификацијата што ја предложив на страницата за „скандалот со тетратки“, каде што ја сменив описната фраза во „Предмет тетратки“. Мојата намера беше да прилагодам јазикот за да одрази пообјективен тон, особено бидејќи терминот „скандал“ може да имплицира предрасуди и да влијае на перцепцијата за неутралноста што Википедија се обидува да ја одржи. Разбирам дека „тетратки“ беше медиумското име дадено на случајот, но мислам дека употребата на помалку сензационалистички јазик би помогнала во презентирањето на информациите на пообјективен и согласно со упатствата на Википедија за импарцијалност. Можеш ли, те молам, да ми објасниш конкретни причини зошто се преферираше задржувањето на зборот „скандал“ во овој случај? Отворен сум за дискусија и за подобро разбирање на контекстот или уредувачките политики кои можеби ја оправдуваат одлуката. Ти благодарам за твоето време и труд во одржувањето на квалитетот и прецизноста на содржината на Википедија. Со почит, Sflexas [[User:Sflexas|Sflexas]] <small>([[User talk:Sflexas|разговор]])</small> 14:09, 17 јули 2024 (CEST) :@[[Корисник:Sflexas|Sflexas]] Здраво, го сменив насловот од скандал во случај --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 15:22, 17 јули 2024 (CEST) == Прашање == Зошто ми го избриша текстот? https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BD%D1%86%D0%B8&oldid=prev&diff=5041802 [[User:АлександарЧетник|АлександарЧетник]] <small>([[User talk:АлександарЧетник|разговор]])</small> 18:23, 21 јули 2024 (CEST) :@[[Корисник:АлександарЧетник|АлександарЧетник]] Ова е од пред една година. Инаку, текст што содржи монографски податоци не е местото за во енциклопедиска статија, не може да се даваат податоци за сите вклучени во нешто, ако почнеме така, тогаш ќе пишуваме книга, а не кратка енциклопедиска статија. Плус, изворот не можам да го пронајдам, ќе ми треба дополнителен доказ за ова, за да го проверам. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 22:26, 26 јули 2024 (CEST) == СИЕ Пролет 2024 - Награда за најдобар постоечки корисник == ''Вредносен купон во вредност од 2.000 денари за најдобар постоечки корисник, кој претходно не учествувал на уредувачките натпревари „СИЕ Пролет“.'' На кое претходно издание на СИЕ Пролет јас сум учествувал? Како јас сум отстранет од добивање на оваа награда на [[Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2024#Резултати|СИЕ Пролет 2024]]? [[User:Dandarmkd|Dandarmkd]] <small>([[User talk:Dandarmkd|разговор]])</small> [[User:Dandarmkd|Dandarmkd]] <small>([[User talk:Dandarmkd|разговор]])</small> 21:13, 31 јули 2024 (CEST) :@[[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] Не бев достапен, но гледам дека Кирил го средил ова и ги поправил резултатите. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 22:00, 12 август 2024 (CEST) == Non-free files == Hello! I made [[Корисник:MGA73/OrphanNon-free]] and other lists of files that may not be okay. I do not know if you have noticed. I made a comment at [[Википедија:Селска_чешма#Чистење_датотеки_и_бришење_датотеки]]. [[User:MGA73|MGA73]] <small>([[User talk:MGA73|разговор]])</small> 17:20, 14 август 2024 (CEST) == Прашање == Зошто е избришана оваа страница!? https://mk.wikipedia.org/wiki/A%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%9C-%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0 [[User:Александра Стојановиќ|Александра Стојановиќ]] <small>([[User talk:Александра Стојановиќ|разговор]])</small> 00:27, 17 август 2024 (CEST) :Која е потребата да се избрише страница стара 4 години? [[User:Александра Стојановиќ|Александра Стојановиќ]] <small>([[User talk:Александра Стојановиќ|разговор]])</small> 00:50, 17 август 2024 (CEST) ::@[[Корисник:Александра Стојановиќ|Александра Стојановиќ]] Едноставна е потребата, бидејќи статијата не ги задоволуваше ни најмалите критериуми да биде статија, а поминале четири години и никој не ја средил. Врски до англиската Википедија (како на пр. за Скопје), несредена библиографија, несредени извори и еден куп други причини. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 07:00, 17 август 2024 (CEST) == Source that institutions agree on it about Samuil == Hello, I want to know why you removed my edit, I was just gonna put a source which is "The Legend of the Bulgar-Slayer" by Paul Stephenson which is published by Cambridge Press and it confirms that Samuil is a Bulgarian ruler and it explains also the debates between North Macedonia and Bulgaria, I want to put my source [[User:The Hunter2k19|The Hunter2k19]] <small>([[User talk:The Hunter2k19|разговор]])</small> 13:42, 22 август 2024 (CEST) :@[[Корисник:The Hunter2k19|The Hunter2k19]] За таа статија е доста веќе дискутирано и како што и самиот знаеш, ние се водиме по изворите достапни во македонскиот јазик и во нашата историографија. Ако сакаш да користиме странски извори, тогаш зашто на бугарската Википедија не стои македонски јазик, туку норма, и ред други работи? --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 21:43, 22 август 2024 (CEST) ::The difference is that, this source is world accepted and it is an American source not "Bulgarian propaganda", we can debate on that topic if you want, and the nickname ,,Bulgar-slayer" gives enough details on the topic. If it is necessary, just add he is Bulgarian-Macedonian. The agreement between North Macedonia and Bulgaria should not be broken. And the wiki community must also follow those rules, because it is a worldwide community, which is with the aim to give a knowedge, not just make an encyclopedia rewritten for someone else's personal interests towards only one group of people. The community of Wikipedia must follow neutrality and the sources must be respected [[User:The Hunter2k19|The Hunter2k19]] <small>([[User talk:The Hunter2k19|разговор]])</small> 00:36, 23 август 2024 (CEST) :::@[[Корисник:The Hunter2k19|The Hunter2k19]] А зашто дебатираш само со мене, јас не сум врховен судија на македонската заедница. Има уште 11 други администратори и ред други уредници, и има уште стотици други книги кои викаат дека Цар Самоил бил македонски владетел, и јас не можам да одам против тоа. А за неутралноста, македонската Википедија е каде каде понеутрална од вашата, во која бришете цел еден народ и јазик и употребувате термини како Северномакедонци, што сами си ги измислувате, така што првин зачисти си по дома, па после на други кажувај. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 09:59, 23 август 2024 (CEST) ::::Agreements are agreements and must be followed. Bulgarians do not use "north macedonian" for mentioning your nationality but still according to your agreement with Greece you must use the name "North Macedonia". As a Wikipedia admin you are taking the responsibility to keep peace and follow the rules, and maintain the neutrality. My source is legit and it is a fact that he can be called also "Bulgarian" than just "Macedonian" and as a Bulgarian I can tell you that you are also putting "propaganda" as Bulgaria is "making" according to you. And about your question why I am telling you this stuff and judging only your action - it is very clear, you are the admin and you reverted my edit. I have my source which is legit and the book is written by the American author Paul Stephenson, published in 2003 by Cambridge University Press and if that source is ignored then I will allow myself to report those kind of actions, because you are disrespecting the sources and the facts, claiming it is a propaganda, and pretending the wikipedia must be in the interests of the officials in your country. [[User:The Hunter2k19|The Hunter2k19]] <small>([[User talk:The Hunter2k19|разговор]])</small> 01:24, 24 август 2024 (CEST) :::::@[[Корисник:The Hunter2k19|The Hunter2k19]] Да, и јас ти укажав дека не можеш со еден извор да го смениш воведот и да напишеш дека нешто е сосем различно од стотици други извори, особено не без расправа во заедницата, а тоа го немаш направено, а јас не сум врховен судија за да донесам одлука. Постапи по сите чекори и јави се. Поздрав --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 16:37, 24 август 2024 (CEST) == две работи == # дали би можело на подгрупата струмско-местански носии да се додаде „[[Народни носии од Серско]]“ (струма тече низ серско, come on) # зошто ми ги остранивте едитите околу селата косоврасти и горно мелничани? ако сакате доказ околу тоа, [https://ibb.co/3kk2c67 повеле вам] :) ако може да се дефинира регион [[Рекански Регион|голема река]], тогаш зошто да не се додаде како опис кон селата косоврасти и мелничани (горно и долно) дека спаѓаат во тој регион *исто така, во делото на бранислав русиќ околу [https://docs.google.com/file/d/0B3ma9plMXxAEcHhaeXF6R3NzdnM/edit?resourcekey=0-hoaMEDW_XQVKSiJ2ftBeTQ жупа], меѓу набројаните села, мелничани никогаш ли е вклучено меѓу нив затоа, најмногу би имало смисла да се воведат под прецизниот регион „голема река“ (на пр. Горно Косоврасти - село во Голема река... итн) [[User:Big ooga booga mf|Big ooga booga mf]] <small>([[User talk:Big ooga booga mf|разговор]])</small> 12:46, 11 декември 2024 (CET) :исто така одобрија страницата за тапан ако може :) [[User:Big ooga booga mf|Big ooga booga mf]] <small>([[User talk:Big ooga booga mf|разговор]])</small> 18:41, 11 декември 2024 (CET) ::@[[Корисник:Big ooga booga mf|Big ooga booga mf]] Здраво, статијата за носии е додадена во шаблонот, ова можеш и сам да го правиш, само треба да го најдеш шаблонот што се употребува користејќи Шаблон: или Предлошка: и потоа без празно место името на шаблонот, кој е спомнат (во случајов Македонски народни носии). ::Што се однесува за селата Косоврасти и Горно Мелничани, јас ти ги вратив уредувањата, затоа што во самите статии веќе нашироко има објаснување зашто се користи таа област. Во прилог подолу го додавам извадокот од статијата. Работата не е баш црно бело и треба да се земе во обзир тоа при уредување на вакви специфични примери, кои од различни автори се сметаат во различни области. Ќе го разгледам ова и ќе смислам како да го смислам воведот. :::„Етнографски селото Горно Косоврасти заедно со Долно Косоврасти, се наоѓаат на самата граница помеѓу областите Долна Река од Реканскиот Крај, односно мијачкиот етнографски предел и Дебарско, односно областа наречена Дебарско Поле, брсјачкиот етнографски предел, но сепак во Горно Косоврасти преовладуваат јазично-говорните, културно-фолклорните и обичајно-традициските одлики на дебарскиот крај и брсјачкиот предел со одредени мијачки примеси.“ ::Поздрав --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:28, 11 декември 2024 (CET) == [[Модул:Cycling_race]] == Можете ли да го ажурирате овој модул од неговиот родител, [[Wikidata:Module:Cycling race]]? Не можам, бидејќи е заштитена со „каскадна заштита“ со тоа што е вградена во вашата архива за разговор со корисници, [[Разговор_со_корисник:Ehrlich91/Архива_5]]. Ова ажурирање ја кочи работата на Википодатоци за да се ослободи од застарената сопственост; ажурирањето е направено на 21 јазик, а останаа само португалски и македонски. Благодарам! [[User:Swpb|Swpb]] <small>([[User talk:Swpb|разговор]])</small> 19:25, 2 јануари 2025 (CET) :@[[Корисник:Swpb|Swpb]] {{done}} Sorry, I noticed your message on the Village pump, but due to the holidays, I did not respond to update the module. Now, I updated the code from the Wikidata. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:35, 2 јануари 2025 (CET) ::благодарам!! [[User:Swpb|Swpb]] <small>([[User talk:Swpb|разговор]])</small> 21:49, 2 јануари 2025 (CET) == Фалсификување на извор? == Сигурен сум дека со оваа [https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%94%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%BE&diff=prev&oldid=5318581 промена] сфаќате дека jа заменувате вистинската информациjа во изворот. [[User:Simin|Simin]] <small>([[User talk:Simin|разговор]])</small> 13:01, 19 јануари 2025 (CET) :@[[Корисник:Simin|Simin]] А ти сигурно знаеш дека правиш промена само во едно село, а истиот извор со зборовите „Македонци“ или „македонско“ население се користи во сите други 1750 села. Така што, слободно покрени расправа на Селска чешма, не може промена да биде во само една статија, кога истото се повторува насекаде. Одбивањето беше чисто од таа причина. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 13:12, 19 јануари 2025 (CET) ::Може ли да ми испратите линк кон расправа на Селска чешма каде што можам да видам дека конкретно за овој извор е постигнат консензус дека во статиите на Википедија наместо „води како чисто бугарско село“ да се замени со „... како чисто македонско село“? На тој начин можам да знам кои се можните аргументи за таа замена и да нема излишно повторување.--[[User:Simin|Simin]] <small>([[User talk:Simin|разговор]])</small> 13:26, 19 јануари 2025 (CET) :::@[[Корисник:Simin|Simin]] Не можам да го најдам тоа во моментов, така што слободно отвори нова тема на обичната селска чешма или на [[Википедија:Огласна табла за администратори|огласната табла за администратори]]. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 13:34, 19 јануари 2025 (CET) ::::Па, ако нема таков разговор за начинот на цитирање на изворов, по кој основ се враќаат фалсификуваните информации? Зарем тој што мисли дека невистината треба да стои, не треба да почне разговор?--[[User:Simin|Simin]] <small>([[User talk:Simin|разговор]])</small> 14:02, 19 јануари 2025 (CET) :::::@[[Корисник:Simin|Simin]] Цело време ти посочувам дека за ова треба опфатна заедничка одлука на администраторите, и ти викам отвори расправа. Вака се сите статии на македонски јазик, вака се и сите други современени македонски извори, јас само ти посочувам дека ти си тој што сакаш да смениш нешто, па затоа слободно прашај ги и останатите администратори или целата заедница. Во меѓувреме гледам пак продолжуваш со промени, истите нема да ти бидат прифатени, и многу си свесен во ова што го правиш. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 14:06, 19 јануари 2025 (CET) ::::::Разбирам дека треба опфатна заедничка одлука на администраторите за да се следат правилата на Википедија и фер цитирање на еден одреден извор. Нема да Ве замарам повеќе. Ви благодарам.--[[User:Simin|Simin]] <small>([[User talk:Simin|разговор]])</small> 14:12, 19 јануари 2025 (CET) == мојот здравев == ја уредив страната, само да ја оправдате. иначи, од друга страна, арни ми сте во животот? :D [[User:Big ooga booga mf|Big ooga booga mf]] <small>([[User talk:Big ooga booga mf|разговор]])</small> 13:18, 21 јануари 2025 (CET) == Барање од преместувач на датотеки на Commons == Добро утро Ве молам, извинете што едноставно ви пишувам на вашата страница за разговор и велам дека користам и програма за преведување. Видов дека си проверил многу мои уредувања и дека си и сисоп овде. Поради проблемите со читањето не можам да ја најдам sysop таблата и затоа ве прашувам овде. Па, јас сум активен овде само затоа што сум Filemover и ги преименувам датотеките на Commons и понекогаш го правам тоа рачно без скрипта. Исто така понекогаш разменувам и постари jpg/png/gif датотеки ако има подобра во SVG вектор. Сакав да ве прашам дали е можно да се зголемат моите кориснички права за да не морате да ги проверувате моите објави во иднина. Со над 42.000 уредувања на глобално ниво, ова не би требало да биде проблем и другите јазични верзии го исполнија моето барање веднаш и без никакви проблеми. Во спротивно нема да работам многу овде поради јазични проблеми. Затоа, нема да правам никакви корекции на текстот или да ги подобрувам написите на друг начин. Среќен сум што тоа им го оставам на моите македонски колеги. Разменувам само лајкови за лајкови. Ви благодарам. Најдобри желби од Швајцарија. [[User:Ziv|Ziv]] <small>([[User talk:Ziv|разговор]])</small> 11:07, 26 јануари 2025 (CET) :@[[Корисник:Ziv|Ziv]] {{done}} It was not a problem for me to approve your edits, as you are not editing quite frequent on our wiki, but it is not a problem to be autoconfirmed user. All the best --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:33, 26 јануари 2025 (CET) ::Hello @[[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]], thank you so much. Same to you. Greetings, [[User:Ziv|Ziv]] <small>([[User talk:Ziv|разговор]])</small> 20:26, 26 јануари 2025 (CET) == Талат Џафери == '''Здраво, Ehrlich91''' [[Талат Џафери]] беше '''технички премиер''', а не редовно избран премиер на Македонија. Сите претходни технички премиери во статиите на Википедија се именувани како „Технички премиер на Македонија“, па нема причина Џафери да биде исклучок. Ве молам да престанете со бришење на корекциите бидејќи нема ништо неточно или погрешно во нив. Ако имате аргументи за спротивното, ве молам да ги образложите за разговор за да се постигне консензус. [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 17:01, 23 февруари 2025 (CET) :@[[Корисник:Инквизитор771|Инквизитор771]] Проблемот во твоите уредувања е што при нешто добро, ти правиш уште три други работи, кои не се прифатливи. На пример, при твоето уредување за Талат Џафери, го имаш избришано како му е името на албански. Воедно, не се пишува '''техничен''', тоа не постои, туку може евентуално да биде технички. Го внесов во инфокутијата технички, а твоето друго уредување го отфрлив. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 17:12, 23 февруари 2025 (CET) ::А дали си свесен за проблемите со твоите уредувања? Прво, некои од моите уредувања што ги правам, ти ги бришеш целосно без да објасниш, а потоа, кога ќе те прашам за причината, ми одговараш дека текстот бил спорен или погрешно напишан и едноставно го избришуваш целосно. Разбирам дека можеби постојат корекции кои треба да се направат, но зошто мораш да избришеш се, наместо само да корегираш она што не е во ред? ::Во врска со твојот коментар дека во едно уредување правам „нешто добро“ и уште „три други работи“, моето уредување беше целосно исправно, и го правам тоа за да не бидам принуден да уредувам по сто пати истото нешто. Не ми е јасно кои делови од моето уредување беа проблематични за тебе, особено кога сите беа во согласност со стандардите. ::Со врска за албанскиот јазик , да имам проблем со него, особено имам проблем со тоа што во твоите уредувања редовно ставаш имиња на албански јазик. Тоа е неприфатливо и нема место на Македонската Википедија. Македонската Википедија е на македонски јазик и сите имиња и термини треба да бидат на македонски, во согласност со јазичната и културна политика на енциклопедијата. [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 17:35, 23 февруари 2025 (CET) :::@[[Корисник:Инквизитор771|Инквизитор771]] Многу празни зборови. Не сум должен да ти ги поправам твоите уредувања цело време, бидејќи си имам јас за уредување други теми. Ова не се мои уредувања, туку администраторски постапки, кога ги прегледувам уредувањата на други корисници, меѓу кои си и ти. За последната точка те повикувам да си ги прочиташ уште еднаш политиките на Википедија, а Википедија не е на национална енциклопедија, туку е на јазикот. За личности кои не се Македонци и те како треба да го пишува нивното име на нивниот мајчин јазик. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 17:42, 23 февруари 2025 (CET) == СУ „Д-р Панче Караѓозов“ - Скопје == Ehrlich91 можеш да го смениш името на статијата на училиштево од '''СУ „Д-р Панче Караѓозов“ - Скопје''' до '''СМУГС „Д-р Панче Караѓозов“ - Скопје''' . бидејќи тоа е правилното име. мене не ми дозволува [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 21:32, 3 март 2025 (CET) :@[[Корисник:Инквизитор771|Инквизитор771]] {{done}} Бев отсутен од Википедија, па дури сега ја забележувам поракава. Средено, ама мислам дека имаш можност и ти самиот да преместуваш страници, така што во горниот десен дел до Историја имаш паѓачко место и Премести. Ако го немаш, слободно пишувај ми и ќе ги преместувам. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 21:52, 16 март 2025 (CET) ::го имам дугмето за премести но секојпат кога ќе пробам да преместам ми вика дека немам дозвола [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 15:36, 30 март 2025 (CEST) == Стоунвол == Ја уредував таа страница за уредувачкиот викенд на тема Протести.... сега сите подобрувања ми се изгубени... [[User:19user99|19user99]] <small>([[User talk:19user99|разговор]])</small> 10:27, 23 март 2025 (CET) :@[[Корисник:19user99|19user99]] Инфокутијата ја отстранив бидејќи не ја имаше преведено воопшто. Ако сакаш да ја додадеш, ископирај ја од англиската верзија. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 10:28, 23 март 2025 (CET) ::@[[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]] токму инфокутијата ја преведов (заедно со десетици други промени) но бидејќи отстранивте додека уште уредував кога објавив ми ги снема сите подобрувања и остана на вашето. -- [[User:19user99|19user99]] <small>([[User talk:19user99|разговор]])</small> 10:58, 23 март 2025 (CET) :::@[[Корисник:19user99|19user99]] Мене системот не ми дава дека некој во меѓувреме уредува, но тебе ќе ти даде. Па затоа токму кога ти си одбрал да ја зачуваш, требало да отидеш подолу од твојот постоечки прозорец и да одбереш објави со моите промени. Јас сега не можам да ја повратам статијата, бидејќи ти нигде не си ја зачувал. Ова може да се случи и другпат кога една статија се уредува од повеќе уредници, па така треба да штиклираш дека сакаш да ја објавиш твојата содржина. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 11:02, 23 март 2025 (CET) == Отстранување на Северна == мислам сите знаеме за ова - ако сакаш може и јавна дискусија со сите македонски администратори да направиме, но Северна Македонија и Република Северна Македонија веднашка треба да биде остранета од сите македонски статиии да биде заменета со Македонија и Република Македонија, како што ти кажа во 2019 г. , не сме обврзани со одлуки на владата, туку на нашата заедница, и за ова веќе се дискутира темелно на нашата селска пумпа. Ќе го користиме терминот Македонија за земја која сега официјално се нарекува Северна Македонија, бидејќи избираме да го следиме вообичаеното правило за именување на некое место/зграда/објект. Не можеме да дозволиме да подлегнеме на заканите од странски сили, вклучувајќи ги и грчките и англиско-бугарските администратори на Википедија, кои се обидуваат да ја изменат нашата историја и идентитет. Ние сме Македонци и не треба да дозволиме да бидеме замолчени или принудени да прифатиме туѓи наративи. Нашето име и идентитет се неотстапни и треба да бидат јасно присутни во сите извори, вклучувајќи ја и Википедијата. Знам дека ти и сите останати македонски администратори не го прифаќаат ова срамно име , кои се тие да ни кажуваат за нашата историја и идентитет кои се тие да ни го кажуваат нашиот идентитет и самосвест, зашто им подлегате на странските притисоци, ние не треба ни да збориме со нив дали знаеш на бугарската википедија како сме наречени Северномакедонци, и ние треба на овие луѓе да им подлегнеме кои активно шират омраза кон нас. Мислам дека дојде време и дека треба да се продолжи темелна дискусија за отстранување на северна, без разлика на какви било политички притисоци или договори. Наша одговорност е да го браниме нашето име и идентитет од сите обиди за негово изменување или бришење. [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 16:03, 30 март 2025 (CEST) :@[[Корисник:Инквизитор771|Инквизитор771]] Не разбирам од каде е поттикот за оваа порака, но името на државата како што е и статијата [[Македонија]] не е променeто на нашата Википедија и не знам што и од каде треба да се отстранува. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 17:44, 30 март 2025 (CEST) ::Мислев во статијата Македонија да се отстрани Официјално позната како Република Северна Македонија за тоа мислев [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 19:39, 30 март 2025 (CEST) :::@[[Корисник:Инквизитор771|Инквизитор771]] Па тоа е факт, не може да отстрануваме факти, колку и да не се согласуваме. Државата ги издава законите и институциите се наречени со тоа име, така што не, не треба да го отстраниме тоа од воведниот дел на статијата за Македонија. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:41, 30 март 2025 (CEST) ==Прва лига на Република Српска== Здраво, кој дел од страницата не е на македонски јазик? Ви благодарам.--[[User:Zvakazvaka|Zvakazvaka]] <small>([[User talk:Zvakazvaka|разговор]])</small> 18:21, 31 март 2025 (CEST) :@[[Корисник:Zvakazvaka|Zvakazvaka]] Делот каде ги имаш споменато клубовите и градовите, најмалку на едно место немаше „ќ“. Провери ги уште еднаш. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 18:28, 31 март 2025 (CEST) ::Се надевам дека е поправено. [[User:Zvakazvaka|Zvakazvaka]] <small>([[User talk:Zvakazvaka|разговор]])</small> 08:18, 2 април 2025 (CEST) == СУ „Димитар Влахов“ - Скопје == [[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]] можеш и за оваа страница да го смениш името во СУГС „Димитар Влахов“ - Скопје бидејќи мене сеуште не ми дава да променувам наслови [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 23:41, 5 април 2025 (CEST) :можеш и да го смениш насловот на СУ „Панче Арсовски“ во СУГС „Панче Арсовски“ [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 00:13, 6 април 2025 (CEST) ::@[[Корисник:Инквизитор771|Инквизитор771]] {{готово}} --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 17:55, 8 април 2025 (CEST) :::Извини вака но можеш и СУ „Никола Карев“ – Скопје да го смениш во СУГС „Никола Карев“ – Скопје. Мене ми вика дека збрането е да создавам наслови кои содржат голем број големи букви [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 23:17, 8 април 2025 (CEST) == Уредник == Благодарам и фала на забелешка. ;) [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 18:41, 8 април 2025 (CEST) Ке можеш да преместувааш статијата [[Свирце (Медвеђа)]] на [[Свирце (Медвеѓа)]], бидејки јас не можам. --[[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 23:18, 12 април 2025 (CEST) Када се пишува ''живеат'' со едно и со два ''а''? [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 22:23, 1 мај 2025 (CEST) :@[[Корисник:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] Во примерот живеат не може да има две аа и да биде '''живеаат'''. Има случаи на три самогласки (вокали) едно до друго, но тоа е ретко и никогаш во овој редослед. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 10:07, 2 мај 2025 (CEST) несум го имал од каде да ''консултирам'' транскрипцијата од италијанскиот на македонски јазик. :) Едино за Тавела не е погрешка во прашање, така се вика на молишкохрватски јазик, а Тавена на италијанскиот. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:54, 15 мај 2025 (CEST) :@[[Корисник:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] Нема никаков проблем, ги прегледав статиите и тие што имаа проблем ги преместив. Во принцип следи како се веќе преведени на српски/руски јазик и во 95% од случаите ќе биде истата транскрипција. За Тавела премести го тогаш штом е таква работата. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:54, 15 мај 2025 (CEST) == Барање на оценувачки статус == Добар ден, се пријавив како кандидат за оценувачки статус. Можете да ја видете мојата кандидатура во [https://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0:%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9A%D0%B0_%D0%B7%D0%B0_%D0%BE%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%81#%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8_%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8_%D0%B7%D0%B0_%D0%BE%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%81 тековните номинации]. Ако имате време ве молам гласајте, ако имате проблем со мојата кандидатура ве молам [https://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0:%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9A%D0%B0_%D0%B7%D0%B0_%D0%BE%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%81#%D0%94%D0%B8%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%81%D0%B8%D1%98%D0%B0 дискутирајте го во самата номинација], сакам да го подобрам мојот придонес во македонската Википедија. Ви благодарам. [[User:Gurther|Gurther]] <small>([[User talk:Gurther|разговор]])</small> 12:03, 16 мај 2025 (CEST) == Викисредба (29 мај 2025) == Добар ден Ehrlich91, ве поканувам на третата викисредба од оваа тековна година што ќе се одржи на 29 мај во „Daily Food & Wine“ во Скопје. Повеќе информации околу викисредбата имате на следната [[Википедија:Викисредба (29 мај 2025)|врска]] (исто така и местоположба на угостителскиот објект на Google Maps). Се надевам ќе ни ја збогатите средбата со вашето присуство. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:01, 27 мај 2025 (CEST) == Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! == Hi everyone, We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there. The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]''). If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''. [[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|разговор]]) 13:17, 29 мај 2025 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:TRistovski-CEEhub@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Македонија == Имаш ли некоја македонска литературата за македонско население во Прешевско, Бујановачко и Трговишко? Пошто за тоа словенското население се вика дека е српско. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 18:44, 9 јуни 2025 (CEST) :@[[Корисник:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] Здраво Марко, има книга за Горна Пчиња од [[Јован Трифуноски]], ќе ја побарам како пдф и ќе ти ја пратам на мејл. Поздрав --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 21:52, 14 јуни 2025 (CEST) == Бришење на страница == Здраво Ehrlich, Ве замолувам да ја погледнете статијата [[Владимир Блажев-Панчо]] и да видете дали може да се избрише поради лошо-направена содржина, од неискусна ИП адреса. Убав ден! [[User:Todot3123|Todot3123]] <small>([[User talk:Todot3123|разговор]])</small> 12:14, 10 јуни 2025 (CEST) == Масакар во Долгаец == Здраво, имам многу информации за колежот во Долгаец, па може ли некако да ми помогнете бидејќи не сум искусен да ги напишеме на страницата? Имам список на сите убиени, имам список на осудените лица за злосторствата. [[User:АлександарЧетник|АлександарЧетник]] <small>([[User talk:АлександарЧетник|разговор]])</small> 10:59, 27 јуни 2025 (CEST) :@[[Корисник:АлександарЧетник|АлександарЧетник]] Немам баш време јас да ја пишувам статијата, но тука сум за совети или подобрувања за истата. Може да продолжиме на самата страница на разговор на статијата. Означи ме штом имаш внесени промени кои сакаш да ги проверам. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 22:18, 30 јуни 2025 (CEST) == Викисредба (30 јуни 2025) == Добар ден Ehrlich91, ве поканувам на четвртата викисредба од оваа тековна година што ќе се одржи на 30 јуни во „Daily Food & Wine“ во Скопје. Повеќе информации околу викисредбата имате на следната [[Википедија:Викисредба (30 јуни 2025)|врска]]<nowiki> (исто така и местоположба на угостителскиот објект на Google Maps). Се надевам ќе ни ја збогатите средбата со вашето присуство. Убав ден! </nowiki> [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 13:43, 27 јуни 2025 (CEST) == Долна Ржана == Сигурен си дека треба апостроф овдека [[Долна ’Ржана]], кај српските референци тоа е полн називот? [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 18:48, 27 јуни 2025 (CEST) :@[[Корисник:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] Да, бидејќи ние тука се водиме по правописот на македонскиот јазик, а не тоа како е наведено името во српски документи. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 22:18, 30 јуни 2025 (CEST) Ќе можаш да преместуваш статијата [[Калуѓерово (Бабушница)]] на [[Калуѓерево]], бидејки јас не можам. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 12:43, 5 јули 2025 (CEST) :@[[Корисник:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] {{готово}} --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 16:36, 5 јули 2025 (CEST) == Question from [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] (13:32, 15 јули 2025) == Може да те прашам нешто, секојпат кога ќе пробувам да сменам име на некоја статија која било да е, не ми дава ми вика дека тој наслов е забранет ама јас не пишувам ништо лошо пример го пишувам правилното име на училиште како што беше со СМУГС "Д-р Панче Караѓозов" дали знаеш како можам да го поправам овој проблем --[[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 13:32, 15 јули 2025 (CEST) :@[[Корисник:Инквизитор771|Инквизитор771]] Искрено не знам, бидејќи ти имаш статус на автопотврден корисник и со тоа можеш да преместуваш страници. Ќе мора некој друг и јас да прашам, за да ја дознаеме причината. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 13:52, 15 јули 2025 (CEST) == Growth features - Mentorship and Community updates == ​Hi everyone, Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page). You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''. CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''. We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed. If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|разговор]]) 14:29, 16 јули 2025 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:TRistovski-CEEhub@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Пролет 2025 == ''Учесниците со помалку од 20 статии оценети со просечна оценка 2,0 не се рангирани поради тоа што не го исполнуваат основниот критериум за освојување награда.'' овој правило не е било врз текот на натпррварот. Не знаем како да толкувам овој што е уработено, дали како дискриминација? Ако моите статии несу исполниле критериуми, зошто веднаш не е кажано. Големо разочарување. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 15:06, 3 август 2025 (CEST) :@[[Корисник:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] Грешка си, не е воведено ново правило. Правилото стои на сите натпревари кои ние ги организираме и стои и на овој, можеш да отидеш во историја на страницата и ќе видиш. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 15:45, 3 август 2025 (CEST) Во право си, несум видел тоа правило воопшто. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:02, 3 август 2025 (CEST) 17:01, 3 август 2025 (CEST) == Медијана == Можеш ли да преместуваш статијата Медијана (Ниш) на Медијана (археолошко наоѓалиште) и пренасочување Медијана (Ниш) да се брише кога што сакам да создадем статија Медијана (Ниш) како нишка градска општина. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 07:54, 15 август 2025 (CEST) :@[[Корисник:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] {{готово}} Не ја избришав страницата за пренаосчување, ама можеш во нејзе да влезеш и да ја уредиш за градската општина. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:01, 18 август 2025 (CEST) == Локациски мапи == Знаеш ли што се случува со локациски мапи, сум направил локацијска мапа за градот Ниш ама не може во инфокутија? [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 18:11, 19 август 2025 (CEST) :@[[Корисник:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] Статијата [[Ниш]] нема никакви проблеми со картата во рамки на инфокутијата. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 11:20, 20 август 2025 (CEST) == Страници на унгарски јазик == Знаеш што се во [https://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D1%83%D1%88%D0%BD%D0%BE%D0%BA статии] кое сум направил со унгарски имиња појавува оваа категоријата? [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:23, 30 август 2025 (CEST) :@[[Корисник:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] Ако мислеше на категоријата „Статии со текст на унгарски јазик“ се појавува во статии каде има унгарски јазик, односно се користи шаблонот за тоа како се пишува местото на јазикот на државата. Категоријата ја направив да биде скриена и сега нема да се појавува. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 18:03, 30 август 2025 (CEST) Ке можеш да преместуваш оваа статија [[Мађере (Ражањ)]], бидејки јас не можам. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:42, 12 септември 2025 (CEST) За натпреварот "Европска книжевност" насловот на статија за книга мора биде преведуван или во оригинал, нпр. некој роман.? [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 16:48, 13 септември 2025 (CEST) :@[[Корисник:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] Насловите на сите книги се преведуваат на македонски јазик и во голем дел се преведени на македонски јазик. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 17:39, 13 септември 2025 (CEST) == Член на Оценувачки одбор == Здраво Ehrlich91, имам желбата да бидем член на оценувачки одбор на некој од следните натпревари. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 10:44, 17 септември 2025 (CEST) == Викисредба (23 септември 2025) == Добар ден Ehrlich91, ве поканувам на петата викисредба од оваа тековна година што ќе се одржи на 23 септември во „Daily Food & Wine“ во Скопје. Повеќе информации околу викисредбата имате на следната [[Википедија:Викисредба (23 септември 2025)|врска]] (исто така и местоположба на угостителскиот објект на Google Maps). Се надевам ќе ни ја збогатите средбата со вашето присуство. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 18:50, 21 септември 2025 (CEST) == Тргнат превод „Соната за пијано бр. 8 (Бетовен)“ == Здраво Ehrlich91. Видов дека сте ми го тргнале мојот превод од погоре наведената страница. Преводот беше солиден, со мали промени во текстот за правилното користење на стручната терминологија. Не гледам причина зошто треба да го избришете преводот. Ве замолувам преиспитајте ја вашата одлука, и дозволете преводот на македонски јазик да остане. [[User:Wizard pk|Wizard pk]] <small>([[User talk:Wizard pk|разговор]])</small> 15:23, 17 ноември 2025 (CET) :@[[Корисник:Wizard pk|Wizard pk]] Споменатата статија беше целосно автоматски преведена со безмалку ниту една интервенција и стоеше ознака за тоа, така што ако сакаш некоја статија да ти биде прифатена, треба покрај автоматски превод и да ја доуредиш некоја статија. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 17:31, 17 ноември 2025 (CET) == Invitation for a session "Tools and features for Users with Extended Rights" == Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you. The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session. The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''. If you have any questions, please contact me. --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 14:45, 19 ноември 2025 (CET) (on behalf of the CEE Hub) <!-- Пораката ја испрати Корисник:TRistovski-CEEhub@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=29165186 --> == Итно бришење на страницата Генетски проучувања на Бугарите == @[[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]] сакам да те замолам за отворена дискусија за итно бришење на страницата [[Генетски проучувања на Бугарите]]. Која е направена од великобугарскиот антимакедонски едитор @[[Корисник:Jingiby|Jingiby]] кој ја направи страницата само за да си ги задоволи своите пробугарски ставови и впрочем инсистира дека [[Бугари|Бугарите]] се јужнословеснки народ и дека [[Македонци|македонскиот народ]] и идентитет за него се непостоечки. [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 02:09, 7 декември 2025 (CET) :Предлагам Инквизиторот да биде санкциониран за лични навреди и ширење лажни и пристрасни изјави. [[User:Jingiby|Jingiby]] <small>([[User talk:Jingiby|разговор]])</small> 05:52, 7 декември 2025 (CET) ::А јас предлагам ти да си се вратиш на твојата википедија [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 11:51, 7 декември 2025 (CET) :::@[[Корисник:Инквизитор771|Инквизитор771]] Вакви статии за генетски проучувања има за бројни други европски народи и нема тука толку спорно. Го избришав предлогот за бришење и поставив шаблон за внимание, односно за средување на статијата, па така директно или преку страницата за разговор предложувај измени на самата статија. @[[Корисник:Jingiby|Jingiby]] Како што и пишав, статијата треба да се среди, бидејќи навистина е напишана со бугарски зборови низ целиот текст, па така ако поради нешто и се избрише статијата пред да се среди, тоа е поради тие бугарски зборообразувања. Ако имате и двајцата нешто повеќе да си кажете, обратете се на страницата за администратори, за да видат и другите администратори. Поздрав --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 18:51, 7 декември 2025 (CET) == Бугари == @[[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]], разбирам дека статијата [[Бугари]] е чувствителна, но би сакал да ми објасниш врз која основа го тргна моето уредување. Сигурно си забележал дека направив промена и автоматски заклучи дека станува збор за нешто лошо, но вистината е дека тргнав конкретна реченица: ''„Најчесто во минатото Македонците се именувале и биле именувани како Бугари.“'' Не би сакал да се инсистира дека ова мора да остане затоа што „има доверливи извори“. Изворите што ги дал @[[Корисник:Jingiby|Jingiby]] се од пробугарски медиуми, професори, академици, што е очекувано дека ќе ја потврдат оваа теза. Ако мислиш дека ова треба да остане во статијата, тогаш е тешко да се сложиме со таквата формулација. Исто така, забележав дека статијата е заштитена и само администратори можат да уредуваат. Тоа е во ред, но те замолувам, како администратор, да го разгледаш ова и да ја тргнеш таа реченица. [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 22:09, 10 декември 2025 (CET) :Се извинувам што се мешам, но ова е затоа што беше споменато моето корисничко име. Изворите за ова не ги дава Џингиби, туку дури ни самиот Красте Мисирков: "Ниiе се велефме бугари. Со тоа, од iедна страна, сакафме тоа име да ни послужит како центр, около кого сите да се згрупираме, без да бараме за таiа цел'а некоi друг, а можит и сосим нов, од друга, ниiе мислефме, оти вистина во соiединеiн'ето со бугарите iет нашата сила. До 1878 г. сите, па и руското правителство, велеа, оти Македонците сет бугари." [[User:Jingiby|Jingiby]] <small>([[User talk:Jingiby|разговор]])</small> 04:37, 11 декември 2025 (CET) ::Незнам кој е тој "Красте Мисирков" но ваква изјава мора веднашка да се отстрани [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 14:16, 11 декември 2025 (CET) :::@[[Корисник:Инквизитор771|Инквизитор771]] Здраво, те молам напиши го ова на страницата за разговор, па ќе им укажам и на другите администратори, па ќе може да се одлучи заедно како ќе биде запишана реченицата. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 14:32, 13 декември 2025 (CET) ::::@[[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]] јас ќе го направам тоа но не ми се верува дека реченицата не ти е провокативна , што не те нервира или жифцира, јас мислев дека одма ќе ја тргнеш , но тоа ти не го направи [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 15:07, 13 декември 2025 (CET) :::::не ми се верува до кое дереџе сме стигнале, вакво нешто да биде пишано на Македонска Википедија и да не добие реакција ниту од администратори, ниту од оценувачи, ниту од долгогодишни македонски уредувачи. Не можам нормално да уредувам и да обврнам внимание на мои проекти со ваква глупост треба да се замарам [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 15:13, 13 декември 2025 (CET) :::::@[[Корисник:Инквизитор771|Инквизитор771]] Далеку од тоа дека не ме нервира, но од друга страна, вистина е дека во некои извори го употребуваат изразот „Бугари“ за нас во тој период и не треба тоа да те спречува за уредување на било што. Ти реков, напиши го тоа на страницата за разговор, па сите администратори и други уредници нека кажат како треба најдобро, не сум јас најпаметен да решам сам дали треба да стои, дали не треба да стои, или треба да биде изменета. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 15:15, 13 декември 2025 (CET) ::::::ја направив можеш да се вклучиш во дискусијата заедно со други администратори :[[Разговор:Бугари#Бугарите_во_соседните_земји]] ::::::Очекувам дека проблемот ќе биде решен и дека ќе биде напишана историската реалност. ::::::Ви благодарам однапред. [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 15:42, 13 декември 2025 (CET) == Предлошката БИМ и бришење на линк == Во врска со [https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%97%D0%B8%D1%85%D0%BD%D0%B0&diff=prev&oldid=5485800 ова] ваше уредување на страницата Зихна, ве молам да: # Наведете линк до одлуката на заедницата да се користи предлошката БИМ. Би било добро да видиме дали оваа одлука се однесува на автори кои не спаѓаат во категоријата „бугарски извори“; # Да објасните зошто го бришете линкот до изворот. Претпоставката за добра намера претпоставува дека станува збор за техничка грешка. Поздрав, [[User:Simin|Simin]] <small>([[User talk:Simin|разговор]])</small> 12:30, 25 декември 2025 (CET) :@[[Корисник:Simin|Simin]] Целокупното уредување беше вратено, вклучувајќи ја и врската, која можеш да ја вратиш слободно. За одлуката на заедницата појди во последната архива на Селска чешма и ќе ја пронајдеш дискусијата и гласањето по ова прашање. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 12:45, 25 декември 2025 (CET) ::Ја видов [https://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0:%D0%A1%D0%B5%D0%BB%D1%81%D0%BA%D0%B0_%D1%87%D0%B5%D1%88%D0%BC%D0%B0/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2%D0%B0_37 одлуката] пред да ја направам последната моја промена на страницава. Се усвојува предлогот за продолжување на користењето на шаблонот [[Предлошка:БИМ|<nowiki>{{БИМ}}</nowiki>]]. Нема индикации дека овој шаблон се однесува на извори кои не се бугарски.--[[User:Simin|Simin]] <small>([[User talk:Simin|разговор]])</small> 13:06, 25 декември 2025 (CET) :::@[[Корисник:Simin|Simin]] Дискусијата се водеше за извори направени во текот на Отоманското Царство и дискусијата и гласањето се одвиваше на тој начин. Уредникот @[[Корисник:Bjankuloski06|Bjankuloski06]] требаше да го надополни шаблонот согласно дискусијата, што забележувам не е направено. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 13:12, 25 декември 2025 (CET) ::::Ја прочитав дискусијата. Штета што jа имам пропуштено. Во секој случај, овој шаблон моментално е неточен во овој конкретен текст. Нели?--[[User:Simin|Simin]] <small>([[User talk:Simin|разговор]])</small> 13:53, 25 декември 2025 (CET) :::::@[[Корисник:Simin|Simin]] Да, и затоа го означив корисникот Бојан да го направи истото, што го имам направено уште и во текот на дискусијата. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 13:59, 25 декември 2025 (CET) ::::::И за времето додека шаблонот е во оваа форма, тој не е точен и може да се отстрани?--[[User:Simin|Simin]] <small>([[User talk:Simin|разговор]])</small> 20:07, 25 декември 2025 (CET) :::::::@[[Корисник:Simin|Simin]] Не, бидејќи како што ти укажав, нашата заедница гласаше и водеше расправа за ова прашање. поради неможност да го надополни шаблонот корисникот Бојан, јас го направив тоа. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 13:36, 26 декември 2025 (CET) == Викисредба (9 февруари 2026) == Добар ден Ehrlich91, ве поканувам на втората викисредба од оваа тековна година што ќе се одржи на 9 февруари во „Daily Food & Wine“ во Скопје. Повеќе информации околу викисредбата имате на следната [[Википедија:Викисредба (9 февруари 2026)|врска]] (исто така и местоположба на угостителскиот објект на ''Google Maps''). Се надевам ќе ни ја збогатите средбата со вашето присуство. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 09:34, 2 февруари 2026 (CET) == Бришење страници == Зошто е избришана страницата за југословенскиот разорувач дубровник без никаква причина наведена? [[User:IvanKonev123|IvanKonev123]] <small>([[User talk:IvanKonev123|разговор]])</small> 20:09, 18 април 2026 (CEST) :@[[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]] Затоа што беше означена за бришење од страна на оценувачот @[[Корисник:Gurther|Gurther]], а веројатно причината била големиот непреведен дел во статијата, ама оставам корисникот да ти одговори. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:12, 18 април 2026 (CEST) ::Па не знам што да сменам, јас проверив си беше горе доле ок преводот , не можам на пример Тој и тој бил роден тогап и тогаш да го сменам во тогаш и тогаш тој бил роден... Ќе ја направам повторно сепак, ако има проблеми со останатите статии пишете ми ќе ги средам [[User:IvanKonev123|IvanKonev123]] <small>([[User talk:IvanKonev123|разговор]])</small> 20:20, 18 април 2026 (CEST) ::+ зошто статијата за катедралата е избришана? [[User:IvanKonev123|IvanKonev123]] <small>([[User talk:IvanKonev123|разговор]])</small> 20:22, 18 април 2026 (CEST) :::@[[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]] Која катедрала? Ако може да дадеш точно име на статијата за да проверам. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:28, 18 април 2026 (CEST) ::::[[Катедрала Свети Стефан (Хвар)]] [[User:IvanKonev123|IvanKonev123]] <small>([[User talk:IvanKonev123|разговор]])</small> 20:46, 18 април 2026 (CEST) :::јас малку ја надополнив и беше избришана [[User:IvanKonev123|IvanKonev123]] <small>([[User talk:IvanKonev123|разговор]])</small> 20:46, 18 април 2026 (CEST) ::::@[[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]] Статијата не е избришана, туку е вратена содржината и причината е наведена „статијата е создадена веќе при СИЕ Пролет 2024, не треба да се менува целосно“. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:48, 18 април 2026 (CEST) :::::Во ред , инаку ако пишуваме за советските тенкови дали се важи под русија и сие 2026 или не? [[User:IvanKonev123|IvanKonev123]] <small>([[User talk:IvanKonev123|разговор]])</small> 20:51, 18 април 2026 (CEST) ::::::@[[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]] Да, може да си биде дел од натпреварот, додека за земјата веројатно би била Русија, освен ако не се работи за локален бренд на другите советски републики. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:53, 18 април 2026 (CEST) :::::::<bdi>[[Советскиот Сојуз во Втората светска војна]]</bdi> оваа статија :::::::и п.с ако можете да проверите и да ми кажете од сите статии што се евидентирани во евиденција кои се отстранети и зошто и дали сум заборавил некоја да вметнам, а за Југословенскиот Разорувач дубровник сега ќе ја направам подобра [[User:IvanKonev123|IvanKonev123]] <small>([[User talk:IvanKonev123|разговор]])</small> 20:58, 18 април 2026 (CEST) :[[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]], голем дел од статијата беше целосно непреведена. Освен тоа имаше многу грешки со самиот код. [[User:Gurther|Gurther]] <small>([[User talk:Gurther|разговор]])</small> 22:00, 18 април 2026 (CEST) ::и сега дали да ја правам повторно или не? [[User:IvanKonev123|IvanKonev123]] <small>([[User talk:IvanKonev123|разговор]])</small> 23:36, 18 април 2026 (CEST) :::@[[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]] Да, можеш да ја направиш пак, само внимавај да не оставиш непреведени делови. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:00, 21 април 2026 (CEST) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 22:06, 28 април 2026 (CEST) </div> <!-- Пораката ја испрати Корисник:Keegan (WMF)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30472432 --> == Будевице == Здраво. Будевице се новоформираното село во општината Плав, еве извор за селото [https://web.archive.org/web/20250214182936/http://pop-stat.mashke.org/montenegro-ethnic-loc2023.htm]. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 16:08, 28 мај 2026 (CEST) :@[[Корисник:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] Здраво Марко, во ред, но токму ова беше и проблемот, во статијата немаше валиден извор, туку изворот во статијата беше мртва врска, а нигде на интернет немаше информација за местото. Ќе ја вратам јас сега статијата, ама промени го изворот соодветно во сите други статии. Поздрав --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 16:18, 28 мај 2026 (CEST) == Едмонд Темелко == Последниве денови еден нерегистриран ИП адреса се обидува да го избриши името на Пали Колефски, кој го наследи [[Едмонд Темелко]] за градоначалник на [[Општина Пустец]]. Додадов врска од официјалниот вебсајт за новиот градоначалник но продолжува да ги отстранува. Дали можете да ја заштитите статијата од ИП адреси за неколку дена? [[User:Gurther|Gurther]] <small>([[User talk:Gurther|разговор]])</small> 20:28, 1 јуни 2026 (CEST) :@[[Корисник:Gurther|Gurther]] {{done}} --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:37, 1 јуни 2026 (CEST) == Избришани статии == Здраво, сакав да прашам зошто се избришани статиите за да знам за друг пат што да правам. [[User:IvanKonev123|IvanKonev123]] <small>([[User talk:IvanKonev123|разговор]])</small> 14:29, 2 јуни 2026 (CEST) :@[[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]] Здраво, статиите беа означени со посебен шаблон за брзо бришење од страна на друг корисник (оценувач/уредник), па јас како дел од тековното одржување на Википедија ги избришав. Ознаките беа дека се работи за автоматизиран превод без средување. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 13:29, 5 јуни 2026 (CEST) ::Во ред [[User:IvanKonev123|IvanKonev123]] <small>([[User talk:IvanKonev123|разговор]])</small> 13:47, 5 јуни 2026 (CEST) == Гласање за избрана статија == Добар ден, доколку можете ве молам гласајте во [[Википедија:Кандидати за избрана статија/Александар Мартулков|мојата номинација на Александар Мартулков за избрана статија]]. Ви благодарам, поздрав. [[User:Gurther|Gurther]] <small>([[User talk:Gurther|разговор]])</small> 19:35, 12 јуни 2026 (CEST) == Question from [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] (01:14, 13 септември 2026) == ми треба помош само дали можеш да го смениш името на статијата за [[СУГС „Марија Кири Склодовска“ - Скопје|„СУГС „Марија Кири Склодовска“ - Скопје“]] да се премести на „ДСУ - РЦСОО „Марија Кири Склодовска“ - Скопје, бидејќи училиштето го смени името оваа година и мене не ми дава да го сменам --[[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 01:14, 13 септември 2026 (CEST) :@[[Корисник:Инквизитор771|Инквизитор771]] Здраво, ќе го прегледам следната недела целиот список со новите ресурсни центри, за да ги преименуваме сите средни училишта. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:16, 13 септември 2026 (CEST) == Избришана статија == Здраво @[[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]], може да објасните зошто е избришана [[Илбер Идризи|статијатa]] ? [[User:Operator096|Operator096]] <small>([[User talk:Operator096|разговор]])</small> 17:21, 8 октомври 2026 (CEST) :@[[Корисник:Operator096|Operator096]] Многу едноставно, не е во согласност со [[Википедија:Значајност (луѓе)|политиката за значајност]]. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 18:47, 8 октомври 2026 (CEST) 36bsmhj3gfiw4bsdf7jq6leky3vqmse 0 737446 5642235 5369567 2026-10-09T08:23:04Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Кривоверство во христијанството]] → [[Категорија:Ереси во христијанството]] 5642235 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Ravenna — Arian Baptistry — Ceiling mosaic.jpg|250п|мини|[[Мозаик]] со [[ариев фонт]] во [[Равена]].]] '''Аријанството''' (аријанизам или аријанска ерес) е учење кое на [[Прв вселенски собор|Првиот вселенски собор]] било прогласено за еретичко. Христолошката расправа започнала во [[Александрија]] помеѓу следбениците на презвитер [[Ариј]] (Аријанци) и следбениците на [[Свети Александар Александриски]] (хомоусијанци). Втората страна верувала и пропагирала дека [[Исус|Синот]] е едносуштен на [[Отец]]от, додека Аријанците тврделе дека Синот, иако е најсовршена божја креција е сапак она што е - а тоа е творба и ништо повеќе. Во оваа расправа се појавила и трета група (хомоиосијанци) кои се труделе да понудат компромис, тврдејќи дека Отецот и Синот се од слична материја, но не иста<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.pouke.org/forum/index.php?topic=6316.0 |title=www.pouke.org |accessdate=2011-01-05 |archive-date=2021-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418123552/https://pouke.org/forum/index.php?topic=6316.0 |url-status=dead }}</ref>. Поголемиот дел од дебатата се водела околу тоа дали Исус бил „роден''“'' или „''создаден''“ од Отецот, при што од лексиколошка и семантичка страна вистинска пречка претставувал самиот факт што различните групи доаѓале од различни говорни реони, при што [[старогрчки јазик|старогрчкиот јазик]] имал далеку побогат речник од останатите јазици, и многу поразлични значења наследени од претхристијанските филозофи. На почетокот околу дваесетина епископи го поддржале Аријанското учење, но кога навлегле во детали, се оттргнале од него и се приклучиле на мнозинството. На крајта од соборот бил донесен [[Симбол на верата|Символот на верата]] со што Ариј и двата либиски епископи кои продолжиле да го поддржуваат биле екскомуницирани и прогонети во [[Илирик]]. Во текот на неговата историја, Аријанството било примено од страна на неколку германски племиња. Први кои го примиле биле [[Визиготи]]те, кои го примиле христијанството од [[Вулфила]], кој пак од своја страна бил пријател со епископот [[Евсевиј Никомедиски]]. Борбата против аријанството завршила во текот на [[6 век]], кога визиготскиот крал [[Рекаред I]] објавил дека ја прима [[Римокатоличка црква|Католичката вера]]. == Наводи == {{наводи}} {{Христијанство2}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Ереси во христијанството]] [[Категорија:Христијански поими]] [[Категорија:Ранохристијански контроверзии]] [[Категорија:Аријанство| ]] [[Категорија:Зборови што ги нема во ТРМЈ| ]] rnq2on3qdizagfyujfm0k01i2kqpqax 14 737448 5642242 4979166 2026-10-09T08:23:23Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Кривоверство во христијанството]] → [[Категорија:Ереси во христијанството]] 5642242 wikitext text/x-wiki {{Ризница-врска|Arianism}} [[Категорија:Ранохристијански контроверзии]] [[Категорија:Христијанството во 4 век]] [[Категорија:Расколи во христијанството]] [[Категорија:Ереси во христијанството]] [[Категорија:Христијански вероисповеди]] sfucl63ur88ldtw6xqv4v1z06chefe3 0 737679 5642247 5106713 2026-10-09T08:23:31Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Луѓе обвинети за кривоверство]] → [[Категорија:Луѓе обвинети за ерес]] 5642247 wikitext text/x-wiki {{Infobox Saint |name=Македониј I Цариградски |birth_date=непознато |death_date=360 |feast_day= |venerated_in= |image= |imagesize=250px |caption= |birth_place= |death_place= |titles= |beatified_date= |beatified_place= |beatified_by= |canonized_date= |canonized_place= |canonized_by= |attributes= |patronage= |major_shrine= |suppressed_date= |issues= }} '''Македониј I Цариградски''' (починал по {{починал на|||360}}) — [[Цариградски патријарх]] во периодот од [[342]] до [[346]], како и од [[351]] до [[360]] година. На [[Втор вселенски собор|Вториот вселенски собор]], кој се одржал во [[Цариград]] во [[381]] година, бил осуден за [[ерес]], како водач на [[македонијанство|македонијаните]], познати и како духоборци. Тие признавале дека [[Син Божји|Синот Божји]] е единосуштен на Отецот, но не исповедале дека Светиот Дух е вистински Бог. {{Цариградски патријарси}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Македониј I Цариградски}} [[Категорија:Вселенски патријарси]] [[Категорија:Архиепископи од 4 век]] [[Категорија:Римјани од 4 век]] [[Категорија:Ранохристијански контроверзии]] [[Категорија:Луѓе обвинети за ерес]] [[Категорија:Цариградски архиепископи]] hvudbns8rdw1xvfzuvxj5sr593261sy 14 752433 5642244 4531495 2026-10-09T08:23:27Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Кривоверство во христијанството]] → [[Категорија:Ереси во христијанството]] 5642244 wikitext text/x-wiki {{Катпов|Богомилство}} {{рв|Bogomilism}} [[Категорија:Поранешни христијански вероисповеди]] [[Категорија:Гностицизам]] [[Категорија:Византија во 10 век]] [[Категорија:Бугарија во 10 век]] [[Категорија:Македонија во 10 век]] [[Категорија:Ереси во христијанството]] [[Категорија:Богомила]] aejfxdpo3ps9fivmfyk6j84cacv5e5e 14 754263 5642248 4738125 2026-10-09T08:23:31Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Кривоверство во христијанството]] → [[Категорија:Ереси во христијанството]] 5642248 wikitext text/x-wiki {{Катпов}} {{Ризница-врска|Cathars}} [[Категорија:Христијанството во средниот век]] [[Категорија:Гностицизам]] [[Категорија:Ереси во христијанството]] [[Категорија:Езотерични мислителски школи]] mv4ti93f2ygu6tybqsiu79jnqspaeqd 0 754961 5642241 5374278 2026-10-09T08:23:19Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Кривоверство во христијанството]] → [[Категорија:Ереси во христијанството]] 5642241 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Museum für Indische Kunst Dahlem Berlin Mai 2006 061.jpg|thumb|right|300px|Несторијански приврзаници]] '''Несторијанството''' — движење во [[христијанство]]то кое од православието се одделило по [[Трет вселенски собор|Третиот вселенски собор]] во [[431]] година. Ова христолошко учење било наречено според [[Несториј Цариградски]]. Несториј не го измислил своето учење, туку само ја развил мислата и учењето на [[Диодор Тарсиски]] и [[Теодор Мопсуетски]] кои сепак биле многу поблаги. Диодор тврдел дека [[Бог]] од вечност знаел дека ќе се роди човекот [[Исус]] кој ќе живее непорочен живот, па уште од самото раѓање благодата започнала преизобилно да се излева врез него. Според несторијанството, со текот на времето сè до христовата 30 година таа се акумулиралала во него, а по неговата смрт таа во него се јавила како таворската светлина. Така, чудата на Исус според приврзаниците би требало да се препишат на [[Бог]], а не на христовата божествена природа. Од овде, несторијанството го негирало двете природи на [[Исус]]. [[Теодор Мопсуетски]] сепак тврдел дека терминот Богородица може да се користи како термин за мајката на [[Исус]]. == Несториј == По карактер, Несториј бил многу способен човек. Тој успеал да го убеди императорот [[Теодосиј II]] да го доведе во [[Цариград]] и да го постави за [[Цариградски патријарх]]. Несториј во својата работа како [[Цариградски патријарх]] издал едикт за прогонство на кривоверците, што особено се однесувало на малкуте [[Аријанство|аријани]] коишто сè уште постоеле во империјата. На почетокот во проповедањето и развивањето на неговото еретичко учење му помагал свештеникот Анастасиј кој тој го довел со себеси во [[Цариград]]. Анастасиј проповедал дека [[Богородица]] била ''човекородица'', бидејќи не родила [[Бог]] туку човек. Ова предизвикало големи нереди во престолнината, бидејќи [[Богородица]] била заштитничка на Цариград. Несториј излегол да проповеда, но тоа довело до уште поголеми нереди, бидејќи и тој го проповедал истото што и Анастасиј, но отишол и уште подалеку во своето понижување на Христа велејќи дека не може бебе кое се хранело од градата на жена да нарече и признае за [[Бог]]. == Борбата со Кирил Александриски == Александрискиот патријарх [[Кирил Александриски]] жестоко реагирал на ситуацијата во [[Цариград]]. Тој испратил послание до повеќе личности и места, вклучувајќи ги и Несториј, императорот [[Теодосиј II]], [[Пулхерија]], [[Папа Целестин]], антиохискиот архиепископ Јован. По ова, императорот му одговорил со писмо во кое го советувал да не предизвикува неред и кавги во црквата. Реакција на писмото од Кирил имало и во [[Рим]], така папата Целестин свикал собор истата година ([[430]]) на кој несторијанството било осудено како [[ерес]], а на Несториј му бил даден рок од 10 дена да се покае и откаже од своето погрешно учење, во спротивно му се заканувало отстранување од црквата. Во овој период, Рим и Константин сè уште не биле седишта на цркват во Европа, туку ова место припаѓало на [[Антиохија]]. Кирил во [[Александрија]] следејќи го примерот на Целестин свикал Собор истата [[430]] година на кој Несториј бил осуден. Одлуките на соборот во коишто се изложува правилното учење биле изложени во 12 тези уште наречени антитематизми, бидејќи секоја од нив завршувала со [[анатема]]. Истите биле испратени до Несториј за да ги прифати и потпише, со што би покажал дека се откажува од своето погрешно учење. Но ова ништо не променило. Епископите од источните делови на империјата сè уште не прифаќале дека Несториј е еретик, а Кирил го гледале како човек кој ги слева двете природи на [[Исус]]. Од страната на Несториј застанале [[Теодор Кирски]] и [[Андреј Самосадски]]. Антиохискиот архиепископ Јован од страна на императорот бил поставен за арбитер на проблемот, но тој почнал да го поддржува Несториј. Ова довело до поделба во црквата, источните епископи (поголемиот дел од нив) застанеле од страна на Несториј, а западните од страна на Кирил. Единствено ерусалимскиот архиепископ останал неутрален. Сите овие околности доведуваат до Третиот вселенски собор. == Трет вселенски собор== Третиот вселенски собор се одржал на [[Ефес]], место каде според црковното предание Пресвета Богородица го поминала својот живот по [[Исусово распнување|Исусовото распнување]]. Во Ефес, култот за Богородица бил многу голем. Повикан на соборот свети Кирил дошол во [[Ефес]] во придружба од околу 50 црковни лица. На соборот бил и локалниот епископ Мемнон со придружба од околу 40 луѓе. Несториј, пак, бил придружуван од околу 16 луѓе. Соборот со мало задоцнување започнал со работа на [[22 јуни]] [[431]] година. Отците на Третиот Собор го отфрлиле неговото учење со кое би се внесувала поделба во едната Личност на Господ Христос. На овој собор било потврдено дека Исус Христос е една Личност со две природи: со божествена природа – од вечноста, од Отецот, и со човечка природа – која ја примил во времето, од Пресвета Богородица == По соборот == По крајот од Ефескиот вселенски собор било решено во корист на [[Свети Кирил Александриски]], а самиот Несториј бил осуден<ref>[http://www.poa-info.org/s_cont.php?f=septemvri/22-092 www.poa-info.org]</ref> Во наредните месеци биле сменети околу 17 епископи кои го поддржувале Несториј. Под притисок на императорот, [[Јован I Антиохиски]] го напуштил Несториј во [[март]] [[433]] година. На [[3 август]] [[435]] година, византискиот цар [[Теодосиј II]] издал едикт според кој Несториј бил прогонет во манастир во [[Египет]]. Тој таму останал да живее до неговата смрт во [[451]] година. Несторијанството сепак не исчезнало, туку истото било продолжено од страна на неговите приврзаници. По муслиманските освојувања од страна на Абасидите, хесторијанските водачи и водачи се засолниле во Багдад, во 762 година. По монголската инвазија во 1258 година, патријархот бил преместен од Багдад во северен Ирак. По овој датум несторијанската мисија завршиле. Подоцна, под притисок на новите европски освојувања, голем дел од несторијанците го прифатиле католицизмот. == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Несторијанство| ]] [[Категорија:Асирска источна црква]] [[Категорија:Христијански поими]] [[Категорија:Ереси во христијанството]] h0x91sd7w9cul6mrdqbqtqn2tytuu5m 0 754966 5642240 5568646 2026-10-09T08:23:15Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Кривоверство во христијанството]] → [[Категорија:Ереси во христијанството]] 5642240 wikitext text/x-wiki '''Монофизитството''' ([[грчки]]: ''Μονη φυσις'' - една природа) е христолошко учење според кое [[Исус Христос]] има само една природа како [[Бог]], а природата на Исус како човек се отфрлува. Оваа учење било мошне расширено помеѓу христијаните од 4 век. Оваа учење било проповедено од страна на монахот Евтихиј, кој бил ученик на [[Кирил Александриски]]. Монофизитството се расширило најмногу во [[Палестина]], [[Сирија]] и особено во [[Египет]]. Монофизитството се формирало по крајот на Вселенскиот собор во 381 година. На Четвртиот вселенски собор оваа движење било прогласено како еретичко. Крајот на соборот довело до раскол во црквата, по кое биле формирани повеќе христијански струи, кои денеска претставуваат посебни цркви, и тоа: [[Коптска православна црква]], [[Сириска православна црква]], [[Ерменска православна црква]] итн. Монофизитството било неприфатливо за царот во Цариград затоа што, како што во тоа време се велело, доколку Исус има само божествена природа, тоа би значело дека со распнувањето бил убен Бог - кој инаку се смета за неуништлив.{{факт}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Религијата во Византија]] [[Категорија:Христологија]] [[Категорија:Древноисточни цркви]] [[Категорија:Расколи во христијанството]] [[Категорија:Ереси во христијанството]] [[Категорија:Христијански поими]] [[Категорија:Зборови што ги нема во ТРМЈ]] d7r8kr8diyja6ejk8ee9jkx2mz35yrw 0 759172 5642080 5373982 2026-10-08T19:12:38Z Лилитка11 137083 5642080 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Фестивал | име = | целосно име = - ДАФ | лого = [[Податотека:Daf logo.png|190px]] | опис на лого = [[Лого]] на Драмскиот аматерски фестивал | слика = [[Податотека:beli mugri1.jpg|240px]] | големина = | опис слика = Центарот за култура “Бели мугри“ ^(♣ | датум = 2011 | почнува = последна седмица на [[мај]] | завршува = | зачестеност = годишно | локација = [[Кочани]], [[Македонија]] | постоење = 51 година | првпат = [[1 декември|1]] - [[10 декември]] [[1961]] | последен пат = [[28 мај]] - [[2 јуни]] [[2012]] | учесници = 15 театарски групи | посетители = | жанр = [[драма|драмски]] | буџет = | поддржувач = [[Општина Кочани]], [[Министерство за култура на Македонија|Министерство за култура]] | веб страна = http://www.dafkocani.com|Драмски аматерски фестивал | фусноти = ♣) <small>Вообичаено претставите се играат на сцената на ЦК “Бели мугри“, иако не ретко се изведувани и на други локации во градот и околината</small> }} '''Драмски аматерски фестивал''' (скратено '''ДАФ''') — годишна [[театар]]ска манифестација на која настапуваат најдобрите [[аматер]]ски театри и театарски групи од [[Македонија]]. Домаќин на фестивалот е [[Кочани]]. == Историја == Фестивалот своите почетоци ги имал во 1961 година, кога од [[1 декември|1]] - [[10 декември]] во Работничкиот дом во [[Скопје]] се одржала Првата аматерска театарска ревија. Нејзин домаќин бил Клубот на љубителите на театарот,а на таа прва ревија настапиле пет театарски групи од [[Скопје]], [[Делчево]], [[Пробиштип]], [[Охрид]] и [[Гостивар]]. Следната, втора по ред, Ревија на аматерските драмски ансамбли се одржала од [[24 ноември|24]] - [[28 ноември]] 1963 година во [[Штип]] и на неа настапиле 12 тетарски групи. Домаќин на третата, четвртата и петтата Ревија повторно бил Штип, и истите се одржале во 1965, 1967 и 1969 година. Од [[9 мај|9]] - [[16 мај]] 1970 година [[Битола]] била домаќин на шестата ревија што оттогаш го добива називот ''Републичка аматерска драмска смотра'' (РАДС). Истиот град ги пречекал најдобрите драмски аматери од Македонија и во 1971 и 1972 година, а потоа домаќин на РАДС во 1973 и 1974 година била [[Струмица]]. Домаќин на XII РАДС од [[15 мај|15]] - [[22 мај]] 1976 година бил [[Велес]], а веќе од наредната 1977 година манифестацијата се сели во [[Кочани]]. Со организирањето на XIII РАДС, Кочани станува постојан домаќин на Смотрата, сè до денес. Во меѓувреме, во периодот од 1992 - 2000 година РАДС е преименувана во ''Фестивал на аматерските и алтернативни театри'' (ФААТ), а од 2000&nbsp;г. до денес го носи називот ''Драмски аматерски фестивал'' (ДАФ). Во изминатите 50 години (1961-2011) на одржување на Фестивалот, биле прикажани 703 драмски претстави со впечатлива бројка од 8.179 [[актер]]и, [[артист]]и, [[режисер]]и, [[сценографија|сценографи]], суфлери, инспициенти, светло и тон мајстори, [[менаџмент|менаџери]] и водачи на театарски аматерски ансамбли. Во периодот од 1977 до 2010 година, кога домаќин е Кочани, на Фестивалот просечно годишно биле одиграни 14 претстави, со по 178 глумци. == Одржување == Драмскиот аматерски фестивал вообичаено се одржува секоја година во последната недела од месец [[мај]] и трае 5 фестивалски денови<ref>''Драмски аматерски фестивал - Кочани 2002'', [http://217.16.70.245/?pBroj=872&stID=10875&pR=5 Дванаесет претстави во пет фестивалски дена]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Утрински весник, бр. 872, понеделник, 16 октомври 2006</ref>, со по две до три претстави дневно. Право на учество имаат аматерски театри, драмски секции, студија, експериментални сцени и други форми на самостојно сценско изразување и организирање на територијата на Република Македонија, како и странски аматерски театарски ансамбли. == Концепција == На ДАФ се прикажуваат дела, драмски текстови од домашни и странски автори, а изборот на драмскиот материјал е слободен, односно самостојно го определуваат аматерските театри. При подготвувањето на драмскиот проект може да се ангажираат и консултираат стручни лица. Во театарските претстави не можат да настапат професионални артисти вработени во драмски куќи во земјата и странство. [[Податотека:Daf plakat.jpg|thumb|left|190px|Плакатот на 47. Драмски аматерски фестивал]] Во 1991 година, за првпат по повеќедецениско постоење на оваа театарска манифестација, бил формиран Совет на РАДС кој за задача си поставил осмислување на физиономијата на манифестацијата, имајќи предвид дека по осамостојувањето на Македонија драмскиот аматеризам доживеал силен развој, а во меѓувреме се појавиле и нови форми на театарскиот израз. Имајќи предвид дека со години наназад на РАДС главно се појавувале три вида претстави: оние што се создавани од деца или се наменети за деца, потоа оние што ги продуцираат најразлични аматерски состави и најнакрај, алтернативниот односно експериментелниот театар. Токму затоа, се формирале три програмски сегменти во рамките на РАДС, односно ФААТ:<ref>[[Александар Алексиев]]: ''ЉУБОВ ЗА ЉУБОВ'', прилог кон проучувањето на аматерските и алтернативните театри во Македонија по повод 30-годишниот јубилеј на ФААТ, Кочани, 1994 г.</ref> * театар за деца и младинци, * драмски аматерски театар, * алтернативен театар Со оглед на тоа дека со развитокот на театарскиот израз постепено се губи границата меѓу обичниот и алтернативниот театар, во 2000 година ФААТ го добива сегашниот назив - Драмски аматерски фестивал. Со тоа се потенцира важноста на драмската игра, а не на нејзината форма, при што ДАФ ја задржува програмата за деца во дневните термини, и вообичаената, драмска програма во вечерните термини. Во склоп на манифестацијата, а со цел таа да стане порепрезентативна и повпечатлива, низ годините се одржувале и придружни активности поврзани со театарот и драмското творештво, како: изложби, омажи, натпревари во уметничко говорење текст (рецитаторство), експериментални сцени, театарски работилници и слично. Фестивалот има натпреварувачки карактер, при што за најдобрите се доделуваат награди: за целосно драмско остварување Гран - при наградата „[[Васил Ќортошев]]“, потоа наградата за најдобра режија, главна машка и женска улога, епизодна машка и женска улога и награда за истражување во драмскиот аматеризам. Учесниците на ДАФ ги селектира селектор, а наградите ги одредува жири комисија. Со фестивалот управува Управен одбор и Извршен комитет, а подготовките се доверени на Извршен директор и Организационен одбор. == Развој == Организациониот одбор на ДАФ размислува за проширување на рамките на опфатот на фестивалот, па во изминатите неколку години на него гостуваат и театарски групи од [[балкан]]ските и [[Европа|европските]] земји<ref>[http://www.dnevnik.com.mk/?itemID=1ED6AE518353D145B7AA24FE1E4B4054&arc=1 Алтернативни театри од други континенти доаѓаат во Кочани], ''Дневник'', 29.01.2007 г.</ref><ref>[http://www.nm.com.mk/NewsDetal.asp?vest=29111113296&id=26&prilog=1&setIzdanie=22205 Драмскиот аматеризам слави половина век постоење]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Нова Македонија, број 22205, сабота 12.2.2011</ref>. Со тоа тој добива и меѓународен карактер. Според пропозициите, на фестивалот можат да настапат најмногу три театарски ансамбли од странство. ==ДАФ 2011== На Драмскиот аматерски фестивал 2011 беа прикажани 13 претстави, од кои 10 од [[Република Македонија]], и по една од [[Република Србија]], [[Полска]] и [[Австралија]]. [[Податотека:DAF2011 kavadarci.jpg|thumb|290px|Сцена од претставата “Хамлет од Долна Бошава“ на Домот на културата од [[Кавадарци]]]] Жири комисијата во состав: Јелена Јованова – претседател, Борче Начев и [[Петар Арсовски]] – членови, донесе одлука специјално признание да му се додели на Австралиско-македонскиот театар од [[Сиднеј]] ([[Австралија]]) за особен придонес во негувањето на македонскиот јазик и култура. Специјално признание ѝ беше доделено и на Кристина Атанасова-Арсова за негување на детската сцена и театар во [[Кочани]]. За најдобра детска претстава е прогласена претставата „Магионичарот“ во режија на Владимир Јовановски, а во изведба на Драмското студио при НУ ЦК „Иљо Антевски-Смок“ од [[Тетово]]. Ангела Стојанова ја доби наградата за најдобра епизодна женска улога во претставата „Клетници“ за улогите на Госпоѓа Тенардие, Бабата и Работничката, додека за најдобра машка епизодна улога наградата му припадна на Никола Наковски, за улогата на Инспектор Жавер во претставата „Клетници“. Наградата за најдобра женска улога ѝ припадна на Марија Лукаревска за улогата Естел во претставата „Соба 666“, а за најдобра машка улога на Диме Коцевски, за улогата на Богдан Прчот во претставата „Хамлет од Долна Бошава“ на Домот на културата од [[Кавадарци]]. Наградата за најдобра режија му беше доделена на Мартин Манев за претставата „Клетници“. Наградата ГРАН ПРИ за најдобра претстава во целина на 47. издание на „ДАФ – Кочани 2011“ ѝ припадна на претставата „Клетници“ во режија на Мартин Манев, а во изведба на Младинскиот театар „Арт А“ при Центарот за Култура „Трајко Прокопиев“ од [[Куманово]]<ref>[http://www.mtv.com.mk/mk/vesti/kultura/16383/gran_pri_nagradata_na_47-ot_daf_za_kumanovskite_amateri.aspx Гран при наградата на 47-от ДАФ за кумановските аматери] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160305041350/http://www.mtv.com.mk/mk/vesti/kultura/16383/gran_pri_nagradata_na_47-ot_daf_za_kumanovskite_amateri.aspx |date=2016-03-05 }}, [[Македонска радио-телевизија]]</ref>.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.kurir.mk/republika/opstini/32101-Pretstavata-Kletnici-dobitnik-na-Gran-Pri |title=Претставата „Клетници“ добитник на Гран При |accessdate=2011-06-05 |archive-date=2011-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110620051610/http://kurir.mk/republika/opstini/32101-Pretstavata-Kletnici-dobitnik-na-Gran-Pri |url-status=dead }}</ref> ==ДАФ 2012== [[Податотека:Daf plakat 2012 .jpg||thumb||left||290px||Плакатот на ДАФ 2012]] На 48. Драмски аматерски фестивал што се одржа од [[28 мај]] до [[2 јуни]] во [[Кочани]], беа прикажани вкупно 15 [[театар]]ски претстави, од кои 13 од [[Република Македонија]] и по една на театрите од [[Нова Горица]], [[Република Словенија]] и од [[Пивнице]], [[Република Србија]]. Жири комисијата на ДАФ 2012, во состав Изабела Новотни, Благој Веселинов и [[Драгана Лукан Николоски]], одлучи наградата ГРАН ПРИ на 48. Драмски аматерски фестивал на Македонија да ја добие претставата “Оркестар Титаник“ по текст на Христо Бојчев, режија на Кристина Атанасова-Арсова, а во изведба на аматерскиот театар НУ ЦК “Бели Мугри“ - [[Кочани]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.plusinfo.mk/vest/44739/--Dodeleni-nagradite-na-godineshniot-DAF-vo-Kochani |title=Доделени наградите на годинешниот ДАФ во Кочани |accessdate=2012-06-03 |archive-date=2012-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120605064941/http://www.plusinfo.mk/vest/44739/--Dodeleni-nagradite-na-godineshniot-DAF-vo-Kochani |url-status=dead }}</ref> Наградата за најдобра епизодна машка улога добива Петар Цветкоски за улогата на Сречко во претставата „Чекајќи го Годо“ според текст на [[Семјуел Бекет]], во режија на м-р Благица Хаџи-Јовановска, а во изведба на Драмската секција при ОЕМУЦ „Свети Наум Охридски“ од [[Охрид]]. Наградата за најдобра женска епизодна улога ја доби Ангела Димеска за улогата на ќерката во претставата „Крајот на светот каков што го знаеме“ во режија на Андреј Богатиновски, а во изведба на Младинското драмско студио Театар „Чин 4, сцена 5“ при НУЦК „Марко Цепенков“ – [[Прилеп]]. Наградата за најдобра машка главна улога ја доби Јован Кмечко за монодрамата „Не ќе ја напишам“ во режија на Катерина Мишикова, а во изведба на Аматерскиот театар „Јанко Чеман“ од Пивнице, [[Република Србија]]. Жири комисијата наградата за најдобра женска главна улога и ја додели на Ана Атанасова за улогата на Љупка во претставата „Оркестар Титаник“ по текст на Христо Бојчев, режија на Кристина Атанасова-Арсова, на аматерскиот театар НУ ЦК “Бели Мугри“ - Кочани, а наградата за најдобра режија на Мојца Мадон за претставата „Друштво стари браќа“ во изведба на „Уметничката гимназија Нова Горица“, насока за драма и гледачи од [[Република Словенија]]. Со оглед што на фестивалот не се појави претстава која што би можела да конкурира за наградата за претстава што внесува истражување во нови сценски изразни средства, иновации и екисперимент во аматерскиот театар, жири комисијата, со согласност на управниот одбор, одлучи наградата да биде заменета, односно беше именувана како награда за колективна глумечка игра. Оваа награда ја доби претставата „Кревет“ во режија на Катерина Весковска Доковска и Татјана Алексиќ, изведена од учениците од СОУ „Раде Јовчевски Корчагин“ – Скопје, Р.Ј.К. Музички Театар. == Наводи == {{наводи}} {{Кочани}} [[Категорија:Театарот во Македонија]] [[Категорија:Култура на Кочани]] eboxb5jyqtfxf8m138k2jkq1y9gb1i5 0 964976 5642249 5404868 2026-10-09T08:23:34Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Луѓе обвинети за кривоверство]] → [[Категорија:Луѓе обвинети за ерес]] 5642249 wikitext text/x-wiki {{Infobox saint |honorific-prefix = [[Светец|Свети]] |name=Максим Исповедник |birth_date= 580 |death_date=662 |feast_day=13 август ([[грегоријански календар]]), 21 јануари ([[јулијански календар]]) |venerated_in=[[православие]]<br/>[[Римокатоличка црква]] ; [[Англиканство]] ; [[Лутеранство]] |image=Maximus_Confessor.jpg |imagesize=200px |caption=Икона од Свети Максим |birth_place=[[Цариград]] |death_place=[[Цагери]],<ref>http://www.ambebi.ge/sazogadoeba/27379-anthropologebma-daadastures-rom-maqsime-aghmsareblis-saflavi-cagershia.html</ref> [[Грузија]] |titles=теолог |beatified_date= |beatified_place= |beatified_by= |canonized_date= |canonized_place= |canonized_by= |attributes= |patronage= |major_shrine= |suppressed_date= |issues= |prayer= |prayer_attrib= }} '''Максим Исповедник''' (581—662) е христијански светец. Максим Исповедник е роден во {{роден во|Цариград}} и бил висок дворјанин во дворот на [[Ираклиј I]], а потоа монах и игумен на еден манастир недалеку од престолнината. Најголем бранител на православието од таканаречената [[Монофизитство|монотелитска ерес]], која произлегла од Евтихиевата ерес. Имено, како што тврдел Евтихиј дека во христијанскиот бог Исус има една природа, така монотелитите тврделе дека во Исус има една волја. Максим се спротивставил на тоа тврдење и станал противник на царот и на патријархот тврдејќи дека Исус има човечка и божествена природа. По негов онастојување со одржале: еден собор во Картагина, а друг во Рим и двата собори го анатемисуваат учењето на монотелитите<ref>„Охридски пролог“ стр. 28</ref>. Православната црква неговиот ден го чествува на 21 јануари. == Наводи == {{наводи}} {{Црковни отци}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Максим Исповедник}} [[Категорија:Византијци од 7 век]] [[Категорија:Христијански светци од 7 век]] [[Категорија:Римокатолички светци од Анадолија]] [[Категорија:Византиски светци]] [[Категорија:Англикански светци]] [[Категорија:Христијански теолози]] [[Категорија:Православни светци]] [[Категорија:Источнокатолички светци]] [[Категорија:Светци од Анадолија]] [[Категорија:Христијански мистици]] [[Категорија:Луѓе обвинети за ерес]] [[Категорија:Патристика]] [[Категорија:Преподобни]] [[Категорија:Црковни отци]] [[Категорија:Добротољубие]] [[Категорија:Византиски теолози]] [[Категорија:Родени во 580 година]] [[Категорија:Починати во 662 година]] db1qlu13q0vswy4jg2zdd1a5qmpkx4z 14 964978 5642230 4333209 2026-10-09T08:22:22Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Кривоверство]] → [[Категорија:Ереси]] 5642230 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Ереси]] [[Категорија:Злосторници|Кривоверство]] nvv2u2bahs58k81lj28a0vl6vnqsdbj 5642239 5642230 2026-10-09T08:23:15Z Bjankuloski06 332 5642239 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Ереси]] [[Категорија:Злосторници|Ерес]] 3tvaj1g1e1m9us7jzqolcchkpok8dq8 5642243 5642239 2026-10-09T08:23:26Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Категорија:Луѓе обвинети за кривоверство]] на [[Категорија:Луѓе обвинети за ерес]] без да остави пренасочување: (преку [[ВП:КМ|КМ]]) 5642239 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Ереси]] [[Категорија:Злосторници|Ерес]] 3tvaj1g1e1m9us7jzqolcchkpok8dq8 0 1028523 5642142 5269950 2026-10-09T03:20:31Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5642142 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |податотека = NGC 0593 DSS.jpg |соѕвездие=[[Кит (соѕвездие)|Кит]] |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=1 ч 32 м 20,6 с |деклинација=- 12° 21' 16" |положбен агол=12 |вид на објект= [[леќеста галаксија]] |морфолошки вид=S0 |привиден сјај В=14,6 |привиден сјај Ч=15,6 |површински сјај=12,9 |привидни димензии=1,2' x 0,2' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Едуар Жан Мари Стефан]] |датум на откривање=[[2 ноември]] [[1882]] |алтернативни ознаки=MCG -2-5-3 }} '''NGC 593''' — [[леќеста галаксија]] во соѕвездието [[Кит (соѕвездие)|Кит]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Телото било предмет и на други истражувања, па освен како NGC 593 се споменува и како MCG -2-5-3. == Откривање == Телото е откриено на [[2 ноември]] [[1882]] година од страна на [[Едуар Жан Мари Стефан]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 31,5&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 593 е од видот S0.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 14,6 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 15,6 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 12,9 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 593 има привидни димензии од 1,2' х 0,2'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Телото е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 1 ч 32 м 20,6 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, - 12° 21' 16". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 12°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 593 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 5733. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 263; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 5279. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 1207. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (501-1000)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Кит (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Sulentic, Jack W., and William G. Tifft, "The Revised New General Catalogue of Nonstellar Astronomical Objects (RNGC)". Tucson, Arizona:University of Arizona Press, 1973. (4016,0) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC593 Прегледувач на длабокото небо — NGC 593]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC593 Поправени информации за NGC 593] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%20593 NGC 593] — VizieR. * [https://web.archive.org/web/20240724164815/http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%20593 NGC 593] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Кит (соѕвездие)]] [[Категорија:Откритија на Едуар Стефан]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1882 година]] neo0e25nkpay86jxpmrcdzjdn5rkq8o 0 1045798 5642367 5610991 2026-10-09T10:36:52Z Zdravko 293 5642367 wikitext text/x-wiki {{taxobox |name = Смоква |image = File:Смокви.jpg |image_caption = Листови и плодови на смоква |status = LC |status_system = IUCN3.1 |regnum = [[Растенија]] |unranked_divisio = [[Скриеносеменици]] |unranked_classis = [[Евдикоти]] |unranked_ordo = [[Розиди]] |ordo = [[Розовидни]] |familia = [[Moraceae]] |tribus = [[Ficeae]] |genus = ''[[Ficus]]'' |subgenus = ''Ficus'' |species = '''''F. carica''''' |binomial = ''Ficus carica'' |binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|L.]] |}} '''Смоква''' ([[науч.]] ''Ficus carica'') — средоземно дрвенесто растение од родот [[фикус]]. Дрвото е ниско со разгранета крошна. Нејзиниот плод се употребува во исхраната како свеж, така и сув. Во [[Македонија]] смоквата се одгледува во потоплите делови, и тоа во појасот на [[прнар]]от. Често се среќава по карпести места далеку од населбите.<ref name="Флора на Македонија">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=Македонска академија за науките и уметностите|year=1993|volume=Том I св.2|location=Скопје|page=187|author-link=Кирил Мицевски|access-date=15 август 2026}}</ref> == Опис на билката == Смоквата е листопадна билка со многу разгранета кошница. Старите гранки се сиви, додека младите тамнозелени. Листовите се наизменични, големи и неправилно палчесто делени. На младите гранки при дното се наоѓаат залистоци. Ситни [[цвет]]ови се наоѓаат во вдлабната крушвидна оска на цветот. Плодот е цветен плод; ситните плодови се поврзани се со сочна крушовидна оска на светот. Цвета од мај до јуни. Опрашувањето кај смоквите е врзано за животниот циклус на една сорта осилки и сакриен је од очите на луѓето. == Станиште == Стаништето на смоквата е на топлите, заштитени места. За татковина на смоквата се смета југоисточна Мала Азија, односно земјите од источното [[Средоземно Море|Средоземје]]. Од таму е распространета првенствено во пределите со [[средоземна клима]]. Билката најубаво успева во топлите краишта, во близина на море, но може да се одгледува и во континентаните предели. Поради тенката кора, таа е осетлива на ниска температура. == Лековитата моќ на смоквата == [[File:Плодови од смоква.jpg|200px|thumb|left|Плодови од смоква]] [[File:Домашен мармалад од смокви 03.jpg|200px|thumb|left|Мармалад од смоква]] Богатиот хемиски состав условува висока хранлиова вредност на ова овошје.Плодовите од неа се употребуваат во свежа и преработена состојба. Погодни се и за сушење. Тие се ценат како хранливо и диетално средство за регулирање на активностите на [[Дигестивен систем|дигестивниот систем]] и при [[Кардиоваскуларни болести|кардиоваскуларни заболувања]]. Листовите од смоквата се препорачуваат при дијарејата, дизинтерија, кашлица, болки во стомакот и цревата. Надворешно се користи за нанесување на рани и чирови на кожата, против првут и исто така го чисти и заздравува епидермисот, потоа служи за гаргара- призабоболка и болно грло. === Начин на употреба === [[File:Листови од смоква.jpg|200px|thumb|left|Листови од смоква]] Во форма на напивка - 1 лажица сецкани листови се варат 1-2 минути во една чаша вода и се оставаат да отстојат 30 минути. Се пие трипати на ден по една чаша. Една чаша од истата напивка, измешана со половина лажичка [[маслиново масло]], претставува многу добро средство против [[Нервен систем|нервни грчеви]]. Против првут се користи истата напивка, само што на почетокот пред да зоврие се додава 1/2 лажичка [[морска сол]] и една лажица [[вински оцет]]. Се нанесува на коренот на косата<ref>{{Наведени вести|url=http://falanga.com.au/lekovitata-mokj-na-smokvata|title=Лековитата моќ на смоквата|access-date=2017-09-13|archive-date=2021-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20211025071246/http://falanga.com.au/lekovitata-mokj-na-smokvata/|url-status=dead}}</ref>. Смоквата исто така се корсити за правење на [[џем]], [[мармалад]] и познатото слатко од смоква.<ref>{{Наведени вести|url=https://moirecepti.mk/post/%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%BE-%D0%BE%D0%B4-%D0%B7%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B8-%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D0%B2%D0%B8|title=Слатко од зрели смокви|work=Moirecepti|access-date=2017-11-19|language=mk-mk}}</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Розовидни]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Јадливи плодови]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Украсни дрва]] [[Категорија:Црници]] 4ygs6746z5o60hy9buxe5isgrxl618v 0 1048379 5642140 5269866 2026-10-09T02:41:04Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5642140 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Змеј (соѕвездие)|Змеј]] |епоха=Ј2000.0 |слика= Ngc 5905-08.jpg |ректасцензија=15 ч 16 м 43,1 с |деклинација=+55° 24' 34"" |положбен агол=154 |вид на објект= [[спирална галаксија]] |морфолошки вид=Sb |привиден сјај В=11,8 |привиден сјај Ч=12,8 |површински сјај=13,2 |привидни димензии=3,3' x 1,4' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Вилијам Хершел]] |датум на откривање=[[5 мај]] [[1788]] |алтернативни ознаки=UGC 9805, MCG 9-25-41, CGCG 274-39, IRAS 15153+5535 }} '''NGC 5908''' — [[спирална галаксија]] во соѕвездието [[Змеј (соѕвездие)|Змеј]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 5908 се споменува и како UGC 9805, MCG 9-25-41, CGCG 274-39, IRAS 15153+5535. == Откривање == Објектот е откриен на [[5 мај]] [[1788]] година од страна на [[Вилијам Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 5908 е од видот Sb.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 11,8 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 12,8 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 13,2 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 5908 има привидни димензии од 3,3' х 1,4'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 15 ч 16 м 43,1 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, +55° 24' 34"". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 154°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 5908 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 54522. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 50; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 3871. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 1096. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (5501-6000)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Змеј (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Hirshfeld, Alan, and Roger W. Sinnott, eds., Sky Catalogue 2000.0, Vol.2, Cambridge, Massachusetts: Sky Publishing Corp. and Cambridge University Press, 1985. (3098,238) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC5908 Прегледувач на длабокото небо — NGC 5908]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC5908 Поправени информации за NGC 5908] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%205908 NGC 5908] — VizieR. * [https://web.archive.org/web/20240913163055/http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%205908 NGC 5908] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Змеј (соѕвездие)]] [[Категорија:UGC-објекти]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1788 година]] fulp9fa0cycduu1ucv3ckgc3ghhccwm 0 1048407 5642143 5269959 2026-10-09T03:26:25Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5642143 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Воловар (соѕвездие)|Воловар]] |епоха=Ј2000.0 |слика= NGC5932 - SDSS DR14.jpg |ректасцензија=15 ч 26 м 48,2 с |деклинација=+48° 36' 54"" |положбен агол= |вид на објект= [[спирална галаксија]] |морфолошки вид=S |привиден сјај В=14,3 |привиден сјај Ч=15,1 |површински сјај=13,7 |привидни димензии=0,8' x 0,8' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Луис Свифт]] |датум на откривање=[[21 април]] [[1887]] |алтернативни ознаки=MCG 8-28-33, CGCG 249-23 }} '''NGC 5932''' — [[спирална галаксија]] во соѕвездието [[Воловар (соѕвездие)|Воловар]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 5932 се споменува и како MCG 8-28-33, CGCG 249-23. == Откривање == Објектот е откриен на [[21 април]] [[1887]] година од страна на [[Луис Свифт]], со помош на [[рефрактор]], чијашто леќа имала пречник од 16&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 5932 е од видот S.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 14,3 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 15,1 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 13,7 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 5932 има привидни димензии од 0,8' х 0,8'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 15 ч 26 м 48,2 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, +48° 36' 54"". == Други поделби == Проучување на NGC 5932 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 55109. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 78; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 3485. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 1404. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (5501-6000)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Воловар (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Sulentic, Jack W., and William G. Tifft, "The Revised New General Catalogue of Nonstellar Astronomical Objects (RNGC)", Tucson, Arizona: University of Arizona Press, 1973. (4016,0). == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC5932 Прегледувач на длабокото небо — NGC 5932]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC5932 Поправени информации за NGC 5932] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%205932 NGC 5932] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%205932 NGC 5932] {{Мртва_врска|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Воловар (соѕвездие)]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1887 година]] [[Категорија:Сејфертови галаксии]] m56rdil0e8b879nxizu0qsec3orq7vv 0 1048421 5642144 5270005 2026-10-09T03:48:12Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5642144 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Рамнило (соѕвездие)|Рамнило]] |слика= NGC 5946 hst 11628 R555B438.png |опис= Поглед кон NGC 5946 |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=15 ч 35 м 28,5 с |деклинација=-50° 39' 32"" |положбен агол= |вид на објект= [[збиено ѕвездено јато]] |морфолошки вид=IX |привиден сјај В=8,4 |привиден сјај Ч= |површински сјај= |привидни димензии=3' x ?' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џејмс Данлоп]] |датум на откривање=[[8 мај]] [[1826]] |алтернативни ознаки=IC 4550, GCL 36, ESO 224-SC7 }} '''NGC 5946''' — [[збиено ѕвездено јато]] во соѕвездието [[Рамнило (соѕвездие)|Рамнило]], заведено во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 5946 се споменува и како IC 4550, GCL 36, ESO 224-SC7. == Откривање == Објектот е откриен на [[8 мај]] [[1826]] година од страна на [[Џејмс Данлоп]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 9&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 5946 е од видот IX.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 8,4 ''m''.<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 5946 има само една позната привидна димензија, која изнесува 3'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 15 ч 35 м 28,5 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, -50° 39' 32"". == Други поделби == Проучување на NGC 5946 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката . Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 432; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 8308. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број N/A. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (5501-6000)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Рамнило (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Hirshfeld, Alan, and Roger W. Sinnott, eds., Sky Catalogue 2000.0, Vol.2, Cambridge, Massachusetts: Sky Publishing Corp. and Cambridge University Press, 1985. (3098,238) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC5946 Прегледувач на длабокото небо — NGC 5946]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC5946 Поправени информации за NGC 5946] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%205946 NGC 5946] — VizieR. * [https://web.archive.org/web/20240820051317/http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%205946 NGC 5946] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Рамнило (соѕвездие)]] [[Категорија:IC-објекти]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1826 година]] i7edenxx55zglexh8kpne9qgqhubh97 0 1048436 5642145 5270056 2026-10-09T04:12:42Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5642145 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Северна Круна (соѕвездие)|Северна Круна]] |епоха=Ј2000.0 |слика= NGC5961 - SDSS DR14.jpg |ректасцензија=15 ч 35 м 16,2 с |деклинација=+30° 51' 51"" |положбен агол=97 |вид на објект= [[спирална галаксија]] |морфолошки вид=Sb |привиден сјај В=14,1 |привиден сјај Ч=14,5 |површински сјај=12,5 |привидни димензии=0,8' x 0,3' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Едуар Жан Мари Стефан]] |датум на откривање=[[8 јуни]] [[1880]] |алтернативни ознаки=UGC 9918, MCG 5-37-5, CGCG 166-13, ARAK 478, IRAS 15332+3101 }} '''NGC 5961''' — [[спирална галаксија]] во соѕвездието [[Северна Круна (соѕвездие)|Северна Круна]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 5961 се споменува и како UGC 9918, MCG 5-37-5, CGCG 166-13, ARAK 478, IRAS 15332+3101. == Откривање == Објектот е откриен на [[8 јуни]] [[1880]] година од страна на [[Едуар Жан Мари Стефан]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 31,5&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 5961 е од видот Sb.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 14,1 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 14,5 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 12,5 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 5961 има привидни димензии од 0,8' х 0,3'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 15 ч 35 м 16,2 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, +30° 51' 51"". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 97°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 5961 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 55515. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 112; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 2564. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 121. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (5501-6000)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Северна Круна (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Hirshfeld, Alan, and Roger W. Sinnott, eds., Sky Catalogue 2000.0, Vol.2, Cambridge, Massachusetts: Sky Publishing Corp. and Cambridge University Press, 1985. (3098,238) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC5961 Прегледувач на длабокото небо — NGC 5961]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC5961 Поправени информации за NGC 5961] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%205961 NGC 5961] — VizieR. * [https://web.archive.org/web/20240913142927/http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%205961 NGC 5961] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Северна Круна (соѕвездие)]] [[Категорија:Откритија на Едуар Стефан]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1880 година]] rckaus4tsq31qm1y4rluimuhes2t2c8 0 1048437 5642146 5270059 2026-10-09T04:15:49Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5642146 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Змија (соѕвездие)|Змија]] |епоха=Ј2000.0 |слика= GALEX-NGC5962.jpg |ректасцензија=15 ч 36 м 31,6 с |деклинација=+16° 36' 28"" |положбен агол=110 |вид на објект= [[спирална галаксија]] |морфолошки вид=Sc |привиден сјај В=11,3 |привиден сјај Ч=12 |површински сјај=13,1 |привидни димензии=3' x 2,2' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Вилијам Хершел]] |датум на откривање=[[21 март]] [[1784]] |алтернативни ознаки=UGC 9926, MCG 3-40-11, CGCG 107-12, IRAS 15342+1646 }} '''NGC 5962''' — [[спирална галаксија]] во соѕвездието [[Змија (соѕвездие)|Змија]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 5962 се споменува и како UGC 9926, MCG 3-40-11, CGCG 107-12, IRAS 15342+1646. == Откривање == Објектот е откриен на [[21 март]] [[1784]] година од страна на [[Вилијам Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 5962 е од видот Sc.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 11,3 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 12 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 13,1 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 5962 има привидни димензии од 3' х 2,2'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 15 ч 36 м 31,6 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, +16° 36' 28"". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 110°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 5962 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 55588. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 199; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 1494. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 82. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (5501-6000)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Змија (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Hirshfeld, Alan, and Roger W. Sinnott, eds., Sky Catalogue 2000.0, Vol.2, Cambridge, Massachusetts: Sky Publishing Corp. and Cambridge University Press, 1985. (3098,238) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC5962 Прегледувач на длабокото небо — NGC 5962]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC5962 Поправени информации за NGC 5962] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%205962 NGC 5962] — VizieR. * [https://web.archive.org/web/20210421201800/http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%205962 NGC 5962] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Змија (соѕвездие)]] [[Категорија:UGC-објекти]] [[Категорија:Непречкести спирални галаксии]] [[Категорија:PGC-објекти]] k2op944cho1qnridtcyx7cyrvqnqjkb 0 1048442 5642147 5270074 2026-10-09T04:24:13Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5642147 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Воловар (соѕвездие)|Воловар]] |слика= NGC5966 - SDSS DR14.jpg |опис= Поглед кон NGC 5966 |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=15 ч 35 м 52,2 с |деклинација=+39° 46' 9"" |положбен агол=90 |вид на објект= [[елиптична галаксија]] |морфолошки вид=E4 |привиден сјај В=12,2 |привиден сјај Ч=13,1 |површински сјај=13 |привидни димензии=1,8' x 1,1' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Вилијам Хершел]] |датум на откривање=[[18 март]] [[1787]] |алтернативни ознаки=UGC 9923, MCG 7-32-32, CGCG 222-28, near SAO 64799/64800 }} '''NGC 5966''' — [[елиптична галаксија]] во соѕвездието [[Воловар (соѕвездие)|Воловар]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 5966 се споменува и како UGC 9923, MCG 7-32-32, CGCG 222-28, near SAO 64799/64800. == Откривање == Објектот е откриен на [[18 март]] [[1787]] година од страна на [[Вилијам Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 5966 е од видот E4.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 12,2 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 13,1 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 13 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 5966 има привидни димензии од 1,8' х 1,1'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 15 ч 35 м 52,2 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, +39° 46' 9"". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 90°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 5966 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 55552. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 78; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 3053. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 1376. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (5501-6000)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Воловар (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Sulentic, Jack W., and William G. Tifft, "The Revised New General Catalogue of Nonstellar Astronomical Objects (RNGC)", Tucson, Arizona: University of Arizona Press, 1973. (4016,0). == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC5966 Прегледувач на длабокото небо — NGC 5966]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC5966 Поправени информации за NGC 5966] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%205966 NGC 5966] — VizieR. * [https://web.archive.org/web/20240605213652/http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%205966 NGC 5966] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Воловар (соѕвездие)]] [[Категорија:UGC-објекти]] [[Категорија:PGC-објекти]] [[Категорија:Елиптични галаксии]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1787 година]] q24lo907a0fg0zvochuztikotrwmf0d 0 1048444 5642148 5270080 2026-10-09T04:28:38Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5642148 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Рајска Птица (соѕвездие)|Рајска Птица]] |епоха=Ј2000.0 |ректасцензија=15 ч 46 м 58,8 с |деклинација=-75° 47' 13" |положбен агол=43 |вид на објект= [[спирална галаксија]] |морфолошки вид=SBc |привиден сјај В=12,6 |привиден сјај Ч=13,3 |површински сјај=13,6 |привидни димензии=2' x 1,5' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џон Хершел]] |датум на откривање=[[7 јуни]] [[1836]] |алтернативни ознаки=ESO 42-9, AM 1540-753 }} '''NGC 5967A''' — [[спирална галаксија]] во соѕвездието [[Рајска Птица (соѕвездие)|Рајска Птица]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот не претставува [[Дрееров објект]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 5967A се споменува и како ESO 42-9, AM 1540-753. == Откривање == Објектот е откриен на [[7 јуни]] [[1836]] година од страна на [[Џон Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 5967A е од видот SBc.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 12,6 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 13,3 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 13,6 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 5967A има привидни димензии од 2' х 1,5'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 15 ч 46 м 58,8 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, -75° 47' 13". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 43°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 5967A е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 56024. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 468; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 9429. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број N/A. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (5501-6000)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Рајска Птица (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC5967A Прегледувач на длабокото небо — NGC 5967A]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC5967A Поправени информации за NGC 5967A] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%205967A NGC 5967A] — VizieR. * [https://web.archive.org/web/20250328073511/http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%205967A NGC 5967A] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Рајска Птица (соѕвездие)]] orbzyjgkvmkjv6sx5ma4ny8vn3upkix 0 1048451 5642149 5270104 2026-10-09T04:41:28Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5642149 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Северна Круна (соѕвездие)|Северна Круна]] |епоха=Ј2000.0 |слика= NGC5974 - SDSS DR14.jpg |ректасцензија=15 ч 39 м 2,3 с |деклинација=+31° 45' 35"" |положбен агол=110 |вид на објект= [[спирална галаксија]] |морфолошки вид=Sc |привиден сјај В=14,2 |привиден сјај Ч=14,7 |површински сјај=12,4 |привидни димензии=0,6' x 0,3' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Џон Хершел]] |датум на откривање=[[29 април]] [[1827]] |алтернативни ознаки=UGC 9952, MCG 5-37-10, CGCG 166-25, ARAK 482, IRAS 15370+3155 }} '''NGC 5974''' — [[спирална галаксија]] во соѕвездието [[Северна Круна (соѕвездие)|Северна Круна]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 5974 се споменува и како UGC 9952, MCG 5-37-10, CGCG 166-25, ARAK 482, IRAS 15370+3155. == Откривање == Објектот е откриен на [[29 април]] [[1827]] година од страна на [[Џон Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 5974 е од видот Sc.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 14,2 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 14,7 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 12,4 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 5974 има привидни димензии од 0,6' х 0,3'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 15 ч 39 м 2,3 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, +31° 45' 35"". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 110°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 5974 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 55694. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 112; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 2571. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 121. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (5501-6000)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Северна Круна (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Hirshfeld, Alan, and Roger W. Sinnott, eds., Sky Catalogue 2000.0, Vol.2, Cambridge, Massachusetts: Sky Publishing Corp. and Cambridge University Press, 1985. (3098,238) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC5974 Прегледувач на длабокото небо — NGC 5974]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC5974 Поправени информации за NGC 5974] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%205974 NGC 5974] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%205974 NGC 5974] {{Мртва_врска|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Северна Круна (соѕвездие)]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1827 година]] dsn0r3g3vtj00v1a7gr6zak9aheywl4 0 1048458 5642150 5270125 2026-10-09T04:52:57Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5642150 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Змија (соѕвездие)|Змија]] |епоха=Ј2000.0 |слика= NGC5980 - SDSS DR14.jpg |ректасцензија=15 ч 41 м 30,5 с |деклинација=+15° 47' 15"" |положбен агол=13 |вид на објект= [[спирална галаксија]] |морфолошки вид=Sc |привиден сјај В=12,7 |привиден сјај Ч=13,4 |површински сјај=12,9 |привидни димензии=1,9' x 0,7' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Вилијам Хершел]] |датум на откривање=[[19 март]] [[1787]] |алтернативни ознаки=UGC 9974, MCG 3-40-26, CGCG 107-25, IRAS 15391+1556 }} '''NGC 5980''' — [[спирална галаксија]] во соѕвездието [[Змија (соѕвездие)|Змија]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 5980 се споменува и како UGC 9974, MCG 3-40-26, CGCG 107-25, IRAS 15391+1556. == Откривање == Објектот е откриен на [[19 март]] [[1787]] година од страна на [[Вилијам Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 5980 е од видот Sc.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 12,7 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 13,4 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 12,9 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 5980 има привидни димензии од 1,9' х 0,7'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 15 ч 41 м 30,5 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, +15° 47' 15"". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 13°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 5980 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 55800. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 199; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 1495. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 82. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (5501-6000)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Змија (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Hirshfeld, Alan, and Roger W. Sinnott, eds., Sky Catalogue 2000.0, Vol.2, Cambridge, Massachusetts: Sky Publishing Corp. and Cambridge University Press, 1985. (3098,238) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC5980 Прегледувач на длабокото небо — NGC 5980]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC5980 Поправени информации за NGC 5980] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%205980 NGC 5980] — VizieR. * [https://web.archive.org/web/20210209042854/http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%205980 NGC 5980] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Змија (соѕвездие)]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1787 година]] dvdu9dabzouw0r9u7we2xxs4743k16r 0 1048460 5642151 5270131 2026-10-09T04:57:19Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5642151 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Змеј (соѕвездие)|Змеј]] |епоха=Ј2000.0 |слика= Ngc 5981-82-85.jpg |ректасцензија=15 ч 38 м 40 с |деклинација=+59° 21' 22"" |положбен агол=110 |вид на објект= [[елиптична галаксија]] |морфолошки вид=E3 |привиден сјај В=11,1 |привиден сјај Ч=12 |површински сјај=12,9 |привидни димензии=2,6' x 1,9' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Вилијам Хершел]] |датум на откривање=[[25 мај]] [[1788]] |алтернативни ознаки=UGC 9961, MCG 10-22-29, CGCG 297-24 }} '''NGC 5982''' — [[елиптична галаксија]] во соѕвездието [[Змеј (соѕвездие)|Змеј]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 5982 се споменува и како UGC 9961, MCG 10-22-29, CGCG 297-24. == Откривање == Објектот е откриен на [[25 мај]] [[1788]] година од страна на [[Вилијам Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 5982 е од видот E3.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 11,1 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 12 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 12,9 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 5982 има привидни димензии од 2,6' х 1,9'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 15 ч 38 м 40 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, +59° 21' 22"". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 110°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 5982 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 55674. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 51; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 3875. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 1413. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (5501-6000)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Змеј (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Hirshfeld, Alan, and Roger W. Sinnott, eds., Sky Catalogue 2000.0, Vol.2, Cambridge, Massachusetts: Sky Publishing Corp. and Cambridge University Press, 1985. (3098,238) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC5982 Прегледувач на длабокото небо — NGC 5982]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC5982 Поправени информации за NGC 5982] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%205982 NGC 5982] — VizieR. * [https://web.archive.org/web/20211115024438/http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%205982 NGC 5982] — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Змеј (соѕвездие)]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1788 година]] [[Категорија:Елиптични галаксии]] [[Категорија:Откритија на Вилијам Хершел]] [[fr:NGC 5981-82-85]] rmlp1sy7bdktcc6um8sl1vnl6i3fehi 0 1049538 5642311 5270724 2026-10-09T09:31:15Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5642311 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Галаксија |соѕвездие=[[Змеј (соѕвездие)|Змеј]] |епоха=Ј2000.0 |слика= NGC6143 - SDSS DR14.jpg |ректасцензија=16 ч 21 м 42,3 с |деклинација=+55° 5' 11"" |положбен агол=177 |вид на објект= [[спирална галаксија]] |морфолошки вид=SBbc |привиден сјај В=13,1 |привиден сјај Ч=13,9 |површински сјај=12,8 |привидни димензии=1' x 0,9' |црвено поместување= |оддалеченост= |откривач=[[Вилијам Хершел]] |датум на откривање=[[24 април]] [[1789]] |алтернативни ознаки=UGC 10358, MCG 9-27-24, CGCG 276-11, IRAS 16205+5512 }} '''NGC 6143''' — [[спирална галаксија]] во соѕвездието [[Змеј (соѕвездие)|Змеј]], заведена во [[Нов општ каталог|Новиот општ каталог]] на [[длабоконебесно тело|длабоконебесни тела]]. Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 6143 се споменува и како UGC 10358, MCG 9-27-24, CGCG 276-11, IRAS 16205+5512. == Откривање == Објектот е откриен на [[24 април]] [[1789]] година од страна на [[Вилијам Хершел]], со помош на [[рефлекторски телескоп]], чијашто леќа имала пречник од 18,7&nbsp;см. == Податоци == === Податоци од набљудување === Според [[Хаблова низа|морфолошката класификација на галаксиите]], NGC 6143 е од видот SBbc.<ref>{{NASA link|број={{{n}}}}}</ref> Видливиот [[Привидна ѕвездена величина|сјај]] со голо око изнесува 13,1 ''m'', а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 13,9 ''m'', додека [[Површински сјај|површинскиот сјај]] изнесува 12,8 ''m''/лм².<ref name="SEDS">[http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC{{{n}}} Students for the Exploration and Development of Space], поправени податоци за NGC {{{n}}}</ref> NGC 6143 има привидни димензии од 1' х 0,9'.<ref name="SEDS"/> === Астрономски податоци === Објектот е од [[Епоха (астрономија)|епохата]] Ј2000.0. Неговата [[ректасцензија]], односно аголот измерен меѓу [[еклиптика]]та и [[небесен екватор|небесниот екватор]] со теме во [[Пролетна точка|пролетната точка]], изнесува 16 ч 21 м 42,3 с, а неговата [[Деклинација (астрономија)|деклинација]], односно висината на лакот на тој агол, +55° 5' 11"". [[Положбен агол|Положбениот агол]] на објектот е во износ од 177°.<ref name="SEDS"/> == Други поделби == Проучување на NGC 6143 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во [[Каталог на најважните галаксии|Каталогот на најважните галаксии]] (PGC), објектот се среќава со ознаката 57919. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 51; додека во [[Каталог на основни ѕвезди|Каталогот на основни ѕвезди]] (GSC) е групиран под бројот 3881. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од [[Паломарска опсерваторија|Паломарската опсерваторија]] во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 1101. == Поврзано == {{portalpar|Астрономија}} * [[Список на NGC објекти (6001-6500)]]; * [[Нов општ каталог]]; * [[Змеј (соѕвездие)]]. == Наводи == {{наводи}} == Користена литература == * Hirshfeld, Alan, and Roger W. Sinnott, eds., Sky Catalogue 2000.0, Vol.2, Cambridge, Massachusetts: Sky Publishing Corp. and Cambridge University Press, 1985. (3098,238) == Надворешни врски == * [http://www.messier45.com/cgi-bin/dsdb/dsb.pl?ss=116277112754765&str=NGC6143 Прегледувач на длабокото небо — NGC 6143]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://spider.seds.org/ngc/revngcic.cgi?NGC6143 Поправени информации за NGC 6143] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NGC%206143 NGC 6143] — VizieR. * [http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC%206143 NGC 6143] {{Мртва_врска|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — [[Вонгалактичка база на податоци на НАСА]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Змеј (соѕвездие)]] [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1789 година]] p7fsfpk6nnqvk56bf2g162cu038yd7c 0 1052096 5642100 5205427 2026-10-08T19:48:11Z Andrew012p 85224 /* За болеста */ 5642100 wikitext text/x-wiki {{викифицирање}} [[Податотека:1346-1353 spread of the Black Death in Europe map mk.svg|мини|400п|Ширењето на црната смрт во Европа од 1346 до 1353 г.]] [[Податотека:Čumata Sts. Petar i Pavle Tresonče.jpg|мини|десно|Црната Чума во окови на фреска во црквата „[[Црква „Св. Петар и Павле“ - Тресонче|Св. Петар и Павле]]“ во [[Река (област)|реканското]] село [[Тресонче]].]] '''Црната смрт''' или '''црна чума''' — една од најголемите [[пандемија|пандемии]] во историјата на човештвото, која го достигнала својот врв во Европа во периодот од 1346–53 г. и резултира со смрт на 75 до 200 милиони луѓе.<ref name="ABC/Reuters">{{наведени вести |url=http://www.abc.net.au/science/articles/2008/01/29/2149185.htm |title=Black death 'discriminated' between victims (ABC News in Science) |publisher=Australian Broadcasting Corporation |author=ABC/Reuters |date=29 January 2008 |accessdate=3 November 2008}}</ref><ref name="Health. De-coding the Black Death">{{наведени вести |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/1576875.stm |title=Health. De-coding the Black Death |publisher=BBC |date=3 October 2001|accessdate=3 November 2008}}</ref><ref name="Black Death's Gene Code Cracked">{{наведени вести |url=http://www.wired.com/medtech/health/news/2001/10/47288 |title=Black Death's Gene Code Cracked |work=Wired |date=3 October 2001 |accessdate=3 November 2008 |url-status=dead |archive-date=2013-01-05 |archive-url=https://archive.today/20130105090334/http://www.wired.com/medtech/health/news/2001/10/47288 }}</ref> Иако, постојат повеќе теории за етиологијата на црната смрт, анализите на ДНК од жртвите од северна и јужна Европа во 2010 и 2011 година покажале дека причинителот бил бактеријата ''[[Yersinia pestis]]'', најверојатно предизвикувајќи различни облици на [[чума]].<ref>{{Наведено списание | author = Haensch S, Bianucci R, Signoli M, Rajerison M, Schultz M, Kacki S, Vermunt M, Weston DA, Hurst D, Achtman M, Carniel E, Bramanti B | title = Distinct clones of Yersinia pestis caused the black death | journal = PLoS Pathog. | volume = 6 | issue = 10 | pages = e1001134 | year = 2010 | pmid = 20949072 | pmc = 2951374 | doi = 10.1371/journal.ppat.1001134 | editor1-last = Besansky | editor1-first = Nora J }}</ref><ref name='nature_bos'>{{Наведено списание | author = Bos KI, Schuenemann VJ, Golding GB, Burbano HA, Waglechner N, Coombes BK, McPhee JB, DeWitte SN, Meyer M, Schmedes S, Wood J, Earn DJ, Herring DA, Bauer P, Poinar HN, Krause J | title = A draft genome of Yersinia pestis from victims of the Black Death | journal = Nature | volume = 478 | issue = 7370 | pages = 506–10 | date = 12 October 2011 | pmid = 21993626 | pmc = 3690193 | doi = 10.1038/nature10549 | url = http://www.nature.com/nature/journal/vaop/ncurrent/full/nature10549.html }}</ref> ==Потекло на чумата== Црната смрт избила во пустината [[Гоби]] во доцните 1320-ти години. Никој не знае зошто. Чумата ''[[Bacillus]]'' била активна долго пред тоа; всушност самата Европа претрпела епидемија во VI век. Но болеста била релативно прикриена во наредните векови. Знаеме дека климата на Земјата почнала да се лади во XIV век, а можеби и ова т.н мало ледено доба имало некаква врска со тоа. Без оглед на причината, епидемијата почнала таму и се проширила кон надвор. Додека одела кон запад, се ширела во сите правци, а азиските народи страдале толку сурово, како никогаш порано. Во Кина, населението се намалило од 125 милиони на 90 милиони луѓе, во текот на XIV век. ==Чумата доаѓа во Европа== Чумата се движела по караванските патеки кон запад. Од 1345 г. била на долниот дел на реката [[Волга]]. Од 1346 г. стигнала до [[Кавказ]] и [[Крим]]. Од 1347 година била во [[Цариград]]. Ја погодила [[Александрија]] во есента, таа година и од пролетта 1348 година, умирале илјадници луѓе дневно. Во [[Каиро]] бројот бил седум пати поголем. Болеста патувала со брод, толку лесно како и по копно. Пристигнала толку брзо на источното Средоземје исто како и во западниот дел. ==Пристигнување на Запад== Чумата стигнала до [[Кипар]] во летото 1347 година. До зимата била во Италија. Од јануари 1348 г. чумата ја имало во [[Марсеј]]. Сигнала во [[Париз]] во пролетта 1348 г., а во Англија во септември истата година. Движејќи се по трговските патишта на [[Рајна]], чумата пристигнала во Германија во 1348 г. и во Ниските Земји во истата година. Годината 1348 била најлошата од годините на чумата. Стигнувањето на болеста до периферијата на Европа траело подолго. Во Норвешка пристигнала во мај 1349 година. Во источните Европски земји стигнала во 1350 г., а во Русија во 1351 година. Бидејќи болеста имала тенденција да ги следи трговските патишта и да се концентрира во градовите, стигнувала по индиректен пат: на Блискиот Исток, на западното Средоземје, а потоа во северна Европа, па во Русија. Напредокот на чумата ја опишува географијата на средновековната трговија. ==За болеста== [[Бубонска чума|Бубонската чума]] е медицински термин. Тоа е [[Bacillus]], организам најчесто носен од глодачи. Стаорците, но и други глодачи исто така, а кои постојано биле во контакт со кучињата, ги носеле овие [[Болва|болви]] и ги заразиле другите животни. Луѓето насекаде патувале, а со нив и овие животни, кои биле во нивен постојан физички допир. За разлика од мачките, кои постојано го чистат сопственото крзно, кучињата ја немаат таа особина, па тие постојано се валкани и лесно заразни. Така, стаорците и другите слични глодачи, лесно ги пренесувале болвите и заразните болести, а преку кучињата се заразиле и мачките, сè до царските дворови, каде жените, принцезите и кралиците ги чувале овие животни, па дури и спиеле со нив, а болвите слободно се движеле низ човекот-домаќин. Потоа болвата ја пренесува крвта од стаорецот во човекот, заразувајќи го. „Стомакот на заразениот станува блокиран и умира од глад. Тоа е грозна болест за секого“. Симптомите вклучуваат висока температура, болки во екстремитетите и повраќање на крв. Најкрактеристичен симптом е отекување на [[Лимфни жлезди|лимфните жлезди]]. Овие жлезди можат да се најдат во вратот, пазувите и препоните. Отокот е испакнат и лесно видлив; неговата темна боја го дава името на болеста – ц'''рна смрт'''. Отоците продолжуваат да се зголемуваат за на крајот да пукнат. Кратко потоа следи смртта. Целиот процес, од првите симптоми на треска и болки, до крајниот стадиум, трае само три до четири дена. Брзината на болеста, ужасната болка, морничавиот изглед на жртвите, придонеле чумата да биде особено застрашувачка. ==Облици на болеста== [[Епидемија]]та од чума е обично фатална, иако не е неизбежно тоа. Денес имаме лекови со кои може да се излечи, ако се интервенира на време. Но, ако жртвата веќе е изложена на ризик, преку недоволна исхранетост или друга [[болест]], таа е посмртоносна. Имало многумина во [[1340]] година кои биле изложени на таков ризик. Историчарите се под тежок притисок да ја објаснат значителната [[смртност]] во [[1348]] година. Најдобра претпоставка е дека имало повеќе од еден вид на чума во Европа. Постојат два други вида на болеста: септикемична чума, која ја напаѓа крвта и пневномична чума, која ги напаѓа белите дробови. Втората е особено опасна, бидејќи може да се пренесе преку [[воздух]]от. И двете се речиси 100% фатални. Веројатно е дека некоја форма на [[пневмонија|пневномична]] чума дејствувала заедно со бубонската чума во тие страшни години. ==Опис на болеста== На почетокот на октомври 1347 година, дванаесет џеновски галии, влегле во пристаништето Месина, [[Сицилија|Сицилиј]]<nowiki/>а.<ref>Michael of Piazza (Platiensis) ''Bibliotheca scriptorum qui res in Sicilia gestas retulere'' Vol 1, p. 562, cited in Ziegler, 1998, p. 40.</ref> Во нив имало толку опасна болест, така што секој кој само ќе зборувал со нив бил заразен од смртоносната болест. Инфекцијата се ширела на сите кои имале каков било контакт со заболените. Заразените чувствувале болка низ целото тело, или може да се каже биле со нарушено здравје. Потоа се проширила на бутовите или на надлактицата како чир со големина на леќа. Заразено било целото тело, а пациентот повраќал многу крв. Ова повраќање на крв продолжувало без престан три дена. Не само што починале сите оние кои разговарале со нив, туку исто така и оние кои допреле или користеле некои од нивните работи. Кога жителите на Месина дознале дека оваа ненадејна смрт произлегла од џеновските бродови, тие веднаш ги отстраниле од пристаништето и градот. Но болеста останала и предизвикувала ужасна смрт. Умирале сите кои живееле во иста куќа со заразен, дури и мачките и другите домашни животни. Како што бројот на смртни случаи се зголемил во Месина, многумина сакале да ги исповедаат своите гревови на свештениците и да ја подготват последната желба и тестамент. Но Проповедниците, адвокатите и нотарите одбиваа да влезат во домот на заболениот. Наскоро, труповите лежеа оставени во куќите. Ниту еден Проповедник, син, татко, ниту една врска не се осмели да влезе, туку ангажирале слуги, високо платени, да ги погребаат сите загинати. Куќите на починатите остануваат отворени со сите свои вредности, злато и скапоцени камења. Кога катастрофата го достигна својот врв, Месенијанците решија да емигрираат. Еден дел од нив се населиле во виноградите и полињата, но поголем дел побарале засолниште во градот Катанија. Но болеста се залепи за бегалците и ги придружуваше секаде каде што ќе се обратеа за помош. Оние кои стигнаа до Катанија го земаа нивниот последен здив во Катанските болници. Преплашените граѓани не дозволија закопување на бегалците од Месина во рамките на нивниот град, па така сите тие беа фрлени во ровови ископани надвор од зидините. Луѓето од Месина беа дисперзирани преку целиот остров Сицилија, а со нив и болеста, така што без број луѓе загинаа. Градот Катанија остана без своите жители и на крајот потона во целосен заборав. Тука, не само што се појавија “изгорените пликови“, но исто така и отечени жлезди на препоните, рацете или на вратот. На почетокот биле во форма на лешник, и биле проследени со страшни трески кои за кратко време придонесувале болните да се чувствуваат толку омалаксани така што не можеле да станат од кревет, биле приморани да лежат со страшна треска. Наскоро отокот се зголеми со големина на орев, потоа на онаа на јајце од кокошка или од гуска, и била претерано болно, го иритираше телото, предизвикувајќи заразеност да повраќа крв. Болеста траеше три дена, а четвртиот најкасно, пациентот подлегнуваше. Штом некој во Катанија била заробен од главоболка и треска, знаеше дека тој е обврзан да почине во рамките на одредено време. Кога чумата го достигна својот врв во Катанија, патријархот ги назначи сите проповедници, дури и најмладите со сите свештенички овластувања за разрешување на гревовите кој тој самиот ги поседува како епископ и патријарх. Но чумата беснееше од октомври 1347 до април 1348 година. Самиот патријарх била еден од последните кои беа однесени. Тој почина исполнувајќи ја својата должност. Во исто време и грофот Џовани кој внимателно го избегнуваше секој заразен дом и секој пациент, почина. ==Друг опис на болеста== Од Анголо ди Тура, од Сиена: ''„Морталитетот во Сиена значително се зголеми во мај. Тоа била сурова и ужасна работа. Сите изгледаа како шокорирани гледајќи ја болката. Невозможно е со зборови да се опише ужасната вистина .Впрочем, оној кој не го гледаше таквиот хорор, може се рече дека е благословен. Жртвите умираа речиси веднаш. Тие отекуваа под пазувите и препоните и губеа свест додека зборуваа. Татковците ги напуштаа децата, жените своите мажи, брат со брат; оваа болест зела замав по сите страни. И така умираа. Никој не се наоѓаше да го закопа мртвиот за пари или од пријателство. Членовите на едно домаќинство ги донесоа своите мртви во ровот, како најдобро што можеа да направат, без свештеник. Во многу места во Сиена големи ровови биле ископани и во нив длабоко наредени мртвите. И илјадници умираа, дење и ноќе, и сите беа фрлени во тие ровови покриени со земја. Штом тие ровови ќе се пополнеа, нови беа ископувани. Јас, Анголо ди Тура ги погребав моите пет деца со сопствените раце. И толку многу умираа, што сите мислеа дека е крај на светот.“'' ==Официјални реакции== Спротивно на она за што би можело да се помисли, реакцијата од јавните службеници, и од многу црковни, била дека оваа катастрофа не била одмазда на Бог врз грешниот свет, туку била зараза. Властите преземаа чекори за да се справат со заразата, но се разбира нивната делотворност била ограничена. Градовите беа најтешко погодени и се обидуваа да преземат мерки за контрола на епидемијата што никој не можеше да ја сфати. Во Милано, како еден од најуспешните примери, градските власти веднаш ги заѕидале куќите во кои сметале дека е присутна болеста, изолирајќи ги здравите во нив заедно со болните. Венеција презеде софистицирани и строги здравствени мерки, вклучувајќи и изолирање на сите дојдовни бродови на посебен остров. Но посекако, луѓето умираа, иако помалку во Милано и Венеција, отколку во другите градови што немаа такви мерки. ==Медицински мерки== Бидејќи Владата дејствува за да се спречи или контролира катастрофата, но несреќата продолжува, луѓето се надеваат на други лекови. Многу веруваа дека болеста се пренесува по воздушен пат, веројатно затоа што мирисот од мртвите и смртта беа толку страшни. Луѓето гореа секаков вид на темјан: смрека, ловор, бука, бор, листови лимон, рузмарин, камфор и други. Марамчиња беа потопувани во ароматични масла, за да се покрие лицето кога се излегува надвор. Лекот од звукот била друг лек. Во градовите звонеа црковните звона со цел да ја уништат чумата, за секаков вид на криза звонеле градските звона. И немаше крај на талисманите, амајлиите и магиите кои можеа да се купат од локалните „мудреци“ и аптеки. Луѓето беа очајни за лек и би направиле се, безразлика колку е тоа необично или чудно. ==Научно мислење== Причината за болеста била прашање од интерес за многу луѓе. Луѓето ја гледале чумата како казна од Господ поради времињата кога биле одвоени. Ова било сосема вулгарно мислење, како и да е учените го разбирале тоа подобро отколку што верувале. Но што е тогаш изворот на чумата? Папата испрати писмо до Париз, за да ги добие мислењата на Медицинскиот факултет во 1348 година. Тие го проучувале проблемот, некое време, потоа пратиле извештај до папата. Добрите професори сметаа дека несреќата била предизвикана од посебно несреќниот спој на Сатурн, Јупитер и Марс во знакот Водолија што се случи во 1345 година. Оваа комбинација предизвика жешки, влажни услови кои предизвикуваат земјата да издишува отровни испарувања. Извештајот продолжи да препорачува чекори за заштита од оваа болест. Ова е еден дел од нивниот рецепт: Не треба да се конзумира живина како што се птици, свињи, говедско месо, не треба воопшто да се конзумира масно месо... Штетно е да се спие во текот на денот... Не треба да се јаде риба, премногу вежбање може да биде штетно... И ништо не треба да се готви во дождовница... Маслиновото масло со храна е смртоносно... Капењето е опасно... Во исто време други списи се појавија од перата на образованите мажи, за најдобрите начини да се избегне чумата. Од Италија пристигна овој совет: Како прво, ниеден човек не смее да мисли на смртта... Ништо не смее да предизвика вознемиреност, сите човекови мисли треба да бидат насочени кон нешто пријатно, смирени и вкусни нешта... Треба да бидат посетени прекрасни пејзажи, убави градини, особено кога расцветуваат ароматичните растенија... Слушање на убави, мелодични песни... Помислата на злато, сребро и други благородни камења е пријатна за срцето... ==Избегнување== За волја на вистината, единственото дејство што било ефикасно бил [[карантин]]от – едноставно останување доволно далеку така што болеста нема да ве стигне. Избегнувањето на болните била природен инстинкт. Во Германија, имало бискуп кој за време на хаосот им нудел на гостите прачки или долги лажици. Богатите ќе побегнеа во селата. Папата Климент VI, кој живееше во Авињон, застана меѓу два големи пожари за да вдиши чист воздух. Чумата Bacillus всушност се уништува од топлина, така што ова стана од една од ретките навистина ефикасни мерки. ==Верници== Ако епидемијата била манифестација на божествената лутина, тогаш Христијаните треба да направат сè што можат за намалување на таа лутина. Од овој едноставен импулс дојдоа верници: групи на луѓе кои талкаа по градовите и селата правејќи појакание во јавност. Тие нанесуваа секако вид на казни врз себе, жртвувајќи се за гревовите на светот, во имитација на Исус. Општеството генерално се чудело на нив и не ги оправдувало. Верниците имаа тенденција да ги убијат Евреите на кои наидоа, па дури и да ги убијат свештениците кои зборувале против нив. Во Октомври 1349 година, папата ги осуди и нареди властите да ги забранат. Но Верниците повторно се појавија за време на чумата во XV век. ==Опис на Верниците== Еве неколку описи на Верниците од современите хроничари. Првиот опис е од Жан де Венет: ''„Додека чумата сè уште била активна и се ширеше од град во град, мажите во Германија, Фландрија и Лорен, формираа нова секта на свој начин. Лишени до појас тие се собираа во големи групи и банди и маршираа по крстопатите и плоштадите на градовите. Тие формираа кругови и се претепуваа врз нивните грбови, пеејќи новокомпонирани химни соодветни за нивните обреди. Така, за 33 дена тие маршираа низ многу градови правејќи покајание, омозвожувајќи им голем спектакл на зачудените луѓе. Биле камшикувани на рамениците и рацете, малтретирани со железо толку гневно дури не пролеат крв. “'' Вториов опис е од средновековниот историчар Жан Фросарт, од неговата историја за [[Стогодишна војна|стогодишната војна]]: ''„ ...Грешинците најпрво се појавиле во Германија. Тие беа мажи кои вршеа јавно покајание и се претепуваа на својата кожа со камшици од мали железни шила. Некои искрварија толку многу помеѓу рамената и некои будалести жени имаа облека подготвена за да земат од крвта и да стават во нивните очи, велејќи дека тоа е чудесна крв. Додека го правеа покајанието, тие пееја многу тажни песни за раѓањето и за страста на нашиот Господ. Предмет на ова покајание била да се стави крај на смртноста во тоа време.“'' ==Последици: Загуба на населението== Проценката на Фросарт за загубата на населението била точна, што е иронично, бидејќи Фросарт оди предалеку скоро во сите негови пресметки. Но, најдобрата од многуте направени проценки, целокупното население на Европа го стави во загуба на околу една третина. Ова довело до повторување. Чумата дојде во Европа во 1347 година. Од 1350 година таа во голем дел помина надвор од Западна Европа. Во период од две години, еден на секои три лица била мртов. Ништо такво не се случило пред и потоа. Овие општи броеви го прикриваат нерамномерниот карактер на епидемијата. Некои области страдаа малку, додека други претрпеа многу повеќе. Еве неколку примери: Помеѓу 45% и 75% од популацијата во Фиренца загина во една година. Една третина загина во првите шест месеци. За некое време, во Фиренца пропадна целиот економски систем. Во Венеција, каде што воделе одлична евиденција, 60% загинаа во текот на 18 месеци. Одредени професии претрпеле повисока стапка на смртност, особено оние чии должности ги доведувале до контакт со болни – лекари и свештеници. Во Монтпелер само седум од 140 доменикански монаси преживеале. Стапката на смртност во Авињон била 50% и дури била повисока кај свештенството. Една третина од кардиналите загинала. Големата загуба на народот била исто така и поучна. Урбаното население се обнови брзо, во некои случаи во рок од неколку години, преку имиграција од селата поради зголемените можности во градовите. Руралното население пак, закрепна полека, бидејќи селаните ги напуштија своите фарми за градовите. Најтешко погодени беа посебни групи како што се монасите. Нивното опоравување траеше неколку генерации. Во многу области пред-чума нивоата на популација не беа постигнати до 1500-тите; а во неколку дури и до 1600-тите. Ова е една причина зошто Црната Смрт ја означува поделбата помеѓу средниот век, со развиена средновековна култура и моќ, и подоцнежниот среден век. Подоцнежниот период била еден од хроничните намалувања на населението. ==Последици: Економски нарушувања== Градовите беа силно погодени од чумата. Финансиското работење била нарушено, како што должниците умираа, нивните кредитори остануваа без надомест. Не само што должникот умрел, туку со него и целото негово семејство, како и многу од неговите роднини. Едноставно немаше од кој да се земи надоместот. Градежните проекти запреле за одредено време или биле целосно напуштени. Еснафите ги загубија своите занаетчии. Мелниците и другите специјални машини се расипувале, а единствениот човек во градот кој ги знаел вештините за да ги поправи бил жртва на болеста. Градовите бараат експерти и им нудат високи плати. Имаше голем недостиг на работна сила, особено во краток рок, а следствено на тоа платите се зголемија. Заради високиот морталитет, имаше добра повеќе од потребното и така цените паднаа. Меѓу двете тенденции, животниот стандард се зголеми... за оние кои сè уште беа живи. Личните имоти во околината изгледале страшно. На фармите и во селата луѓето целосно изумреле или биле напуштени од ретките преживеани кои одлучиле да не останат тука. Кога Норвешките морнари конечно го посетуваат Гренланд повторно во почетокот на XV век, наоѓаат само диви говеда. Цели фамилии изумреа, без наследници, нивните куќи останаа празни. Селата исто така се соочија со недостаток на работна сила и земјопоседниците веќе не ги ослободуваа своите слуги. Тие се обидоа да извлечат повеќе принуден труд. Селаните во многу области почнале да бараат праведен третман или полесни оптоварувања. Исто како што имаше еснафски побуни во подоцнежните 1300, исти такви побуни има сега во селата. ==Културни последици== Како што рекоа хроничарите, чумата ги допре сите, богатите и сиромашните подеднакво. Историчарот Вилани од Фиренца го напиша ова: ''„И многу земји и градови беа опустошени. И чумата траеше до _____“'' Вилани остави празно место на крајот од реченицата која планираше да ја пополни по денот кога чумата ќе престане. Никогаш не го направи тоа. Вилани била уште една жртва на чумата во 1348 година. Универзитетите и училиштата обично се наоѓаа во најтешко погодените региони. Тие беа затворени и напуштени. Шеснаесет од четириесет професори на Кембриџ загинаа. Истото се случи и во црковните институции. Свештениците загинаа и никој не можеше да ги слушне исповедите. Епископите умираа, како и нивните наследници. Губење на животи во толкав број и од толку ужасна болест, донесе очај насекаде. Зошто Бог би го направил тоа? И зошто неговите слуги не можеа да го спречат или ублажи неговиот гнев? ''„Додека траеше оваа епидемија во Тоскана, повеќе од осумдесет починаа на секои сто луѓе. И воздухот била толку заразен што смрта успеа да стигне до луѓето насекаде, секаде каде што тие би можеле да избегаат. И кога видоа дека сите умираат, тие веќе не внимаваа на смрта и веруваа дека крајот на светот била блиску како никогаш до порано.“'' Тонот на овој извадок одекнуваше низ целата Европа. Имаше такви кои веруваа дека оваа катастрофа навистина ќе го означи крајот на светот. Дури и кога кризата помина, и светот остана да постои, некои се прашуваа зошто Бог толку го казни светот. ==Ефекти во уметноста== Тонот на очај на крајот се појавува во уметноста на тоа време, иако не веднаш. Во подоцнежните 1300, кога многу делови од Европа беа посетени два или трипати од епидемијата, се појавуваше еден вид на морбиден хорор. Како главен пример можат служат скулптурите. Големиот Бог била погребан во ковчег. Ковчегот била со камена обвивка, која била вообичаено украсена. Страните беа украсени со религиозни резби, Но капакот на гробот начесто личел како на оние за погреб. Како што претходно овие скулптури го покажаа Бог во неговиот оклоп со меч и штит, или дама во нејзината најдобра облека, околу 1400 година се забележуваат вознемирувачки промени во уметноста. Некои скулптури покажуваа половина распаднати тела со јасно видливи делови на скелетот. Облеката била драпирана со крпи, некои биле со глисти и полжави закопани во трупот. Тоа била и е грозоморна глетка. Гробот на витезот е сигурен доказ за порекнување на смртта.; лицето му било целосно и добро составено, како лична униформа за брзиот живот. Но гробот на кардиналот покажува брутална вистина, секое тело е трева. Нормално, ние би претпочитале да ги затвориме очите пред ова, но вајарскиот стил не ни го дозволува тоа. Потресно да се гледа, но исто така потресна е самата мисла дека ваква безмисленост се пронашла на место како уметничко дело. '''''Danse macabre'' (Танцот на смртта)''' Исто така се појавија и слични брутални слики. Тука, стилот има име – ''danse macabre'' (танцот на смртта). Содржините покажуваа скелети кои се мешаа со луѓето во секојдневието. Гледаме селани на жетва, работници на градилиште, или ловци во шума. И во секоја сцена поврзана со животот, има скелети: скелети од коњи коишто носат трупови од на лов; селски девојки играат со смртта; скелет држи дете од изворот на крштевање. Рапоредот бил шокантен, ги опфаќале највеселите моменти и не потсеќаат на хоррор и загуба. Тоа е сурова уметност. Уште позастрашувачки е кога ќе сфатиш дека сето ова се случувало. Ова не се слики изнудени од измачените изолирани души. Ова се дела направени на барање од црквите или монасите или од градските совети и биле изложувани на јавни места. Не правеле само уметниците вакви застрашувачки слики, нивните господари плаќале за нив, ги изложувале и нарачувале уште повеќе. Ништо подобро не ја демонстрира Црната Смрт во Европа од овие уметнички дела. ==Политички ефекти== Чумата немала постојан ефект на текот на политиката, но и го одзела патот. Клалот Алфонсо XI од Кастиља бил единствениот владеечки монах којшто умрел од чумата, но умреле и многу помалку знајчајни, вклучувајќи ги кралиците од Арагон и Франција и синот на Византискиот владетел. Собранијата биле здружени кога чумата имала замав, со што продолжиле со работа. [[Стогодишна војна|Стогодишната војна]] била суспендирана во 1348 затоа што многу војници загинале. Но набрзо потоа, повторно започна. Ефектот на локално ниво била уште потешко. Градските совети беа опустошени. Цели семејства на локалните благородништва беа збришани. Судовите беа затворени. Меѓутоа, новите судови беа формирани. Предизвиканиот хаос од толку многу смртни случаи на крајот се реши и политичкиот живот продолжи понатаму. Сепак, често може да се прочита дека одредена опсада била укината заради епидемијата, или некои кнежевства се нашле во неред, бидејќи кнезот починал од црната смрт. ==Историско време на чумата== Самата чума била доволно катастрофална, особено во појавата на повеќе од една форма во текот на истата епидемија. Средината на XIV век била лошо време за Европа. Европската економија веќе поминуваше низ тешкотии. Таа ги поврзувала проширените граници, на границата и на вратената земја од шумата и мочуриштата. Доаѓањето на Монголците и Османлиите ги прекинаа трговските патишта и одредени области на Европа беа на раб на депресија. Уште полошо, климата се менувала, со поладно и поветровито време, создавајќи се помалку култури како што се наголемувала популацијата. Во раните 1300 години, имаше појава на голем глад. Исто така и црквата била во лоша состојба. Папите престојувале во Авињон, а не во Рим. [[Ерес]]и можеа да се сретнат во Англија и Бохемија и во [[јужна Франција]], а црквата не била во можност да го контролира тоа. Светата земја била изгубена во 1290тите и напорите за враќање завршија со неуспех. [[Стогодишна војна|Стогодишната војна]] додаде војна на чума и глад. Само две години пред тоа, Англичаните и задаваат голем пораз на Франција. Наскоро ќе се појават маршути, платени армии коишто служеле еден или друг крал, кога ниеден крал нема да плати тие талкале од едно село до друго и пљачкосувале. Тешкотиите настанати од војната и ограничената економија се влошуваат со појавата на црната смрт. Се разбира, тука постои меѓусебна врска. Ефектите на чумата беа влошени заради овие и други проблеми, а и самите проблеми беа дуплирани заради чумата. ==Враќање на чумата== Еден од најлошите ефекти на чумата била тоа што таа постојано се реинкарнираше. Таа никогаш не била толку лоша како првиот пат. Во некои случаи чумата била смртоносна, но поограничена во географските подрачја. Неколкупати ја покриваше Европа, но не со толкаво уништување. Тоа била ова повторување што толку ја намали популацијата на Европа, бидејќи земјите никогаш немаа шанса да се обноват пред чумата повторно да се појави. Во текот на втората половина од XIV век, секоја генерација била посетена од страна на чумата. Се појави повторно, и повторно во XV век, но не толку зачестено. Тоа беа најлошите векови, но имаше локални епидемии двесте години потоа. Делови од Европа никогаш не го постигнаа бројот на жители кој бил пред чумата се сè до XVII век. ==Наводи== {{наводи}} [[Категорија:Црна смрт| ]] [[Категорија:Чума]] [[Категорија:Пандемии]] [[Категорија:14 век]] [[Категорија:Доцен среден век]] [[Категорија:Историја на Азија]] [[Категорија:Историја на Европа]] [[Категорија:Историја на Блискиот Исток]] [[Категорија:Историја на Евроазија]] cvn4642nmfp1aiyd1uqb7y2fdextvp7 10 1079599 5642021 5367375 2026-10-08T12:26:58Z Ehrlich91 24281 5642021 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Католички цркви во Македонија |title = Католички цркви во Македонија |image = [[Податотека:Sacred Heart of Jesus Skopje 1.jpg|100px|]] |group1 = [[Скопска бискупија]] |list1 = [[Црква „Пресвето Срце Исусово“ - Скопје|Пресвето Срце Исусово]] {{·}} [[Црква „Св. Јосиф“ - Скопје|Св. Јосиф]] {{·}} [[Капела на Блажена Мајка Тереза - Скопје|Капела на Мајка Тереза]] {{·}} [[Манастир на Сестри Мисионерки на љубовта]] {{·}} [[Манастир на Милосрдни сестри на Св. Винко Паулски - Скопје|Манастир на Милосрдни сестри на Св. Винко Паулски ]] {{·}} [[Црква „Пресвето Срце Исусово“ - Битола|Пресвето Срце Исусово]] {{·}} [[Црква „Пресветото Срце Исусово“ - Битола|Пресветото Срце Исусово]] {{·}} [[Манастир на Милосрдни сестри на Св. Винко Паулски - Битола|Манастир на Милосрдни сестри на Св. Винко Паулски ]] {{·}} [[Црква „Св. Бенедикт, Кирил и Методиј - Покровители на Европа“]] {{·}} [[Црква „Безгрешно зачатие“ - Велес|Безгрешно зачатие]] {{·}} [[Црква „Благовештение“ - Штип|Благовештение]] {{·}} [[Црква „Св. Јосиф“ - Бистренци|Св. Јосиф]] {{·}} [[Црква „Св. Тереза од Детето Исус“ - Куманово|Св. Тереза од Детето Исус]] {{·}} [[Црква „Раѓање на Пресвета Богородица“ - Прилеп|Раѓање на Пресвета Богородица]] |group2 = [[Македонска византискокатоличка црква|Византискокатоличка црква]] |list2 = [[Катедрална црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Струмица|Успение на Пресвета Богородица]] {{·}} [[Црква „Св. Јован Крстител“ - Струмица|Св. Јован Крстител ]] {{·}} [[Манастир на Општество на сестрите Евхаристинки]] {{·}} [[Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Нова Маала|Успение на Пресвета Богородица]] {{·}} [[Црква „Св. Кирил и Методиј“ - Петралинци|Св. Кирил и Методиј]] {{·}} [[Црква „Св. Илија“ - Радово|Св. Илија]] {{·}} [[Црква „Св. Димитриј“ - Сарај|Св. Димитриј]] {{·}} [[Црква „Св. Никола“ - Секирник|Св. Никола]] {{·}} [[Црква „Св. Ѓорги“ - Чанаклија|Св. Ѓорги]] {{·}} [[Црква „Св. Петар и Павле“ - Гевгелија|Св. Петар и Павле]] {{·}} [[Црква „Св. Кирил и Методиј“ - Богданци|Св. Кирил и Методиј]] {{·}} [[Црква „Св. Климент Охридски“ - Стојаково|Св. Климент Охридски]] {{·}} [[Црква „Св. Павле“ - Паљурци|Св. Павле]] }}<noinclude>[[Категорија:Предлошки за Македонија|{{PAGENAME}}]]</noinclude> 0jzvecaalctogld0jm463woljnzri82 0 1079651 5642029 5496762 2026-10-08T12:36:13Z Ehrlich91 24281 Ehrlich91 ја премести страницата [[Црква „Св. Никола Чудотворец“ - Секирник]] на [[Црква „Св. Никола“ - Секирник]] 5496762 wikitext text/x-wiki {{Infobox church | name = Св. Никола Чудотворец | fullname = Црква<br>„Свети Никола Чудотворец“ | image = St. Nicholas Church (Sekirnik) (7).jpg | caption = Поглед кон црквата | location = [[Секирник]] | country = [[Македонија]] | denomination = [[Католицизам]] | website = | founder = | consecrated date = | architect = | architectural type = | style = | groundbreaking = | completed date = [[2007]] | materials = | parish = | archdiocese = | metropolis = | diocese = | province = | presbytery = | archbishop = | bishop = | dean = }} '''Црква „Св. Никола Чудотворец“''' — католичка црква што се наоѓа во селото [[Секирник]], [[Општина Босилово]]. Црквата започнала да се гради во [[2006]] година. Пред тоа цели седум години траел отпорот на месното население за обновување на овој храм со образложение дека во селото нема католици. Во [[1999]] година обидот за ставање камен-темелник завршил со брутален напад врз припадниците на Католичката црква. По многу состаноци и преговори, во кои биле вклучени и претставници од МПЦ и државниот врв, и по барање на верниците од католичка вероисповед, црквата во Секирник започнала со својата изградба. Црквата била осветена во [[2007]] година од страна на апостолскиот нунциј од [[Ватикан]], [[монсињор]] Сантос Абрил и Кастиљо<ref>{{наведена мрежна страница|url=http://www.utrinski.com.mk/?ItemID=BC600DAC7D1BE843B603D08C0663C0C7|title=Осветена новоизградената католичка црква во Секирник|publisher=http://www.utrinski.com.mk|accessdate=2013-05-03|archive-date=2023-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230123110111/http://www.utrinski.com.mk/?ItemID=BC600DAC7D1BE843B603D08C0663C0C7|url-status=dead}}</ref>. == Галерија == <gallery> Податотека:Sv. Nikola od Sekirnik (2).JPG|Поглед кон црквата Податотека:St. Nicholas Church (Sekirnik) (3).jpg|Поглед кон црквата Податотека:St. Nicholas Church (Sekirnik) (4).jpg|Поглед кон црквата Податотека:St. Nicholas Church (Sekirnik) (5).jpg|Поглед кон црквата Податотека:St. Nicholas Church (Sekirnik) (6).jpg|Поглед кон црквата </gallery> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{CommonsCat|St. Nicholas Church (Sekirnik)}} {{Католички цркви во Македонија}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Никола Чудотворец}} [[Категорија:Цркви во Општина Босилово]] [[Категорија:Храмови посветени на Свети Никола во Македонија|Секирник]] [[Категорија:Католички цркви во Македонија]] [[Категорија:Секирник]] [[Категорија:Македонската архитектура во 2007 година]] rifqienzek1pmpzm3yingc90e1ijkwo 1 1079652 5642031 3083497 2026-10-08T12:36:13Z Ehrlich91 24281 Ehrlich91 ја премести страницата [[Разговор:Црква „Св. Никола Чудотворец“ - Секирник]] на [[Разговор:Црква „Св. Никола“ - Секирник]] 3083497 wikitext text/x-wiki {{СЗР}}{{ВПМ}} m6tsgukl5dkhkx06fnvahclsxq8jq4m 0 1085734 5642282 5592762 2026-10-09T08:50:23Z Bjankuloski06 332 Ставена врска, replaced: кодомен → [[кодомен]] 5642282 wikitext text/x-wiki {{distinguish|Константа (математика)}} {{Функција |name = Константна функција |image = constant_function_yc.svg |caption = y(x)=c, c&isin;&#8477; |heading1 = 1 |domain = (−∞,∞) |codomain = {c} |parity = парен |period = |heading2 = 1 |zero = c |root = нема (c&ne;0) |asymptote = |plusinf = |minusinf = |fixed = c |vr1 = |f1 = |vr2 = |f2 = |vr3 = |f3 = |vr4 = |f4 = |vr5 = |f5 = |heading3 = 1 |max = c |min = c |derivative = (c)&prime;=0 |critical = |inflection = |notes = {{reflist|group=note}} }} [[Image:wiki constant function 175 200.png|thumb|right|Константна функција ''y''(''x'')=4]] Во [[математика]]та, '''константна (постојана) функција''' е [[функција]] чија (излезна) вредност е иста за секоја влезна вредност, т.е. функцијата враќа една иста вредност.<ref>{{Наведена книга|title=Encyclopedia of Mathematics|url=https://archive.org/details/encyclopediaofma0000tant|last1=Tanton|first1=James|year=2005|publisher=Facts on File, New York|isbn=0-8160-5124-0|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofma0000tant/page/94 94]}} {{en}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница | url=http://web.cortland.edu/matresearch/OxfordDictionaryMathematics.pdf |title=Oxford Concise Dictionary of Mathematics, Constant Function | author=C.Clapham, J.Nicholson | publisher =Addison-Wesley | year =2009|page=175|language=англиски|accessdate=1 јануари 2014}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=CRC Concise Encyclopedia of Mathematics|url=https://archive.org/details/crcconciseencycl0000weis|last1=Weisstein|first1=Eric|publisher=CRC Press, London|isbn=0-8493-9640-9|year=1999|page=[https://archive.org/details/crcconciseencycl0000weis/page/313 313]}} {{en}}</ref> На пример, функцијата &nbsp;<math>y(x)=4</math>&nbsp; или &nbsp;<math>y=4</math>&nbsp; е константна функција бидејќи вредноста на &nbsp;<math>y(x)</math>&nbsp; е 4 независно колку е вредноста на &nbsp;<math>x</math>&nbsp; (види слика). == Основни својства == Како реална функција од една реална променлива, константна функција ја има општа форма &nbsp;<math>y(x)=c</math>&nbsp; или само &nbsp;<math>y=c</math>&nbsp;. [[Графикон]]от на константна функција &nbsp;<math>y(x)=c</math>&nbsp; е '''[[права (геометрија)|хоризонтална права]]''' во [[рамнина (математика)|рамнина]]та која минува низ точката <math>(0,c)</math>.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=College Algebra|last1=Dawkins|first1=Paul|year=2007|publisher= Lamar University|url=http://tutorial.math.lamar.edu/Classes/Alg/Alg.aspx|page=224|language=англиски|accessdate=1 јануари 2014}}</ref> [[Домен]]от, т.е. множеството на [[Допуштени вредности (математичко образование)|допуштените вредности]] на константна функција е &#8477; (сите реални броеви). Иако не фигурира независно променливата ''х'' од десна страна, се смета дека се врши „празна замена“ на ''х'' со што се добива едната иста вредност, т.е. вредноста ''с''. Сликата или [[кодомен]]от, т.е. множеството на излезните вредности е множеството со еден елемент {''c''}. :'''Пример:''' Функцијата <math>y(x)=-1</math>&nbsp; или само &nbsp;<math>y=-1</math>&nbsp; е константната функција со &nbsp;<math>c=-1</math>&nbsp;. Имено, ''y''(0)=&ndash;1, ''y''(&ndash;2.7)=&ndash;1, ''y''(&pi;)=&ndash;1,.... Независно од влезната вредност ''x'', излезната вредност е ''y''=&ndash;1. Во контекст на [[полином| полиномни функции]] со една независно променливата ''х'', не-нулта константна функција е полином од степен 0, &nbsp;<math>f(x)=c \, , \,\, c \neq0</math>&nbsp;. Оваа функција '''нема''' пресек со ''x''-оската, односно функцијата нема нула ([[корен]]). Од друга страна, &nbsp;<math>f(x)=0</math>&nbsp; е '''идентично нулта функција''', и е (тривијална) константна функција каде што секоја ''x'' е корен. Графиконот на оваа функција е самата ''х''-оска (во рамнината).<ref>{{Наведена книга|title=Advanced Mathematical Concepts - Pre-calculus with Applications, Student Edition|url=https://archive.org/details/glencoeadvancedm0000unse|last1=Carter|first1=John A.|last4=Marks|first4=Daniel|last2=Cuevas|first2=Gilbert J.|last3=Holliday|first3=Berchie|last5=McClure|first5=Melissa S.|publisher=Glencoe/McGraw-Hill School Pub Co|year=2005|isbn=978-0078682278|edition=1|page=[https://archive.org/details/glencoeadvancedm0000unse/page/n39 22]}} {{en}}</ref> Константна функција е [[парна и непарна функција|парна функција]], т.е. графиконот на константна функција е симетрична во однос на ''y''-оската. Во контекст каде што е дефиниран, [[извод]] на една функција ја мери брзината на промена на зависно променливата во однос на независно променливата. Бидејќи кај константна функција <math>y(x)=c</math> не се менува, нејзиниот извод е нула во секоја точка ''x'', односно <math>(c)'=0</math>&nbsp;.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://tutorial.math.lamar.edu/Classes/CalcI/DerivativeProofs.aspx|title=Derivative Proofs|year=2007||last1=Dawkins|first1=Paul|publisher= Lamar University|language=англиски|accessdate=1 January 2014}}</ref> :'''Пример:''' Дадена е константната функција &nbsp;<math>y(x)=-\sqrt{2}</math>&nbsp;. Изводот на ''y'' е идентично нултата функција &nbsp;<math>y'(x)=(-\sqrt{2})'=0</math>&nbsp;. Обратното важи. Имено, ако изводот ''у''&#39;(''x'')=0 е идентично нултата функција, следува дека ''у''(''x'') е константна функција.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.proofwiki.org/wiki/Zero_Derivative_implies_Constant_Function|title=Zero Derivative implies Constant Function|language=англиски|accessdate=1 January 2014|archive-date=2014-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20140112125930/http://www.proofwiki.org/wiki/Zero_Derivative_implies_Constant_Function|url-status=dead}}</ref> Во доказот се користи [[Теореми за средна вредност|теорема за средна вредност]]. ==Формална дефиниција и обопштување== Функција ''f''&nbsp;:&nbsp;''A'' → ''B'' е константна функција ако ''f''(''X'') = ''f''(''Y'') за секој ''X'' и ''Y'' во ''A''.<ref>http://planetmath.org/ConstantFunction</ref> :'''Пример од живот:''' Продавница каде што секој производ се продава за 3 еврa може да се смета како константна функција. :'''Пример:''' ''z''(''x'',''y'')=2 е константна функција од ''А''='''R²''' и ''B''='''R''' каде што секој ''X''=(''x'',''y'') се пресликува во 2. Графиконот на оваа константна функција е рамнината во простор која е паралелна со ''х''0''у'' рамнината и која врви низ точката (0,0,2). Друг пример: ''z''(''x'',''y'')=0 e идентично нултата функција чиј графикон е ''х''0''у'' рамнината во простор. :'''Пример:''' [[Поларна функција|Поларната функција]] ''&rho;''(''&phi;'')=2,5 е константната функција каде што секој ''агол'' &phi; се пресликува во ''полупречникот'' &rho;=2,5. Графиконот на оваа константна функција е кружницата со полупречник 2,5 во рамнината. <div style="margin-left:15px"> {| border="1" cellpadding="5" |- align="center" | width="200"|[[Податотека:Constant_function_gen2.svg|180px]]<br /> <small>Општа константна функција</small> | width="200"|[[Податотека:Constant_function_plane.png|180px]]<br /><small>Константна функција ''z''(''x'',''y'')=2</small> | width="200"|[[Податотека:Constant_function_polar.png|180px]]<br /><small>Константна поларна функција ''&rho;''(''&phi;'')=2,5</small> |} </div> <!--Lfahlberg 01.2014: Можни проширувања се: http://mathworld.wolfram.com/ConstantMap.html, http://www.proofwiki.org/wiki/Definition:Constant_Mapping, http://math.stackexchange.com/questions/133257/show-that-a-constant-mapping-between-metric-spaces-is-continuous and programming http://www.w3schools.com/php/func_misc_constant.asp, http://www2.math.uu.se/research/telecom/software/stcounting.html --> == Наводи == {{наводи}} == Поврзанo == *[[Функција]] *[[Полином]], [[Линеарна функција]], [[Квадратна функција]] *[[Теореми за средна вредност]] ==Надворешни врски== *{{Наведена мрежна страница|url=http://mathworld.wolfram.com/ConstantFunction.html||last1=Weisstein|first1=Eric W.|title=Constant Function|publisher=From MathWorld--A Wolfram Web Resource|language=англиски|accessdate=1 јануари 2014}} [[Категорија:Алгебра]] [[Категорија:Математика]] [[Категорија:Фурјеова анализа]] [[Категорија:Елементарна математика]] 141vty3rz6dyoi50zv4ykdgiczpym8q 0 1098198 5642211 5514578 2026-10-09T08:16:04Z Gurther 105215 5642211 wikitext text/x-wiki {{taxobox |name =Диња |image = Cucumis melo var. reticulatus (photo by Scott Bauer).jpg |regnum = [[Plant]]ae |unranked_divisio = [[Angiosperms]] |unranked_classis = [[Eudicots]] |unranked_ordo = [[Rosids]] |ordo = [[Cucurbitales]] |familia = [[Cucurbitaceae]] |genus = ''[[Cucumis]]'' |species = ''[[Cucumis melo|C. melo]]'' |subspecies= ''C. melo'' subsp. ''melo'' |variety= '''''C. melo'' var. ''cantalupensis''''' |trinomial = ''Cucumis melo'' var. ''cantalupensis''<ref name=GRIN>{{Наведена мрежна страница|title=Taxon: ''Cucumis'' ''melo'' L. subsp. ''melo'' var. ''cantalupensis'' Naudin|work=Germplasm Resources Information Network (GRIN)|publisher=United States Department of Agriculture, Agricultural Research Service, Beltsville Area|url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?12566|accessdate=2010-12-09|archive-date=2014-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20141209021717/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?12566|url-status=dead}}</ref> |trinomial_authority = [[Charles Victor Naudin|Naudin]] |synonyms = ''Cucumis melo'' var. ''reticulatus'' <small>Naudin</small><ref name=GRIN/> |}} '''Дињата''' — едногодишна билка. Припаѓа на фамилијата ''Cucurbitacae,'' каде припаѓаат и лубеницата, тиквата и краставицата. ==Потекло== Дињата по потекло е од Азија и Африка. Се култивира и користи како храна повеќе од 4000 години. ==Плод== [[File:Macedonian melon.jpg|200px|thumb|left|Диња во село [[Трубарево]]]] Плодот на дињата е жолтопортокалов, сочен, со благ вкус и карактеристична арома. За јадење е добра потполно зрела диња. Дињата се јаде свежа, исечена на парчиња и е одлично освежување во летните месеци. Но, од дињата се прават и овошни салати, компоти, џемови, сокови. Се користи плодот, коренот и семето. ===Хранлива вредност=== {{nutritional value | name = Диња | image = File:Canteloupe and cross section.jpg | kJ = 141 | protein = 0.84 г | fat = 0.19 г | carbs = 8.16 г | fiber = 0.9 г | sugars = 7.86 г | calcium_mg = 9 | iron_mg = 0.21 | magnesium_mg = 12 | phosphorus_mg = 15 | potassium_mg = 267 | sodium_mg = 16 | zinc_mg = 0.18 | manganese_mg = 0.41 | vitC_mg = 36.7 | thiamin_mg = 0.041 | riboflavin_mg = 0.019 | niacin_mg = 0.734 | pantothenic_mg = 0.105 | vitB6_mg = 0.072 | folate_ug = 21 | choline_mg = 7.6 | vitA_ug = 169 | betacarotene_ug = 2020 | lutein_ug = 26 | vitK_ug = 2.5 | source_usda = 1 | note = [http://ndb.nal.usda.gov/ndb/search/list?qlookup=09181&format=Full Link to USDA Database entry] }} Плодот на дињата содржи '''95% вода, 1% белковини, 5,5% шеќери, 1 грам растителни влакна, лимонска киселина, етерични масла.''' Од витамини содржи многу [[каротин]] (2000 милиграми), витамини од групата Б и витамин Ц. Од минерали, дињата е богата со #калиум (320 милиграми), #фосфор, #магнезиум, #калциум, #железо, #цинк #бакар. Дињата содржи висок процент вода и многу малку калории. Како и другото овошје, дињата не содржи масти и холестерол. Енергетската вредност во 100 gr диња изнесува ''''24 kcal.'''' Во семето на дињата има вода, водородни соединенија, фитини и масни киселини. ==Употреба== Ниту едно друго овошје не е покарактеристично за летниот период повеќе од лубеницата. Таа е одличен извор на калиум, но дињата содржи скоро трипати повеќе калиум од лубеницата. Својата портокалово-жолтеникава боја, дињата ја добива од бета-каротинот, кој е моќен антиоксиданс. Бета каротинот помага во борбата против ракот, а според некои последни истражувања се користи и во лечење на други типови на злоќудни болести.Затоа, дињата се смета дека е и антиканцерогено овошје. *Дињата помага при лекување на разни болести, но и при заштита на кожата од изгореници. *Во народната медицина дињата се користи за смирување и освежување. Водата и калиумот од ова овошје ја подобруваат работата на бубрезите и помагаат во отстранувањето на штетните материи од организмот. *Дињата е природен лек за детоксикација на организмот. *Дињата во народната медицина се користи и против камен во бубрег, при убод од инсекти и изгореници, при заболувања на желудникот и цревата. Помага при воспаление на жолчните и мочните патишта, при пореметено варење на храната. *Сокот од диња, поради големата количина на антиоксиданси, му помага на организмот да се бори против штетните слободни радикали, кои ја оштетуваат кожата. Дињата и сокот од дињата штитат и од сончеви изгореници. *Облози од сок од диња се користат за намалување на болката. На болното место се ставаат облоги од исцеден сок од диња или од изрендана диња. {{никулец}} {{наводи}} [[Категорија:Дињи|*]] [[Категорија:Cucurbitaceae]] [[Категорија:Храна|Диња]] j95lvvpevokxzxuf80mcujzu9xvk5w8 5642212 5642211 2026-10-09T08:16:22Z Gurther 105215 5642212 wikitext text/x-wiki {{taxobox |name =Диња |image = Cucumis melo var. reticulatus (photo by Scott Bauer).jpg |regnum = [[Plant]]ae |unranked_divisio = [[Angiosperms]] |unranked_classis = [[Eudicots]] |unranked_ordo = [[Rosids]] |ordo = [[Cucurbitales]] |familia = [[Cucurbitaceae]] |genus = ''[[Cucumis]]'' |species = ''[[Cucumis melo|C. melo]]'' |subspecies= ''C. melo'' subsp. ''melo'' |variety= '''''C. melo'' var. ''cantalupensis''''' |trinomial = ''Cucumis melo'' var. ''cantalupensis''<ref name=GRIN>{{Наведена мрежна страница|title=Taxon: ''Cucumis'' ''melo'' L. subsp. ''melo'' var. ''cantalupensis'' Naudin|work=Germplasm Resources Information Network (GRIN)|publisher=United States Department of Agriculture, Agricultural Research Service, Beltsville Area|url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?12566|accessdate=2010-12-09|archive-date=2014-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20141209021717/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?12566|url-status=dead}}</ref> |trinomial_authority = [[Charles Victor Naudin|Naudin]] |synonyms = ''Cucumis melo'' var. ''reticulatus'' <small>Naudin</small><ref name=GRIN/> |}} '''Дињата''' — едногодишна билка. Припаѓа на фамилијата ''Cucurbitacae,'' каде припаѓаат и лубеницата, тиквата и краставицата. ==Потекло== Дињата по потекло е од Азија и Африка. Се култивира и користи како храна повеќе од 4000 години. ==Плод== [[File:Macedonian melon.jpg|200px|thumb|left|Диња во село [[Трубарево]]]] Плодот на дињата е жолтопортокалов, сочен, со благ вкус и карактеристична арома. За јадење е добра потполно зрела диња. Дињата се јаде свежа, исечена на парчиња и е одлично освежување во летните месеци. Но, од дињата се прават и овошни салати, компоти, џемови, сокови. Се користи плодот, коренот и семето. ===Хранлива вредност=== {{nutritional value | name = Диња | image = File:Canteloupe and cross section.jpg | kJ = 141 | protein = 0.84 г | fat = 0.19 г | carbs = 8.16 г | fiber = 0.9 г | sugars = 7.86 г | calcium_mg = 9 | iron_mg = 0.21 | magnesium_mg = 12 | phosphorus_mg = 15 | potassium_mg = 267 | sodium_mg = 16 | zinc_mg = 0.18 | manganese_mg = 0.41 | vitC_mg = 36.7 | thiamin_mg = 0.041 | riboflavin_mg = 0.019 | niacin_mg = 0.734 | pantothenic_mg = 0.105 | vitB6_mg = 0.072 | folate_ug = 21 | choline_mg = 7.6 | vitA_ug = 169 | betacarotene_ug = 2020 | lutein_ug = 26 | vitK_ug = 2.5 | source_usda = 1 | note = [http://ndb.nal.usda.gov/ndb/search/list?qlookup=09181&format=Full Link to USDA Database entry] }} Плодот на дињата содржи '''95% вода, 1% белковини, 5,5% шеќери, 1 грам растителни влакна, лимонска киселина, етерични масла.''' Од витамини содржи многу [[каротин]] (2000 милиграми), витамини од групата Б и витамин Ц. Од минерали, дињата е богата со #калиум (320 милиграми), #фосфор, #магнезиум, #калциум, #железо, #цинк #бакар. Дињата содржи висок процент вода и многу малку калории. Како и другото овошје, дињата не содржи масти и холестерол. Енергетската вредност во 100 gr диња изнесува ''''24 kcal.'''' Во семето на дињата има вода, водородни соединенија, фитини и масни киселини. ==Употреба== Ниту едно друго овошје не е покарактеристично за летниот период повеќе од лубеницата. Таа е одличен извор на калиум, но дињата содржи скоро трипати повеќе калиум од лубеницата. Својата портокалово-жолтеникава боја, дињата ја добива од бета-каротинот, кој е моќен антиоксиданс. Бета каротинот помага во борбата против ракот, а според некои последни истражувања се користи и во лечење на други типови на злоќудни болести.Затоа, дињата се смета дека е и антиканцерогено овошје. *Дињата помага при лекување на разни болести, но и при заштита на кожата од изгореници. *Во народната медицина дињата се користи за смирување и освежување. Водата и калиумот од ова овошје ја подобруваат работата на бубрезите и помагаат во отстранувањето на штетните материи од организмот. *Дињата е природен лек за детоксикација на организмот. *Дињата во народната медицина се користи и против камен во бубрег, при убод од инсекти и изгореници, при заболувања на желудникот и цревата. Помага при воспаление на жолчните и мочните патишта, при пореметено варење на храната. *Сокот од диња, поради големата количина на антиоксиданси, му помага на организмот да се бори против штетните слободни радикали, кои ја оштетуваат кожата. Дињата и сокот од дињата штитат и од сончеви изгореници. *Облози од сок од диња се користат за намалување на болката. На болното место се ставаат облоги од исцеден сок од диња или од изрендана диња. {{никулец}} == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Дињи|*]] [[Категорија:Cucurbitaceae]] [[Категорија:Храна|Диња]] 2p9qqtei2l0dicgru30qoq3rpen5huk 5642214 5642212 2026-10-09T08:16:53Z Gurther 105215 5642214 wikitext text/x-wiki {{taxobox |name =Диња |image = Cucumis melo var. reticulatus (photo by Scott Bauer).jpg |regnum = [[Plant]]ae |unranked_divisio = [[Angiosperms]] |unranked_classis = [[Eudicots]] |unranked_ordo = [[Rosids]] |ordo = [[Cucurbitales]] |familia = [[Cucurbitaceae]] |genus = ''[[Cucumis]]'' |species = ''[[Cucumis melo|C. melo]]'' |subspecies= ''C. melo'' subsp. ''melo'' |variety= '''''C. melo'' var. ''cantalupensis''''' |trinomial = ''Cucumis melo'' var. ''cantalupensis''<ref name=GRIN>{{Наведена мрежна страница|title=Taxon: ''Cucumis'' ''melo'' L. subsp. ''melo'' var. ''cantalupensis'' Naudin|work=Germplasm Resources Information Network (GRIN)|publisher=United States Department of Agriculture, Agricultural Research Service, Beltsville Area|url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?12566|accessdate=2010-12-09|archive-date=2014-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20141209021717/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?12566|url-status=dead}}</ref> |trinomial_authority = [[Charles Victor Naudin|Naudin]] |synonyms = ''Cucumis melo'' var. ''reticulatus'' <small>Naudin</small><ref name=GRIN/> |}} '''Дињата''' — едногодишна билка. Припаѓа на фамилијата ''Cucurbitacae,'' каде припаѓаат и лубеницата, тиквата и краставицата. ==Потекло== Дињата по потекло е од Азија и Африка. Се култивира и користи како храна повеќе од 4000 години. ==Плод== [[File:Macedonian melon.jpg|200px|thumb|left|Диња во село [[Трубарево]]]] Плодот на дињата е жолтопортокалов, сочен, со благ вкус и карактеристична арома. За јадење е добра потполно зрела диња. Дињата се јаде свежа, исечена на парчиња и е одлично освежување во летните месеци. Но, од дињата се прават и овошни салати, компоти, џемови, сокови. Се користи плодот, коренот и семето. ===Хранлива вредност=== {{nutritional value | name = Диња | image = File:Canteloupe and cross section.jpg | kJ = 141 | protein = 0.84 г | fat = 0.19 г | carbs = 8.16 г | fiber = 0.9 г | sugars = 7.86 г | calcium_mg = 9 | iron_mg = 0.21 | magnesium_mg = 12 | phosphorus_mg = 15 | potassium_mg = 267 | sodium_mg = 16 | zinc_mg = 0.18 | manganese_mg = 0.41 | vitC_mg = 36.7 | thiamin_mg = 0.041 | riboflavin_mg = 0.019 | niacin_mg = 0.734 | pantothenic_mg = 0.105 | vitB6_mg = 0.072 | folate_ug = 21 | choline_mg = 7.6 | vitA_ug = 169 | betacarotene_ug = 2020 | lutein_ug = 26 | vitK_ug = 2.5 | source_usda = 1 | note = [http://ndb.nal.usda.gov/ndb/search/list?qlookup=09181&format=Full Link to USDA Database entry] }} Плодот на дињата содржи '''95% вода, 1% белковини, 5,5% шеќери, 1 грам растителни влакна, лимонска киселина, етерични масла.''' Од витамини содржи многу [[каротин]] (2000 милиграми), витамини од групата Б и витамин Ц. Од минерали, дињата е богата со #калиум (320 милиграми), #фосфор, #магнезиум, #калциум, #железо, #цинк #бакар. Дињата содржи висок процент вода и многу малку калории. Како и другото овошје, дињата не содржи масти и холестерол. Енергетската вредност во 100 gr диња изнесува ''''24 kcal.'''' Во семето на дињата има вода, водородни соединенија, фитини и масни киселини. ==Употреба== Ниту едно друго овошје не е покарактеристично за летниот период повеќе од лубеницата. Таа е одличен извор на калиум, но дињата содржи скоро трипати повеќе калиум од лубеницата. Својата портокалово-жолтеникава боја, дињата ја добива од бета-каротинот, кој е моќен антиоксиданс. Бета каротинот помага во борбата против ракот, а според некои последни истражувања се користи и во лечење на други типови на злоќудни болести.Затоа, дињата се смета дека е и антиканцерогено овошје. *Дињата помага при лекување на разни болести, но и при заштита на кожата од изгореници. *Во народната медицина дињата се користи за смирување и освежување. Водата и калиумот од ова овошје ја подобруваат работата на бубрезите и помагаат во отстранувањето на штетните материи од организмот. *Дињата е природен лек за детоксикација на организмот. *Дињата во народната медицина се користи и против камен во бубрег, при убод од инсекти и изгореници, при заболувања на желудникот и цревата. Помага при воспаление на жолчните и мочните патишта, при пореметено варење на храната. *Сокот од диња, поради големата количина на антиоксиданси, му помага на организмот да се бори против штетните слободни радикали, кои ја оштетуваат кожата. Дињата и сокот од дињата штитат и од сончеви изгореници. *Облози од сок од диња се користат за намалување на болката. На болното место се ставаат облоги од исцеден сок од диња или од изрендана диња. == Наводи == {{наводи}} {{никулец}} [[Категорија:Дињи|*]] [[Категорија:Cucurbitaceae]] [[Категорија:Храна|Диња]] sp1jxb9xqap6af9j3knckbllayd5emz 10 1101261 5642290 5532986 2026-10-09T08:52:40Z Bjankuloski06 332 5642290 wikitext text/x-wiki <table width="300" class="floatright wikitable"> {{ #if: {{{name|}}} | <tr> <td colspan="2" align="center" style="font-size:1.2em;background-color:#e0e0e0">'''{{{name}}}'''</td> </tr> }}{{ #if: {{{image |}}} | <tr> <td colspan="2" align="center" style="padding-top:.6em; padding-bottom:.6em;">[[Image:{{{image}}}|270px]] }}{{ #if: {{{caption |}}} | <br /><div style="background-color:#e7dcc3">{{{caption}}}</div> </tr> }}{{ #if: {{{heading1|}}} | <tr> <td colspan="2" style="background-color:#e0e0e0"> ''Основни особини'' </td> </tr> }}{{ #if: {{{type|}}} | <tr> <td width="140"> [[Вид функција]] </td> <td> {{{type}}} </td> </tr> }}{{ #if: {{{domain|}}} | <tr> <td width="140"> [[Домен на функција|Домен]] </td> <td> {{{domain}}} </td> </tr> }}{{ #if: {{{codomain|}}} | <tr> <td width="140"> [[Кодомен]] </td> <td> {{{codomain}}} </td> </tr> }}{{ #if: {{{range|}}} | <tr> <td width="140"> [[Домен на функција|Слика]] </td> <td> {{{range}}} </td> </tr> }}{{ #if: {{{parity |}}} | <tr> <td width="140"> [[Парна и непарна функција|Паритет]] </td> <td> {{{parity}}} </td> </tr> }}{{ #if: {{{period|}}} | <tr> <td width="140"> [[Периодична функција|Периода]] </td> <td> {{{period}}} </td> </tr> }}{{ #if: {{{heading2|}}} | <tr> <td colspan="2" style="background-color:#e0e0e0"> ''Одредени вредности'' </td> </tr> }}{{ #if: {{{y-intercept|}}} | <tr> <td width="140"> [[Пресек со y-оската| Пресек со y-оската]]</td> <td> {{{y-intercept}}} </td> </tr> }}{{ #if: {{{y-intercept|}}} | <tr> <td width="140"> [[Нула на функција|Корен (нула)]] </td> <td> {{{root}}} </td> </tr> }}{{ #if: {{{asymptote|}}} | <tr> <td width="140"> [[Асимптота]] </td> <td> {{{asymptote}}} </td> </tr> }}{{ #if: {{{plusinf|}}} | <tr> <td width="140"> Вредност х=+∞ </td> <td> {{{plusinf}}} </td> </tr> }}{{ #if: {{{minusinf|}}} | <tr> <td width="140"> Вредност х=-∞ </td> <td> {{{minusinf}}} </td> </tr> }}{{ #if: {{{fixed|}}} | <tr> <td width="140"> [[Неподвижна точка (математика)|Неподвижна точка]]</td> <td> {{{fixed}}} </td> </tr> }}{{ #if: {{{vr1|}}} | <tr> <td width="140"> Вредност во {{{vr1}}} </td> <td> {{{f1}}} </td> </tr> }}{{ #if: {{{vr2|}}} | <tr> <td width="140"> Вредност во {{{vr2}}} </td> <td> {{{f2}}} </td> </tr> }}{{ #if: {{{vr3|}}} | <tr> <td width="140"> Вредност во {{{vr3}}} </td> <td> {{{f3}}} </td> </tr> }}{{ #if: {{{vr4|}}} | <tr> <td width="140"> Вредност во {{{vr4}}} </td> <td> {{{f4}}} </td> </tr> }}{{ #if: {{{vr5|}}} | <tr> <td width="140"> Вредност во {{{vr5}}} </td> <td> {{{f5}}} </td> </tr> }}{{ #if: {{{heading3|}}} | <tr> <td colspan="2" style="background-color:#e0e0e0"> ''Други особини'' </td> </tr> }}{{ #if: {{{max|}}} | <tr> <td width="140"> [[Екстремни_вредности|Максимум]] </td> <td> {{{max}}} </td> </tr> }}{{ #if: {{{min|}}} | <tr> <td width="140"> [[Екстремни_вредности|Минимум]] </td> <td> {{{min}}} </td> </tr> }}{{ #if: {{{derivative|}}} | <tr> <td width="140"> [[Извод|Извод]]</td> <td> {{{derivative}}} </td> </tr> }}{{ #if: {{{critical|}}} | <tr> <td width="140"> [[Критична точка (математика)|Критична точка]]</td> <td> {{{critical}}} </td> </tr> }}{{ #if: {{{inflection|}}} | <tr> <td width="140"> [[Превојна точка]]</td> <td> {{{inflection}}} </td> </tr> }}{{ #if: {{{other|}}} | <tr> <td width="140"> [[Другo]]</td> <td> {{{other}}} </td> </tr> }}{{ #if: {{{notes|}}} | <tr> <td colspan="2"><small>{{{notes}}}</small></td> </tr> }} </table> <noinclude>{{документација}}</noinclude> 0y4h0aey1eugsgqgic38ei38g0ytrfk 0 1103752 5642287 5595255 2026-10-09T08:51:58Z Bjankuloski06 332 5642287 wikitext text/x-wiki {| border="1" cellpadding="5" class="wikitable floatright" |- align="center" ||[[Податотека:Gen_surjection_not_injection.svg]] |- align="center" style="font-size:.85em;line-height:1.4em" | width="210"|'''Сурјекција'''. До секој елемент во [[кодомен]]от B има стрелка од (барем еден) елемент од доменот А |} Во [[математика]]та, '''сурјективна функција''' е [[функција (математичко образование)|функција]] ''f''&nbsp;:&nbsp;''A'' → ''B'' ако секој елемент во ''B'' е слика на барем еден елемент од ''A'', односно за секој елемент ''b'' од [[кодомен]]от ''B'' постои '''барем''' еден елемент ''a'' од [[функција (математичко образование)|доменот]] ''А'' таков што ''f''(''a'')=''b'', т.е. кодоменот и [[функција (математичко образование)|сликата]] на ''f'' е истото множество.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mathworld.wolfram.com/Surjection.html| last1=Weisstein|first1=Eric|title=Surjective function |publisher=From MathWorld--A Wolfram Web Resource|language=англиски|accessdate=1 January 2014}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница | url=http://web.cortland.edu/matresearch/OxfordDictionaryMathematics.pdf |title=Oxford Concise Dictionary of Mathematics, Onto Mapping | author=C.Clapham, J.Nicholson | publisher =Addison-Wesley | year =2009|page=568|language=англиски||accessdate=1 January 2014}}</ref> Терминот ''сурјективност'' и сродните термини [[инјективна функција|''инјективност'']] и [[биективна функција|''биективност'']] беа воведени од страна на Никола Бурбаки (Nicholas Bourbaki)<ref>{{Наведена мрежна страница | url = http://jeff560.tripod.com/i.html | title = Earliest Uses of Some of the Words of Mathematics | contribution = Injection, Surjection and Bijection | publisher = Tripod | first = Jeff | last = Miller | year = 2010 | language = англиски | accessdate = 1 February 2014 | archive-date = 2017-08-17 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170817162925/http://jeff560.tripod.com/i.html | url-status = dead }}</ref> (и група други, главно француски, математичари од 20 век) кој, почнувајќи од 1935 година, напиша серија книги за презентирање на модерната напредна математика. Француската претставка ''сур'' значи ''над'' или ''одозгора'' и се однесува на фактот дека сликата на доменот на сурјективна функција целосно го покрива кодоменот на функцијата. {| border="1" cellpadding="5" class="wikitable floatright" |- align="center" ||[[Податотека:Gen_not_surjection_not_injection.svg]] |- align="center" style="font-size:.85em;line-height:1.4em" | width="210"|'''Не е сурјекција'''. Постои елемент во кодоменот В без стрелка од елемент во доменот А |} ==Основни својства== Формално имаме: :<math>f:A \rightarrow B</math>&nbsp; е сурјективна функција ако &nbsp;<math>\forall b \in B \,\, \exists a \in A</math>&nbsp; таков што &nbsp;<math>f(a)=b \,.</math> Елементот <math>b</math> се вика '''слика''' на елементот <math>a</math>. *Формалната дефиниција значи: Секој елемент од кодоменот ''B'' е ''слика'' на барем еден елемент од доменот ''A''. Елементот <math>a</math> се вика '''претслика''' на елементот <math>b</math>. *Формалната дефиниција значи: Секој елемент од кодоменот ''B'' има барем една претслика во доменот ''A''. Претслика на сурјекција '''не''' мора да биде единствена. Во првата слика, и {X} и {Y} се претслики на елементот {1}. Baжно е да има барем една претслика. (Види и: [[Инјективна функција]], [[Биективна функција]]) ==Примери == ===Елементарни функции=== Нека ''f''(''x''):&#8477;→&#8477; е реална функција ''y'' од реален аргумент ''x''. (Значи влез и излез се броеви.) *'''Графичко толкување''': функцијата ''f'' е сурјективна ако секоја хоризонтала права го пресекува графиконот на ''f'' во (барем) една точка. *'''Алгебарско толкување''': функцијата ''f'' е сурјективна ако за кој било реален број ''y''_o може да се најде (барем еден) реален број ''x''_o таков што ''y''_o=''f''(''x''_o). <div style="margin-left:15px"> Наоѓање на ''x''_o за даден ''y''_o е еквивалентно со прашањата: *дали равенката ''f''(''x'')-''y''_o=0 има решение (или не), односно *дали функцијата ''f''(''x'')-''y''_o има [[корен (нула)|корен]] (или не). Во математиката, освен за полиноми од прв, втор (и трет степен) не постојат аналитички методи за одредување на корен, туку истите се одредуваат бројчено. </div> Од сето ова следува дека формално докажување на сурјективност не е едноставно и тоа треба да се земе во обѕир во дискусиите подолу. '''Пример:''' Линеарната функција на која било коса права е сурјективна, односно ''y''=''ax''+''b'' каде што ''a''&ne;0 е сурјекција (и инјекција, така што е биекција). (Види [[линеарна функција]].) :Доказ: Заменувајќи кој било реален број ''y''_o во функцијата и решавајќи за ''x'', се добива ''x''= (''y''_o-''b'')/_''a'' така што ''x''_o=(''y''_o-''b'')/_''a''. Со ова се докажа сурјективноста на функцијата ''y''=''ax''+''b'' каде што ''a''&ne;0. (Бидејќи има точно едно решение за секој ''y''_o, оваа функција е и инјективна.) :Практичен пример: ''y''= &ndash;2''x''+4. Кој е претслика на ''y''=2? Тука ''a''=&ndash;2, т.е. ''a''&ne;0 и прашањето е: за кој ''x'' e ''y''=2? Заменувајќи ''y''=2 во функцијата се добива ''x''=1, т.е. ''y''(1)=2. '''Пример:''' Функцијата {{Nowrap begin}}''f''(''x'')=''x''³&ndash;3''x''{{Nowrap end}} е сурјективна. :Дискусија: Кубна полиномна равенка ''x''³-3''x''-''y''_o=0 има реални коефициенти (''a''₃=1, ''a''₂=0, ''a''₁=&ndash;3, ''a''₀=&ndash;''y''_o), а секоја кубна полиномна равенка има барем еден реален корен.<ref name=Tanton>{{Наведена книга|title=Encyclopedia of Mathematics|url=https://archive.org/details/encyclopediaofma0000tant|last1=Tanton|first1=James|year=2005|publisher=Facts on File, New York|isbn=0-8160-5124-0|contribution =Cubic equation|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofma0000tant/page/112 112]-113}} {{en}}</ref> Бидејќи доменот на функцијата е &#8477;, следува дека постои (барем еден) ''x''_o таков што (''x''₀)³-3''x''₀-''y''_o=0 и функцијата е сурјективна. (Меѓутоа, оваа функција не е инјективна. На пример, ''y''_o=2 има две претслики: ''x''=&ndash;1 и ''x''=2 , а всушност за секој ''y'', &ndash;2≤''y''≤2 функцијата има повеќе од една претслика, т.е. повеќе од еден ''x'' таков што ''f''(''x'')=''y''.) '''Пример:''' [[Квадратна функција|Квадратната функција]] {{Nowrap begin}}''f''(''x'') = ''x''²{{Nowrap end}} не е сурјективна. Нема ''x'' таков што {{Nowrap begin}}''x''² = −1{{Nowrap end}}. Сликата на ''x''&sup2; e <nowiki>[0,+∞) </nowiki>, т.е. множеството на ненегативни броеви. (Оваа функција не е ниту инјективна.) Забелешка: Се разбира дека за секоја несурјективна функција можеме да дефинираме '''нова''' сурјективна функција ограничувајќи го кодоменот на сликата. На пример „новата функција“ {{Nowrap begin}}''f''_N(''x''):&#8477;→[0,+∞){{Nowrap end}} каде што{{Nowrap begin}}''f''_N(''x'') = ''x''²{{Nowrap end}} сега е сурјективна функција. (Ова не е исто со [[функција (математичко образование)|рестрикција на функција]] во која се ограничува доменот!) '''Пример:''' [[Експоненцијална функција|Експоненцијалната функција]] {{Nowrap begin}}''f''(''x'') = 10^''x''{{Nowrap end}} не е сурјективна. Сликата на {{Nowrap begin}}''10''^''x''{{Nowrap end}} е (0,+∞), a (0,+∞)&ne;&#8477;. (Оваа функција е инјективна.) <div style="margin-left:15px"> {| border="1" cellpadding="5" |- align="center" style="font-size:.85em;line-height:1.4em" | width="230"|[[Податотека:line_explicit_ex.svg|150px]]<hr /> Сурјекција. ''f''(''x''):&#8477;→&#8477; (и инјекција) | width="230"|[[Податотека:xto3minus3x.svg|220px]]<hr /> Сурјекција. ''f''(''x''):&#8477;→&#8477; (не е инјекција) | width="230"|[[Податотека:xto2.svg|220px]]<hr /> Не е сурјекција. ''f''(''x''):&#8477;→&#8477; (не е инјекција) |- align="center" style="font-size:.85em;line-height:1.4em" | width="230"|[[Податотека:10tox.svg|220px]]<hr />Не е сурјекција. ''f''(''x''):&#8477;→&#8477; (е инјекција) | width="230"|[[Податотека:logx.svg|220px]]<hr />Сурјекција. ''f''(''x''):(0,+∞)→&#8477; (и инјекција) | width="230"|[[Податотека:zisy.png|220px]]<hr /> Сурјекција. ''z'':&#8477;&sup2;→&#8477;, ''z''=''y''. (Во сликата се показжува дека претсликата на z=2 е правата y=2.) |} </div> ===Други примери со реални функции=== '''Пример:''' Инверзната функција на 10^''x'', односно [[Логаритамска функција|логаритамската функција со основа 10]] {{Nowrap begin}}''f''(''x''):(0,+∞)→&#8477;{{Nowrap end}} дефиниранa со {{Nowrap begin}}''f''(''x'')=log(''x''){{Nowrap end}} односно {{Nowrap begin}}''y''=log(''x''){{Nowrap end}} е сурјективна (и инјективна). *Проекцијата на [[Декартов производ]] {{Nowrap|''A'' × ''B''}} на еден од неговите фактори е сурјективна функција. '''Пример:''' Функцијата ''f''((''x'',''y'')):&#8477;&sup2;→&#8477; дефинирана со ''z''=''y'' е сурјективна. Графиконот е рамнина во 3-димензионален простор, а претслика на ''z''_o е правата y=''z''_o во ''x''0''y'' рамнината. *Во 3-димензионални игри, вектори се проектираат на 2-димензионален екран со сурјективна функција. <!--Тука слободно додавајте материјали од напредна математика, категории, епиморфизми. Немаше цитати во ен видипедија--> == Наводи == {{наводи}} == Поврзано == * [[Функција (математичко образование)|Функција]] * [[Инјективна функција]] * [[Биективна функција]] ==Надворешни врски== * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.mathsisfun.com/sets/injective-surjective-bijective.html|title=Injective, Surjective, Bijective|year=2013|language=англиски|accessdate=1 декември 2013}} интерактивен квиз * {{Наведена мрежна страница|url=https://www.wolframalpha.com/examples/InjectivitySurjectivity.html|title=Injectivity, Surjectivity|publisher=Wolfram Alpha|language=англиски|accessdate=1 декември 2013|archive-date=2013-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20131125202540/http://www.wolframalpha.com/examples/InjectivitySurjectivity.html|url-status=dead}} интерактивно {{Портал|Математика}} {{Математички полиња}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Математика]] [[Категорија:Функции]] [[Категорија:Алгебра]] im1t0o6f281bfqhr6r4ni1jh494r0mp 0 1104600 5642280 5595966 2026-10-09T08:49:54Z Bjankuloski06 332 Ставена врска, replaced: кодомен → [[кодомен]] (5) 5642280 wikitext text/x-wiki {| border="1" cellpadding="5" class="wikitable floatright" |- align="center" ||[[Податотека:Gen_injection_not_surjection.svg]] |- align="center" style="font-size:.85em;line-height:1.4em" | width="210"|'''Инјекција'''. Максимум една стрелка до секој елемент во кодоменот B (од елемент од доменот А). |} Во [[математика]]та, '''инјективна функција''' е [[функција (математичко образование)|функција]] ''f''&nbsp;:&nbsp;''A'' → ''B'' ако различни елементи од ''A'' се пресликуваат во различни елементи од ''B'', односно за секој елемент ''b'' од [[функција (математичко образование)|[[кодомен]]от]] ''B'' постои '''најмногу еден''' елемент ''a'' од [[функција (математичко образование)|доменот]] ''А'' таков што ''f''(''a'')=''b''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mathworld.wolfram.com/Injection.html| last1=Weisstein|first1=Eric|title=Injective function |publisher=From MathWorld--A Wolfram Web Resource|language=англиски|accessdate=1 January 2014}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница | url=http://web.cortland.edu/matresearch/OxfordDictionaryMathematics.pdf |title=Oxford Concise Dictionary of Mathematics, One-to-One Mapping | author=C.Clapham, J.Nicholson | publisher =Addison-Wesley | year =2009|page=567|language=англиски||accessdate=1 January 2014}}</ref> Терминот ''инјективност'' и сродните термини [[сурјективна функција|''сирјективност'']] и [[биективна функција|''биективност'']] беа воведени од страна на Никола Бурбаки (Nicholas Bourbaki)<ref>{{Наведена мрежна страница | url = http://jeff560.tripod.com/i.html | title = Earliest Uses of Some of the Words of Mathematics | contribution = Injection, Surjection and Bijection | publisher = Tripod | first = Jeff | last = Miller | year = 2010 | language = англиски | accessdate = 1 February 2014 | archive-date = 2017-08-17 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170817162925/http://jeff560.tripod.com/i.html | url-status = dead }}</ref> (и група други, главно француски математичари од 20 век) кој почнувајќи од 1935 година напиша серија книги за презентирање на модерната напредна математика. {| border="1" cellpadding="5" class="wikitable floatright" |- align="center" ||[[Податотека:Gen_not_surjection_not_injection.svg]] |- align="center" style="font-size:.85em;line-height:1.4em" | width="210"|'''Не е инјекција'''. Постои елемент во кодоменот В со две стрелки од (различни) елементи од доменот А. |} ==Основни својства== Формално имаме: :<math>f:A \rightarrow B</math>&nbsp; е инјективна функција ако &nbsp;<math>\forall a_1, \,a_2 , \in A, \,\,\,\, a_1 \ne a_2 \,\, \Rightarrow \,\, f(a_1) \ne f(a_2)</math>&nbsp; или еквивалентно :<math>f:A \rightarrow B</math>&nbsp; е инјективна функција ако &nbsp;<math>\forall a_1, \,a_2 , \in A, \,\,\,\,f(a_1)=f(a_2) \,\, \Rightarrow \,\, a_1=a_2</math> Елементот <math>a</math> се вика '''претслика''' на елементот <math>b</math>. Претслика на секој елемент во кодоменот на една инјекција '''не''' мора да постои. Во првата слика, елементот {4} нема претслика. Baжно е да има максимум една претслика. (Види и: [[Сурјективна функција]], [[Биективна функција]]) *Една од најважните особини на инјективните функции е тоа дека '''инверзна''' релација на инјективна функција е функција, т.н. [[инверзна функција]]. Инверзни функции како што е [[квадратен корен]], [[логаритамска функција]], ... имаат многу голема улога во математиката. ==Кардиналност== Кардиналноста на едно множество е мерка на ''бројот на елементите'' во множеството. На пример, ако ''A''={X,Y,Z,W}, тогаш кардиналноста на ''А'' е 4 и пишуваме &#35;''A''=4.<ref name=Tanton>{{Наведена книга|title=Encyclopedia of Mathematics, Cardinality|url=https://archive.org/details/encyclopediaofma0000tant|last1=Tanton|first1=James|year=2005|publisher=Facts on File, New York|isbn=0-8160-5124-0|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofma0000tant/page/60 60]}} {{en}}</ref> *Ако кардиналноста на [[кодомен]]от е помала од кардиналноста на доменот, функцијата '''не''' е инјекција. (Едноставно кажано, нема начин да се пресликаат 6 елементи во 5 елементи без дупликат.) ==Примери == ===Елементарни функции=== Нека ''f''(''x''):&#8477;→&#8477; е реална функција ''y'' од реален аргумент ''x''. (Значи влез и излез се броеви.) *'''Графичко толкување''': функцијата ''f'' е инјективна ако секоја хоризонтала права го пресекува графиконот на ''f'' во '''најмногу една''' точка (една или ниедна). *'''Алгебарско толкување''': функцијата ''f'' е инјективна ако ''f''(''x''_o)=''f''(''x''₁) значи ''x''_o=''x''₁. '''Пример:''' Линеарната функција на која било коса права е инјективна, односно ''y''=''ax''+''b'' каде што ''a''&ne;0 е инјекција (и сурјекција, така што е биекција). (Види [[линеарна функција]].) :Доказ: Нека ''x''_o и ''x''₁ се реални броеви. Претпоставиме дека се пресликуваат во истиот број, т.е. ''a''&middot;''x''_o+''b''=''a''&middot;''x''₁+''b''. Следува ''a''&middot;''x''_o=''a''&middot;''x''₁. Бидејќи ''a''&ne;0, следува ''x''_o=''x''₁. Значи кои било два броеви кои се пресликуваат во истиот број се исти. Докажано е дека функцијата ''y''=''ax''+''b'' каде што ''a''&ne;0 е инјективна. '''Пример:''' Кубната полиномна функција {{Nowrap begin}}''f''(''x'')=''x''³{{Nowrap end}} е инјективна. Меѓутоа, кубната полиномна функција {{Nowrap begin}}''f''(''x'')=''x''³ &ndash;3x{{Nowrap end}} не е инјективна. :Дискусија 1: Која било хоризонтална права го пресекува графиконот на {{Nowrap begin}}''f''(''x'')=''x''³{{Nowrap end}} точно еднаш. (Оваа функција е и сурјективна.) :Дискусија 2: На пример, ''y''_o=2 има две предслики: ''x''=&ndash;1 и ''x''=2 , а всушност за секој ''y'', &ndash;2≤''y''≤2 функцијата {{Nowrap begin}}''f''(''x'')=''x''³ &ndash;3x{{Nowrap end}} има повеќе од една претслика, т.е. повеќе од еден ''x'' таков што ''f''(''x'')=''y''.) '''Пример:''' [[Квадратна функција|Квадратната функција]] {{Nowrap begin}}''f''(''x'') = ''x''²{{Nowrap end}} не е инјективна. Двата броеви ''x''=2 и ''x''=-2 се пресликуваат во {4} со што е докажано дека оваа функција не е инјективна. (Оваа функција не е ниту сурјективна.) Забелешка: Со ограничување на доменот, честопати можеме да дефинираме нова функција која е инјективна. На пример, со ограничување на доменот на квадратната функција имаме „нова“ функција, {{Nowrap begin}}''f''_/[0,+∞)(''x''):[0,+∞) → &#8477;{{Nowrap end}} каде што {{Nowrap begin}}''f''_/[0,+∞)(''x'') = ''x''²{{Nowrap end}} која сега е инјективна функција. Оваа функција се вика ''рестрикцијата'' на ''f'' до [0,+∞). '''Пример:''' [[Експоненцијална функција|Експоненцијалната функција]] {{Nowrap begin}}''f''(''x'') = 10^''x''{{Nowrap end}} е инјективна. (Оваа функција не е сурјективна.) Дискусија: Која било хоризонтална права над х-оската го пресекува графиконот на 10^''x'' точно еднаш, а останатите хоризонтални прави не го сечат графиконот ниту еднаш. Забелешка: Инјективноста на експоненцијална функција може да се користи на следниот начин: :<math>a^{x_0}=a^{x_1} \,\, \Rightarrow \,\, x_0=x_1, \, a>0 </math>&nbsp; односно :Пример: &nbsp;<math>100=10^{x-3} \,\, \Rightarrow \,\, 2=x-3 \,\, \Rightarrow \,\, x=5</math>&nbsp; <div style="margin-left:15px"> {| border="1" cellpadding="5" |- align="center" style="font-size:.85em;line-height:1.4em" | width="230"|[[Податотека:line_explicit_ex.svg|150px]]<hr /> Инјекција. ''f''(''x''):&#8477;→&#8477; (и сурјекција) | width="230"|[[Податотека:xto3.svg|220px]]<hr /> Инјекција. ''f''(''x''):&#8477;→&#8477; (и сурјекција) | width="230"|[[Податотека:xto3minus3x.svg|220px]]<hr /> Не е инјекција. ''f''(''x''):&#8477;→&#8477; (е сурјекција) |- align="center" style="font-size:.85em;line-height:1.4em" | width="230"|[[Податотека:xto2.svg|220px]]<hr /> Не е инјекција. ''f''(''x''):&#8477;→&#8477; (не е сурјекција) | width="230"|[[Податотека:10tox.svg|220px]]<hr />Инјекција. ''f''(''x''):&#8477;→&#8477; (не е сурјекција) | width="230"|[[Податотека:logx.svg|220px]]<hr />Инјекција. ''f''(''x''):(0,+∞)→&#8477; (и сурјекција) |} </div> ===Други примери со реални функции=== '''Пример:''' Инверзната функција на 10^''x'', односно [[Логаритамска функција|логаритамската функција со основа 10]], ''f''(''x''):<nowiki>(0,+∞)</nowiki>→&#8477; дефиниранa со ''f''(''x'')=log(''x'') односно ''y''=log(''x'') е инјективна (и сурјективна). *Доколку двете множества ''A'' и ''B'' имаат повеќе од еден елемент, проекцијата на [[Декартов производ]] {{Nowrap|''A'' × ''B''}} на еден од неговите фактори никогаш '''не''' е инјективна функција. :Дискусија: Кардиналноста на {{Nowrap|''A'' × ''B''}} е поголема од кардиналноста на ''A'' или ''B''. <!--Тука слободно додавајте материјали од напредна математика, категории, мономорфизми. Немаше цитати во ен википедија--> == Наводи == {{наводи}} == Поврзано == * [[Функција (математичко образование)|Функција]] * [[Сурјективна функција]] * [[Биективна функција]] ==Надворешни врски== * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.mathsisfun.com/sets/injective-surjective-bijective.html|title=Injective, Surjective, Bijective|year=2013|language=англиски|accessdate=1 декември 2013}} интерактивен квиз * {{Наведена мрежна страница|url=https://www.wolframalpha.com/examples/InjectivitySurjectivity.html|title=Injectivity, Surjectivity|publisher=Wolfram Alpha|language=англиски|accessdate=1 декември 2013|archive-date=2013-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20131125202540/http://www.wolframalpha.com/examples/InjectivitySurjectivity.html|url-status=dead}} интерактивно {{Портал|Математика}} {{Математички полиња}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Математика]] [[Категорија:Функции]] [[Категорија:Алгебра]] qcpwdy4h4zzjpd1ct15lt8ary88fpfr 0 1105203 5642277 5595709 2026-10-09T08:49:05Z Bjankuloski06 332 Ставена врска, replaced: кодомен → [[кодомен]] (12) 5642277 wikitext text/x-wiki {| border="1" cellpadding="5" class="wikitable floatright" |- align="center" ||[[Податотека:Gen_bijection.svg]] |- align="center" style="font-size:.85em;line-height:1.4em" | width="210"|'''Биекција'''. Има точно една стрелка до секој елемент во кодоменот ''B'' (од елемент од доменот А). |} '''Биективна функција''' или '''биекција''' — [[функција (математичко образование)|функција]] ''f''&nbsp;:&nbsp;''A'' → ''B'' која е и [[инјективна функција|инјективна]] и [[сурјективна функција|сурјективна]]. Тоа значи: за секој елемент ''b'' во [[функција (математичко образование)|[[кодомен]]от]] ''B'' постои '''точно еден''' елемент ''a'' од [[функција (математичко образование)|доменот]] ''A'' таков што ''f''(''a'')=''b''. Биекцијата исто така се нарекува '''1-1 кореспонденција'''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mathworld.wolfram.com/Биекција.html|last1=Weisstein|first1=Eric|title=Bijective function|publisher=From MathWorld--A Wolfram Web Resource|language=англиски|accessdate=1 January 2014}}{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница | url=http://web.cortland.edu/matresearch/OxfordDictionaryMathematics.pdf |title=Oxford Concise Dictionary of Mathematics, Bijection | author=C.Clapham, J.Nicholson | publisher =Addison-Wesley | year =2009|page=88|language=англиски||accessdate=1 January 2014}}</ref> Поимот ''биективност'' и сродните поими [[сурјективна функција|''сурјективност'']] и [[инјективна функција|''инјективност'']] беа воведени од страна на Никола Бурбаки (Nicholas Bourbaki)<ref>{{Наведена мрежна страница | url = http://jeff560.tripod.com/i.html | title = Earliest Uses of Some of the Words of Mathematics | contribution = Injection, Surjection and Bijection | publisher = Tripod | first = Jeff | last = Miller | year = 2010 | language = англиски | accessdate = 1 February 2014 | archive-date = 2017-08-17 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170817162925/http://jeff560.tripod.com/i.html | url-status = dead }}</ref> и група други, претежно француски математичари од 20 век, кој почнувајќи од 1935 година напиша серија книги за презентирање на модерната напредна математика. {| border="1" cellpadding="5" class="wikitable floatright" |- align="center" ||[[Податотека:Gen_not_surjection_not_injection.svg]] |- align="center" style="font-size:.85em;line-height:1.4em" | width="210"|'''Не е биекција'''. (Не е ниту сурјекција, ниту инјекција.) |} ==Основни својства== Формално имаме: :<math>f:A \rightarrow B</math>&nbsp; е биективна функција ако за секој &nbsp;<math>b \in B </math>&nbsp; постои точно еден &nbsp;<math>a \in A</math>&nbsp; таков што &nbsp;<math>f(a)=b \,.</math> Елементот <math>a</math> се вика '''претслика''' на елементот <math>b</math>. *Функција е биекција ако и само ако секој елемент во кодоменот има точно една претслика во доменот. (Види и: [[Сурјективна функција]], [[Инјективна функција]].) '''Забелешка:''' Сурјекција значи '''минимум''' една претслика. Инјекција значи '''максимум''' една претслика. Биекција значи '''точно''' една претслика. ==Кардиналност== [[Кардиналност]]а на едно множество е мерка на ''бројот на елементите'' во множеството. На пример, ако ''A''={X,Y,Z,W}, тогаш кардиналноста на ''А'' е 4 и пишуваме &#35;''A''=4. Кардиналноста на едно множество се одредува преку биекција помеѓу даденото множество и множество со ''позната'' кардиналност.<ref name=Tanton>{{Наведена книга|title=Encyclopedia of Mathematics, Cardinality|url=https://archive.org/details/encyclopediaofma0000tant|last1=Tanton|first1=James|year=2005|publisher=Facts on File, New York|isbn=0-8160-5124-0|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofma0000tant/page/60 60]}} {{en}}</ref> *Две множества ја имаат истата кардиналност ако постои биекција помеѓу нив. (Види [[кардиналност]].) ** Ако кардиналноста на ''A'' и ''B'' е конечен број, #''A''=#''B''=''n'' тогаш при доказ дека функцијата ''f'':''A'' → ''B'' e биекција доволно е да се докаже дека е сурјекција или да се докаже дека е инјекција. ** Ако кардиналноста на ''A'' и ''B'' е еднаква, но не е конечен број тогаш ова не важи. '''Пример:''' Нека ''А''=''B''=&#8469;. Идентичната функција ''f''(''x'')=''x'' e биекција. Функцијата ''f''(''x'')=2''x'' е инјекција која не е сурјекција. Функцијата ''f''(''x'')=round(''x''/2) е сурјекција која не е инјекција каде што round(''z'') го заокружува ''z'' така што ''f''(1)=round(1/2)=round(0,5)=1, ''f''(2)=round(2/2)=1, ''f''(3)=round(3/2)=round(1,5)=2, .... <!--Голем дел од оваа дискусија треба да се префрли кај кардиналност.--> ==Биекции и инверзни функции== {{Главна|инверзна функција}} *Биекцијата може да се ''преврти'' со обратно насочување на сите стрелки од пресликувањето. Новата функција се вика '''инверзна функција''' (на првобитната функција). Види [[инверзна функција]]. Формално: Нека ''f''&nbsp;:&nbsp;''A'' → ''B'' е биективна функција. Инверзната функција на биективна функција ''f'' е (биективна) функција ''g''&nbsp;:&nbsp;''B'' → ''A'' дефинирана со: ако ''f''(''a'')=''b'', тогаш ''g''(''b'')=''a''. Значи, сите стрелки на пресликување се обратно насочени. *Инверзна функција на инверзна функција е првобитната функција.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.proofwiki.org/wiki/Inverse_of_Bijection_is_Bijection|title=Inverse of Bijection is Bijection|language=en|accessdate=1 February 2014|archive-date=2020-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930065649/https://proofwiki.org/wiki/Inverse_of_Bijection_is_Bijection|url-status=dead}}</ref>) *Една функција има инверзна функција ако и само ако е биекција.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.proofwiki.org/wiki/Injection_iff_Left_Inverse|title=Injection iff Left Inverse|language=en|accessdate=1 February 2014|archive-date=2013-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20130720071209/http://www.proofwiki.org/wiki/Injection_iff_Left_Inverse|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.proofwiki.org/wiki/Surjection_iff_Right_Inverse|title=Surjection iff Right Inverse|language=en|accessdate=1 February 2014}}{{Мртва_врска|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.proofwiki.org/wiki/Bijection_iff_Left_and_Right_Inverse|title=Bijection iff Left and Right Inverse|language=en|accessdate=1 February 2014}}{{Мртва_врска|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> '''Забелешка:''' Нотацијата за инверзна функција на функцијата ''f'' е проблематична. Имено, со ::<math>f^{-1}(x)</math>&nbsp; се означува инверзната функција на '''функцијата''' ''f'', а со ::<math>x^{-1}=\frac{1}{x}</math> се означува [[реципрочна вредност|реципрочната вредност]] на '''бројот''' ''x''. *Една од најважните особини на биективните функции е тоа дека '''инверзна''' релација на биективна функција е функција, т.н. [[инверзна функција]]. Инверзните функции како што се [[квадратен корен]] на [[квадратна функција]], [[логаритамска функција]] на [[експоненцијална функција]], ... имаат многу голема улога во математиката. ==Примери == ===Елементарни функции=== Нека ''f''(''x''):&#8477;→&#8477; е реална функција ''y'' од реален [[функција (математичко образование)|аргумент]] ''x''. (Значи влез и излез се броеви.) *'''Графичко толкување''': функцијата ''f'' е биекција ако секоја хоризонтала права го пресекува графиконот на ''f'' во '''точно една''' точка. *'''Алгебарско толкување''': функцијата ''f'' е биекција ако за кој било ''y''_o постои ''x''_o таков што ''y''_o=''f''(''x''_o) и ако ''f''(''x''_o)=''f''(''x''₁) значи ''x''_o=''x''₁. </div> '''Пример:''' Линеарната функција на која било коса права е биективна, односно ''y''=''ax''+''b'' каде што ''a''&ne;0 е биекција. (Види [[линеарна функција]].) Слика 1. :Дискусија: Види го соодветниот пример кај [[сурјективна функција|сурјекција]] и [[инјективна функција|инјекција]]. :Инверзна функција: ''y''=(''x''-''b'')/''a'' '''Пример:''' [[Кубна полиномна функција|Кубната полиномна функција]] {{Nowrap begin}}''f''(''x'')=''x''³{{Nowrap end}} е биекција. Слика 2 и Слика 5: тенката жолта крива. :Инверзна функција е ''3-ти корен'', односно {{Nowrap begin}}''f''(''x'')= &#8731;''x''{{Nowrap end}}. Слика 5: дебелата зелена крива. '''Пример:''' [[Квадратна функција|Квадратната функција]] &nbsp;{{Nowrap begin}}''f''(''x'') = ''x''²{{Nowrap end}} '''не''' е биекција (од &#8477;→&#8477;). Слика 3. Не е сурјекција. Не е инјекција. Меѓутоа со ограничување на доменот и кодоменот до множеството на ненегативни броеви [0,+∞) се добива биекција (види примери подолу). ===Биекции и нивните инверзни функции=== Нека ''f''(''x''):''A''→''B'' каде што ''A'' и ''B'' се подмножества на &#8477;. *Да претпоставиме дека ''f'' не е биекција. За кое било ''x'' каде што [[извод]]от на ''f'' постои и не е нула, постои број &delta;&gt;0 таков да ограничувањето на ''f'' на &delta;-околината на ''x'' е биекцијата (на сликата на околината).<ref name=Tanton/> *Графиконите на меѓусебно инверзни функции се симетрични во однос на правата ''y''=''x''. (Види и [[Инверзна функција]].) '''Пример:''' [[Квадратна функција|Квадратната функција]] дефинирана на ограничениот домен и кодомен [0,+∞) :<math>f(x):[0,+\infty) \,\, \rightarrow \,\, [0,+\infty)</math>&nbsp; каде што &nbsp;<math>f(x) = x^2</math> е биекција. Слика 6: тенката жолта крива. '''Пример:''' [[Квадратен корен|Функцијата квадратен корен]] дефинирана на ограничуваниот домен и кодомен [0,+∞) :<math>f(x):[0,+\infty) \,\, \rightarrow \,\, [0,+\infty)</math>&nbsp; каде што &nbsp;<math>f(x) = \sqrt{x}</math> е биекцијата дефинирана како [[инверзна функција|инверзната функција]] на квадратната функција: ''x''^''2''. Слика 6: дебелата зелена крива. <div style="margin-top:1em;;"> '''Забелешка:''' Последниот пример го покажува следното. За одредување дали некоја функција е биекција или не, потребно е да се знае: </div> * доменот на функцијата * ''машината'' на функцијата * [[кодомен]]от на функцијата '''Пример:''' Нека ''машината'' биде ''f''(''x'')=''x''&sup2;. *Оваа ''машина'' со домен=&#8477; и кодомен=&#8477; не е инјекција и не е сурјекција. Меѓутоа, *оваа иста ''машина'' со домен=[0,+∞) и кодомен=[0,+∞) е и инјекција и сурјекција, па затоа и биекција. <div style="margin-top:1em;;"> '''Пример:''' [[Експоненцијална функција|Експоненцијалната функција]] дефинирана на доменот &#8477; и на ограничуваниот кодомен (0,+∞) </div> :<math>f(x):\mathbf{R} \,\, \rightarrow \,\, (0,+\infty)</math>&nbsp; каде што &nbsp;<math>f(x) = a^x \, ,\,\, a>1</math> е биекција. Слика 4: тенката жолта крива (земено е ''a''=10). '''Пример:''' [[Логаритамска функција|Логаритамската функција]] со основа ''a'' дефинирана на ограничуваниот домен (0,+∞) и на кодоменот &#8477; :<math>f(x):(0,+\infty) \,\, \rightarrow \,\, \mathbf{R}</math>&nbsp; каде што &nbsp;<math>f(x) = \log_a x \, ,\,\, a>1</math> е биекцијата дефинирана како [[инверзна функција|инверзната функција]] на експоненцијалната функција: ''a''^''x''. Слика 4: дебелата зелена крива (земено е ''a''=10). <div style="margin-top:1em;margin-bottom:1em;margin-left:15px"> {| border="1" cellpadding="5" |- align="center" |colspan=3| Биекција: секоја вертикална права (во доменот) и секоја хоризонтална права (во кодоменот) го пресекува графиконот во точно една точка. |- align="center" style="font-size:.85em;line-height:1.4em" | width="230"|[[Податотека:line_explicit_ex.svg|135px]]<hr />1. Биекција. Сите коси прави се биекции ''f''(''x''):&#8477;→&#8477;, ''f''(''x'')=''ax''+''b'', ''a''&ne;0. | width="230"|[[Податотека:xto3.svg|220px]]<hr />2. Биекција. ''f''(''x''):&#8477;→&#8477;. ''f''(''x'')=''x''&sup3;. | width="230"|[[Податотека:xto2.svg|220px]]<hr />3. Не е биекција. ''f''(''x''):&#8477;→&#8477;. ''f''(''x'')=''x''&sup2;. (Не е сурјекција, ниту инјекција). |- align="center" style="font-size:.85em;line-height:1.4em" | width="230"|[[Податотека:logx_inv.svg|220px]]<hr />4. Биекции. ''f''(''x''):&#8477;→ (0,+∞). ''f''(''x'')=10^''x'' (тенка жолта) и своја инверзна функција ''f''(''x''):(0,+∞)→&#8477;. ''f''(''x'')=log₁₀''x'' (дебела зелена). | width="230"|[[Податотека:xto1over3.svg|220px]]<hr />5. Биекции. ''f''(''x''):&#8477;→&#8477;. ''f''(''x'')=''x''&sup3; (тенка жолта) и своја инверзна функција ''f''(''x'')=&#8731;''x'' (дебела зелена). | width="230"|[[Податотека:xsqrt_pos.svg|220px]]<hr />6. Биекции. ''f''(''x''):[0,+∞)→[0,+∞). ''f''(''x'')=''x''&sup2; (тенка жолта) и своја инверзна функција ''f''(''x'')=&radic;''x''</sup> (дебела зелена). |} </div> <!--Тука слободно додавајте материјали од напредна математика, категории, изоморфизми. Немаше цитати во ен видипедија--> == Наводи == {{наводи}} == Поврзано == * [[Функција (математичко образование)|Функција]] * [[Сурјективна функција]] * [[Инјективна функција]] * [[Инверзна функција]] ==Надворешни врски== * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.mathsisfun.com/sets/injective-surjective-bijective.html|title=Injective, Surjective, Bijective|year=2013|language=англиски|accessdate=1 декември 2013}} интерактивен квиз * {{Наведена мрежна страница|url=https://www.wolframalpha.com/Примерs/InjectivitySurjectivity.html|title=Injectivity, Surjectivity|publisher=Wolfram Alpha|language=англиски|accessdate=1 декември 2013}}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} интерактивно {{Портал|Математика}} {{Математички полиња}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Математика]] [[Категорија:Функции]] [[Категорија:Алгебра]] [[Категорија:Зборови што ги нема во ТРМЈ]] lptyd8hkc544fjg4kyd1xbpu0tzktf9 0 1107797 5642084 5542613 2026-10-08T19:29:16Z Gurther 105215 5642084 wikitext text/x-wiki {{Внимание}}[[File:Scorsese 01.jpg|right|thumb|upright|'''Мартин Чарлс Скорсезе''', фотографија од 1995]] '''Мартин Чарлс Скорсезе''' (роден 17 ноември, 1942) — американски [[филмски режисер]], [[сценарист]], продуцент, глумец и филмски историчар. Тој нашироко се смета како еден од најзначајните и највлијателните филмаџии во историјата на кинематографијата. Тој беше дел од новиот холивудски бран на филмови . Во 1990 година тој ја основал филмската фондација, непрофитна организација посветена на зачувување на филмови, а во 2007 година тој ја основал Светската Кинематографска Фондација. Добитник е на АФИ Наградата за животно дело за неговиот придонес во филмот, а и е добитник на „[[Оскар]]“, „[[Златната палма]]“, награда за најдобар режисер на [[Кански филмски фестивал|Канскиот фестивал]], „Сребрен Лав“, „[[Греми]]“, „[[Еми (награда)|Еми]]“, „[[Златен глобус]]“, [[БАФТА]] (Британски филмски награди) и награда од Здружението на режисери на Америка. Структурата на делата на Скорсезе даваат акцент на италијанско-американскиот идентитет, римокатоличките концепти за вината и искупувањето, мачоизмот , модерениот криминал и конфликтите помеѓу бандите. Многу од неговите филмови се исто така познати по нивниот опис на насилството и слободната употреба на вулгарности. Скорсезе е режисер на многу значајни филмови, меѓу кои и „[[Злобни улици]]“ (1973), „[[Таксист (филм)|Таксист]]“ (1976), „[[Разгневениот бик]]“ ( 1980), „Кралот на комедијата“ (1983), и „[[Добри момци (филм)|Добри момци]]“ (1990) – од кои во сите соработувал со глумецот, воедно и добар пријател, [[Роберт Де Ниро]]. Тој освојува Оскар за најдобра режија за филмот „Починатите“ (2006). Со осум номинации за најдобар режисер, тој е најмногу номинираниот жив режисер и го дели првото место со [[Били Вајлдер|Били Вилдер]] за вкупно најмногу номинации. Од „Бандите на Њујорк“ (2002), Скорсезе исто така е познат по неговата соработка со [[Леонардо ди Каприо]]. ==Ран живот== Мартин Скорсезе е роден на 17 ноември 1942 година и израсна во Квинс, Њујорк. Неговото семејство се преселило во Мала Италија, кварт во Менхетен, пред да започне да оди на училиште. Неговиот татко, Чарлс Скорсезе (1913-1993) и неговата мајка, Кетрин Скорсезе (родена Капа ; 1912-1997 ) заедно работеле во реонот за облека во Њујорк. Неговиот татко работел како печатач на облека и глумец, а неговата мајка била шивачка и глумица. Родители на неговиот татко емигрирале од Полици Џенероса, Палермо, Сицилија. Мајка му, исто така била со италијанско потекло. Нејзините родители, како и родителите на Чарлс, потекнуваат од Палермо. Скорсезе бил израснат во богоугодно Католичката животната средина. Како момче, тој имал астма поради што не можел да спортува или пак да прави какви било активности со другите деца, па така неговите родители и неговиот постар брат често го носеле на кино. Во оваа фаза од животот Мартин ја добива страста за филмовите и киното. Скорсезе ги издвојува Сабу и Виктор Мачур како неговите омилени глумци за време на неговата младост и зборува за влијанието на филмот на Пауел и Пресбургер, „Црн Нарцизам“ од 1947, чии иновативни техники подоцна влијаелеле врз начинот на снимањето на неговите филмови. Вљубени во историските епови во неговата адолесценција, најмалку два филма од овој жанр, „Земјата на Фараоните“ и „Ел Сид“ оставаат длабоко и трајно влијание врз неговата филмски психа. Скорсезе исто така развива восхит за нео- реалистичката киноматографија во тоа време. Тој раскажува за нео-реалистичкото влијание во документариот филм за италијанскиот неореализам, и истакнува како „Крадци на Велосипеди“ како и „Паиса“ и „Рим, Отворен Град“ го инспирирале и влијаеле врз неговиот поглед и портрет на неговите Сицилиски корења. Во својот документарен филм „Моето патување до Италија“, Мартин истакнува дека епизодата за Сицилија во филмот „Паиса“ на Роберто Роселини, која ја гледал заедно со своите роднини на телевизија, кои исто така се имигранти од Сицилија, имало големо влијание врз неговиот живот. Мартин истакнува дека е должен на Францускиот Нов Бран на фолмови и тврди дека дека „Францускиот Нов Бран на филмови влијаело врз сите филмаџии кои работеле тогаш, без разлика дали ги гледале тие филмови или не“. Тој исто така ги наведува филмските режисери Сатјаџит Реј, Ингмар Бергман, Микеланџело Антониони и Фредерико Фелини како огромно влијание врз неговата кариера. Неговата првична желба да стане свештеник, за време на неговите училишни денови во Средното Училиште Кардинал Хејс, му овозможиле пристап до киното и последично, да оди на Њујоршкиот Факултет за Уметност и Наука (Сега познат како Колеџ за Уметност и Наука) каде што дипломира на насока Англиска книжевност. Тој продолжува на пост-дипломски студии и магистрира на Њујоршката Школа за Уметност, една година по нејзиното основање. ==Творештво== ===Рана кариера=== Скорсезе оди на филмската школа на Њујоршкиот Универзитет (дипломира за англиски јазик и пост-дипломски за ликовна уметност) каде што ги изработува кратките филмови „Што Бара Мила Девојка како Тебе на Место Како Ова?“ (1963) и „Не си само ти, Муреј“ (1964). Неговиот најпознат краток филм е темната комедија „Големото Бричење„ (1967) во кој глуми Питер Бернут. Филмот е обвинение за вмешаност на Америка во Виетнам, тоа го кажува и неговиот алтернативен наслов Виет '67. На многу наврати, Скорсезе, има кажано дека во своите рани денови бил многу инспириран од својот филмски професор Хеиг П. Манугиан. Во 1967-та Скорсезе го снима својот прв долго метражен филм, кој е црно бел, „Викни Прв“ кој подоцна е преименуван во „Кој е Тој Што Тропа на Мојата Врата“, заедно со својот колега студент глумец Харви Кител и монтажерката Телма Шунмејкер, со кои ќе има догло годишна соработка. Овој филм бил наменет да биде првиот од полуавтобиогравската Џ.Р. Трилогија, која ќе подоцна ќе биде вметнета во филмот „Злобни Улици“. ===1970-тите=== Скорсезе станува пријател со влијателни „разгалени филмаџии*“ на 70-тите како Брајан Де Палма, Франсис Форд Копола, Џорџ Лукас и Стивен Спилберг. Брајан Де Палма беше оној кој го запозна Мартин со Роберт Де Ниро. За време на овој период Мартин работи како помошен режисер и едитор на еден од монтажерите на документарецот „Вудсток“ (1970) и се запознава со режисерот Џон Касаветес, кој ќе му стане добар пријател и ментор. Во 1972 Скорсезе го направил „Вагонот Берта“, ниско буџетен филм за процуцентот Роџер Корман, кој има помогнато на режисери како Франсис Форд Копола, Џејмс Камерун и Џони Сајлс да ја започнат кариерата. Токму Корман го научи Скорсезе дека забавни филмови можат да се снимаат со многу малку пари и време, добро спремајќи го младиот режисер за предизвиците кои доаѓаа со „Злобни Улици“. Последично на издавањето на филмот, Касаветес го охрабри Скорсезе да прави филмови кои тој сака да ги прави а не нечии други проекти. Победен од филмска критичарка Паулин Каел, „Злобни Улици“ е пробив за Скорсезе, Де Ниро и Кител. Веќе карактеристичниот стил на Скорсезе беше оформен: мачо ставови, крваво насилство, католичка вина и искупување, распаднати Њујоркшки локации (иако поголемиот дел од филмот бепе всушност снимен во Лос Анџелес), брза монтажа и фимска современа музика. Иако фиолмот беше иновативен, чудната атмосфера, напнатиот документарен стил и распаднатите улици се должат на режисерите Касаветес, Самуел Фулер и раните дела на [[Жан-Лик Годар]]. Во 1947, глумицата Елен Бурстин го одбра Скорсезе да го режира нејзиниот филм „Алиса Повеќе Не Живее Тука“ за кој она добива Оскар за Најдобра Глумица. Иако се смета за добар филм, тој останува аномалија на раната кариера на Скорсезе бидејќи се фокусира на главен женски лик. Тој се вратил во Мала Италија каде што ги истражува своите корења и го смислува „Италијанскиамериканец“, документарен филм со неговите родители Чарлс и Катрин. ====Таксист==== Таксист следи во 1976. Темниот урбан кошмар на Скорсезе за еден осамен човек кои споро паѓа во лудило. Филмот го назначи Скорсезе како готов режисер, и исто така обврна внимание на киноматографот Мајлк Чапмен, чиј стил се заснова на високо контрастни, силни бои и комплексни движења на камера. Главната улога во филмот ја толкуваше Роберт Де Ниро како измачениот и психопатичниот Травис Бикл. Во многу контровезна споредна улога се појави и Џуди Фостер како малолетна проститутка, како и Харви Кител како нејзининиот макро Метју Спорт. Таксист ги означи и многуте соработки на Скосрсезе со сценаристот Пол Шредер, кој црпи влијание од дневникот на Рартир Бремен и филмот „Џебен Крадец“ на фрацускиот режисер Роберт Бренсон. Шредер често се ослонува на делата на Бренсон како што се „Американски Џигало“, „Спијачот на Светло“ како и понатамошниот филм на Скорсезе, „Извади ги Мртвите“. Веќе контровезен по издавањето, Таксист, се вратил на ударните висти пет години подоцна кога Џон Хинклер Џуниор, пробал да изврши атентат врз тогашниот претседател на САД, Роналд Реган. Тој ја обвини обсесијата со ликот на Џуди Фостер како причина за својот чин. (во филмот ликот на Роберт Де Ниро, Травис Бикл, пробува да изврши атентат врз сенатор). Таксист добил Златна Палма на Канскиот Фестивал, исто така и четири номинации за Оскар, меѓу кои и за Најдобар Филм, но не успева да освои ниту еден. На Скорсезе му беше понудена улогата на Чарлс Менсон во филмот „Хелтер Скелтер“ и улога воениот филм на Сем Фулер „Големиот Црвен“, но двете ги одби. Но, сепак ја прифаќа улогата на гангстер во филмот „Кенонбол“ рижиран од Пол Бартел. Во овој период има неколку режисерски проекти кои нема да се оствараат меѓу кои „Опседнато Лето“ за Мери Шели и филм со Марлон Брандо за Индијанскиот масакар во Вунден Нии. ====Њујорк, Нујорк и Последниот валцер==== Критичкиот успех на „Таксист“ го охрабри Скорсезе да го сними првиот високо буџетен филм, високо стилискиот мјузикал „Њујорк, Њујорк.“ Овој филм во чест на родниот град на Скорсезе беше неуспех на Бокс Офисот. „Њујорк, Њујорк“ беше трета соработка со Роберт Де Ниро и во споредна улога играше Лиза Минели. Филмот е најдобро запаметен по насловната тема која ја популаризираше Франк Синатра. Разочаривачката приемност на филмот го депресираше Скорсезе. Во овој период тој е и зависен од кокаин. Сепак, тој успеа да најде креативна инспирација за високо признатиот „Последнит Валцер“ снимајќи го последниот концерт на групата „Групата (The Band). Концертот беше одржан во Винтерленд Болрум во Сан Франциско и имаше огромен број на гости меѓу кои Боб Дилан, Ниел Јанг, Ринго Стар, Мади Вотерс, Џони Мичел, Ван Морисон, Пол Бутерфилд, Ниел Дајмонд, Рони Вуд и Ерик Клептон. Сепак, посветеноста на Скорсезе на други проекти го одложи издавањето на филмот до 1978мата година. ===1980-тите=== ====Разгневениот бик==== Според многу, меѓу кои и Скорсезе, Роберт Де Ниро му го спасил животот на Мартин со тоа што го убедил да ја отфрли зависоста од кокаин и да го направи овој високо признат филм. Убеден дека никогаш нема да снима друг филм, Скорсезе со сета енергија започна со снимање на овој насилен биографски филм за боксерот Џејк ЛаМота, шампион во средна категорија. Филмот е широко сметан за ремек дело и е изгласан за најдобар филм на 80-тите од страна на британското списание Sight and Sound. Филмот доби осум номинации за Оскар меѓу кои и за најдобра главна улога за Де Ниро и прва номинација на Скорсезе за најдобар режисер. Де Ниро го добива оскарот, како и Телма Шунмејкер за најдобра Монтажа, но Оскарот за најдобра режија оди кај Роберт Редфорд за филмот „Обични Луѓе“. „Разгневениот Бик“ е сниман на високо контрастен црно бел филм. Тука стилот на Скорсезе го достигнува својот врв. „Таксист“ и „Њујорк, Њујорк“ користи елементи на експресионизам да ги реплицира психолошките погледи, но тука, стилот оди во екстреми. Иако сценариото за филмот беше напишано дека е на Пол Шредер и Мардук Мартин, финалната верзија е најголем дел од првата верзија на Шредер. Сценариото беше менувано од многу сценаристи, а финалното беше напишано од Скорсезе и Де Ниро. ====Кралот на комедијата==== Следниот проект на Скорсезе, како и петтата соработка со Де Ниро, е „Кралот на Комедијата“. Овој филм е сатира на светот на медиумите и познатите личности. Визуелно, овој филм, е помалку кинетички од стилот кој Скорсезе го разви до овој период и често користи статичка камера и долги карди. Сепак, филмот го има главниот стил на Скорсезе, како што е фокусот на измачениот самотник кој иронично станува пшознат преку криминален чин. (убиство и киднапирање). Филмот беше неуспешен на бокс офисот, но стана значително добро прифатен од страна на критичари низ годините. ===1990-тите=== ====Добри момци==== После декада со мешани резултати, гангстерскиот еп „Добри Момци“ значеше враќање на формата на Скорсезе и првиот целосно реализиран филм со самодоверба од „Разгневениот Бик“. Де Ниро и Џо Пеши со својата виртуезна изведба и храбрата кинематографска режисерска техника на филмот повторно ја воспоставија и ја зајакнаа репутацијата на Скорсезе. Филмот широко се смета за најдоброто дело на режисерот. Филмот беше номиниран за шест Оскари, вклучувајќи Најдобар Филм и Најдобар Режисер. Ова беше трета номинација за Скорсезе, но повторно изгуби, сега од Кевин Костнер за филмот „Играње со Волци“. Џо Пеши доби Оскар за Најдобра Споредна Улога. ====Казино==== Високо буџетниот „Казино“ се фокусира на цврст, ранет маж чиј добро воспоставен живот се нарушува со доаѓањето на непредвидливи сили. Филмот беше успешен на Бокс Офисот, но доби мешани критики. Голем дел од нив беа поради големите сличности со „Добри Момци“ како и прекумерното насилство за кое доби етикета за најнасилниот гангстерски филм некогаш направен. Голем број на тропи и трикови од претходните филмови се појавија, но најприметливата беа улогите на Роберт Де Ниро и Џо Пеши каде што Пеши повторно игра неконтролиран психопат. Шерон Стоун доби номинација за Оскар за Најдобра Женска улога. ====Лично патување низ американските филмови со Мартин Скорсезе==== Скорсезе наоѓа време за четири часовниот документарец кои не носи низ американската кинематографија. Филмот ги офаќа филмовите од немата ера па до 1969, годината која Скорсезе почна да работи. Во овој четри часовен документарец Скорсезе ги наведува четрите аспекти кои ги смета најважни за режисерите. Тоа се: Режисерот како раскажувач на приказна, Режисерот како илузионист, режисерот како шверцер и режисерот како иконоборец. ===2000-тите=== ====Бандите на Њујорк==== Со буџет над сто милиони долари, „Бандите од Њујорк“ беше најголем и најпознат филм до таа дата. Филмот е сместен во деветнаесеттиот век во [[Њујорк]]. Овој филм исто така ја обележа и првата соработка со Леонардо ди Каприо, кој оттогаш стана фискен во следните филмови на Скорсезе. Продукцијата беше многу измачителна со многу гласини за конфликтот помеѓу Скорсезе и директорот на Мирамакс Харви Вајнстеин. И покрај негирањето за уметнички компромис, Бандитите на Њујорк излезе како најконвенцијалниот филм на Скорсезе, со стандардни тропи, кои режисерот ги одбегнува, како што се ликови кои постојат само за изложба и ретроспективи за објаснување кои ги има во изобилство. Оригиналната музика беше компонирана од вообичаениот соработник на Скорсезе Елмер Барнсеин но беше оттфрлена во подоцежната фаза на продуцирање на филмот и беше заменета со музиката на Хауард Шор и познатите рок артисти U2 и Питер Габриел. Финалниот исечок на филмот трае 168 минути, а режисерскиот 180 минути. Филмот сепак доби позитивни критики од страна на критичкото мрежно место Ротен Томатос. Филмот беше планиран за издавање во зимата на 2001 но Скорсезе го одолжи продуцирањето на филмот до почетокот на 2002. Последично на тоа, студиото го одложи издавањето на филмот за скоро една година за да биде издаден во сезоната на Оскарите на крајот на 2002. Скорсезе го доби првиот Златен Глобус за Најдобар Режисер за „Бандите на Њујорк“. Во февруари 2003, филмоти добри десет номинации за Оскар, вклучувајќи Најдобар Филм и Најдобар Глумец за Дениел Деј Луис, но сепак не успеа да добие Оскари ниту во една категорија. ====Авијатичарот==== Авијатичарот на Скорсезе е раскошен, биографски филм за екцентричниот воздухопловен пионер и фимски могул Хауард Хјуз и го обедини повторно со Леонардо Ди Каприо. Филмот доби високо позитивни критики. Филмот исто така заработи многу на Бокс Офисот и беше признаен од Академијата. Авијатичарот е номиниран за шест Злати Глобуси меѓу кои Најдобар Филм – Драма, Најдобар Режисер, Најдобро Сценарио и Најдобар Глумец во Драма за Леонардо Ди Каприо. Освои три, вклучувајќи Најдобар Филм – Драма и Најдобар Глумец во Драма. Во 2005-тата филмот стана највеќе номинираниот филм на 77-ите Оскари, номиниран во 11 категории меѓу кои за Најдобар Филм. Филмот доби номинации скоро во сите големи категории како и петта номинација за Режисер на Скорсезе. Покрај тоа што филмот имаше предност, сепак на крај доби само пет оскари: за најдобра женска улога, најдобра уметничка режија, најдобра монтажа и најдобра кинематографија. Скорсезе изгуби повторно, овој пат од Клинт Иствуд чиј филм „Девојка од милион долари“ освои Оскар и за најдобар филм. ====Починатите==== Скорсезе се враќа на крими жанрот со трилерот сместен во Бостон „Починатите“ заснован на Хонг Конгшката полициска драма „Огнени Афери“. Покрај Мет Дејмонд и Леонардо Ди Каприо, овој филм е првата соработка на Скорсезе со Џек Николсон и Мартин Шин. Филмот отвори со големи критички признанија и некои го прогласија за најдобар труд на Скорсезе уште од 1991 и „Добри Момци“ и го ставија на исто ниво со „Таксист“ и „Разгневениот Бик“. Со домашна заработка од 129,402,536 долари, „Починатите“ стана филм со најголема заработка на Скорсезе сè до 2010 и филмот „Островот Бленда“. Овој филм му донесе втор Златен Глобус на Скорсезе, како и награди од Изборот на Критичари, Здружениото на режисери на Америка, како и Оскар. На доделување на Оскарот, Скорсезе изјави „Дали може да го проверите пликото уште еднаш?“ Наградата беше доделена од страна на долгогодишните пријатели и колеги Френсис Форд Копола, Џорџ Лукас и Стивен Спилберг. „Починатите“ исто така освој и Оскар за Најдобар Филм, Најдобро Адаптирано Сценарио, Најдобра Монтажа за долгогодишната монтажерка на Скорсезе Телма Шумејкер. ===2010-тите=== ====Островот Бленда==== На 22 Октомври 2007, списанието Дејли Варајети, извести дека Скорсезе ќе се обедини повторно со Леонардо Ди Каприо за четврт филм, „Островот Бленда“. Основни снимања врз сценариото на Лаета Калогридис, засновано на истоимената книга на Денис Леане, започна во Масачусац во март 2008. Во декември 2007, глумците Марк Руфало, Макс фон Сидов, Бен Кингсли и Мишел Вилијамс се придружија на изброт. Овие глумци за првпат сорабутаат со Скорсезе. Филмот ја имаше својата премиера на 19 фебруару 2010 година и е филмот со најголема заработка на Скорсезе. ====Империјата на Кеј==== Скорсезе ја режираше премиерната епизода на серијата „Империјата на Кеј“ (Boardwalk Empire) со Стив Бушеми и Мајкл Пит во главните улоги, Серијата е заснована на книгата на Нелсон Џонсон „Империјата на Кеј: Раѓањето, Врвот и Корупцијата на Атлантик Сити“. Теренс Винтер, кој порано беше сценарист на „Сопранови“ ја создаде серијата. Скорсезе ја режираше пилотната епизора, за која доби ЕМИ за Најдобра Режија, но сепак остана да биде извршен продуцент. ====Хуго==== Хуго е 3Д авантура заснован на романот на Брајан Селзник „Пронајдокот на „Хуго“ Карпет“. Во филмот глумат Аса Батерфилд, Клои Граце Морец, Бен Кингсли, Саша Барон Коен, Реј Винстон, Емили Мортимер, Кристофер Ли и Џуд Ло. Филмот беше признаен од критичарите и е номиниран за 11 Оскари од кои освој пет. „Хуго“ исто така освој и две Британски Филмски Награди. ====Волкот од Волстрит==== Филмот на Скорсезе од 2013, „[[Волкот од Волстрит]]“ е американска биографска црна комедија заснована на мемоарот на Јордан Белфот со истото име. Сценариото го напиша Теренс Винтер, и главните улоги ги толкуваат Леонардо Ди Каприо, Џона Хил и Метју Меконахеј. „Волкот од Волстрит“ ја обележа петтата соработка на Ди Каприо со Скорсезе и втората на СКорсезе и Винтер, Филмот ја имаше својата премиера на 25 декември 2013 година, и ја кажува приказната за Њујоркшки брокер кој одбива да соработува во голема измама со хартии од вредност вклучувајќи корупција на Вол Стрит, манипулација со берзата и практика на „Пумпај и Фрли“ техниката како и корумпираниот свет на банкарството. Леонардо Ди Каприо добри Златен Глобус за Најдобра Улога во Комедија или Мјузикл. Филмоти беше номиниран и за Златен Глобус за Најдобра Комедија како и за пет Оскари, меѓу кои Најдобар Филм, Најдобар Глумец, Најдобар Глумец во Споредна Улога за Џона Хил и Најдобро Адаптирано Сценарио за Теренс Винтер, но не успеа да добие ниту еден Оскар. Идни Филмови Скорсезе планира да почне со снимање со адаптација на романот на Шисаку Ендо „Тишина“ за двајца португалски лицемерни свештеници во Јапан во [[17 век]]. „Тишина“ беше првично планиран да биде снимен после „Островот Бленда“. Во Април 2013 година, финансиите за филмот беа конечно собрани и снимањето започна во Тајван во јули 2014. Скорсезе изјави дека долго планираниот биографски филм за Френк Синатра се отствраува со Фил Алден Робинсон како сценарист. Скорсезе исто така е поврзан со „Ирците“ филм во кој главните улоги ќе ги толкуваат Роберт Де Ниро, Џо Пеши и Ал Пачино. ==Личен живот== Скорсезе бил женет пет пати. Неговата прва жена беше Ларин Мери Бренан и заедно имаат ќерка. Тој се ожени со сценаристката Џулија Камерун во 1976 и имаат ќерка, Доминика Камерун-Скорсезе која е глумица и се појавува во филмот на Скорсезе „Ерата на Невиност“. Бракот траеше само една година. Разведувањето беше остро и служеше како основа за првиот филм на Камерун, темната комедија „Желбата на Господ“ во која глумеше нивната ќерка. Скорсезе беше оженет со глумицата Изабела Росини од 1979 до нивниот развод во 1982. Тој подоцна се ожени за продуцентката Барбара Де Фина во 1985. Нивниот брак заврши исто со развод во 1991. Скорсезе е женет со Шермерхорн Морис од 1999. Заедно исто така имаат ќерка која се појави во филмовите „Авијатичарот“ и „Починатите“. ==Режисерски стилови== Често користи спори кадри. Исто така е познат за замрзнување на кадрите. Главните женски ликови, плавуши, често се видени низ очите на протагонистот како ангелски и вечни, носат бело во првата сцена и се снимени успорено. Често користи долги следечки кадри. Користи МОЅ (Motor Over Sync) или Снимање со сихронизација, со позната музика или нараторство и користи агресивни движења со камерата и/или брзи монтажи. Понекогаш му дава значење на ликот со снимање на неговата зеница, со почит кон кинематографијата од 20-тите. Овој ефект може да се види во „Казино“ врз Шерон Стоун и Џо Пеши, „Животни Лекции“ и „Починатите“ врз Мет Дејмонд. Во поновите филмови има корумпирана властена фигура, како полицаец во „Починатите“ и политичари во „Бандите на Њујорк“ и „Авијатичарот:“ Вината е истакната тема во многу од неговите филмови, како што е улогата на католицизмот ви создавањето и справувањето си вината („Разгневениот Бик“, „Добри Момци“, Вадејќи ги Мртвите“, „Злобни Улици“, „Кој тропа на Мојата Врата“, „ Починатите“ и „Островот Бленда“. Спори снимки на светилки и истакнати звуци на [[блиц]], камера и бленди од апарати. Песната „Gimmie Shelter“ од Rolling Stones може да се чуе на повеќе филмови како „ Добри Момци“; „Казино“ и „Починатите“. ==Чести соработници== Скорсезе често избира исти глумци во своите филмови, практично Роберт Де Ниро, со кој има соработувано во осум филмови. Скорсезе често вели дека најдоброто дело на Де Ниро под негова режија е она на Руперт Папкин во „Кралот на Комендијата“. Во Скоро време, Скорсезе ја наоѓа својата муза во по помладиот глумец Леонардо Ди Каприо со кој има сорабутавно пет пати. Неколку критичари ја споредуваат соработката со Леонардо со онаа на Де Ниро. Други чести соработнци на Скорсезе се Виктор Арго (6), Хери Нортуп (6), Харви Кител (5), Мурај Мостон (5) и Верна Блум (3). Дениел Деј Луис, Алек Болдвин, Бен Кингсли, Џуд Ло, Емили Мортимер, Џон Раили, Френк Сиверо исто така се појавуваат во повеќе од еден филм на Скорсезе. Пред нивната смрт, родителите на Скорсезе, Чарлс и Катрин, се појавуваа во кратки делови или споредни улоги во филмовите, а најпозната сцена е онаа од „Добри Момци“. За екипата, Скорсезе постојано соработува со монтажерката Телма Шумејкер, кинематографот Мајкл Болхаус и Роберт Ричардсон, сценаристите Пол Шредер, Мардик Мартин и Џон Логан. Дизајнерката на костуми Синди Поуел, продуценскиот дизјанер Данте Ферети, музичкиот продуцент Роби РОбертсон и композиторите Хауард Шор и Елмер Бернстеин. Шумејкер, Ричардсон,Поуел и Ферети имаат добиено Оскари во своите категории во соработка со Скорсезе. {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:С}} [[Категорија:Носители на Легијата на честа]] [[Категорија:Американски режисери]] [[Категорија:Членови на Американската академија на уметностите и науките]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1942 година]] [[Категорија:Добитници на Златен глобус]] ebmutfoxuwgpqxgzh4blkcki2im1n9n 5642085 5642084 2026-10-08T19:29:28Z Gurther 105215 5642085 wikitext text/x-wiki {{Без извори}}{{Внимание}}[[File:Scorsese 01.jpg|right|thumb|upright|'''Мартин Чарлс Скорсезе''', фотографија од 1995]] '''Мартин Чарлс Скорсезе''' (роден 17 ноември, 1942) — американски [[филмски режисер]], [[сценарист]], продуцент, глумец и филмски историчар. Тој нашироко се смета како еден од најзначајните и највлијателните филмаџии во историјата на кинематографијата. Тој беше дел од новиот холивудски бран на филмови . Во 1990 година тој ја основал филмската фондација, непрофитна организација посветена на зачувување на филмови, а во 2007 година тој ја основал Светската Кинематографска Фондација. Добитник е на АФИ Наградата за животно дело за неговиот придонес во филмот, а и е добитник на „[[Оскар]]“, „[[Златната палма]]“, награда за најдобар режисер на [[Кански филмски фестивал|Канскиот фестивал]], „Сребрен Лав“, „[[Греми]]“, „[[Еми (награда)|Еми]]“, „[[Златен глобус]]“, [[БАФТА]] (Британски филмски награди) и награда од Здружението на режисери на Америка. Структурата на делата на Скорсезе даваат акцент на италијанско-американскиот идентитет, римокатоличките концепти за вината и искупувањето, мачоизмот , модерениот криминал и конфликтите помеѓу бандите. Многу од неговите филмови се исто така познати по нивниот опис на насилството и слободната употреба на вулгарности. Скорсезе е режисер на многу значајни филмови, меѓу кои и „[[Злобни улици]]“ (1973), „[[Таксист (филм)|Таксист]]“ (1976), „[[Разгневениот бик]]“ ( 1980), „Кралот на комедијата“ (1983), и „[[Добри момци (филм)|Добри момци]]“ (1990) – од кои во сите соработувал со глумецот, воедно и добар пријател, [[Роберт Де Ниро]]. Тој освојува Оскар за најдобра режија за филмот „Починатите“ (2006). Со осум номинации за најдобар режисер, тој е најмногу номинираниот жив режисер и го дели првото место со [[Били Вајлдер|Били Вилдер]] за вкупно најмногу номинации. Од „Бандите на Њујорк“ (2002), Скорсезе исто така е познат по неговата соработка со [[Леонардо ди Каприо]]. ==Ран живот== Мартин Скорсезе е роден на 17 ноември 1942 година и израсна во Квинс, Њујорк. Неговото семејство се преселило во Мала Италија, кварт во Менхетен, пред да започне да оди на училиште. Неговиот татко, Чарлс Скорсезе (1913-1993) и неговата мајка, Кетрин Скорсезе (родена Капа ; 1912-1997 ) заедно работеле во реонот за облека во Њујорк. Неговиот татко работел како печатач на облека и глумец, а неговата мајка била шивачка и глумица. Родители на неговиот татко емигрирале од Полици Џенероса, Палермо, Сицилија. Мајка му, исто така била со италијанско потекло. Нејзините родители, како и родителите на Чарлс, потекнуваат од Палермо. Скорсезе бил израснат во богоугодно Католичката животната средина. Како момче, тој имал астма поради што не можел да спортува или пак да прави какви било активности со другите деца, па така неговите родители и неговиот постар брат често го носеле на кино. Во оваа фаза од животот Мартин ја добива страста за филмовите и киното. Скорсезе ги издвојува Сабу и Виктор Мачур како неговите омилени глумци за време на неговата младост и зборува за влијанието на филмот на Пауел и Пресбургер, „Црн Нарцизам“ од 1947, чии иновативни техники подоцна влијаелеле врз начинот на снимањето на неговите филмови. Вљубени во историските епови во неговата адолесценција, најмалку два филма од овој жанр, „Земјата на Фараоните“ и „Ел Сид“ оставаат длабоко и трајно влијание врз неговата филмски психа. Скорсезе исто така развива восхит за нео- реалистичката киноматографија во тоа време. Тој раскажува за нео-реалистичкото влијание во документариот филм за италијанскиот неореализам, и истакнува како „Крадци на Велосипеди“ како и „Паиса“ и „Рим, Отворен Град“ го инспирирале и влијаеле врз неговиот поглед и портрет на неговите Сицилиски корења. Во својот документарен филм „Моето патување до Италија“, Мартин истакнува дека епизодата за Сицилија во филмот „Паиса“ на Роберто Роселини, која ја гледал заедно со своите роднини на телевизија, кои исто така се имигранти од Сицилија, имало големо влијание врз неговиот живот. Мартин истакнува дека е должен на Францускиот Нов Бран на фолмови и тврди дека дека „Францускиот Нов Бран на филмови влијаело врз сите филмаџии кои работеле тогаш, без разлика дали ги гледале тие филмови или не“. Тој исто така ги наведува филмските режисери Сатјаџит Реј, Ингмар Бергман, Микеланџело Антониони и Фредерико Фелини како огромно влијание врз неговата кариера. Неговата првична желба да стане свештеник, за време на неговите училишни денови во Средното Училиште Кардинал Хејс, му овозможиле пристап до киното и последично, да оди на Њујоршкиот Факултет за Уметност и Наука (Сега познат како Колеџ за Уметност и Наука) каде што дипломира на насока Англиска книжевност. Тој продолжува на пост-дипломски студии и магистрира на Њујоршката Школа за Уметност, една година по нејзиното основање. ==Творештво== ===Рана кариера=== Скорсезе оди на филмската школа на Њујоршкиот Универзитет (дипломира за англиски јазик и пост-дипломски за ликовна уметност) каде што ги изработува кратките филмови „Што Бара Мила Девојка како Тебе на Место Како Ова?“ (1963) и „Не си само ти, Муреј“ (1964). Неговиот најпознат краток филм е темната комедија „Големото Бричење„ (1967) во кој глуми Питер Бернут. Филмот е обвинение за вмешаност на Америка во Виетнам, тоа го кажува и неговиот алтернативен наслов Виет '67. На многу наврати, Скорсезе, има кажано дека во своите рани денови бил многу инспириран од својот филмски професор Хеиг П. Манугиан. Во 1967-та Скорсезе го снима својот прв долго метражен филм, кој е црно бел, „Викни Прв“ кој подоцна е преименуван во „Кој е Тој Што Тропа на Мојата Врата“, заедно со својот колега студент глумец Харви Кител и монтажерката Телма Шунмејкер, со кои ќе има догло годишна соработка. Овој филм бил наменет да биде првиот од полуавтобиогравската Џ.Р. Трилогија, која ќе подоцна ќе биде вметнета во филмот „Злобни Улици“. ===1970-тите=== Скорсезе станува пријател со влијателни „разгалени филмаџии*“ на 70-тите како Брајан Де Палма, Франсис Форд Копола, Џорџ Лукас и Стивен Спилберг. Брајан Де Палма беше оној кој го запозна Мартин со Роберт Де Ниро. За време на овој период Мартин работи како помошен режисер и едитор на еден од монтажерите на документарецот „Вудсток“ (1970) и се запознава со режисерот Џон Касаветес, кој ќе му стане добар пријател и ментор. Во 1972 Скорсезе го направил „Вагонот Берта“, ниско буџетен филм за процуцентот Роџер Корман, кој има помогнато на режисери како Франсис Форд Копола, Џејмс Камерун и Џони Сајлс да ја започнат кариерата. Токму Корман го научи Скорсезе дека забавни филмови можат да се снимаат со многу малку пари и време, добро спремајќи го младиот режисер за предизвиците кои доаѓаа со „Злобни Улици“. Последично на издавањето на филмот, Касаветес го охрабри Скорсезе да прави филмови кои тој сака да ги прави а не нечии други проекти. Победен од филмска критичарка Паулин Каел, „Злобни Улици“ е пробив за Скорсезе, Де Ниро и Кител. Веќе карактеристичниот стил на Скорсезе беше оформен: мачо ставови, крваво насилство, католичка вина и искупување, распаднати Њујоркшки локации (иако поголемиот дел од филмот бепе всушност снимен во Лос Анџелес), брза монтажа и фимска современа музика. Иако фиолмот беше иновативен, чудната атмосфера, напнатиот документарен стил и распаднатите улици се должат на режисерите Касаветес, Самуел Фулер и раните дела на [[Жан-Лик Годар]]. Во 1947, глумицата Елен Бурстин го одбра Скорсезе да го режира нејзиниот филм „Алиса Повеќе Не Живее Тука“ за кој она добива Оскар за Најдобра Глумица. Иако се смета за добар филм, тој останува аномалија на раната кариера на Скорсезе бидејќи се фокусира на главен женски лик. Тој се вратил во Мала Италија каде што ги истражува своите корења и го смислува „Италијанскиамериканец“, документарен филм со неговите родители Чарлс и Катрин. ====Таксист==== Таксист следи во 1976. Темниот урбан кошмар на Скорсезе за еден осамен човек кои споро паѓа во лудило. Филмот го назначи Скорсезе како готов режисер, и исто така обврна внимание на киноматографот Мајлк Чапмен, чиј стил се заснова на високо контрастни, силни бои и комплексни движења на камера. Главната улога во филмот ја толкуваше Роберт Де Ниро како измачениот и психопатичниот Травис Бикл. Во многу контровезна споредна улога се појави и Џуди Фостер како малолетна проститутка, како и Харви Кител како нејзининиот макро Метју Спорт. Таксист ги означи и многуте соработки на Скосрсезе со сценаристот Пол Шредер, кој црпи влијание од дневникот на Рартир Бремен и филмот „Џебен Крадец“ на фрацускиот режисер Роберт Бренсон. Шредер често се ослонува на делата на Бренсон како што се „Американски Џигало“, „Спијачот на Светло“ како и понатамошниот филм на Скорсезе, „Извади ги Мртвите“. Веќе контровезен по издавањето, Таксист, се вратил на ударните висти пет години подоцна кога Џон Хинклер Џуниор, пробал да изврши атентат врз тогашниот претседател на САД, Роналд Реган. Тој ја обвини обсесијата со ликот на Џуди Фостер како причина за својот чин. (во филмот ликот на Роберт Де Ниро, Травис Бикл, пробува да изврши атентат врз сенатор). Таксист добил Златна Палма на Канскиот Фестивал, исто така и четири номинации за Оскар, меѓу кои и за Најдобар Филм, но не успева да освои ниту еден. На Скорсезе му беше понудена улогата на Чарлс Менсон во филмот „Хелтер Скелтер“ и улога воениот филм на Сем Фулер „Големиот Црвен“, но двете ги одби. Но, сепак ја прифаќа улогата на гангстер во филмот „Кенонбол“ рижиран од Пол Бартел. Во овој период има неколку режисерски проекти кои нема да се оствараат меѓу кои „Опседнато Лето“ за Мери Шели и филм со Марлон Брандо за Индијанскиот масакар во Вунден Нии. ====Њујорк, Нујорк и Последниот валцер==== Критичкиот успех на „Таксист“ го охрабри Скорсезе да го сними првиот високо буџетен филм, високо стилискиот мјузикал „Њујорк, Њујорк.“ Овој филм во чест на родниот град на Скорсезе беше неуспех на Бокс Офисот. „Њујорк, Њујорк“ беше трета соработка со Роберт Де Ниро и во споредна улога играше Лиза Минели. Филмот е најдобро запаметен по насловната тема која ја популаризираше Франк Синатра. Разочаривачката приемност на филмот го депресираше Скорсезе. Во овој период тој е и зависен од кокаин. Сепак, тој успеа да најде креативна инспирација за високо признатиот „Последнит Валцер“ снимајќи го последниот концерт на групата „Групата (The Band). Концертот беше одржан во Винтерленд Болрум во Сан Франциско и имаше огромен број на гости меѓу кои Боб Дилан, Ниел Јанг, Ринго Стар, Мади Вотерс, Џони Мичел, Ван Морисон, Пол Бутерфилд, Ниел Дајмонд, Рони Вуд и Ерик Клептон. Сепак, посветеноста на Скорсезе на други проекти го одложи издавањето на филмот до 1978мата година. ===1980-тите=== ====Разгневениот бик==== Според многу, меѓу кои и Скорсезе, Роберт Де Ниро му го спасил животот на Мартин со тоа што го убедил да ја отфрли зависоста од кокаин и да го направи овој високо признат филм. Убеден дека никогаш нема да снима друг филм, Скорсезе со сета енергија започна со снимање на овој насилен биографски филм за боксерот Џејк ЛаМота, шампион во средна категорија. Филмот е широко сметан за ремек дело и е изгласан за најдобар филм на 80-тите од страна на британското списание Sight and Sound. Филмот доби осум номинации за Оскар меѓу кои и за најдобра главна улога за Де Ниро и прва номинација на Скорсезе за најдобар режисер. Де Ниро го добива оскарот, како и Телма Шунмејкер за најдобра Монтажа, но Оскарот за најдобра режија оди кај Роберт Редфорд за филмот „Обични Луѓе“. „Разгневениот Бик“ е сниман на високо контрастен црно бел филм. Тука стилот на Скорсезе го достигнува својот врв. „Таксист“ и „Њујорк, Њујорк“ користи елементи на експресионизам да ги реплицира психолошките погледи, но тука, стилот оди во екстреми. Иако сценариото за филмот беше напишано дека е на Пол Шредер и Мардук Мартин, финалната верзија е најголем дел од првата верзија на Шредер. Сценариото беше менувано од многу сценаристи, а финалното беше напишано од Скорсезе и Де Ниро. ====Кралот на комедијата==== Следниот проект на Скорсезе, како и петтата соработка со Де Ниро, е „Кралот на Комедијата“. Овој филм е сатира на светот на медиумите и познатите личности. Визуелно, овој филм, е помалку кинетички од стилот кој Скорсезе го разви до овој период и често користи статичка камера и долги карди. Сепак, филмот го има главниот стил на Скорсезе, како што е фокусот на измачениот самотник кој иронично станува пшознат преку криминален чин. (убиство и киднапирање). Филмот беше неуспешен на бокс офисот, но стана значително добро прифатен од страна на критичари низ годините. ===1990-тите=== ====Добри момци==== После декада со мешани резултати, гангстерскиот еп „Добри Момци“ значеше враќање на формата на Скорсезе и првиот целосно реализиран филм со самодоверба од „Разгневениот Бик“. Де Ниро и Џо Пеши со својата виртуезна изведба и храбрата кинематографска режисерска техника на филмот повторно ја воспоставија и ја зајакнаа репутацијата на Скорсезе. Филмот широко се смета за најдоброто дело на режисерот. Филмот беше номиниран за шест Оскари, вклучувајќи Најдобар Филм и Најдобар Режисер. Ова беше трета номинација за Скорсезе, но повторно изгуби, сега од Кевин Костнер за филмот „Играње со Волци“. Џо Пеши доби Оскар за Најдобра Споредна Улога. ====Казино==== Високо буџетниот „Казино“ се фокусира на цврст, ранет маж чиј добро воспоставен живот се нарушува со доаѓањето на непредвидливи сили. Филмот беше успешен на Бокс Офисот, но доби мешани критики. Голем дел од нив беа поради големите сличности со „Добри Момци“ како и прекумерното насилство за кое доби етикета за најнасилниот гангстерски филм некогаш направен. Голем број на тропи и трикови од претходните филмови се појавија, но најприметливата беа улогите на Роберт Де Ниро и Џо Пеши каде што Пеши повторно игра неконтролиран психопат. Шерон Стоун доби номинација за Оскар за Најдобра Женска улога. ====Лично патување низ американските филмови со Мартин Скорсезе==== Скорсезе наоѓа време за четири часовниот документарец кои не носи низ американската кинематографија. Филмот ги офаќа филмовите од немата ера па до 1969, годината која Скорсезе почна да работи. Во овој четри часовен документарец Скорсезе ги наведува четрите аспекти кои ги смета најважни за режисерите. Тоа се: Режисерот како раскажувач на приказна, Режисерот како илузионист, режисерот како шверцер и режисерот како иконоборец. ===2000-тите=== ====Бандите на Њујорк==== Со буџет над сто милиони долари, „Бандите од Њујорк“ беше најголем и најпознат филм до таа дата. Филмот е сместен во деветнаесеттиот век во [[Њујорк]]. Овој филм исто така ја обележа и првата соработка со Леонардо ди Каприо, кој оттогаш стана фискен во следните филмови на Скорсезе. Продукцијата беше многу измачителна со многу гласини за конфликтот помеѓу Скорсезе и директорот на Мирамакс Харви Вајнстеин. И покрај негирањето за уметнички компромис, Бандитите на Њујорк излезе како најконвенцијалниот филм на Скорсезе, со стандардни тропи, кои режисерот ги одбегнува, како што се ликови кои постојат само за изложба и ретроспективи за објаснување кои ги има во изобилство. Оригиналната музика беше компонирана од вообичаениот соработник на Скорсезе Елмер Барнсеин но беше оттфрлена во подоцежната фаза на продуцирање на филмот и беше заменета со музиката на Хауард Шор и познатите рок артисти U2 и Питер Габриел. Финалниот исечок на филмот трае 168 минути, а режисерскиот 180 минути. Филмот сепак доби позитивни критики од страна на критичкото мрежно место Ротен Томатос. Филмот беше планиран за издавање во зимата на 2001 но Скорсезе го одолжи продуцирањето на филмот до почетокот на 2002. Последично на тоа, студиото го одложи издавањето на филмот за скоро една година за да биде издаден во сезоната на Оскарите на крајот на 2002. Скорсезе го доби првиот Златен Глобус за Најдобар Режисер за „Бандите на Њујорк“. Во февруари 2003, филмоти добри десет номинации за Оскар, вклучувајќи Најдобар Филм и Најдобар Глумец за Дениел Деј Луис, но сепак не успеа да добие Оскари ниту во една категорија. ====Авијатичарот==== Авијатичарот на Скорсезе е раскошен, биографски филм за екцентричниот воздухопловен пионер и фимски могул Хауард Хјуз и го обедини повторно со Леонардо Ди Каприо. Филмот доби високо позитивни критики. Филмот исто така заработи многу на Бокс Офисот и беше признаен од Академијата. Авијатичарот е номиниран за шест Злати Глобуси меѓу кои Најдобар Филм – Драма, Најдобар Режисер, Најдобро Сценарио и Најдобар Глумец во Драма за Леонардо Ди Каприо. Освои три, вклучувајќи Најдобар Филм – Драма и Најдобар Глумец во Драма. Во 2005-тата филмот стана највеќе номинираниот филм на 77-ите Оскари, номиниран во 11 категории меѓу кои за Најдобар Филм. Филмот доби номинации скоро во сите големи категории како и петта номинација за Режисер на Скорсезе. Покрај тоа што филмот имаше предност, сепак на крај доби само пет оскари: за најдобра женска улога, најдобра уметничка режија, најдобра монтажа и најдобра кинематографија. Скорсезе изгуби повторно, овој пат од Клинт Иствуд чиј филм „Девојка од милион долари“ освои Оскар и за најдобар филм. ====Починатите==== Скорсезе се враќа на крими жанрот со трилерот сместен во Бостон „Починатите“ заснован на Хонг Конгшката полициска драма „Огнени Афери“. Покрај Мет Дејмонд и Леонардо Ди Каприо, овој филм е првата соработка на Скорсезе со Џек Николсон и Мартин Шин. Филмот отвори со големи критички признанија и некои го прогласија за најдобар труд на Скорсезе уште од 1991 и „Добри Момци“ и го ставија на исто ниво со „Таксист“ и „Разгневениот Бик“. Со домашна заработка од 129,402,536 долари, „Починатите“ стана филм со најголема заработка на Скорсезе сè до 2010 и филмот „Островот Бленда“. Овој филм му донесе втор Златен Глобус на Скорсезе, како и награди од Изборот на Критичари, Здружениото на режисери на Америка, како и Оскар. На доделување на Оскарот, Скорсезе изјави „Дали може да го проверите пликото уште еднаш?“ Наградата беше доделена од страна на долгогодишните пријатели и колеги Френсис Форд Копола, Џорџ Лукас и Стивен Спилберг. „Починатите“ исто така освој и Оскар за Најдобар Филм, Најдобро Адаптирано Сценарио, Најдобра Монтажа за долгогодишната монтажерка на Скорсезе Телма Шумејкер. ===2010-тите=== ====Островот Бленда==== На 22 Октомври 2007, списанието Дејли Варајети, извести дека Скорсезе ќе се обедини повторно со Леонардо Ди Каприо за четврт филм, „Островот Бленда“. Основни снимања врз сценариото на Лаета Калогридис, засновано на истоимената книга на Денис Леане, започна во Масачусац во март 2008. Во декември 2007, глумците Марк Руфало, Макс фон Сидов, Бен Кингсли и Мишел Вилијамс се придружија на изброт. Овие глумци за првпат сорабутаат со Скорсезе. Филмот ја имаше својата премиера на 19 фебруару 2010 година и е филмот со најголема заработка на Скорсезе. ====Империјата на Кеј==== Скорсезе ја режираше премиерната епизода на серијата „Империјата на Кеј“ (Boardwalk Empire) со Стив Бушеми и Мајкл Пит во главните улоги, Серијата е заснована на книгата на Нелсон Џонсон „Империјата на Кеј: Раѓањето, Врвот и Корупцијата на Атлантик Сити“. Теренс Винтер, кој порано беше сценарист на „Сопранови“ ја создаде серијата. Скорсезе ја режираше пилотната епизора, за која доби ЕМИ за Најдобра Режија, но сепак остана да биде извршен продуцент. ====Хуго==== Хуго е 3Д авантура заснован на романот на Брајан Селзник „Пронајдокот на „Хуго“ Карпет“. Во филмот глумат Аса Батерфилд, Клои Граце Морец, Бен Кингсли, Саша Барон Коен, Реј Винстон, Емили Мортимер, Кристофер Ли и Џуд Ло. Филмот беше признаен од критичарите и е номиниран за 11 Оскари од кои освој пет. „Хуго“ исто така освој и две Британски Филмски Награди. ====Волкот од Волстрит==== Филмот на Скорсезе од 2013, „[[Волкот од Волстрит]]“ е американска биографска црна комедија заснована на мемоарот на Јордан Белфот со истото име. Сценариото го напиша Теренс Винтер, и главните улоги ги толкуваат Леонардо Ди Каприо, Џона Хил и Метју Меконахеј. „Волкот од Волстрит“ ја обележа петтата соработка на Ди Каприо со Скорсезе и втората на СКорсезе и Винтер, Филмот ја имаше својата премиера на 25 декември 2013 година, и ја кажува приказната за Њујоркшки брокер кој одбива да соработува во голема измама со хартии од вредност вклучувајќи корупција на Вол Стрит, манипулација со берзата и практика на „Пумпај и Фрли“ техниката како и корумпираниот свет на банкарството. Леонардо Ди Каприо добри Златен Глобус за Најдобра Улога во Комедија или Мјузикл. Филмоти беше номиниран и за Златен Глобус за Најдобра Комедија како и за пет Оскари, меѓу кои Најдобар Филм, Најдобар Глумец, Најдобар Глумец во Споредна Улога за Џона Хил и Најдобро Адаптирано Сценарио за Теренс Винтер, но не успеа да добие ниту еден Оскар. Идни Филмови Скорсезе планира да почне со снимање со адаптација на романот на Шисаку Ендо „Тишина“ за двајца португалски лицемерни свештеници во Јапан во [[17 век]]. „Тишина“ беше првично планиран да биде снимен после „Островот Бленда“. Во Април 2013 година, финансиите за филмот беа конечно собрани и снимањето започна во Тајван во јули 2014. Скорсезе изјави дека долго планираниот биографски филм за Френк Синатра се отствраува со Фил Алден Робинсон како сценарист. Скорсезе исто така е поврзан со „Ирците“ филм во кој главните улоги ќе ги толкуваат Роберт Де Ниро, Џо Пеши и Ал Пачино. ==Личен живот== Скорсезе бил женет пет пати. Неговата прва жена беше Ларин Мери Бренан и заедно имаат ќерка. Тој се ожени со сценаристката Џулија Камерун во 1976 и имаат ќерка, Доминика Камерун-Скорсезе која е глумица и се појавува во филмот на Скорсезе „Ерата на Невиност“. Бракот траеше само една година. Разведувањето беше остро и служеше како основа за првиот филм на Камерун, темната комедија „Желбата на Господ“ во која глумеше нивната ќерка. Скорсезе беше оженет со глумицата Изабела Росини од 1979 до нивниот развод во 1982. Тој подоцна се ожени за продуцентката Барбара Де Фина во 1985. Нивниот брак заврши исто со развод во 1991. Скорсезе е женет со Шермерхорн Морис од 1999. Заедно исто така имаат ќерка која се појави во филмовите „Авијатичарот“ и „Починатите“. ==Режисерски стилови== Често користи спори кадри. Исто така е познат за замрзнување на кадрите. Главните женски ликови, плавуши, често се видени низ очите на протагонистот како ангелски и вечни, носат бело во првата сцена и се снимени успорено. Често користи долги следечки кадри. Користи МОЅ (Motor Over Sync) или Снимање со сихронизација, со позната музика или нараторство и користи агресивни движења со камерата и/или брзи монтажи. Понекогаш му дава значење на ликот со снимање на неговата зеница, со почит кон кинематографијата од 20-тите. Овој ефект може да се види во „Казино“ врз Шерон Стоун и Џо Пеши, „Животни Лекции“ и „Починатите“ врз Мет Дејмонд. Во поновите филмови има корумпирана властена фигура, како полицаец во „Починатите“ и политичари во „Бандите на Њујорк“ и „Авијатичарот:“ Вината е истакната тема во многу од неговите филмови, како што е улогата на католицизмот ви создавањето и справувањето си вината („Разгневениот Бик“, „Добри Момци“, Вадејќи ги Мртвите“, „Злобни Улици“, „Кој тропа на Мојата Врата“, „ Починатите“ и „Островот Бленда“. Спори снимки на светилки и истакнати звуци на [[блиц]], камера и бленди од апарати. Песната „Gimmie Shelter“ од Rolling Stones може да се чуе на повеќе филмови како „ Добри Момци“; „Казино“ и „Починатите“. ==Чести соработници== Скорсезе често избира исти глумци во своите филмови, практично Роберт Де Ниро, со кој има соработувано во осум филмови. Скорсезе често вели дека најдоброто дело на Де Ниро под негова режија е она на Руперт Папкин во „Кралот на Комендијата“. Во Скоро време, Скорсезе ја наоѓа својата муза во по помладиот глумец Леонардо Ди Каприо со кој има сорабутавно пет пати. Неколку критичари ја споредуваат соработката со Леонардо со онаа на Де Ниро. Други чести соработнци на Скорсезе се Виктор Арго (6), Хери Нортуп (6), Харви Кител (5), Мурај Мостон (5) и Верна Блум (3). Дениел Деј Луис, Алек Болдвин, Бен Кингсли, Џуд Ло, Емили Мортимер, Џон Раили, Френк Сиверо исто така се појавуваат во повеќе од еден филм на Скорсезе. Пред нивната смрт, родителите на Скорсезе, Чарлс и Катрин, се појавуваа во кратки делови или споредни улоги во филмовите, а најпозната сцена е онаа од „Добри Момци“. За екипата, Скорсезе постојано соработува со монтажерката Телма Шумејкер, кинематографот Мајкл Болхаус и Роберт Ричардсон, сценаристите Пол Шредер, Мардик Мартин и Џон Логан. Дизајнерката на костуми Синди Поуел, продуценскиот дизјанер Данте Ферети, музичкиот продуцент Роби РОбертсон и композиторите Хауард Шор и Елмер Бернстеин. Шумејкер, Ричардсон,Поуел и Ферети имаат добиено Оскари во своите категории во соработка со Скорсезе. {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:С}} [[Категорија:Носители на Легијата на честа]] [[Категорија:Американски режисери]] [[Категорија:Членови на Американската академија на уметностите и науките]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1942 година]] [[Категорија:Добитници на Златен глобус]] 8es7fjwsxbdxhfrliixqotez7zsvxfc 5642086 5642085 2026-10-08T19:29:42Z Gurther 105215 5642086 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=октомври 2026}}{{Внимание}}[[File:Scorsese 01.jpg|right|thumb|upright|'''Мартин Чарлс Скорсезе''', фотографија од 1995]] '''Мартин Чарлс Скорсезе''' (роден 17 ноември, 1942) — американски [[филмски режисер]], [[сценарист]], продуцент, глумец и филмски историчар. Тој нашироко се смета како еден од најзначајните и највлијателните филмаџии во историјата на кинематографијата. Тој беше дел од новиот холивудски бран на филмови . Во 1990 година тој ја основал филмската фондација, непрофитна организација посветена на зачувување на филмови, а во 2007 година тој ја основал Светската Кинематографска Фондација. Добитник е на АФИ Наградата за животно дело за неговиот придонес во филмот, а и е добитник на „[[Оскар]]“, „[[Златната палма]]“, награда за најдобар режисер на [[Кански филмски фестивал|Канскиот фестивал]], „Сребрен Лав“, „[[Греми]]“, „[[Еми (награда)|Еми]]“, „[[Златен глобус]]“, [[БАФТА]] (Британски филмски награди) и награда од Здружението на режисери на Америка. Структурата на делата на Скорсезе даваат акцент на италијанско-американскиот идентитет, римокатоличките концепти за вината и искупувањето, мачоизмот , модерениот криминал и конфликтите помеѓу бандите. Многу од неговите филмови се исто така познати по нивниот опис на насилството и слободната употреба на вулгарности. Скорсезе е режисер на многу значајни филмови, меѓу кои и „[[Злобни улици]]“ (1973), „[[Таксист (филм)|Таксист]]“ (1976), „[[Разгневениот бик]]“ ( 1980), „Кралот на комедијата“ (1983), и „[[Добри момци (филм)|Добри момци]]“ (1990) – од кои во сите соработувал со глумецот, воедно и добар пријател, [[Роберт Де Ниро]]. Тој освојува Оскар за најдобра режија за филмот „Починатите“ (2006). Со осум номинации за најдобар режисер, тој е најмногу номинираниот жив режисер и го дели првото место со [[Били Вајлдер|Били Вилдер]] за вкупно најмногу номинации. Од „Бандите на Њујорк“ (2002), Скорсезе исто така е познат по неговата соработка со [[Леонардо ди Каприо]]. ==Ран живот== Мартин Скорсезе е роден на 17 ноември 1942 година и израсна во Квинс, Њујорк. Неговото семејство се преселило во Мала Италија, кварт во Менхетен, пред да започне да оди на училиште. Неговиот татко, Чарлс Скорсезе (1913-1993) и неговата мајка, Кетрин Скорсезе (родена Капа ; 1912-1997 ) заедно работеле во реонот за облека во Њујорк. Неговиот татко работел како печатач на облека и глумец, а неговата мајка била шивачка и глумица. Родители на неговиот татко емигрирале од Полици Џенероса, Палермо, Сицилија. Мајка му, исто така била со италијанско потекло. Нејзините родители, како и родителите на Чарлс, потекнуваат од Палермо. Скорсезе бил израснат во богоугодно Католичката животната средина. Како момче, тој имал астма поради што не можел да спортува или пак да прави какви било активности со другите деца, па така неговите родители и неговиот постар брат често го носеле на кино. Во оваа фаза од животот Мартин ја добива страста за филмовите и киното. Скорсезе ги издвојува Сабу и Виктор Мачур како неговите омилени глумци за време на неговата младост и зборува за влијанието на филмот на Пауел и Пресбургер, „Црн Нарцизам“ од 1947, чии иновативни техники подоцна влијаелеле врз начинот на снимањето на неговите филмови. Вљубени во историските епови во неговата адолесценција, најмалку два филма од овој жанр, „Земјата на Фараоните“ и „Ел Сид“ оставаат длабоко и трајно влијание врз неговата филмски психа. Скорсезе исто така развива восхит за нео- реалистичката киноматографија во тоа време. Тој раскажува за нео-реалистичкото влијание во документариот филм за италијанскиот неореализам, и истакнува како „Крадци на Велосипеди“ како и „Паиса“ и „Рим, Отворен Град“ го инспирирале и влијаеле врз неговиот поглед и портрет на неговите Сицилиски корења. Во својот документарен филм „Моето патување до Италија“, Мартин истакнува дека епизодата за Сицилија во филмот „Паиса“ на Роберто Роселини, која ја гледал заедно со своите роднини на телевизија, кои исто така се имигранти од Сицилија, имало големо влијание врз неговиот живот. Мартин истакнува дека е должен на Францускиот Нов Бран на фолмови и тврди дека дека „Францускиот Нов Бран на филмови влијаело врз сите филмаџии кои работеле тогаш, без разлика дали ги гледале тие филмови или не“. Тој исто така ги наведува филмските режисери Сатјаџит Реј, Ингмар Бергман, Микеланџело Антониони и Фредерико Фелини како огромно влијание врз неговата кариера. Неговата првична желба да стане свештеник, за време на неговите училишни денови во Средното Училиште Кардинал Хејс, му овозможиле пристап до киното и последично, да оди на Њујоршкиот Факултет за Уметност и Наука (Сега познат како Колеџ за Уметност и Наука) каде што дипломира на насока Англиска книжевност. Тој продолжува на пост-дипломски студии и магистрира на Њујоршката Школа за Уметност, една година по нејзиното основање. ==Творештво== ===Рана кариера=== Скорсезе оди на филмската школа на Њујоршкиот Универзитет (дипломира за англиски јазик и пост-дипломски за ликовна уметност) каде што ги изработува кратките филмови „Што Бара Мила Девојка како Тебе на Место Како Ова?“ (1963) и „Не си само ти, Муреј“ (1964). Неговиот најпознат краток филм е темната комедија „Големото Бричење„ (1967) во кој глуми Питер Бернут. Филмот е обвинение за вмешаност на Америка во Виетнам, тоа го кажува и неговиот алтернативен наслов Виет '67. На многу наврати, Скорсезе, има кажано дека во своите рани денови бил многу инспириран од својот филмски професор Хеиг П. Манугиан. Во 1967-та Скорсезе го снима својот прв долго метражен филм, кој е црно бел, „Викни Прв“ кој подоцна е преименуван во „Кој е Тој Што Тропа на Мојата Врата“, заедно со својот колега студент глумец Харви Кител и монтажерката Телма Шунмејкер, со кои ќе има догло годишна соработка. Овој филм бил наменет да биде првиот од полуавтобиогравската Џ.Р. Трилогија, која ќе подоцна ќе биде вметнета во филмот „Злобни Улици“. ===1970-тите=== Скорсезе станува пријател со влијателни „разгалени филмаџии*“ на 70-тите како Брајан Де Палма, Франсис Форд Копола, Џорџ Лукас и Стивен Спилберг. Брајан Де Палма беше оној кој го запозна Мартин со Роберт Де Ниро. За време на овој период Мартин работи како помошен режисер и едитор на еден од монтажерите на документарецот „Вудсток“ (1970) и се запознава со режисерот Џон Касаветес, кој ќе му стане добар пријател и ментор. Во 1972 Скорсезе го направил „Вагонот Берта“, ниско буџетен филм за процуцентот Роџер Корман, кој има помогнато на режисери како Франсис Форд Копола, Џејмс Камерун и Џони Сајлс да ја започнат кариерата. Токму Корман го научи Скорсезе дека забавни филмови можат да се снимаат со многу малку пари и време, добро спремајќи го младиот режисер за предизвиците кои доаѓаа со „Злобни Улици“. Последично на издавањето на филмот, Касаветес го охрабри Скорсезе да прави филмови кои тој сака да ги прави а не нечии други проекти. Победен од филмска критичарка Паулин Каел, „Злобни Улици“ е пробив за Скорсезе, Де Ниро и Кител. Веќе карактеристичниот стил на Скорсезе беше оформен: мачо ставови, крваво насилство, католичка вина и искупување, распаднати Њујоркшки локации (иако поголемиот дел од филмот бепе всушност снимен во Лос Анџелес), брза монтажа и фимска современа музика. Иако фиолмот беше иновативен, чудната атмосфера, напнатиот документарен стил и распаднатите улици се должат на режисерите Касаветес, Самуел Фулер и раните дела на [[Жан-Лик Годар]]. Во 1947, глумицата Елен Бурстин го одбра Скорсезе да го режира нејзиниот филм „Алиса Повеќе Не Живее Тука“ за кој она добива Оскар за Најдобра Глумица. Иако се смета за добар филм, тој останува аномалија на раната кариера на Скорсезе бидејќи се фокусира на главен женски лик. Тој се вратил во Мала Италија каде што ги истражува своите корења и го смислува „Италијанскиамериканец“, документарен филм со неговите родители Чарлс и Катрин. ====Таксист==== Таксист следи во 1976. Темниот урбан кошмар на Скорсезе за еден осамен човек кои споро паѓа во лудило. Филмот го назначи Скорсезе како готов режисер, и исто така обврна внимание на киноматографот Мајлк Чапмен, чиј стил се заснова на високо контрастни, силни бои и комплексни движења на камера. Главната улога во филмот ја толкуваше Роберт Де Ниро како измачениот и психопатичниот Травис Бикл. Во многу контровезна споредна улога се појави и Џуди Фостер како малолетна проститутка, како и Харви Кител како нејзининиот макро Метју Спорт. Таксист ги означи и многуте соработки на Скосрсезе со сценаристот Пол Шредер, кој црпи влијание од дневникот на Рартир Бремен и филмот „Џебен Крадец“ на фрацускиот режисер Роберт Бренсон. Шредер често се ослонува на делата на Бренсон како што се „Американски Џигало“, „Спијачот на Светло“ како и понатамошниот филм на Скорсезе, „Извади ги Мртвите“. Веќе контровезен по издавањето, Таксист, се вратил на ударните висти пет години подоцна кога Џон Хинклер Џуниор, пробал да изврши атентат врз тогашниот претседател на САД, Роналд Реган. Тој ја обвини обсесијата со ликот на Џуди Фостер како причина за својот чин. (во филмот ликот на Роберт Де Ниро, Травис Бикл, пробува да изврши атентат врз сенатор). Таксист добил Златна Палма на Канскиот Фестивал, исто така и четири номинации за Оскар, меѓу кои и за Најдобар Филм, но не успева да освои ниту еден. На Скорсезе му беше понудена улогата на Чарлс Менсон во филмот „Хелтер Скелтер“ и улога воениот филм на Сем Фулер „Големиот Црвен“, но двете ги одби. Но, сепак ја прифаќа улогата на гангстер во филмот „Кенонбол“ рижиран од Пол Бартел. Во овој период има неколку режисерски проекти кои нема да се оствараат меѓу кои „Опседнато Лето“ за Мери Шели и филм со Марлон Брандо за Индијанскиот масакар во Вунден Нии. ====Њујорк, Нујорк и Последниот валцер==== Критичкиот успех на „Таксист“ го охрабри Скорсезе да го сними првиот високо буџетен филм, високо стилискиот мјузикал „Њујорк, Њујорк.“ Овој филм во чест на родниот град на Скорсезе беше неуспех на Бокс Офисот. „Њујорк, Њујорк“ беше трета соработка со Роберт Де Ниро и во споредна улога играше Лиза Минели. Филмот е најдобро запаметен по насловната тема која ја популаризираше Франк Синатра. Разочаривачката приемност на филмот го депресираше Скорсезе. Во овој период тој е и зависен од кокаин. Сепак, тој успеа да најде креативна инспирација за високо признатиот „Последнит Валцер“ снимајќи го последниот концерт на групата „Групата (The Band). Концертот беше одржан во Винтерленд Болрум во Сан Франциско и имаше огромен број на гости меѓу кои Боб Дилан, Ниел Јанг, Ринго Стар, Мади Вотерс, Џони Мичел, Ван Морисон, Пол Бутерфилд, Ниел Дајмонд, Рони Вуд и Ерик Клептон. Сепак, посветеноста на Скорсезе на други проекти го одложи издавањето на филмот до 1978мата година. ===1980-тите=== ====Разгневениот бик==== Според многу, меѓу кои и Скорсезе, Роберт Де Ниро му го спасил животот на Мартин со тоа што го убедил да ја отфрли зависоста од кокаин и да го направи овој високо признат филм. Убеден дека никогаш нема да снима друг филм, Скорсезе со сета енергија започна со снимање на овој насилен биографски филм за боксерот Џејк ЛаМота, шампион во средна категорија. Филмот е широко сметан за ремек дело и е изгласан за најдобар филм на 80-тите од страна на британското списание Sight and Sound. Филмот доби осум номинации за Оскар меѓу кои и за најдобра главна улога за Де Ниро и прва номинација на Скорсезе за најдобар режисер. Де Ниро го добива оскарот, како и Телма Шунмејкер за најдобра Монтажа, но Оскарот за најдобра режија оди кај Роберт Редфорд за филмот „Обични Луѓе“. „Разгневениот Бик“ е сниман на високо контрастен црно бел филм. Тука стилот на Скорсезе го достигнува својот врв. „Таксист“ и „Њујорк, Њујорк“ користи елементи на експресионизам да ги реплицира психолошките погледи, но тука, стилот оди во екстреми. Иако сценариото за филмот беше напишано дека е на Пол Шредер и Мардук Мартин, финалната верзија е најголем дел од првата верзија на Шредер. Сценариото беше менувано од многу сценаристи, а финалното беше напишано од Скорсезе и Де Ниро. ====Кралот на комедијата==== Следниот проект на Скорсезе, како и петтата соработка со Де Ниро, е „Кралот на Комедијата“. Овој филм е сатира на светот на медиумите и познатите личности. Визуелно, овој филм, е помалку кинетички од стилот кој Скорсезе го разви до овој период и често користи статичка камера и долги карди. Сепак, филмот го има главниот стил на Скорсезе, како што е фокусот на измачениот самотник кој иронично станува пшознат преку криминален чин. (убиство и киднапирање). Филмот беше неуспешен на бокс офисот, но стана значително добро прифатен од страна на критичари низ годините. ===1990-тите=== ====Добри момци==== После декада со мешани резултати, гангстерскиот еп „Добри Момци“ значеше враќање на формата на Скорсезе и првиот целосно реализиран филм со самодоверба од „Разгневениот Бик“. Де Ниро и Џо Пеши со својата виртуезна изведба и храбрата кинематографска режисерска техника на филмот повторно ја воспоставија и ја зајакнаа репутацијата на Скорсезе. Филмот широко се смета за најдоброто дело на режисерот. Филмот беше номиниран за шест Оскари, вклучувајќи Најдобар Филм и Најдобар Режисер. Ова беше трета номинација за Скорсезе, но повторно изгуби, сега од Кевин Костнер за филмот „Играње со Волци“. Џо Пеши доби Оскар за Најдобра Споредна Улога. ====Казино==== Високо буџетниот „Казино“ се фокусира на цврст, ранет маж чиј добро воспоставен живот се нарушува со доаѓањето на непредвидливи сили. Филмот беше успешен на Бокс Офисот, но доби мешани критики. Голем дел од нив беа поради големите сличности со „Добри Момци“ како и прекумерното насилство за кое доби етикета за најнасилниот гангстерски филм некогаш направен. Голем број на тропи и трикови од претходните филмови се појавија, но најприметливата беа улогите на Роберт Де Ниро и Џо Пеши каде што Пеши повторно игра неконтролиран психопат. Шерон Стоун доби номинација за Оскар за Најдобра Женска улога. ====Лично патување низ американските филмови со Мартин Скорсезе==== Скорсезе наоѓа време за четири часовниот документарец кои не носи низ американската кинематографија. Филмот ги офаќа филмовите од немата ера па до 1969, годината која Скорсезе почна да работи. Во овој четри часовен документарец Скорсезе ги наведува четрите аспекти кои ги смета најважни за режисерите. Тоа се: Режисерот како раскажувач на приказна, Режисерот како илузионист, режисерот како шверцер и режисерот како иконоборец. ===2000-тите=== ====Бандите на Њујорк==== Со буџет над сто милиони долари, „Бандите од Њујорк“ беше најголем и најпознат филм до таа дата. Филмот е сместен во деветнаесеттиот век во [[Њујорк]]. Овој филм исто така ја обележа и првата соработка со Леонардо ди Каприо, кој оттогаш стана фискен во следните филмови на Скорсезе. Продукцијата беше многу измачителна со многу гласини за конфликтот помеѓу Скорсезе и директорот на Мирамакс Харви Вајнстеин. И покрај негирањето за уметнички компромис, Бандитите на Њујорк излезе како најконвенцијалниот филм на Скорсезе, со стандардни тропи, кои режисерот ги одбегнува, како што се ликови кои постојат само за изложба и ретроспективи за објаснување кои ги има во изобилство. Оригиналната музика беше компонирана од вообичаениот соработник на Скорсезе Елмер Барнсеин но беше оттфрлена во подоцежната фаза на продуцирање на филмот и беше заменета со музиката на Хауард Шор и познатите рок артисти U2 и Питер Габриел. Финалниот исечок на филмот трае 168 минути, а режисерскиот 180 минути. Филмот сепак доби позитивни критики од страна на критичкото мрежно место Ротен Томатос. Филмот беше планиран за издавање во зимата на 2001 но Скорсезе го одолжи продуцирањето на филмот до почетокот на 2002. Последично на тоа, студиото го одложи издавањето на филмот за скоро една година за да биде издаден во сезоната на Оскарите на крајот на 2002. Скорсезе го доби првиот Златен Глобус за Најдобар Режисер за „Бандите на Њујорк“. Во февруари 2003, филмоти добри десет номинации за Оскар, вклучувајќи Најдобар Филм и Најдобар Глумец за Дениел Деј Луис, но сепак не успеа да добие Оскари ниту во една категорија. ====Авијатичарот==== Авијатичарот на Скорсезе е раскошен, биографски филм за екцентричниот воздухопловен пионер и фимски могул Хауард Хјуз и го обедини повторно со Леонардо Ди Каприо. Филмот доби високо позитивни критики. Филмот исто така заработи многу на Бокс Офисот и беше признаен од Академијата. Авијатичарот е номиниран за шест Злати Глобуси меѓу кои Најдобар Филм – Драма, Најдобар Режисер, Најдобро Сценарио и Најдобар Глумец во Драма за Леонардо Ди Каприо. Освои три, вклучувајќи Најдобар Филм – Драма и Најдобар Глумец во Драма. Во 2005-тата филмот стана највеќе номинираниот филм на 77-ите Оскари, номиниран во 11 категории меѓу кои за Најдобар Филм. Филмот доби номинации скоро во сите големи категории како и петта номинација за Режисер на Скорсезе. Покрај тоа што филмот имаше предност, сепак на крај доби само пет оскари: за најдобра женска улога, најдобра уметничка режија, најдобра монтажа и најдобра кинематографија. Скорсезе изгуби повторно, овој пат од Клинт Иствуд чиј филм „Девојка од милион долари“ освои Оскар и за најдобар филм. ====Починатите==== Скорсезе се враќа на крими жанрот со трилерот сместен во Бостон „Починатите“ заснован на Хонг Конгшката полициска драма „Огнени Афери“. Покрај Мет Дејмонд и Леонардо Ди Каприо, овој филм е првата соработка на Скорсезе со Џек Николсон и Мартин Шин. Филмот отвори со големи критички признанија и некои го прогласија за најдобар труд на Скорсезе уште од 1991 и „Добри Момци“ и го ставија на исто ниво со „Таксист“ и „Разгневениот Бик“. Со домашна заработка од 129,402,536 долари, „Починатите“ стана филм со најголема заработка на Скорсезе сè до 2010 и филмот „Островот Бленда“. Овој филм му донесе втор Златен Глобус на Скорсезе, како и награди од Изборот на Критичари, Здружениото на режисери на Америка, како и Оскар. На доделување на Оскарот, Скорсезе изјави „Дали може да го проверите пликото уште еднаш?“ Наградата беше доделена од страна на долгогодишните пријатели и колеги Френсис Форд Копола, Џорџ Лукас и Стивен Спилберг. „Починатите“ исто така освој и Оскар за Најдобар Филм, Најдобро Адаптирано Сценарио, Најдобра Монтажа за долгогодишната монтажерка на Скорсезе Телма Шумејкер. ===2010-тите=== ====Островот Бленда==== На 22 Октомври 2007, списанието Дејли Варајети, извести дека Скорсезе ќе се обедини повторно со Леонардо Ди Каприо за четврт филм, „Островот Бленда“. Основни снимања врз сценариото на Лаета Калогридис, засновано на истоимената книга на Денис Леане, започна во Масачусац во март 2008. Во декември 2007, глумците Марк Руфало, Макс фон Сидов, Бен Кингсли и Мишел Вилијамс се придружија на изброт. Овие глумци за првпат сорабутаат со Скорсезе. Филмот ја имаше својата премиера на 19 фебруару 2010 година и е филмот со најголема заработка на Скорсезе. ====Империјата на Кеј==== Скорсезе ја режираше премиерната епизода на серијата „Империјата на Кеј“ (Boardwalk Empire) со Стив Бушеми и Мајкл Пит во главните улоги, Серијата е заснована на книгата на Нелсон Џонсон „Империјата на Кеј: Раѓањето, Врвот и Корупцијата на Атлантик Сити“. Теренс Винтер, кој порано беше сценарист на „Сопранови“ ја создаде серијата. Скорсезе ја режираше пилотната епизора, за која доби ЕМИ за Најдобра Режија, но сепак остана да биде извршен продуцент. ====Хуго==== Хуго е 3Д авантура заснован на романот на Брајан Селзник „Пронајдокот на „Хуго“ Карпет“. Во филмот глумат Аса Батерфилд, Клои Граце Морец, Бен Кингсли, Саша Барон Коен, Реј Винстон, Емили Мортимер, Кристофер Ли и Џуд Ло. Филмот беше признаен од критичарите и е номиниран за 11 Оскари од кои освој пет. „Хуго“ исто така освој и две Британски Филмски Награди. ====Волкот од Волстрит==== Филмот на Скорсезе од 2013, „[[Волкот од Волстрит]]“ е американска биографска црна комедија заснована на мемоарот на Јордан Белфот со истото име. Сценариото го напиша Теренс Винтер, и главните улоги ги толкуваат Леонардо Ди Каприо, Џона Хил и Метју Меконахеј. „Волкот од Волстрит“ ја обележа петтата соработка на Ди Каприо со Скорсезе и втората на СКорсезе и Винтер, Филмот ја имаше својата премиера на 25 декември 2013 година, и ја кажува приказната за Њујоркшки брокер кој одбива да соработува во голема измама со хартии од вредност вклучувајќи корупција на Вол Стрит, манипулација со берзата и практика на „Пумпај и Фрли“ техниката како и корумпираниот свет на банкарството. Леонардо Ди Каприо добри Златен Глобус за Најдобра Улога во Комедија или Мјузикл. Филмоти беше номиниран и за Златен Глобус за Најдобра Комедија како и за пет Оскари, меѓу кои Најдобар Филм, Најдобар Глумец, Најдобар Глумец во Споредна Улога за Џона Хил и Најдобро Адаптирано Сценарио за Теренс Винтер, но не успеа да добие ниту еден Оскар. Идни Филмови Скорсезе планира да почне со снимање со адаптација на романот на Шисаку Ендо „Тишина“ за двајца португалски лицемерни свештеници во Јапан во [[17 век]]. „Тишина“ беше првично планиран да биде снимен после „Островот Бленда“. Во Април 2013 година, финансиите за филмот беа конечно собрани и снимањето започна во Тајван во јули 2014. Скорсезе изјави дека долго планираниот биографски филм за Френк Синатра се отствраува со Фил Алден Робинсон како сценарист. Скорсезе исто така е поврзан со „Ирците“ филм во кој главните улоги ќе ги толкуваат Роберт Де Ниро, Џо Пеши и Ал Пачино. ==Личен живот== Скорсезе бил женет пет пати. Неговата прва жена беше Ларин Мери Бренан и заедно имаат ќерка. Тој се ожени со сценаристката Џулија Камерун во 1976 и имаат ќерка, Доминика Камерун-Скорсезе која е глумица и се појавува во филмот на Скорсезе „Ерата на Невиност“. Бракот траеше само една година. Разведувањето беше остро и служеше како основа за првиот филм на Камерун, темната комедија „Желбата на Господ“ во која глумеше нивната ќерка. Скорсезе беше оженет со глумицата Изабела Росини од 1979 до нивниот развод во 1982. Тој подоцна се ожени за продуцентката Барбара Де Фина во 1985. Нивниот брак заврши исто со развод во 1991. Скорсезе е женет со Шермерхорн Морис од 1999. Заедно исто така имаат ќерка која се појави во филмовите „Авијатичарот“ и „Починатите“. ==Режисерски стилови== Често користи спори кадри. Исто така е познат за замрзнување на кадрите. Главните женски ликови, плавуши, често се видени низ очите на протагонистот како ангелски и вечни, носат бело во првата сцена и се снимени успорено. Често користи долги следечки кадри. Користи МОЅ (Motor Over Sync) или Снимање со сихронизација, со позната музика или нараторство и користи агресивни движења со камерата и/или брзи монтажи. Понекогаш му дава значење на ликот со снимање на неговата зеница, со почит кон кинематографијата од 20-тите. Овој ефект може да се види во „Казино“ врз Шерон Стоун и Џо Пеши, „Животни Лекции“ и „Починатите“ врз Мет Дејмонд. Во поновите филмови има корумпирана властена фигура, како полицаец во „Починатите“ и политичари во „Бандите на Њујорк“ и „Авијатичарот:“ Вината е истакната тема во многу од неговите филмови, како што е улогата на католицизмот ви создавањето и справувањето си вината („Разгневениот Бик“, „Добри Момци“, Вадејќи ги Мртвите“, „Злобни Улици“, „Кој тропа на Мојата Врата“, „ Починатите“ и „Островот Бленда“. Спори снимки на светилки и истакнати звуци на [[блиц]], камера и бленди од апарати. Песната „Gimmie Shelter“ од Rolling Stones може да се чуе на повеќе филмови како „ Добри Момци“; „Казино“ и „Починатите“. ==Чести соработници== Скорсезе често избира исти глумци во своите филмови, практично Роберт Де Ниро, со кој има соработувано во осум филмови. Скорсезе често вели дека најдоброто дело на Де Ниро под негова режија е она на Руперт Папкин во „Кралот на Комендијата“. Во Скоро време, Скорсезе ја наоѓа својата муза во по помладиот глумец Леонардо Ди Каприо со кој има сорабутавно пет пати. Неколку критичари ја споредуваат соработката со Леонардо со онаа на Де Ниро. Други чести соработнци на Скорсезе се Виктор Арго (6), Хери Нортуп (6), Харви Кител (5), Мурај Мостон (5) и Верна Блум (3). Дениел Деј Луис, Алек Болдвин, Бен Кингсли, Џуд Ло, Емили Мортимер, Џон Раили, Френк Сиверо исто така се појавуваат во повеќе од еден филм на Скорсезе. Пред нивната смрт, родителите на Скорсезе, Чарлс и Катрин, се појавуваа во кратки делови или споредни улоги во филмовите, а најпозната сцена е онаа од „Добри Момци“. За екипата, Скорсезе постојано соработува со монтажерката Телма Шумејкер, кинематографот Мајкл Болхаус и Роберт Ричардсон, сценаристите Пол Шредер, Мардик Мартин и Џон Логан. Дизајнерката на костуми Синди Поуел, продуценскиот дизјанер Данте Ферети, музичкиот продуцент Роби РОбертсон и композиторите Хауард Шор и Елмер Бернстеин. Шумејкер, Ричардсон,Поуел и Ферети имаат добиено Оскари во своите категории во соработка со Скорсезе. {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:С}} [[Категорија:Носители на Легијата на честа]] [[Категорија:Американски режисери]] [[Категорија:Членови на Американската академија на уметностите и науките]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1942 година]] [[Категорија:Добитници на Златен глобус]] mr9y3bmibplonzn7v2qys829kzqx6yu 0 1142301 5642044 5471016 2026-10-08T13:51:36Z Ziv 110717 ([[c:GR|GR]]) [[File:Slava.JPG]] → [[File:Славски колач и и икона Славе - Јовандан. Београд, Србија.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · More precise and not just a meaningless name 5642044 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Славски колач и и икона Славе - Јовандан. Београд, Србија.jpg|мини|Ритуална свеќа и погача веднаш до иконата]] '''Слава'''<ref>{{ДРМЈ|слава}}</ref><ref>{{ОДРМЈ|слава}}</ref> или '''сведен'''<ref>{{ДРМЈ|сведен}}</ref><ref>{{ОДРМЈ|сведен}}</ref> — обредно одбележување на одреден празничен ден поврзан со православен христијански календар, исто така може да биде обележување на името на [[светец]]от и оној кој го носи неговото име. Распространета е во [[Србија]], [[Црна Гора]], [[Република Српска]], [[Македонија]], како и кај католички семејства во [[Бока Которска]], [[Конавли]], јужна [[Херцеговина]], [[Далмација]], во северна [[Албанија]], како и кај муслиманските семејства во [[Босна и Херцеговина]] и [[Санџак]], кај [[Горанци]]те и [[Јањевци]]те. Славата е секогаш поврзана со денот на некој светец и може да биде домашна — [[крсна слава]], именден — [[крсно име]], или [[селска слава]]. Обредни елементи и дејствијата поврзани со слава се богати и укажуваат на зачуваните митолошки одлики на елементи од древната, паганска вера на Словените, пред сè на почитување на култот на предците. ==Историјат== [[Податотека:Zapis-0004-Goc-Lipa 20150101 0757.jpg|мини|Запис на старо стабло од липа]] Првите податоци за овој вид обичај се забележани уште во 11 век. Постојат повеќе истражувачки пристапи кои славата ја поврзуваат со време на прифаќање на христијанството, но и задржување на дел од прастарата словенска вера во сопствен пантеон и благо изедначување на ликовите и делата на христијанските светители со прастари божества и натприродни битија, како и обележување на култот на предците, но и славење на семејството и неговите вредности и одавање почит кон натприродното. Пренесување на славата од колено на колено пак укажува на грижата за очувување на традиционалните вредности и сеќавање на потеклото. Се верува дека славата (светецот чија слава се слави) го штити семејството и домот. Славата се менувала само во посебни прилики, но и тогаш останувал завет за палење свеќи и одење во црква на претходната слава. Слава на населението или селото вообичаено се обележувала околу црквата, старите свети стебла [[запис]], или на местата на кои се сметале свети и често биле обележувани со крст. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == [[Категорија:Христијански празници]] 7a6ngflpdjksk3ycfaexe8sae80lpo3 4 1165223 5642298 5638009 2026-10-09T09:29:21Z Jtasevski123 69538 5642298 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" | <center><big>'''ВикиПроект'''<br>'''„Вики Клуб“'''</big></center> |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wiki Club Museum of Macedonian Struggle.svg|200п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|200п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikipedia-logo.svg|150п]] |} '''Вики Клуб во [[Музеј на македонската борба]] во Скопје''' започна со својата работа на 19 октомври 2016 година, и со тоа е првиот Вики Клуб во Македонија. * Термин: по договор * Место: МКЦ или во вашето училиште во Скопје * Лица за контакт: :[[Корисник:BosaFi]] :[[Корисник:Виолетова]] * Ги наградуваме најдобрите и најактивните уредувачи * Членувањето е бесплатно * [http://www.mmb.org.mk/index.php/mk/nastani-mk/%D0%B0%D0%BA%D1%82%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%BD%D0%B8-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8/372-%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%88%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B2%D0%B8%D0%BE%D1%82-%D0%B2%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1-%D0%B2%D0%BE-%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0 Стартуваше првиот Вики Клуб] *[[Википедија:Вики Клуб Скопје/Список на завршени членови]] == Пријавување на учесници == Ако сте учесник во овој Вики Клуб, тука додајте го своето име користејќи четири тилди (<nowiki>~~~~</nowiki>) === Список === # - [[Корисник:Petar Kliment Ohridski]] # - [[Корисник:Matej1 Kliment]] # - [[Корисник:Anja Naumovska]] # - [[Корисник:Миа Шеќероска]] # - [[Корисник:DoroteaKliment]] # - [[Корисник:Mihaeladren]] # - [[Корисник:Ivan dren]] # - [[Корисник:Sara Trajkovska Dren]] # - [[Корисник:Филип Дамески Дрен]] # - [[Корисник:Надица Митева Дрен]] # - [[Корисник:Ritxyql]] # - [[Корисник:Wizard pk]] # - [[Корисник:Aleksejce]] # - [[Корисник:XavieraMars]] # - [[Корисник:MarkoKliment]] # - [[Корисник:AngelKliment]] # - [[Корисник:MelaniKliment]] # - [[Корисник:MilaFKliment]] # - [[Корисник:DeanaKliment]] # - [[Корисник:KalinaBKliment]] # - [[Корисник:AngelaDren]] # - [[Корисник:Sterjovski Hristo]] # - [[Корисник:Андреј Симјанов Броз]] # - [[Корисник:Matej2010]] # - [[Корисник:Ednabroz]] # - [[Корисник:Немања Милојевиќ Броз]] # - [[Корисник:Erikatrpeska]] # - [[Корисник:GorjanaPestaloci]] # - [[Корисник:Kalina Georgievska pestaloci]] # - [[Корисник:Sofija Simonoska]] # - [[Корисник:Ilina Apostolova Pestaloci]] # - [[Корисник:Борјан Атанасов Песталоци]] # - [[Корисник:Marija Kjupev pestaloci]] # - [[Корисник:Marko Dren 1]] # - [[Корисник:Sara Dren]] # - [[Корисник:Стефан Панев Дрен]] # - [[Корисник:Filip Risteski DREN]] # - [[Корисник:DoraDren]] # - [[Корисник:Teaa Dren]] # - [[Корисник:Luka Stojanovski DREN]] # - [[Корисник:Marijadren]] # - [[Корисник:Kolenedelkovski teaganstefan]] # - [[Корисник:Bisera Kole]] # - [[Корисник:Даниел Коле]] # - [[Корисник:Marko OU Kole]] # - [[Корисник:Kolenedelkovski8]] # - [[Корисник:Софија дуња]] # - [[Корисник:JovanaDunja]] # - [[Корисник:Anisijadunja]] # - [[Корисник:JanaDunja]] # - [[Корисник:Kristijan Rsteski]] # - [[Корисник:JoanaPestaloci]] # - [[Корисник:Меглен Јосип Броз Тито]] # - [[Корисник:Katerina Spaseska]] # - [[Корисник:Давид Јосип Броз Тито]] # - [[Корисник:Кирил Јовановски]] # - [[Корисник:Natalija dunja]] # - [[Корисник:Milenastojanova0]] # - [[Корисник:SofijaDunja]] # - [[Корисник:Vedranp1234]] # - [[Корисник:MateaSmilkovska]] # - [[Корисник:MARKO KOLE]] # - [[Корисник:Stefandnadysworldwonthistrend]] # - [[Корисник:Kole Ema]] # - [[Корисник:НиксаЈБТ]] # - [[Корисник:Давид765]] # - [[Корисник:Vladisigma67]] # - [[Корисник:MartaJBT]] # - [[Корисник:Aleksej pestaloci]] # - [[Корисник:Marija pestaloci]] # - [[Корисник:Natalija Radicevic]] # - [[Корисник:Ani Dunja]] # - [[Корисник:Milena Stojanova]] # - [[Корисник:БисераДуња]] # - [[Корисник:Leona beslac]] # - [[Корисник:Sofia.broz]] # - [[Корисник:Ana Marija Dunja]] # - [[Корисник:Andrej Simjanov]] # - [[Корисник:MartovskiSS]] # - [[Корисник:Dangelovskibroz]] # - [[Корисник:МихаилБРОЗ]] # - [[Корисник:JanaBroz]] # - [[Корисник:Сараброз]] # - [[Корисник:Hristo Ignjatovski dren]] # - [[Корисник:Linadren]] # - [[Корисник:AceDren]] # - [[Корисник:Naumov Dren]] # - [[Корисник:Mihail Trajkovski Dren]] # - [[Корисник:Dragana Todoorovska Dren]] # - [[Корисник:MihaelaDrenn]] # - [[Корисник:FloraPetrovskaDren]] # - [[Корисник:Sara Davidovska Dren]] # - [[Корисник:Magdalenadren22]] # - [[Корисник:Andrej dren]] [[Категорија:Википедија:Вики Клубови]] tvqlxql198b9k5qspizcruu5xdh2pyc 5642355 5642298 2026-10-09T10:23:12Z Jtasevski123 69538 /* Список */ 5642355 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" | <center><big>'''ВикиПроект'''<br>'''„Вики Клуб“'''</big></center> |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wiki Club Museum of Macedonian Struggle.svg|200п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|200п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikipedia-logo.svg|150п]] |} '''Вики Клуб во [[Музеј на македонската борба]] во Скопје''' започна со својата работа на 19 октомври 2016 година, и со тоа е првиот Вики Клуб во Македонија. * Термин: по договор * Место: МКЦ или во вашето училиште во Скопје * Лица за контакт: :[[Корисник:BosaFi]] :[[Корисник:Виолетова]] * Ги наградуваме најдобрите и најактивните уредувачи * Членувањето е бесплатно * [http://www.mmb.org.mk/index.php/mk/nastani-mk/%D0%B0%D0%BA%D1%82%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%BD%D0%B8-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8/372-%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%88%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B2%D0%B8%D0%BE%D1%82-%D0%B2%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1-%D0%B2%D0%BE-%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0 Стартуваше првиот Вики Клуб] *[[Википедија:Вики Клуб Скопје/Список на завршени членови]] == Пријавување на учесници == Ако сте учесник во овој Вики Клуб, тука додајте го своето име користејќи четири тилди (<nowiki>~~~~</nowiki>) === Список === # - [[Корисник:Petar Kliment Ohridski]] # - [[Корисник:Matej1 Kliment]] # - [[Корисник:Anja Naumovska]] # - [[Корисник:Миа Шеќероска]] # - [[Корисник:DoroteaKliment]] # - [[Корисник:Mihaeladren]] # - [[Корисник:Ivan dren]] # - [[Корисник:Sara Trajkovska Dren]] # - [[Корисник:Филип Дамески Дрен]] # - [[Корисник:Надица Митева Дрен]] # - [[Корисник:Ritxyql]] # - [[Корисник:Wizard pk]] # - [[Корисник:Aleksejce]] # - [[Корисник:XavieraMars]] # - [[Корисник:MarkoKliment]] # - [[Корисник:AngelKliment]] # - [[Корисник:MelaniKliment]] # - [[Корисник:MilaFKliment]] # - [[Корисник:DeanaKliment]] # - [[Корисник:KalinaBKliment]] # - [[Корисник:AngelaDren]] # - [[Корисник:Sterjovski Hristo]] # - [[Корисник:Андреј Симјанов Броз]] # - [[Корисник:Matej2010]] # - [[Корисник:Ednabroz]] # - [[Корисник:Немања Милојевиќ Броз]] # - [[Корисник:Erikatrpeska]] # - [[Корисник:GorjanaPestaloci]] # - [[Корисник:Kalina Georgievska pestaloci]] # - [[Корисник:Sofija Simonoska]] # - [[Корисник:Ilina Apostolova Pestaloci]] # - [[Корисник:Борјан Атанасов Песталоци]] # - [[Корисник:Marija Kjupev pestaloci]] # - [[Корисник:Marko Dren 1]] # - [[Корисник:Sara Dren]] # - [[Корисник:Стефан Панев Дрен]] # - [[Корисник:Filip Risteski DREN]] # - [[Корисник:DoraDren]] # - [[Корисник:Teaa Dren]] # - [[Корисник:Luka Stojanovski DREN]] # - [[Корисник:Marijadren]] # - [[Корисник:Kolenedelkovski teaganstefan]] # - [[Корисник:Bisera Kole]] # - [[Корисник:Даниел Коле]] # - [[Корисник:Marko OU Kole]] # - [[Корисник:Kolenedelkovski8]] # - [[Корисник:Софија дуња]] # - [[Корисник:JovanaDunja]] # - [[Корисник:Anisijadunja]] # - [[Корисник:JanaDunja]] # - [[Корисник:Kristijan Rsteski]] # - [[Корисник:JoanaPestaloci]] # - [[Корисник:Меглен Јосип Броз Тито]] # - [[Корисник:Katerina Spaseska]] # - [[Корисник:Давид Јосип Броз Тито]] # - [[Корисник:Кирил Јовановски]] # - [[Корисник:Natalija dunja]] # - [[Корисник:Milenastojanova0]] # - [[Корисник:SofijaDunja]] # - [[Корисник:Vedranp1234]] # - [[Корисник:MateaSmilkovska]] # - [[Корисник:MARKO KOLE]] # - [[Корисник:Stefandnadysworldwonthistrend]] # - [[Корисник:Kole Ema]] # - [[Корисник:НиксаЈБТ]] # - [[Корисник:Давид765]] # - [[Корисник:Vladisigma67]] # - [[Корисник:MartaJBT]] # - [[Корисник:Aleksej pestaloci]] # - [[Корисник:Marija pestaloci]] # - [[Корисник:Natalija Radicevic]] # - [[Корисник:Ani Dunja]] # - [[Корисник:Milena Stojanova]] # - [[Корисник:БисераДуња]] # - [[Корисник:Leona beslac]] # - [[Корисник:Sofia.broz]] # - [[Корисник:Ana Marija Dunja]] # - [[Корисник:Andrej Simjanov]] # - [[Корисник:MartovskiSS]] # - [[Корисник:Dangelovskibroz]] # - [[Корисник:МихаилБРОЗ]] # - [[Корисник:JanaBroz]] # - [[Корисник:Сараброз]] # - [[Корисник:Hristo Ignjatovski dren]] # - [[Корисник:Linadren]] # - [[Корисник:AceDren]] # - [[Корисник:Naumov Dren]] # - [[Корисник:Mihail Trajkovski Dren]] # - [[Корисник:Dragana Todoorovska Dren]] # - [[Корисник:MihaelaDrenn]] # - [[Корисник:FloraPetrovskaDren]] # - [[Корисник:Sara Davidovska Dren]] # - [[Корисник:Magdalenadren22]] # - [[Корисник:Andrej dren]] # - [[Корисник:MihaelaDrenn]] [[Категорија:Википедија:Вики Клубови]] oj2k2mgy17nhj2b4jieztbu8og81jsm 5642356 5642355 2026-10-09T10:24:00Z Jtasevski123 69538 5642356 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" | <center><big>'''ВикиПроект'''<br>'''„Вики Клуб“'''</big></center> |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wiki Club Museum of Macedonian Struggle.svg|200п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|200п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikipedia-logo.svg|150п]] |} '''Вики Клуб во [[Музеј на македонската борба]] во Скопје''' започна со својата работа на 19 октомври 2016 година, и со тоа е првиот Вики Клуб во Македонија. * Термин: по договор * Место: МКЦ или во вашето училиште во Скопје * Лица за контакт: :[[Корисник:BosaFi]] :[[Корисник:Виолетова]] * Ги наградуваме најдобрите и најактивните уредувачи * Членувањето е бесплатно * [http://www.mmb.org.mk/index.php/mk/nastani-mk/%D0%B0%D0%BA%D1%82%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%BD%D0%B8-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8/372-%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%88%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B2%D0%B8%D0%BE%D1%82-%D0%B2%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1-%D0%B2%D0%BE-%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0 Стартуваше првиот Вики Клуб] *[[Википедија:Вики Клуб Скопје/Список на завршени членови]] == Пријавување на учесници == Ако сте учесник во овој Вики Клуб, тука додајте го своето име користејќи четири тилди (<nowiki>~~~~</nowiki>) === Список === # - [[Корисник:Petar Kliment Ohridski]] # - [[Корисник:Matej1 Kliment]] # - [[Корисник:Anja Naumovska]] # - [[Корисник:Миа Шеќероска]] # - [[Корисник:DoroteaKliment]] # - [[Корисник:Mihaeladren]] # - [[Корисник:Ivan dren]] # - [[Корисник:Sara Trajkovska Dren]] # - [[Корисник:Филип Дамески Дрен]] # - [[Корисник:Надица Митева Дрен]] # - [[Корисник:Ritxyql]] # - [[Корисник:Wizard pk]] # - [[Корисник:Aleksejce]] # - [[Корисник:XavieraMars]] # - [[Корисник:MarkoKliment]] # - [[Корисник:AngelKliment]] # - [[Корисник:MelaniKliment]] # - [[Корисник:MilaFKliment]] # - [[Корисник:DeanaKliment]] # - [[Корисник:KalinaBKliment]] # - [[Корисник:AngelaDren]] # - [[Корисник:Sterjovski Hristo]] # - [[Корисник:Андреј Симјанов Броз]] # - [[Корисник:Matej2010]] # - [[Корисник:Ednabroz]] # - [[Корисник:Немања Милојевиќ Броз]] # - [[Корисник:Erikatrpeska]] # - [[Корисник:GorjanaPestaloci]] # - [[Корисник:Kalina Georgievska pestaloci]] # - [[Корисник:Sofija Simonoska]] # - [[Корисник:Ilina Apostolova Pestaloci]] # - [[Корисник:Борјан Атанасов Песталоци]] # - [[Корисник:Marija Kjupev pestaloci]] # - [[Корисник:Marko Dren 1]] # - [[Корисник:Sara Dren]] # - [[Корисник:Стефан Панев Дрен]] # - [[Корисник:Filip Risteski DREN]] # - [[Корисник:DoraDren]] # - [[Корисник:Teaa Dren]] # - [[Корисник:Luka Stojanovski DREN]] # - [[Корисник:Marijadren]] # - [[Корисник:Kolenedelkovski teaganstefan]] # - [[Корисник:Bisera Kole]] # - [[Корисник:Даниел Коле]] # - [[Корисник:Marko OU Kole]] # - [[Корисник:Kolenedelkovski8]] # - [[Корисник:Софија дуња]] # - [[Корисник:JovanaDunja]] # - [[Корисник:Anisijadunja]] # - [[Корисник:JanaDunja]] # - [[Корисник:Kristijan Rsteski]] # - [[Корисник:JoanaPestaloci]] # - [[Корисник:Меглен Јосип Броз Тито]] # - [[Корисник:Katerina Spaseska]] # - [[Корисник:Давид Јосип Броз Тито]] # - [[Корисник:Кирил Јовановски]] # - [[Корисник:Natalija dunja]] # - [[Корисник:Milenastojanova0]] # - [[Корисник:SofijaDunja]] # - [[Корисник:Vedranp1234]] # - [[Корисник:MateaSmilkovska]] # - [[Корисник:MARKO KOLE]] # - [[Корисник:Stefandnadysworldwonthistrend]] # - [[Корисник:Kole Ema]] # - [[Корисник:НиксаЈБТ]] # - [[Корисник:Давид765]] # - [[Корисник:Vladisigma67]] # - [[Корисник:MartaJBT]] # - [[Корисник:Aleksej pestaloci]] # - [[Корисник:Marija pestaloci]] # - [[Корисник:Natalija Radicevic]] # - [[Корисник:Ani Dunja]] # - [[Корисник:Milena Stojanova]] # - [[Корисник:БисераДуња]] # - [[Корисник:Leona beslac]] # - [[Корисник:Sofia.broz]] # - [[Корисник:Ana Marija Dunja]] # - [[Корисник:Andrej Simjanov]] # - [[Корисник:MartovskiSS]] # - [[Корисник:Dangelovskibroz]] # - [[Корисник:МихаилБРОЗ]] # - [[Корисник:JanaBroz]] # - [[Корисник:Сараброз]] # - [[Корисник:Hristo Ignjatovski dren]] # - [[Корисник:Linadren]] # - [[Корисник:AceDren]] # - [[Корисник:Naumov Dren]] # - [[Корисник:Mihail Trajkovski Dren]] # - [[Корисник:Dragana Todoorovska Dren]] # - [[Корисник:MihaelaDrenn]] # - [[Корисник:FloraPetrovskaDren]] # - [[Корисник:Sara Davidovska Dren]] # - [[Корисник:Magdalenadren22]] # - [[Корисник:Andrej dren]] # - [[Корисник:MihaelaDrenn]] # - [[Корисник:Јована тасева]] [[Категорија:Википедија:Вики Клубови]] cwd7eu6o1skjrd8px439gb3bor1ow4u 0 1173699 5642039 5610546 2026-10-08T13:34:48Z Andrew012p 85224 /* Автомобили */ 5642039 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Macedonia police car 07.jpg|мини|десно|300п|Возилото марка „Шкода јети“ е најпрепознатливото возило на македонската полиција]] '''Полициските возила во Македонија''' се службени возила што се употребуваат од полициските служби во државата за потребите при спроведување на законот. == Историја == [[Податотека:Zastava 750 Milicija.jpg|мини|Реплика од автомобил „Застава 750“ на југословенската милиција.]] Првите полициски возила на македонската држава се појавиле со одлуките на севкупната [[Југославија]] и во тоа време [[Милиција|милицијата]] во Македонија дејствувала според начелата на социјалистичката федеративна република. Како и низ останатите републики во државата така и во [[СР Македонија]] се возеле полициските верзии на [[Застава 750]], Југо и слично. По осамостојувањето на Република Македонија во [[1991]] година, возилата на народната милиција излегуваат од функција и новосоздадената македонска полиција ја започнува сопствената историја на полициски возила. Сепак, низ текот на годините полициските возила го задржувале стилот на уредување на ознаките од народната милиција односно возилата биле обоени во сина или бела боја, носеле син или бел текст со големи букви на кој пишувал „Полиција“ и грбот на Министерството за внатрешни работи, што е случај и во денешниот изглед на регуларните полициски возила. == Регистарски таблички == {{multiple image | direction = vertical | width = 200п | image1 = License plate Macedonia police front.JPG | image2 = License plate Macedonia police back.JPG | footer = Предна (горе) и задна (доле) македонска полициска регистарска табличка }} Полицијата во Македонија спротивно од другите јавни служби, располага со сопствени регистарски таблички, меѓутоа тие се достапни само за полициските служби во рамките на [[МВР|Министерството за внатрешни работи]] (Регуларната, специјалната, граничната полиција). Предната регистарска табличка е на бела заднина што на врвот има црвена линија. На дното од таблицата на англиски јазик пишува „''Police''“ (Полиција) со бели и големи букви кои се сместени во црвена платформа а над таа платформа со сини и големи букви пишува „Полиција“. Задната регистарска табличка е на бела заднина со исто така црвена линија на врвот. Во средината на таблицата стои грб на МВР. Помеѓу грбот има три идентификувачки бројки од левата и три од десната страна кои се во сина боја. == Список на полициски возила == === Регуларни возила === ==== Автомобили ==== {| class="wikitable" !Изглед !Вид !Корисници !Употреба !Белешка |- | [[Податотека:Police car of Macedonia 06.JPG|180п]] | Шкода јети | регуларна, сообраќајна и гранична полиција | патролирање, транспорт, СЕО, гонење | возилото се користи од сите полициски канцеларии, станици, сектори во Македонија и е најпрепознатливото возило на македонската полиција. Има и друга верзија на возилото што се користи како водечко возило при сообраќајно и ескортно обезбедување (СЕО) на важни личности, чиновници и сл. а единствена разлика во надворешниот изглед е сирената што се појавува во сина и црвена боја.<ref name="seo"> [[Јутјуб]]: „[https://www.youtube.com/watch?v=zZpnunkLx-4 Полициско одделение за сообраќајно и ескортно обезбедување]“.</ref> |- | [[Податотека:Chevrolet Spark на македонска полиција.jpg|180п]] | Шевролет спарк | регуларна и сообраќајна полиција | патролирање, транспорт | овие возила биле набавени во поголем број во 2013 г. за потребите на месните полициски станици и за поефикасно патролирање во градски средини. Поради нивната големина, главно се користат за градско патролирање и административни потреби. |- |[[Податотека:Дачија Сандеро на Македонската Полиција.jpg|центар|безрамка|180x180пкс]] |Дачија сандеро |сообраќајна полиција |патролирање, контрола на сообраќајот |10 возила се во употреба, обезбедени како донација од РСБСП за потребите на сообраќајната полиција. Се користат за зголемена мобилност и контрола на патиштата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mvr.gov.mk/vest/20369/|title=Предадени 10 возила за потребите на сообраќајната полиција од страна на РСБСП|work=mvr.gov.mk|language=en|accessdate=2022-06-09|archive-date=2022-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220609234121/https://mvr.gov.mk/vest/20369/|url-status=dead}}</ref> |- | [[Податотека:Македонско полициско возило.webp|190п]] | Пежо 408 алур | униформирана полиција (сите СВР низ државата) | патролирање, брзи интервенции, борба против злосторништвото | набавени 120 возила во декември 2025 г. Опремени се со мотор 1.6 PureTech со 215 КС и автоматски менувач. Содржат најсовремена технологија и системи ТЕТРА за врска и проверки во бази на податоци на лице место.<ref>„[http://web.archive.org/web/20261008133221/https://sdk.mk/index.php/makedonija/mvr-go-obnovi-vozniot-park-so-120-pezhoa-vredni-3-9-milioni-evra-mitskoski-posaka-politsijata-da-gi-koristi-shto-pomalku/ МВР ГО ОБНОВИ ВОЗНИОТ ПАРК СО 120 „ПЕЖОА“ ВРЕДНИ 3,9 МИЛИОНИ ЕВРА]“. СДК.мк (26 декември 2025). Архивирано од [https://sdk.mk/index.php/makedonija/mvr-go-obnovi-vozniot-park-so-120-pezhoa-vredni-3-9-milioni-evra-mitskoski-posaka-politsijata-da-gi-koristi-shto-pomalku/ изворникот] (08 октомври 2026).</ref> |} ==== Џипови ==== {| class="wikitable" !Изглед !Вид !Корисници !Употреба !Белешка |- | [[Податотека:Defender 110 Number 233 in Washington DC.jpg|180п]] | Ланд ровер дефендер | регуларна, специјална и гранична полиција | патролирање, транспорт, набљудување | граничната полиција користи специјализирана верзија на џипот надоградена со камери за следење што се користат за набљудување на одредена месност поради спречување нелегални преминувања на границата, трговија и сл. |- | [[Податотека:Dacia Duster Ambiance 1.6 16V 4x2 Artiksweiß Heck.JPG|180п]] | Дачија дастер | гранична и шумска полиција | патролирање на тежок терен, транспорт | овие возила се главно наменети за движење во непристапни предели, шумски подрачја и по должината на границите. Опремени се со погон на четири тркала (4х4) за совладување тешки терени. |} ==== Комбиња ==== {| class="wikitable" !Изглед !Вид !Корисници !Употреба !Белешка |- | [[Податотека:Macedonia police car 05.jpg|180п]] | Фолксваген транспортер | регуларна и специјална полиција | патролирање, транспорт | возилото што го користи регуларната полиција за разлика од оригиналот е надограден со висок кров. Оваа марка на комбе, без ознаки и без надограден кров ја користи и специјалната полиција. Во 2014 година на подрачјето на [[Сектор за внатрешни работи - Скопје|Скопје]] бил промовиран проект за мобилни полициски станици, возилото со кое требало да се извршуваат активностите од овој проект било ова комбе.<ref>{{нмс|title=Мобилни полициски станици во над 130 рурални места во околината на Скопје|url=https://kanal5.com.mk/articles/208532/mobilni-policiski-stanici-vo-nad-130-ruralni-mesta-vo-okolinata-na-skopje|work=Канал 5|date=26 јуни 2014|accessdate=3 ноември 2018}}</ref><ref>https://republika.mk/273681{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |} ==== Мотори ==== {| class="wikitable" !Изглед !Вид !Корисници !Употреба !Белешка |- | [[Податотека:Pan-european.jpg|180п]] | Хонда ST1300 пан-европски | сообраќајна полиција | СЕО | се користи од Одделението за претходница и сообраќајно и ескортно обезбедување (СЕО) при неговите активности меѓу кои е и ескортот на важни личности, чиновници и сл.<ref name="seo"/> |- | [потребна е слика] | SYM симфони 50 SR | сообраќајна полиција | градско патролирање, сообраќајна контрола | се користат во летниот период за полесно движење и регулирање на сообраќајот во градски средини каде има голема зачестеност на возила и метеж. Ги има во многу мал број. |} ==== Хеликоптери ==== {| class="wikitable" !Изглед !Вид !Корисници !Употреба !Белешка |- | [[Податотека:Z3-hhb.jpg|180п]] | Бел 212 | хеликоптерска единица за полициски намени | транспорт, СЕО, медицинска евакуација, гаснење пожари | повеќенаменски двомоторен [[хеликоптер]]. Се користи за транспорт на специјални единици, медицински транспорт и поддршка на земјените сили. Опремен е со противпожарно ведро за учество во гаснење пожари.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://mia.mk/story/firstever-international-flight-for-medical-transport-using-moi-helicopter |title=Прв меѓународен медицински транспорт со хеликоптер на МВР |publisher=МИА |date=2024-02-06 |accessdate=2025-12-26 |archive-date=2026-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260106070612/https://mia.mk/story/firstever-international-flight-for-medical-transport-using-moi-helicopter |url-status=dead }}</ref> |} === Специјални возила === ==== Оклопни транспортери ==== {| class="wikitable" !Изглед !Вид !Корисници !Употреба !Белешка |- | [[Податотека:Police car in Sachsen-Anhalt 06.JPG|180п]] | ТМ-170 | специјална полиција | транспорт | во македонската јавност возилото е познато како хермелин. Се користат редовно од [[Единица за специјални задачи „Тигар“|ЕСЗ „Тигар“]] и [[Единица за брзо распоредување|ЕБР]]. |- | [[Податотека:Interpolitex 2011 (402-41).jpg|180п]] | БТР-80 | [[Специјална антитерористичка единица „Тигар“]] | транспорт на единици, поддршка при кризи | оклопен транспортер на тркала од руско производство. Се користи за безбеден транспорт на специјални единици во високоризични ситуации и заштита при борбени дејствија. |} == Галерија == {{multiple image | align = center | image1 = Police car of Macedonia 02.JPG | image2 = Police car of Macedonia 01.JPG | image3 = Police car of Macedonia 03.JPG | image4 = Македонски полициски возила.jpg | height1 = 175п }} == Поврзано == * [[Вооружување на македонската полиција]] * [[Чинови на полицијата во Македонија]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [[Јутјуб]]: „[https://www.youtube.com/watch?v=rbZLy8fLVF4 Пол.вежба од СРБ до МК Константно гонење]“. * [[Јутјуб]]: „[https://www.youtube.com/watch?v=ZkEv1cDfWk8 Пол.вежба од МКД до СРБ Константно гонење]“. {{Полиција на Македонија |state=collapsed}} [[Категорија:Министерство за внатрешни работи на Македонија]] mjsndikwnxx8iojdrivj78bjdtxbb4k 5642074 5642039 2026-10-08T18:58:19Z Andrew012p 85224 /* Мотори */ 5642074 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Macedonia police car 07.jpg|мини|десно|300п|Возилото марка „Шкода јети“ е најпрепознатливото возило на македонската полиција]] '''Полициските возила во Македонија''' се службени возила што се употребуваат од полициските служби во државата за потребите при спроведување на законот. == Историја == [[Податотека:Zastava 750 Milicija.jpg|мини|Реплика од автомобил „Застава 750“ на југословенската милиција.]] Првите полициски возила на македонската држава се појавиле со одлуките на севкупната [[Југославија]] и во тоа време [[Милиција|милицијата]] во Македонија дејствувала според начелата на социјалистичката федеративна република. Како и низ останатите републики во државата така и во [[СР Македонија]] се возеле полициските верзии на [[Застава 750]], Југо и слично. По осамостојувањето на Република Македонија во [[1991]] година, возилата на народната милиција излегуваат од функција и новосоздадената македонска полиција ја започнува сопствената историја на полициски возила. Сепак, низ текот на годините полициските возила го задржувале стилот на уредување на ознаките од народната милиција односно возилата биле обоени во сина или бела боја, носеле син или бел текст со големи букви на кој пишувал „Полиција“ и грбот на Министерството за внатрешни работи, што е случај и во денешниот изглед на регуларните полициски возила. == Регистарски таблички == {{multiple image | direction = vertical | width = 200п | image1 = License plate Macedonia police front.JPG | image2 = License plate Macedonia police back.JPG | footer = Предна (горе) и задна (доле) македонска полициска регистарска табличка }} Полицијата во Македонија спротивно од другите јавни служби, располага со сопствени регистарски таблички, меѓутоа тие се достапни само за полициските служби во рамките на [[МВР|Министерството за внатрешни работи]] (Регуларната, специјалната, граничната полиција). Предната регистарска табличка е на бела заднина што на врвот има црвена линија. На дното од таблицата на англиски јазик пишува „''Police''“ (Полиција) со бели и големи букви кои се сместени во црвена платформа а над таа платформа со сини и големи букви пишува „Полиција“. Задната регистарска табличка е на бела заднина со исто така црвена линија на врвот. Во средината на таблицата стои грб на МВР. Помеѓу грбот има три идентификувачки бројки од левата и три од десната страна кои се во сина боја. == Список на полициски возила == === Регуларни возила === ==== Автомобили ==== {| class="wikitable" !Изглед !Вид !Корисници !Употреба !Белешка |- | [[Податотека:Police car of Macedonia 06.JPG|180п]] | Шкода јети | регуларна, сообраќајна и гранична полиција | патролирање, транспорт, СЕО, гонење | возилото се користи од сите полициски канцеларии, станици, сектори во Македонија и е најпрепознатливото возило на македонската полиција. Има и друга верзија на возилото што се користи како водечко возило при сообраќајно и ескортно обезбедување (СЕО) на важни личности, чиновници и сл. а единствена разлика во надворешниот изглед е сирената што се појавува во сина и црвена боја.<ref name="seo"> [[Јутјуб]]: „[https://www.youtube.com/watch?v=zZpnunkLx-4 Полициско одделение за сообраќајно и ескортно обезбедување]“.</ref> |- | [[Податотека:Chevrolet Spark на македонска полиција.jpg|180п]] | Шевролет спарк | регуларна и сообраќајна полиција | патролирање, транспорт | овие возила биле набавени во поголем број во 2013 г. за потребите на месните полициски станици и за поефикасно патролирање во градски средини. Поради нивната големина, главно се користат за градско патролирање и административни потреби. |- |[[Податотека:Дачија Сандеро на Македонската Полиција.jpg|центар|безрамка|180x180пкс]] |Дачија сандеро |сообраќајна полиција |патролирање, контрола на сообраќајот |10 возила се во употреба, обезбедени како донација од РСБСП за потребите на сообраќајната полиција. Се користат за зголемена мобилност и контрола на патиштата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mvr.gov.mk/vest/20369/|title=Предадени 10 возила за потребите на сообраќајната полиција од страна на РСБСП|work=mvr.gov.mk|language=en|accessdate=2022-06-09|archive-date=2022-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220609234121/https://mvr.gov.mk/vest/20369/|url-status=dead}}</ref> |- | [[Податотека:Македонско полициско возило.webp|190п]] | Пежо 408 алур | униформирана полиција (сите СВР низ државата) | патролирање, брзи интервенции, борба против злосторништвото | набавени 120 возила во декември 2025 г. Опремени се со мотор 1.6 PureTech со 215 КС и автоматски менувач. Содржат најсовремена технологија и системи ТЕТРА за врска и проверки во бази на податоци на лице место.<ref>„[http://web.archive.org/web/20261008133221/https://sdk.mk/index.php/makedonija/mvr-go-obnovi-vozniot-park-so-120-pezhoa-vredni-3-9-milioni-evra-mitskoski-posaka-politsijata-da-gi-koristi-shto-pomalku/ МВР ГО ОБНОВИ ВОЗНИОТ ПАРК СО 120 „ПЕЖОА“ ВРЕДНИ 3,9 МИЛИОНИ ЕВРА]“. СДК.мк (26 декември 2025). Архивирано од [https://sdk.mk/index.php/makedonija/mvr-go-obnovi-vozniot-park-so-120-pezhoa-vredni-3-9-milioni-evra-mitskoski-posaka-politsijata-da-gi-koristi-shto-pomalku/ изворникот] (08 октомври 2026).</ref> |} ==== Џипови ==== {| class="wikitable" !Изглед !Вид !Корисници !Употреба !Белешка |- | [[Податотека:Defender 110 Number 233 in Washington DC.jpg|180п]] | Ланд ровер дефендер | регуларна, специјална и гранична полиција | патролирање, транспорт, набљудување | граничната полиција користи специјализирана верзија на џипот надоградена со камери за следење што се користат за набљудување на одредена месност поради спречување нелегални преминувања на границата, трговија и сл. |- | [[Податотека:Dacia Duster Ambiance 1.6 16V 4x2 Artiksweiß Heck.JPG|180п]] | Дачија дастер | гранична и шумска полиција | патролирање на тежок терен, транспорт | овие возила се главно наменети за движење во непристапни предели, шумски подрачја и по должината на границите. Опремени се со погон на четири тркала (4х4) за совладување тешки терени. |} ==== Комбиња ==== {| class="wikitable" !Изглед !Вид !Корисници !Употреба !Белешка |- | [[Податотека:Macedonia police car 05.jpg|180п]] | Фолксваген транспортер | регуларна и специјална полиција | патролирање, транспорт | возилото што го користи регуларната полиција за разлика од оригиналот е надограден со висок кров. Оваа марка на комбе, без ознаки и без надограден кров ја користи и специјалната полиција. Во 2014 година на подрачјето на [[Сектор за внатрешни работи - Скопје|Скопје]] бил промовиран проект за мобилни полициски станици, возилото со кое требало да се извршуваат активностите од овој проект било ова комбе.<ref>{{нмс|title=Мобилни полициски станици во над 130 рурални места во околината на Скопје|url=https://kanal5.com.mk/articles/208532/mobilni-policiski-stanici-vo-nad-130-ruralni-mesta-vo-okolinata-na-skopje|work=Канал 5|date=26 јуни 2014|accessdate=3 ноември 2018}}</ref><ref>https://republika.mk/273681{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |} ==== Мотори ==== {| class="wikitable" !Изглед !Вид !Корисници !Употреба !Белешка |- | [[Податотека:Pan-european.jpg|180п]] | Хонда ST1300 пан-европски | сообраќајна полиција | СЕО | се користи од Одделението за претходница и сообраќајно и ескортно обезбедување (СЕО) при неговите активности меѓу кои е и ескортот на важни личности, чиновници и сл.<ref name="seo"/> |- | [потребна е слика] | SYM симфони 50 SR | сообраќајна полиција | градско патролирање, сообраќајна контрола | се користат во летниот период за полесно движење и регулирање на сообраќајот во градски средини каде има голема зачестеност на возила и метеж. Ги има во многу мал број. |- | [потребна е слика] | Пијаџо беверли 310 HPE | сообраќајна полиција | сообраќајно патролирање, регулирање на сообраќајот и зголемена мобилност | Набавени 33 нови полициски мотоцикли од овој модел во полициска изведба, заедно со целосна заштитна опрема (кациги, јакни, панталони, чизми и ракавици) во вкупна вредност од 16.845.561 денари. Набавката била реализирана во соработка и со средства од Републичкиот совет за безбедност на сообраќајот на патиштата (РСБСП).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://mvr.gov.mk/mk-MK/odnosi-so-javnost/novosti/toskovski-33-novi-policiski-motocikli-i-oprema-za-soobrakjajnata-policija-obezbedeni-od-rsbsp-so-zaednicki-vlozuvanja-do-pobezbedni-patista-i-spaseni-covecki-zivoti|title=Тошковски: 33 нови полициски мотоцикли и опрема за сообраќајната полиција обезбедени од РСБСП со заеднички вложувања до побезбедни патишта и спасени човечки животи|work=МВР на Република Северна Македонија|date=2026|accessdate=2026-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20261008185657/https://mvr.gov.mk/mk-MK/odnosi-so-javnost/novosti/toskovski-33-novi-policiski-motocikli-i-oprema-za-soobrakjajnata-policija-obezbedeni-od-rsbsp-so-zaednicki-vlozuvanja-do-pobezbedni-patista-i-spaseni-covecki-zivoti|archive-date=2026-10-08}}</ref> |} ==== Хеликоптери ==== {| class="wikitable" !Изглед !Вид !Корисници !Употреба !Белешка |- | [[Податотека:Z3-hhb.jpg|180п]] | Бел 212 | хеликоптерска единица за полициски намени | транспорт, СЕО, медицинска евакуација, гаснење пожари | повеќенаменски двомоторен [[хеликоптер]]. Се користи за транспорт на специјални единици, медицински транспорт и поддршка на земјените сили. Опремен е со противпожарно ведро за учество во гаснење пожари.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://mia.mk/story/firstever-international-flight-for-medical-transport-using-moi-helicopter |title=Прв меѓународен медицински транспорт со хеликоптер на МВР |publisher=МИА |date=2024-02-06 |accessdate=2025-12-26 |archive-date=2026-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260106070612/https://mia.mk/story/firstever-international-flight-for-medical-transport-using-moi-helicopter |url-status=dead }}</ref> |} === Специјални возила === ==== Оклопни транспортери ==== {| class="wikitable" !Изглед !Вид !Корисници !Употреба !Белешка |- | [[Податотека:Police car in Sachsen-Anhalt 06.JPG|180п]] | ТМ-170 | специјална полиција | транспорт | во македонската јавност возилото е познато како хермелин. Се користат редовно од [[Единица за специјални задачи „Тигар“|ЕСЗ „Тигар“]] и [[Единица за брзо распоредување|ЕБР]]. |- | [[Податотека:Interpolitex 2011 (402-41).jpg|180п]] | БТР-80 | [[Специјална антитерористичка единица „Тигар“]] | транспорт на единици, поддршка при кризи | оклопен транспортер на тркала од руско производство. Се користи за безбеден транспорт на специјални единици во високоризични ситуации и заштита при борбени дејствија. |} == Галерија == {{multiple image | align = center | image1 = Police car of Macedonia 02.JPG | image2 = Police car of Macedonia 01.JPG | image3 = Police car of Macedonia 03.JPG | image4 = Македонски полициски возила.jpg | height1 = 175п }} == Поврзано == * [[Вооружување на македонската полиција]] * [[Чинови на полицијата во Македонија]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [[Јутјуб]]: „[https://www.youtube.com/watch?v=rbZLy8fLVF4 Пол.вежба од СРБ до МК Константно гонење]“. * [[Јутјуб]]: „[https://www.youtube.com/watch?v=ZkEv1cDfWk8 Пол.вежба од МКД до СРБ Константно гонење]“. {{Полиција на Македонија |state=collapsed}} [[Категорија:Министерство за внатрешни работи на Македонија]] hnqpfj24b9n8oln5oj8esomldhcmds4 5642076 5642074 2026-10-08T19:07:22Z Andrew012p 85224 /* Мотори */ 5642076 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Macedonia police car 07.jpg|мини|десно|300п|Возилото марка „Шкода јети“ е најпрепознатливото возило на македонската полиција]] '''Полициските возила во Македонија''' се службени возила што се употребуваат од полициските служби во државата за потребите при спроведување на законот. == Историја == [[Податотека:Zastava 750 Milicija.jpg|мини|Реплика од автомобил „Застава 750“ на југословенската милиција.]] Првите полициски возила на македонската држава се појавиле со одлуките на севкупната [[Југославија]] и во тоа време [[Милиција|милицијата]] во Македонија дејствувала според начелата на социјалистичката федеративна република. Како и низ останатите републики во државата така и во [[СР Македонија]] се возеле полициските верзии на [[Застава 750]], Југо и слично. По осамостојувањето на Република Македонија во [[1991]] година, возилата на народната милиција излегуваат од функција и новосоздадената македонска полиција ја започнува сопствената историја на полициски возила. Сепак, низ текот на годините полициските возила го задржувале стилот на уредување на ознаките од народната милиција односно возилата биле обоени во сина или бела боја, носеле син или бел текст со големи букви на кој пишувал „Полиција“ и грбот на Министерството за внатрешни работи, што е случај и во денешниот изглед на регуларните полициски возила. == Регистарски таблички == {{multiple image | direction = vertical | width = 200п | image1 = License plate Macedonia police front.JPG | image2 = License plate Macedonia police back.JPG | footer = Предна (горе) и задна (доле) македонска полициска регистарска табличка }} Полицијата во Македонија спротивно од другите јавни служби, располага со сопствени регистарски таблички, меѓутоа тие се достапни само за полициските служби во рамките на [[МВР|Министерството за внатрешни работи]] (Регуларната, специјалната, граничната полиција). Предната регистарска табличка е на бела заднина што на врвот има црвена линија. На дното од таблицата на англиски јазик пишува „''Police''“ (Полиција) со бели и големи букви кои се сместени во црвена платформа а над таа платформа со сини и големи букви пишува „Полиција“. Задната регистарска табличка е на бела заднина со исто така црвена линија на врвот. Во средината на таблицата стои грб на МВР. Помеѓу грбот има три идентификувачки бројки од левата и три од десната страна кои се во сина боја. == Список на полициски возила == === Регуларни возила === ==== Автомобили ==== {| class="wikitable" !Изглед !Вид !Корисници !Употреба !Белешка |- | [[Податотека:Police car of Macedonia 06.JPG|180п]] | Шкода јети | регуларна, сообраќајна и гранична полиција | патролирање, транспорт, СЕО, гонење | возилото се користи од сите полициски канцеларии, станици, сектори во Македонија и е најпрепознатливото возило на македонската полиција. Има и друга верзија на возилото што се користи како водечко возило при сообраќајно и ескортно обезбедување (СЕО) на важни личности, чиновници и сл. а единствена разлика во надворешниот изглед е сирената што се појавува во сина и црвена боја.<ref name="seo"> [[Јутјуб]]: „[https://www.youtube.com/watch?v=zZpnunkLx-4 Полициско одделение за сообраќајно и ескортно обезбедување]“.</ref> |- | [[Податотека:Chevrolet Spark на македонска полиција.jpg|180п]] | Шевролет спарк | регуларна и сообраќајна полиција | патролирање, транспорт | овие возила биле набавени во поголем број во 2013 г. за потребите на месните полициски станици и за поефикасно патролирање во градски средини. Поради нивната големина, главно се користат за градско патролирање и административни потреби. |- |[[Податотека:Дачија Сандеро на Македонската Полиција.jpg|центар|безрамка|180x180пкс]] |Дачија сандеро |сообраќајна полиција |патролирање, контрола на сообраќајот |10 возила се во употреба, обезбедени како донација од РСБСП за потребите на сообраќајната полиција. Се користат за зголемена мобилност и контрола на патиштата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mvr.gov.mk/vest/20369/|title=Предадени 10 возила за потребите на сообраќајната полиција од страна на РСБСП|work=mvr.gov.mk|language=en|accessdate=2022-06-09|archive-date=2022-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220609234121/https://mvr.gov.mk/vest/20369/|url-status=dead}}</ref> |- | [[Податотека:Македонско полициско возило.webp|190п]] | Пежо 408 алур | униформирана полиција (сите СВР низ државата) | патролирање, брзи интервенции, борба против злосторништвото | набавени 120 возила во декември 2025 г. Опремени се со мотор 1.6 PureTech со 215 КС и автоматски менувач. Содржат најсовремена технологија и системи ТЕТРА за врска и проверки во бази на податоци на лице место.<ref>„[http://web.archive.org/web/20261008133221/https://sdk.mk/index.php/makedonija/mvr-go-obnovi-vozniot-park-so-120-pezhoa-vredni-3-9-milioni-evra-mitskoski-posaka-politsijata-da-gi-koristi-shto-pomalku/ МВР ГО ОБНОВИ ВОЗНИОТ ПАРК СО 120 „ПЕЖОА“ ВРЕДНИ 3,9 МИЛИОНИ ЕВРА]“. СДК.мк (26 декември 2025). Архивирано од [https://sdk.mk/index.php/makedonija/mvr-go-obnovi-vozniot-park-so-120-pezhoa-vredni-3-9-milioni-evra-mitskoski-posaka-politsijata-da-gi-koristi-shto-pomalku/ изворникот] (08 октомври 2026).</ref> |} ==== Џипови ==== {| class="wikitable" !Изглед !Вид !Корисници !Употреба !Белешка |- | [[Податотека:Defender 110 Number 233 in Washington DC.jpg|180п]] | Ланд ровер дефендер | регуларна, специјална и гранична полиција | патролирање, транспорт, набљудување | граничната полиција користи специјализирана верзија на џипот надоградена со камери за следење што се користат за набљудување на одредена месност поради спречување нелегални преминувања на границата, трговија и сл. |- | [[Податотека:Dacia Duster Ambiance 1.6 16V 4x2 Artiksweiß Heck.JPG|180п]] | Дачија дастер | гранична и шумска полиција | патролирање на тежок терен, транспорт | овие возила се главно наменети за движење во непристапни предели, шумски подрачја и по должината на границите. Опремени се со погон на четири тркала (4х4) за совладување тешки терени. |} ==== Комбиња ==== {| class="wikitable" !Изглед !Вид !Корисници !Употреба !Белешка |- | [[Податотека:Macedonia police car 05.jpg|180п]] | Фолксваген транспортер | регуларна и специјална полиција | патролирање, транспорт | возилото што го користи регуларната полиција за разлика од оригиналот е надограден со висок кров. Оваа марка на комбе, без ознаки и без надограден кров ја користи и специјалната полиција. Во 2014 година на подрачјето на [[Сектор за внатрешни работи - Скопје|Скопје]] бил промовиран проект за мобилни полициски станици, возилото со кое требало да се извршуваат активностите од овој проект било ова комбе.<ref>{{нмс|title=Мобилни полициски станици во над 130 рурални места во околината на Скопје|url=https://kanal5.com.mk/articles/208532/mobilni-policiski-stanici-vo-nad-130-ruralni-mesta-vo-okolinata-na-skopje|work=Канал 5|date=26 јуни 2014|accessdate=3 ноември 2018}}</ref><ref>https://republika.mk/273681{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |} ==== Мотори ==== {| class="wikitable" !Изглед !Вид !Корисници !Употреба !Белешка |- | [[Податотека:Pan-european.jpg|180п]] | Хонда ST1300 пан-европски | сообраќајна полиција | СЕО | се користи од Одделението за претходница и сообраќајно и ескортно обезбедување (СЕО) при неговите активности меѓу кои е и ескортот на важни личности, чиновници и сл.<ref name="seo"/> |- | [потребна е слика] | SYM симфони 50 SR | сообраќајна полиција | градско патролирање, сообраќајна контрола | се користат во летниот период за полесно движење и регулирање на сообраќајот во градски средини каде има голема зачестеност на возила и метеж. Ги има во многу мал број. |- | [[Податотека:Полициски мотоцикли Piaggio Beverly 310 HPE.jpg|187x187px]] | Пијаџо беверли 310 HPE | сообраќајна полиција | сообраќајно патролирање, регулирање на сообраќајот и зголемена мобилност | набавени 33 нови полициски мотоцикли од овој модел во полициска изведба, заедно со целосна заштитна опрема (кациги, јакни, панталони, чизми и ракавици) во вкупна вредност од 16.845.561 денари. Набавката била реализирана во соработка и со средства од Републичкиот совет за безбедност на сообраќајот на патиштата (РСБСП).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://mvr.gov.mk/mk-MK/odnosi-so-javnost/novosti/toskovski-33-novi-policiski-motocikli-i-oprema-za-soobrakjajnata-policija-obezbedeni-od-rsbsp-so-zaednicki-vlozuvanja-do-pobezbedni-patista-i-spaseni-covecki-zivoti|title=Тошковски: 33 нови полициски мотоцикли и опрема за сообраќајната полиција обезбедени од РСБСП со заеднички вложувања до побезбедни патишта и спасени човечки животи|work=МВР на Република Северна Македонија|date=2026|accessdate=2026-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20261008185657/https://mvr.gov.mk/mk-MK/odnosi-so-javnost/novosti/toskovski-33-novi-policiski-motocikli-i-oprema-za-soobrakjajnata-policija-obezbedeni-od-rsbsp-so-zaednicki-vlozuvanja-do-pobezbedni-patista-i-spaseni-covecki-zivoti|archive-date=2026-10-08}}</ref> |} ==== Хеликоптери ==== {| class="wikitable" !Изглед !Вид !Корисници !Употреба !Белешка |- | [[Податотека:Z3-hhb.jpg|180п]] | Бел 212 | хеликоптерска единица за полициски намени | транспорт, СЕО, медицинска евакуација, гаснење пожари | повеќенаменски двомоторен [[хеликоптер]]. Се користи за транспорт на специјални единици, медицински транспорт и поддршка на земјените сили. Опремен е со противпожарно ведро за учество во гаснење пожари.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://mia.mk/story/firstever-international-flight-for-medical-transport-using-moi-helicopter |title=Прв меѓународен медицински транспорт со хеликоптер на МВР |publisher=МИА |date=2024-02-06 |accessdate=2025-12-26 |archive-date=2026-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260106070612/https://mia.mk/story/firstever-international-flight-for-medical-transport-using-moi-helicopter |url-status=dead }}</ref> |} === Специјални возила === ==== Оклопни транспортери ==== {| class="wikitable" !Изглед !Вид !Корисници !Употреба !Белешка |- | [[Податотека:Police car in Sachsen-Anhalt 06.JPG|180п]] | ТМ-170 | специјална полиција | транспорт | во македонската јавност возилото е познато како хермелин. Се користат редовно од [[Единица за специјални задачи „Тигар“|ЕСЗ „Тигар“]] и [[Единица за брзо распоредување|ЕБР]]. |- | [[Податотека:Interpolitex 2011 (402-41).jpg|180п]] | БТР-80 | [[Специјална антитерористичка единица „Тигар“]] | транспорт на единици, поддршка при кризи | оклопен транспортер на тркала од руско производство. Се користи за безбеден транспорт на специјални единици во високоризични ситуации и заштита при борбени дејствија. |} == Галерија == {{multiple image | align = center | image1 = Police car of Macedonia 02.JPG | image2 = Police car of Macedonia 01.JPG | image3 = Police car of Macedonia 03.JPG | image4 = Македонски полициски возила.jpg | height1 = 175п }} == Поврзано == * [[Вооружување на македонската полиција]] * [[Чинови на полицијата во Македонија]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [[Јутјуб]]: „[https://www.youtube.com/watch?v=rbZLy8fLVF4 Пол.вежба од СРБ до МК Константно гонење]“. * [[Јутјуб]]: „[https://www.youtube.com/watch?v=ZkEv1cDfWk8 Пол.вежба од МКД до СРБ Константно гонење]“. {{Полиција на Македонија |state=collapsed}} [[Категорија:Министерство за внатрешни работи на Македонија]] gympmbk55hxjqx8e1h7z02u7tnqksao 5642077 5642076 2026-10-08T19:08:46Z Andrew012p 85224 /* Мотори */ 5642077 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Macedonia police car 07.jpg|мини|десно|300п|Возилото марка „Шкода јети“ е најпрепознатливото возило на македонската полиција]] '''Полициските возила во Македонија''' се службени возила што се употребуваат од полициските служби во државата за потребите при спроведување на законот. == Историја == [[Податотека:Zastava 750 Milicija.jpg|мини|Реплика од автомобил „Застава 750“ на југословенската милиција.]] Првите полициски возила на македонската држава се појавиле со одлуките на севкупната [[Југославија]] и во тоа време [[Милиција|милицијата]] во Македонија дејствувала според начелата на социјалистичката федеративна република. Како и низ останатите републики во државата така и во [[СР Македонија]] се возеле полициските верзии на [[Застава 750]], Југо и слично. По осамостојувањето на Република Македонија во [[1991]] година, возилата на народната милиција излегуваат од функција и новосоздадената македонска полиција ја започнува сопствената историја на полициски возила. Сепак, низ текот на годините полициските возила го задржувале стилот на уредување на ознаките од народната милиција односно возилата биле обоени во сина или бела боја, носеле син или бел текст со големи букви на кој пишувал „Полиција“ и грбот на Министерството за внатрешни работи, што е случај и во денешниот изглед на регуларните полициски возила. == Регистарски таблички == {{multiple image | direction = vertical | width = 200п | image1 = License plate Macedonia police front.JPG | image2 = License plate Macedonia police back.JPG | footer = Предна (горе) и задна (доле) македонска полициска регистарска табличка }} Полицијата во Македонија спротивно од другите јавни служби, располага со сопствени регистарски таблички, меѓутоа тие се достапни само за полициските служби во рамките на [[МВР|Министерството за внатрешни работи]] (Регуларната, специјалната, граничната полиција). Предната регистарска табличка е на бела заднина што на врвот има црвена линија. На дното од таблицата на англиски јазик пишува „''Police''“ (Полиција) со бели и големи букви кои се сместени во црвена платформа а над таа платформа со сини и големи букви пишува „Полиција“. Задната регистарска табличка е на бела заднина со исто така црвена линија на врвот. Во средината на таблицата стои грб на МВР. Помеѓу грбот има три идентификувачки бројки од левата и три од десната страна кои се во сина боја. == Список на полициски возила == === Регуларни возила === ==== Автомобили ==== {| class="wikitable" !Изглед !Вид !Корисници !Употреба !Белешка |- | [[Податотека:Police car of Macedonia 06.JPG|180п]] | Шкода јети | регуларна, сообраќајна и гранична полиција | патролирање, транспорт, СЕО, гонење | возилото се користи од сите полициски канцеларии, станици, сектори во Македонија и е најпрепознатливото возило на македонската полиција. Има и друга верзија на возилото што се користи како водечко возило при сообраќајно и ескортно обезбедување (СЕО) на важни личности, чиновници и сл. а единствена разлика во надворешниот изглед е сирената што се појавува во сина и црвена боја.<ref name="seo"> [[Јутјуб]]: „[https://www.youtube.com/watch?v=zZpnunkLx-4 Полициско одделение за сообраќајно и ескортно обезбедување]“.</ref> |- | [[Податотека:Chevrolet Spark на македонска полиција.jpg|180п]] | Шевролет спарк | регуларна и сообраќајна полиција | патролирање, транспорт | овие возила биле набавени во поголем број во 2013 г. за потребите на месните полициски станици и за поефикасно патролирање во градски средини. Поради нивната големина, главно се користат за градско патролирање и административни потреби. |- |[[Податотека:Дачија Сандеро на Македонската Полиција.jpg|центар|безрамка|180x180пкс]] |Дачија сандеро |сообраќајна полиција |патролирање, контрола на сообраќајот |10 возила се во употреба, обезбедени како донација од РСБСП за потребите на сообраќајната полиција. Се користат за зголемена мобилност и контрола на патиштата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mvr.gov.mk/vest/20369/|title=Предадени 10 возила за потребите на сообраќајната полиција од страна на РСБСП|work=mvr.gov.mk|language=en|accessdate=2022-06-09|archive-date=2022-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220609234121/https://mvr.gov.mk/vest/20369/|url-status=dead}}</ref> |- | [[Податотека:Македонско полициско возило.webp|190п]] | Пежо 408 алур | униформирана полиција (сите СВР низ државата) | патролирање, брзи интервенции, борба против злосторништвото | набавени 120 возила во декември 2025 г. Опремени се со мотор 1.6 PureTech со 215 КС и автоматски менувач. Содржат најсовремена технологија и системи ТЕТРА за врска и проверки во бази на податоци на лице место.<ref>„[http://web.archive.org/web/20261008133221/https://sdk.mk/index.php/makedonija/mvr-go-obnovi-vozniot-park-so-120-pezhoa-vredni-3-9-milioni-evra-mitskoski-posaka-politsijata-da-gi-koristi-shto-pomalku/ МВР ГО ОБНОВИ ВОЗНИОТ ПАРК СО 120 „ПЕЖОА“ ВРЕДНИ 3,9 МИЛИОНИ ЕВРА]“. СДК.мк (26 декември 2025). Архивирано од [https://sdk.mk/index.php/makedonija/mvr-go-obnovi-vozniot-park-so-120-pezhoa-vredni-3-9-milioni-evra-mitskoski-posaka-politsijata-da-gi-koristi-shto-pomalku/ изворникот] (08 октомври 2026).</ref> |} ==== Џипови ==== {| class="wikitable" !Изглед !Вид !Корисници !Употреба !Белешка |- | [[Податотека:Defender 110 Number 233 in Washington DC.jpg|180п]] | Ланд ровер дефендер | регуларна, специјална и гранична полиција | патролирање, транспорт, набљудување | граничната полиција користи специјализирана верзија на џипот надоградена со камери за следење што се користат за набљудување на одредена месност поради спречување нелегални преминувања на границата, трговија и сл. |- | [[Податотека:Dacia Duster Ambiance 1.6 16V 4x2 Artiksweiß Heck.JPG|180п]] | Дачија дастер | гранична и шумска полиција | патролирање на тежок терен, транспорт | овие возила се главно наменети за движење во непристапни предели, шумски подрачја и по должината на границите. Опремени се со погон на четири тркала (4х4) за совладување тешки терени. |} ==== Комбиња ==== {| class="wikitable" !Изглед !Вид !Корисници !Употреба !Белешка |- | [[Податотека:Macedonia police car 05.jpg|180п]] | Фолксваген транспортер | регуларна и специјална полиција | патролирање, транспорт | возилото што го користи регуларната полиција за разлика од оригиналот е надограден со висок кров. Оваа марка на комбе, без ознаки и без надограден кров ја користи и специјалната полиција. Во 2014 година на подрачјето на [[Сектор за внатрешни работи - Скопје|Скопје]] бил промовиран проект за мобилни полициски станици, возилото со кое требало да се извршуваат активностите од овој проект било ова комбе.<ref>{{нмс|title=Мобилни полициски станици во над 130 рурални места во околината на Скопје|url=https://kanal5.com.mk/articles/208532/mobilni-policiski-stanici-vo-nad-130-ruralni-mesta-vo-okolinata-na-skopje|work=Канал 5|date=26 јуни 2014|accessdate=3 ноември 2018}}</ref><ref>https://republika.mk/273681{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |} ==== Мотори ==== {| class="wikitable" !Изглед !Вид !Корисници !Употреба !Белешка |- | [[Податотека:Pan-european.jpg|180п]] | Хонда ST1300 пан-европски | сообраќајна полиција | СЕО | се користи од Одделението за претходница и сообраќајно и ескортно обезбедување (СЕО) при неговите активности меѓу кои е и ескортот на важни личности, чиновници и сл.<ref name="seo"/> |- | [потребна е слика] | SYM симфони 50 SR | сообраќајна полиција | градско патролирање, сообраќајна контрола | се користат во летниот период за полесно движење и регулирање на сообраќајот во градски средини каде има голема зачестеност на возила и метеж. Ги има во многу мал број. |- | [[Податотека:Полициски мотоцикли Piaggio Beverly 310 HPE.jpg|187x187px]] | Пијаџо беверли 310 HPE | сообраќајна полиција | сообраќајно патролирање, регулирање на сообраќајот и зголемена мобилност | набавени 33 полициски мотоцикли од овој модел во полициска изведба во октомври 2026 г., заедно со целосна заштитна опрема (кациги, јакни, панталони, чизми и ракавици) во вкупна вредност од 16.845.561 денари. Набавката била реализирана во соработка и со средства од Републичкиот совет за безбедност на сообраќајот на патиштата (РСБСП).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://mvr.gov.mk/mk-MK/odnosi-so-javnost/novosti/toskovski-33-novi-policiski-motocikli-i-oprema-za-soobrakjajnata-policija-obezbedeni-od-rsbsp-so-zaednicki-vlozuvanja-do-pobezbedni-patista-i-spaseni-covecki-zivoti|title=Тошковски: 33 нови полициски мотоцикли и опрема за сообраќајната полиција обезбедени од РСБСП со заеднички вложувања до побезбедни патишта и спасени човечки животи|work=МВР на Република Северна Македонија|date=2026|accessdate=2026-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20261008185657/https://mvr.gov.mk/mk-MK/odnosi-so-javnost/novosti/toskovski-33-novi-policiski-motocikli-i-oprema-za-soobrakjajnata-policija-obezbedeni-od-rsbsp-so-zaednicki-vlozuvanja-do-pobezbedni-patista-i-spaseni-covecki-zivoti|archive-date=2026-10-08}}</ref> |} ==== Хеликоптери ==== {| class="wikitable" !Изглед !Вид !Корисници !Употреба !Белешка |- | [[Податотека:Z3-hhb.jpg|180п]] | Бел 212 | хеликоптерска единица за полициски намени | транспорт, СЕО, медицинска евакуација, гаснење пожари | повеќенаменски двомоторен [[хеликоптер]]. Се користи за транспорт на специјални единици, медицински транспорт и поддршка на земјените сили. Опремен е со противпожарно ведро за учество во гаснење пожари.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://mia.mk/story/firstever-international-flight-for-medical-transport-using-moi-helicopter |title=Прв меѓународен медицински транспорт со хеликоптер на МВР |publisher=МИА |date=2024-02-06 |accessdate=2025-12-26 |archive-date=2026-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260106070612/https://mia.mk/story/firstever-international-flight-for-medical-transport-using-moi-helicopter |url-status=dead }}</ref> |} === Специјални возила === ==== Оклопни транспортери ==== {| class="wikitable" !Изглед !Вид !Корисници !Употреба !Белешка |- | [[Податотека:Police car in Sachsen-Anhalt 06.JPG|180п]] | ТМ-170 | специјална полиција | транспорт | во македонската јавност возилото е познато како хермелин. Се користат редовно од [[Единица за специјални задачи „Тигар“|ЕСЗ „Тигар“]] и [[Единица за брзо распоредување|ЕБР]]. |- | [[Податотека:Interpolitex 2011 (402-41).jpg|180п]] | БТР-80 | [[Специјална антитерористичка единица „Тигар“]] | транспорт на единици, поддршка при кризи | оклопен транспортер на тркала од руско производство. Се користи за безбеден транспорт на специјални единици во високоризични ситуации и заштита при борбени дејствија. |} == Галерија == {{multiple image | align = center | image1 = Police car of Macedonia 02.JPG | image2 = Police car of Macedonia 01.JPG | image3 = Police car of Macedonia 03.JPG | image4 = Македонски полициски возила.jpg | height1 = 175п }} == Поврзано == * [[Вооружување на македонската полиција]] * [[Чинови на полицијата во Македонија]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [[Јутјуб]]: „[https://www.youtube.com/watch?v=rbZLy8fLVF4 Пол.вежба од СРБ до МК Константно гонење]“. * [[Јутјуб]]: „[https://www.youtube.com/watch?v=ZkEv1cDfWk8 Пол.вежба од МКД до СРБ Константно гонење]“. {{Полиција на Македонија |state=collapsed}} [[Категорија:Министерство за внатрешни работи на Македонија]] l9sk19sn1m9xlpp0wluien46d72i4sq 0 1175692 5642016 4694579 2026-10-08T12:17:15Z Ehrlich91 24281 5642016 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Свети Петар и Павле |слика = Црква „Св. Петар и Павле“ - Сарај 13.jpg |големина на слика = 250п |опис = Поглед на црквата |епархија = Струмичка |намесништво = Струмичко |парохија = |координати = {{coord|41|28|42|N|22|42|11|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Сарај (Струмичко){{!}}Сарај |општина = Босилово |држава = Македонија |патрон = [[Апостол Петар|Свети Петар]] и [[Апостол Павле|Павле]] |изградба = |завршено = |осветување = |живопис = |ктитор = |зограф = |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = |архитектонски стил= }} '''Свети Петар и Павле''' — главна селска црква во [[Струмичко Поле|струмичкото]] село [[Сарај (Струмичко)|Сарај]], [[Македонија]].<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> == Местоположба == Црквата се наоѓа во северниот дел на селото во насока кон селото [[Гечерлија]]. == Галерија == <gallery mode="packed" heights="100px"> Податотека:Црква „Св. Петар и Павле“ - Сарај 10.jpg|Камбанаријата Податотека:Црква „Св. Петар и Павле“ - Сарај 11.jpg|Окна над апсидата Податотека:Црква „Св. Петар и Павле“ - Сарај 12.jpg|Поглед на црквата Податотека:Црква „Св. Петар и Павле“ - Сарај.jpg|Поглед на црквата Податотека:Црква „Св. Петар и Павле“ - Сарај 2.jpg|Помошниот објект Податотека:Црква „Св. Петар и Павле“ - Сарај 3.jpg|Јужната страна Податотека:Црква „Св. Петар и Павле“ - Сарај 4.jpg|Апсидата Податотека:Црква „Св. Петар и Павле“ - Сарај 5.jpg|Споредниот влез Податотека:Црква „Св. Петар и Павле“ - Сарај 6.jpg|Припратата (југ) Податотека:Црква „Св. Петар и Павле“ - Сарај 7.jpg|Припратата (запад) Податотека:Црква „Св. Петар и Павле“ - Сарај 8.jpg|Главниот влез Податотека:Црква „Св. Петар и Павле“ - Сарај 9.jpg|Фреска на патроните над влезот Податотека:Sts. Peter and Paul Church (Saraj).jpg|Црквата во 2017 г. </gallery> == Поврзано == * [[Струмичко архијерејско намесништво]] * [[Сарај (Струмичко)|Сарај]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Sts. Peter and Paul Church (Saraj)}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Петар и Павле, Сарај}} [[Категорија:Храмови посветени на Свети Петар и Павле во Македонија|Сарај]] r22203vfu76dcya76szc3m00pe17k2e 0 1189070 5642339 5641632 2026-10-09T10:11:51Z PJ Geest 28859 Replace raster graph with SVG reconstruction: Logarithm plots - vector reconstruction.svg 5642339 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Logarithm plots - vector reconstruction.svg|десно|мини|Криви на логаритамски функции со најчесто користените основи]] '''Логаритам''' — број што го покажува степенот на кој треба да се дигне основниот број за да се добие бараниот број<ref>{{ДРМЈ|Логаритам}}</ref>. Логаритмот е обратна операција на [[степенување]]то, исто како што [[делење]]то е обратна операција на [[множење]]то и обратно. Тоа значи дека логаритам од некој број е степенот на којшто друг број треба да се степенува за да истиот се добие. Во наједноставен случај логаритмот ги брои повторените множења на ист множител, на пример, бидејќи {{math|1000 {{=}} 10 × 10 × 10 {{=}} 10³}}, „логаритмот со основа {{math|10}}“ од {{math|1000}} е {{math|3}}. Поопшто, степенувањето овозможува кој било [[реален број]] да се степенува на кој било степен, притоа дава позитивен резултат, така што може да се пресмета логаритам за кои било два позитивни реални броеви {{math|''b''}} и {{math|''x''}} каде {{math|''b''}} е различен од {{math|1}}. Логаритам од {{math|''x''}} со „основа“ {{math|''b''}}, обележан како {{math|1=log_b&thinsp;(x)}} (или {{math|1=log_b&thinsp;x}} за да нема забуни), е единствениот реален број {{math|''y''}} така што {{math|1=''b''^''y'' = ''x''}}. На пример, {{math|1=log₂&thinsp;64 = 6}}, со оглед дека {{math|1=64 = 2⁶}}. Логаритмот со основа {{math|10}} (што значи {{math|1=''b'' = 10}}) се нарекува [[десетичен логаритам]] и има бројни примени во [[наука]]та и инженерството. [[Природен логаритам|Природниот логаритам]] за основа го има [[е (математичка константа)|бројот {{math|''e''}}]]&nbsp;({{math|≈ 2,718}}), и истиот нашироко се користи во математиката и физиката заради неговиот поедноставен [[диференцијално сметање|извод]]. Основата на [[двоичен логаритам|двоичниот логаритам]] е {{math|2}} (така што {{math|1=''b'' = 2}}) и се користи во [[информатика]]та. Логаритмите биле воведени од [[Џон Непер]] на почетокот на XVII век како средство за поедноставување на пресметките. Брзо биле прифатени од морепловците, научниците, инженерите и други за поедноставно пресметување со користење на [[логаритмар]]и и [[математичка таблица|логаритамски таблици]]. Заморните чекори на множење на повеќецифрени броеви може да се заменат со податоци од табела и поедноставното собирање заради тоа што логаритам од [[производ (математика)|производ]] е [[збир]] од логаритмите од множениците: :<math> \log_b(xy) = \log_b x + \log_b y, \,</math> под услов {{math|''b''}}, {{math|''x''}} и {{math|''y''}} да се позитивни и {{math|''b'' ≠ 1}}. Денешниот поим за логаритам доаѓа од [[Леонард Ојлер]], кој го поврзал логаритмот со [[експоненцијална функција|експоненцијалната функција]] во XVIII век. [[Логаритамска скала|Логаритамските скали]] го смалуваат широкиот распон на количини на мали опсези. На пример, [[децибел]]от (dB) се користи како [[мерна единица]] за да изрази логаритамски однос, најчесто за моќ и амплитуда на сигнали (на пример [[звучен притисок]]). Во хемијата, [[водороден показател|pH]] е логаритамска мерка на [[киселост]]а на [[воден раствор]]. Логаритмите се вообичаени во научните [[формула|формули]], во мерењата на комплексноста на алгоритмите и геометриски објекти наречени [[фрактали]]. Помагаат да се опишат [[честота|честотните]] соодноси на музичките интервали, се јавуваат во формулите за броење на [[примарен број|примарни броеви]], а можат да помогнат и во форензичкото [[сметководство]]. ==Мотивација и дефиниција== Идејата на логаритмот е да биде обратна операција на операцијата [[степенување]], која претставува дигање на некој број на степен. На пример, трет степен (или [[Куб (алгебра)|куб]]) од 2 е 8, бидејќи 8 е производ од три множеници по 2: : <math>2^3 = 2 \times 2 \times 2 = 8</math> Следи дека логаритам од 8 со основа 2 е 3, па {{math|1=log₂ 8 = 3}}. ===Степенување=== Трет степен од некој број {{mvar|b}} е производ на три множеници еднакви на {{mvar|b}}. Поопшто, дигање на бројот {{mvar|b}} на {{nowrap|{{mvar|n}}-ти}} степен, каде {{mvar|n}} е [[природен број]], се добива со множење {{mvar|n}} множеници еднакви на {{mvar|b}}. {{nowrap|{{mvar|n}}-ти}} степен од {{mvar|b}} се пишува како {{math|''b''^''n''}}, така што : <math>b^n = \underbrace{b \times b \times \cdots \times b}_{n \text{ factors}}</math> Степенувањето може да се прошири на {{math|''b''^''y''}}, каде {{mvar|b}} е позитивен број, а „степенот“ {{mvar|y}} е кој било [[реален број]]. На пример, {{math|''b''⁻¹}} е реципрочна на {{mvar|b}}, што е, {{math|1/''b''}}. (За повеќе поединости видете [[степенување]] или <ref>{{Citation|last1=Shirali| first1=Shailesh|title=A Primer on Logarithms|publisher=Universities Press|isbn=978-81-7371-414-6|year=2002|location=Hyderabad|url=https://books.google.com/books?id=0b0igbb3WaQC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false}}, esp. section 2</ref>) ===Дефиниција=== ''Логаритам'' од позитивен реален број ''x'' со основа ''b'', каде што ''b'' е позитивен реален број различен од 1,{{refn|Ограничувањата за ''x'' и ''b'' се објаснети во секцијата [[#Аналитички својства|"Аналитички својства"]].|group=nb}} е степенот на кој ''b'' треба да се крене за да се добие ''x''. Со други зборови, логаритам од ''x'' со основа ''b'' е решението ''y'' на равенката<ref>{{Citation|last1=Kate|first1=S.K.|last2=Bhapkar|first2=H.R.|title=Basics Of Mathematics|location=Pune|publisher=Technical Publications|isbn=978-81-8431-755-8|year=2009|url=https://books.google.com/books?id=v4R0GSJtEQ4C&pg=PR1#v=onepage&q&f=false}}, chapter 1</ref> : <math>b^y = x</math> Логаритмот се бележи "{{math|log_''b''&nbsp;''x''}}" (се изговара „логаритам од ''x'' со основа ''b''"), така што горниот дефинициски [[идентитет (математика)|идентитет]] станува: : <math>b^{\log_b x} = x</math> Во равенката {{math|1=''y'' = log_''b''&nbsp;''x''}}, вредноста ''y'' е одговор на прашањето „На кој степен треба да се дигне ''b'' за да се добие ''x''?“. ===Примери=== *{{math|log₂ 16 {{=}} 4 }}, бидејќи {{math| 2⁴ {{=}} 2 ×2 × 2 × 2 {{=}} 16}}. *Логаритмите можат да бидат и негативни: <math>\quad \log_2 \! \frac{1}{2} = -1 \quad</math> бидејќи <math>\quad 2^{-1} = \frac{1}{2^1} = \frac{1}{2}.</math> *{{math|log₁₀150}} е приближно 2,176, што е меѓу 2 и 3, исто како што 150 лежи меѓу {{math|10² {{=}} 100}} и {{math|10³ {{=}} 1000.}} *За која било основа ''b'', {{math|log_''b'' ''b'' {{=}} 1}} и {{math|1= log_''b'' 1 = 0}}, бидејќи {{math|''b''¹ {{=}} ''b''}} и {{math|''b''⁰ {{=}} 1}}, соодветно. ==Логаритамски идентитети== {{Главна|Список на логаритамски идентитети}} Повеќе битни формули, наречени и ''логаритамски идентитети'' или ''логаритамски закони'', ги даваат меѓусебните врски на логаритмите.<ref>All statements in this section can be found in {{Harvard citations|last1=Shirali|first1=Shailesh|year=2002|loc=section 4|nb=yes}}, {{Harvard citations|last1=Downing| first1=Douglas |year=2003|loc=p. 275}}, or {{Harvard citations|last1=Kate|last2=Bhapkar|year=2009|loc=p. 1-1|nb=yes}}, на пример.</ref> ===Производ, количник, степен, и корен=== Логаритам од производ е сума од логаритмите од броевите кои се множат; логаритам од количник од два броја е разлика од логаритмите на деленикот и делителот. Логаритам од {{nowrap|''p''-ти}} степен на број е ''p'' пати од логаритмот од самиот тој број; логаритам од {{nowrap|''p''-ти}} корен е логаритам од бројот поделен со ''p''. Во следната табела е даден список на идентитети со примери. Секој од идентитетите може да биде изведен со замена на дефинициите за логаритам <math>x = b^{\log_b x}</math> или <math>y = b^{\log_b y}</math> на левата страна од идентитетот. {| class="wikitable" style="margin: 0 auto;" |- ! !! Формула !! Пример |- | Производ || <cite id="labegarithmProducts"><math>\log_b(x y) = \log_b x + \log_b y</math></cite> | <math>\log_3 243 = \log_3 (9 \cdot 27) = \log_3 9 + \log_3 27 = 2 + 3 = 5</math> |- | Количник || <math>\log_b \!\frac{x}{y} = \log_b x - \log_b y</math> | <math>\log_2 16 = \log_2 \!\frac{64}{4} = \log_2 64 - \log_2 4 = 6 - 2 = 4</math> |- | Степен || <cite id="labelLogarithmPowers"><math>\log_b\left(x^p\right) = p \log_b x</math></cite> | <math>\log_2 64 = \log_2 \left(2^6\right) = 6 \log_2 2 = 6</math> |- | Корен || <math>\log_b \sqrt[p]{x} = \frac{\log_b x}{p}</math> | <math>\log_{10} \sqrt{1000} = \frac{1}{2}\log_{10} 1000 = \frac{3}{2} = 1,5</math> |} ===Промена на основата=== Логаритмот {{math|log_''b''''x''}} може да биде пресметан од логаритмите на ''x'' и ''b'' со која било произволна основа ''k'' користејќи ја следната формула: : <cite id="labelLogarithmBaseChange"><math> \log_b x = \frac{\log_k x}{\log_k b}.\, </math></cite> {{Collapse top|title=Изведување на фактор на претворање меѓу логаритми со произволна основа |width=80%}} Почнувајќи од дефиницискиот идентитет : <math> x = b^{\log_b x} </math> Можеме да ги логаритмираме со {{math|log_''k''}} двете страни од равенката и ќе добиеме : <math> \log_k x = \log_k (b^{\log_b x}) = \log_b x \cdot \log_k b</math>. Решавајќи по <math>\log_b x</math> добиваме: : <math> \log_b x = \frac{\log_k x}{\log_k b}</math>, Што го покажува факторот на претворање од дадените <math>\log_k</math>-вредности до нивните соодветни <math>\log_b </math>-вредности кои треба да бидат <math>(\log_k b)^{-1}.</math> {{Collapse bottom}} Типичен [[научно сметало]] пресметува логаритми со основи 10 и [[e (математичка константа)|''e'']].<ref>{{Citation | last1=Bernstein | first1=Stephen | last2=Bernstein | first2=Ruth | title=Schaum's outline of theory and problems of elements of statistics. I, Descriptive statistics and probability| publisher=[[McGraw-Hill]] | location=New York | series=Schaum's outline series | isbn=978-0-07-005023-5 | year=1999}}, p.&nbsp;21</ref> Логаритми со која било основа ''b'' може да се определат користејќи кој било од овие два логаритма според претходната формула: :<math> \log_b x = \frac{\log_{10} x}{\log_{10} b} = \frac{\log_{e} x}{\log_{e} b}. \,</math> Со дадениот број ''x'' и неговиот логаритам {{math|log_''b''''x''}} со непозната основа ''b'', основата е дадена со: : <math> b = x^\frac{1}{\log_b x},</math> што може да се види од дефинициската равенка <math> x = b^{\log_b x} </math> на степен <math>\; \tfrac{1}{\log_b x}.</math> ==Посебни основи== [[Податотека:Log4.svg|мини|upright=1.2|Графици на логаритми со основи 0,5, 2 и e]] [[Податотека:Binary logarithm plot with ticks.svg|десно|мини|upright=1.35|alt=Графикон со логаритамски криви кои ја минуваат ''x''-оската каде што ''x'' е 1 и продолжуваат кон минус бесконечност долж ''y''-оската.| [[Графикон на функција|Графиконот]] на логаритам со основа 2 ја минува [[x оска|''x'' оската]] (хоризонталната оска) во 1 и минува низ точките со [[координата|координати]] {{nowrap|(2, 1)}}, {{nowrap|(4, 2)}}, и {{nowrap|(8, 3)}}. На пример, {{math|log₂(8) {{=}} 3}}, бидејќи {{math|2³ {{=}} 8}}. Кривата се приближува произволно блиску до ''y'' оската, но не ја допира или сече.]] Меѓу сите избори за основа, три се особено чести. Тоа се {{math|1=''b'' = 10}}, {{math|1=''b'' = [[e (математичка константа)|''e'']]}} ([[Ирационален број|ирационална]] математичка константа ≈ 2,71828), и {{math|1=''b'' = 2}} ([[двоичен логаритам]]). Во [[математичка анализа|математичката анализа]], логаритмот со основа ''e'' се користи нашироко заради неговите посебни аналитички својства објаснети подолу. Од друга страна, логаритмите со основа {{nowrap|base-10}} се лесни за користење при рачни пресметки во [[децимален броен систем|децималниот броен систем]]:<ref>{{Citation|last1=Downing|first1=Douglas|title=Algebra the Easy Way|series=Barron's Educational Series|location=Hauppauge, N.Y.|publisher=Barron's|isbn=978-0-7641-1972-9|year=2003}}, chapter 17, p.&nbsp;275</ref> :<math>\log_{10}(10 x) = \log_{10} 10 + \log_{10} x = 1 + \log_{10} x.\ </math> Така, {{math|log₁₀''x''}} се однесува на бројот на декадни [[цифра|цифри]] на позитивен [[цел број]] ''x'': бројот на цифри е најмалиот цел број строго поголем од log₁₀''x''.<ref>{{Citation|last1=Wegener|first1=Ingo| title=Complexity theory: exploring the limits of efficient algorithms|publisher=[[Springer-Verlag]]|location=Berlin, New York|isbn=978-3-540-21045-0|year=2005}}, p.&nbsp;20</ref> На пример, {{math|log₁₀1430}} е приближно еднаков на 3,15. Следниот цел број е 4, кој го дава бројот на цифри на 1430. И двата, природниот логаритам и двоичниот логаритам се користат во [[теорија на информации|теоријата на информации]], а како основни единици за информација ги користат [[нат (единица)|натовите]] и [[бит]]овите, соодветно.<ref>{{citation|title=Information Theory|first=Jan C. A.|last=Van der Lubbe|publisher=Cambridge University Press|year=1997|isbn=9780521467605|page=3|url=https://books.google.com/books?id=tBuI_6MQTcwC&pg=PA3}}</ref> Двоичните логаритми исто така се користат во [[информатика]]та, каде [[двоичен броен систем|двоичниот броен систем]] е сеприсутен, во [[музичка теорија|музичката теорија]] каде што е сеприсутен во односот меѓу две октави, и во фотографијата за мерење на вредноста на експозиција.<ref>{{citation|title=The Manual of Photography|first1=Elizabeth|last1=Allen|first2=Sophie|last2=Triantaphillidou|publisher=Taylor & Francis|year=2011|isbn=9780240520377|page=228|url=https://books.google.com/books?id=IfWivY3mIgAC&pg=PA228}}</ref> Во следната табела се дадени најчестите обележувања за логаритмите со овие основи и полиња на нивната примена. Во многу дисциплини се пишува {{math|log''x''}} наместо {{math|log_''b''''x''}}, каде што основата може да се одреди од контекстот. Се користи и обележувањето {{math|^''b''log''x''}}.<ref>{{Citation| url=http://www.mathe-online.at/mathint/lexikon/l.html |author1=Franz Embacher |author2=Petra Oberhuemer |title=Mathematisches Lexikon |publisher=mathe online: für Schule, Fachhochschule, Universität unde Selbststudium |accessdate=|language=de}}</ref> Колоната „ИСО обележување“ ги дава обележувањата препорачани од Меѓународната организација за стандардизација.<ref>{{Citation| title = Guide for the Use of the International System of Units (SI)|first=B. N. |last=Taylor |publisher= US Department of Commerce|year = 1995|url = http://physics.nist.gov/Pubs/SP811/sec10.html#10.1.2}}</ref> Бидејќи обележувањето {{math|log ''x''}} се користи за сите три основи (или кога основата е неопределена или нематеријална), основата треба да произлезе врз основа на контекстот или дисциплината. Во информатиката и математиката, вообичаено log се однесува на {{math|log₂}} и {{math|log_''e''}}, соодветно.<ref>{{citation|first1=Michael T.|last1=Goodrich|author1-link=Michael T. Goodrich|first2=Roberto|last2=Tamassia|author2-link=Roberto Tamassia|title=Algorithm Design: Foundations, Analysis, and Internet Examples|publisher=John Wiley & Sons|year=2002|page=23|quote=One of the interesting and sometimes even surprising aspects of the analysis of data structures and algorithms is the ubiquitous presence of logarithms&nbsp;... As is the custom in the computing literature, we omit writing the base {{mvar|b}} of the logarithm when {{math|1=''b'' = 2}}.}}</ref> Во други контексти log често значи {{math|log₁₀}}.<ref>{{Наведена книга |title=Introduction to Applied Mathematics for Environmental Science |edition=illustrated |first1=David F. |last1=Parkhurst |publisher=Springer Science & Business Media |year=2007 |isbn=978-0-387-34228-3 |page=288 |url=https://books.google.com/books?id=h6yq_lOr8Z4C}} [https://books.google.com/books?id=h6yq_lOr8Z4C&pg=PA288 Extract of page 288]</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:1em auto 1em auto;" |- ! scope="col"|Основа ''b'' ! scope="col"|Име на log_''b''''x'' ! scope="col"|ISO обележување ! scope="col"|Други обележувања ! scope="col"|се користи во |- ! scope="row"|2 | [[двоичен логаритам]] | {{math|lb ''x''}}<ref name="gullberg">{{Citation|title = Mathematics: from the birth of numbers.|author = Gullberg, Jan|location=New York|publisher= W. W. Norton & Co|year = 1997|isbn=978-0-393-04002-9}}</ref> | {{math|ld ''x''}}, {{math|log ''x''}}, {{math|lg ''x''}},<ref>See footnote 1 in {{Наведено списание|last1=Perl|first1=Yehoshua|last2=Reingold|first2=Edward M.|title=Understanding the complexity of interpolation search|url=https://archive.org/details/information-processing-letters_1977-12_6_6/page/219|journal=Information Processing Letters|date=December 1977|volume=6|issue=6|pages=219–222|doi=10.1016/0020-0190(77)90072-2}}</ref> {{math|log₂''x''}} | [[информатика]], [[теорија на информациите]], [[теорија на музиката]], [[фотографија]] |- ! scope="row"|''e'' | [[природен логаритам]] | {{math|ln ''x''}}{{refn|Some mathematicians disapprove of this notation. In his 1985 autobiography, [[Paul Halmos]] criticized what he considered the "childish ln notation," which he said no mathematician had ever used.<ref> {{Citation |title = I Want to Be a Mathematician: An Automathography |author = Paul Halmos |publisher= Springer-Verlag |location=Berlin, New York |year = 1985 |isbn=978-0-387-96078-4 }}</ref> Обележувањето било измислено од [[Ирвинг Стрингхам]], математичар.<ref> {{Citation |title = Uniplanar algebra: being part I of a propædeutic to the higher mathematical analysis |author = Irving Stringham |publisher= The Berkeley Press |year = 1893 |page = xiii |url = https://books.google.com/?id=hPEKAQAAIAAJ&pg=PR13&dq=%22Irving+Stringham%22+In-natural-logarithm&q= }}</ref><ref> {{Citation|title = Introduction to Financial Technology|author = Roy S. Freedman|publisher= Academic Press|location=Amsterdam|year = 2006|isbn=978-0-12-370478-8|page = 59|url = https://books.google.com/?id=APJ7QeR_XPkC&pg=PA59 }}</ref>|author=adaa|group=nb}} | {{math|log ''x''}}<br />(во математиката <ref>See Theorem 3.29 in {{Наведена книга|last1=Rudin|first1=Walter|title=Principles of mathematical analysis|url=https://archive.org/details/principlesofmath00rudi|date=1984|publisher=McGraw-Hill International|location=Auckland|isbn=978-0070856134|edition=3 ed., International student}}</ref> и бројни [[програмски јазик|програмски јазици]]{{refn|На пример [[C (програмски јазик)|C]], [[Java (програмски јазик)|Java]], [[Haskell (програмски јазик)|Haskell]], и [[BASIC програмски јазик|BASIC]].|group=nb}}) | математика, физика, хемија,<br />[[статистика]], [[економија]], теорија на информации и инженерство |- ! scope="row"|10 | [[десетичен логаритам]] | {{math|lg ''x''}} | {{math|log ''x''}}, {{math|log₁₀''x''}}<br />(во инженерство, биологија, астрономија) | разни инженерски полиња(види [[децибел]] и подолу), <br />логаритамски[[математичка таблица|таблици]], [[Научно сметало|сметала]], [[спектроскопија]] |} ==Историја== {{Главна|Историја на логаритмите}} Историјата на логаритмот почнува во седумнаесеттиот век во Европа со откритието на нова [[функција (математика)|функција]] која прошири сферата на анализата вон опфатот на [[алгебра|алгебарските]] методи. Методот со логаритми првпат бил јавно објавен од [[Џон Непер]] во 1614 година во книгата насловена ''Mirifici Logarithmorum Canonis Descriptio'' (''Опис на чудесното правило на логаритмите'').<ref>{{citation |first=John |last=Napier |author-link=John Napier |title=Mirifici Logarithmorum Canonis Descriptio |trans-title=The Description of the Wonderful Rule of Logarithms |language=la |location=Edinburgh, Scotland |publisher=Andrew Hart |year=1614 |url=http://gdz.sub.uni-goettingen.de/dms/load/img/?PPN=PPN527914568&DMDID=DMDLOG_0001&LOGID=LOG_0001&PHYSID=PHYS_0001 }} {{Мртва_врска|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Citation|first=Ernest William |last=Hobson|title=John Napier and the invention of logarithms, 1614|year=1914|publisher=The University Press|location=Cambridge|url=https://archive.org/details/johnnapierinvent00hobsiala}}</ref> И пред откритието на Непер имало други техники со слични опфати како простаферезата или користењето на таблици на [[прогресија|прогресии]], кои ги развил [[Јост Бирги]] околу 1600 година.<ref name="folkerts">{{citation |first1=Menso |last1=Folkerts |first2=Dieter |last2=Launert |first3=Andreas |last3=Thom |date=October 2015 |title=Jost Bürgi's Method for Calculating Sines |arxiv=1510.03180}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/Biographies/Burgi.html|title=Burgi biography|website=www-history.mcs.st-and.ac.uk|access-date=}}</ref> Десетичен логаритам од број е индексот од тој степен на десет кој е еднаков тој број.<ref>William Gardner (1742) ''Tables of Logarithms''</ref> Кога се зборува за број кој бара толку многу цифри е груба алузија на десетичниот логаритам и истиот Архимед го спомнува како „ред на бројот“.<ref>R.C. Pierce (1977) "A brief history of logarithm", [[Two-Year College Mathematics Journal]] 8(1):22–6.</ref> Првите реални логаритми биле [[евристика|евристички]] методи за множењето да премине во собирање и на тој начин да овозможи брзо пресметување. Некои од овие методи користеле таблици изведени од тригонометриски идентитети.<ref>Enrique Gonzales-Velasco (2011) ''Journey through Mathematics – Creative Episodes in its History'', §2.4 Hyperbolic logarithms, page 117, Springer {{isbn|978-0-387-92153-2}}</ref> Таквите методи се нарекуваат [[простафереза]]. Откривањето на функцијата денес позната како природен логаритам почнало како обид да се најде површината (квадратура) на правоаголна [[хипербола]] на [[Грегоар де Сен-Венсан]], белгиски [[језуит]] кој живеел во [[Прага]]. Архимед ја напишал ''Квадратура на парабола'' во третиот век п.н.е., но квадратурата на хипербола им одолеала на сите напори сè додека Сен-Венсан не ги објавил своите резултати во 1647 година. Односот кој логаритмот го дава меѓу [[геометриска прогресија|геометриската прогресија]] и нејзиниот аргумент и [[аритметичка прогресија|аритметичката прогресија]] од вредности, го поттикнала [[А. А. де Сараса]] да ја поврзе квадратурата на Сен-Венсан и логаритмите во простаферезата, што доведува до терминот „хиперболичен логаритам“, синоним за природниот логаритам. Многу брзо новата функција била ценете од [[Кристијан Хајгенс]], Патави и [[Џемс Грегори (математичар)|Џемс Грегори]]. Ознаката log y ја вовел [[Готфрид Вилхелм Лајбниц|Лајбниц]] во 1675 година.<ref>[[Florian Cajori]] (1913) "History of the exponential and logarithm concepts", [[American Mathematical Monthly]] 20: 5, 35, 75, 107, 148, 173, 205.</ref> и следната година го поврзал со [[интегрално сметање|интегралот]] <math>\int \frac{dy}{y} .</math> ==Логаритамски таблици, логаритмари и историски апликации {{anchor|Антилогаритам}}== [[Слика:Logarithms Britannica 1797.png|мини|360px|десно|Објаснување на логаритмите во 1797 ''[[Енциклопедија британика]]'' од 1797 година]] Со поедноставувањето на тешките пресметки, логаритмот придонел за напредок на науката, особено на астрономијата. Логаритмот бил од особено значење во [[геодетско мерење|геодетските мерења]], [[небесна навигација|небесната навигација]] и други домени. [[Пјер-Симон Лаплас]] за логаритмот рекол: ::„...волшебен изум кој со намалување на работата од неколку месеци на неколку дена, го удвојува животот на астрономот, го поштедува од грешки и разочарување неодвоиви од долгите пресметки.“<ref>{{Citation |last1=Bryant |first1=Walter W. |title=A History of Astronomy |url=https://archive.org/stream/ahistoryastrono01bryagoog#page/n72/mode/2up |publisher=Methuen & Co|location=London }}, p.&nbsp;44</ref> Клучна алатка која овозможила практична примена на логаритмите пред [[сметала]]та (дигитроните) и [[сметач]]ите биле ''[[логаритамска таблица|логаритамските таблици]]''.<ref>{{Citation | last1=Campbell-Kelly | first1=Martin | title=The history of mathematical tables: from Sumer to spreadsheets | publisher=Oxford University Press | series=Oxford scholarship online | isbn=978-0-19-850841-0 | year=2003}}, section 2</ref> Првата таква таблица била составена од Хенри Бригс (математичар)Хенри Бригс во 1617 година, веднаш по Неперовото откритие. Овие таблици ги содржеле вредностите на {{math|log_''b''''x''}} и {{math|''b''^''x''}} за кој било број ''x'' во одреден опсег, со одредена точност, за одредена основа ''b'' (вообичаено {{math|1=''b'' = 10}}). На пример, Бригсовата прва таблица ги содржела декадните логаритми од сите цели броеви во опсегот од 1 до 1000 со точност од 14 цифри. Со оглед дека функцијата {{math|''f''(''x'') {{=}} ''b''^''x''}} е обратна функција на log_''b''''x'', наречена била '''[[антилогаритам]]'''.<ref>{{Citation|editor1-last=Abramowitz|editor1-first=Milton|editor1-link=Milton Abramowitz|editor2-last=Stegun|editor2-first=Irene A.|editor2-link=Irene Stegun|title=[[Handbook of Mathematical Functions with Formulas, Graphs, and Mathematical Tables]]|publisher=[[Dover Publications]]|location=New York|isbn=978-0-486-61272-0|edition=10|year=1972}}, section 4.7., p.&nbsp;89</ref> Производ и количник на два позитивни броја ''c'' и ''d'' рутински биле пресметувани како суми и разлика од нивните логаритми. Производот ''cd'' или количникот ''c/d'' се добива со антилогаритам од сумата или разликата, исто така и од истата табела:: :<math> c d = b^{\log_b c} \, b^{\log_b d} = b^{\log_b c + \log_b d} \,</math> и :<math>\frac c d = c d^{-1} = b^{\log_b c - \log_b d}. \,</math> За рачни пресметки кои бараат значителна точност, исчитувањето на двата логаритма, пресметувањето на нивната сума или разлика и исчитувањето на антилогаритмот е доста побрз отколку множењето со поранешните методи како простаферезата, која се заснова на тригонометриски идентитети. Пресметката на [[степенување|степени]] и n-ти [[коренување|корени]] се сведуваат на множење или делење и исчитувања од таблици: :<math>c^d = \left(b^{\log_b c}\right)^d = b^{d \log_b c} \,</math> и :<math>\sqrt[d]{c} = c^\frac{1}{d} = b^{\frac{1}{d} \log_b c}. \,</math> Многу логаритамски таблици ги изразуваат логаритмите како мантиса и одлика од ''x'', односно како целоброен дел и децимален дел од {{math|log₁₀''x''}}.<ref>{{Citation | last1=Spiegel | first1=Murray R. | last2=Moyer | first2=R.E. | title=Schaum's outline of college algebra | publisher=[[McGraw-Hill]] | location=New York | series=Schaum's outline series | isbn=978-0-07-145227-4 | year=2006}}, p.&nbsp;264</ref> Одликата на {{math|10 • ''x''}} е еден плус одликата на ''x'', а нивните мантиси се исти. Ова го проширува опфатот на логаритамските таблици: со дадена таблица {{math|log₁₀''x''}} за сите цели броеви ''x'' од 1 до 1000, логаритам од 3542 се апроксимира со :<math>\log_{10}3542 = \log_{10}(10 \cdot 354.2) = 1 + \log_{10}354.2 \approx 1 + \log_{10}354. \, </math> Поголема точност може да се добие со [[интерполација]]. Друга важна апликација бил [[логаритмар]]от, пар на логаритамски поделени скали за пресметка како што е илустрирано на сликата. [[Слика:Slide rule example2 with labels.svg|центар|мини|550px|Шематски приказ на логаритмар. Почнувајќи од 2 на долната скала, се додава растојание од 3 на горната скала и се добива производ 6. Логаритмарот работи бидејќи е обележан така што растојанието од 1 до ''x'' е пропорционално на логаритам од ''x''.|alt=A slide rule: two rectangles with logarithmically ticked axes, arrangement to add the distance from 1 to 2 to the distance from 1 to 3, indicating the product 6.]] Неподвижна логаритамска скала, била измислено кратко по откритието на Непер. [[Вилијам Отред]] го подобрил и создал логаритмар – пар на логаритамски скали подвижни една во однос на другата. Броевите се поставени на подвижните скали на растојанија пропорционални на разликите меѓу нивните логаритми. Лизгањето на горната скала соодветствува на механичко додавање логаритми. На пример, со додавање на растојание од 1 до 2 на долната скала на растојанието од 1 до 3 на горната скала дава производ 6, што се отчитува на долниот дел. Логаритмарот бил суштинска алатка за сметање за инженерите и научниците сè до 1970-тите години бидејќи овозможува, за сметка на точноста, многу побрзи пресметки отколку техниките засновани на таблици.<ref name="ReferenceA"> {{Harvard citations |last1=Maor |year=2009 |nb=yes |loc=sections 1, 13}}</ref> ==Аналитички својства== За подлабока студија на логаритмите неопходен е концептот на функција (математика)функција. Функција е правило според кое за даден број се добива друг.<ref>{{Наведена книга | last1=Devlin | first1=Keith | author1-link=Keith Devlin | title=Sets, functions, and logic: an introduction to abstract mathematics | publisher=Chapman & Hall/CRC | location=Boca Raton, Fla | edition=3 | series=Chapman & Hall/CRC mathematics | isbn=1-58488-449-5 | year=2004 | url={{google books |plainurl=y |id=uQHF7bcm4k4C}}}, or see the references in [[function (mathematics)|function]]</ref> Пример за функција која го дава {{nowrap|''x''-ти}} степен од ''b'' од кој било реален број ''x'', каде основата ''b'' е фиксен број. Функцијата се запишува: <math>f(x) = b^x. \, </math> ===Логаритамска функција=== За да се поткрепи дефиницијата за логаритам, неопходно е да се покаже дека равенката :<math>b^x = y \,</math> има решение ''x'' и дека тоа решение е единствено, под услов ''y'' да е позитивен, а ''b'' е позитивен и различен од 1. За доказ на овој факт потребна е [[теорема за средна вредност|теоремата за средна вредност]] од елементарната [[математичка анализа]].<ref name=LangIII.3>{{Citation|last1=Lang|first1=Serge|author1-link=Serge Lang|title=Undergraduate analysis|publisher=[[Springer-Verlag]]|location=Berlin, New York|edition=2|series=[[Undergraduate Texts in Mathematics]]|isbn=978-0-387-94841-6|mr=1476913|year=1997}}, section III.3</ref> Според оваа теорема непрекината функција која дава две вредности ''m'' и ''n'' исто така дава која било вредност која лежи меѓу ''m'' и ''n''. Функција е ''непрекината'' ако нема "скокови", што значи дека нејзиниот графикон може да се исцрта без подигање на моливот. Може да се покаже дека ова својство важи за функцијата {{math|1=''f''(''x'') = ''b''^''x''}}. Бидејќи ''f'' може да има произволно големи и произволно мали позитивни вредности, кој било број {{math|''y'' > 0}} лежи меѓу {{math|''f''(''x''₀)}} и {{math|''f''(''x''₁)}} за соодветно {{math|''x''₀}} и {{math|''x''₁}}. Оттука, теоремата за средна вредност осигурува дека равенката {{math|1=''f''(''x'') = ''y''}} има решение. Освен тоа, постои само едно решение на оваа равенка, бидејќи функцијата ''f'' е [[монотона функција|монотоно растечка функција]] (за {{math|''b'' > 1}}), или монотоно опаѓачка (за {{math|0 < ''b'' < 1}}).<ref name=LangIV.2>{{Harvard citations|last1=Lang|year=1997 |nb=yes|loc=section IV.2}}</ref> Единственото решение ''x'' логаритам од ''y'' со основа ''b'', {{math|log_''b''''y''}}. Функцијата која на ''y'' му го доделува неговиот логаритам се нарекува ''логаритамска функција'' (или само ''логаритам''). Главната одлика на функцијата {{math|log_''b''''x''}} е формулата за нејзиниот производ :<math>\log_b(xy) = \log_b x + \log_b y.</math> поточно, логаритам со која било основа {{math|''b'' > 1}} е единствената [[растечка функција]] ''f'' од позитивните реални броеви кои го задоволуваат {{math|1=''f''(''b'') = 1}} и <ref>{{Наведена книга| title=Foundations of Modern Analysis |volume=1 |last=Dieudonné |first=Jean |page=84 |year=1969 |publisher=Academic Press }} item (4.3.1)</ref> :<math>f(xy)=f(x)+f(y).</math> ===Обратна функција=== [[Податотека:Logarithm inversefunctiontoexp.svg|десно|мини|Графиконот на логаритамската функција {{math|log_''b''(''x'')}} (син) е добиени со рефлектирање на графиконот на функцијата {{math|''b''^''x''}} (црвен) во однос на дијагоналната линија ({{math|1=''x'' = ''y''}}).|alt=The graphs of two functions.]] Формулата за логаритам од степен на кој било број ''x'' е, :<math>\log_b \left (b^x \right) = x \log_b b = x.</math> Искажано со зборови, {{math|''x''-ти}} степен на ''b'' и потоа логаритам со основа {{math|base-''b''}} дава ''x''. Обратно, за даден позитивен број ''y'', формулата :<math>b^{\log_b y} = y</math> Кажува дека прво вадење логаритам, а степенување го дава истиот број ''y''. Според тоа, двете можни комбинации од логаритмирање и степенување го даваат оригиналниот број. Значи, логаритам со основа ''b'' е ''[[обратна функција]]'' на {{math|''f''(''x'') {{=}} ''b''^''x''}}.<ref>{{Citation | last1=Stewart | first1=James | title=Single Variable Calculus: Early Transcendentals | publisher=Thomson Brooks/Cole |location=Belmont|isbn=978-0-495-01169-9 | year=2007}}, section 1.6</ref> Обраните функции се тесно поврзани со оригиналните функции. Нивните [[графикон на функција|графикони]] меѓусебно кореспондираат со промена на ''x'' и ''y'' координатите (или по огледално пресликување на дијагоналната линија ''x'' = ''y''), како што е прикажано десно: точката {{math|1=(''t'', ''u'' = ''b''^''t'')}} на графиконот ''f'' одговара на точката {{math|1=(''u'', ''t'' = log_''b''''u'')}} на графиконот на логаритамот и обратно. Како последица на тоа, log_''b''(''x'') дивергираат во бесконечност (станува поголем од кој било даден број) ако ''x'' расте во бесконечност, под услов ''b'' да е поголем од еден. Во тој случај, {{math|log_''b''(''x'')}} е [[растечка функција]]. За {{math|''b'' < 1}}, {{math|log_''b''(''x'')}} тежи кон минус бесконечност. Кога ''x'' се приближува до нула, {{math|log_''b''''x''}} оди во минус бесконечност за {{math|''b'' > 1}} (плус бесконечност за {{math|''b'' < 1}}, соодветно). ===Извод и антиизвод=== [[Податотека:Logarithm derivative.svg|десно|мини|220|Графиконот на [[природен логаритам|природниот логаритам]] (зелен) и неговата тангента во {{math|''x'' {{=}} 1,5}} (црн)|alt=A graph of the logarithm function and a line touching it in one point.]] Аналитичките својства на функциите преминуваат на нивните обратни функции.<ref name=LangIII.3 /> Така, бидејќи {{math|1=''f''(''x'') = ''b''^''x''}} е непрекината и [[диференцијабилна функција]], таква е и {{math|log_''b''''y''}}. Приближно, непрекината функција е диференцијабилна ако нејзиниот графикон нема остри „ќошови“. Покрај тоа, како што [[извод]]от од {{math|''f''(''x'')}} е {{math|ln(''b'')''b''^''x''}} согласно својствата на [[експоненцијална услуга|експоненцијалната услуга]], според правилото за [[извод од сложени функции]] изводот од {{math|log_''b''''x''}} е даден си<ref name="LangIV.2"/><ref>{{Наведена мрежна страница |work=Wolfram Alpha |title=Calculation of ''d/dx(Log(b,x))'' |publisher=[[Wolfram Research]] |accessdate=|url=http://www.wolframalpha.com/input/?i=d/dx(Log(b,x)) }}</ref> : <math>\frac{d}{dx} \log_b x = \frac{1}{x\ln b}. </math> Значи, [[наклон (математика)|наклонот]] на [[тангента]]та која го допира логаритамот со {{math|основа-''b''}} во точката {{math|(''x'', log_''b''(''x''))}} е еднаков на {{math|1/(''x'' ln(''b''))}}. Изводот од ln ''x'' е 1/''x''; ова имплицира дека ln ''x'' единствениот [[антиизвод]] од {{math|1/''x''}} што има вредност 0 за {{math|1=''x'' =1}}. Ова е многу едноставна формула што навело природниот логаритам да се нарече „природен“; истото е исто така една од главните причини за битноста на константата [[E (математичка константа)|''e'']]. Изводот со генерализиран функционален аргумент {{math|''f''(''x'')}} е :<math>\frac{d}{dx} \ln f(x) = \frac{f'(x)}{f(x)}.</math> Количникот на десната страна се нарекува [[логаритамски извод]] од ''f''. Пресметувањето {{math|''f<nowiki>'</nowiki>''(''x'')}} со помош на извод од {{math|ln(''f''(''x''))}} е познато како [[логаритамско диференцирање]].<ref>{{Citation | last1=Kline | first1=Morris | author1-link=Morris Kline | title=Calculus: an intuitive and physical approach | publisher=[[Dover Publications]] | location=New York | series=Dover books on mathematics | isbn=978-0-486-40453-0 | year=1998}}, p.&nbsp;386</ref> Антиизводот од [[природен логаритам]] {{math|ln(''x'')}} е:<ref>{{Наведена мрежна страница |work=Wolfram Alpha |title=Calculation of ''Integrate(ln(x))'' |publisher=Wolfram Research |accessdate=15 March 2011 |url=http://www.wolframalpha.com/input/?i=Integrate(ln(x)) }}</ref> : <math>\int \ln(x) \,dx = x \ln(x) - x + C.</math> [[Список на интеграли на логаритамски функции|Соодветните формули]], како антиизводи од логаритми со други основи може да се изведат од оваа равенка користејќи промена на основата.<ref>{{Harvard citations|editor1-last=Abramowitz|editor2-last=Stegun|year=1972 |nb=yes|loc=p. 69}}</ref> ===Претставување на природниот логаритам со интеграл === [[Податотека:Natural logarithm integral.svg|десно|мини| [[Природен логаритам]] од ''t'' е осенчаната површина под графиконот на функцијата {{math|1=''f''(''x'') = 1/''x''}} (реципрочна на ''x'').|alt=A hyperbola with part of the area underneath shaded in grey.]] [[Природен логаритам]] од ''t'' е еднаков на [[интеграл]] од 1/''x''&nbsp;''dx'' од 1 до ''t'': :<cite id=integral_naturallog><math>\ln (t) = \int_1^t \frac{1}{x} \, dx.</math></cite> Со други зборови, {{math|ln(''t'')}} е еднаков на површината меѓу оската ''x'' и графиконот на функцијата {{math|1/''x''}}, за {{math|1=''x'' = 1}} до {{math|1=''x'' = ''t''}} (сликата десно). Ова е последица на [[основна теорема на анализата|основната теорема на анализата]] и фактот дека извод од {{math|ln(''x'')}} е {{math|1/''x''}}. Десната страна на оваа равенка може да служи како дефиниција на [[природен логаритам]]. Формулите за производ и степен на логаритам може да се изведат од дефиницијата.<ref>{{Citation|last1=Courant|first1=Richard|title=Differential and integral calculus. Vol. I|publisher=[[John Wiley & Sons]]|location=New York|series=Wiley Classics Library|isbn=978-0-471-60842-4|mr=1009558|year=1988}}, section III.6</ref> На пример, формулата за производот {{math|1=ln(''tu'') = ln(''t'') + ln(''u'')}} е изведена како: :<math> \ln(tu) = \int_1^{tu} \frac{1}{x} \, dx \ \stackrel {(1)} = \int_1^{t} \frac{1}{x} \, dx + \int_t^{tu} \frac{1}{x} \, dx \ \stackrel {(2)} = \ln(t) + \int_1^u \frac{1}{w} \, dw = \ln(t) + \ln(u).</math> Равенството (1) го дели интегралот на два дела, додека равенството (2) е промена на променливата ({{math|1=''w'' = ''x''/''t''}}). На долната илустрација, поделбата одговара на површините во жолта и сина боја. Менувајќи ја левата сина страна, вертикално за фактор ''t'' и кратејќи ја со истиот фактор хоризонтално не ја менува неговата големина. Поместувајќи ја соодветно, површината повторно одговара на графиконот на функцијата {{math|1=''f''(''x'') = 1/''x''}}. Значи, сината површина на левата страна, која е интеграл од {{math|''f''(''x'')}} од ''t'' до ''tu'' е иста како интегралот од 1 до ''u''. Ова го поткрепува равенството (2) со погеометриски доказ. [[Податотека:Natural logarithm product formula proven geometrically.svg|мини|центар|500px|Визуелен доказ за формулата за производ од природен логаритам |alt=The hyperbola depicted twice. The area underneath is split into different parts.]] Формулата за степен {{math|1=ln(''t''^''r'') = ''r'' ln(''t'')}} може да се изведе на сличен начин: :<math> \ln(t^r) = \int_1^{t^r} \frac{1}{x}dx = \int_1^t \frac{1}{w^r} \left(rw^{r - 1} \, dw\right) = r \int_1^t \frac{1}{w} \, dw = r \ln(t). </math> Второто равенство користи смена на променливите ([[интегрирање со смена на променливата]]), {{math|1=''w'' = ''x''^1/''r''}}. Збирот од реципрочните вредности од природните броеви, :<math>1 + \frac 1 2 + \frac 1 3 + \cdots + \frac 1 n = \sum_{k=1}^n \frac{1}{k},</math> се нарекува [[хармониски ред (математика)|хармониски ред]]. Тој е тесно поврзан со природниот логаритам: кога ''n'' тежнее кон [[бесконечност]], разликата, :<math>\sum_{k=1}^n \frac{1}{k} - \ln(n),</math> [[гранична вредност на низа|конвергира]] (т.е., доаѓа произволно блиску) кон број познат како [[Ојлер–Маскерониева константа]]. Овој врска помага во анализата на перформансите на алгоритми како што е [[квиксорт]].<ref>{{Citation|last1=Havil|first1=Julian|title=Gamma: Exploring Euler's Constant|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-09983-5|year=2003}}, sections 11.5 and 13.8</ref> Постојат и некои други претставувања на логаритмот во форма на интеграл кои се корисни во некои ситуации: :<math> \ln(x) = -\lim_{\epsilon \to 0} \int_\epsilon^\infty \frac{dt}{t}\left( e^{-xt} - e^{-t} \right)</math> :<math> \ln(x) = \int_0^\infty\,\frac{dt}{t}\,\left[\cos(t)-\cos(xt)\right]</math> Првиот идентитет може да се верифицира со покажување дека тој има иста вредност во {{math|1=''x'' = 1}}, и ист извод. Вториот идентитет може да се докаже запишувајќи :<math> \frac1t =\int_0^\infty\,dq\,e^{-qt} </math> и вметнувајќи [[Лапласова трансформација]] на {{math|1=cos(''xt'')}} (и {{math|1=cos(''t'')}}). ===Трансценденција на логаритмот === [[Реален број|Реалните броеви]] кои не се [[алгебарски број|алгебарски]] се нарекуваат [[трансцендентен број|трансцендентни]];<ref>{{citation|title=Selected papers on number theory and algebraic geometry|volume=172|first1=Katsumi|last1=Nomizu|authorlink=Katsumi Nomizu|location=Providence, RI|publisher=AMS Bookstore|year=1996|isbn=978-0-8218-0445-2|page=21|url={{google books |plainurl=y |id=uDDxdu0lrWAC|page=21}}}}</ref> на пример, [[Pi|{{pi}}]] и ''[[е (математичка константа)|е]]'' се такви броеви, но <math>\sqrt{2-\sqrt 3}</math> не е. Логаритмот е пример за [[трансцендентна функција]]. [[Гелфонд–Шнајдеровата теорема]] тврди дека вообичаено логаритмите земаат трнсцендентни, т.е., „тешки“ вредности.<ref>{{Citation|last1=Baker|first1=Alan|author1-link=Alan Baker (mathematician)|title=Transcendental number theory|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-20461-3|year=1975}}, p.&nbsp;10</ref> ==Пресметување== [[Податотека:Logarithm keys.jpg|мини|Логаритамските копчиња (''log'' за основа 10 и ''ln'' за основа ''e'') на типичен научно сметало]] Во некои случаи логаритмите лесно се пресметуваат, на пример {{math|1=log₁₀(1000) = 3}}. Во општ случај, логаритмите може да се пресметаат користејќи [[степенен ред|степенени редови]] или [[аритметичко-геометриска средина]], или со вадење податоци од претходно пресметанa [[логаритамска таблица]] која обезбедува фиксна точност.<ref>{{Citation | last1=Muller | first1=Jean-Michel | title=Elementary functions | publisher=Birkhäuser Boston | location=Boston, MA | edition=2 | isbn=978-0-8176-4372-0 | year=2006}}, sections 4.2.2 (p. 72) and 5.5.2 (p. 95)</ref><ref>{{Citation |last1=Hart |last2=Cheney |last3=Lawson |year=1968|publisher=John Wiley|location=New York|title=Computer Approximations|series=SIAM Series in Applied Mathematics|display-authors=etal}}, section 6.3, p.&nbsp;105–111</ref> [[Њутнов метод|Њутновиот метод]], итеративен метод за приближно решавање на равенки, може исто така да се користи за пресметување логаритам, бидејќи неговата обратна функција, експоненцијалната функција, може ефикасно да се пресмета.<ref>{{Citation|last1=Zhang |first1=M. |last2=Delgado-Frias |first2=J.G. |last3=Vassiliadis |first3=S. |title=Table driven Newton scheme for high precision logarithm generation |url=http://ieeexplore.ieee.org/xpl/articleDetails.jsp?arnumber=326783 |doi=10.1049/ip-cdt:19941268 |journal=IEE Proceedings Computers & Digital Techniques |issn=1350-2387 |volume=141 |year=1994 |issue=5 |pages=281–292 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150529214127/http://ieeexplore.ieee.org/xpl/articleDetails.jsp?arnumber=326783 |archivedate=29 May 2015 }}, section 1 for an overview</ref> Користејќи таблици, за пресметување на логаритми може да се користат методи слични на методата CORDIC, доколку на располагање се само собирањето и поместувањето (шифт) на битови.<ref>{{Citation |url= |first=J. E.|last=Meggitt|title=Pseudo Division and Pseudo Multiplication Processes|journal=IBM Journal|date=April 1962|doi=10.1147/rd.62.0210}}</ref><ref>{{Citation |last=Kahan |first=W. |authorlink= William Kahan |title=Pseudo-Division Algorithms for Floating-Point Logarithms and Exponentials |date= May 20, 2001 |publisher= |journal= |doi= }}</ref> Освен тоа, двоичниот логаритамски алгоритам го пресметува {{math|lb(''x'')}} [[рекурзија|рекурзивно]] заснован на повторени коренувања на ''x'', искористувајќи ја предноста на релацијата :<math>\log_2(x^2) = 2 \log_2 (x). \,</math> ===Степенени редови=== ;Тејлоров ред [[Податотека:Taylor approximation of natural logarithm.gif|десно|мини|Тејлоровиот ред of&nbsp;{{math|ln(''z'')}} центриран во&nbsp;{{math|''z'' {{=}} 1}}. Анимацијата ги покажува првите &nbsp;10 апроксимации со 99-тата и 100-тата. Апроксимациите не конвергираат после растојанието од 1 од центарот.|alt=An animation showing increasingly good approximations of the logarithm graph.]] За кој било реален број {{mvar|z}} кој задоволува {{math|0 < ''z'' < 2}}, важи следната формула:{{refn|The same series holds for the principal value of the complex logarithm for complex numbers {{mvar|z}} satisfying {{math|{{!}}''z'' − 1{{!}} < 1}}.|group=nb}}<ref name=AbramowitzStegunp.68>{{Harvard citations|editor1-last=Abramowitz|editor2-last=Stegun|year=1972 |nb=yes|loc=p. 68}}</ref> :<math> \ln (z) = \frac{(z-1)^1}{1} - \frac{(z-1)^2}{2} + \frac{(z-1)^3}{3} - \frac{(z-1)^4}{4} + \cdots </math> Ова е [[скратеница]] за исказот дека {{math|ln(''z'')}} може да биде апроксимиран до сè поточна вредност со следните изрази: :<math> \begin{array}{lllll} (z-1) & & \\ (z-1) & - & \frac{(z-1)^2}{2} & \\ (z-1) & - & \frac{(z-1)^2}{2} & + & \frac{(z-1)^3}{3} \\ \vdots & \end{array} </math> На пример, со {{math|''z'' {{=}} 1,5}} третата апроксимација дава 0,4167, што е околу 0,011 повеќе од {{math|ln(1,5) {{=}} 0,405465}}. Овој [[ред (математика)|ред]] го апроксимира {{math|ln(''z'')}} со произволна точност, под услов бројот на собироци да е доволно голем. Во елементарната математичка анализа, {{math|ln(''z'')}} е [[гранична вредност]] на редот. Тоа е [[Тејлоров ред]] од [[природен логаритам]] во {{math|1=''z'' = 1}}. Тејлоровиот ред од {{math|ln(''z'')}} обезбедува особено корисна апроксимација за {{math|ln(1+''z'')}} кога {{mvar|z}} е мал, {{math|{{!}}''z''{{!}} < 1}}, бидејќи тогаш :<math> \ln (1+z) = z - \frac{z^2}{2} +\frac{z^3}{3}\cdots \approx z. </math> На пример, со {{math|1=''z'' = 0,1}} првата апроксимација дава {{math|ln(1,1) ≈ 0,1}}, што е за 5% помала од коректната вредност 0,0953. ;Поефикасен ред Друг ред се заснова на функцијата на [[површина на хиперболична тангента]]: :<math> \ln (z) = 2\cdot\operatorname{artanh}\,\frac{z-1}{z+1} = 2 \left ( \frac{z-1}{z+1} + \frac{1}{3}{\left(\frac{z-1}{z+1}\right)}^3 + \frac{1}{5}{\left(\frac{z-1}{z+1}\right)}^5 + \cdots \right ), </math> за кој било реален број {{math|''z'' > 0}}.{{refn|The same series holds for the principal value of the complex logarithm for complex numbers {{mvar|z}} with positive real part.|group=nb}}<ref name=AbramowitzStegunp.68 /> Користејќи го сигма обележувањето, истото може да се напише како :<math>\ln (z) = 2\sum_{n=0}^\infty\frac{1}{2n+1}\left(\frac{z-1}{z+1}\right)^{2n+1}.</math> Овој ред може да се изведе од горниот Тејлоров ред. Истиот конвергира побрзо отколку Тејлоровиот ред особено ако {{mvar|z}} е блиско до 1. На пример, за {{math|1=''z'' = 1,5}}, првите три члена од вториот ред апроксимира {{math|ln(1,5)}} со грешка од околу {{вред|3|e=-6}}. Брзата конвергенција на {{mvar|z}} блиско до 1 може да се искористи како предност на следниов начин: за дадена апроксимација со мала точност {{math|''y'' ≈ ln(''z'')}} и ставајќи :<math>A = \frac z{\exp(y)}, \,</math> логаритмот од {{mvar|z}} е: :<math>\ln (z)=y+\ln (A). \,</math> Колку што е првичната апроксимација {{mvar|y}} е подобра, толку {{mvar|A}} е поблиска до 1, па неговиот логаритам може да се пресмета ефикасно. {{mvar|A}} може да се пресмета со користење на [[експоненцијална функција|експоненцијален ред]], кој конвергира брзо под услов {{mvar|y}} да не е многу голем. Пресметувањето на логаритам од поголем {{mvar|z}} може да биде сведен на помали вредности за {{mvar|z}} запишувајќи {{math|''z'' {{=}} ''a'' • 10^''b''}}, така што {{math|ln(''z'') {{=}} ln(''a'') + ''b'' • ln(10)}}. За пресметување на логаритми од цели броеви може да се искористи тесно поврзан метод. Од горниот ред, следува дека: :<math>\ln (n+1) = \ln(n) + 2\sum_{k=0}^\infty\frac{1}{2k+1}\left(\frac{1}{2 n+1}\right)^{2k+1}.</math> Ако е познат логаритмот на голем цел број {{mvar|n}}, тогаш редот станува брзо конвергентен ред за {{math|log(''n''+1)}}. ===Апроксимација со аритметичко-геометриска средина === [[Аритметичко-геометриска средина|Аритметичко-геометриската средина]] дава апроксимации со голема точност за [[природен логаритам]]. Во 1982 година Сасаки и Канада покажале дека истиот бил особено брз за точност меѓу 400 и 1000 децимални места, додека методите со Тејлоров ред биле типично побрзи кога била потребна помала точност. Во нивната работа {{math|ln(''x'')}} е апроксимиран со точност {{math|2^−''p''}} (или ''p'' битови на точност) со следната формула (благодарение на [[Карл Фридрих Гаус]]):<ref>{{Citation |first1=T. |last1=Sasaki |first2=Y. |last2=Kanada |title=Practically fast multiple-precision evaluation of log(x) |journal=Journal of Information Processing |volume=5|issue=4 |pages=247–250 |year=1982 | url=http://ci.nii.ac.jp/naid/110002673332 | accessdate=}}</ref><ref>{{Citation |first1=Timm |last1=Ahrendt|title=Fast computations of the exponential function|publisher=Springer|location=Berlin, New York|series=Lecture notes in computer science|doi=10.1007/3-540-49116-3_28|volume=1564|year=1999|pages=302–312}}</ref> :<math>\ln (x) \approx \frac{\pi}{2 M(1,2^{2-m}/x)} - m \ln (2).</math> Тука {{math|M(''x'',''y'')}} ја означува [[аритметичко-геометриска средина|аритметичко-геометриската средина]] од ''x'' и ''y''. Истата се добива со повторени пресметувања на средната вредност {{math|(x+y)/2}} ([[аритметичка средина]]) и <math>\sqrt{xy}</math> ([[геометриска средина]]) од ''x'' и ''y'' тогаш нека овие два броја станат следните ''x'' и ''y''. Двата броја брзо конвергираат кон заедничка гранична вредност чија вредност е {{math|M(''x'',''y'')}}. ''m'' се избира така што :<math>x \,2^m > 2^{p/2}.\, </math> за да се осигура бараната точност. Поголем ''m'' прави пресметката на {{math|M(''x'',''y'')}} да има повеќе чекори (првичните x и y се подалеку, па се потребни повеќе чекори за конвергирање) но дава поголема точност. Константите {{math|pi}} и {{math|ln(2)}} може да се пресметаат со брзоконвергирарчки ред. ===Фајнманов алгоритам=== Додека работел на [[проект Менхетен|проектот Менхетен]] во Националната лабораторија Лос Аламос, [[Ричард Фајнман]] развил алгоритам сличен на алгоритмот за делење кој подоцна бил искористен во Конекшен машин (Connection Machine). Алгоритмот го користи фактот што секој реален број <math> 1 < x < 2 </math> е еднозначно претставен како производ од посебни множители во форма <math> 1 + 2^{-k} </math>. Алгоритмот секвенцијално го гради тој производ <math>P</math>: ако <math>P \cdot (1 + 2^{-k}) < x</math>, потоа го менува <math>P</math> во <math> P \cdot (1 + 2^{-k}) </math>. Потоа го зголемува <math>k</math> за еден. Алгоритмот запира кога <math>k</math> е доволно голем за да ја даде бараната точност. Бидејќи <math>\log(x)</math> е збир од членови во форма <math>\log(1 + 2^{-k})</math> што одговараат на оние <math>k</math> за кои множителот <math>1 + 2^{-k}</math> бил вклучен во производот <math>P</math>, <math>\log(x)</math> може да биде пресметан со едноставно собирање користејќи ја таблицата на <math>\log(1 + 2^{-k})</math> за сите <math>k</math>. За логаритамската таблица може да се користи која било основа.<ref>{{Наведено списание |first=Danny |last=Hillis |authorlink=Danny Hillis |title=Richard Feynman and The Connection Machine |journal=Physics Today |volume= |issue= |pages= |date=January 15, 1989 |doi=}}</ref> ==Примена== [[Податотека:NautilusCutawayLogarithmicSpiral.jpg|мини|Наутилус прикажува логаритамска спирала|alt=A photograph of a nautilus' shell.]] Логаритмите имаат многу примени во и вон математиката. Некои од овие појави се однесуваат на поимот инваријанса на скалата. На пример, секој простор од школката [[наутилус]] е приближна копија од следниот, во размер со константен фактор. Ова води до [[логаритамска спирала]].<ref>{{Harvard citations |last1=Maor |year=2009 |nb=yes |loc=p. 135 }}</ref> [[Бенфордов закон|Бенфордовиот закон]] за распределба на водечките цифри исто така може да се објасни со инваријанса на скалата.<ref>{{Citation | last1=Frey | first1=Bruce | title=Statistics hacks | publisher=[[O'Reilly Media|O'Reilly]]|location=Sebastopol, CA| series=Hacks Series |url={{google books |plainurl=y |id=HOPyiNb9UqwC|page=275}}| isbn=978-0-596-10164-0 | year=2006}}, chapter 6, section 64</ref> Логаритмите исто така се поврзани со [[самосличност]]а. На пример, логаритмите се појавуваат при анализа на алгоритми кои решаваат проблем со негово делење на два помали проблеми и поправајќи ги нивните решенија.<ref>{{Citation | last1=Ricciardi | first1=Luigi M. | title=Lectures in applied mathematics and informatics | url={{google books |plainurl=y |id=Cw4NAQAAIAAJ}} | publisher=Manchester University Press | location=Manchester | isbn=978-0-7190-2671-3 | year=1990}}, p.&nbsp;21, section 1.3.2</ref> Димензиите на самослични геометриски облици, односно облици чии делови личат на целокупната слика се исто така засновани на логаритми. [[Логаритамска скала|Логаритамските скали]] се корисни за квантифицирање на релативните промени на вредноста за разлика од нејзината апсолутна разлика. Покрај тоа, бидејќи логаритамската функција {{math|log(''x'')}} расте многу бавно за големи ''x'', логаритамските скали се користат за компресија на научни податоци во големи размери (голем однос меѓу малите и големите податоци). Логаритмите исто така постојат во бројни научни формули како во [[формула на Циолковски|формулата на Циолковски]], [[Фенскеова равенка|Фенскеовата равенка]], [[Нернстова равенка|Нернстовата равенка]]. ===Логаритамска скала=== {{Главна|Логаритамска скала}} [[Податотека:Germany Hyperinflation.svg|Логаритамски графикон кој ја прикажува вредноста на една [[златна германска марка]] во [[хартиени марки]] за време на [[инфлација во Вајмарската Република|германската хиперинфлација во 1920-тите години]]|десно|мини|alt=A graph of the value of one mark over time. The line showing its value is increasing very quickly, even with logarithmic scale.]] Научните количини често се изразуваат како логаритми од други количини користејќи ''логаритамска скала''. На пример, [[децибел]]от е [[единица мерка]] поврзана со количини на [[логаритамска скала]]. Се заснова на десетичниот логаритам од [[сооднос]]ите - 10 пати десетичен логаритам од сооднос на [[моќ (физика)|моќности]] или 20 пати десетичен логаритам од сооднос на [[напон]]и. Се користи за да се квантифицира загубата на напонски нивоа при пренос на електрични сигнали,<ref>{{Citation|last1=Bakshi|first1=U. A.|title=Telecommunication Engineering|publisher=Technical Publications|location=Pune|isbn=978-81-8431-725-1|year=2009|url={{google books |plainurl=y |id=EV4AF0XJO9wC|page=A5}}}}{{Мртва_врска|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, section 5.2</ref> да се опишат нивоата на моќност на звуците во [[акустика]]та,<ref>{{Citation|last1=Maling|first1=George C.|editor1-last=Rossing|editor1-first=Thomas D.|title=Springer handbook of acoustics|publisher=[[Springer-Verlag]]|location=Berlin, New York|isbn=978-0-387-30446-5|year=2007|department=Noise}}, section 23.0.2</ref> и [[апсорпција]]та на светлината во полињата на [[спектрометар|спектрометријата]] и [[оптика]]та. [[Однос сигнал/шум|Односот сигнал/шум]] кој ја опишува количината на несакан [[шум (електроника)|шум]] во однос на [[сигнал]]от исто така се мери во децибели.<ref>{{Citation | last1=Tashev | first1=Ivan Jelev | title=Sound Capture and Processing: Practical Approaches | publisher=[[John Wiley & Sons]] | location=New York | isbn=978-0-470-31983-3 | year=2009|url={{google books |plainurl=y |id=plll9smnbOIC|page=48}}|page=98}}</ref> На слична тема, [[вршен однос сигнал/шум|вршниот однос сигнал/шум]] вообичаено се користи за да се оцени квалитетот на звукот и методите на [[компресија на слика]] користејќи логаритам.<ref>{{Citation | last1=Chui | first1=C.K. | title=Wavelets: a mathematical tool for signal processing | publisher=[[Society for Industrial and Applied Mathematics]] | location=Philadelphia | series=SIAM monographs on mathematical modeling and computation | isbn=978-0-89871-384-8 | year=1997|url={{google books |plainurl=y |id=N06Gu433PawC|page=180}}|page=180}}</ref> Силата на земјотресот се мери со земање десетичен логаритам од емитираната енергија. Ова се користи во [[скала на моментна магнитуда|скалата на моментна магнитуда]] или во [[Рихтерова скала|Рихтеровата скала]]. На пример, земјотрес со магнитуда 5,0 ослободува 32 пати {{math|(10^1,5)}}, а со магнитуда 6,0 ослободува 1000 пати {{math|(10³)}} од енергијата на земјотрес со магнитуда 4,0.<ref>{{Citation|last1=Crauder|first1=Bruce|last2=Evans|first2=Benny|last3=Noell|first3=Alan|title=Functions and Change: A Modeling Approach to College Algebra|publisher=Cengage Learning|location=Boston|edition=4|isbn=978-0-547-15669-9|year=2008}}, section 4.4.</ref> Друга логаритамска скала е [[привидна ѕвездена величина|привидната ѕвездена величина]]. Истата ја мери сјајноста на ѕвездите логаритамски.<ref>{{Citation|last1=Bradt|first1=Hale|title=Astronomy methods: a physical approach to astronomical observations|publisher=Cambridge University Press|series=Cambridge Planetary Science|isbn=978-0-521-53551-9|year=2004}}, section 8.3, p.&nbsp;231</ref> Уште еден пример е [[pH]] во [[хемија]]та; pH е минус од десетичниот логаритам од [[активност (хемија)|активност]] од јони од [[хидрониум]] (облик на [[водород]]ни [[јон]]и {{хем|H|+|}} во вода).<ref>{{Citation|author=[[МСЧПХ]]|title=Compendium of Chemical Terminology ("Gold Book")|edition=2|editor=A. D. McNaught, A. Wilkinson|publisher=Blackwell Scientific Publications|location=Oxford|year=1997|url=http://goldbook.iupac.org/P04524.html|isbn=978-0-9678550-9-7|doi=10.1351/goldbook}}</ref> Активноста на хидрониумските јони во неутрална вода е 10⁻⁷&nbsp;[[моларна концентрација|mol•L⁻¹]], па оттука pH е 7. Киселината има типичен pH од околу 3. Разликата од 4 соодветствува со односот 10⁴ од активноста, што значи, активноста на хидрониумски јон на киселина е околу {{math|10⁻³ mol•L⁻¹}}. Полулогаритамските графици го користат концептот на логаритамска скала за визуелизација: една оска, вообичаено вертикалната е градирана логаритамски. На пример, графиконот десно го компресира стрмиот пораст од 1 милион на 1 трилиони со истата стапка (на вертикалната оска) како порастот од 1 до 1 милион. На таквите графици, експоненцијалните функции во облик {{math|1=''f''(''x'') = ''a'' • ''b''^''x''}} се јавуваат како прави линии со [[наклон (математика)|наклон]] еднаков на логаритам од ''b''. Логаритамско-логаритамски графици со двете оски градирани логаритамски, при што функциите во облик {{math|1=''f''(''x'') = ''a'' • ''x''^''k''}} се изразени како прави линии чиј наклон е еднаков на експонентот ''k''. Ова се применува за визуелизација и анализи на [[степенен закон|степенени закони]].<ref>{{Citation|last1=Bird|first1=J. O.|title=Newnes engineering mathematics pocket book |publisher=Newnes|location=Oxford|edition=3|isbn=978-0-7506-4992-6|year=2001}}, section 34</ref> ===Психологија=== Логаритмите се јавуваат во неколку закони кои ја опишуваат [[човечка перцепција|човечката перцепција]]:<ref>{{Citation | last1=Goldstein | first1=E. Bruce | title=Encyclopedia of Perception | url={{google books |plainurl=y |id=Y4TOEN4f5ZMC}} | publisher=Sage | location=Thousand Oaks, CA | series=Encyclopedia of Perception | isbn=978-1-4129-4081-8 | year=2009}}, p.&nbsp;355–356</ref><ref>{{Citation | last1=Matthews | first1=Gerald | title=Human performance: cognition, stress, and individual differences | url={{google books |plainurl=y |id=0XrpulSM1HUC}} | publisher=Psychology Press | location=Hove | series=Human Performance: Cognition, Stress, and Individual Differences | isbn=978-0-415-04406-6 | year=2000}}, p.&nbsp;48</ref> [[Хиковиот закон]] предлага логаритамски однос меѓу времето кое е потребно да поединци изберат алтернатива и бројот на алтернативи што го имаат.<ref>{{Citation|last1=Welford|first1=A. T.|title=Fundamentals of skill|publisher=Methuen|location=London|isbn=978-0-416-03000-6 |oclc=219156|year=1968}}, p.&nbsp;61</ref> [[Фитовиот закон]] предвидува дека потребното време за брзо преместување во целната област е логаритамска функција од растојанието до целта и големината на целта.<ref>{{Citation|author=Paul M. Fitts|date=June 1954|title=The information capacity of the human motor system in controlling the amplitude of movement|journal=Journal of Experimental Psychology|volume=47|issue=6|pages=381–391 | pmid=13174710 | doi =10.1037/h0055392 }}, reprinted in {{Citation|journal=Journal of Experimental Psychology: General|volume=121|issue=3|pages=262–269|year=1992|pmid=1402698|url=http://sing.stanford.edu/cs303-sp10/papers/1954-Fitts.pdf|format=PDF|accessdate=|title=The information capacity of the human motor system in controlling the amplitude of movement|author=Paul M. Fitts|doi=10.1037/0096-3445.121.3.262|archive-date=2023-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230324001351/http://sing.stanford.edu/cs303-sp10/papers/1954-Fitts.pdf|url-status=dead}}</ref> Во [[психофизика]]та, [[Вебер-Фехнеров закон|Вебер-Фехнеровиот закон]] предлага логаритамски однос меѓу [[дразба (психологија)|дразбата]] и [[осет (психологија)|осетот]] како што е актуелната спроти перципираната тежина што ја носи едно лице.<ref>{{Citation | last1=Banerjee | first1=J. C. | title=Encyclopaedic dictionary of psychological terms | publisher=M.D. Publications | location=New Delhi | isbn=978-81-85880-28-0 | oclc=33860167 | year=1994|url={{google books |plainurl=y |id=Pwl5U2q5hfcC|page=306}} |page=304}}</ref> (Овој „закон“ сепак е понепрецизен од поновите модели како што е [[Стивенсов степенен закон|Стивенсовиот степенен закон]].<ref>{{Citation|last1=Nadel|first1=Lynn|author1-link=Lynn Nadel|title=Encyclopedia of cognitive science|publisher=[[John Wiley & Sons]]|location=New York|isbn=978-0-470-01619-0|year=2005}}, lemmas ''Psychophysics'' and ''Perception: Overview''</ref>) Психолошките студии покажале дека лицата со мало математичко образование тежнеат да ги проценуваат количините логаритамски, односно тие ги позиционираат броевите на необележана линија според нивните логаритми, така што 10 е поставен еднакво блиску до 1000 како што е 100 до 1000. Зголеменото образование го поместува ова кон линеарна процена (позиционирање на 1000 10 пати подалеку) во некои околности, додека логаритмите се користат кога броевите кои треба да се претстават е тешко да се постават линеарно.<ref>{{Citation | doi=10.1111/1467-9280.02438 | last1=Siegler|first1=Robert S.|last2=Opfer|first2=John E.|title=The Development of Numerical Estimation. Evidence for Multiple Representations of Numerical Quantity|volume=14|issue=3|pages=237–43|year=2003|journal=Psychological Science |url=http://www.psy.cmu.edu/~siegler/sieglerbooth-cd04.pdf | pmid=12741747}}</ref><ref>{{Citation|last1=Dehaene| first1=Stanislas|last2=Izard|first2=Véronique |last3=Spelke| first3=Elizabeth|last4=Pica| first4=Pierre| title=Log or Linear? Distinct Intuitions of the Number Scale in Western and Amazonian Indigene Cultures|volume=320|issue=5880|pages=1217–1220|doi=10.1126/science.1156540|pmc=2610411|pmid=18511690| year=2008|journal=Science|postscript=<!--None-->}}</ref> ===Теорија на веројатност и статистика === [[Податотека:PDF-log normal distributions.svg|мини|десно|alt=Three asymmetric PDF curves|Три [[функција за густина на веројатност|функции за густина на веројатност]] на случајни променливи со нормални логаритамски распределби. Локацискиот параметар {{math|μ}}, кој е нула за сите три прикажани функции за густина на веројатност, е средна вредност од логаритмот од случајната променлива, не средна вредност од самата променлива.]] [[Податотека:Benfords law illustrated by world's countries population.png|Распределба на првите цифри (во %, црвени столпчиња) на [[список на држави по население|населението на 237 држави во светот]]. Црните точки ја означуваат предикцијата на распределба според Бенфордовиот закон.|мини|десно|alt=A bar chart and a superimposed second chart. The two differ slightly, but both decrease in a similar fashion.]] Логаритмите се јавуваат во [[теорија на веројатноста|теоријата на веројатноста]]: [[закон на големите броеви|законот на големите броеви]] диктира дека, за [[правилна паричка]], како што бројот на фрлања на паричката се зголемува кон бесконечност, посматраниот однос на аверси [[биномна распределба|се приближува кон половина]]. Флуктуациите на овој однос околу една половина се опишани со [[закон за итеративен логаритам|законот за итеративен логаритам]].<ref>{{Citation | last1=Breiman | first1=Leo | title=Probability | publisher=[[Society for Industrial and Applied Mathematics]] | location=Philadelphia | series=Classics in applied mathematics | isbn=978-0-89871-296-4 | year=1992}}, section 12.9</ref> Логаритмите исто така се јавуваат и во [[lнормална логаритамска дистрибуција|нормални логаритамски дистрибуции]]. Кога логаритам од [[случајна променлива]] има [[нормална распределба]], се вели дека променливата има нормална логаритамска распределба.<ref>{{Citation|last1=Aitchison|first1=J.|last2=Brown|first2=J. A. C.|title=The lognormal distribution|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-04011-2 |oclc=301100935|year=1969}}</ref> Нормалните логаритамски распределби се среќаваат во многу полиња, секаде каде променливата е формирана од производ од бројни независни позитивни случајни променливи, на пример во изучувањето на турбуленција.<ref> {{Citation | title = An introduction to turbulent flow | author = Jean Mathieu and Julian Scott | publisher= Cambridge University Press | year = 2000 | isbn = 978-0-521-77538-0 | page = 50 | url = {{google books |plainurl=y |id=nVA53NEAx64C|page=50}} }}</ref> Логаритмите се користат за процена на [[максимална возможност]] на параметарски [[статистички модел]]и. За ваков модел, [[функција на возможност|функцијата на возможност]] зависи од најмалку еден [[параметарски модел|параметар]] што треба да се процени. Максимумот на функцијата на возможност се јавува при иста параметарска вредност како и максимумот на логаритмот од возможноста ("''log&nbsp;возможност''"), бидејќи логаритмот е растечка функција. Логаритамската возможност е полесно да се максимизира, особено за мултиплицирани возможности за независни случајни променливи.<ref>{{Citation|last1=Rose|first1=Colin|last2=Smith|first2=Murray D.|title=Mathematical statistics with Mathematica|publisher=[[Springer-Verlag]]|location=Berlin, New York|series=Springer texts in statistics|isbn=978-0-387-95234-5|year=2002}}, section 11.3</ref> [[Бенфордов закон|Бенфордовиот закон]] ја опишува појавата на цифри во бројни [[податочна група|податочни групи]], како што се висини на згради. Според Бенфордовиот закон, веројатноста првата децимална цифра од една ставка во податочниот примерок е ''d'' (од 1 до 9) е еднаква {{math|log₁₀(''d'' + 1) − log₁₀(''d'')}}, ''без разлика'' од единицата мерка.<ref>{{Citation|last1=Tabachnikov|first1=Serge|authorlink1=Sergei Tabachnikov|title=Geometry and Billiards|publisher=[[American Mathematical Society]]|location=Providence, R.I.|isbn=978-0-8218-3919-5|year=2005|pages=36–40}}, section 2.1</ref> Така, може да се очекува дека околу 30% од податоците да имаат прва цифра 1, 18% почнуваат со 2, итн. Ревизорите ги проучуваат девијациите од Бенфордовиот закон за да откријат измамничко сметководство.<ref>{{Citation|title=The Effective Use of Benford's Law in Detecting Fraud in Accounting Data|first1=Cindy|last1=Durtschi|first2=William|last2=Hillison|first3=Carl|last3=Pacini|url=http://faculty.usfsp.edu/gkearns/Articles_Fraud/Benford%20Analysis%20Article.pdf|volume=V|pages=17–34|year=2004|journal=Journal of Forensic Accounting|accessdate=2018-02-25|archive-date=2017-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829062510/http://faculty.usfsp.edu/gkearns/Articles_Fraud/Benford%20Analysis%20Article.pdf|url-status=dead}}</ref> ===Комплексност на пресметки === [[Анализа на алгоритми|Анализата на алгоритми]] е гранка на [[информатика]] што ги проучува [[временска комплексност|перформансите]] на [[алгоритам|алгоритмите]] (сметачки програми кои решаваат одреден проблем).<ref name=Wegener>{{Citation|last1=Wegener|first1=Ingo| title=Complexity theory: exploring the limits of efficient algorithms|publisher=[[Springer-Verlag]]|location=Berlin, New York|isbn=978-3-540-21045-0|year=2005}}, pages 1-2</ref> Логаритмите се корисни за опишување на алгоритмите кои го делат проблемот на помали делови и се вклучуваат при решавање на потпроблемите.<ref>{{Citation|last1=Harel|first1=David|last2=Feldman|first2=Yishai A.|title=Algorithmics: the spirit of computing|location=New York|publisher=[[Addison-Wesley]]|isbn=978-0-321-11784-7|year=2004}}, p.&nbsp;143</ref> На пример, да се најде број во подреден список, алгоритам за [[двоично пребарување]] го проверува средниот запис и продолжува со половина пред или по средниот запис доколку бројот сè уште не е пронајден. Овој алгоритам во просек бара {{math|log₂(''N'')}} споредби, каде ''N'' е должината на списокот.<ref>{{citation | last = Knuth | first = Donald | authorlink = Donald Knuth | title = [[The Art of Computer Programming]] | publisher= Addison-Wesley |location=Reading, Mass. | year= 1998| isbn = 978-0-201-89685-5 }}, section 6.2.1, pp. 409–426</ref> Слично, алгоритмот за [[сортирање со спојување]] подредува неподреден список со делење на списокот на половини и подредувајќи ги истите пред да ги спои резултатите. Овој алгоритам типично бара време приближно пропорционално на {{math|''N'' • log(''N'')}}.<ref>{{Harvard citations|last = Knuth | first = Donald|year=1998|loc=section 5.2.4, pp. 158–168|nb=yes}}</ref> Тука не е специфицирана основата на логаритмот бидејќи резултатот се менува само за константен фактор кога се користи друга основа. Вообичаено константниот фактор се занемарува при анализата на алгоритми според стандардниот модел на униформен трошок.<ref name=Wegener20>{{Citation|last1=Wegener|first1=Ingo| title=Complexity theory: exploring the limits of efficient algorithms|publisher=[[Springer-Verlag]]|location=Berlin, New York|isbn=978-3-540-21045-0|year=2005|page=20}}</ref> За функција {{math|''f''(''x'')}} се вели дека логаритамски расте ако {{math|''f''(''x'')}} е (точно или приближно) пропорционално на логаритам од ''x''. (Биолошките описи на растот на организам, сепак, го користат овој термин за експоненцијална функција.<ref>{{Citation |last1=Mohr|first1=Hans|last2=Schopfer|first2=Peter|title=Plant physiology|publisher=Springer-Verlag|location=Berlin, New York|isbn=978-3-540-58016-4|year=1995}}, chapter 19, p.&nbsp;298</ref>) На пример, кој било [[природен број]] ''N'' може да биде претставен во [[двоичен броен систем|двоичниот облик]] во не повеќе од {{math|log₂(''N'') + 1}} [[бит]]а. Со други зборови, потребната [[сметачко памтење|памтењето]] за да се складира ''N'' расте логаритамски со ''N''. ===Ентропија и хаос=== [[Податотека:Chaotic Bunimovich stadium.png|десно|мини|[[Динамичен билјард|Билјард]] на овална [[билјардна маса]]. Две честички, стартувајќи од центарот со агол кој се разликува за еден степен, имаат патеки кои хаотично дивергираат заради [[рефлексија (физика)|рефлексиите]] на границата.|alt=An oval shape with the trajectories of two particles.]] [[Ентгропија]]та е мерка на неред на некој систем. Во [[статистичка термодинамика|статистичката термодинамика]], ентропијата ''S'' на некој [[физички систем]] е дефинирана со :<math> S = - k \sum_i p_i \ln(p_i).\, </math> Сумата е над сите можни состојби ''i'' на предметниот систем, како што се позициите на честички гас во контејнер. Освен тоа, {{math|''p''_''i''}} е веројатност дека состојбата ''i'' е достигната и ''k'' е [[Болцманова константа|Болцмановата константа]]. Слично, [[ентропија (теорија на информации)|ентропијата во теоријата на информации]] ја мери количината на информации. Доколку примачот на порака може да очекува која било од ''N'' можни пораки со иста веројатност, тогаш количината на информации пренесена со која било таква порака се квантифицира како {{math|log₂(''N'')}} бита.<ref>{{Citation|last1=Eco|first1=Umberto|author1-link=Umberto Eco|title=The open work |publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-63976-8|year=1989}}, section III.I</ref> [[Љапунов степен|Љапуновите степени]] користат логаритми за да го оценат степенот на хаотичност на [[динамички систем]]. На пример, за честичка која се движи на овална билјардска маса, дури и мали промени на почетните услови резултираат со многу различни патеки на честичката. Таквите системи се [[теорија на хаос|хаотични]] на [[детерминистички систем|детерминистички]] начин, бидејќи мали грешки во мерењето на почетната состојба предвидливо доведуваат до големи различни конечни состојби.<ref>{{Citation | last1=Sprott | first1=Julien Clinton | title=Elegant Chaos: Algebraically Simple Chaotic Flows | url={{google books |plainurl=y |id=buILBDre9S4C}} | publisher=[[World Scientific]] |location=New Jersey|isbn=978-981-283-881-0| year=2010}}, section 1.9</ref> Најмалку еден Љапунов степен на детерминистички хаотичен систем е позитивен. ===Фрактали=== [[Податотека:Sierpinski dimension.svg|Шерпињскиев триаголник (десно) е конструиран со повторено заменување на [[рамностран триаголник|рамностраните триаголници]] со три помали триаголници.|десно|мини|400px|alt=Parts of a triangle are removed in an iterated way.]] Логаритмите се јавуваат во дефинициите за [[фрактална димензија|димензија]] на [[фрактал]]ите.<ref>{{Citation|last1=Helmberg|first1=Gilbert|title=Getting acquainted with fractals|publisher=Walter de Gruyter|series=De Gruyter Textbook|location=Berlin, New York|isbn=978-3-11-019092-2|year=2007}}</ref> Фракталите се геометриски објекти кои се [[самосличност|самослични]]: мали делови ја репродуцираат, барем грубо, целата глобална структура. [[Шерпињскиев триаголник|Шерпињскиевиот триаголник]] (на сликата) може да се покрие со три негови копии, секоја со страни со половина од должината на оригиналните. Ова ја чини [[Хаусдорфова димензија|Хаусдорфовата димензија]] на оваа структура {{math|1=ln(3)/ln(2) ≈ 1,58}}. Друго логаритамско засновано обележување е добиено со броење на бројот на кутии потребни за да се покрие предметниот фрактал. ===Музика=== {{multiple image | direction = vertical | width = 350 | footer = Четири различни октави прикажани на линеарна скала, потоа прикажани на логаритамска скала (како што увото ги слуша). | image1 = 4octavesAndfrequencies.jpg | alt1 = Four different octaves shown on a linear scale. | image2 = 4octavesAndfrequenciesEars.jpg | alt2 = Four different octaves shown on a logarithmic scale. }} Логаритмите се поврзани со музичките тонови и [[интервал (музика)|интервали]]. При [[еднаква темперација]], соодносот на честотите зависи само од интервалот меѓу два тона, не од специфичната честота, или [[висина на звукот (музика)|висината на звукот]], на поединечните тонови. На пример, [[а (музичка нота)|нотата ''A'']] има честота од 440 [[Херц (единица)|Hz]] и [[B♭ (музичка нота)|''рамно B'']] има честота од 466&nbsp;Hz. Интервалот меѓу ''A'' и ''рамно B'' е [[полутон]], е оној меѓу ''рамно B'' и [[b (музичка нота)|''B'']] (честота 493&nbsp;Hz). Соодветно на тоа, соодносот на честотите е согласно: :<math>\frac{466}{440} \approx \frac{493}{466} \approx 1.059 \approx \sqrt[12]2.</math> Следствено, логаритмите може да се користат за опис на интервалите: интервалот се мери во полутонови со логаритам {{math|base-2^1/12}} од соодносот на [[честота|честоти]], додека логаритмот {{math|base-2^1/1200}} од соодносот на честоти го изразува интервалот во [[цент (музика)|центи]], стотинки од полутон. Последниот се користи за фино кодирање, како што е потребно за нееднакви темперации.<ref>{{Citation|last1=Wright|first1=David|title=Mathematics and music|location=Providence, RI|publisher=AMS Bookstore|isbn=978-0-8218-4873-9|year=2009}}, chapter 5</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:1em auto 1em auto;" |- ||'''Интервал'''<br />(двата тона се свират во исто време) ||1/12 тон {{audio|1_step_in_72-et_on_C.mid|пушти}} ||[[Полутон]] {{audio|help=no|Minor_second_on_C.mid|пушти}} ||[[Терца (интервал)|Природна терца]] {{audio|help=no|Just_major_third_on_C.mid|пушти}} ||[[Терца (интервал)]] {{audio|help=no|Major_third_on_C.mid|пушти}} ||[[Тритонус]] {{audio|help=no|Tritone_on_C.mid|пушти}} ||[[Октава]] {{audio|help=no|Perfect_octave_on_C.mid|пушти}} |- || '''Сооднос на честоти''' ''r'' || <math>2^{\frac 1 {72}} \approx 1,0097</math> || <math>2^{\frac 1 {12}} \approx 1,0595</math> || <math>\tfrac 5 4 = 1,25</math> || <math>\begin{align} 2^{\frac 4 {12}} & = \sqrt[3] 2 \\ & \approx 1,2599 \end{align} </math> || <math>\begin{align} 2^{\frac 6 {12}} & = \sqrt 2 \\ & \approx 1,4142 \end{align} </math> || <math> 2^{\frac {12} {12}} = 2 </math> |- || '''Соодветниот број на полутонови'''<br /><math>\log_{\sqrt[12] 2}(r) = 12 \log_2 (r)</math> || <math>\tfrac 1 6 \,</math> || <math>1 \,</math> || <math>\approx 3,8631 \,</math> || <math>4 \,</math> || <math>6 \,</math> || <math>12 \,</math> |- || '''Соодветниот број на центи'''<br /><math>\log_{\sqrt[1200] 2}(r) = 1200 \log_2 (r)</math> || <math>16 \tfrac 2 3 \,</math> || <math>100 \,</math> || <math>\approx 386.31 \,</math> || <math>400 \,</math> || <math>600 \,</math> || <math>1200 \,</math> |} ===Теорија на броеви=== [[Природен логаритам|Природните логаритми]] се тесно поврзани со [[функција на распределба на прости броеви|распределбата на простите броеви]] (2, 3, 5, 7, 11, ...), битна тема во [[теорија на броеви|теоријата на броеви]]. За кој било [[цел број]] ''x'', бројот на [[прост број|прости броеви]] помали или еднакви на ''x'' е изразен со [[функција на распределба на прости броеви|{{math|{{pi}}(''x'')}}]]. [[Теорема на прости броеви|Теоремата на прости броеви]] тврди дека {{math|{{pi}}(''x'')}} е приближно даден со :<math>\frac{x}{\ln(x)},</math> во смисла дека односот {{math|{{pi}}(''x'')}} и дропката се приближува на 1 кога ''x'' тежнее кон бесконечност.<ref>{{Citation|last1=Bateman|first1=P. T.|last2=Diamond|first2=Harold G.|title=Analytic number theory: an introductory course|publisher=[[World Scientific]]|location=New Jersey|isbn=978-981-256-080-3 |oclc=492669517|year=2004}}, theorem 4.1</ref> Следствено, веројатноста дека случајно одбран број меѓу 1 и ''x'' е прост е [[пропорционалност (математика)|обратнопропорционален]] на бројот на цифри на ''x''. Далеку подобра процена на {{math|{{pi}}(''x'')}} е дадена со функцијата на [[интегрален логаритам]] {{math|Li(''x'')}}, дефинирана со :<math> \mathrm{Li}(x) = \int_2^x \frac1{\ln(t)} \,dt. </math> [[Риманова хипотеза|Римановата хипотеза]], една од најстарите отворени математички претпоставки, може да се наведе споредувајќи ги {{math|{{pi}}(''x'')}} и {{math|Li(''x'')}}.<ref>{{Harvard citations|last1=Bateman|first1=P. T.|last2=Diamond|year=2004|nb=yes |loc=Theorem 8.15}}</ref> [[Ердеш-Кацова теорема|Ердеш-Кацовата теорема]] која го опишува бројот на различни [[прост делител|прости делители]] исто така го вклучува [[природен логаритам|природниот логаритам]]. Логаритам од ''n'' [[факториел]], {{math|1=''n''! = 1 • 2 • ... • ''n''}}, е даден со :<math> \ln (n!) = \ln (1) + \ln (2) + \cdots + \ln (n). \,</math> Ова може да се искористи за да се добие [[Стирлингова формула|Стирлинговата формула]], апроксимација за {{math|''n''!}} за големи ''n''.<ref>{{Citation|last1=Slomson|first1=Alan B.|title=An introduction to combinatorics|publisher=[[CRC Press]]|location=London|isbn=978-0-412-35370-3|year=1991}}, chapter 4</ref> ==Обопштувања== ===Комплексен логаритам=== {{Главна|Комплексен логаритам}} [[Податотека:Complex number illustration multiple arguments.svg|мини|десно|Поларен облик на {{math|''z {{=}} x + iy''}}. φ и φ' се аргументи од ''z''.|alt=An illustration of the polar form: a point is described by an arrow or equivalently by its length and angle to the ''x'' axis.]] [[Комплексен број|Комплексните броеви]] ''a'' кои е решенија на равенката :<math>e^a=z.\,</math> се нарекуваат ''комплексни логаритми''. Тука, ''z'' е комплексен број. Комплексен број општо се означува како {{math|1=''z = x + iy''}}, каде ''x'' и ''y'' се реални броеви, а ''i'' е [[имагинарна единица]]. Ваков број може визуелно да се претстави со точка во [[комплексна рамнина]], како што е прикажано десно. [[Поларен облик|Поларниот облик]] кодира ненулов комплексен број ''z'' со неговата [[апсолутна вредност]], односно, растојанието ''r'' до [[координатен почеток|координатниот почеток]], и аголот меѓу ''x'' оската и линијата која минува низ координатниот почеток и ''z''. Овој агол се нарекува [[аргумент на комплексен број|аргумент]] на ''z''. Апсолутната вредност ''r'' од ''z'' е :<math>r=\sqrt{x^2+y^2}. \,</math> Аргументот не е еднозначно одреден од ''z'': {{math|φ}} и {{math|φ}}' = {{math|φ}} + 2{{pi}} се аргументи на ''z'' бидејќи со додавање {{math|2{{pi}}}} [[радијан]]и или 360 степени{{refn|Види [[радијан]] за претворање меѓу 2[[pi|{{pi}}]] и 360 [[степен (агол)|степени]].|group=nb}} на φ соодветствува на „вртење“ околу координатниот почеток во насока на стрелките на часовникот за [[круг (агол)|круг]]. Резултатниот комплексен број е повторно ''z'', како што е илустрирано десно. Сепак, точно само еден аргумент {{math|φ}} ги задоволува {{math|−{{pi}} < φ}} и {{math|φ ≤ {{pi}}}}. Истиот се нарекува ''основен аргумент'', се означува {{math|Arg(''z'')}}, со големо ''A''.<ref>{{Citation|last1=Ganguly|location=Kolkata|first1=S.|title=Elements of Complex Analysis|publisher=Academic Publishers|isbn=978-81-87504-86-3|year=2005}}, Definition 1.6.3</ref> (Алтернативна нормализација е {{math|0 ≤ Arg(''z'') < 2{{pi}}}}.<ref>{{Citation|last1=Nevanlinna|first1=Rolf Herman|author1-link=Rolf Nevanlinna|last2=Paatero|first2=Veikko|title=Introduction to complex analysis|journal=London: Hilger|location=Providence, RI|publisher=AMS Bookstore|isbn=978-0-8218-4399-4|year=2007|bibcode=1974aitc.book.....W}}, section 5.9</ref>) [[Податотека:Complex log.jpg|десно|мини|Главната гранка на комплексен логаритам, Log(''z''). црната точка во {{math|''z'' {{=}} 1}} соодветствува на апсолутна вредност нула, а посветлите бои одговараат на поголеми апсолутни вредности. [[Тон (боја)|Тонот]] на бојата го кодира аргументот на Log(''z'').|alt=A density plot. In the middle there is a black point, at the negative axis the hue jumps sharply and evolves smoothly otherwise.]] Користејќи ги [[тригонометриски функции|тригонометриските функции]] [[синус]] и [[косинус]], или [[Ојлерова формула|комплексен експонент]], соодветно, ''r'' и φ се такви што следниве идентитети важат:<ref>{{Citation|last1=Moore|first1=Theral Orvis|last2=Hadlock|first2=Edwin H.|title=Complex analysis|publisher=[[World Scientific]]|location=Singapore|isbn=978-981-02-0246-0|year=1991}}, section 1.2</ref> :<math>\begin{array}{lll}z& = & r \left (\cos \varphi + i \sin \varphi\right) \\ & = & r e^{i \varphi}. \end{array} \, </math> Ова значи дека {{nowrap|''a''-ти}} степен од ''e'' е еднаков на ''z'', каде :<math>a = \ln (r) + i ( \varphi + 2 n \pi ), \,</math> φ е основниот аргумент Arg(''z'') и ''n'' е произволен цел број. Кој било таков ''a'' се нарекува комплексен логаритам од ''z''. Постојат бескрајно многу вакви броеви за разлика од еднозначно дефинираните реални логаритми. Ако {{math|1=''n'' = 0}}, ''a'' се нарекува ''основна вредност'' на логаритмот означен {{math|Log(''z'')}}. Основниот аргумент на кој било позитивен реален број ''x'' е 0; оттука {{math|Log(''x'')}} е реален број и е еднаков на реален (природен) логаритам. Сепак, горните формули за логаритми од производ и степен не ја обопштуваат основната вредност на комплексниот логаритам.<ref>{{Citation | last1=Wilde | first1=Ivan Francis | title=Lecture notes on complex analysis | publisher=Imperial College Press | location=London | isbn=978-1-86094-642-4 | year=2006|url=https://books.google.com/?id=vrWES2W6vG0C&pg=PA97&dq=complex+logarithm#v=onepage&q=complex%20logarithm&f=false}}, theorem 6.1.</ref> Илустрацијата на десната страна го прикажува {{math|Log(''z'')}}. Дисконтинуитетот, односно, скокот во тонот во негативниот дел од ''x'', или реалната оска, е предизвикан од скокот на основниот аргумент. Ова место се нарекува одгранување. Ова однесување може да е избегне само со намалување на ограничувањето за φ. Тогаш аргументот на ''z'' и, следствено, неговиот логаритам стануваат [[многузначна функција|многузначни функции]]. ===Обратни од други експоненцијални функции=== Степенувањето постои во многу области на математиката и нејзината обратна функција често се нарекува логаритам. На пример, [[логаритам од матрица|логаритмот од матрица]] е (многузначна) обратна функција од [[експонент на матрица]].<ref>{{Citation|last1=Higham|first1=Nicholas|author1-link=Nicholas Higham|title=Functions of Matrices. Theory and Computation|location=Philadelphia, PA|publisher=[[Society for Industrial and Applied Mathematics|SIAM]]|isbn=978-0-89871-646-7|year=2008}}, chapter 11.</ref> Друг пример е [[p-адична логаритамска функција|''p''-адичен логаритам]], обратна функција на [[p-адична експоненцијална функција|''p''-адичен експонент]]. И двата се дефинирани преку Тејлоров ред аналогно со реален случај.<ref>{{Neukirch ANT}}, section II.5.</ref> Во контекст на [[диференцијална геометрија]], [[експоненцијална мапа (Риманова геометрија)|експоненцијалната мапа]] го мапира [[тангентен простор|тангентниот простор]] во точката на [[диференцијабилна многукратност|многукратност]] во [[околина (математика)|околината]] на таа точка. Нејзината инверзија се нарекува логаритамска мапа.<ref>{{Citation|last1=Hancock|first1=Edwin R.|last2=Martin|first2=Ralph R.|last3=Sabin|first3=Malcolm A.|title=Mathematics of Surfaces XIII: 13th IMA International Conference York, UK, September 7–9, 2009 Proceedings|url=https://books.google.com/books?id=0cqCy9x7V_QC&pg=PA379|publisher=Springer|year=2009|page=379|isbn=978-3-642-03595-1}}</ref> Во контекст на [[конечна група|конечни групи]] степенувањето е дадено со повторено множење на еден групен елемент ''b'' со самиот себе. [[Дискретен логаритам|Дискретниот логаритам]] е целобројниот n кој е решение на равенката: :<math>b^n = x,\,</math> каде ''x'' е елемент од групата. Степенувањето може да се изврши ефикасно, но се верува дека е многу тешко да се пресмета дискретниот логаритам во некои групи. Оваа асиметрија има важна примена во [[асиметрична криптографија|криптографија со јавен клуч]], како што е на пример случајот со [[Дифи-Хелманов протокол|Дифи-Хелмановиот протокол]], рутина која обезбедува сигурна размена на [[криптографија|криптографски]] клучеви преку неосигурени информациски канали.<ref>{{Citation|last1=Stinson|first1=Douglas Robert|title=Cryptography: Theory and Practice|publisher=[[CRC Press]]|location=London|edition=3|isbn=978-1-58488-508-5|year=2006}}</ref> [[Цехов логаритам|Цеховиот логаритам]] е поврзан со дискретниот логаритам во мултипликативна група од ненулови елементи од [[конечно поле]].<ref>{{Citation|last1=Lidl|first1=Rudolf|last2=Niederreiter|first2=Harald|author2-link = Harald Niederreiter |title=Finite fields|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-39231-0|year=1997}}</ref> {{anchor|double logarithm}}Други обратни функции логаритамскослични ги вклучуваат ''двојниот логаритам'' ln(ln(''x'')), ''[[супер логаритам]]'' (негова мала варијација се нарекува [[итегриран логаритам]] во информатиката), [[Ламбертова W функција|Ламбертовата W функција]] и [[логит]]. Тие се обратни функции на [[двојна експоненцијална функција|двојната експоненцијална функција]], [[тетрација]], од {{math|''f''(''w'') {{=}} ''we^w''}},<ref>{{Citation | last1=Corless | first1=R. | last2=Gonnet | first2=G. | last3=Hare | first3=D. | last4=Jeffrey | first4=D. | last5=Knuth | first5=Donald | author5-link=Donald Knuth | title=On the Lambert ''W'' function | url=http://www.apmaths.uwo.ca/~djeffrey/Offprints/W-adv-cm.pdf | publisher=[[Springer-Verlag]] | location=Berlin, New York | year=1996 | journal=Advances in Computational Mathematics | issn=1019-7168 | volume=5 | pages=329–359 | doi=10.1007/BF02124750}}</ref> и од [[логистичка функција|логистичката функција]], соодветно.<ref>{{Citation | last1=Cherkassky | first1=Vladimir | last2=Cherkassky | first2=Vladimir S. | last3=Mulier | first3=Filip | title=Learning from data: concepts, theory, and methods | publisher=[[John Wiley & Sons]] | location=New York | series=Wiley series on adaptive and learning systems for signal processing, communications, and control | isbn=978-0-471-68182-3 | year=2007}}, p.&nbsp;357</ref> ===Поврзани концепти=== Од перспектива на [[теорија на групи|теоријата на групи]], идентитетот {{math|log(''cd'') {{=}} log(''c'') + log(''d'')}} го изразува [[изоморфизам на групи|изоморфизмот на групи]] меѓу позитивни [[реален број|реални броеви]] при множење и реалните броеви при собирање. Логаритамските функции се единствените непрекинати изоморфизми меѓу овие групи.<ref>{{Citation|last1=Bourbaki|first1=Nicolas|author1-link=Nicolas Bourbaki|title=General topology. Chapters 5—10|publisher=[[Springer-Verlag]]|location=Berlin, New York|series=Elements of Mathematics|isbn=978-3-540-64563-4|mr=1726872|year=1998}}, section V.4.1</ref> Со помош на тој изоморфизам, [[Харова мера|Харовата мера]] ([[Лебегова мера]]) ''dx'' на реалните броеви соодветствува на Харовата мера {{math|''dx''/''x''}} за позитивните реални броеви.<ref>{{Citation|last1=Ambartzumian|first1=R. V.|authorlink=Rouben V. Ambartzumian|title=Factorization calculus and geometric probability|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-34535-4|year=1990}}, section 1.4</ref> [[Логаритамска форма|Логаритамските форми]] {{math|''df''/''f''}} се јавуваат во [[комплексна анализа|комплексната анализа]] и [[алгебарска геометрија|алгебарската геометрија]] како [[диференцијален облик|диференцијални облици]] со логаритамски [[пол (комплексна анализа)|полови]].<ref>{{Citation|last1=Esnault|first1=Hélène|last2=Viehweg|first2=Eckart|title=Lectures on vanishing theorems|location=Basel, Boston|publisher=Birkhäuser Verlag|series=DMV Seminar|isbn=978-3-7643-2822-1|mr=1193913|year=1992|volume=20}}, section 2</ref> [[Полилогаритам|Полилогаритмот]] е функција дефинирана со :<math> \operatorname{Li}_s(z) = \sum_{k=1}^\infty {z^k \over k^s}. </math> Тој е поврзан со [[природен логаритам|природниот логаритам]] со {{math|1=Li₁(''z'') = −ln(1 − ''z'')}}. Покрај тоа, {{math|Li_''s''(1)}} е еднаков на [[Риманова зета функција|Римановата зета функција]] {{math|ζ(''s'')}}.<ref>{{dlmf|id= 25.12|first= T.M.|last= Apostol|ref= harv}}</ref> ==Поврзано== * [[Антилогаритам]] ==Белешки== {{наводи|group=nb|2}} ==Наводи== {{наводи|2}} ==Надворешни врски== * {{Commons category inline}} * [https://web.archive.org/web/20121218200616/http://www.khanacademy.org/math/algebra/logarithms-tutorial Khan Academy: Logarithms, free online micro lectures] * {{springer|title=Logarithmic function|id=p/l060600}} * {{Citation|author=Colin Byfleet|url=http://mediasite.oddl.fsu.edu/mediasite/Viewer/?peid=003298f9a02f468c8351c50488d6c479|title=Educational video on logarithms|accessdate=2010-10-12}} * {{Citation|author=Edward Wright |url=http://www.johnnapier.com/table_of_logarithms_001.htm |title=Translation of Napier's work on logarithms |accessdate=2010-10-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20021203005508/http://www.johnnapier.com/table_of_logarithms_001.htm |archivedate=3 December 2002 }} {{Нормативна контрола}} {{избрана статија}} [[Категорија:Математика]] [[Категорија:Шкотски пронајдоци]] bvs3z6mv9n23bx1ybgofp70wxb4lvsv 0 1192533 5642056 5534120 2026-10-08T16:59:51Z Carshalton 30527 /* Кариера */ 5642056 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired |name = Фернандо Јеро |image = [[File:Fernando Hierro in Spain-Iran press conference 2018-06-19.jpg|200px|]] |image_size = |caption = Јеро во 2018 година |fullname = Фернандо Руис Јеро |birth_date = {{birth date and age|1968|3|23|df=y}} |birth_place = [[Велес-Малага]], Шпанија |nationality = {{flagsport|ESP}} [[Шпанија]] |height = 1.88 m |position = [[Одбранбен играч (фудбал)|одбрана]], [[Среден ред (фудбал)|среден ред]] |currentclub = |retired = 2005 |youthyears1 = 1980–1984 |youthyears2 = 1984 |youthyears3 = 1985–1987 |youthclubs1 = {{симбол2|600px Azzurro e Bianco (Strisce).svg}} Велес-Малага |years1 = 1987–1989 |years2 = 1989–2003 |years3 = 2003–2004 |years4 = 2004–2005 |clubs1 = {{Fb team Real Valladolid}} |clubs2 = {{Fb team Real Madrid}} |clubs3 = {{Fb team Al Rayyan}} |clubs4 = {{Fb team Bolton}} |caps1 = 58 |caps2 = 439 |caps3 = 19 |caps4 = 29 |goals1 = 3 |goals2 = 102 |goals3 = 3 |goals4 = 1 |totalgoals = 109 |nationalyears1 = 1989–1990 |nationalyears2 = 1989–2002 |nationalteam1 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 21 година|Шпанија под 21]] |nationalteam2 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија]] |nationalcaps1 = 5 |nationalcaps2 = 89 |nationalgoals1 = 2 |nationalgoals2 = 29 |manageryears1 = 2014–2015 |manageryears2 = 2016–2017 |manageryears3 = 2018 |managerclubs1 = {{Fb team Real Madrid}} (асистент) |managerclubs2 = {{Fb team Real Oviedo}} |managerclubs3 = {{Naz|FUrep|ESP}} }} '''Фернандо Јеро''' ([[шпански јазик|шпански]]: Fernando Ruiz Hierro), [[Велес-Малага]], [[23 март]] [[1968]]) — поранешен шпански [[фудбал]]ер , кој поминал најголем дел од својата кариера во [[Реал Мадрид]]. == Кариера == Јеро својата клупска кариера ја започнал во локалниот фудбалски клуб Велез Малага. Одтука во [[1984]]преминал во [[ФК Малага]], каде бил одценет како неталентиран, потоа се вратил во глубот каде што дебитирал. Неговото деби во сениорски професионален клуб ја започнал во [[Реал Ваљадолид]]. После две изгиграни сезони, преминал во [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]]. Во првата сезона во дресот на кралскиот клуб, постигнал седум погодоци на 37 натпревари. Со годни сочинувал тандем со неговиот соиграч [[Маноло Санчис]] од кого и ја наследил капитенската трака кого тој заминал во пензија. Единствениот хет-трик во кариерата го постигнал [[24 март]] [[2002]] против [[ФК Реал Сарагоса|Сарагоса]]. Во текот на преодниот рок во [[2003]] го напуштил клуб после истекувањето на договорот. Одлучил кариерата да ја продолжи во [[Катар]]скиот Ал Рајан. По само една сезона, се вратил во Европа. На местото на поранешниот тимски колега [[Стив Макманаман]] потпишал договор со [[Болтон Вондерс]]. Единствената цел на првенството била поразена од [[ФК Норик Сити|Норик Сити]] (2-3) декември [[2004]]. И покрај фактот што тренерот Сем О`Дери и навивачите го притискале да остане во клубот, Јеро на [[10 мај]] [[2005]] објавил дека е исклучен од активната фудбалска игра. Во позиција на директор за спорт на [[Малага]] бил назначен во јули 2011 година. == Репрезентација == Џеро одиграл 89 натпревари во кои постигнал 29 гола во шпанската фудбалска репрезентација. Бројот на голови постигнати за репрезентацијата е на трето место зад [Дејвид Вила Дејвид Дејвис] и [[Раул Гонсалес ]]. На списокот на играчи според бројот на настапи за шпанската репрезентација, тој е на шесто место. Тој дебитирал на 20 септември [[1989]] година во победата на својот репрезентација на [[полската фудбалска репрезентација]] (1-0) во пријателска игра играна во [[Коруња]]. Го постигнал својот прв гол [[19 декември]] [[1990]] во натпреварот против [[Албанската фудбалска репрезентација|Албанија]] (9-0). Тој бил дел од репрезентацијата за четири светски првенства во фудбал во Светското првенство и два Европски првенства за Европско фудбалско првенство. === Реал Мадрид === * [[Прва лига на Шпанија во фудбал|Првенство]] (5): 1990, 1995, 1997, 2001. и 2003. * [[Куп на Шпанија во фудбал|Куп]] (1): 1993. * [[Суперкуп на Шпанија во фудбал|Суперкуп]] (4): 1990, 1993, 1997. и 2001. * [[УЕФА Лига на шампионите]] (3): 1998, 2000. и 2002. * [[УЕФА суперкуп]] (1): 2002. * [[Интерконтинентални куп (фудбал)|Интерконтинентални куп]] (2): 1998. и 2002. === Ал Рајан === * [[Куп на Катар во фудбал|Куп]] (1): 2004. === Поединечни === * [[УЕФА клупска награда|Најдобар одбранбен играч во избор на УЕФА]] (1): 1998. * [[Награда за светските првенства во фудбала|Најдобар тим]] (1): 2002. == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Fernando Hierro}} {{Состав на Шпанија на СП фудбал 1994}} {{Состав на Шпанија на СП фудбал 1998}} {{Состав на Шпанија на СП фудбал 2018}} {{DEFAULTSORT:Јеро, Фернандо}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1968 година]] [[Категорија:Шпански фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Реал Ваљадолид]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Реал Мадрид]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Болтон Вондерерс]] [[Категорија:Шпански фудбалски тренери]] [[Категорија:Фудбалски тренери на Светското првенство во фудбал 2018]] ppe5zwm4mud3tm17umd4kwwbp7siimf 0 1193770 5642250 5388796 2026-10-09T08:23:37Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Луѓе обвинети за кривоверство]] → [[Категорија:Луѓе обвинети за ерес]] 5642250 wikitext text/x-wiki [[Податотека:William of Ockham.png|мини|Вилијам Окамски прикажан на [[витраж]] од Лоренс Ли во црквата „Сите светци“ во Окам]] '''Вилијам Окамски''' (околу [[1285]] — [[1347]]) бил англиски [[Филозофија|схоластички филозоф]] и францискански свештеник. Како францискански, животот му бил исполнет со екстремна сиромаштија. Познат е по принципот наречен ''Окамова острица''. Тој се смета за еден од најголемите логичари на сите времиња. == Животопис == Тој е роден околу [[1285]] година во селото Окам, во Јужниот дел на Англија. Се придружил на францисканците сè додека бил многу млад и најпрво бил образован со францисканците во Лондон, а потоа и во Оксфорд. Не ги завршил студиите во Оксфорд,<ref name="stanford">{{Наведена мрежна страница|url=http://plato.stanford.edu/entries/ockham/|title=William of Ockham|last=Spade, Paul Vincent|work=Stanford Encyclopedia of Philosophy|publisher=Stanford University|accessdate=22 октомври 2006}}</ref>, но во тој период, и веднаш по тие години, ги напишал повеќето филозофски и теолошки дела со кои тој стана познат.  Неговите идеи брзо станале контроверзни. Многу научници веруваат дека [[Папа Јован XXII|Папата Јован XXII]] [[1324|во 1324]] го поканил во Авињон под обвинение за ерес и дека поминал четири години во притвор.  Алтернативната теорија вели дека околу 1324 година отишол да подучува филозофија во Авињон во престижната францисканска школа и дека несогласувањата не се распаднале пред 1327 година.<ref>Knysh, George, Biographical rectifications concerning Ockham's Avignon period. Franciscan Studies 46, pp. 61-91.</ref> По 9 април 1328 година, началникот на францисканскиот ред Михаило од Чезена, побарал од Вилијам Окамски да ги проучува разликите помеѓу францисканскиот и папскиот доктрина за апостолската сиромаштија. Францисканците го задржале својот поредок како лош ред. Мислеа дека Христос и апостолите биле сиромашни. Тоа беше централен дел од нивната доктрина, а папата и доминиканците не се согласуваат со тоа.Вилијам Окамски, читајќи ги доктринските разлики на францисканците и папската доктрина, откри дека Папата е еретик. Пред да го објави, заминале од Авињон на 26 мај 1328, заедно со Михаил од Чезена и неколку други свештеници. Папата го обвини за еретичко учење за сиромаштијата на Христос и апостолите. Окам и бегалците-францисканците ја бараа заштитата на светиот римски цар Лудвиг IV Баварски. Во Минхен и во Пиза, тој тврди дека папата не е непогрешлив, бидејќи тој е авторитет на Библијата над него. Вилијам Окамски е екскомунициран од црквата, но неговата филозофија никогаш не е официјално забранета. Тој остатокот од својот живот го пишувал за политички прашања. По смртта на Михаило од Чезена, тој стана водач на мала група францискански дисиденти на дворот на Лудвиг IV Баварски во 1342 година. Окам умрел на 10 април 1347 година или, најверојатно, на 9 април 1348 година во францисканскиот манастир во Минхен, Баварија.<ref>Knysh, George. Ockham Perspectives, Ukrainian Academy of Arts and Sciences in Canada, Winnipeg, (1994). стр. 28-29.</ref> Папата Иноциенти VI бил посмртно рехабилитиран во 1359 година. == Учење == [[Податотека:Guillelmus_-_Quaestiones_in_quattuor_libros_sententiarum_-_4417303_Carta_25r.tif|мини|''Quaestiones in quattuor libros sententiarum'']] Вилијам Окамски го негира школскиот однос на верата и умот, односно филозофијата и теологијата. Науката и религијата се хетерогени. Научните истражувања мора да се фокусираат на реалноста и да го прифатат искуството како извор на какво било знаење. Окам на ова ја гради разликата помеѓу сознавањето и објавувањето. Таа бара слобода на филозофски истражувања, како и религиозно верување и живот. Матрицата дека црквата треба да биде слободна верска заедница, а теологија која се потпира единствено врз верата, а не врз доказите на умот. === Номинализам === Вилијам Окамски беше пионер на номинализам, а некои го сметаат за татко на епистемологијата и модерната филозофија. Тој ги бранеше ставовите дека постоеле само поединечни, а не супер-поединечни универзали или форми, и дека универзалите биле само производ на апстракција на човечкиот мозок и дека тие не постоеле сами по себе. Понекогаш се смета за концептуалист, бидејќи номиналистите сметале дека универзалите имаат име, т.е. зборови кои постојат наместо вистински универзалии. Концептуалисти сметаат дека сето ова е ментален концепт, односно имиња се имиња на концептите кои постојат само во мислата. === Окамова острица === [[Податотека:William_of_Ockham_-_Logica_1341.jpg|мини|200x200пкс|Слика на Вилијам Окама (14 век)]] Дал значителен придонес за модерната наука со неговиот принцип на објаснување и создавање теории, познати како Окамова острица значи дека за објаснување на одреден феномен треба да се постават колку што е можно повеќе претпоставки, елиминирање, односно отсекување на овие претпоставки, кои не придонесуваат за хипотези или предвидувања на теоријата.Кога неколку различни теории ја имаат истата способност за предвидување, принципот препорачува да се воведат што е можно помалку претпоставки и да се претпостави што е можно малку хипотетички ентитети. === Логика === Во логиката, Окам работеше многу за она што подоцна ќе биде познато како закони на Морган и што ќе се смета за троична логика. Во троичната логика не постои само точно, неточно, туку има три вредности, и овој концепт ќе биде повторно разгледан во математичката логика во последните два века. Неговото учење за нецелосна индукција предизвикало подоцнежна теоретска обработка на индукцијата во делот на Френсис Бекон. === Политика === Вилијам Окамски се смета дека придонел значително во развојот на западните уставни идеи, особено оние на ограничен одговорен авторитет. == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Окамски, Вилијам}} [[Категорија:Англиски филозофи]] [[Категорија:Луѓе обвинети за ерес]] [[Категорија:Родени во 1285 година]] [[Категорија:Средновековни филозофи]] [[Категорија:Схоластичари]] [[Категорија:Теолози]] [[Категорија:Починати во 1347 година]] [[Категорија:Францисканци]] [[Категорија:Апсолвенти на Оксфордскиот универзитет]] [[Категорија:Родени во 1287 година]] [[Категорија:Емпиристи]] dslsx1dvcz1072bykyjtvdonkey8481 0 1196358 5642079 4600252 2026-10-08T19:10:50Z Лилитка11 137083 5642079 wikitext text/x-wiki '''Лица без маски''' - меѓународен [[театар]]ски фестивал што се одржуав во [[Скопје]]. ==Организација и управување== Тетарот го организираат „Сплунг автори - Театар 007“ од Скопје и Културниот центар „Александар Македонски“ од Скопје. Во 2018 година, директор на фестивалот бил Миодраг Костиќ.<ref name="ReferenceA">11-ти меѓународен фестивал Лица без маски, 12-16 април 2018.</ref> ==Изданија== ===11. издание=== Единаесеттото издание на „Лица без маски“ се одржало од 12 до 16 април 2018 година на неколку сцени во Скопје: [[МОБ]], ДТЦ [[Стара чаршија (Скопје)|Стара Чаршија]], Дом на [[АРМ]], [[МНТ]], итн.. Селектор на претставите бил Игор Ивковиќ, а жири-комисијата била во состав: [[Дарја Ризова]], [[Нина Николиќ]] и [[Драгана Лукан Николоски]]. Поддржувачи на фестивалот биле: [[Град Скопје|Градот Скопје]], Амбасадата на [[Шпанија]] во Скопје, [[Хотел „ВИП“|хотелот „ВИП“]] и [[ЈСП Скопје]]. На фестивалот биле прикажани следниве претстави:<ref name="ReferenceA"/> * „Јами дистрикт“ * „Арктик“ * „Три прави, три опачини“ * „55 нијанси геј“ * „Дримвил“ * „Ужегнатост“ * „Ла ла ла!“ ==Надворешни врски== [http://www.faceswithoutmasks.mt Официјално мрежно место на фестивалот]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Театарски фестивали во Македонија]] eblp2kxyf3mbayc1fqm3e4gn528gnq1 0 1208918 5642385 5033739 2026-10-09T10:50:41Z Jtasevski123 69538 отстранета [[Категорија:Ботаничари]]; додадена [[Категорија:Англиски ботаничари]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5642385 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist |name = Гилберт Вајт |image = Gilbert_White.jpg |image_size = 150px |caption = Овој "портрет" сега генерално се смета за неавтентичен. |birth_date = {{birth date|1720|07|18|df=y}} |birth_place = [[Селборн]], [[Хемпшир]] |death_date = {{death date and age|1793|06|26|1720|07|18|df=y}} |death_place = Селборн, Хемпшир |nationality = Англичанец |field = {{unbulleted list|[[Природна историја]]|[[Орнитологија]]}} |work_institutions = |alma_mater = [[Озриел колеџ, Оксфорд]] |known_for = ''[[Природна историја на Селборн]]'' |author_abbrev_bot = Г.Вајт |influences = 'Физико-теологија' од [[Џон Реј]], [[Вилјам Дерхем]] |influenced = |religion = [[Англиска црква]] |signature = }} '''Гилберт Вајт''' ФРС (18 јули 1720 - 26 јуни 1793) бил "свештеник-природонаучник", пионерски англиски природонаучник, орнитолог и [[Ботаника|ботаничар]]. Тој останал неженет целиот свој живот. Тој е најпознат по својата природна историја и антиквитети на [[Селборн]]. ==Извори== * {{Cite SBDEL|wstitle=White, Gilbert}} * {{Наведена книга | title=Gilbert White. A biography of the author of The Natural History of Selborne | publisher=Century Hutchinson | year=1986 | author=Mabey, Richard | authorlink=Richard Mabey}} * {{Cite DNB|wstitle=White, Gilbert|last=Newton|first=Alfred|authorlink=Alfred Newton|volume=61}} * Worster, D. 1994. ''Nature's Economy: A History of Ecological Ideas'' (2nd ed.). Cambridge; New York, NY, USA: Cambridge University Press. [[Категорија:Англиски ботаничари]] [[Категорија:Ботаничари по националност]] [[Категорија:Родени во 1720 година]] [[Категорија:Починати во 1793 година]] b167owjp9r93u2yi2kmg8qc2k6q6xl2 5642386 5642385 2026-10-09T10:50:58Z Jtasevski123 69538 отстранета [[Категорија:Ботаничари по националност]]; додадена [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5642386 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist |name = Гилберт Вајт |image = Gilbert_White.jpg |image_size = 150px |caption = Овој "портрет" сега генерално се смета за неавтентичен. |birth_date = {{birth date|1720|07|18|df=y}} |birth_place = [[Селборн]], [[Хемпшир]] |death_date = {{death date and age|1793|06|26|1720|07|18|df=y}} |death_place = Селборн, Хемпшир |nationality = Англичанец |field = {{unbulleted list|[[Природна историја]]|[[Орнитологија]]}} |work_institutions = |alma_mater = [[Озриел колеџ, Оксфорд]] |known_for = ''[[Природна историја на Селборн]]'' |author_abbrev_bot = Г.Вајт |influences = 'Физико-теологија' од [[Џон Реј]], [[Вилјам Дерхем]] |influenced = |religion = [[Англиска црква]] |signature = }} '''Гилберт Вајт''' ФРС (18 јули 1720 - 26 јуни 1793) бил "свештеник-природонаучник", пионерски англиски природонаучник, орнитолог и [[Ботаника|ботаничар]]. Тој останал неженет целиот свој живот. Тој е најпознат по својата природна историја и антиквитети на [[Селборн]]. ==Извори== * {{Cite SBDEL|wstitle=White, Gilbert}} * {{Наведена книга | title=Gilbert White. A biography of the author of The Natural History of Selborne | publisher=Century Hutchinson | year=1986 | author=Mabey, Richard | authorlink=Richard Mabey}} * {{Cite DNB|wstitle=White, Gilbert|last=Newton|first=Alfred|authorlink=Alfred Newton|volume=61}} * Worster, D. 1994. ''Nature's Economy: A History of Ecological Ideas'' (2nd ed.). Cambridge; New York, NY, USA: Cambridge University Press. [[Категорија:Англиски ботаничари]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Родени во 1720 година]] [[Категорија:Починати во 1793 година]] b0slyq720asxyhalmkww30mkunvtxdt 5642387 5642386 2026-10-09T10:52:14Z Jtasevski123 69538 поп 5642387 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist |name = Гилберт Вајт |image = Gilbert_White.jpg |image_size = 150px |caption = Овој "портрет" сега генерално се смета за неавтентичен. |birth_date = {{birth date|1720|07|18|df=y}} |birth_place = [[Селборн]], [[Хемпшир]] |death_date = {{death date and age|1793|06|26|1720|07|18|df=y}} |death_place = Селборн, Хемпшир |nationality = Англичанец |field = {{unbulleted list|[[Природна историја]]|[[Орнитологија]]}} |work_institutions = |alma_mater = [[Озриел колеџ, Оксфорд]] |known_for = ''[[Природна историја на Селборн]]'' |author_abbrev_bot = G.White |influences = 'Физико-теологија' од [[Џон Реј]], [[Вилјам Дерхем]] |influenced = |religion = [[Англиска црква]] |signature = }}'''Гилберт Вајт''' (18 јули 1720 - 26 јуни 1793) бил "свештеник-природонаучник", пионерски англиски природонаучник, орнитолог и [[Ботаника|ботаничар]]. Тој останал неженет целиот свој живот. Тој е најпознат по својата природна историја и антиквитети на [[Селборн]]. {{Ботаничар|G.White}} == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Англиски ботаничари]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Родени во 1720 година]] [[Категорија:Починати во 1793 година]] 6qt40hkkd9x3h7j7yy3l6njv8v6lkca 5642390 5642387 2026-10-09T10:58:11Z Jtasevski123 69538 5642390 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist |name = Гилберт Вајт |image = Gilbert_White.jpg |image_size = 250px |caption = |birth_date = {{birth date|1720|07|18|df=y}} |birth_place = [[Селборн]], [[Хемпшир]] |death_date = {{death date and age|1793|06|26|1720|07|18|df=y}} |death_place = [[Селборн]], [[Хемпшир]] |nationality = {{АНГ}} |field = {{unbulleted list|[[природонаука]]|[[орнитологија]]}} |work_institutions = |alma_mater = |known_for = ''[[Природна историја на Селборн]]'' |author_abbrev_bot = G.White |influences = |influenced = |religion = [[Англиска црква]] |signature = }}'''Гилберт Вајт''' (18 јули 1720 - 26 јуни 1793) — свештеник-природонаучник, пионерски англиски природонаучник, орнитолог и [[Ботаника|ботаничар]]. Тој останал неженет целиот свој живот. Тој е најпознат по својата книга ''[[Природонаука и антиквитети на Селборн]]''. {{Ботаничар|G.White}} == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Англиски ботаничари]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Родени во 1720 година]] [[Категорија:Починати во 1793 година]] 7v22k77vlzal5om0wnpudkj1remf8f4 5642391 5642390 2026-10-09T10:58:48Z Jtasevski123 69538 5642391 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist |name = Гилберт Вајт |image = Gilbert_White.jpg |image_size = 250px |caption = |birth_date = {{birth date|1720|07|18|df=y}} |birth_place = [[Селборн]], [[Хемпшир]] |death_date = {{death date and age|1793|06|26|1720|07|18|df=y}} |death_place = [[Селборн]], [[Хемпшир]] |nationality = {{АНГ}} |field = {{unbulleted list|[[природонаука]]|[[орнитологија]]}} |work_institutions = |alma_mater = |known_for = ''[[Природна историја на Селборн]]'' |author_abbrev_bot = G.White |influences = |influenced = |religion = [[Англиска црква]] |signature = }}'''Гилберт Вајт''' (р. {{роден на|18|јули|1720}} - п. {{починат на|26|јуни|1793}}) — свештеник-природонаучник, пионерски англиски природонаучник, орнитолог и [[Ботаника|ботаничар]]. Тој останал неженет целиот свој живот. Тој е најпознат по својата книга ''[[Природонаука и антиквитети на Селборн]]''. {{Ботаничар|G.White}} == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Англиски ботаничари]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Родени во 1720 година]] [[Категорија:Починати во 1793 година]] ck847xib4t8c6ottsj9u72vsfajoq9i 0 1209457 5642279 5641919 2026-10-09T08:49:33Z Bjankuloski06 332 /* Инверзибилност */ Ставена врска, replaced: кодомен → [[кодомен]] (2) 5642279 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Inverse Function.png|мини|десно|Функцијата ƒ и нејзината инверзна ƒ^–1. Како ƒ ја пресликува ''a'' во 3, инверзната функција ƒ^–1 го пресликува 3 назад во ''a''.]] Во [[математика]]та, ако [[функција (математика)|функцијата]] ƒ пресликува множество A во множество B, тогаш нејзината '''инверзна функција''' ƒ⁻¹ е таква да го пресликува множеството B во множеството A и тоа така што сложената функција <math>f \circ f^1</math> го пресликува секој елемент од множеството A во самиот себе. Не секоја функција има своја инверзна, онаа која има се вика '''инверзибилна'''. На пр., ако е дадена функцијата ƒ таква што ја дава должината во [[милја|милји]] ако е дадена должината во [[метар|метри]] (ƒ(x) = 1,6 • x), тогаш нејзината инверзна функција g = ƒ⁻¹ ја дава должината во метри ако е позната должината во милји (g(x) = x / 1,6). == Инверзибилност == # Бидејќи функцијата мора да го пресликува оригиналот само во една слика, функција која не е [[инјективно пресликување|инјективна]] не може да има инверзна. # Од друга страна, ако опсегот на функцијата не е идентичен на нејзиниот [[кодомен]], тогаш за некои елементи на множеството слики нема да биде дефинирано пресликувањето ƒ⁻¹. Затоа може да се рече дека функцијата е инверзибилна [[ако и само ако|акко]] е [[биекција]]. <center> <gallery> Слика:Surjection.svg|Сурјективно но неинјективно пресликување Слика:Injection.svg|Инјективно но несурјективно пресликување Слика:Bijection.svg|Биекција </gallery> </center> На пр. функцијата <math>f(x)=x^2: \mathbb{R} \rightarrow \mathbb{R}</math> не е ни инјективна (бидејќи позитивните и негативните броеви имаат иста слика), ни сурјективна (бидејќи е ранг <math>\mathbb{R}^+</math>, а не цел кодомен <math>\mathbb{R}</math>). Истата функција, но дефинирана како <math>\mathbb{R}^+ \rightarrow \mathbb{R}^+</math> има инверзна функција <math>\sqrt{x}</math>. Функцијата <math>f(x)=x^3\,\!</math> има инверзна, а <math>f(x)=x^3-x\,\!</math> нема бидејќи не е инјективна (<math>f(0)=f(1)=0\,\!</math>). == Особини == === Симетрија === Нека id е функција на идентитетот id_''X'' = x. Тогаш важи :<math>\begin{align} f \circ f^{-1} = id_X \\ f^{-1} \circ f = id_Y \end{align}</math> односно <math>(f^{-1})^{-1} = f\,\!</math>. === Инверзна функција на сложена функција === При инверзија на композиција од функции, основните функции го менуваат редоследот: :<math>(f \circ g)^{-1} = g^{-1} \circ f^{-1}</math> === Автоинверзија === Функција на идентитет е инверзна сама на себе: :<math>id_X^{-1} = id_X\,\!</math> === Графичко претставување === Функција и нејзината инверзна функција се симетрични во однос на правата <math>y=x\,\!</math>. === Извод на инверзна функција === Ако почетната функција е диференцијабилна, тогаш за сите точки во кои <math>f(x) \neq 0\,\!</math> важи следната формула за извод на инверзна функција: :<math>\frac{d}{dy}\left[ f^{-1}(y) \right] = \frac{1}{f'\left(f^{-1}(y)\right)}. </math> == Обележување == Важно е да се воочи дека ⁻¹ во означувањето на инверзна функција не е ознака за експонент. Всушност <math>\tfrac{1}{f(x)}</math> се запишува како ƒ(x)⁻¹. Во инфинитезималното сметање ознаката ƒ⁽ⁿ⁾ означува n-ти извод на функцијата: :<math>f^{(n)}(x) = \frac{d^{n}}{dx^{n}}f(x).</math> Во [[тригонометрија]]та, од историски причини, <math>\sin^2 x = (\sin x)^2\,\!</math> а не <math>\sin (\sin x)\,\!</math>, но е <math>\sin^{-1} x = \arcsin x\,\!</math>, а не <math>\tfrac{1}{\sin x}</math>. Токму за да избегне оваа непрецизност, за инверзни тригонометриски функции се користи ознаката ''arc'', а за реципрочни потполно други имиња (<math>\tfrac{1}{\sin x} = \csc x</math>). == Литература == {{refbegin}} * {{Citation | last = Spivak | first = Michael | date = 1994 | title = Calculus | publisher = Publish or Perish | edition=3 |id=ISBN 0-914098-89-6 }} * {{Citation | last = Stewart | first = James | date = 2002 | title = Calculus | publisher = Brooks Cole | edition=5 |isbn=978-0534393397 }} {{refend}} == Поврзано == * [[Теорија на множества]] * [[Функција (математика)|Функција]] * [[Список на инверзни функции]] * [[Инјективна функција]] * [[Сурјективна функција]] * [[Биекција|Биективна функција]] {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Функции и пресликувања]] [[Категорија:Теорија на множества]] [[Категорија:Инверзни функции]] [[Категорија:Унарни операции]] 6w86z8ts93q9dv4wfk6op1mqshaav43 0 1215353 5642136 5641777 2026-10-08T23:15:54Z NadyBarbieGirl 63459 /* Спотови */ 5642136 wikitext text/x-wiki {{Музичар|Background=solo_singer|Name=Сенида|Birth_name=Сенида Хајдарпашиќ|Origin=[[Црна Гора]]|Genre={{hlist|[[alternative R&B|R&B]]|[[trap music|trap]]}}|Occupation={{hlist|пејачка}}|Instrument=Вокал|Years_active=2010–present|Label={{hlist|[[Bassivity Music|Bassivity]]}}|Associated_acts={{hlist|}}}} '''Сенида Хајдарпашиќ''', позната е по нејзиното сценско име '''Сенида. Сенида''' ([[Љубљана]], [[9 април]] [[1985]]) — [[Словенија|словенечка]] пејачка, раперка и текстописец. Таа првично станала славна како членка на Muff. Во март 2018 година, таа го издала нејзиниот хит соло сингл ''Слаѓана,'' добивајќи популарност и признание во [[Србија]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https:/ /www.vice.com/rs/article/8xk8kk/senidah-za-vice-otkriva-ko-je-sladana-i-da-li-planira-selidbu-u-srbiju|title=Senidah za Vice otkriva ko je Slađana i da li planira da se preseli u Srbiju|date=March 2018|publisher=Vice.com|language=sr}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://noizz.rs/nightlife/senidah-nasa-nova-opsesija/yrrssfh|title=Senidah - naša nova opsesija|date=August 2018|publisher=Noizz.rs|language=sr}}</ref> Истата година таа била потпишана во хип-хоп етикетата Bassivity Digital од [[Белград]], а исто така беше прикажана и на ''4 страни на светот'' од страна на Коби, саундтракот на популарниот филм " ''Јужен ветар"'' .<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://noizz.rs/intervju/senidah-i-coby-za-noizz-o-odrastanju-devedesetih-i-juznom-vetru/efjcber|title=Senidah i Coby za Noizz o odrastanju devedesetih i Južnom Vetru|date=August 2018|publisher=Noizz.rs|language=sr}}</ref> Сенида е позната по нејзиниот длабок глас и уникатен изглед. [[File: Senidah - Europride 2022.jpg|thumb|right|Сенида]] === Спотови === {| class="wikitable" |- ! Спот !! Година!! Режисер |- | ''Пустињом ''|| 2011 || Blaže Banjac |- |'' Веч од лајфа ''|| 2013 || Close2Art |- |'' Слађана'' || 2018 || Жига Радуљ |- |'' Бело'' || 2018 || Жига Радуљ |- |'' 4 стране света ''|| 2018 || Reksona |- | ''Ride'' || 2019 || Moonbase |- | ''Црно срце ''|| 2019 || Лазар Богдановиќ |- |'' Мишићи'' || 2019 || Кукла |- |'' Све бих'' || 2019 || CazzaNostra |- |'' Камиказа'' || 2019 || Љуба |- |''100%'' || 2019 || Shaho Casado |- | ''Само уживај ''|| 2020 || Немања Новаковиќ |- | ''Ко је ''|| 2020 || Senidah,Sašo Štih |- | ''Пијеш ''|| 2020 || Кукла |- | ''Viva Mahalla ''|| 2020 || Кукла |- | ''Дођи ''|| 2020 || Кукла |- | ''Replay''|| 2021 || Немања Новаковиќ |- | ''Балканка''|| 2021 ||Дилан Бенет,Жига Радуљ |- | ''Фама''|| 2021 || Анже Шкрубе |- | ''Бехуте''|| 2022 || Љуба |- | ''Јаднаја''|| 2022 ||Сенида |- | ''Друга страна''|| 2022 ||Игор Жечевиќ |- | ''Play With Heart''|| 2022 ||Gašper Pavli |- | ''Два прста''|| 2022 || Љуба |- | ''Заувек''|| 2022 || Љуба |- | ''Левел''|| 2023 || Анже Шкрубе |- | ''Сенида''|| 2023 || |- | ''Грех''|| 2024 || Анже Шкрубе |- | ''Делија''|| 2024 || Давид Јовановиќ |- | ''Ало ало''|| 2024 || Сенида |- | ''Иди гаде''|| 2024 ||Давид Јовановиќ |- | ''Омен''|| 2024 ||Сенида |- | ''Phuket''|| 2024 ||Сенида |- | ''Bandida''|| 2025 ||Анже Шкрубе |- | ''Булбуле''|| 2025||Драган Јереминов |- | ''Ти и ја''|| 2025 ||Анже Шкрубе |- | ''Чиста љубав''|| 2026 || |- | ''Све то сам ја''|| 2026 ||Анже Шкрубе |- | ''У мени је сунце''|| 2026 ||Анже Шкрубе |- | ''Амина''|| 2026 ||Анже Шкрубе |- | ''Sexy''|| 2026 ||Oneya |- | ''Амор''|| 2026 || |- | ''Од почетка''|| 2026 ||Јан Филип,Јордан Франгеш |- | ''Love machine''|| 2026 ||Кукла |- | ''Extraños ''|| 2026 || |- | ''ТВА ''|| 2026 || |} == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Хајдарпашиќ, Сенида}} [[Категорија:Луѓе од Љубљана]] [[Категорија:Родени во 1985 година]] [[Категорија:Словенечки пејачи]] j6qywspovt54w14wc2v10ljmno3qmxv 0 1219944 5642141 5632915 2026-10-09T02:42:48Z Stephan1000000 82108 1386 5642141 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=ноември 2009}} {{викификација}} {{Инфокутија за телевизија |show_name = Покемон |image = International Pokémon logo.svg |caption = |genre = [[фантазија]], [[аниме]] |creator = [[Сатоши Таџири]] |starring = - |opentheme = „Gotta Catch 'Em All“, [[Џејсон Пејџ]] |country = [[Јапонија]] |language = [[Јапонски јазик|јапонски]], [[Англиски јазик|англиски]] |num_episodes = 1386 |executive_producer = |location = - |runtime = [[24 минути]] |network = - |first_aired = [[1 април]] [[1997]] |website = {{Official website|URL=http://www.pokemon.co.jp/|name=Japan}} }} '''''Покемон''''' — аниме-серија создадена од [[Сатоши Таџири]] во [[1996]] година и која е во сопственост на јапонската компанија [[Нинтендо]]. „Покемони“ започнале од неколку игри за Нинтендо, а подоцна е направена и [[аниме]]-серијата [[Покемон (аниме)|со исто име]]. === Покемон Филмови === {| class="wikitable" |- ! Филм !! Година !! Режисер |- | ''Pokémon: The First Movie'' || 1998 || Kunihiko Yuyama |- | ''Pokémon The Movie 2000'' || 1999 || Kunihiko Yuyama |- |'' Pokémon 3: The Movie || 2000 || Kunihiko Yuyama |- | ''Pokémon 4Ever'' || 2001 || Kunihiko Yuyama |- |'' Pokémon Heroes'' || 2002 || Kunihiko Yuyama |- | ''Pokémon: Jirachi—Wish Maker'' || 2003 || Kunihiko Yuyama |- | ''Pokémon: Destiny Deoxys'' || 2004 || Kunihiko Yuyama |- | ''Pokémon: Lucario and the Mystery of Mew ''|| 2005 || Kunihiko Yuyama |- | ''Pokémon Ranger and the Temple of the Sea'' || 2006 || Kunihiko Yuyama, Armen Mazlumian |- |''Pokémon: The Rise of Darkrai'' || 2007 || Kunihiko Yuyama |- |'' Pokémon: Giratina and the Sky Warrior''|| 2008 || Kunihiko Yuyama |- |'' Pokémon: Arceus and the Jewel of Life'' || 2009 || Kunihiko Yuyama |- |'' Pokémon: Zoroark: Master of Illusions ''|| 2010 || Kunihiko Yuyama |- | ''Pokémon the Movie: White—Victini and Zekrom'' || 2011 || Kunihiko Yuyama |- | ''Pokémon the Movie: Black—Victini and Reshiram ''|| 2011 || Kunihiko Yuyama |- |'' Pokémon the Movie: Kyurem vs. the Sword of Justice'' || 2012 || Kunihiko Yuyama |- |'' Genesect and the Legend Awakened'' || 2013 || Kunihiko Yuyama |- | ''Pokémon the Movie: Diancie and the Cocoon of Destruction ''|| 2014 || Kunihiko Yuyama |- | ''Pokémon the Movie: Hoopa and the Clash of Ages'' || 2015 || Kunihiko Yuyama |- | ''Pokémon the Movie: Volcanion and the Mechanical Marvel'' || 2016 || Kunihiko Yuyama |- | ''Pokémon the Movie: I Choose You!'' || 2017|| Kunihiko Yuyama |- | ''Pokémon the Movie: The Power of Us'' || 2018 || Tetsuo Yajima |- | ''Pokémon the Movie: Mewtwo Strikes Back Evolution '' || 2019 || Motonori Sakakibara, Tetsuo Yajima |- | ''Pocket Monsters the Movie: Coco'' || 2020 || Tetsuo Yajima |} === Серии === {| class="wikitable" |- ! Серија !!Година |- | ''Pokémon ''|| 1997-2002 |- |'' Pokémon Chronicles'' || 2002 |- |'' Pokémon: Advanced ''|| 2002-2006 |- | ''Pokémon Diamond and Pearl'' || 2006-2010 |- | ''Pokémon: Black & White'' || 2010-2013 |- | ''Pokémon XY ''|| 2013-2016 |- |'' Pokémon The Series: Sun & Moon'' || 2016-2019 |- | ''Pokémon Journeys: The Series ''|| 2019-во тек |- | ''Pokémon: The Arceus Chronicles ''|| 2022 |} [[Категорија:Аниме]] [[Категорија:Покемон]] m2yqfx3on4zg790a3pzb35jj3ulcnjq 0 1225128 5642289 4172938 2026-10-09T08:52:10Z Bjankuloski06 332 /* top */ Ставена врска, replaced: кодомен → [[кодомен]] 5642289 wikitext text/x-wiki {{Функција |name = Хиперболичен синус |image = Sinh.png |caption = y(x)=sinh(x) |heading1 = 1 |type = Тригонометриски |domain = (−∞,∞) |codomain = (−∞,∞) |range = |parity = непарен |period = |heading2 = 1 |y-intercept = ''x''=0 |root = 0 |asymptote = нема |plusinf = |minusinf = |fixed = |vr1 = |f1 = |vr2 = |f2 = |vr3 = |f3 = |vr4 = |f4 = |vr5 = |f5 = |heading3 = 1 |max = |min = |derivative = cosh(x) |critical = |inflection = |notes = {{reflist|group=note}} }} '''Хиперболичен синус''' – [[парност на функција|непарна]], [[Монотоност на функција|монотоно растечка]] [[функција]], чиј домен и [[кодомен]] се движат во границите ''(-∞,∞)''. Дефиницијата на оваа функција е: :<math>\operatorname{sinh}(x) = \frac{e^x - e^{-x}}{2}</math> Во својот единствен [[седлеста точка|превој]] влегува во нула, под агол ''π/4''. Нема [[асимптота|асмиптоти]]. == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Hyperbolic sine function}} * [http://functions.wolfram.com/ElementaryFunctions/Sinh/ Функција sinh на wolfram.com] {{Тригонометриски и хиперболични функции}} {{никулец}} [[Категорија:Хиперболични функции]] jgpy31h1vq8xd7u7txkvle414ascj40 0 1225132 5642288 4172939 2026-10-09T08:52:06Z Bjankuloski06 332 /* top */ Ставена врска, replaced: кодомен → [[кодомен]] 5642288 wikitext text/x-wiki {{Функција |name = Хиперболичен косинус |image = Cosh.svg |caption = y(x)=cosh(x) |heading1 = 1 |type = Тригонометриски |domain = (−∞,∞) |codomain = [1,∞) |range = |parity = парна |period = |heading2 = 1 |y-intercept = ''x''=0 |root = |asymptote = нема |plusinf =<math>+\infty</math> |minusinf =<math>+\infty</math> |fixed = |vr1 = |f1 = |vr2 = |f2 = |vr3 = |f3 = |vr4 = |f4 = |vr5 = |f5 = |heading3 = 1 |max = |min = 1 во 0 |derivative = sinh(x) |critical = |inflection = |notes = {{reflist|group=note}} }} '''Хиперболичен косинус''' – [[парност на функција|парна]] [[функција]], чиј домен се движи во границите ''(-∞,∞)'', а [[кодомен]]от во границите [1,∞), со минимум во нулата. Оска на симетријата е y-оската и нема [[асимптота|асмиптоти]]. Една од дефинициите на оваа функција е: :<math>\operatorname{cosh}(x) = \frac{e^x + e^{-x}}{2}</math> == Поврзано == *[[Хиперболичен синус]] *[[Хиперболичен тангенс]] *[[Хиперболичен котангенс]] == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Hyperbolic cosine function}} * [http://functions.wolfram.com/ElementaryFunctions/Cosh/ Функција cosh на wolfram.com] {{Тригонометриски и хиперболични функции}} {{никулец}} [[Категорија:Хиперболични функции]] hejuoboy6n4c7xqsf7ckyb08vhzomlp 0 1244046 5642156 5113828 2026-10-09T05:45:58Z P.Nedelkovski 47736 додадена [[Категорија:Слепченски манастир (Демирхисарско)]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5642156 wikitext text/x-wiki {{Italic title}} [[Податотека:Slepcenski apostol.jpg|мини|Лист од Слепченскиот апостол]] '''Слепченски апостол''' — полн изборен апостол кој датира од 12 век, претставува најстар препис на словенскиот превод на Апостолот директно од перото на светите браќа Кирил и Методиј. Се состои од 154 листа на [[пергамент]] со македонска редакција. Пишуван е со [[мастило]] и [[киновар]] со уставно [[кирилица|кирилско]] писмо. Иницијалите се од зооморфен тип. Некои од листовите се палимпсест, словенскиот текст е пишуван врз грчки. Текстот на Слепченскиот апостол го пишувале двајца писци, едниот пишувал ситно и право, другиот крупно и косо. Потекнува од [[Охридска книжевна школа|Охридската книжевна школа]] и првобитно му припаѓал на [[Слепченски манастир (Демирхисарско)|Слепченскиот манастир Демирхисарско]], односно, создаден е од слепченските монаси во манастирскиот скрипториум. Денес неговиот најголем дел се чува во Руската национална библиотека во [[Санкт Петербург]], сигн. F.n. I. 101 ([http://nlr.ru/manuscripts/RA1527/elektronnyiy-katalog?ab=BFD3E426-FC2B-4196-99F8-3E5D9BDFAA93 130 листа]), и во Пловдивскиот музеј, а негови помали делови 1 до 6 листа во [[Москва]] и [[Киев]].<ref>{{МКЕ|1378}}</ref> Од неодамна негова целосна дигитална копија пооседува и библиотеката на [[Слепченски манастир (Демирхисарско)|Слепченскиот манастир]]. == Наводи == {{наводи}} {{Македонски ракописи до 14 век}} [[Категорија:Средновековна македонска книжевност]] [[Категорија:Слепченски манастир (Демирхисарско)]] ffzizluzvimzkmxcuynxx530m64umuk 0 1246475 5642379 5434151 2026-10-09T10:44:56Z Jtasevski123 69538 отстранета [[Категорија:Ботаничари]]; додадена [[Категорија:Јапонски ботаничари]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5642379 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Akira Miyawaki in 2019.jpg|мини|229x229пкс|Фотографија од Акира Мијаваки]] '''Акира Мијаваки''' ({{langx|ja|宮脇 昭}}, ''Miyawaki Akira'', р. {{роден на|29|јануари|1928}} г. во [[Окајама]], [[Јапонија]]) е [[Јапонци|јапонски]] [[Ботаника|ботаничар]] и експерт за [[Растенија|растителна]] [[екологија]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.crowdforesting.org/akira-miyawaki|title=Professor (Dr) Akira Miyawaki & Afforestation Activities {{!}} Crowd Foresting|work=www.crowdforesting.org|accessdate=2020-07-04}}</ref> Тој е посветен на [[семе]] и истражување на природните [[Шума|шуми]]. Активно се залага на глобално ниво за обновување на природната [[Растителна заедница|вегетација]] на деградирана земја. Од [[1993]] година, тој е редовен [[професор]] [[во пензија]] [[Јокохамски национален универзитет|Јокохамскиот национален универзитет]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.campbellsville.edu/news/professor-akira-miyawaki-will-speak-at-cu-on-the-healing-power-of-forests/|title=Professor Akira Miyawaki will speak at CU on the healing power of forests|date=2013-11-11|work=Campbellsville University|language=en-US|accessdate=2020-07-04|archive-date=2020-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200705054029/https://www.campbellsville.edu/news/professor-akira-miyawaki-will-speak-at-cu-on-the-healing-power-of-forests/|url-status=dead}}</ref> и доживотен почесен директор на [[Јапонски центар за меѓународно проучување на екологијата|Јапонскиот центар за меѓународно проучување на екологијата]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://jise.jp/ENG/ENmiyawaki.html|title=IGES-JAPANESE CENTER FOR INTERNATIONAL STUDIES IN ECOLOGY [IGES-JISE]|work=jise.jp|accessdate=2020-07-04}}</ref> Мијаваки ја доби [[Награда „Сина планета“|наградата „Сина планета“]] во [[2006]] година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.af-info.or.jp/en/blueplanet/list-2006.html|title=The Laureates 2006 {{!}} Blue Planet Prize|work=The Asahi Glass Foundation|language=en|accessdate=2020-07-04}}</ref> == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Мијаваки, Акира}} [[Категорија:Јапонци]] [[Категорија:Јапонски ботаничари]] [[Категорија:Еколози]] [[Категорија:Активисти]] [[Категорија:Апсолвенти на Хирошимскиот универзитет]] [[Категорија:Професори на Јокохамскиот национален универзитет]] [[Категорија:Луѓе од Окајама]] [[Категорија:Починати во 2021 година]] 3mc2qdj629m92krdz1xm00dwv0a931u 5642380 5642379 2026-10-09T10:45:17Z Jtasevski123 69538 отстранета [[Категорија:Јапонци]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5642380 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Akira Miyawaki in 2019.jpg|мини|229x229пкс|Фотографија од Акира Мијаваки]] '''Акира Мијаваки''' ({{langx|ja|宮脇 昭}}, ''Miyawaki Akira'', р. {{роден на|29|јануари|1928}} г. во [[Окајама]], [[Јапонија]]) е [[Јапонци|јапонски]] [[Ботаника|ботаничар]] и експерт за [[Растенија|растителна]] [[екологија]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.crowdforesting.org/akira-miyawaki|title=Professor (Dr) Akira Miyawaki & Afforestation Activities {{!}} Crowd Foresting|work=www.crowdforesting.org|accessdate=2020-07-04}}</ref> Тој е посветен на [[семе]] и истражување на природните [[Шума|шуми]]. Активно се залага на глобално ниво за обновување на природната [[Растителна заедница|вегетација]] на деградирана земја. Од [[1993]] година, тој е редовен [[професор]] [[во пензија]] [[Јокохамски национален универзитет|Јокохамскиот национален универзитет]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.campbellsville.edu/news/professor-akira-miyawaki-will-speak-at-cu-on-the-healing-power-of-forests/|title=Professor Akira Miyawaki will speak at CU on the healing power of forests|date=2013-11-11|work=Campbellsville University|language=en-US|accessdate=2020-07-04|archive-date=2020-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200705054029/https://www.campbellsville.edu/news/professor-akira-miyawaki-will-speak-at-cu-on-the-healing-power-of-forests/|url-status=dead}}</ref> и доживотен почесен директор на [[Јапонски центар за меѓународно проучување на екологијата|Јапонскиот центар за меѓународно проучување на екологијата]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://jise.jp/ENG/ENmiyawaki.html|title=IGES-JAPANESE CENTER FOR INTERNATIONAL STUDIES IN ECOLOGY [IGES-JISE]|work=jise.jp|accessdate=2020-07-04}}</ref> Мијаваки ја доби [[Награда „Сина планета“|наградата „Сина планета“]] во [[2006]] година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.af-info.or.jp/en/blueplanet/list-2006.html|title=The Laureates 2006 {{!}} Blue Planet Prize|work=The Asahi Glass Foundation|language=en|accessdate=2020-07-04}}</ref> == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Мијаваки, Акира}} [[Категорија:Јапонски ботаничари]] [[Категорија:Еколози]] [[Категорија:Активисти]] [[Категорија:Апсолвенти на Хирошимскиот универзитет]] [[Категорија:Професори на Јокохамскиот национален универзитет]] [[Категорија:Луѓе од Окајама]] [[Категорија:Починати во 2021 година]] 10z1bm2fd4a738kj75yqcultvz3an0h 14 1252432 5642251 4333218 2026-10-09T08:23:54Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Луѓе обвинети за кривоверство]] → [[Категорија:Луѓе обвинети за ерес]] 5642251 wikitext text/x-wiki {{рв|People executed for heresy}} [[Категорија:Луѓе обвинети за ерес|Погубени]] [[Категорија:Погубени|Кривоверство]] [[Категорија:Верски прогони|Кривоверство]] qfvicdwh9578p1vs538n7bcsalnpo59 5642252 5642251 2026-10-09T08:24:32Z Bjankuloski06 332 5642252 wikitext text/x-wiki {{рв|People executed for heresy}} [[Категорија:Луѓе обвинети за ерес|Погубени]] [[Категорија:Погубени|Ерес]] [[Категорија:Верски прогони|Ерес]] 8f5qenhz0vu3wftkwh7hp84kw8p9jmh 5642253 5642252 2026-10-09T08:25:04Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Категорија:Погубени за кривоверство]] на [[Категорија:Погубени за ерес]] без да остави пренасочување: (преку [[ВП:КМ|КМ]]) 5642252 wikitext text/x-wiki {{рв|People executed for heresy}} [[Категорија:Луѓе обвинети за ерес|Погубени]] [[Категорија:Погубени|Ерес]] [[Категорија:Верски прогони|Ерес]] 8f5qenhz0vu3wftkwh7hp84kw8p9jmh 0 1253439 5642217 4348638 2026-10-09T08:19:09Z Gurther 105215 5642217 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Функционер|name=Зоран Ѓорѓиевски|residence=|spouse=|relations=|children=|parents=|mother=|father=|relatives=|education=|otherparty=|alma_mater=|occupation=хирург, пратеник|profession=|known_for=|salary=|signature=|signature_alt=|website=|height=|party=[[Внатрешна македонска револуционерна организација - Демократска партија за македонско национално единство|ВМРО-ДПМНЕ]]|image=File:Зоран Ѓорѓиевски.jpg|prior_term=|caption=|office=Пратеник на [[Собрание на Македонија|Собранието на Македонија]]|majority=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|term_start=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|term_end=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|predecessor=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|successor=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|birth_name=Зоран Ѓорѓиевски|nationality=Македонец|birth_date={{Birth date and age|1958|11|18|df=yes}}|birth_place=[[Куманово]], {{СФРЈ}}|death_date=<!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} -->|death_place=|death_cause=|resting_place=|resting_place_coordinates=|citizenship=[[Македонија]]|footnotes=}} Зоран Ѓорѓиевски ([[18 ноември]] [[1958]], [[Куманово]]) – македонски политичар и хирург. == Образование == Специјализира [[општа хирургија]] на Медицински факултет при [[Универзитет Николај Кузански|Универзитет Ниш]]. == Кариера == Ѓорѓиевски е хирург вработен во [[Општа болница Куманово]] повеќе од 30 години. Во својата кариера во два наврати се кандидираше за [[градоначалник]] на [[Општина Куманово]] од редовите на [[Внатрешна македонска револуционерна организација - Демократска партија за македонско национално единство|ВМРО-ДПМНЕ]], како противкандидат на [[Зоран Дамјановски]] од [[Социјалдемократски сојуз на Македонија|СДСМ]]. Два мандати е пратеник во [[Собрание на Македонија|Собранието на Република Северна Македонија]]. le86qgsog2dj1a6emnbpjcc51i6wpw4 5642219 5642217 2026-10-09T08:19:34Z Gurther 105215 5642219 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Функционер|name=Зоран Ѓорѓиевски|residence=|spouse=|relations=|children=|parents=|mother=|father=|relatives=|education=|otherparty=|alma_mater=|occupation=хирург, пратеник|profession=|known_for=|salary=|signature=|signature_alt=|website=|height=|party=[[Внатрешна македонска револуционерна организација - Демократска партија за македонско национално единство|ВМРО-ДПМНЕ]]|image=File:Зоран Ѓорѓиевски.jpg|prior_term=|caption=|office=Пратеник на [[Собрание на Македонија|Собранието на Македонија]]|majority=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|term_start=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|term_end=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|predecessor=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|successor=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|birth_name=Зоран Ѓорѓиевски|nationality=Македонец|birth_date={{Birth date and age|1958|11|18|df=yes}}|birth_place=[[Куманово]], {{СФРЈ}}|death_date=<!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} -->|death_place=|death_cause=|resting_place=|resting_place_coordinates=|citizenship=[[Македонија]]|footnotes=}} '''Зоран Ѓорѓиевски''' (р. [[18 ноември]] [[1958]] во [[Куманово]]) — македонски политичар и хирург. == Образование == Специјализира [[општа хирургија]] на Медицински факултет при [[Универзитет Николај Кузански|Универзитет Ниш]]. == Кариера == Ѓорѓиевски е хирург вработен во [[Општа болница Куманово]] повеќе од 30 години. Во својата кариера во два наврати се кандидираше за [[градоначалник]] на [[Општина Куманово]] од редовите на [[Внатрешна македонска револуционерна организација - Демократска партија за македонско национално единство|ВМРО-ДПМНЕ]], како противкандидат на [[Зоран Дамјановски]] од [[Социјалдемократски сојуз на Македонија|СДСМ]]. Два мандати е пратеник во [[Собрание на Македонија|Собранието на Република Северна Македонија]]. 2oqqhlxwqcjspeb4cf1vivy7y60yq7v 5642220 5642219 2026-10-09T08:19:44Z Gurther 105215 5642220 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Функционер|name=Зоран Ѓорѓиевски|residence=|spouse=|relations=|children=|parents=|mother=|father=|relatives=|education=|otherparty=|alma_mater=|occupation=хирург, пратеник|profession=|known_for=|salary=|signature=|signature_alt=|website=|height=|party=[[Внатрешна македонска револуционерна организација - Демократска партија за македонско национално единство|ВМРО-ДПМНЕ]]|image=File:Зоран Ѓорѓиевски.jpg|prior_term=|caption=|office=Пратеник на [[Собрание на Македонија|Собранието на Македонија]]|majority=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|term_start=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|term_end=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|predecessor=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|successor=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|birth_name=Зоран Ѓорѓиевски|nationality=Македонец|birth_date={{Birth date and age|1958|11|18|df=yes}}|birth_place=[[Куманово]], {{СФРЈ}}|death_date=<!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} -->|death_place=|death_cause=|resting_place=|resting_place_coordinates=|citizenship=[[Македонија]]|footnotes=}} '''Зоран Ѓорѓиевски''' (р. [[18 ноември]] [[1958]] во [[Куманово]]) — [[Македонец|македонски]] политичар и хирург. == Образование == Специјализира [[општа хирургија]] на Медицински факултет при [[Универзитет Николај Кузански|Универзитет Ниш]]. == Кариера == Ѓорѓиевски е хирург вработен во [[Општа болница Куманово]] повеќе од 30 години. Во својата кариера во два наврати се кандидираше за [[градоначалник]] на [[Општина Куманово]] од редовите на [[Внатрешна македонска револуционерна организација - Демократска партија за македонско национално единство|ВМРО-ДПМНЕ]], како противкандидат на [[Зоран Дамјановски]] од [[Социјалдемократски сојуз на Македонија|СДСМ]]. Два мандати е пратеник во [[Собрание на Македонија|Собранието на Република Северна Македонија]]. 50ubyyebov7f3s3frpf2jornupowaue 5642221 5642220 2026-10-09T08:20:38Z Gurther 105215 5642221 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Функционер|name=Зоран Ѓорѓиевски|residence=|spouse=|relations=|children=|parents=|mother=|father=|relatives=|education=|otherparty=|alma_mater=|occupation=хирург, пратеник|profession=|known_for=|salary=|signature=|signature_alt=|website=|height=|party=[[Внатрешна македонска револуционерна организација - Демократска партија за македонско национално единство|ВМРО-ДПМНЕ]]|image=File:Зоран Ѓорѓиевски.jpg|prior_term=|caption=|office=Пратеник на [[Собрание на Македонија|Собранието на Македонија]]|majority=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|term_start=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|term_end=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|predecessor=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|successor=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|birth_name=Зоран Ѓорѓиевски|nationality=Македонец|birth_date={{Birth date and age|1958|11|18|df=yes}}|birth_place=[[Куманово]], {{СФРЈ}}|death_date=<!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} -->|death_place=|death_cause=|resting_place=|resting_place_coordinates=|citizenship=[[Македонија]]|footnotes=}} '''Зоран Ѓорѓиевски''' (р. [[18 ноември]] [[1958]] во [[Куманово]]) — [[Македонец|македонски]] политичар и хирург. == Животопис == Специјализирал [[општа хирургија]] на Медицински факултет при [[Универзитет Николај Кузански|Универзитет Ниш]]. Вработен е како хирург во Општа болница Куманово повеќе од 30 години. Во својата кариера во два наврати се кандидираше за [[градоначалник]] на [[Општина Куманово]] од редовите на [[Внатрешна македонска револуционерна организација - Демократска партија за македонско национално единство|ВМРО-ДПМНЕ]], како противкандидат на [[Зоран Дамјановски]] од [[Социјалдемократски сојуз на Македонија|СДСМ]]. Два мандати е пратеник во [[Собрание на Македонија|Собранието на Република Македонија]]. kb7x25d9rl55xur3dri6dym48nkbai5 5642222 5642221 2026-10-09T08:20:53Z Gurther 105215 5642222 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Функционер|name=Зоран Ѓорѓиевски|residence=|spouse=|relations=|children=|parents=|mother=|father=|relatives=|education=|otherparty=|alma_mater=|occupation=хирург, пратеник|profession=|known_for=|salary=|signature=|signature_alt=|website=|height=|party=[[Внатрешна македонска револуционерна организација - Демократска партија за македонско национално единство|ВМРО-ДПМНЕ]]|image=File:Зоран Ѓорѓиевски.jpg|prior_term=|caption=|office=Пратеник на [[Собрание на Македонија|Собранието на Македонија]]|majority=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|term_start=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|term_end=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|predecessor=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|successor=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|birth_name=Зоран Ѓорѓиевски|nationality=Македонец|birth_date={{Birth date and age|1958|11|18|df=yes}}|birth_place=[[Куманово]], {{СФРЈ}}|death_date=<!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} -->|death_place=|death_cause=|resting_place=|resting_place_coordinates=|citizenship=[[Македонија]]|footnotes=}} '''Зоран Ѓорѓиевски''' (р. [[18 ноември]] [[1958]] во [[Куманово]]) — [[Македонец|македонски]] политичар и хирург. == Животопис == Специјализирал [[општа хирургија]] на Медицински факултет при [[Универзитет Николај Кузански|Универзитет Ниш]]. Вработен е како хирург во Општа болница Куманово повеќе од 30 години. Во својата кариера во два наврати се кандидираше за [[градоначалник]] на [[Општина Куманово]] од редовите на [[Внатрешна македонска револуционерна организација - Демократска партија за македонско национално единство|ВМРО-ДПМНЕ]], како противкандидат на [[Зоран Дамјановски]] од [[Социјалдемократски сојуз на Македонија|СДСМ]]. Два мандати е пратеник во [[Собрание на Македонија|Собранието на Република Македонија]]. == Наводи == {{Наводи}} 3dxusfaosh2htbjl0h6qcvh81t96u5f 5642223 5642222 2026-10-09T08:21:08Z Gurther 105215 5642223 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=октомври 2026}}{{Инфокутија Функционер|name=Зоран Ѓорѓиевски|residence=|spouse=|relations=|children=|parents=|mother=|father=|relatives=|education=|otherparty=|alma_mater=|occupation=хирург, пратеник|profession=|known_for=|salary=|signature=|signature_alt=|website=|height=|party=[[Внатрешна македонска револуционерна организација - Демократска партија за македонско национално единство|ВМРО-ДПМНЕ]]|image=File:Зоран Ѓорѓиевски.jpg|prior_term=|caption=|office=Пратеник на [[Собрание на Македонија|Собранието на Македонија]]|majority=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|term_start=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|term_end=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|predecessor=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|successor=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|birth_name=Зоран Ѓорѓиевски|nationality=Македонец|birth_date={{Birth date and age|1958|11|18|df=yes}}|birth_place=[[Куманово]], {{СФРЈ}}|death_date=<!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} -->|death_place=|death_cause=|resting_place=|resting_place_coordinates=|citizenship=[[Македонија]]|footnotes=}} '''Зоран Ѓорѓиевски''' (р. [[18 ноември]] [[1958]] во [[Куманово]]) — [[Македонец|македонски]] политичар и хирург. == Животопис == Специјализирал [[општа хирургија]] на Медицински факултет при [[Универзитет Николај Кузански|Универзитет Ниш]]. Вработен е како хирург во Општа болница Куманово повеќе од 30 години. Во својата кариера во два наврати се кандидираше за [[градоначалник]] на [[Општина Куманово]] од редовите на [[Внатрешна македонска револуционерна организација - Демократска партија за македонско национално единство|ВМРО-ДПМНЕ]], како противкандидат на [[Зоран Дамјановски]] од [[Социјалдемократски сојуз на Македонија|СДСМ]]. Два мандати е пратеник во [[Собрание на Македонија|Собранието на Република Македонија]]. == Наводи == {{Наводи}} 0ictd0cr9vxc45hbt4g3xr1hmunx02e 5642224 5642223 2026-10-09T08:21:27Z Gurther 105215 5642224 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=октомври 2026}}{{Инфокутија Функционер|name=Зоран Ѓорѓиевски|residence=|spouse=|relations=|children=|parents=|mother=|father=|relatives=|education=|otherparty=|alma_mater=|occupation=хирург, пратеник|profession=|known_for=|salary=|signature=|signature_alt=|website=|height=|party=[[Внатрешна македонска револуционерна организација - Демократска партија за македонско национално единство|ВМРО-ДПМНЕ]]|image=File:Зоран Ѓорѓиевски.jpg|prior_term=|caption=|office=Пратеник на [[Собрание на Македонија|Собранието на Македонија]]|majority=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|term_start=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|term_end=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|predecessor=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|successor=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|birth_name=Зоран Ѓорѓиевски|nationality=Македонец|birth_date={{Birth date and age|1958|11|18|df=yes}}|birth_place=[[Куманово]], {{СФРЈ}}|death_date=<!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} -->|death_place=|death_cause=|resting_place=|resting_place_coordinates=|citizenship=[[Македонија]]|footnotes=}} '''Зоран Ѓорѓиевски''' (р. [[18 ноември]] [[1958]] во [[Куманово]]) — [[Македонец|македонски]] политичар и хирург. == Животопис == Специјализирал [[општа хирургија]] на Медицински факултет при [[Универзитет Николај Кузански|Универзитет Ниш]]. Вработен е како хирург во Општа болница Куманово повеќе од 30 години. Во својата кариера во два наврати се кандидираше за [[градоначалник]] на [[Општина Куманово]] од редовите на [[Внатрешна македонска револуционерна организација - Демократска партија за македонско национално единство|ВМРО-ДПМНЕ]], како противкандидат на [[Зоран Дамјановски]] од [[Социјалдемократски сојуз на Македонија|СДСМ]]. Два мандати е пратеник во [[Собрание на Македонија|Собранието на Република Македонија]]. == Наводи == {{Наводи}}{{Македонија-био-никулец}} p90l5q8txl6btipqcjingfefdsvhkxr 5642225 5642224 2026-10-09T08:21:44Z Gurther 105215 додадена [[Категорија:Политичари од Куманово]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5642225 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=октомври 2026}}{{Инфокутија Функционер|name=Зоран Ѓорѓиевски|residence=|spouse=|relations=|children=|parents=|mother=|father=|relatives=|education=|otherparty=|alma_mater=|occupation=хирург, пратеник|profession=|known_for=|salary=|signature=|signature_alt=|website=|height=|party=[[Внатрешна македонска револуционерна организација - Демократска партија за македонско национално единство|ВМРО-ДПМНЕ]]|image=File:Зоран Ѓорѓиевски.jpg|prior_term=|caption=|office=Пратеник на [[Собрание на Македонија|Собранието на Македонија]]|majority=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|term_start=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|term_end=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|predecessor=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|successor=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|birth_name=Зоран Ѓорѓиевски|nationality=Македонец|birth_date={{Birth date and age|1958|11|18|df=yes}}|birth_place=[[Куманово]], {{СФРЈ}}|death_date=<!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} -->|death_place=|death_cause=|resting_place=|resting_place_coordinates=|citizenship=[[Македонија]]|footnotes=}} '''Зоран Ѓорѓиевски''' (р. [[18 ноември]] [[1958]] во [[Куманово]]) — [[Македонец|македонски]] политичар и хирург. == Животопис == Специјализирал [[општа хирургија]] на Медицински факултет при [[Универзитет Николај Кузански|Универзитет Ниш]]. Вработен е како хирург во Општа болница Куманово повеќе од 30 години. Во својата кариера во два наврати се кандидираше за [[градоначалник]] на [[Општина Куманово]] од редовите на [[Внатрешна македонска револуционерна организација - Демократска партија за македонско национално единство|ВМРО-ДПМНЕ]], како противкандидат на [[Зоран Дамјановски]] од [[Социјалдемократски сојуз на Македонија|СДСМ]]. Два мандати е пратеник во [[Собрание на Македонија|Собранието на Република Македонија]]. == Наводи == {{Наводи}}{{Македонија-био-никулец}} [[Категорија:Политичари од Куманово]] le90gwrpxig6v3fep9338xxxv4gkkwt 5642232 5642225 2026-10-09T08:22:49Z Gurther 105215 додадена [[Категорија:Македонски пратеници]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5642232 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=октомври 2026}}{{Инфокутија Функционер|name=Зоран Ѓорѓиевски|residence=|spouse=|relations=|children=|parents=|mother=|father=|relatives=|education=|otherparty=|alma_mater=|occupation=хирург, пратеник|profession=|known_for=|salary=|signature=|signature_alt=|website=|height=|party=[[Внатрешна македонска револуционерна организација - Демократска партија за македонско национално единство|ВМРО-ДПМНЕ]]|image=File:Зоран Ѓорѓиевски.jpg|prior_term=|caption=|office=Пратеник на [[Собрание на Македонија|Собранието на Македонија]]|majority=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|term_start=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|term_end=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|predecessor=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|successor=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|birth_name=Зоран Ѓорѓиевски|nationality=Македонец|birth_date={{Birth date and age|1958|11|18|df=yes}}|birth_place=[[Куманово]], {{СФРЈ}}|death_date=<!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} -->|death_place=|death_cause=|resting_place=|resting_place_coordinates=|citizenship=[[Македонија]]|footnotes=}} '''Зоран Ѓорѓиевски''' (р. [[18 ноември]] [[1958]] во [[Куманово]]) — [[Македонец|македонски]] политичар и хирург. == Животопис == Специјализирал [[општа хирургија]] на Медицински факултет при [[Универзитет Николај Кузански|Универзитет Ниш]]. Вработен е како хирург во Општа болница Куманово повеќе од 30 години. Во својата кариера во два наврати се кандидираше за [[градоначалник]] на [[Општина Куманово]] од редовите на [[Внатрешна македонска револуционерна организација - Демократска партија за македонско национално единство|ВМРО-ДПМНЕ]], како противкандидат на [[Зоран Дамјановски]] од [[Социјалдемократски сојуз на Македонија|СДСМ]]. Два мандати е пратеник во [[Собрание на Македонија|Собранието на Република Македонија]]. == Наводи == {{Наводи}}{{Македонија-био-никулец}} [[Категорија:Политичари од Куманово]] [[Категорија:Македонски пратеници]] 19pdseonw7rg8id8m4d4luhacf06qkc 5642233 5642232 2026-10-09T08:22:59Z Gurther 105215 додадена [[Категорија:Пратенички состав 2016-2020]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5642233 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=октомври 2026}}{{Инфокутија Функционер|name=Зоран Ѓорѓиевски|residence=|spouse=|relations=|children=|parents=|mother=|father=|relatives=|education=|otherparty=|alma_mater=|occupation=хирург, пратеник|profession=|known_for=|salary=|signature=|signature_alt=|website=|height=|party=[[Внатрешна македонска револуционерна организација - Демократска партија за македонско национално единство|ВМРО-ДПМНЕ]]|image=File:Зоран Ѓорѓиевски.jpg|prior_term=|caption=|office=Пратеник на [[Собрание на Македонија|Собранието на Македонија]]|majority=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|term_start=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|term_end=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|predecessor=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|successor=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|birth_name=Зоран Ѓорѓиевски|nationality=Македонец|birth_date={{Birth date and age|1958|11|18|df=yes}}|birth_place=[[Куманово]], {{СФРЈ}}|death_date=<!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} -->|death_place=|death_cause=|resting_place=|resting_place_coordinates=|citizenship=[[Македонија]]|footnotes=}} '''Зоран Ѓорѓиевски''' (р. [[18 ноември]] [[1958]] во [[Куманово]]) — [[Македонец|македонски]] политичар и хирург. == Животопис == Специјализирал [[општа хирургија]] на Медицински факултет при [[Универзитет Николај Кузански|Универзитет Ниш]]. Вработен е како хирург во Општа болница Куманово повеќе од 30 години. Во својата кариера во два наврати се кандидираше за [[градоначалник]] на [[Општина Куманово]] од редовите на [[Внатрешна македонска револуционерна организација - Демократска партија за македонско национално единство|ВМРО-ДПМНЕ]], како противкандидат на [[Зоран Дамјановски]] од [[Социјалдемократски сојуз на Македонија|СДСМ]]. Два мандати е пратеник во [[Собрание на Македонија|Собранието на Република Македонија]]. == Наводи == {{Наводи}}{{Македонија-био-никулец}} [[Категорија:Политичари од Куманово]] [[Категорија:Македонски пратеници]] [[Категорија:Пратенички состав 2016-2020]] pgebze0p0y0ysuk8iwzc61iz78m2796 5642237 5642233 2026-10-09T08:23:07Z Gurther 105215 додадена [[Категорија:Политичари од ВМРО-ДПМНЕ]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5642237 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=октомври 2026}}{{Инфокутија Функционер|name=Зоран Ѓорѓиевски|residence=|spouse=|relations=|children=|parents=|mother=|father=|relatives=|education=|otherparty=|alma_mater=|occupation=хирург, пратеник|profession=|known_for=|salary=|signature=|signature_alt=|website=|height=|party=[[Внатрешна македонска револуционерна организација - Демократска партија за македонско национално единство|ВМРО-ДПМНЕ]]|image=File:Зоран Ѓорѓиевски.jpg|prior_term=|caption=|office=Пратеник на [[Собрание на Македонија|Собранието на Македонија]]|majority=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|term_start=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|term_end=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|predecessor=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|successor=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|birth_name=Зоран Ѓорѓиевски|nationality=Македонец|birth_date={{Birth date and age|1958|11|18|df=yes}}|birth_place=[[Куманово]], {{СФРЈ}}|death_date=<!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} -->|death_place=|death_cause=|resting_place=|resting_place_coordinates=|citizenship=[[Македонија]]|footnotes=}} '''Зоран Ѓорѓиевски''' (р. [[18 ноември]] [[1958]] во [[Куманово]]) — [[Македонец|македонски]] политичар и хирург. == Животопис == Специјализирал [[општа хирургија]] на Медицински факултет при [[Универзитет Николај Кузански|Универзитет Ниш]]. Вработен е како хирург во Општа болница Куманово повеќе од 30 години. Во својата кариера во два наврати се кандидираше за [[градоначалник]] на [[Општина Куманово]] од редовите на [[Внатрешна македонска револуционерна организација - Демократска партија за македонско национално единство|ВМРО-ДПМНЕ]], како противкандидат на [[Зоран Дамјановски]] од [[Социјалдемократски сојуз на Македонија|СДСМ]]. Два мандати е пратеник во [[Собрание на Македонија|Собранието на Република Македонија]]. == Наводи == {{Наводи}}{{Македонија-био-никулец}} [[Категорија:Политичари од Куманово]] [[Категорија:Македонски пратеници]] [[Категорија:Пратенички состав 2016-2020]] [[Категорија:Политичари од ВМРО-ДПМНЕ]] idb2jj0c2r94b7gz84geoxmqm9yz87l 5642245 5642237 2026-10-09T08:23:27Z Gurther 105215 додадена [[Категорија:Пратенички состав 2020-2024]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5642245 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=октомври 2026}}{{Инфокутија Функционер|name=Зоран Ѓорѓиевски|residence=|spouse=|relations=|children=|parents=|mother=|father=|relatives=|education=|otherparty=|alma_mater=|occupation=хирург, пратеник|profession=|known_for=|salary=|signature=|signature_alt=|website=|height=|party=[[Внатрешна македонска револуционерна организација - Демократска партија за македонско национално единство|ВМРО-ДПМНЕ]]|image=File:Зоран Ѓорѓиевски.jpg|prior_term=|caption=|office=Пратеник на [[Собрание на Македонија|Собранието на Македонија]]|majority=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|term_start=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|term_end=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|predecessor=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|successor=<!--Can be repeated up to 16 times by adding a number-->|birth_name=Зоран Ѓорѓиевски|nationality=Македонец|birth_date={{Birth date and age|1958|11|18|df=yes}}|birth_place=[[Куманово]], {{СФРЈ}}|death_date=<!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} -->|death_place=|death_cause=|resting_place=|resting_place_coordinates=|citizenship=[[Македонија]]|footnotes=}} '''Зоран Ѓорѓиевски''' (р. [[18 ноември]] [[1958]] во [[Куманово]]) — [[Македонец|македонски]] политичар и хирург. == Животопис == Специјализирал [[општа хирургија]] на Медицински факултет при [[Универзитет Николај Кузански|Универзитет Ниш]]. Вработен е како хирург во Општа болница Куманово повеќе од 30 години. Во својата кариера во два наврати се кандидираше за [[градоначалник]] на [[Општина Куманово]] од редовите на [[Внатрешна македонска револуционерна организација - Демократска партија за македонско национално единство|ВМРО-ДПМНЕ]], како противкандидат на [[Зоран Дамјановски]] од [[Социјалдемократски сојуз на Македонија|СДСМ]]. Два мандати е пратеник во [[Собрание на Македонија|Собранието на Република Македонија]]. == Наводи == {{Наводи}}{{Македонија-био-никулец}} [[Категорија:Политичари од Куманово]] [[Категорија:Македонски пратеници]] [[Категорија:Пратенички состав 2016-2020]] [[Категорија:Политичари од ВМРО-ДПМНЕ]] [[Категорија:Пратенички состав 2020-2024]] tlu31ey9zron36prjyodh3hpr93saf6 0 1255875 5642397 5473525 2026-10-09T11:08:20Z Jtasevski123 69538 /* Избрани научни дела */ 5642397 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Hanna_Resvoll_Holmsen_339171.jpg|мини|Хана Ресвол-Холмсен]] '''Хана Мари Ресволл-Холмсен''' (''родена како'' Ресвол) (11 септември 1873 година во [[Вого]], [[Оплан]] - 13 март 1943 година во [[Осло]]) била норвешка [[Ботаника|ботаничарка]] - жена пионер во норвешкото образование за [[Природонаука|природна историја]] и [[зачувување на природата]] заедно со нејзината сестра [[Текла Ресвол]]. {{Ботаничар|Resv.-Holms.}} == Биографија == Хана Ресвол-Холмсен страдала многу од болести во детството и вниманието на училиштето по нејзината 12-та година била спорадична. Таа полагала гимназија во 1902 година, во тоа време имала и несреќен брак зад себе. Студирала [[Природонаука|природна историја]] на Кралскиоот Универзитет Фредерик во [[Осло|Кристијанија]] (Осло) и дипломирала [[ботаника]] во 1910 година. Од 1921 година, таа била доцент по географија на растенија на истиот универзитет, позиција што ја извршувала сè до нејзиното пензионирање во 1938 година. Хана Ресвол-Холмсен учествувала како ботаничар во експедицијата [[Шпицбершки Острови|Свалбард]] во 1907 година предводена од океанографот [[Алберт I (Монако)|Алберт I]], кнез на Монако. Следната година таа отишла сама во Свалбард главно за да фотографира, делумно во боја. Овие фотографии претставуваат единствена рана документација за природата на Свалбард. Нејзините ботанички опсервации прво биле објавени како „''Набљудувачка ботаника“'' во [[Монако]], подоцна на [[норвешки јазик]] како „''Свалбардс флора“'' (1927) - првата [[флора]] на овој архипелаг. Користејќи ги квантитативните методи на Кристен Ронќар,<ref>Shimwell, D.W. (1971) The Description and Classification of Vegetation. Sidgwick & Jackson, London.</ref> таа направила голема анкета за растителноста на норвешката [[Планинска клима|алпска]] растителност, објавена како „''Om Fjeldvegetationen i det Østenfjeldske Norge'' “(„На планинската растителност во Норвешка источно од Сканди“; 1920). Таа била особено заинтересирана за субалпинските шуми од [[бреза]]. Таа објавича есеј „''Om betydningen av det uensartede i våre skoger“'' („За значењето на хетерогеноста во шумите“), со кој се изјаснила за зачувување на природната планинска шума и ја критикувала нејзината замена со насади со [[смрека]]. Овој памфлет предизвика многу непријателство против неа меѓу шумарите. Заедно со геологот Адолф Хоел, таа стоела зад првото назначување на област за зачувување во Свалбард. Таа била силен поборник за зачувување на природата во норвешките планини. Таа е позната во норвешките кругови за зачувување како првиот „''зелен чорап''“. Ресвол-Холмсен прво била мажена со Ханс Дизет (разведена во 1901 година), а потоа од 1909 година со државниот геолог Гунар Холмсен (1880–1976), брат на сопругот на нејзината сестра, [[Текла Ресвол]]. Видот на [[лутиче]] ''[[Лутиче|Ranunculus resvoll-holmseniae]]'' ([[Лутичиња|Ranunculaceae]]) е наречен во нејзина чест. == Фотографии == <gallery mode="packed" style="text-align: center;" heights="250" perrow="3" caption=> Податотека:Landskap ved Målselv, 1912 (autochrome) (14751421326).jpg|Истражувачко патување во Тромс 1912 година. Податотека:Alkhornet 1907 - no-nb digifoto 20150626 00298 bldsa HR H08 25.jpg|1 јануари 1907 година. Податотека:Dalen ovenfor Sjunkfjorden, Folla - no-nb digifoto 20151209 00060 bldsa HRH09 00014.jpg|Помеѓу 1909 и 1912 година. Податотека:"Finkirkene" ved Kjøllefjord - no-nb digifoto 20160318 00194 bldsa NGU0322.jpg|15 септември 1909 година. Податотека:Bergsfjell fra Grindaheim. Grindane i Vang? - no-nb digifoto 20151112 00084 bldsa HRH01 400.jpg|Помеѓу 15 јуни 1930 и 15 август 1930 година. Податотека:Fra Stor-Ula, fossen el. stryket ovenfor broen nær Mysuseter. Dalen ovenfor med Smiubelgene i bakgrunnen. Til høire vestskråningen av Berget, til venstre østskråningen av Kåsi - no-nb digifoto 20150925 00145 bldsa HRH01 146.jpg|1933 година Мисусетер. Податотека:Avlæggergruppe av gran ved trægrensen i Vestre Slidre. Graner døde på vindsiden. Ca. 1050 m. o.h. - no-nb digifoto 20151116 00001 bldsa HRH01 492.jpg|17 јули 1916 година. Податотека:Berg med bl.a. furu - no-nb digifoto 20151113 00079 bldsa HRH01 556.jpg|15 јуни 1923 година и 15 август 1923 година. Податотека:Den store lind i skogen nær prestegaarden, Horten. Fredet. 5,90 m i omkrets 1 m.o.m. fot. 12.4.1927 - no-nb digifoto 20150925 00132 bldsa HRH01 133.jpg|12 април 1927 година. Податотека:Landskap Sørlandet, nær Lillesand - no-nb digifoto 20151112 00071 bldsa HRH01 387.jpg|1920. Клингсунд и Јерен. Податотека:Lapper fra Adamsfjord, Laksefjord - no-nb digifoto 20160317 00143 bldsa NGU0382.jpg|21 септември 1909 година. Податотека:Fra Jakobselvvidden paa Varangerhalvøens. Finner kjører fisk fra Ordovand til Næsseby - no-nb digifoto 20160318 00212 bldsa NGU0340.jpg|21 август 1909 година. </gallery> == Избрани научни дела == * ''Les observations botaniques de la campagne scientifique de S.A.S. le Prince Albert 1er de Monaco. La misión Isachsen au Spitzberg 1907''. [[:en:Monaco|Monaco]], 1910. * Om Fjeldvegetationen i det Østenfjeldske Norge. ''Arkiv for matematik og naturvidenskap'' 1920/No. 2. * ''Svalbards Flora - med en del om dens plantevekst i nutid og fortid''. 56 pp.&nbsp;1927. * Om betydningen av det uensartede i våre skoger. ''Tidsskrift for Skogbruk'' 1932, 40: 270-275. == Наводи == {{Наводи}} * Некролог од Кристоферсен, Е. во ''Блитија'' 1: 100-102 (1943). * Екблад, Ф.-Е. (1991) Текла Ресвол и Хана Ресвол-Холмсен, да се блесам? Пионер и норск ботаник. ''Блитија'' 49: 3-10. * Биографија на Бредо Бернтсен и Ингер Нордал во Норск биографски лексикон, Осло: Kunnskapsforlaget (1999–2005) * Berntsen, Bredo (2006) En grønnstrømpe og hennes samtid: Hanna Resvoll-Holmsen: botaniker, Svalbard-forsker, fjellelsker, fotograf og naturvernpioner.{{ISBN|82-8030-008-2}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/82-8030-008-2|82-8030-008-2]] == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20070928201044/http://www.almamatersdotre.no/3548/ResvollHanna Норвешка биографија со фотографии] * [https://web.archive.org/web/20070205150201/http://www.apollon.uio.no/vis/art/2006_3/Artikler/Resvoll-Holmsen Норвешка статија со фотографии] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ресвол-Холмсен, Хана}} [[Категорија:Починати во 1943 година]] [[Категорија:Родени во 1873 година]] [[Категорија:Членови на Норвешката академија на науките]] [[Категорија:Норвешки ботаничари]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] 8eaclvd3nfygmrcanxak54aqprg0lk8 0 1279926 5642238 5258962 2026-10-09T08:23:11Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Кривоверство во христијанството]] → [[Категорија:Ереси во христијанството]] 5642238 wikitext text/x-wiki '''Малку Агда и немиот Олоф''' (1526), e [[легенда]] за еден млад пар во [[Шведска]] кој живеел меѓу првите години на владеење на кралот Густав Васа (1523) и последните години пред Лутеранска [[Протестантска реформација|реформација]] (1527). Насловот Liten Agda och Olof Tyste буквално се преведува како: ''Малата Агда и немиот Олоф''. Насловот Agda Michelsdotter буквално се преведува како: ''Агда, ќерката на Мишел''; Олоф е нејзиното момче. Откако татко и ја спречува да се гледа со Олоф, таа се придружува на манастирот Вадстена, наместо да се омажи за богат благородник. Таа бега од манастирот и бега со Олоф, протерана од црквата додека кралот не ѝ даде одложување на парот. Нивната приказна била раскажана во ''Förr och nu i Wadstena'' (Минато и сегашност во Вадстена) од Констанс Понтин.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://books.google.com/books/about/F%C3%B6rr_och_nu_i_Wadstena.html?id=l8jzGgAACAAJ|title=Förr och nu i Wadstena: Vandringar och hvila sommaren 1846|last=Pontin|first=Erik Magnus Konstans|year=1846}}</ref> Се јавуваат сличности со судбината на Ингеборг Јонсдотер (р. 1524), ќерка на трговец од Вадстена, која била принудена да влезе во истиот манастир во 1495 година по љубовна врска со млад благородник.<ref name="Wilhelimna Stålberg">[http://runeberg.org/sqvinnor/0241.html Wilhelimna Stålberg]: ''Anteqningar om svenska qvinnor'' (Notes on Swedish women) (in Swedish)</ref> == Заднина == Според легендата, Агда била ќерка на богат трговец, Мишел (или Микел), во градот Вадстена. Таа била вљубена во едно младо момче Олоф, кое не било прифатено од страна на нејзиниот татко. Тагата поради загубата на Агда го направила Олоф тажен и одвоен, и тој станал познат како ''Олоф Тисте'', што значи Олоф Тивкиот или Немиот Олоф. Мишел ја претставил Агда на еден богат човек и ѝ рекол да избере дали ќе се омажи за него или ќе влезе во манастир; нејзиниот избор бил да влезе во манастирот Вадстена на Свети Бриџит. Ова воопшто не му се допаднало на нејзиниот татко,тој очекувал таа да избере брак, но, како што вели во легендата, „тој и понудил избор, а таа избрала“<ref name="Wilhelimna Stålberg"/> Таа влегла во манастирот како почетник, нов ученик на Црквата. == Бегство == Една година откако Агда станала почетник, се случил голем скандал, кој станал познат низ целата земја. Некако, Олоф и Агда успеле тајно да се сретнат за време на нејзиниот престој во манастирот, една ноќ Агда се спуштила по ѕидот на манастирот до плажата [[Ветерн]], каде што Олоф ја чекал со чамец. Заедно, тие избегале преку водите во Вестерјетланд. Реакцијата била жестока; една калуѓерка го прекршила заветот за откажување од земните задоволства и извршила [[ерес]]: црквата барала Агда да биде закопана жива и Олоф да биде запален на клада. За скандалот со киднапирањето во манастирот бил известен епископот Ханс Браск во [[Линшепинг]], кој го банирал парот и ги прогласил за одметници. Оттогаш, на сите им било забрането да им даваат храна или вода, да ги вдомат или на кој било начин да им помогнат, а секој можел да ги убие без да биде казнет. == Протерување == Агда и Олоф отпатувале кај еден од пријателите на Олоф во Хусаби. Во моментот кога тие требало да се венчаат, нивната свадбена прослава била прекината и веста за нивното протерување им била соопштена на присутните. Веднаш биле испратени надвор од црквата. Луѓето ги пуштале да поминат, „како да се пренесувачи на чума“.<ref name="Wilhelimna Stålberg"/> Со месеци, до Божиќ бегале, како што вели легендата, од фарма на фарма. Отпрвин биле примени на пријателски начин, но штом веста за протерувањето стигнала до нивните домаќини, тие биле избркани. Еден ден до нив стигнала веста дека кралот е во градот Вадстена. Агда слушнала дека тој сочувствува со протестантската религија и предложила да го побараат и директно да му се обратат. == Крај == Кралот дал наредба дека никој што сака да поразговара со него не смее да биде одбиен за време на неговиот престој во градот. Војниците, иако отстапиле наназад од Агда и Олоф, во страв од свештеничката забрана, не се осмелиле да ги одбијат кога тие побарале да го видат кралот. Царот „ги примил со многу добрина, им ги опфатил рацете и им ветил дека ќе им помогне во среќната победа на нивната верна љубов“.<ref name="Wilhelimna Stålberg"/> Тој му напишал на епископот веднаш да ја повлече одлуката за протерувањето. Ги испратил и Агда и Олоф со воена придружба во куќата на таткото на Агда, Мишел, со наредба тој да ги пречека својата ќерката и идниот зет. Мишел одговорил дека кралот не треба да се меша во неговите приватни работи и дека ќе ги пречека ќерката и Олоф така што ќе им дозволи на своите слуги да ги избркаат со кучиња.<ref name="Wilhelimna Stålberg" /> Кралскиот канцелар Лаурентиј, кој ги придружувал, го изгубил трпението и самоиницијативно му рекол на Мишел дека кралот ветил дека ќе му ја отсече главата доколку љубезно не ги прими и не се грижи за „своите деца".<ref name="Wilhelimna Stålberg"/> Мишел му поверувал, а следниот ден, кралот го побарал и го помирил со Агда и Олоф, а набргу потоа, кралот танцувал со Агда на нејзината свадба. == Историска точност == Се вели дека овој настан се случил во 1526 година,<ref>Lennart Jörälv: Reliker och mirakel. Den heliga Birgitta och Vadstena (Relics and miracles. Saint Bridget and Vadstena) (2003)</ref> по стапувањето на Густав Васа на престолот(1523), и една година пред реформацијата(1527). Во 1525 година, кралот Густав Васа дозволил брак на свештеникот Олаус Петри, во 1526 го прегледал преводот на Библијата и подоцна му помогнал да се стекне со репутацијата на реформатор. Потврдено е дека кралот Густав навистина му наредил на епископот да ја повлече одлуката за протерувањето на една жена која била сместена во опатијата Вадстена, но побегнала со додворувач кој не бил прифатен од нејзиното семејство, под изговор дека епископот претходно во неколку наврати им дозволувал на жените да си заминат од манастирот, и се сомневал дека различниот став на епископот во оваа прилика е дека споменатата жена го напуштила манастирот затоа што сакала да се омажи.<ref name="Carl Grimberg 1959 page 75">Carl Grimberg (Swedish) : Svenska folkets underbara öden. 2, 1521-1611 (in English: "The wonderous destinies of the Swedish people. 2, 1521-1611") (1959), page 75</ref> Поврзано со овој случај, кралот за време на реформацијата дал наредба никој да не смее да влезе во манастир без одобрение од монархот<ref name="Carl Grimberg 1959 page 75" />. Оваа инструкција била зададена во 1527 година и човекот кој и помогнал на својата сакана да избега од Опатијата бил именуван како Олоф<ref>[https://archive.org/stream/historisktbibli00unkngoog/historisktbibli00unkngoog_djvu.txt Historiskt bibliotek utgifvet af Carl Silfverstolpe]</ref>. Приказната на Агда има сличности со судбината на Ингеборг Јонсдотер(п. 1524), ќерка на трговец од Вадстена која била принудена да влезе во истиот манастир во 1495 година по љубовна врска со еден млад благородник,<ref name="Wilhelimna Stålberg"/> со таа разлика што Јонсдотер останала во манастирот и никогаш повеќе не го видела својот љубовник. == Наводи == <references /> == Надворешни врски == *http://runeberg.org/sqvinnor/0010.html (на шведски) * Херман Линдквист: ''Historien om Sverige'' (Историјата на Шведска) (на шведски) * Pontin: ''Förr och nu i Wadstena'' (минато и сегашно во Вадстена) (на шведски) * [http://runeberg.org/sqvinnor/0241.html Wilhelimna Stålberg] : ''Anteqningar om svenska qvinnor'' (Белешки за Швеѓанките) (на шведски) * Уреди Ahrenlöf: ''På underliga vägar'' (На чудни патеки) (на шведски) [[Категорија:Ереси во христијанството]] [[Категорија:Средновековни легенди]] [[Категорија:Починати во 16 век]] [[Категорија:Несигурна година на раѓање]] 2of8klfn948yynja7k0gixokaegyek2 0 1285232 5642278 5641923 2026-10-09T08:49:18Z Bjankuloski06 332 /* Декартово степенување */ Ставена врска, replaced: кодомен → [[кодомен]] 5642278 wikitext text/x-wiki '''Декартов производ''' или '''Картезијански производ''' — во [[математика]]та е [[директен производ]] на [[Множество|множества]]. Името го добил по [[Франција|францускиот]] математичар [[Рене Декарт|Декарт]],<ref>[http://www.merriam-webster.com/dictionary/cartesian Merriam-Webster Online Dictionary] Посетено на 23.11.2015.</ref> благодарение на чие засновање на [[Аналитичка геометрија|аналитичката геометрија]] била поставена основата за овој концепт. [[Податотека:Cartesian_Product_qtl1.svg|десно|мини| Декартов производ A×B на множествата A={x,y,z} и B={1,2,3}]] Декартов производ на две множества ''X'' (на пр. множество точки на x-оската) и ''Y'' (на пр. множеството точки на y-оската), означен како ''X'' х ''Y'', е множество од сите можни [[подреден пар|подредени парови]] во кои првата компонента е елемент на множеството ''X'', а втората компонента е елемент на множеството ''Y'' (во примерот тоа би била целата рамнина): : <math>A\times B = \{(x,y) | x\in A\;\wedge\;y\in B\}.</math> <ref>Warner, S: ''Modern Algebra'', page 6. Dover Press, 1990.</ref> Декартов производ од две конечни множества може да се претстави со табела, така што елементите на едното множество се распоредени во редови, а на другото во колони. Тогаш подредените парови може да се разберат како ќелии во табела, каде што секој се одредува според неговиот ред и колона. == Примери == === Производ од непразни комплети === Нека се дадат множествата <math>A = \{1, 2, 3\}</math> и <math>B = \{1, 2\}</math> . <math>A \times B = \{(1,1), (1,2), (2,1), (2,2), (3,1), (3,2)\}</math> <math>B \times A = \{(1,1), (1,2), (1,3), (2,1), (2,2), (2,3)\}</math> Тоа се различни множества, т.е. <math>A \times B \neq B \times A</math> . === Шпил карти === [[Податотека:Svg-cards-2.0.svg|десно|мини|300x300пкс| Шпил од 52 карти]] Декартовиот производ може да се илустрира на [[Карти за играње|шпил од 52 карти]]. Шпилот има 13 вида карти {A, K, Q, J, 10, 9, 8, 7, 6, 5, 4, 3, 2} и секој вид се појавува во четири бои {♠, <font style="color:red;">♥, ♦,</font> ♣}. Декартовскиот производ на овие множества се состои од 52 подредени пара од сите можни карти. ''Вид'' × ''боја го'' дава следното множество {(A, ♠), (A, ♥), (A, ♦,), (A, ♣), (K, ♠), ..., (3, ♣), (2, ♠), (2, ♥), (2, ♦), (2, ♣)}. ''Боја'' × ''вид'' го дава следното множество {(♠, A), (♠, K), (♠, Q), (♠, J), (♠, 10), ..., (♣, 6), (♣, 5), (♣, 4), (♣, 3), (♣, 2)}. Ова се различни, дисјунктни множества. === Дводимензионален координатен систем === [[Податотека:Cartesian-coordinate-system.svg|десно|мини|300x300пкс| Декартови координати на точки]] Главен историски пример е Декартовата рамнина во [[Аналитичка геометрија|аналитичката геометрија]]. Со цел да се претстават геометриските форми на нумерички начин и да се добијат нумерички информации од таквите претстави на форми, [[Рене Декарт]] на секоја точка во рамнината и доделил пар реални броеви, наречени [[Координатен систем|координати]]. Обично такви парови од први и втори компоненти се нарекуваат координати. Множеството од сите такви парови, т.е. Декартов производ ℝ × ℝ каде ℝ се [[Реален број|реални броеви]], го претставува множеството од сите точки во [[Рамнина (математика)|рамнината]]. == Имплементација во теоријата на множества == Формалното дефинирање на Декартов производ од аспект [[Теорија на множествата|на теоријата на множества]] произлегува од дефиницијата за подреден пар. Најчеста дефиниција за подреден пар е <math>(x, y) = \{\{x\},\{x, y\}\}</math>, дадена од Куратовски. Од дефиницијата произлегува дека е <math>X\times Y \subseteq \mathcal{P}(\mathcal{P}(X \cup Y))</math>, при што <math>\mathcal{P}</math> е [[партитивно множество]]. Така, постоењето на Декартовиот производ од кои било две множества во [[Цермело-Френкелова теорија на множества|Цермело-Френкеловата теорија на множества]] е последица на аксиомата на пар, аксиомата на унија, аксиомата на партитивно множество и шемата за раздвојување. Бидејќи [[Функција (математика)|функциите]] најчесто се дефинираат како посебен случај на [[Релација (математика)|релации]], а релациите се дефинираат како подмножества на Декартов производ, следува дека Декартов производ е суштински неопходен за повеќето други дефиниции. === Некомутативност и неасоцијативност === Нека A, B, C и D се множества. Декартовиот производ '''не е''' [[Комутативност|комутативен]], <math>A \times B \ne B \times A</math> , бидејќи координатите на подредените парови се пермутирани, освен ако е исполнет еден од следниве услови <ref name="Singh">Singh, S. [http://cnx.org/content/m15207/1.5/ Cartesian product.] Посетено на 24. 11. 2015.</ref> : * A е еднакво на B, * барем едно од множествата A и B е [[Празно множество|празно]]. Примери: * Множествата се различни. На пример: A = {1,2}; B = {3,4} = {1,2} × {3,4} = {(1,3), (1,4), (2,3), (2,4)} = {3,4} × {1,2} = {(3,1), (3,2), (4,1), (4,2)} * Множествата се еднакви. На пример: A = B = {1,2} = {1,2} × {1,2} = {(1,1), (1,2), (2,1), (2,2)} * Еден од комплетите е или празен. На пример: A = {1,2}; B = ∅ = {1,2} × ∅ = ∅ = ∅ × {1,2} = ∅ Во општ случај, Декартовиот производ не е асоцијативен (освен ако едно од множествата е празно). <math>(A\times B)\times C \neq A \times (B \times C)</math> На пример, ако A = {1}, тогаш (A × A) × A = {((1,1),1)} ≠ { (1,(1,1)) } = A × (A × A).. === Декартов производ во однос на пресек, унија, подмножество === [[Податотека:CartInts_svg.svg|десно|мини|300x300пкс|Еднаквост на множества (A∩B)×(C∩D)=(A×C)∩(B×D) илустрирана на примерот на множествата A={x∈ℝ:2≤x≤5}, B={x∈ℝ:3≤x≤7}, C={y∈ℝ:1≤y≤3}, и D={y∈ℝ:2≤y≤4}.]] [[Податотека:CartUnion_svg.svg|десно|мини|300x300пкс| Графички приказ на (A∪B)×(C∪D)≠(A×C)∪(B×D)]] [[Податотека:CartDistr_svg.svg|десно|мини|300x300пкс| Еднаквост на множествата A×(B∩C)=(A×B)∩(A×C), A×(B∪C)=(A×B)∪(A×C) и A×(B\C)=(A×B)\(A×C) илустрирани на множествата A={y∈ℝ:1≤y≤4}, B={x∈ℝ:2≤x≤5} и C={x∈ℝ:4≤x≤7}.]] Декартовиот производ се однесува убаво во однос на [[Пресек (теорија на множества)|пресек на множества]] . <math>(A \cap B) \times (C \cap D) = (A \times C) \cap (B \times D)</math> <ref name="planetmath">[http://planetmath.org/cartesianproduct Декартов производ] на [http://planetmath.org PlanetMath.org].</ref> Меѓутоа, еднаквоста на множествата не важи ако пресекот се замени со [[Унија (теорија на множества)|унија]]. <math>(A \cup B) \times (C \cup D) \neq (A \times C) \cup (B \times D)</math> Всушност, важи следнава равенка: <math>(A \times C) \cup (B \times D) = [(A \setminus B) \times C] \cup [(A \cap B) \times (C \cup D)] \cup [(B \setminus A) \times D]</math> За разлика од множествата, важи идентитетот: <math>(A \times C) \setminus (B \times D) = [A \times (C \setminus D)] \cup [(A \setminus B) \times C]</math> Следниве еднаквости на множества ја илустрираат дистрибутивноста на Декартовиот производ и операциите со множества<ref name="Singh"/> <math>A \times (B \cap C) = (A \times B) \cap (A \times C)</math> , <math>A \times (B \cup C) = (A \times B) \cup (A \times C)</math> , <math>A \times (B \setminus C) = (A \times B) \setminus (A \times C)</math> , <math>(A \times B)^c = (A^c \times B^c) \cup (A^c \times B) \cup (A \times B^c)</math> <ref name="planetmath"/> . За подмножествата важи: Ако е <math> A \subseteq B</math> тогаш <math>A \times C \subseteq B \times C</math> , Ако A,B <math> \neq \emptyset</math> тогаш <math>A \times B \subseteq C \times D \iff A \subseteq C \land B \subseteq D</math> <ref>[https://proofwiki.org/w/index.php?title=Cartesian_Product_of_Subsets&oldid=45868 Декартов производ подскупова] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20231011035531/https://proofwiki.org/w/index.php?title=Cartesian_Product_of_Subsets&oldid=45868 |date=2023-10-11 }} на https://proofwiki.org/ Посетено на 29.11.2015.</ref> . === Кардиналност === [[Кардиналност]] (кардинал или кардинален број) е бројот на елементи од множеството. На пример, нека бидат дадени две множества: A = {a, b} и B = {5, 6}. Множествата имаат по два елементи. Нивниот Декартов производ, означен како A × B, дава ново множество кое се состои од следниве елементи: A × B = {(a,5), (a,6), (b,5), (b,6)}. Секој елемент на множеството A е спарен со секој елемент на множеството B. Секој подреден пар е елемент во добиеното множество A × B. Бројот на различни елементи во Декартовиот производ на множества е еднаков на производот од бројот на елементи на множества чиј Декартов производ е пресметан; во овој случај тоа е 2 · 2 = 4. Кардиналниот број на добиеното множество е еднаков на производот од кардиналните броеви на множествата чиј Декартов производ е пресметан. Значи, |A × B| = |A| · |B|.. Слично, |A × B × C| = |A| · |B| · |C| и така натаму. Множеството е бесконечно ако барем едно од множествата е или бесконечно, а другото множество не е празно.<ref>Peter S. (1998). A Crash Course in the Mathematics Of Infinite Sets. ''St. John's Review, 44''(2), 35–59. Retrieved August 1, 2011, from http://www.mathpath.org/concepts/infinity.htm</ref> == <math>n</math>-арни производ == === Декартово степенување === '''Декартов квадрат''' (или бинарен Декартов производ) на множество X е Декартовиот производ X² = X × X. Пример за овој производ е дводимензионална [[Рамнина (математика)|рамнина]] {{Безпрелом|1='''R'''² = '''R''' × '''R'''}} каде '''R''' е [[Реален број|множеството реални броеви]]: '''R'''² е множество од сите точки (''x'',''y'') каде се реалните броеви (види [[Декартов координатен систем]]). '''Декартовиот степен''' на множество може да се дефинира како: : <math> X^n = \underbrace{ X \times X \times \cdots \times X }_{n}= \{ (x_1,\ldots,x_n) \ | \ x_i \in X \text{ за све } i=1,\ldots,n \}.</math> Соодветен пример е {{Безпрелом|1='''R'''³ = '''R''' × '''R''' × '''R'''}}, каде што '''R е''' множество од реални броеви. Поопшт пример е '''R''' ^''n''. ''n''-арниот Декартов степен на множество е [[Изоморфизам (математика)|изоморфен]] во однос на просторот на функциите кои пресликуваат множество од ''n'' елементи во множество ''X''. Како посебен случај, 0-арни Декартов степен од ''X'' може да се земе како едноелементно множество и соодветното празно пресликување со [[кодомен]] ''X.'' === Конечен <var>n</var>-арен производ === Декартовиот производ може да се обопшти на '''''n''-арен Декартов производ''' со ''n'' множества ''X''₁, ..., ''X_n'': : <math>X_1\times\cdots\times X_n = \{(x_1, \ldots, x_n) : x_i \in X_i \}.</math> Вака дефиниран производ е множество од ''n''-торки. Ако ''n''-торките.се дефинирани како вгнездени подредени парови, тогаш множеството ''n''-торки.може да се поистовети со (''X''₁ × ... × ''X_n−1'') × ''X_n''. === Бесконечни производи === Можно е да се дефинира Декартов производ за произволно (бесконечно) индексирано семејство на множества. Ако ''I'' е произволно множеството индекси, и <math>\{X_i\}_{i\in I}</math> семејството на множества индексирани со ''I'', тогаш Декартовиот производ на множествата во ''X'' се дефинира како : <math>\prod_{i \in I} X_i = \left\{\left. f : I \to \bigcup_{i \in I} X_i\ \right|\ (\forall i)(f(i) \in X_i)\right\},</math> што претставува множество од сите функции дефинирани на множеството индекси така што вредноста на функцијата за одреден индекс ''i'' е елемент од множеството ''X_i''. Дури и кога секој од производите ''X_i'' не е празен, Декартовиот производ може да биде празен ако не претпоставиме дека важи [[Аксиома на избор|аксиомата на избор]] (што е еквивалентно на тврдењето дека секој таков производ не е празен). За секое ''j'' од ''I'', функцијата : <math> \pi_{j} : \prod_{i \in I} X_i \to X_{j},</math> дефинирано од <math>\pi_{j}(f) = f(j)</math> се нарекува '''''j''-та проекција'''. Важен случај е кога множеството индекси е множеството на [[Природен број|природни броеви]] <math>\mathbb{N}</math>: овој Декартов производ е множество од сите бесконечни секвенци каде што ''i''-тата координата е од соодветното множество ''X_i''. На пример, секој елемент на производот : <math>\prod_{n = 1}^\infty \mathbb R = \mathbb R \times \mathbb R \times \cdots</math> може да се претстави како [[вектор]] со пребројливо многу реални координати. Ова множество обично се означува со <math>\mathbb{R}^\omega</math>, или <math>\mathbb{R}^{\mathbb{N}}</math> . == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.apronus.com/provenmath/cartesian.htm Статија за Декартов производ] {{En}} [[Категорија:Теорија на множествата]] f961dl08hlmw3tko03c6pgd3jsry7y3 0 1289576 5642276 5254418 2026-10-09T08:48:07Z Bjankuloski06 332 /* Математички придонеси */ Ставена врска, replaced: кодомен → [[кодомен]] 5642276 wikitext text/x-wiki {{short description|Swiss mathematician}} {{Infobox scientist |name = Јакоб Штајнер |image = JakobSteiner.jpg |image_size = 150px |caption = |birth_date = {{birth date|1796|3|18|df=yes}} |birth_place = [[Utzenstorf|Уценшторф]], [[Canton of Bern|Бернски кантон]] |death_date = {{death date and age|1863|4|1|1796|3|18|df=yes}} |death_place = [[Берн]] |residence = |citizenship = [[Швајцарија]] |nationality = |ethnicity = |field = [[Математика]] |work_institutions = |alma_mater = |doctoral_advisor = |doctoral_students = |known_for = [[Евклидова геометрија]]<br>[[Проективна геометрија]]<br>[[Синтетичка геометрија]] |author_abbrev_bot = |author_abbrev_zoo = |influences = [[Fritz Bützberger|Фриц Буицбергер]] |influenced = |prizes = |religion = |footnotes = |signature = }} '''Јакоб Штајнер''' (18 март 1796 &ndash; 1 април 1863 година) бил [[Швајцарија|швајцарски]] математичар кој првенствено работел во областа [[геометрија]] . == Биографија == Штајнер е роден во селото Уценшторф, во кантонот Берн. На 18 години, станал ученик на [[Јохан Хајнрих Песталоци|Хајнрих Песталоци,]] а потоа студирал во [[Хајделберг]]. Потоа тој заминал во Берлин каде заработувал за егзистенција со туторство, исто како што правел и во Хајделберг. Во Берлин се запознал со А.Л. Креле, кој охрабрен од неговата способност, како и од онаа на [[Нилс Хенрик Абел]], кој во тоа време престојувал во Берлин, го основал својот познат ''Журнал'' (1826). По објавувањето на неговиот труд „''Систематски разработки“'' (гер. ''„Systematische Entwickelungen“'') во 1832 година, Штајнер добил почесна диплома на Универзитетот Кенигсберг со помош на [[Карл Густав Јакоб Јакоби]] кој во тоа време таму бил професор. Преку влијанието на Јакоби и на браќата [[Александар фон Хумболт|Александар]] и [[Вилхелм фон Хумболт]] во 1834 година за него била основана нова катедра по геометрија во [[Берлин]]. Тој таму работел сè до својата смрт во Берн на 1 април 1863 година. Бил опишан од Томас Хирст на следниов начин: : ''„Тој е средовечен маж, со прилично витки пропорции, има долго интелектуално лице, со брада и мустаќи и убаво истакнато чело, косата му е темна и прилично склона кон побелување.'' ''Првото нешто кое го воочувате на неговото лице е израз на грижа и вознемиреност, речиси болка, како да произлегува од физичко страдање - има ревматизам.'' ''Тој никогаш не ги подготвува своите предавања однапред.'' ''Така, често се случува да згреши и да застане или не успева да го докаже она што сака во моментот, а при секој таков неуспех сигурно ќе даде некоја карактеристична забелешка“.'' == Математички придонеси == Математичкото дело на Штајнер е главно ограничено на [[геометрија]]та. Тој неа ја обработувал синтетички, со целосно исклучување на аналитичките методи, кои ги мразел<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/Printonly/Steiner.html|title=Steiner (print-only)|publisher=History.mcs.st-and.ac.uk|accessdate=2012-09-20}}</ref> и се вели дека сметал дека е срам за синтетичката геометрија ако со методите [[Аналитичка геометрија|на аналитичката геометрија]] се добиени еднакви или повисоки резултати. Во својата област ги надминал сите негови современици. Неговите истражувања се одликуваат со голема општост, со плодноста на неговите ресурси и со строгоста во неговите докази. За него се смета дека е најголемиот чист геометар после Аполониј од Перга. Во неговата книга ''„Систематска разработка на меѓусебните зависности на геометриските форми“ (''гер. „''Systematische Entwickelung der Abhängigkeit geometrischer Gestalten von Einander''“) тој ги поставил темелите на модерната синтетичка геометрија. Во проективната геометрија две точки одредуваат единствена права, а две прави одредуваат единствена точка. Така, дури и [[Паралелност|паралелните прави]] имаат заедничка точка: точка во бесконечност. Симетријата на точките и правите се изразува како проективно двојство (проективна дуалност). Почнувајќи од перспективностите, трансформациите во проективната геометрија се формираат преку нивни композиции, т.е. состави, при што се добиваат ''проективности'' . Штајнер ги идентификувал множествата кои се запазуваат при проективности, како на пример, проективниот [[кодомен]] и прамените. Особено е запаметен по неговиот пристап кон [[Конусен пресек|конусните пресеци]] преку некоја проективност наречена Штајнерова коника. Во вториот мал том, „''Геометриски конструкции само со линијар и една фиксна кружница“ (''гер. ''„Die geometrischen Constructionen ausgeführt mittels der geraden Linie und eines festen Kreises''“) од 1833 година, реиздадена во 1895 година од Отинген, тој го покажува она што веќе било претпоставено од J. V. Poncelet, дека може да се решат сите проблеми од втор ред само со помош на линијар без употреба на шестар, под услов да е дадена една фиксна [[кружница]] на хартијата за цртање. Ја напишал и книгата ''„Лекции по синтетичка геометрија“ (''гер. ''„Vorlesungen über synthetische Geometrie“''), објавена постхумно во [[Лајпциг]] од К. Ф. Гајзер и Х. Шроетер во 1867 година; третото издание на Р. Штурм е објавено во 1887-1898 година. Меѓу останатите геометриски резултати на Штајнер е вклучен развојот на формула за поделба на просторот со рамнини (максимален број на делови добиени од n рамнини), неколку теореми за познатиот Штајнеров синџир на тангенцијални кружници и доказ на изопериметриската теорема (подоцна во доказот била пронајдена грешка, но таа била поправена од Вајерштрас). Останатите списи на Штајнер се наоѓаат во бројни трудови објавени главно во ''Журналот на Креле'', чиј прв том ги содржи неговите први четири труда. Најважни се оние кои се однесуваат на алгебарските криви и површини, особено краткиот труд ''„Општи својства на алгебарските криви“ (''гер. „''Allgemeine Eigenschaften algebraischer Curven''“). Во него се содржат само резултати и нема индикации за методот со кој се добиени, така што, според Л. О. Хосе, тие се, како и [[Пјер де Ферма|теоремите на Ферма]], загатки за сегашните и идните генерации. Еминентни аналитичари успеале да докажат некои од теоремите, но на крајот Лујџи Кремона успеал да ги докаже сите, и тоа со униформна синтетичка метода, во неговата книга за алгебарски криви. Други важни истражувања се однесуваат на [[Екстремни вредности|максимумите]] и [[Екстремни вредности|минимумите]] . Поаѓајќи од едноставни елементарни претпоставки, Штајнер успеал да реши проблеми за чие аналитичко решавање е потребна анализа на варијации, која целосно била надвор од границите на дотогаш познатото диференцијално и интегрално сметање (калкулус). Поврзан со претходната статија е трудот ''„За криви добиени со тежинска точка на рамнински криви“ (''гер. „''Vom Krümmungsschwerpuncte ebener Curven''“), кој содржи бројни својства на кривите подери и рулети, посебно на нивните плоштини. Исто така, Штајнер дал мал, но важен придонес во [[комбинаторика]]та. Во 1853 година, Штајнер објавил статија на две страници во ''Журналот на Креле'' за она што денес се нарекува Штајнерови системи, основен вид на дизајн на блокови. Неговите најстари трудови и ракописи (во периодот 1823-1826) биле објавени од неговиот обожавател Фриц Буцбергер на барање на Бернското друштво на природни научници.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Butzberger.html|title=Fritz Bützberger|last=O'Connor & Robertson|work=MacTutor History of Mathematics|publisher=University of St. Andrews|accessdate=October 14, 2018}}</ref> == Поврзано == * [[Штајнер-Лемусова теорема]] * [[Штајнерова точка]] * [[Правило на паралелни оски]] == Белешки == {{reflist}} == Наводи == * Viktor Blåsjö (2009) "[https://archive.today/20130104231533/http://www.springerlink.com/content/p01527115762n730/ Jakob Steiner’s Systematische Entwickelung: The Culmination of Classical Geometry]", [[Mathematical Intelligencer]] 31(1): 21&ndash;9. == Надворешни врски == *[https://web.archive.org/web/20051127022725/http://library.thinkquest.org/22584/temh3028.htm Steiner, J. (1796-1863)] * {{MacTutor Biography|id=Steiner}} *[http://www.maa.org/publications/periodicals/convergence/the-sagacity-of-circles-a-history-of-the-isoperimetric-problem-the-work-of-jakob-steiner Jacob Steiner's work on the Isoperimetric Problem] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140826203742/http://www.maa.org/publications/periodicals/convergence/the-sagacity-of-circles-a-history-of-the-isoperimetric-problem-the-work-of-jakob-steiner |date=2014-08-26 }} во [http://mathdl.maa.org/convergence/ ''Convergence''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080621083951/http://mathdl.maa.org/convergence/ |date=2008-06-21 }} (од ''Jennifer Wiegert'') *{{cite EB1911|wstitle=Steiner, Jakob |volume=25|short=x}} *{{cite NIE|wstitle=Steiner, Jakob|short=x}} *{{commons category inline}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Steiner, Jakob}} [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Геометри]] [[Категорија:Починати во 1863 година]] [[Категорија:Родени во 1796 година]] [[Категорија:Швајцарски математичари од XIX век]] [[Категорија:Членови на Пруската академија на науките]] p4q95mqlxmnp7gzb6lszcbtyqhn8ha2 0 1295428 5642382 5274449 2026-10-09T10:46:05Z Jtasevski123 69538 отстранета [[Категорија:Ботаничари]]; додадена [[Категорија:Британски ботаничари]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5642382 wikitext text/x-wiki '''Шарлот Џорџина Троуер''' (родена 1855 година, Вер, Хертфордшир, 8 ноември 1928 година, Вер, Хертфордшир) била британска ботаничка илустраторка и [[Ботаника|ботаничарка]] позната по нејзините слики во [[акварел]] на претежно британски растенија и цвеќиња.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=rUCUAgAAQBAJ&pg=PT603|title=The Biographical Dictionary of Women in Science: Pioneering Lives From Ancient Times to the Mid-20th Century|last=Ogilvie|first=Marilyn|last2=Harvey|first2=Joy|date=2003|publisher=Routledge|isbn=9781135963439|page=1305|language=en|author-link=Marilyn Bailey Ogilvie|author-link2=Joy Harvey}}</ref> Таа соработувала со нејзината сестра Алис и аматерскиот ботаничар Џорџ Клариџ Друс за да создаде над 1.800 научно точни слики.<ref>{{Наведено списание|last=Harris|first=S. A.|date=2 March 2009|title=The Trower collection: Botanical watercolours of an Edwardian lady|journal=Journal of the History of Collections|volume=22|issue=1|pages=115–128|doi=10.1093/jhc/fhn019}}</ref> Нејзините илустрации биле искористени како главни придонеси во две книги, ''Цветна книга за џеб'' и ''Британски бобинки кои растат на грмушки''.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=K-ETDQAAQBAJ&pg=PT101|title=Virgins, Weeders and Queens: A History of Women in the Garden|last=Way|first=Twigs|date=2005|publisher=The History Press|isbn=9780752495781|language=en}}</ref> == Дела == * {{Наведена мрежна страница|url=https://herbaria.plants.ox.ac.uk/bol/trower|title=Trower Botanical Illustrations Collection|work=herbaria.plants.ox.ac.uk|publisher=Oxford University Herbaria|archive-url=https://web.archive.org/web/20190404170420/https://herbaria.plants.ox.ac.uk/bol/trower|archive-date=4 April 2019|accessdate=4 April 2019}} * {{Наведена книга|title=A flower book for the pocket|last=Skene|first=Macgregor|last2=Trower|first2=Charlotte Georgiana|last3=Weston|first3=Ruth|date=1937|publisher=Oxford University Press : Humphrey Milford|language=en|oclc=939667712}} * {{Наведена книга|title=British brambles|last=Watson|first=W|last2=Trower|first2=Charlotte Georgiana|last3=Druce|first3=G. Claridge|date=1929|publisher=T. Buncle & Co.|language=en|oclc=21308172}} == Наводи == {{Наводи}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Троуер, Шарлот Џорџина}} [[Категорија:Починати во 1928 година]] [[Категорија:Родени во 1855 година]] [[Категорија:Жени-уметници]] [[Категорија:Британски ботаничари]] rgalk0owfkpt1lgp1zkekak2nial476 0 1297684 5642210 4935478 2026-10-09T08:14:59Z Gurther 105215 5642210 wikitext text/x-wiki {{Infobox UNESCO World Heritage Site | image = Податотека:Ljubljana Stadtzentrum 01.jpg | image_upright = 1.2 | caption = Тромостовје во Љубљана | location = [[Словенија]] | criteria = {{UNESCO WHS type|(iv)}}(iv) | ID = 1643 | coordinates = | year = 2021 | area = | website = }} '''Делата на Јоже Плечник во Љубљана''' претставуваат пример за урбано решение насочен кон промена на идентитетот на градот по распадот на [[Австроунгарско Царство|Австроунгарското Царство]], кога од провинциски град се претворил во симболичен главен град на Словенија. Трансформацијата била заснована на архитектонски дијалог со постариот град, служејќи ги потребите на новото модерно општество од 20 век<ref>[https://www.visitljubljana.com/sl/obiskovalci/odkrivajte/dozivetja/znamenitosti/clanek/plecnikova-ljubljana/ PLEČNIKOVA LJUBLJANA]</ref>. ==Животопис== Јоже Плечник 1943 година Јоже Плечник е роден во 1872 година во Љубљана. Се школувал во [[Грац]], а дипломирал на Академијата за ликовни уметности во [[Виена]], отсек за архитектура, под водство на [[Ото Вагнер]]. По дипломирањето работел кратко во [[Италија]], потоа десет години во Виена во студиото на Вагнер и на крајот како слободен архитект. Помеѓу 1911 и 1921 година Плечник живеел во [[Прага]] и помеѓу [[Прва светска војна|Првата]] и [[Втората светска војна]] во Љубљана. Љубљана на Плечник е тесно поврзана со неговиот дом во љубљанската населба [[Трново (Љубљана)|Трново]]. Копнената оска од Трново и истоимениот мост, покрај улиците Емонска и Вегова, сè до центарот на градот и Конгресниот центар и паркот Звијезда ја носат идејата на Плечник. Водената оска ја сочинуваат неговите проекти за регулирање на речниот тек на реката [[Љубљанчица]], нејзините притоки [[Градошчица]], бреговите на реките во центарот на градот, Чевљарски мост, познатото Тромостовје и речната брана. Делата на Плечник се наоѓаат по двете линии, копно и вода, и создаваат целина која денес се нарекува Плечникова Љубљана. Се состои од плоштади, паркови, улици, шеталишта, мостови и јавни згради (Национална библиотека, цркви, трговски центри, гробишта). == Светско наследство == Пред да биде прогласена за светско наследство, Љубљана добила неколку награди: * Европската комисија ја прогласила Љубљана за зелена престолнина на [[Европа]] за 2016 година. * Љубљана освоила и Оскар за туризам, Зелено јаболко на Меѓународната асоцијација на туристички новинари и писатели FIJET. * Љубљана двапати била рангирана меѓу 100-те најдобро развиени земји во однос на одржливиот развој во светот (Global Top 100 Sustainable Destinations) на конференцијата „Global Green Destinations Day“. * На Словенечките денови на туризмот, Словенечкиот туристички одбор доделил прво место во категоријата урбани јадра за еколошката зона Словенска цеста (Slovenska cesta) и прво место во категоријата поголеми места. * Поединечни архитектонски достигнувања на Јоже Плечник се прогласени за споменици на културата од национално значење, според Правилникот за прогласување на делото на архитектот Јоже Плечник во Љубљана (Службен весник на Република Словенија бр. 51/09 од 3 јули 2009 година) Во 2021 година, [[УНЕСКО]] ја прогласил Плечникова Љубљана за [[Светско наследство | светско наследство]]. {{clear}} ==Список на локации== {{GeoGroupTemplate}} Светското наследство опфаќа седум дела или ансамбли на Плечник: {|class="wikitable sortable plainrowheaders" |- ! style="width:180px;" scope="col"| Име ! class="unsortable" style="width:150px;" scope="col"| Слика ! style="width:80px;" scope="col"| ID ! style="width:120px;" scope="col"| Координати ! style="width:120px;" scope="col"| Површина ! style="width:120px;" scope="col"| Тампон-зона ! scope="col" class="unsortable" | Опис |- ! scope="row"| [[Трновски мост]] | [[Податотека:Le pont et l'église de Trnovo (Ljubljana) (9397818425).jpg|150px|alt=Трновски мост со Трновската црква во позадина]] | 1643-001 | {{coord|46|02|36|N|14|30|08|E|name=Трновски мост}} | N/A | N/A | |- ! scope="row"| Зелено шеталиште покрај улицата Вегова | [[Податотека:Ljubljana (35814711775).jpg|150px|alt=Конгресен плоштад со Љубљанскиот замок во позадина]] | 1643-002 | {{coord|46|02|52|N|14|30|12|E|name=Зелено шеталиште покрај улицата Вегова}} | N/A | N/A | |- ! scope="row"| [[Арх. Пазарот на Плечник]] | | 1643-003 | {{coord|46|02|56|N|14|30|20|E|name=Plečnik's Marketplace}} | {{convert|12.388|ha|acre|abbr=on}} | N/A | |- ! scope="row"| Шеталиште покрај насипите и мостовите на реката [[Љубљаница]] | [[Податотека:Plečnik Zapornica na Lj-2b.jpg|150px|alt=Љубљаница]] | 1643-003 | {{coord|46|02|56|N|14|30|20|E|name=Шеталиште покрај насипите и мостовите на реката Љубљаница}} | {{convert|12.388|ha|acre|abbr=on}} | N/A | |- ! scope="row"| Римски ѕидини во Мирје | [[Податотека:RomanWall-Ljubljana.JPG|150px|alt=Реконструирани римски ѕидови покрај пат]] | 1643-004 | {{coord|46|02|45|N|14|29|54|E|name=Римски ѕидини во Мирје}} | {{convert|0.72|ha|acre|abbr=on}} | {{convert|1.055|ha|acre|abbr=on}} | |- ! scope="row"|[[Св. Михаилова црква (Чрна Вас)|Црква Свети Михаил]] | | 1643-005 | {{coord|46|00|44|N|14|30|21|E|name=Црквата Свети Михаил}} | {{convert|0.281|ha|acre|abbr=on}} | {{convert|12.984|ha|acre|abbr=on}} | |- ! scope="row"|Црквата Свети Фрањо од Асизи | | 1643-006 | {{coord|46|04|06|N|14|29|49|E|name=Црквата Свети Фрањо од Асизи}} | {{convert|1.079|ha|acre|abbr=on}} | {{convert|30.23|ha|acre|abbr=on}} | |- ! scope="row"|Плечник [[Жале]] – Градина на сите светци | | 1643-007 | {{coord|46|04|03|N|14|31|43|E|name=Плечник [[Жале]] – Градина на сите светци}} | {{convert|1.323|ha|acre|abbr=on}} | {{convert|45.752|ha|acre|abbr=on}} | |} <gallery> Податотека:Trnovo Bridge.jpg|Трновски мост Податотека:Ljubljana (35814711775).jpg|Зелено шеталиште Податотека:Ljubljana (19) (3897486140).jpg|Пазар Податотека:RomanWall-Ljubljana.JPG|Шеталиште покрај остатоците од античкиот римски град Емона </gallery> ==Наводи== {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Дела на Јоже Плечник во Љубљана}} [[Категорија: Локалитети на светско наследство во Словенија]] [[Категорија: Јоже Плечник]] l4i0u696gx1wgrjnzg0bl0f3sjtdg3p 0 1299245 5642395 5081178 2026-10-09T11:04:36Z Jtasevski123 69538 поп 5642395 wikitext text/x-wiki '''Лексемуел Реј Хеслер''' (р. {{роден на|20|февруари|1888}} - п. {{починат на|20|ноември|1977}}) — американски [[Микологија|миколог]]. Тој бил син на Клинтон Ф. Хеслер и Лора Ајрис (моминско име Јангблод). Дипломирал на [[Вабашки колеџ|Вабашкиот колеџ]] во 1911 година и [[Доктор на науки|докторирал,]] на [[Универзитето Корнел|Универзитетот во Корнел]] во 1914 година. {{Ботаничар|Hesler}} == Избрани публикации == * Хеслер ЛР. (1929) „Прелиминарен извештај за полипорите на источниот Тенеси“, ''весник на Академијата на науките во Тенеси'' '''4''' : 3–10 * Хеслер ЛР. (1936) „Белешки за јужните апалачки габи“, ''весник на академијата на науките во Тенеси'' '''6''' : 107–122 * Хеслер ЛР. (1937) „Забелешки за јужните апалашки габи: II“. , ''Весник на Академијата на науките во Тенеси'' '''12''' : 239–254 * Хеслер ЛР. (1937) „Прелиминарен список на габите на Големите димни планини“, ''Кастанеа'' '''2''' : 45–58 * Хеслер ЛР. (1957) „Белешки за југоисточниот Agaricales: I.“, ''весник на академијата на науките во Тенеси'' '''32''' : 298–307 * Хеслер ЛР. (1960) „Студија за типовите ''Русула'' : „, ''Мемоари на ботаничкиот клуб Тори'' '''21''' : 1–59 * Хеслер ЛР. (1961) „Студија за Русула на Јулиус Шефер“, ''Лојдија'' '''24''' : 182–198 * Хеслер ЛР. (1961) „Студија за типовите ''Русула'' : 2“, ''Микологија'' '''53''' : 605-625 * Хеслер ЛР, [[Александар Ханчет Смит|Смит А.Х.]] (1963) ''Северноамерикански видови'' на ''хигрофор'' * Хеслер ЛР, Смит А.Х. (1965) ''Северноамерикански вид'' ''Crepidotus'' * Хеслер ЛР. (1967) ''Ентолома во Југоисточна Северна Америка'' * Смит АХ, Хеслер Л.Р. (1968) ''Северноамериканскиот вид'' ''Pholiota'' * Хеслер ЛР. (1969) ''Северноамерикански вид'' ''Gymnopilus'' * Хеслер ЛР, Смит А.Х. (1979) ''Северноамерикански видови'' на ''лактариус'' * == Наводи == {{Наводи|refs={{cite journal |title=Lexemuel Ray Hesler: February 20, 1888-November 20, 1977 |journal=[[Mycologia]] |year=1978 |author=Petersen RH. |volume=70 |issue=4 |pages=757–765 |jstor=3759355|url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0070/004/0757.htm |pmid=364304 |doi=10.1080/00275514.1978.12020281}}</ref>}} == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20100703225544/http://dlc.lib.utk.edu/f/fa/fulltext/1384.html Универзитетот во Тенеси] наоѓа помош за колекцијата Лексемуел Реј Хеслер, 1899–1982 година {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Хеслер, Лексемуел Реј}} [[Категорија:Починати во 1977 година]] [[Категорија:Родени во 1888 година]] [[Категорија:Американски миколози]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Американски ботаничари]] sdufn9fl4y7qb5fnq6slbe15cnyqkk0 0 1300966 5642357 5640533 2026-10-09T10:24:22Z Zdravko 293 5642357 wikitext text/x-wiki {{Закосеннаслов}} {{Taxobox|image=Ficus benjamina2.jpg|parent=Ficus subg. Urostigma|regnum=[[Растенија]]|ordo=[[Розовидни]]|familia=[[Црници]]|tribus=Ficeae|genus=[[Фикус]]|species='''''F. benjamina'''''|binomial=Ficus benjamina|binomial_authority=[[Карл Линеј|К. Линеј]] 1767<ref name=TPL>{{ThePlantList | id = kew-2809661 | taxon = Ficus benjamina | authority = L. | accessdate = 2015-07-19 }}</ref>|synonyms={{collapsible list|bullets = true |title=<small>Synonymy</small> |''Ficus benjamina'' var. ''bracteata'' <small>Corner</small> |''Ficus benjamina'' var ''comosa'' <small>(Roxb.) Kurz</small> |''Ficus benjamina'' subsp. ''comosa'' <small>(Roxb.) Panigrahi & Murti</small> |''Ficus benjamina'' var. ''comosa'' <small>King</small> |''Ficus benjamina'' var. ''haematocarpa'' <small>(Blume ex Decne.) Miq.</small> |''Ficus benjamina'' var. ''nuda'' <small>(Miq.) M.F.Barrett</small> |''Ficus benjamina'' f. ''warringiana'' <small>M.F.Barrett</small> |''Ficus comosa'' <small>Roxb.</small> |''Ficus cuspidatocaudata'' <small>Hayata</small> |''Ficus dictyophylla'' <small>Wall. [Invalid]</small> |''Ficus haematocarpa'' <small>Blume ex Decne.</small> |''Ficus lucida '' <small>Aiton</small> |''Ficus neglecta'' <small>Decne.</small> |''Ficus nepalensis'' <small>Blanco</small> |''Ficus nitida'' <small>Thunb.</small> |''Ficus notobor'' <small>Buch.-Ham. ex Wall. [Invalid]</small> |''Ficus nuda'' <small>(Miq.) Miq.</small> |''Ficus papyrifera'' <small>Griff.</small> |''Ficus parvifolia'' <small>Oken</small> |''Ficus pendula '' <small>Link</small> |''Ficus pyrifolia'' <small>Salisb. [Illegitimate]</small> |''Ficus reclinata'' <small>Desf.</small> |''Ficus retusa'' var. ''nitida'' <small>(Thunb.) Miq.</small> |''Ficus striata'' <small>Roth</small> |''Ficus umbrina'' <small>Elmer</small> |''Ficus xavieri'' <small>Merr.</small> |''Urostigma benjaminum'' var. ''nudum'' <small>Miq.</small> |''Urostigma neglectum'' <small>Miq. Unresolved</small> |''Urostigma nudum'' <small>Miq.</small> }}|synonyms_ref=<ref name=TPL/>|range_map=Ficus benjamina distribution.jpg|range_map_caption=Опсег на видот ''Ficus benjamina''.}} '''''Ficus benjamina''''', попозната како '''бенџамин'''<ref name="GRIN">{{GRIN}}</ref> или само како '''фикус''' ― [[Вид (биологија)|вид]] [[Скриеносеменици|цветни растенија]] од [[Семејство (биологија)|фамилијата]] [[црници]] (Moraceae), домороден за [[Азија]] и [[Австралија]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200006350|title=Ficus benjamina in Flora of China @ efloras.org|work=www.efloras.org}}</ref> Тоа е службеното дрво на [[Бангкок]]. Видот е исто така одомаќинет во [[Западни Инди|Западните Индии]] и во [[Сојузни држави на САД|сојузните држави]] [[Флорида]] и [[Аризона]] во [[Соединетите Држави]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://bonap.net/MapGallery/County/Ficus%20benjamina.png|title=Biota of North America Program 2014 county distribution map}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=200006350|title=Ficus benjamina in Flora of North America @ efloras.org|work=www.efloras.org}}</ref> Во својот природно живеалиште, неговиот мал плод е користен од некои [[птици]], како што се повеќе различни видови на [[гулаб]]и.<ref>Frith ''et al.'' 1976</ref> == Опис == ''Ficus benjamina'' е [[Дрво (растение)|дрво]] кое достигнува 30 метри височина во природни услови, со благодатно овенати гранчиња и сјајни [[Лист|лисја]] од 6 - 13 центиметри, овални со [[Облици на листови|акуминиран]] врв. [[Кора]]та е светло сива и мазна. Кората на младите гранки е кафеава. Крошната на дрвото често покрива пречник од 10 метри. Станува збор за релативно ситнолисен фикус. Променливите листови се едноставни, целосни и имаат стебленца. [[лисна дршка|Лисната основа]] е долга од 1 до 2.5 сантиметри. Младите листови се светло зелени и малку брановидни, постарите лисја се зелени и мазни; [[Лист|работ на листот]] е [[Речник на ботанички термини|овален]] до овално - [[Облици на листови|копјест]] облик со клинеста до широко заоблена основа и завршува со краток заострен врв. Бледиот, сјаен и тап раб на листот е долг од 5 - 12 см и 2 - 6&nbsp;cm широк. Во близина на рабовите на [[лист]]от има жолти кристални клетки („цистолити“). Двете мембранозни, листопадни [[прилисник|прилисници]] не се споени, тие се копјести и долги од 6 до 12 милиметри.<ref>Wolverton, BC (1996) How to Grow Fresh Air .</ref> ''F. benjamina'' е [[Монодомна|еднодомно растение]]. [[соцветие|Цветовите]] се топчести до јајцевидни, сјајни и зелени со пречник од 1.5 сентиметри. Во соцветијата има три вида на цветови: машки, женски и стерилни цветови. Распрсканите, соцвети, со стебленца, машки цветови имаат слободни чашкини ливчиња и [[прашник]]. Многу плодни женски цветови се [[Сесилност (ботаника)|прикрепени]] и имаат три или четири чашкини ливчиња и [[Јајчник|јајник]] во облик на јајце. Повеќе или помалку страничното столпче на плодникот завршува со зголемена стигма. Зрелите плодови (збирното овошје) се портокалово-црвени и имаат пречник од 2 до 2.5 сантиметри. == Одгледување == Во [[Тропски појас|тропските]] предели, бенџаминот расте во големо и величествено дрво кое го има во паркови и други урбани предели, како што се широките патишта. Често се одгледува за таа намена. ''F. benjamina'' е многу популарно [[собно растение|домашно растение]] во [[Умерена клима|умерените]] области, поради неговиот елегантен раст и толеранција на лошите услови за растење; најдобро расте во светли, сончеви услови, но исто така толерира значителна сенка. Потребно е умерено наводнување во лето, а во зима малку и доволно за да не се исуши. Подолгите летни денови, прилично високите дневни и умерените температури во текот на ноќта се поволни услови за голем забележителен раст за кратко време. Не треба да се навлажнува. Растението е чувствително на студ и треба да биде заштитено од силни провеви. Кога се одгледува во затворен простор, може да порасне премногу голем за просторот и може да има потреба од драстично кастрење. Се покажа дека ''F. benjamina'' ефикасно го отстранува гасниот [[формалдехид]] од внатрешниот воздух.<ref name="JASHS2008">{{Наведено списание|last=Kwang Jin Kim, Mi Jung Kil, Jeong Seob Song, Eun Ha Yoo, Ki-Cheol Son, Stanley J. Kays|date=јули 2008|title=Efficiency of Volatile Formaldehyde Removal by Indoor Plants: Contribution of Aerial Plant Parts versus the Root Zone|journal=Journal of the American Society for Horticultural Science|volume=133|issue=4|pages=521–526|doi=10.21273/JASHS.133.4.521|issn=0003-1062|doi-access=free}}</ref> Овошјето може да се јаде, но растението обично не се одгледува за неговиот плод. Листовите се многу чувствителни на мали промени во светлината. Кога е свртен или преместен, тој реагира така што паѓаат многу од неговите лисја и ги заменува со нови листови, прилагодени на новиот интензитет на светлина. Растението е исто така чувствително на промените на надворешните факторите од околината како што се температурата, влажноста и движењето. [[Податотека:Weeping_Fig_(Ficus_benjamina)_in_Hyderabad,_AP_W_IMG_7645.jpg|мини| Се користи како украсно растение во градините во Хидерабад, [[Индија]].]] === Сорти === Достапни се бројни [[сорта|сорти]] (на пр „Danielle“, „Naomi“, „Exotica“ и „Golden King“). Некои сорти вклучуваат различни боени шари на листовите, кои се движат од светло зелена до темно зелена и различни форми на бело шаренило. Во одгледувањето во Обединетото кралство, ова растение<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/Plants/7197/Ficus-benjamina/Details|title=''Ficus benjamina''|publisher=Royal Horticultural Society|accessdate=4 July 2020}}</ref> и разновидната сорта „Starlight“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/Plants/97233/Ficus-benjamina-Starlight-(v)/Details|title=''Ficus benjamina'' 'Starlight' (v) Benjamin fig|publisher=Royal Horticultural Society|accessdate=4 July 2020}}</ref> ја добија [[Награда за градинарски заслуги|Наградата за градинарски заслуги]] на [[Кралско хортикултурно друштво|Кралското хортикултурно друштво]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf|title=AGM Plants - Ornamental|date=јули 2017|publisher=Royal Horticultural Society|page=39|accessdate=13 мај 2022}}</ref> Минијатурните сорти, собено "Too Little", се меѓу најпопуларните растенија за бонсаи во затворен простор. == Деструктивни корени и склоност кон урагани == [[Шумарска служба на САД|Шумската служба на Соединетите Држави]] вели: „Корените растат брзо, напаѓаат градини, растат под и креваат тротоари, дворови и патеки“. Тие сметаат дека неговата употреба во облик на дрво е преголема за урбана хортикултура, затоа, видот треба да се користи само како висока или ниска жива ограда.<ref name="USFSFS">{{Наведена мрежна страница|url=http://hort.ufl.edu/database/documents/pdf/tree_fact_sheets/ficbena.pdf|title=''Ficus benjamina'' Weeping Fig|last=Gilman|first=Edward F.|last2=Watson|first2=Dennis G.|date=ноември 1993|work=Fact Sheet ST-251|publisher=United States Forest Service|accessdate=13 мај 2022}}</ref> Овие дрвја, исто така, имаат висок ризик на подлегнување и деструкција од бура на ветрови во јужна [[Флорида]] - која е склона кон урагани.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.sun-sentinel.com/news/fl-xpm-2005-08-29-0508280215-story.html|title=FICUS, PINE AT ROOT OF GROWING STORM WOES|last=Writer|first=Liz Doup Staff|work=Sun-Sentinel.com}}</ref> Како последица на тоа, во многу локални самоуправи во Јужна Флорида, не е потребна дозвола за отстранување на овие дрвја.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.miamidade.gov/permits/tree-removal.asp|title=Tree Removal or Relocation Permits - Miami-Dade County|work=www.miamidade.gov}}</ref> Oкругoт за раководење со вода на Јужна Флорида препорачува да се отстранат безбедно и навремено.<ref>https://www.sfwmd.gov/sites/default/files/documents/bts_stormwise_landscapes.pdf {{Bare URL PDF|date=March 2022}}</ref> == Алергиски реакции == Растението е голем извор на [[Алергија|алергени]] во затворен простор, рангиран како трета најчеста причина за алергии во затворен простор по прашината и домашните миленичиња.<ref name="ncbi.nlm.nih.gov">{{Наведено списание|year=1998|title=''Ficus benjamina--the hidden allergen in the house''|journal=Hautarzt|volume=49|issue=1|pages=2–5|doi=10.1007/s001050050692|pmid=9522185}}</ref> Вообичаени симптоми на алергија вклучуваат [[риноконјунктивитис]] и [[Астма|алергиска астма]]. Фикусите можат да бидат особено загрижувачки за оние кои страдаат од алергија на [[латекс]] поради латексот во растенијата и не треба да се чуваат во околината на оние кои страдаат од таа алергија.<ref name="ncbi.nlm.nih.gov" /> Во екстремни случаи, изложеноста на сок од фикус може да предизвика анафилактичен шок кај оние кои страдаат од алергија на латекс. Консумирањето на делови од растенијата доведува до гадење, повраќање и [[пролив]]. Исклучок се јадливите плодови. Алергија на фикусите се развива со текот на времето или од изложеност. Алергијата за прв пат била забележана во професиии кај кои работниците редовно ракувале со растенијата. Студија на работници во четири стопански друштва кои позајмуваат растенија, покажала дека 27% од работниците развиле [[антитела]] како одговор на изложеноста на растенијата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.phadia.com/en/Products/Allergy-testing-products/ImmunoCAP-Allergen-Information/Occupational-Allergens/Allergens/Ficus-spp-/|title=Ficus spp. - Setting the Standard|date=2012|work=phadia.com|publisher=Thermo Fisher Scientific|accessdate=2022-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20140722094304/http://www.phadia.com/en/Products/Allergy-testing-products/ImmunoCAP-Allergen-Information/Occupational-Allergens/Allergens/Ficus-spp-/|archive-date=2014-07-22|url-status=dead}}</ref> == Галерија == <gallery> Податотека:Ficus benjamina - Ботаничка градина Скопје (1).jpg|''Ficus benjamina'' во [[Ботаничка градина - Скопје|Ботаничката градина]] на [[ПМФ]] во [[Скопје]]. Податотека:Ficus benjamina - Ботаничка градина Скопје (2).jpg|''Ficus benjamina'' во Ботаничката градина на ПМФ во Скопје. Податотека:Ficus benjamina - Ботаничка градина Скопје (3).jpg|''Ficus benjamina'' во Ботаничката градина на ПМФ во Скопје. Податотека:Ficus benjamina - Ботаничка градина Скопје (4).jpg|''Ficus benjamina'' во Ботаничката градина на ПМФ во Скопје. Податотека:Weeping-fig Ficus-benjamina.jpg|Лисја Податотека:Starr 050516-1264 Ficus benjamina.jpg|Дрво во [[Хаваи]] Податотека:Ficus_benjamina.jpg|Дрво во [[Тенерифе]] Податотека:Ficus_benjamina_1.jpg|Овошје Податотека:Starr_070123-3739_Ficus_benjamina.jpg|Разновидни облици </gallery> == Во популарната култура == * Режисерот Мајкл Мур кандидирал фикус дрво како кандидат за пишување во Конгресот за 11-тиот округ на Њу Џерси во 2000 година, изјавувајќи дека „повеќето кандидати се кандидираат без противкандидат на нивните прелиминарни избори и 95% се повторно избрани“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.democracynow.org/2000/6/7/ficus_for_congress|title=Ficus for Congress|work=Democracy Now}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Библиографија == * Фрит, ХЈ; Рим, FHJC & Wolfe, TO (1976): Храна на овошни гулаби во Нова Гвинеја. ''[[Ему (дневник)|ЕМУ]]'' 76(2): 49–58. [http://www.publish.csiro.au/nid/96/paper/MU9760049.htm HTML апстракт] {{Таксонска лента}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Грмушки]] [[Категорија:Дрва од Австралија]] [[Категорија:Дрва од Азија]] [[Категорија:Дрва од Непал]] [[Категорија:Дрва од Соломонски Острови]] [[Категорија:Дрва од Папуа Нова Гвинеја]] [[Категорија:Жални дрва]] [[Категорија:Градинарски растенија]] [[Категорија:Собни растенија]] [[Категорија:Растенија за бонсаи]] [[Категорија:Растенија опишани во 1767 година]] [[Категорија:Отровни растенија]] [[Категорија:Украсни дрва]] [[Категорија:Флора на Индомалаја]] [[Категорија:Флора на Австралазија]] [[Категорија:Црници]] [[Категорија:Австралиски розовидни]] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] aph06ykqkufjkqpjz876u4ulyk18v6x 0 1316146 5642040 5590586 2026-10-08T13:38:26Z Andrew012p 85224 /* */ 5642040 wikitext text/x-wiki {{Закосен наслов}}'''''Последниот од нас''''' ({{langx|en|The Last of Us}}) — американска постапокалиптична драмска [[телевизиска серија]] создадена од Крег Мазин и Нил Дракман за [[HBO]]. Врз основа на видеоиграта од 2013 година развиена од Naughty Dog, серијата е сместена во 2023 година, дваесет години во глобална [[пандемија]] предизвикана од масовна габична инфекција, која ги принудува нејзините домаќини да се трансформираат во суштества слични на [[зомби]] и го урива општеството. Серијата го следи Џоел (Педро Паскал), шверцер со задача да ја придружува 14-годишната Ели (Бела Ремзи) низ пост-апокалиптичните Соединетите Американски Држави. Меѓу гостите се Нико Паркер (како ќерката на Џоел, Сара), Габриел Луна (како помладиот брат на Џоел, Томи), Мерл Дендриџ (како водачот на отпорот Марлен) и [[Ана Торв]] (како шверцерската партнерка на Џоел, Тес). ''Последниот од нас'' бил снимен низ [[Алберта]], од јули 2021 до јуни 2022 година. Тоа е првата серија на HBO базирана на видео игра и е заедничка продукција на Sony Pictures Television, PlayStation Productions, Naughty Dog, the Mighty Mint и Word Games. Дракман, кој ја напишал и бил ко-режисер на оригиналната игра, му помогнал на Мазин во пишувањето сценарија за деветте епизоди од првата сезона. Резултатот го составија Густаво Сантаолала, кој компонирал за играта, и Дејвид Флеминг. ''Последниот од нас'' премиерата била прикажана на 15 јануари 2023 година, со епизоди кои се објавуваат неделно. Тој добил признание од критичарите, кои ги пофалиле изведбите, пишувањето, дизајнот на продукцијата; неколкумина ја нарекле најдобрата адаптација во живо на видео игра. Преку линеарните канали и HBO Max, премиерата на серијата ја гледале 4,7 милиони гледачи на првиот ден - втора по големина за HBO од 2010 година - и над 22 милиони во рок од дванаесет дена. Во јануари 2023 година, серијата била обновена за втора сезона. == Улогите и ликовите == === Главни === * Педро Паскал како Џоел, закоравен преживувач кој има трауми од неговото минато. Џоел има задача да ја прошверцува младата девојка, Ели, надвор од зоната на карантин и низ САД. За разлика од игрите, во кои се бараше Џоел (како лик на играчот) да изведува скоро натчовечки дејствија за играчот да напредува, тој е поранлив во серијата {{--}} тешко слуша на едното уво поради истрел од пиштол и го болат колената кога стои. Паскал станал достапен за нова серија по објавувањето на втората сезона на ''Мандалоријан'', привлекувајќи неколку понуди за проекти од големите мрежи, од кои го избрал ''The Last of Us'', делумно за да работи со ко-креаторот Крег Мазин . Мазин и ко-креаторот Нил Дракман размислувале за Паскал некое време. Тој ја прифатил улогата во рок од 24 часа; ''Мандалориските'' продуценти му дале дозвола на Паскал да работи на серијата. Тој, наводно, заработува 600.000 долари по епизода, што го прави една од најплатените американски телевизиски ѕвезди. Паскал бил избран поради неговата способност да прикаже тежок, измачуван и ранлив лик кој ги потиснува своите емоции додека не е потребно. Паскал не бил гејмер, тој го гледал својот внук како го игра почетокот на првата игра бидејќи немал вештина самиот да ја игра; тој сметал дека Џоел е „толку импресивен“, но бил загрижен да ги имитира игрите премногу внимателно, наместо да избере да „создаде здрава дистанца“ и да им дозволи на учесниците на шоуто да одлучат за карактеризацијата. Паскал го засновал гласот на Џоел на неговите сопствени искуства растејќи во [[Сан Антонио]], Тексас, разделувајќи го од јужниот акцент што се користи во играта. Во видео игрите, Џоел е прикажан од Трој Бејкер. * Бела Ремзи како Ели,14-годишно девојче кое покажува многу пркос и гнев, но има приватна потреба за сродство и припадност. Таа не ја изгубила разиграноста, лесно се врзува со деца и има наклонетост кон игра на зборови. Таа е имуна на инфекцијата ''Кордицепс'' и можеби е клучот за создавање вакцина. Во согласност со игрите, таа е [[Лезбијка|лезбејка]] . За Ели биле земени предвид околу 105 актери; продуцентите барале изведувач кој би можел да прикаже снаодлив, чуден и потенцијално насилен лик. Откако ја гледале снимката од ''[[Игра на тронови (ТВ-серија)|аудицијата]]'' на Ремзи, тие разговараа со Дејвид Бениоф и Д.Б. Ремзи ја обезбедила улогата неполн месец по нејзината аудиција. Таа добила вести за нејзиниот кастинг за време на продукцијата на различен проект. Таа рекла дека шоуто се чувствува „како најголемата работа што [таа] ја направила некогаш“ и веднаш била утешена дека Паскал ќе настапува покрај неа за целото искуство. Ремзи знаела за играта пред нејзината аудиција, но била охрабрена да не ја игра за да избегне повторување на оригиналната изведба, и наместо тоа, да гледа некоја игра на [[YouTube]] за да „добие смисла за тоа“; таа сè уште ја немала играно по снимањето на серијата. Ремзи сакала нејзиниот настап да потсетува на игрите без да ги копира. Ремзи, кој е Англичанка, научила американски акцент за улогата, и морала да отсече повеќе од 40 сантиметри коса. Во видео игрите, Ели ја игра Ешли Џонсон. === Гости === * Нико Паркер како Сара, ќерката на Џоел. Паркер гледала видеа од играта години пред да ја добие улогата. Таа сакала да „се држи настрана од верзијата на играта“ и да обезбеди сопствена интерпретација на ликот; таа била исплашена од можноста да ја прикаже смртта на Сара поради нејзиното влијание во играта. Паскал почувствувал инстант врска со Паркер, со кого прво снимал сцени. Во првата игра, Сара ја играла Хана Хејс. * Џон Хана како д-р Њуман, епидемиолог кој издава предупредување за габите за време на ток-шоу во 1968 година. * Мерл Дендриџ како Марлен, шефот на Fireflies, движење на отпорот што се надева дека ќе добие слобода од војската. Дендриџ ја повторувала нејзината улога од видео игрите, единственaта глумица што го сторила тоа; Мазин и Дракман чувствувале дека, за разлика од повеќето други актери од играта, таа физички личи на нејзиниот лик, затоа што и требало само перика. Дендриџ повторно ја разгледала играта како подготовка. Таа открила дека ликот има „потешка тишина“ во шоуто, што го припишува на тежината на животот во пост-апокалиптичниот свет. * Џош Бренер како Мареј, водител на ток-шоу во 1968 година. Концептот на ток-шоуто бил инспириран од Дик Кавет и неговата долгогодишна серија Шоуто на Дик Кавет. (8:43) * Кристофер Хејердал како д-р Шенхајст, епидемиолог во ток-шоуто од 1968 година, кој е скептичен за предупредувањето на Њумен. * Брендан Флечер како Роберт, силеџија и трговец со оружје на црниот пазар во карантинската зона во Бостон. Во првата игра, Роберт го играл Робин Аткин Даунс. * Ана Торв како Тес, закоравен преживувач и шверцерска партнерка на Џоел. Торв и Паскал одлучија дека Тес и Џоел биле љубовници некое време, но, како и во играта, биле во ред за нивната врска. Таа чувствувала дека нејзината изведба бара доследна вистинитост. Торв ја знаела играта, но не ја играла; таа ги гледала сцените по нејзиниот кастинг. Директорката на кастингот Викторија Томас истакна дека неколку актери биле дискутирани за улогата, но „никој не одговарал“; таа почувствувала дека Торв може да ја прикаже потребната цврстина и срце. Во првата игра, Тес ја играла Ени Вершинг. * Габриел Луна како Томи, помладиот брат на Џоел и поранешен војник кој одржува идеализам во својата надеж за подобар свет. Околу еден месец по кастингот на Паскал и Ремзи, од Габриел било побарано да поднесе снимка со аудиција; како изведува една сцена од играта и една од првата епизода. Тој бил запознаен со работата на Мазин и извршниот продуцент Каролин Штраус, а претходно работел со HBO на True Detective. (1:02) Шест дена по испраќањето на неговата снимка, улогата му била понудена од Мазин, Штраус и Дракман; според Габриел, тие веднаш знаеле дека тој е „тој“.) и му бил даден PlayStation 5 за време на производството за да ги игра игрите како истражување. Тој обезбедил придонес за костимот на Томи, како што е индиската четка за бојадисување од Тексас на неговите чизми и неговата тока за појас изработена од Првите нации, за која сметал дека Томи „го пронашол и го ценел затоа што бил многу добро изработен“. Габриел верувал дека Томи сака семејство како на неговиот брат и свет во кој луѓето ќе можат да се вратат на мирен живот. Тој можел да се поврзе со постапките на Џоел како постар брат, особено бидејќи тој бил патријарх на своето семејство заедно со неговата самохрана мајка. Габриел делумно се инспирирал од Тексашаните како Вили Нелсон и Крис Кристоферсон, особено Кристоферсон за неговиот опуштен став. Во видео игрите, Томи го играл Џефри Пирс. * Кристин Хаким како Ратна Пертиви, професорка по микологија на Универзитетот во Индонезија која ја советува владата да ја бомбардира Џакарта за да го забави ширењето на инфекцијата. За серијата Хаким била контактиран преку Инстаграм. Таа првично се двоумела да ја прифати улогата бидејќи се грижела за мајка си и сопругот среде пандемијата COVID-19, но била убедена од нејзината внука, обожавателка на играта. Таа ги донела нејзините традиционални батик марами и индонезиски накит, кои одделот за костими ги прифатиле за употреба во серијата. * Ник Оферман како Бил, преживувач кој живее со Френк. Офермен се двоумел за да ја прифати улогата, но тој решил да ја земе откако неговата сопруга Меган Мулали го прочитала сценариото; тој се чувствувал приврзан за материјалот и нашол сродство со Бил поради неговото искуство во занаетчиството. Во првата игра, Бил го играл В. Ерл Браун. * Мареј Бартлет како Френк, преживувач кој живее во изолиран град со Бил. Бартлет не бил запознаен со изворниот материјал, но бил привлечен од шоуто откако го прочитал сценариото. Тој ја истражувал играта откако ја добил улогата и ја сметал за филмска, наведувајќи ги ликовите, наративот и темите. Во играта, Френк накратко се гледа само како труп, но нема дијалог. Дракман очекуваше дека некои фанови ќе бидат вознемирени од вклучувањето на Френк во шоуто поради дивергенцијата од наративот на играта. * Ламар Џонсон како Хенри Бурел, кој се крие од револуционерно движење во Канзас Сити со неговиот помлад брат Сем, кој е глувонем. Џонсон ја играл играта и сакал да избегне да ја имитира оригиналната изведба, истакнувајќи дека тоа влијаело врз него кога играл. Тој бил возбуден за улогата поради важноста на ликот во игрите, но сфатил дека неговата возбуда го поттикнала да се предизвика себеси. Почнал да учи американски знаковен јазик преку Зум, набргу по пристигнувањето во Калгари, и го поминал своето време далеку од учење. Тој не сакал гледачите да мислат дека неговото познавање на јазикот е лажно, и сметал дека неговата изведба е важна за глуво претставување. Во првата игра, Хенри го играл Брендон Скот, а неговите сцени се случуваат во Питсбург. * Мелани Лински како Кетлин Коглан, водач на револуционерно движење во Канзас Сити. Кетлин е оригинален лик создаден од Мазин како водач на група ловци кои се појавија во играта. Мазин ја споредил Кетлин со Мадам Дефарж од „Приказна за два града“ на Чарлс Дикенс (1859): револуционер кој станува терорист поради суровите околности, што и овозможува на публиката да сочувствува. Мазин, кој бил пријател со Лински, и кажал за улогата, опишувајќи ја како „воен злосторник“. Таа првично се двоумела додека Мазин не кажа повеќе за ликот, опишувајќи ја како некој кој бил принуден да игра улога по смртта на нејзиниот брат. Мазин и Дракман сметале дека нејзиниот кастинг е невообичаен бидејќи има „сладост“ што се коси со позицијата на Кетлин во епизодата, намерна одлука да ја заинтригира публиката; Лински сакала да го игра ликот како „меко говорен и нежен“. да го сопостави нејзиното насилство. * Кејвон Монтреал Вудард како Сем, глуво, уметниче, осумгодишно дете кое го ловат насилните револуционери заедно со неговиот брат Хенри. Вудард, кој е глув, бил еден од петте актери на аудиција за Сем; тоа била неговата прва актерска улога. Возраста на Сем била намалена од играта за да му овозможи да погледне кон Ели; Мазин сметал дека ова го оправдува неговото покажување на каснатата рана на Ели, што не се случува во играта. При прикажувањето на храброста на Сем, Вудард се присетил на сопствените искуства кога му било кажано да остане храбар по смртта на неговиот татко. Во првата игра, тринаесетгодишниот Сем го играл Наџи Џетер. * Џон Гец како Елделштајн, доктор од Канзас Сити кој ги штити Хенри и Сем од Кетлин и револуционерните бунтовници, кој исто така им носел храна за да преживеат. * Рутина Весли како Марија, водач на населба во Џексон, Вајоминг и сопруга на Томи. Весли ја истражувала играта за да ја „долови суштината“ на Марија, но сакала да избегне да ја реплицира; ѝ било „страшно“ да игра однапред воспоставен лик, но сакала да ја додаде својата „енергија на него“. Таа ја ценела смиреноста на Марија како лидер и забележала дека таа е личност која се насмевнува само со очите; таа мислела дека Марија природно влезе во водечка улога поради нејзината историја како помошник окружен обвинител. Во игрите Марија ја играла Ешли Скот. == Производство == {{Multiple image|align=right|direction=horizontal|total_width=300|image1=Craig Mazin, MovieZine interview (cropped).png|alt1=A 51 year-old man with a grey beard smiling to the left of the camera.|image2=Neil Druckmann, MovieZine interview (cropped).png|alt2=44 year-old man with short black hair and a beard smirking to the left of the camera.|footer=„Последниот од нас“ е создадена од [[Крег Мазин]] (лево) и [[Нил Дракман]] (десно). Дракман ја напишал и ко-режирал [[The Last of Us|видео играта]].}} ===  Оценка === Премиерната епизода имала 4,7 милиони гледачи во САД во првата вечер на достапност, вклучувајќи линеарни гледачи и преноси на HBO Max, што го прави второто најголемо деби за HBO од 2010 година, зад ''House of the Dragon'' . Бил емитуван вкупно 223 милиони минути во првите три часа. Вкупната бројка на гледаност се зголемила на над 10 милиони гледачи по два дена, 18 милиони по една недела, и 22 милиони во рок од дванаесет дена. Во [[Латинска Америка]], премиерата на серијата била најголемото деби на HBO Max досега. Втората епизода имала 5,7 милиони гледачи во првата вечер, што е зголемување за 22 отсто од претходната недела, што е најголем раст на публиката во втората недела за оригинална драмска серија на HBO во историјата на мрежата. Од 16 до 22 јануари, серијата била емитувана 837 милиони минути, рангирана на шестото место во неделата и ги надминала првите две епизоди на ''House of the Dragon'' {{'}} истиот интервал. До 31 јануари, првите две епизоди во просек имале 21,3 милиони гледачи. Третата епизода имала 6,4 милиони гледачи во првата вечер, што претставува зголемување од 12 проценти, а четвртата имала 7,5 милиони гледачи, што е дополнително зголемување од 17 проценти и зголемување од 60 проценти од првата епизода. Во Обединетото Кралство, видеоигрите ја зголемиле својата продажба по премиерата: ''The Last of Us Remastered'' за 337 проценти во текот на претходната недела и ''The Last of Us Part I'' за 305 проценти, со што и двете се вратија на топ листите како резултат. Следната недела, ''Првиот дел'' забележа уште 32 проценти зголемување во малопродажбата, а ''Remastered'' 27 проценти. Во САД, ''Првиот дел'' повторно влезе на јануарските топ листи на 11-ти, искачувајќи се за 25 позиции од претходниот месец. == Надворешни врски == * {{Матична|https://www.hbo.com/the-last-of-us}} * {{Rotten Tomatoes|tv/the_last_of_us|The Last of Us}} [[Категорија:Статии со извори на португалски (pt)]] [[Категорија:Статии со извори на шпански (es)]] [[Категорија:Статии со извори на унгарски (hu)]] [[Категорија:Статии со извори на италијански (it)]] [[Категорија:Статии со извори на полски (pl)]] [[Категорија:Статии со извори на руски (ru)]] [[Категорија:Статии со извори на норвешки (no)]] [[Категорија:Филм]] [[Категорија:Американски серии]] gh10croh9wr38snpo44wppzqjqcsqcz 5642041 5642040 2026-10-08T13:38:53Z Andrew012p 85224 /* */ 5642041 wikitext text/x-wiki {{Закосен наслов}}'''''Последниот од нас''''' ({{langx|en|The Last of Us}}) — американска постапокалиптична драмска [[телевизиска серија]] создадена од Крег Мазин и Нил Дракман за [[HBO]]. Врз основа на [[The Last of Us|видеоиграта од 2013 година]] развиена од Naughty Dog, серијата е сместена во 2023 година, дваесет години во глобална [[пандемија]] предизвикана од масовна габична инфекција, која ги принудува нејзините домаќини да се трансформираат во суштества слични на [[зомби]] и го урива општеството. Серијата го следи Џоел (Педро Паскал), шверцер со задача да ја придружува 14-годишната Ели (Бела Ремзи) низ пост-апокалиптичните Соединетите Американски Држави. Меѓу гостите се Нико Паркер (како ќерката на Џоел, Сара), Габриел Луна (како помладиот брат на Џоел, Томи), Мерл Дендриџ (како водачот на отпорот Марлен) и [[Ана Торв]] (како шверцерската партнерка на Џоел, Тес). ''Последниот од нас'' бил снимен низ [[Алберта]], од јули 2021 до јуни 2022 година. Тоа е првата серија на HBO базирана на видео игра и е заедничка продукција на Sony Pictures Television, PlayStation Productions, Naughty Dog, the Mighty Mint и Word Games. Дракман, кој ја напишал и бил ко-режисер на оригиналната игра, му помогнал на Мазин во пишувањето сценарија за деветте епизоди од првата сезона. Резултатот го составија Густаво Сантаолала, кој компонирал за играта, и Дејвид Флеминг. ''Последниот од нас'' премиерата била прикажана на 15 јануари 2023 година, со епизоди кои се објавуваат неделно. Тој добил признание од критичарите, кои ги пофалиле изведбите, пишувањето, дизајнот на продукцијата; неколкумина ја нарекле најдобрата адаптација во живо на видео игра. Преку линеарните канали и HBO Max, премиерата на серијата ја гледале 4,7 милиони гледачи на првиот ден - втора по големина за HBO од 2010 година - и над 22 милиони во рок од дванаесет дена. Во јануари 2023 година, серијата била обновена за втора сезона. == Улогите и ликовите == === Главни === * Педро Паскал како Џоел, закоравен преживувач кој има трауми од неговото минато. Џоел има задача да ја прошверцува младата девојка, Ели, надвор од зоната на карантин и низ САД. За разлика од игрите, во кои се бараше Џоел (како лик на играчот) да изведува скоро натчовечки дејствија за играчот да напредува, тој е поранлив во серијата {{--}} тешко слуша на едното уво поради истрел од пиштол и го болат колената кога стои. Паскал станал достапен за нова серија по објавувањето на втората сезона на ''Мандалоријан'', привлекувајќи неколку понуди за проекти од големите мрежи, од кои го избрал ''The Last of Us'', делумно за да работи со ко-креаторот Крег Мазин . Мазин и ко-креаторот Нил Дракман размислувале за Паскал некое време. Тој ја прифатил улогата во рок од 24 часа; ''Мандалориските'' продуценти му дале дозвола на Паскал да работи на серијата. Тој, наводно, заработува 600.000 долари по епизода, што го прави една од најплатените американски телевизиски ѕвезди. Паскал бил избран поради неговата способност да прикаже тежок, измачуван и ранлив лик кој ги потиснува своите емоции додека не е потребно. Паскал не бил гејмер, тој го гледал својот внук како го игра почетокот на првата игра бидејќи немал вештина самиот да ја игра; тој сметал дека Џоел е „толку импресивен“, но бил загрижен да ги имитира игрите премногу внимателно, наместо да избере да „создаде здрава дистанца“ и да им дозволи на учесниците на шоуто да одлучат за карактеризацијата. Паскал го засновал гласот на Џоел на неговите сопствени искуства растејќи во [[Сан Антонио]], Тексас, разделувајќи го од јужниот акцент што се користи во играта. Во видео игрите, Џоел е прикажан од Трој Бејкер. * Бела Ремзи како Ели,14-годишно девојче кое покажува многу пркос и гнев, но има приватна потреба за сродство и припадност. Таа не ја изгубила разиграноста, лесно се врзува со деца и има наклонетост кон игра на зборови. Таа е имуна на инфекцијата ''Кордицепс'' и можеби е клучот за создавање вакцина. Во согласност со игрите, таа е [[Лезбијка|лезбејка]] . За Ели биле земени предвид околу 105 актери; продуцентите барале изведувач кој би можел да прикаже снаодлив, чуден и потенцијално насилен лик. Откако ја гледале снимката од ''[[Игра на тронови (ТВ-серија)|аудицијата]]'' на Ремзи, тие разговараа со Дејвид Бениоф и Д.Б. Ремзи ја обезбедила улогата неполн месец по нејзината аудиција. Таа добила вести за нејзиниот кастинг за време на продукцијата на различен проект. Таа рекла дека шоуто се чувствува „како најголемата работа што [таа] ја направила некогаш“ и веднаш била утешена дека Паскал ќе настапува покрај неа за целото искуство. Ремзи знаела за играта пред нејзината аудиција, но била охрабрена да не ја игра за да избегне повторување на оригиналната изведба, и наместо тоа, да гледа некоја игра на [[YouTube]] за да „добие смисла за тоа“; таа сè уште ја немала играно по снимањето на серијата. Ремзи сакала нејзиниот настап да потсетува на игрите без да ги копира. Ремзи, кој е Англичанка, научила американски акцент за улогата, и морала да отсече повеќе од 40 сантиметри коса. Во видео игрите, Ели ја игра Ешли Џонсон. === Гости === * Нико Паркер како Сара, ќерката на Џоел. Паркер гледала видеа од играта години пред да ја добие улогата. Таа сакала да „се држи настрана од верзијата на играта“ и да обезбеди сопствена интерпретација на ликот; таа била исплашена од можноста да ја прикаже смртта на Сара поради нејзиното влијание во играта. Паскал почувствувал инстант врска со Паркер, со кого прво снимал сцени. Во првата игра, Сара ја играла Хана Хејс. * Џон Хана како д-р Њуман, епидемиолог кој издава предупредување за габите за време на ток-шоу во 1968 година. * Мерл Дендриџ како Марлен, шефот на Fireflies, движење на отпорот што се надева дека ќе добие слобода од војската. Дендриџ ја повторувала нејзината улога од видео игрите, единственaта глумица што го сторила тоа; Мазин и Дракман чувствувале дека, за разлика од повеќето други актери од играта, таа физички личи на нејзиниот лик, затоа што и требало само перика. Дендриџ повторно ја разгледала играта како подготовка. Таа открила дека ликот има „потешка тишина“ во шоуто, што го припишува на тежината на животот во пост-апокалиптичниот свет. * Џош Бренер како Мареј, водител на ток-шоу во 1968 година. Концептот на ток-шоуто бил инспириран од Дик Кавет и неговата долгогодишна серија Шоуто на Дик Кавет. (8:43) * Кристофер Хејердал како д-р Шенхајст, епидемиолог во ток-шоуто од 1968 година, кој е скептичен за предупредувањето на Њумен. * Брендан Флечер како Роберт, силеџија и трговец со оружје на црниот пазар во карантинската зона во Бостон. Во првата игра, Роберт го играл Робин Аткин Даунс. * Ана Торв како Тес, закоравен преживувач и шверцерска партнерка на Џоел. Торв и Паскал одлучија дека Тес и Џоел биле љубовници некое време, но, како и во играта, биле во ред за нивната врска. Таа чувствувала дека нејзината изведба бара доследна вистинитост. Торв ја знаела играта, но не ја играла; таа ги гледала сцените по нејзиниот кастинг. Директорката на кастингот Викторија Томас истакна дека неколку актери биле дискутирани за улогата, но „никој не одговарал“; таа почувствувала дека Торв може да ја прикаже потребната цврстина и срце. Во првата игра, Тес ја играла Ени Вершинг. * Габриел Луна како Томи, помладиот брат на Џоел и поранешен војник кој одржува идеализам во својата надеж за подобар свет. Околу еден месец по кастингот на Паскал и Ремзи, од Габриел било побарано да поднесе снимка со аудиција; како изведува една сцена од играта и една од првата епизода. Тој бил запознаен со работата на Мазин и извршниот продуцент Каролин Штраус, а претходно работел со HBO на True Detective. (1:02) Шест дена по испраќањето на неговата снимка, улогата му била понудена од Мазин, Штраус и Дракман; според Габриел, тие веднаш знаеле дека тој е „тој“.) и му бил даден PlayStation 5 за време на производството за да ги игра игрите како истражување. Тој обезбедил придонес за костимот на Томи, како што е индиската четка за бојадисување од Тексас на неговите чизми и неговата тока за појас изработена од Првите нации, за која сметал дека Томи „го пронашол и го ценел затоа што бил многу добро изработен“. Габриел верувал дека Томи сака семејство како на неговиот брат и свет во кој луѓето ќе можат да се вратат на мирен живот. Тој можел да се поврзе со постапките на Џоел како постар брат, особено бидејќи тој бил патријарх на своето семејство заедно со неговата самохрана мајка. Габриел делумно се инспирирал од Тексашаните како Вили Нелсон и Крис Кристоферсон, особено Кристоферсон за неговиот опуштен став. Во видео игрите, Томи го играл Џефри Пирс. * Кристин Хаким како Ратна Пертиви, професорка по микологија на Универзитетот во Индонезија која ја советува владата да ја бомбардира Џакарта за да го забави ширењето на инфекцијата. За серијата Хаким била контактиран преку Инстаграм. Таа првично се двоумела да ја прифати улогата бидејќи се грижела за мајка си и сопругот среде пандемијата COVID-19, но била убедена од нејзината внука, обожавателка на играта. Таа ги донела нејзините традиционални батик марами и индонезиски накит, кои одделот за костими ги прифатиле за употреба во серијата. * Ник Оферман како Бил, преживувач кој живее со Френк. Офермен се двоумел за да ја прифати улогата, но тој решил да ја земе откако неговата сопруга Меган Мулали го прочитала сценариото; тој се чувствувал приврзан за материјалот и нашол сродство со Бил поради неговото искуство во занаетчиството. Во првата игра, Бил го играл В. Ерл Браун. * Мареј Бартлет како Френк, преживувач кој живее во изолиран град со Бил. Бартлет не бил запознаен со изворниот материјал, но бил привлечен од шоуто откако го прочитал сценариото. Тој ја истражувал играта откако ја добил улогата и ја сметал за филмска, наведувајќи ги ликовите, наративот и темите. Во играта, Френк накратко се гледа само како труп, но нема дијалог. Дракман очекуваше дека некои фанови ќе бидат вознемирени од вклучувањето на Френк во шоуто поради дивергенцијата од наративот на играта. * Ламар Џонсон како Хенри Бурел, кој се крие од револуционерно движење во Канзас Сити со неговиот помлад брат Сем, кој е глувонем. Џонсон ја играл играта и сакал да избегне да ја имитира оригиналната изведба, истакнувајќи дека тоа влијаело врз него кога играл. Тој бил возбуден за улогата поради важноста на ликот во игрите, но сфатил дека неговата возбуда го поттикнала да се предизвика себеси. Почнал да учи американски знаковен јазик преку Зум, набргу по пристигнувањето во Калгари, и го поминал своето време далеку од учење. Тој не сакал гледачите да мислат дека неговото познавање на јазикот е лажно, и сметал дека неговата изведба е важна за глуво претставување. Во првата игра, Хенри го играл Брендон Скот, а неговите сцени се случуваат во Питсбург. * Мелани Лински како Кетлин Коглан, водач на револуционерно движење во Канзас Сити. Кетлин е оригинален лик создаден од Мазин како водач на група ловци кои се појавија во играта. Мазин ја споредил Кетлин со Мадам Дефарж од „Приказна за два града“ на Чарлс Дикенс (1859): револуционер кој станува терорист поради суровите околности, што и овозможува на публиката да сочувствува. Мазин, кој бил пријател со Лински, и кажал за улогата, опишувајќи ја како „воен злосторник“. Таа првично се двоумела додека Мазин не кажа повеќе за ликот, опишувајќи ја како некој кој бил принуден да игра улога по смртта на нејзиниот брат. Мазин и Дракман сметале дека нејзиниот кастинг е невообичаен бидејќи има „сладост“ што се коси со позицијата на Кетлин во епизодата, намерна одлука да ја заинтригира публиката; Лински сакала да го игра ликот како „меко говорен и нежен“. да го сопостави нејзиното насилство. * Кејвон Монтреал Вудард како Сем, глуво, уметниче, осумгодишно дете кое го ловат насилните револуционери заедно со неговиот брат Хенри. Вудард, кој е глув, бил еден од петте актери на аудиција за Сем; тоа била неговата прва актерска улога. Возраста на Сем била намалена од играта за да му овозможи да погледне кон Ели; Мазин сметал дека ова го оправдува неговото покажување на каснатата рана на Ели, што не се случува во играта. При прикажувањето на храброста на Сем, Вудард се присетил на сопствените искуства кога му било кажано да остане храбар по смртта на неговиот татко. Во првата игра, тринаесетгодишниот Сем го играл Наџи Џетер. * Џон Гец како Елделштајн, доктор од Канзас Сити кој ги штити Хенри и Сем од Кетлин и револуционерните бунтовници, кој исто така им носел храна за да преживеат. * Рутина Весли како Марија, водач на населба во Џексон, Вајоминг и сопруга на Томи. Весли ја истражувала играта за да ја „долови суштината“ на Марија, но сакала да избегне да ја реплицира; ѝ било „страшно“ да игра однапред воспоставен лик, но сакала да ја додаде својата „енергија на него“. Таа ја ценела смиреноста на Марија како лидер и забележала дека таа е личност која се насмевнува само со очите; таа мислела дека Марија природно влезе во водечка улога поради нејзината историја како помошник окружен обвинител. Во игрите Марија ја играла Ешли Скот. == Производство == {{Multiple image|align=right|direction=horizontal|total_width=300|image1=Craig Mazin, MovieZine interview (cropped).png|alt1=A 51 year-old man with a grey beard smiling to the left of the camera.|image2=Neil Druckmann, MovieZine interview (cropped).png|alt2=44 year-old man with short black hair and a beard smirking to the left of the camera.|footer=„Последниот од нас“ е создадена од [[Крег Мазин]] (лево) и [[Нил Дракман]] (десно). Дракман ја напишал и ко-режирал [[The Last of Us|видео играта]].}} ===  Оценка === Премиерната епизода имала 4,7 милиони гледачи во САД во првата вечер на достапност, вклучувајќи линеарни гледачи и преноси на HBO Max, што го прави второто најголемо деби за HBO од 2010 година, зад ''House of the Dragon'' . Бил емитуван вкупно 223 милиони минути во првите три часа. Вкупната бројка на гледаност се зголемила на над 10 милиони гледачи по два дена, 18 милиони по една недела, и 22 милиони во рок од дванаесет дена. Во [[Латинска Америка]], премиерата на серијата била најголемото деби на HBO Max досега. Втората епизода имала 5,7 милиони гледачи во првата вечер, што е зголемување за 22 отсто од претходната недела, што е најголем раст на публиката во втората недела за оригинална драмска серија на HBO во историјата на мрежата. Од 16 до 22 јануари, серијата била емитувана 837 милиони минути, рангирана на шестото место во неделата и ги надминала првите две епизоди на ''House of the Dragon'' {{'}} истиот интервал. До 31 јануари, првите две епизоди во просек имале 21,3 милиони гледачи. Третата епизода имала 6,4 милиони гледачи во првата вечер, што претставува зголемување од 12 проценти, а четвртата имала 7,5 милиони гледачи, што е дополнително зголемување од 17 проценти и зголемување од 60 проценти од првата епизода. Во Обединетото Кралство, видеоигрите ја зголемиле својата продажба по премиерата: ''The Last of Us Remastered'' за 337 проценти во текот на претходната недела и ''The Last of Us Part I'' за 305 проценти, со што и двете се вратија на топ листите како резултат. Следната недела, ''Првиот дел'' забележа уште 32 проценти зголемување во малопродажбата, а ''Remastered'' 27 проценти. Во САД, ''Првиот дел'' повторно влезе на јануарските топ листи на 11-ти, искачувајќи се за 25 позиции од претходниот месец. == Надворешни врски == * {{Матична|https://www.hbo.com/the-last-of-us}} * {{Rotten Tomatoes|tv/the_last_of_us|The Last of Us}} [[Категорија:Статии со извори на португалски (pt)]] [[Категорија:Статии со извори на шпански (es)]] [[Категорија:Статии со извори на унгарски (hu)]] [[Категорија:Статии со извори на италијански (it)]] [[Категорија:Статии со извори на полски (pl)]] [[Категорија:Статии со извори на руски (ru)]] [[Категорија:Статии со извори на норвешки (no)]] [[Категорија:Филм]] [[Категорија:Американски серии]] aefv7agvdawkali2kvpcoriq9ya69xb 0 1317689 5642246 5045839 2026-10-09T08:23:28Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Луѓе обвинети за кривоверство]] → [[Категорија:Луѓе обвинети за ерес]] 5642246 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Lutherrose.svg|алт=Лутероза|мини|Лутеровата роза]] '''Антонио Брусиоли''' (роден околу 1498 година, починал на 6 декември 1566 година) бил италијански хуманист, религиозен мислител, издавач и писател најпознат по неговиот превод на Библијата на италијански. Тој е првиот што објавил италијански превод на [[Аристотел]]овата ''политика''. Недолго потоа станало задолжително читање во академиите во [[Падова]].<ref>{{Наведена книга|title=The Transmission of Culture in Early Modern Europe|last=Grafton|first=Anthony|last2=Blair|first2=Ann|date=1998|publisher=University of Pennsylvania Press|page=177}}</ref> Во 1555 година неговиот италијански превод на Библијата бил ставен на [[Индекс на забранетите книги|Индексот на забранети книги]] од [[Папа Павле IV|папата Павле IV]]. Тој бил суден за [[ерес]], осуден и принуден да се откаже. == Живот == Брусиоли е роден во [[Фиренца]] на непознат датум. Во својата младост, Брусиоли бил често присутен и соработник во кругот на хуманисти и научници кои се сретнале во Орто Оричелари, големата градина во [[Фиренца]]. Меѓу истакнатите мислители со кои Брусиоли развил врски таму, се издвојуваат имињата на Франческо Катани да Диачето, Лујџи Аламани и [[Николо Макијавели]]. Во 1522 година, Брусиоли, заедно со неколку други членови на Орто Оричелари, бил вмешан во заговор за атентат на кардиналот [[Папа Климент VII|Џулио Медичи]]. Бегајќи од градот, Брусиоли се засолнил во [[Лион]], каде што започнал да работи на збирка трактати за морална филозофија, збирка објавена во Венеција во 1526 година. Овој збир на дела го формирало јадрото на неговиот ''Дијалог'', кој тој ќе го прошири во текот на следните две децении. За време на неговиот престој во [[Лион]], се чини дека тој апсорбирал многу од религиозните идеи на германските реформатори, усвојувајќи умерено [[Лутеранство|лутеранска теологија]] во неговиот превод на Библијата, дело за кое некои рекоа дека во голема мера се потпира на Мартин Буцер. По ограбувањето на Рим и бегството на [[Медичи]] од Фиренца во 1527 година, Брусиоли се вратил во својот роден град за да учествува во основањето [[Република Фиренца|на Република Фиренца]]. Како и да е, како политички умерен и строг верник дека доминиканските монаси на Сан Марко треба да ги држат надвор од државните работи, тој брзо се судрил со доминантната фракција Савонаролан, која била протерана од градот во 1528 година. Брусиоли поминал голем дел од остатокот од својот живот во [[Венеција]], каде двапати бил суден за [[ерес]]. Откако првпат бил осуден во 1548 година и прогласен за виновен за ширење еретички материјали (но не и за ерес), тој побегнал во толерантниот суд на [[Ферара]] и во заштитата на војвотката Рене од Франција. Од тој момент до остатокот од неговиот живот, ограничувањата на неговата способност да објавува му предизвикало голема сиромаштија. Во 1549 година, го наоѓаме како упатува молба кон Козимо I де Медичи, надевајќи се дека ќе добие стипендија во замена за редовни извештаи за политичките активности. Во 1555 година неговиот италијански превод на Библијата бил ставен на [[Индекс на забранетите книги|Индексот на забранети книги]] од [[Папа Павле IV|папата Павле IV]]. Додека бил во Венеција, повторно бил суден за ерес, осуден и принуден да се откаже. Поголемиот дел од остатокот од животот го поминал во домашен притвор и во екстремна сиромаштија. == Наводи == {{Наводи}} * Спини, Џорџо. ''Tra Rinascimento e Riforma.'' Фиренца, 1940 година. [[Категорија:Луѓе обвинети за ерес]] [[Категорија:Родени во непозната година]] [[Категорија:Починати во 1566 година]] [[Категорија:Италија]] fypdyhu0i38rnj97r91jwmv6ptourfa 0 1348625 5642373 5630873 2026-10-09T10:41:22Z Jtasevski123 69538 отстранета [[Категорија:Ботаничари]]; додадена [[Категорија:Словачки ботаничари]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5642373 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Andrej Volný signature.jpg|мини|Потпис на Андреј Волни]] '''Андреј (Андрија) Волни''' потекнува од [[Банска Штјавница]] (денешна [[Словачка]]), роден на 10 декември 1759 година — починал на 17 октомври 1827 година во Мужјево кај Берегово (денешна [[Украина]]), бил [[Словаци|словачки]] [[Ботаника|ботаничар]], [[Минералогија|минералог]], професор и директор на [[Карловачка гимназија|гимназијата во Карловац]]. == Биографија == Неговиот татко бил рударски надзорник. Тој го изгубил својот татко на рана возраст, а кога имал 18 години починала и неговата мајка. Завршил гимназија во родниот град, а потоа заминал да студира во [[Братислава]], каде што студирал медицина, а подоцна [[природни науки]] и [[педагогија]].<ref name=":0"/> Таму се приклучил на [[Пиаристи|Пиаристичкиот ред]], чиј член бил девет години. Во 1786 година отишол во [[Пешта]] каде студирал [[филозофија]]. Во Пешта останал до 1791 година кога на покана на [[Стефан Стратимировиќ|митрополитот Стефан Стратимировиќ]] отишол во [[Сремски Карловци]] и станал професор во [[Карловачка гимназија|Карловачката гимназија]]. Во 1798 година станал втор директор на Карловачката гимназија, а на таа функција останал до 1816 година. Тој вовел промени во наставната програма, која вклучувала и зголемување на бројот на часовите по природни науки и воведување [[Принцип на перцептивност|очигледни методи на настава]]. Т.н „Волниев План“ бил на сила од 1798 година до 1825 година.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://hrcak.srce.hr/file/335617 |title=. У:, стр. 70. |accessdate=2024-05-23 |archive-date=2024-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240523204745/https://hrcak.srce.hr/file/335617 |url-status=dead }}</ref> За да обезбеди егзистенција на своето многудетно семејство, тој го напуштил Сремски Карловци и заминал во градот Мужјево во близина на [[Берегово]], денес во Украина, каде што станал управител на фабрика [[Алум|за стипса]]. Во последните години од животот доживеал два [[Мозочен удар|мозочни удари]] и тешко се движел. Починал на 17 октомври 1827 година во Мужјево.<ref name=":0"/> Бил избран за почесен член на Научното минералошко друштво во [[Јена]] во 1800 година и станал почесен член на Ботаничкото друштво во [[Регенсбург]] во 1803 година.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Историја Карловачке гимназије|last=Петровић|first=Коста|publisher=Матица српска|year=1991|location=Нови Сад|pages=112-118|id=}}</ref> Бил оженет со Харита Саборски, ќерката на надзорникот на фабриката за свила во [[Ириг]], со која имал осум ќерки и еден син.<ref name=":0"/> Во Сремски Карловци, меѓу другото, на него потсетува и улицата Андреја Волног во населбата Калварија. === Хербариум === Волни направил [[хербариум]] од растенијата што ги собирал од околината на Сремски Карловац, кој се смета за исклучително вреден придонес во ботаниката и е [[Список на заштитени природни добра во Војводина|заштитен споменик на природата]]. Хербариумот имал три тома, а секој том содржел сто растенија. Тој ги дал следните податоци за растенијата: [[Латински јазик|латинско]] име, а ако ги знаел и [[Германски јазик|германските]], [[Унгарски јазик|унгарските]], [[Словачки јазик|словачките]] и [[Српски јазик|српските]] имиња биле вметнати, времето на цветање и локалитет. Тој ги подредил растенијата според [[Биномна номенклатура]]. Тој пишувал и за економското значење на растението и неговата примена во медицината. Првиот том ( ''Flora Sirmiensis seu Plantarum in Sirmio sponte nascentium'' ) бил завршен во 1797 година а Волни му го подарил на митрополитот Стратимировиќ. Името на вториот том не е познато, а бил целосно уништен од молци за време на Втората светска војна. Третиот том бил завршен во 1801 година. Првиот и третиот том под истото име се уште се зачувани во Карловачката гимназија.<ref name=":0"/> Од собраните растенија, Волни дел земал со себе во Украина, а по неговата смрт биле продадени на унгарскиот природонаучен музеј во [[Будимпешта]], каде што и денес се наоѓаат веќе два века и се во посебна колекција. Во негова чест, растителениот вид го носи неговото име: ''Potentilla wolnyi''<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.rs/books?id=LR9SAAAAcAAJ&pg=PA71&lpg=PA71&dq=Potentilla+wolnyi&source=bl&ots=gazuq9d51d&sig=ACfU3U0rG603RL4GPExZvlxGnU-_q-Fjsw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiphuWrwZjjAhUQ0aYKHdjLCKUQ6AEwDHoECAcQAQ#v=onepage&q=Potentilla%20wolnyi&f=false|title=Botanische Reise in das Banat im Jahre 1835 nebst Gelegenheits-Bemerkungen|last=Rochel|first=Anton|publisher=|year=1838|location=Leipzig|pages=|id=}}</ref>. По него е именувано и Ботаничкото друштво во Нови Сад. === Минерологија === Освен со ботаника, Волни се занимавал и со собирање [[Минерал|минерали]]. За две години од неговото доаѓање во гимназијата во Карловац, тој составил минералошка колекција од 800 парчиња минерали и камења.<ref name=":0"/> За жал, оваа збирка не е зачувана. Единствената публикација што ја објавил - (1805) - била од областа на минералогијата и се користела како учебник. Минералот волнит го добил името по Волно. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.andreaswolny.com Ботаничко друштво „Андреас Волни“]{{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20190722165740/http://www.andreaswolny.com/ |date=2019-07-22 }} * [https://www.021.rs/story/Novi-Sad/Vesti/79625/FOTO-Karlovacka-gimnazija-cuva-herbarijum-star-300-godina.html] [[Категорија:Минералози]] [[Категорија:Словачки ботаничари]] [[Категорија:Починати во 1827 година]] [[Категорија:Родени во 1759 година]] [[Категорија:Занимања]] nwwn09arug4gzgy3018wkit095iz9l3 5642374 5642373 2026-10-09T10:41:26Z Jtasevski123 69538 отстранета [[Категорија:Занимања]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5642374 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Andrej Volný signature.jpg|мини|Потпис на Андреј Волни]] '''Андреј (Андрија) Волни''' потекнува од [[Банска Штјавница]] (денешна [[Словачка]]), роден на 10 декември 1759 година — починал на 17 октомври 1827 година во Мужјево кај Берегово (денешна [[Украина]]), бил [[Словаци|словачки]] [[Ботаника|ботаничар]], [[Минералогија|минералог]], професор и директор на [[Карловачка гимназија|гимназијата во Карловац]]. == Биографија == Неговиот татко бил рударски надзорник. Тој го изгубил својот татко на рана возраст, а кога имал 18 години починала и неговата мајка. Завршил гимназија во родниот град, а потоа заминал да студира во [[Братислава]], каде што студирал медицина, а подоцна [[природни науки]] и [[педагогија]].<ref name=":0"/> Таму се приклучил на [[Пиаристи|Пиаристичкиот ред]], чиј член бил девет години. Во 1786 година отишол во [[Пешта]] каде студирал [[филозофија]]. Во Пешта останал до 1791 година кога на покана на [[Стефан Стратимировиќ|митрополитот Стефан Стратимировиќ]] отишол во [[Сремски Карловци]] и станал професор во [[Карловачка гимназија|Карловачката гимназија]]. Во 1798 година станал втор директор на Карловачката гимназија, а на таа функција останал до 1816 година. Тој вовел промени во наставната програма, која вклучувала и зголемување на бројот на часовите по природни науки и воведување [[Принцип на перцептивност|очигледни методи на настава]]. Т.н „Волниев План“ бил на сила од 1798 година до 1825 година.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://hrcak.srce.hr/file/335617 |title=. У:, стр. 70. |accessdate=2024-05-23 |archive-date=2024-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240523204745/https://hrcak.srce.hr/file/335617 |url-status=dead }}</ref> За да обезбеди егзистенција на своето многудетно семејство, тој го напуштил Сремски Карловци и заминал во градот Мужјево во близина на [[Берегово]], денес во Украина, каде што станал управител на фабрика [[Алум|за стипса]]. Во последните години од животот доживеал два [[Мозочен удар|мозочни удари]] и тешко се движел. Починал на 17 октомври 1827 година во Мужјево.<ref name=":0"/> Бил избран за почесен член на Научното минералошко друштво во [[Јена]] во 1800 година и станал почесен член на Ботаничкото друштво во [[Регенсбург]] во 1803 година.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Историја Карловачке гимназије|last=Петровић|first=Коста|publisher=Матица српска|year=1991|location=Нови Сад|pages=112-118|id=}}</ref> Бил оженет со Харита Саборски, ќерката на надзорникот на фабриката за свила во [[Ириг]], со која имал осум ќерки и еден син.<ref name=":0"/> Во Сремски Карловци, меѓу другото, на него потсетува и улицата Андреја Волног во населбата Калварија. === Хербариум === Волни направил [[хербариум]] од растенијата што ги собирал од околината на Сремски Карловац, кој се смета за исклучително вреден придонес во ботаниката и е [[Список на заштитени природни добра во Војводина|заштитен споменик на природата]]. Хербариумот имал три тома, а секој том содржел сто растенија. Тој ги дал следните податоци за растенијата: [[Латински јазик|латинско]] име, а ако ги знаел и [[Германски јазик|германските]], [[Унгарски јазик|унгарските]], [[Словачки јазик|словачките]] и [[Српски јазик|српските]] имиња биле вметнати, времето на цветање и локалитет. Тој ги подредил растенијата според [[Биномна номенклатура]]. Тој пишувал и за економското значење на растението и неговата примена во медицината. Првиот том ( ''Flora Sirmiensis seu Plantarum in Sirmio sponte nascentium'' ) бил завршен во 1797 година а Волни му го подарил на митрополитот Стратимировиќ. Името на вториот том не е познато, а бил целосно уништен од молци за време на Втората светска војна. Третиот том бил завршен во 1801 година. Првиот и третиот том под истото име се уште се зачувани во Карловачката гимназија.<ref name=":0"/> Од собраните растенија, Волни дел земал со себе во Украина, а по неговата смрт биле продадени на унгарскиот природонаучен музеј во [[Будимпешта]], каде што и денес се наоѓаат веќе два века и се во посебна колекција. Во негова чест, растителениот вид го носи неговото име: ''Potentilla wolnyi''<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.rs/books?id=LR9SAAAAcAAJ&pg=PA71&lpg=PA71&dq=Potentilla+wolnyi&source=bl&ots=gazuq9d51d&sig=ACfU3U0rG603RL4GPExZvlxGnU-_q-Fjsw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiphuWrwZjjAhUQ0aYKHdjLCKUQ6AEwDHoECAcQAQ#v=onepage&q=Potentilla%20wolnyi&f=false|title=Botanische Reise in das Banat im Jahre 1835 nebst Gelegenheits-Bemerkungen|last=Rochel|first=Anton|publisher=|year=1838|location=Leipzig|pages=|id=}}</ref>. По него е именувано и Ботаничкото друштво во Нови Сад. === Минерологија === Освен со ботаника, Волни се занимавал и со собирање [[Минерал|минерали]]. За две години од неговото доаѓање во гимназијата во Карловац, тој составил минералошка колекција од 800 парчиња минерали и камења.<ref name=":0"/> За жал, оваа збирка не е зачувана. Единствената публикација што ја објавил - (1805) - била од областа на минералогијата и се користела како учебник. Минералот волнит го добил името по Волно. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.andreaswolny.com Ботаничко друштво „Андреас Волни“]{{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20190722165740/http://www.andreaswolny.com/ |date=2019-07-22 }} * [https://www.021.rs/story/Novi-Sad/Vesti/79625/FOTO-Karlovacka-gimnazija-cuva-herbarijum-star-300-godina.html] [[Категорија:Минералози]] [[Категорија:Словачки ботаничари]] [[Категорија:Починати во 1827 година]] [[Категорија:Родени во 1759 година]] m36fkfqr85ohlq924c6c3d8hiujjcxt 0 1355343 5642341 5612091 2026-10-09T10:12:11Z PJ Geest 28859 Replace raster graph with SVG reconstruction: SNIacurva.svg 5642341 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Artist’s_impression_of_two_white_dwarf_stars_merging_and_creating_a_Type_Ia_supernova.webm|мини| Во јадрото на [[Планетарна маглина|планетарната маглина]], Хенизе 2-428, две [[Бело џуџе|бели џуџести]] ѕвезди малку под една [[сончева маса]] се очекува да се спојат и да создадат супернова од типот Ia што ќе ги уништи двете за околу 700 милиони години (впечаток на уметникот).]] '''Супернова од типот Ia''' („тип еден-А“) — тип на [[супернова]] што се јавува во двојни системи (две [[Ѕвезда|ѕвезди]] кои орбитираат една околу друга) во која една од ѕвездите е [[бело џуџе]]. Другата ѕвезда може да биде [[џиновска ѕвезда]] или уште помало бело џуџе.<ref>[https://web.archive.org/web/20190624065845/http://hubblesite.org/hubble_discoveries/dark_energy/de-type_ia_supernovae.php HubbleSite - Dark Energy - Type Ia Supernovae]</ref> Физички, јаглеродно-кислородните бели џуџиња со мала стапка на вртење се ограничени на под 1,44&nbsp;сончеви маси ( M ☉).<ref name="aaa419"> {{Наведено списание|last=Yoon|first=S.-C.|last2=Langer|first2=L.|date=2004|title=Presupernova Evolution of Accreting White Dwarfs with Rotation|url=http://www.citebase.org/fulltext?format=application%2Fpdf&identifier=oai%3AarXiv.org%3Aastro-ph%2F0402287|journal=Astronomy and Astrophysics|volume=419|issue=2|pages=623–644|arxiv=astro-ph/0402287|bibcode=2004A&A...419..623Y|doi=10.1051/0004-6361:20035822|archive-url=https://web.archive.org/web/20071025101118/http://www.citebase.org/fulltext?format=application%2Fpdf&identifier=oai%3AarXiv.org%3Aastro-ph%2F0402287|archive-date=2007-10-25|access-date=2007-05-30}}</ref><ref name="Mazzali2007"> {{Наведено списание|last=Mazzali|first=P. A.|last2=Röpke|first2=F. K.|last3=Benetti|first3=S.|last4=Hillebrandt|first4=W.|date=2007|title=A Common Explosion Mechanism for Type Ia Supernovae|url=https://archive.org/details/sim_science_2007-02-09_315_5813/page/825|journal=Science|volume=315|issue=5813|pages=825–828|arxiv=astro-ph/0702351|bibcode=2007Sci...315..825M|doi=10.1126/science.1136259|pmid=17289993}}</ref> Надвор од оваа „[[Чандрасекарова граница|критична маса]] “, тие повторно се запалуваат и во некои случаи предизвикуваат експлозија на супернова; оваа критична маса често се нарекува Чандрасекарова маса, но е маргинално различна од апсолутната [[Чандрасекарова граница]], каде што притисокот на дегенерација на електроните не е во состојба да спречи катастрофален колапс. Доколку белото џуџе постепено ја собира масата од двоен придружник или се спои со второто бело џуџе, општата хипотеза е дека јадрото на белото џуџе ќе ја достигне температурата на палење преку [[јаглеродно согорување]] додека се приближува до Чандрасекаровата маса. Во рок од неколку секунди од започнувањето на [[Јаглеродно согорување|јаглеродното согорување]], значителен дел од материјата во белото џуџе се подложува на неизбежна реакција, ослободувајќи доволно енергија (1×10⁴⁴ J) <ref>{{Наведено списание|last=Li|first=Miao|last2=Li|first2=Yuan|last3=Bryan|first3=Greg L.|last4=Ostriker|first4=Eve C.|last5=Quataert|first5=Eliot|date=2020-05-05|title=The Impact of Type Ia Supernovae in Quiescent Galaxies. I. Formation of the Multiphase Interstellar Medium|journal=The Astrophysical Journal|language=en|volume=894|issue=1|pages=44|arxiv=1909.03138|bibcode=2020ApJ...894...44L|doi=10.3847/1538-4357/ab86b4|issn=0004-637X|doi-access=free}}</ref> за да се одврзе ѕвездата во експлозија на супернова.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://heasarc.gsfc.nasa.gov/docs/objects/snrs/snrstext.html|title=Introduction to Supernova Remnants|date=2006-09-07|publisher=NASA Goddard/SAO|accessdate=2007-05-01|archive-date=2020-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20200528205721/https://heasarc.gsfc.nasa.gov/docs/objects/snrs/snrstext.html|url-status=dead}}</ref> Типот&nbsp;Ia категоријата на супернова произведува прилично конзистентна врвна сјајност поради фиксната критична маса на која ќе експлодира белото џуџе. Нивната постојана врвна осветленост овозможува овие експлозии да се користат како [[Скала на вселенски растојанија|стандардни свеќи]] за мерење на растојанието до нивните галактични домаќини: [[Привидна ѕвездена величина|привидната големина]] на еден вид суперновата Ia, како што е забележана од Земјата, укажува на нејзината оддалеченост од Земјата. == Модел на консензус == [[Податотека:SN1998aq_max_spectra.svg|мини|Спектар на SN 1998aq, тип&nbsp;Ia супернова, еден ден по максималната светлина во Б-бенд <ref>{{Наведено списание|last=Matheson|first=Thomas|last2=Kirshner|first2=Robert|last3=Challis|first3=Pete|last4=Jha|first4=Saurabh|last5=Garnavich|first5=P. M.|last6=Berlind|first6=P.|last7=Calkins|first7=M. L.|last8=Blondin|first8=S.|last9=Balog|first9=Z.|displayauthors=4|date=2008|title=Optical Spectroscopy of Type Ia Supernovae|volume=135|issue=4|pages=1598–1615|arxiv=0803.1705|bibcode=2008AJ....135.1598M|doi=10.1088/0004-6256/135/4/1598}}</ref>]] [[Супернова]]та од типот Ia е поткатегорија во моделот за класификација на суперновата Минковски-Цвики, која била измислена од германско-американскиот астроном Рудолф Минковски и швајцарскиот астроном Фриц Цвики.<ref>{{Наведено списание|last=da Silva|first=L. A. L.|date=1993|title=The Classification of Supernovae|url=https://archive.org/details/sim_astrophysics-and-space-science_1993-04_202_2/page/215|journal=Astrophysics and Space Science|volume=202|issue=2|pages=215–236|bibcode=1993Ap&SS.202..215D|doi=10.1007/BF00626878}}</ref> Постојат неколку начини со кои може да се формира супернова од овој тип, но тие имаат заеднички механизам. Теоретските астрономи долго време верувале дека [[Супернова|ѕвездата-предок]] за овој тип на супернова е [[бело џуџе]], а емпириски докази за тоа биле пронајдени во 2014 година кога еден тип на супернова Ia бил забележан во [[галаксија]]та [[Пура (галаксија)|Пура]].<ref>[https://web.archive.org/web/20190119174239/https://www.nationalgeographic.com/science/phenomena/2014/08/28/type-1a-supernovas-cosmic-candle-mystery/ Type 1a Supernovae: Why Our Standard Candle Isn’t Really Standard]</ref> Кога бавно вртежното [[јаглерод]]-[[кислород]]но бело џуџе [[Насобирање (астрофизика)|собира]] материја од придружник, може да ја надмине Чандрасекаровата граница од околу {{Сончева маса|1.44}}, надвор од кое повеќе не може да ја издржи својата тежина со притисок на дегенерација на електрони.<ref name="Chandrasekhar"> {{Наведено списание|last=Lieb|first=E. H.|last2=Yau|first2=H.-T.|date=1987|title=A rigorous examination of the Chandrasekhar theory of stellar collapse|url=http://nrs.harvard.edu/urn-3:HUL.InstRepos:32706795|journal=[[Astrophysical Journal]]|volume=323|issue=1|pages=140–144|bibcode=1987ApJ...323..140L|doi=10.1086/165813}}</ref> Во отсуство на компензациски процес, белото џуџе би се срушило за да формира [[неутронска ѕвезда]], во процес кој не е предизвикан од акреција,<ref> {{Наведена книга|title=White Dwarfs|last=Canal|first=R.|last2=Gutiérrez|first2=J.|date=1997|isbn=978-0-7923-4585-5|series=Astrophysics and Space Science Library|volume=214|pages=49–55|chapter=The Possible White Dwarf-Neutron Star Connection|arxiv=astro-ph/9701225|bibcode=1997ASSL..214...49C|doi=10.1007/978-94-011-5542-7_7}}</ref> како што вообичаено се случува во случај на бело џуџе кое првенствено е составено од [[магнезиум]], [[неон]] и кислород.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.livingreviews.org/Articles/Volume6/2003-2new|title=2.1 Collapse scenario|last=Fryer|first=C. L.|last2=New|first2=K. C. B.|date=2006-01-24|work=Gravitational Waves from Gravitational Collapse|publisher=Max-Planck-Gesellschaft|accessdate=2007-06-07}}</ref> Меѓутоа, денешното гледиште меѓу астрономите кои моделираат експлозии на супернова од типот Ia е дека оваа граница всушност никогаш не се постигнува и дека колапсот никогаш не е инициран. Наместо тоа, зголемувањето на притисокот и густината поради зголемената тежина ја зголемува температурата на јадрото, и како што белото џуџе се приближува до околу 99% од границата,<ref>{{Наведена книга|url=http://www.cambridge.org/catalogue/catalogue.asp?isbn=9780521857147|title=Cosmic Catastrophes: Supernovae, Gamma-Ray Bursts, and Adventures in Hyperspace|last=Wheeler|first=J. Craig|date=2000-01-15|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-65195-0|location=Cambridge, UK|page=96}}</ref> следи период на струење, кое трае приближно 1.000 години.<ref name="explosion_model"> {{Наведено списание|last=Hillebrandt|first=W.|last2=Niemeyer|first2=J. C.|date=2000|title=Type Ia Supernova Explosion Models|journal=Annual Review of Astronomy and Astrophysics|volume=38|issue=1|pages=191–230|arxiv=astro-ph/0006305|bibcode=2000ARA&A..38..191H|doi=10.1146/annurev.astro.38.1.191}}</ref> Во одреден момент во оваа фаза, се раѓа фронтот на пламенот за дефлагрирање, кој се напојува со [[јаглеродно согорување]]. Сè уште не се познати деталите за палењето, вклучувајќи ја местоположбата и бројот на точките каде што започнува согорувањето.<ref name="summary">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.flash.uchicago.edu/research/science.html|title=Science Summary|date=2004|publisher=ASC / Alliances Center for Astrophysical Thermonuclear Flashes|archive-url=https://web.archive.org/web/20170505144053/http://www.flash.uchicago.edu/research/science.html|archive-date=2017-05-05|accessdate=2017-04-25}}</ref> [[Кислородно согорување|Спојувањето на кислородот]] се започнува набргу потоа, но ова гориво не се троши целосно како јаглеродот.<ref name="ropke"> {{Наведено списание|last=Röpke|first=F. K.|last2=Hillebrandt|first2=W.|date=2004|title=The case against the progenitor's carbon-to-oxygen ratio as a source of peak luminosity variations in Type&nbsp;Ia supernovae|journal=Astronomy and Astrophysics|volume=420|issue=1|pages=L1–L4|arxiv=astro-ph/0403509|bibcode=2004A&A...420L...1R|doi=10.1051/0004-6361:20040135}}</ref> [[Податотека:G299-Remnants-SuperNova-Type1a-20150218.jpg|лево|мини| G299 Тип&nbsp;Ia [[остаток од супернова]] .]] Откако ќе започне согорувањето, температурата на белото џуџе се зголемува. Ѕвездата од [[Главна низа|главната низа]] поддржана од топлотен притисок може да се прошири и лади што автоматски го регулира зголемувањето на топлинската енергија. Сепак, притисокот на дегенерација е независен од температурата; Белите џуџиња не се способни да ја регулираат температурата на начин на нормални ѕвезди, па затоа се ранливи на реакциите на согорувањето. Блесокот драматично се забрзува, делумно поради Рејли-Тејлориевата нестабилност и интеракциите со турбуленциите. Сè уште е предмет на значителна дебата дали овој пламен се трансформира во назвучна [[детонација]] од [[Брзина на звукот|подзвучна]] дефлаграција.<ref> {{Наведено списание|last=Gamezo|first=V. N.|last2=Khokhlov|first2=A. M.|last3=Oran|first3=E. S.|last4=Chtchelkanova|first4=A. Y.|last5=Rosenberg|first5=R. O.|date=2003-01-03|title=Thermonuclear Supernovae: Simulations of the Deflagration Stage and Their Implications|url=https://archive.org/details/sim_science_2003-01-03_299_5603/page/77|journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=299|issue=5603|pages=77–81|arxiv=astro-ph/0212054|bibcode=2003Sci...299...77G|citeseerx=10.1.1.257.3251|doi=10.1126/science.1078129|pmid=12446871}}</ref> Без оглед на точните детали за тоа како се пали суперновата, општо е прифатено дека значителен дел од јаглеродот и кислородот во белото џуџе се спојуваат во потешки елементи во период од само неколку секунди, со придружното ослободување на енергија зголемување на внатрешната температура на милијарди степени. Ослободената енергија (1–2×10⁴⁴ J ) <ref name="aaa270"> {{Наведено списание|last=Khokhlov|first=A.|last2=Müller|first2=E.|last3=Höflich|first3=P.|date=1993|title=Light curves of Type Ia supernova models with different explosion mechanisms|url=https://archive.org/details/sim_astronomy-and-astrophysics_1993-03_270_1-2/page/223|journal=Astronomy and Astrophysics|volume=270|issue=1–2|pages=223–248|bibcode=1993A&A...270..223K}}</ref> е повеќе од доволно за да се одврзе ѕвездата; односно, поединечните честички што го сочинуваат белото џуџе добиваат доволно [[кинетичка енергија]] за да летаат една од друга. Ѕвездата силно експлодира и ослободува ударен бран во кој материјата обично се исфрла со брзина од 5.000 до 20.000 км/сек., приближно 6% од [[Брзина на светлината|брзината на светлината]]. Енергијата ослободена во експлозијата предизвикува и екстремно зголемување на осветленоста. Типична визуелна [[Апсолутна ѕвездена величина|апсолутна големина]] на Тип&nbsp;Ia супернова е ''M'' _v&nbsp;=&nbsp;−19,3 (околу 5&nbsp;милијарди пати посветло од Сонцето), со мали варијации. Суперновата од типот Ia не остава компактен остаток, но целата маса на поранешното бело џуџе се растура низ вселената. Теоријата за овој тип на супернова е слична на онаа на [[Нова|новите]], во која бело џуџе ја натрупува материја побавно и не се приближува до Чандрасекаровата граница. Во случај на нова, материјата што паѓа предизвикува површинска експлозија со согорување на водород што не ја нарушува ѕвездата. Суперновите од типот Iа се разликуваат од [[Супернова од типот II|суперновите од типот II]], кои се предизвикани од катаклизмичната експлозија на надворешните слоеви на масивната ѕвезда додека нејзиното јадро се распаѓа, напојувано со ослободување на гравитациска потенцијална енергија преку емисија на [[неутрино]].<ref name="science304">{{Наведено списание|last=Gilmore|first=Gerry|date=2004|title=The Short Spectacular Life of a Superstar|journal=Science|volume=304|issue=5697|pages=1915–1916|doi=10.1126/science.1100370|pmid=15218132}}</ref> == Формирање ==  {{multiple image <!-- Essential parameters -->|align=right|direction=vertical|width=250 <!-- Image 1 -->|image1=Progenitor IA supernova.svg|width1=|alt1=|caption1=Формирачки процес <!-- Image 2 -->|image2=Accretion Disk Binary System.jpg|width2=|alt2=|caption2=Насобирачки диск се формира околу компактно тело (како бело џуџе) кое го отстранува гасот од придружната џиновска ѕвезда. <!-- Image 3 -->|image3=Type Ia supernova simulation - Argonne National Laboratory highres.jpg|width3=|alt3=Четири слики од симулација на супернова од типот Ia|caption3=Суперкомпјутерска симулација на фазата на експлозија на моделот од дефлаграција до детонација на формирање на супернова.|total_width=}} === Слободни изродени предци === Еден модел за формирање на оваа категорија на супернова е близок [[Двојна ѕвезда|двоен ѕвезден]] систем. Зачетниот двоен систем се состои од ѕвезди од главната низа, при што примарната поседува поголема маса од секундарната ѕвезда. Бидејќи е поголема по маса, примарната е првата од парот што се развила на [[Асимптотска гранка на џинови|асимптотичната џиновска гранка]], каде што обвивката на ѕвездата значително се шири. Доколку двете ѕвезди делат заедничка обвивка, тогаш системот може да изгуби значителни количини на маса, намалувајќи го [[Момент на импулсот|моментот на импулс]], орбиталниот полупречник и [[Орбитален период|орбиталниот период]]. Откако основната ќе се дегенерира во бело џуџе, секундарната ѕвезда подоцна се развива во црвен џин и е поставена сцената за масовна акреција на примарната. За време на оваа последна фаза на споделена обвивка, двете ѕвезди спирално се приближуваат една до друга додека аголниот моментум се губи. Резултирачката орбита може да има краток период од неколку часа.<ref> {{Наведен научен собир|location=Cambridge, England}}</ref><ref> {{Наведено списание|last=Postnov|first=K. A.|last2=Yungelson|first2=L. R.|date=2006|title=The Evolution of Compact Binary Star Systems|journal=Living Reviews in Relativity|volume=9|issue=1|page=6|arxiv=astro-ph/0701059|bibcode=2006LRR.....9....6P|doi=10.12942/lrr-2006-6|pmc=5253975|pmid=28163653|doi-access=free}}</ref> Ако аккрецијата продолжи доволно долго, белото џуџе на крајот може да се приближи до [[Чандрасекарова граница|Чандрасекаровата граница]]. Придружникот на бело џуџе, исто така, може да акредитира материја од други типови придружници, вклучително и [[подџин]] или (доколку орбитата е доволно блиску) дури и ѕвезда од главната низа. Вистинскиот развоен процес за време на оваа фаза на акреција останува неизвесен, бидејќи може да зависи и од брзината на акреција и од преносот на [[Момент на импулсот|моментот на импулс]] на придружникот на белото џуџе.<ref>{{Наведен научен собир|location=San Francisco, California}}</ref> Се проценува дека единечните изродени предци сочинуваат не повеќе од 20% од сите типови&nbsp;Ia супернови.<ref name="hernandez2012">{{Наведено списание|last=González Hernández|first=J. I.|last2=Ruiz-Lapuente|first2=P.|last3=Tabernero|first3=H. M.|last4=Montes|first4=D.|last5=Canal|first5=R.|last6=Méndez|first6=J.|last7=Bedin|first7=L. R.|year=2012|title=No surviving evolved companions of the progenitor of SN 1006|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2012-09-27_489_7417/page/533|journal=Nature|volume=489|issue=7417|pages=533–536|arxiv=1210.1948|bibcode=2012Natur.489..533G|doi=10.1038/nature11447|pmid=23018963}} See also lay reference: {{Наведени вести|title=No Star Left Behind|last=Matson|first=John|date=December 2012|work=Scientific American|issue=6|volume=307|page=16}}</ref> === Двојно изродени предци === Втор можен механизам за активирање на тип&nbsp;Ia супернова е спојување на две бели џуџиња чија комбинирана маса ја надминува [[Чандрасекарова граница|Чандрасекаровата граница]]. Добиеното спојување се нарекува супер-чандрасекарово масовно бело џуџе.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://cosmos.swin.edu.au/entries/typeiasupernovaprogenitors/typeiasupernovaprogenitors.html?e=1|title=Type Ia Supernova Progenitors|publisher=Swinburne University|accessdate=2007-05-20}}</ref><ref> {{Наведени вести|url=https://www.newscientist.com/article/dn10883-brightest-supernova-discovery-hints-at-stellar-collision.html|title=Brightest supernova discovery hints at stellar collision|date=2007-01-03|access-date=2007-01-06|publisher=New Scientist}}</ref> Во таков случај, вкупната маса нема да биде ограничена од Чандрасекаровата граница. Судири на осамени ѕвезди во рамките на Млечниот Пат се случуваат само еднаш на секои {{val|e=7}} до {{val|e=13|u=години}}; многу поретко од појавата на нови.<ref> {{Наведено списание|last=Whipple|first=Fred L.|date=1939|title=Supernovae and Stellar Collisions|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1939-03_25_3/page/118|journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences]]|volume=25|issue=3|pages=118–125|bibcode=1939PNAS...25..118W|doi=10.1073/pnas.25.3.118|pmc=1077725|pmid=16577876|doi-access=free}}</ref> Судирите се случуваат со поголема честота во областите на густото јадро на [[Збиено ѕвездено јато|топчестите јата]]<ref>{{Наведено списание|last=Rubin|first=V. C.|last2=Ford|first2=W. K. J.|date=1999|title=A Thousand Blazing Suns: The Inner Life of Globular Clusters|url=http://www.astrosociety.org/pubs/mercury/9904/murphy.html|journal=[[Mercury (magazine)|Mercury]]|volume=28|issue=4|pages=26|bibcode=1999Mercu..28d..26M|archive-url=https://web.archive.org/web/20060521044631/http://www.astrosociety.org/pubs/mercury/9904/murphy.html|archive-date=2006-05-21|access-date=2006-06-02}}</ref>. Веројатно сценарио е судир со двоен ѕвезден систем или помеѓу два двојни системи кои содржат бели џуџиња. Овој судир може да остави зад себе близок двоен систем од две бели џуџиња. Нивната орбита се распаѓа и тие се спојуваат низ нивната заедничка обвивка.<ref> {{Наведено списание|last=Middleditch|first=J.|date=2004|title=A White Dwarf Merger Paradigm for Supernovae and Gamma-Ray Bursts|journal=[[The Astrophysical Journal]]|volume=601|issue=2|pages=L167–L170|arxiv=astro-ph/0311484|bibcode=2004ApJ...601L.167M|doi=10.1086/382074}} </ref> Студијата заснована на спектрите на Слоуновиот дигитален небесен преглед открил 15 двојни системи од 4.000 тестирани бели џуџиња, што подразбира двојно спојување на бели џуџиња на секои 100 години во Млечниот Пат: оваа стапка се совпаѓа со бројот на супернови од типот Ia откриени во нашето соседство.<ref> {{Наведена мрежна страница|url=http://www.news.pitt.edu/supernovae|title=Important Clue Uncovered for the Origins of a Type of Supernovae Explosion, Thanks to a Research Team at the University of Pittsburgh|publisher=[[University of Pittsburgh]]|accessdate=23 March 2012}}</ref> Двојно изродено сценарио е едно од неколкуте објаснувања предложени за аномално масивниот ({{Сончева маса|2}}) предок на SN 2003fg.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.lbl.gov/Science-Articles/Archive/Phys-weird-supernova.html|title=The Weirdest Type Ia Supernova Yet|date=2006-09-20|access-date=2006-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20171008095627/http://www2.lbl.gov/Science-Articles/Archive/Phys-weird-supernova.html|archive-date=2017-10-08|publisher=[[Lawrence Berkeley National Laboratory]]}}</ref><ref> {{Наведени вести|url=https://www.newscientist.com/article/dn10114|title=Bizarre Supernova Breaks All The Rules|date=2006-09-20|access-date=2007-01-08|publisher=New Scientist}}</ref> Тоа е единственото можно објаснување за SNR 0509-67.5, бидејќи сите можни модели со само едно бело џуџе се исклучени.<ref> {{Наведено списание|last=Schaefer|first=Bradley E.|last2=Pagnotta|first2=Ashley|date=2012|title=An absence of ex-companion stars in the type Ia supernova remnant SNR 0509-67.5|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2012-01-12_481_7380/page/164|journal=Nature|volume=481|issue=7380|pages=164–166|bibcode=2012Natur.481..164S|doi=10.1038/nature10692|pmid=22237107}}</ref> Исто така, силно е предложено за SN 1006, имајќи предвид дека таму не е пронајден остаток од придружна ѕвезда. Набљудувањата направени со вселенскиот телескоп Свифт на [[НАСА]] ја отфрлиле можноста за постоечки суперџинови или џиновски придружни ѕвезди од секој тип la супернова. Издуваната надворешна обвивка на суперџиновскиот придружник треба да емитува [[рендгенски зраци]], но овој сјај не бил откриен од XRT (телескопот на Х-зраци) на Свифт во 53-те најблиски остатоци од супернова. За 12 Тип&nbsp;Ia супернова забележана во рок од 10 дена од експлозијата, UVOT (ултравиолетови/оптички телескоп) на сателитот не покажал ултравиолетово зрачење кое потекнува од површината на загреаната придружна ѕвезда погодена од ударниот бран на суперновата, што значи дека нема црвени џинови или поголеми ѕвезди кои орбитираат околу тие предци на суперновата. Во случајот со SN 2011fe, придружната ѕвезда мора да била помала од [[Сонце]]то, доколку постоела.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nasa.gov/home/hqnews/2012/mar/HQ_12-086_Swift_TypeIa_Origins.html|title=NASA'S Swift Narrows Down Origin of Important Supernova Class|publisher=NASA|archive-url=https://web.archive.org/web/20200612192646/https://www.nasa.gov/home/hqnews/2012/mar/HQ_12-086_Swift_TypeIa_Origins.html|archive-date=12 June 2020|accessdate=24 March 2012}}</ref> Опсерваторијата за рендгенски зраци Чандра открила дека зрачењето со Х-зраци на пет [[Елиптична галаксија|елиптични галаксии]] и испакнатоста на [[Андромеда (галаксија)|галаксијата Андромеда]] е 30-50 пати послабо од очекуваното. Зрачењето на Х-зраци треба да се емитува од насобирачките дискови на предците на супернова од тип Ia. Недостасуваното зрачење покажува дека неколку бели џуџиња поседуваат [[насобирачки диск]]ови, исклучувајќи го вообичаениот модел на суперновата Ia базиран на насобирање.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://chandra.harvard.edu/photo/2010/type1a/|title=NASA's Chandra Reveals Origin of Key Cosmic Explosions|publisher=[[Chandra X-ray Observatory]] website|accessdate=28 March 2012}}</ref> Навнатре спиралните парови на бели џуџиња се силно заклучени кандидатски извори на [[Гравитациски бран|гравитациони бранови]], иако тие не биле директно забележани. Двојните изродени сценарија покренуваат прашања за применливоста на тип Ia супернова како [[Скала на вселенски растојанија|стандардни свеќи]], бидејќи вкупната маса на двете споени бели џуџиња значително варира, што значи дека и [[сјајност]]а варира. === Тип Iax === Предложено е група на подсјајни супернови да се класифицираат како '''Тип&nbsp;Iax'''.<ref name="foley">{{Наведено списание|last=Foley|first=Ryan J.|last2=Challis|first2=P. J.|last3=Chornock|first3=R.|last4=Ganeshalingam|first4=M.|last5=Li|first5=W.|last6=Marion|first6=G. H.|last7=Morrell|first7=N. I.|last8=Pignata|first8=G.|last9=Stritzinger|first9=M. D.|date=2012|title=Type Iax Supernovae: A New Class of Stellar Explosion|journal=The Astrophysical Journal|volume=767|issue=1|page=57|arxiv=1212.2209|bibcode=2013ApJ...767...57F|doi=10.1088/0004-637X/767/1/57}}</ref> Овој тип на супернова не секогаш може целосно да го уништи родното бело џуџе, но наместо тоа да остави зад себе зомби ѕвезда .<ref>{{Наведени вести|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2014/08/140806142124.htm|title=Hubble finds supernova star system linked to potential 'zombie star'|date=6 August 2014|publisher=SpaceDaily}}</ref> Познати примери на типот Iax супернови вклучуваат: историската супернова SN 1181, [[SN 1991T]], [[SN 1991bg]], SN 2002cx и [[SN 2012Z]]. Се верува дека суперновата SN 1181 е поврзана со остатокот од суперновата Pa 30 и нејзината средишна ѕвезда IRAS 00500+6713, што е резултат на спојување на бело џуџе на CO и бело џуџе ONe. Ова ги прави Pa 30 и IRAS 00500+6713 единствениот SN Iax остаток во [[Млечен Пат|Млечниот Пат]].<ref>{{Наведено списание|last=Ritter|first=Andreas|last2=Parker|first2=Quentin A.|last3=Lykou|first3=Foteini|last4=Zijlstra|first4=Albert A.|last5=Guerrero|first5=Martin A.|last6=Le Du|first6=Pascal|date=7 Nov 2023|title=From an amateur PN candidate to the Rosetta Stone of SN Iax research|journal=IAU 384 Conference Proceedings|pages=6|arxiv=2311.03700|bibcode=2023arXiv231103700R}}</ref> == Набљудување == [[Податотека:Supernova_remnant_N103B.jpg|лево|мини| Остатокот од супернова N103B снимен од вселенскиот телескоп „Хабл“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.spacetelescope.org/news/heic1707/|title=Search for stellar survivor of a supernova explosion|work=www.spacetelescope.org|accessdate=30 March 2017}}</ref>]] За разлика од другите типови на супернови, Тип&nbsp;Ia супернова генерално се појавува во сите видови галаксии, вклучувајќи ги и елиптичните. Тие не покажуваат претпочитање за региони на тековно формирање на ѕвезди.<ref> {{Наведено списание|last=van Dyk|first=Schuyler D.|date=1992|title=Association of supernovae with recent star formation regions in late type galaxies|journal=Astronomical Journal|volume=103|issue=6|pages=1788–1803|bibcode=1992AJ....103.1788V|doi=10.1086/116195}}</ref> Како што се формираат белите џуџести ѕвезди на крајот од развојниот период на главната низа на ѕвездата, таков долговечен ѕвезден систем можеби залутал далеку од регионот каде што првично се формирал. Потоа, близок двоен систем може да помине уште еден милион години во фазата на масовно пренесување (евентуално формирање на постојани изливи на нова) пред да се создадат услови за тип la супернова.<ref> {{Наведено списание|last=Hoeflich|first=N.|last2=Deutschmann|first2=A.|last3=Wellstein|first3=S.|last4=Höflich|first4=P.|date=1999|title=The evolution of main sequence star + white dwarf binary systems towards Type Ia supernovae|journal=Astronomy and Astrophysics|volume=362|pages=1046–1064|arxiv=astro-ph/0008444|bibcode=2000A&A...362.1046L}}</ref> Долгогодишен проблем во астрономијата е идентификацијата на предците на супернова. Директното набљудување на предок би обезбедило корисни ограничувања за моделите на супернова. Почнувајќи од 2006 година, потрагата по таков предок траела подолго од еден век.<ref name="kotak2008">{{Наведена книга|title=RS Ophiuchi (2006) and the Recurrent Nova Phenomenon|last=Kotak|first=R.|date=December 2008|publisher=Astronomical Society of the Pacific|editor-last=Evans|editor-first=A.|series=ASP Conference Series|volume=401|location=San Francisco|page=150|chapter=Progenitors of Type Ia Supernovae|bibcode=2008ASPC..401..150K|editor-last2=Bode|editor-first2=M.F.|editor-last3=O'Brien|editor-first3=T.J.|editor-last4=Darnley|editor-first4=M.J.}} Proceedings of the conference held 12–14 June 2007, at Keele University, Keele, United Kingdom.</ref> Набљудување на суперновата СН&nbsp;2011fe обезбедило корисни ограничувања. Претходните набљудувања со вселенскиот телескоп „Хабл“ не покажале ѕвезда на местото на настанот, со што бил исклучен [[Црвен џин|црвениот џин]] како извор. Било откриено дека [[плазма]]та што се шири од експлозијата содржи јаглерод и кислород, што го прави веројатно дека предокот бил бело џуџе првенствено составено од овие елементи.<ref name="nature480_344">{{Наведено списание|last=Nugent|first=Peter E.|last2=Sullivan|first2=Mark|last3=Cenko|first3=S. Bradley|last4=Thomas|first4=Rollin C.|last5=Kasen|first5=Daniel|last6=Howell|first6=D. Andrew|last7=Bersier|first7=David|last8=Bloom|first8=Joshua S.|last9=Kulkarni|first9=S. R.|displayauthors=29|date=December 2011|title=Supernova 2011fe from an Exploding Carbon-Oxygen White Dwarf Star|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2011-12-15_480_7377/page/344|journal=Nature|volume=480|issue=7377|pages=344–347|arxiv=1110.6201|bibcode=2011Natur.480..344N|doi=10.1038/nature10644|pmid=22170680}}</ref> Слично, набљудувањата на блискиот СН&nbsp;PTF&nbsp;11kx,<ref name="Dilday et al">{{Наведено списание|last=Dilday|first=B.|last2=Howell|first2=D. A.|last3=Cenko|first3=S. B.|last4=Silverman|first4=J. M.|last5=Nugent|first5=P. E.|last6=Sullivan|first6=M.|last7=Ben-Ami|first7=S.|last8=Bildsten|first8=L.|last9=Bolte|first9=M.|displayauthors=29|date=2012|title=PTF11kx: A Type-Ia Supernova with a Symbiotic Nova Progenitor|url=https://archive.org/details/sim_science_2012-08-24_337_6097/page/942|journal=Science|volume=337|issue=6097|pages=942–945|arxiv=1207.1306|bibcode=2012Sci...337..942D|doi=10.1126/science.1219164|pmid=22923575}}</ref> откриени на 16 јануари 2011 година (UT) од страна на Паломарската минлива фабрика (ПТФ), довеле до заклучок дека оваа експлозија произлегува од еден-изроден предок, со придружник на црвен џин, со што се сугерира дека нема единствена зачетна патека на SN&nbsp;Ia. Директни набљудувања на предокот на ПТФ 11kx биле пријавени во изданието на Science од 24 август и го поддржуваат овој заклучок, а исто така покажуваат дека ѕвездата-предок доживеала периодични ерупции на нова пред суперновата - уште едно изненадувачко откритие.<ref name="Dilday et al" /><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://scitechdaily.com/the-first-ever-direct-observations-of-a-type-1a-supernova-progenitor-system/|title=The First-Ever Direct Observations of a Type 1a Supernova Progenitor System|date=2012-08-24|work=Scitech Daily}}</ref> Сепак, подоцнежната анализа открила дека [[Околуѕвездена обвивка|материјалот од околните ѕвезди]] е премногу масивен за сценариото со единечна дегенерација и подобро одговара на сценариото со јадро-дегенерација.<ref>{{Наведено списание|last=Soker|first=Noam|last2=Kashi|first2=Amit|last3=García Berro|first3=Enrique|last4=Torres|first4=Santiago|last5=Camacho|first5=Judit|year=2013|title=Explaining the Type Ia supernova PTF 11kx with a violent prompt merger scenario|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=431|issue=2|pages=1541–1546|arxiv=1207.5770|bibcode=2013MNRAS.431.1541S|doi=10.1093/mnras/stt271|doi-access=free}}</ref> Во мај 2015 година, НАСА објавила дека вселенската опсерваторија „Кеплер“ ја набљудувала KSN&#x20;2011б, тип&nbsp;Ia супернова во процес на експлозија. Деталите за моментите пред Нова може да им помогнат на научниците подобро да го проценат квалитетот на суперновите од типот Ia како стандардни свеќи, што е важна алка во аргументот за темната енергија.<ref name="NASA-20150520">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nasa.gov/ames/kepler/nasa-spacecraft-capture-rare-early-moments-of-baby-supernovae|title=NASA Spacecraft Capture Rare, Early Moments of Baby Supernovae|last=Johnson|first=Michele|last2=Chandler|first2=Lynn|date=May 20, 2015|work=[[NASA]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108105310/http://www.nasa.gov/ames/kepler/nasa-spacecraft-capture-rare-early-moments-of-baby-supernovae/|archive-date=November 8, 2020|accessdate=May 21, 2015}}</ref> Во септември 2021 година, астрономите објавиле дека [[Хабл (вселенски телескоп)|вселенскиот телескоп „Хабл“]] направил три снимки од супернова од типот Ia преку гравитациона леќа. Оваа супернова се појавила во три различни времиња во развој на нејзината светлина поради различната должина на патеката на сјајноста на трите слики; на -24, 92 и 107 дена од врвната осветленост. Во 2037 година ќе се појави четврта слика што ќе овозможи набљудување на целиот циклус на сјајност на суперновата.<ref name="RodneyNASA">{{Наведено списание|last=Rodney|first=Steven A.|last2=Brammer|first2=Gabriel B.|last3=Pierel|first3=Justin D. R.|last4=Richard|first4=Johan|last5=Toft|first5=Sune|last6=O’Connor|first6=Kyle F.|last7=Akhshik|first7=Mohammad|last8=Whitaker|first8=Katherine E.|date=13 September 2021|title=A gravitationally lensed supernova with an observable two-decade time delay|journal=Nature Astronomy|volume=5|issue=11|pages=1118–1125|arxiv=2106.08935|bibcode=2021NatAs...5.1118R|doi=10.1038/s41550-021-01450-9}}</ref> === Светлосна крива === [[Податотека:SNIacurva.svg|лево|мини| Овој заплет на сјајност (во однос на Сонцето, [[Сончева сјајност|''L'' ₀]]) наспроти времето ја покажува карактеристичната светлосна крива за тип la супернова. Врвот првенствено се должи на распаѓањето на [[никел]]от (Ni), додека подоцнежната фаза се напојува со [[кобалт]] (Co).]] [[Податотека:SN2018gv.gif|мини| Крива на светлина за тип Ia [[NGC 2525|SN 2018gv]]]] Тип&nbsp;Ia суперновите имаат карактеристична [[Светлинска крива|светлосна крива]], нивниот график на сјајност во функција на времето по експлозијата. Во близина на времето на максимална осветленост, спектарот содржи линии на елементи со средна маса од кислород до [[калциум]]; ова се главните состојки на надворешните слоеви на ѕвездата. Месеци по експлозијата, кога надворешните слоеви се прошируваат до точка на проѕирност, во спектарот доминира светлината што ја емитува материјал во близина на јадрото на ѕвездата, тешки елементи синтетизирани за време на експлозијата; најистакнатите изотопи блиску до масата на железото (елементи со врвови на железо). [[Радиоактивност|Радиоактивното распаѓање]] на никел-56 преку кобалт-56 до железо-56 произведува високо-енергетски [[фотон]]и, кои доминираат во енергетскиот излез во средно до доцно време. Употребата на супернова од типот Iа за мерење прецизни растојанија била почетна од соработката на чилеанските и американските астрономи, Истражувањето за супернова Калан/Тололо.<ref>{{Наведено списание|last=Hamuy|first=M.|displayauthors=etal|date=1993|title=The 1990 Calan/Tololo Supernova Search|url=http://repositorio.uchile.cl/bitstream/2250/126225/1/Hamuy_Mario_1990.pdf|journal=Astronomical Journal|volume=106|issue=6|page=2392|bibcode=1993AJ....106.2392H|doi=10.1086/116811}}</ref> Во серија трудови во 1990-тите, истражувањето покажало дека иако суперновите од типот Ia не го достигнуваат сите истиот врв на сјајност, еден параметар измерен од кривата на светлината може да се користи за да се коригираат незацрвенетите супернови од типот Ia на стандардните вредности на свеќата. Оригиналната корекција на стандардната вредност е позната како Филипсов однос <ref>{{Наведено списание|last=Phillips|first=M. M.|date=1993|title=The absolute magnitudes of Type Ia supernovae|journal=Astrophysical Journal Letters|volume=413|issue=2|page=L105|bibcode=1993ApJ...413L.105P|doi=10.1086/186970}}</ref> и оваа група покажала дека може да мери релативни растојанија до 7% точност.<ref>{{Наведено списание|last=Hamuy|first=M.|last2=Phillips|first2=M. M.|last3=Suntzeff|first3=Nicholas B.|last4=Schommer|first4=Robert A.|last5=Maza|first5=José|last6=Aviles|first6=R.|date=1996|title=The Absolute Luminosities of the Calan/Tololo Type IA Supernovae|journal=Astronomical Journal|volume=112|page=2391|arxiv=astro-ph/9609059|bibcode=1996AJ....112.2391H|doi=10.1086/118190}}</ref> Причината за оваа униформност во врвната осветленост е поврзана со количината на никел-56 произведен кај белите џуџиња кои веројатно експлодираат во близина на Чандрасекаровата граница.<ref> {{Наведено списание|last=Colgate|first=S. A.|date=1979|title=Supernovae as a standard candle for cosmology|journal=Astrophysical Journal|volume=232|issue=1|pages=404–408|bibcode=1979ApJ...232..404C|doi=10.1086/157300}}</ref> Сличноста во профилите на апсолутна осветленост на скоро сите познати типови на супернова Ia довело до нивна употреба како секундарна стандардна свеќа во вонгалактичката астрономија.<ref>{{Наведено списание|last=Hamuy|first=M.|last2=Phillips|first2=M. M.|last3=Maza|first3=Jose|last4=Suntzeff|first4=Nicholas B.|last5=Schommer|first5=R. A.|last6=Aviles|first6=R.|date=1996|title=A Hubble diagram of distant type IA supernovae|journal=Astronomical Journal|volume=109|page=1|bibcode=1995AJ....109....1H|doi=10.1086/117251}}</ref> Подобрените калибрации на скалата за [[Кефеида|променливо растојание Кефеиди]] <ref>{{Наведено списание|last=Freedman|first=W.|displayauthors=etal|year=2001|title=Final Results from the Hubble Space Telescope Key Project to Measure the Hubble Constant|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2001-05-20_553_1/page/47|journal=Astrophysical Journal|volume=553|issue=1|pages=47–72|arxiv=astro-ph/0012376|bibcode=2001ApJ...553...47F|doi=10.1086/320638}}</ref> и директните мерења на геометриското растојание до [[Месје 106|NGC 4258]] од динамиката на масерската емисија <ref> {{Наведено списание|last=Macri|first=L. M.|last2=Stanek|first2=K. Z.|last3=Bersier|first3=D.|last4=Greenhill|first4=L. J.|last5=Reid|first5=M. J.|date=2006|title=A New Cepheid Distance to the Maser-Host Galaxy NGC 4258 and Its Implications for the Hubble Constant|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2006-12-01_652_2/page/n298|journal=Astrophysical Journal|volume=652|issue=2|pages=1133–1149|arxiv=astro-ph/0608211|bibcode=2006ApJ...652.1133M|doi=10.1086/508530}}</ref> кога се комбинираат со Хабловиот дијаграм на растојанија на супернова од типот Ia довеле до подобрена вредност на константата на Хабл. Во 1998 година, набљудувања од далечен тип на суперновата Ia укажале на неочекуваниот резултат дека [[вселена]]та се чини дека е подложена на забрзано ширење.<ref name="perlmutter">{{Наведено списание|last=Perlmutter|first=S.|author-link=Saul Perlmutter|last2=Supernova Cosmology Project|author-link2=Supernova Cosmology Project|last3=Goldhaber|first3=G.|last4=Knop|first4=R. A.|last5=Nugent|first5=P.|last6=Castro|first6=P. G.|last7=Deustua|first7=S.|last8=Fabbro|first8=S.|last9=Goobar|first9=A.|displayauthors=2|date=1999|title=Measurements of Omega and Lambda from 42 high redshift supernovae|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1999-06-01_517_2/page/565|journal=Astrophysical Journal|volume=517|issue=2|pages=565–86|arxiv=astro-ph/9812133|bibcode=1999ApJ...517..565P|doi=10.1086/307221}}</ref><ref name="riess">{{Наведено списание|last=Riess|first=Adam G.|author-link=Adam Riess|last2=Supernova Search Team|author-link2=Supernova Search Team|last3=Challis|first3=Peter|last4=Clocchiatti|first4=Alejandro|last5=Diercks|first5=Alan|last6=Garnavich|first6=Peter M.|last7=Gilliland|first7=Ron L.|last8=Hogan|first8=Craig J.|last9=Jha|first9=Saurabh|displayauthors=2|date=1998|title=Observational evidence from supernovae for an accelerating Universe and a cosmological constant|url=https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_1998-09_116_3/page/1009|journal=Astronomical Journal|volume=116|issue=3|pages=1009–1038|arxiv=astro-ph/9805201|bibcode=1998AJ....116.1009R|doi=10.1086/300499}}</ref> На тројца членови од два тима подоцна им биле доделени Нобеловите награди за ова откритие.<ref>''Cosmology'', Steven Weinberg, Oxford University Press, 2008.</ref> == Подвидови == [[Податотека:Tangled — cosmic edition SNR 0454-67.2.jpg|мини|Остатокот од супернова SNR 0454-67.2 веројатно е резултат на експлозија на супернова од типот Ia.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.spacetelescope.org/images/potw1848a/|title=Tangled — cosmic edition|work=www.spacetelescope.org|accessdate=26 November 2018}}</ref>]] Постои значителна разновидност во рамките на класата на супернови од типот Ia. Одразувајќи го ова, биле идентификувани многу подкласи. Два истакнати и добро проучени примери вклучуваат 1991T-likesТ <math>(M_V \lesssim-19.5)</math> подкласа која покажува особено силни [[Спектрална линија|спектрални линии]] на железо и ненормално мали силициумски карактеристики,<ref>{{Наведено списание|last=Sasdelli|first=Michele|last2=Mazzali|first2=P. A.|last3=Pian|first3=E.|last4=Nomoto|first4=K.|last5=Hachinger|first5=S.|last6=Cappellaro|first6=E.|last7=Benetti|first7=S.|date=2014-09-30|title=Abundance stratification in Type Ia supernovae – IV. The luminous, peculiar SN 1991T|url=http://academic.oup.com/mnras/article/445/1/711/1749062/Abundance-stratification-in-Type-Ia-supernovae-IV|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|language=en|volume=445|issue=1|pages=711–725|arxiv=1409.0116|bibcode=2014MNRAS.445..711S|doi=10.1093/mnras/stu1777|issn=0035-8711|doi-access=free}}</ref> и 1991bg-like, исклучително слаба <math>(M_V\gtrsim-18)</math> подкласа која се карактеризира со силни карактеристики на рана апсорпција на титан и брз фотометриски и спектрален развој.<ref>{{Наведено списание|last=Mazzali|first=Paolo A.|last2=Hachinger|first2=Stephan|date=2012-08-21|title=The nebular spectra of the Type Ia supernova 1991bg: further evidence of a non-standard explosion: The nebular spectra of SN 1991bg|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|language=en|volume=424|issue=4|pages=2926–2935|doi=10.1111/j.1365-2966.2012.21433.x|doi-access=free}}</ref> И покрај нивната абнормална [[Сјајност|осветленост]], членовите на двете посебни групи може да се стандардизираат со употреба на Филипсовата релација за одредување на [[Скала на вселенски растојанија|растојанието]].<ref>{{Наведено списание|last=Taubenberger|first=S.|last2=Hachinger|first2=S.|last3=Pignata|first3=G.|last4=Mazzali|first4=P. A.|last5=Contreras|first5=C.|last6=Valenti|first6=S.|last7=Pastorello|first7=A.|last8=Elias-Rosa|first8=N.|last9=Bärnbantner|first9=O.|date=2008-03-01|title=The underluminous Type Ia supernova 2005bl and the class of objects similar to SN 1991bg|journal=MNRAS|language=en|volume=385|issue=1|pages=75–96|arxiv=0711.4548|bibcode=2008MNRAS.385...75T|doi=10.1111/j.1365-2966.2008.12843.x|issn=0035-8711|doi-access=free}}</ref> == Поврзано == * [[Јаглеродна детонација]] * [[Скала на вселенски растојанија|Скала за космичко растојание]] * [[Историја на набљудувањata на супернова]] * [[Список на остатоци од супернови|Список на остатоци од супернова]] * [[Супернова блиску до Земјата]] * [[Остаток од супернова]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == *[https://sne.space?claimedtype=ia List of all known Type Ia supernovae] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220202231856/https://sne.space/?claimedtype=ia |date=2022-02-02 }} at [https://sne.space The Open Supernova Catalog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303230459/https://sne.space/ |date=2016-03-03 }}. * {{cite web| last = Falck| first = Bridget| date = 2006| url = http://www.pha.jhu.edu/~bfalck/SeminarPres.html| title = Type Ia Supernova Cosmology with ADEPT| publisher = Johns Hopkins University| access-date = 2007-05-20| url-status = dead| archive-url = https://web.archive.org/web/20071030233615/http://www.pha.jhu.edu/~bfalck/SeminarPres.html| archive-date = 2007-10-30}} * {{cite web | date =February 27, 2007 | url =http://www.sdss.org/supernova/aboutsprnova.html | title =Sloan Supernova Survey | publisher =Sloan Digital Sky Survey | access-date = 2007-05-25 }} * {{cite web |url = http://www.peripatus.gen.nz/Astronomy/Novae.html |title = Novae and Supernovae |publisher = peripatus.gen.nz |access-date = 2007-05-25 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20070815093046/http://www.peripatus.gen.nz/Astronomy/Novae.html |archive-date = 2007-08-15 }} * {{cite web | date =August 6, 2003 | url =http://www.spaceflightnow.com/news/n0308/06supernova/ | title =Source for major type of supernova | publisher =Pole Star Publications Ltd | access-date = 2007-11-25}} (A Type Ia progenitor found) * {{cite web |url = http://www.peripatus.gen.nz/Astronomy/Novae.html |title = Novae and Supernovae explosions found |publisher = peripatus.gen.nz |access-date = 2007-05-25 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20070815093046/http://www.peripatus.gen.nz/Astronomy/Novae.html |archive-date = 2007-08-15 }} *[https://web.archive.org/web/20140316164637/http://today.lbl.gov/2014/03/04/snfactory-shows-type-ia-%E2%80%98standard-candles%E2%80%99-have-many-masses/ SNFactory Shows Type Ia ‘Standard Candles’ Have Many Masses] (March 4, 2014) [[Категорија:Супернови]] 8gfdcys5rayltfbzw95e2xdbpmufw3b 0 1362542 5642363 5565029 2026-10-09T10:31:08Z Zdravko 293 5642363 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Ficus aspera kz3.JPG|мини|213x213пкс|Ficus aspera (каулифлорни плодови)]] '''''Ficus aspera''''', '''мозаична смоква''', растение домородно во [[Вануату]] во јужниот дел на [[Тихиот Океан]]. Растението првпат се појавило во научната литература во 1786 година, објавено од германскиот ботаничар Георг Форстер, од примерок собран од [[Тана (остров)|островот Тана]]. Мозаичната смоква се користи како [[Украсни растенија|украсно растение]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ipni.org/n/77062515-1|title=Ficus aspera f. parcellii {{!}} International Plant Names Index|work=www.ipni.org|accessdate=2025-01-27}}</ref> Плодовите се каулифлорни (плодови кои се формираат на главните стебла или на дрвенести стебла, а не од нови израстоци и ластари). Се нарекува и кловн смоква. == Наводи == {{Наводи}} {{дрво-никулец}} [[Категорија:Вануату]] [[Категорија:Украсни дрва]] [[Категорија:Растенија опишани во 1786 година]] [[Категорија:Црници]] nhbexf5bl6gk7sfhe5q0hudmn7hpgjs 0 1362745 5642359 5640532 2026-10-09T10:27:22Z Zdravko 293 5642359 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|name=Банјан|image=Great banyan tree kol.jpg|image_caption=[[Големиот банјан]] во [[Ховра]], [[Калкута]]|image2=Banyan fruit Ficusbenghalensis IGZoopark Visakhapatnam.JPG|image2_caption=Плодови на банјан|genus=Ficus|species=benghalensis|authority=[[Carl Linnaeus|L.]] 1753|synonyms=*''Ficus banyana'' <small>Oken </small> *''Ficus benghalensis var. krishnae'' <small>(C. D. C.) Corner</small> *''Ficus chauvieri'' <small>G. Nicholson</small> *''Ficus cotoneifolia'' <small>Vahl</small> *''Ficus cotonifolia'' <small>Stokes</small> *''Ficus crassinervia'' <small>Kunth & C. D. Bouché</small> *''Ficus karet'' <small>Baill.</small> *''Ficus krishnae'' <small>C. D. C.</small> *''Ficus lancifolia'' <small>Moench</small> *''Ficus lasiophylla'' <small>Link</small> *''Ficus procera'' <small>Salisb.</small> *''Ficus pubescens'' <small>B. Heyne ex Roth</small> *''Ficus umbrosa'' <small>Salisb.</small> *''Perula benghalensis'' <small>Raf.</small> *''Urostigma benghalense'' <small>(L.) Gasp.</small> *''Urostigma crassirameum'' <small>Miq.</small> *''Urostigma procerum'' <small>Miq.</small> *''Urostigma pseudorubrum'' <small>Miq.</small> *''Urostigma rubescens'' <small> Miq.</small> *''Urostigma sundaicum'' <small>Miq.</small> *''Urostigma tjiela'' <small>Miq.</small><ref>[http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-2809652 ''The Plant List'', ''Ficus benghalensis'' Linnaeus].</ref>}} '''''Ficus benghalensis''''', или '''''Ficus indica''''' попознат како '''банјан''', '''банјанска смоква''' и '''индиски банјан''',<ref name="GRIN">{{GRIN|name=''Ficus benghalensis'' L.|id=16783}}</ref> е дрво домородно од [[Индискиот Потконтинент]]. Единки во [[Индија]] се меѓу најголемите дрвја во светот по големината на крошната. Позната е и како „давечка смоква“, бидејќи како и многу други дрвја од родот ''[[Фикус|Ficus]]'' започнува како [[Епифити|епифит]], односно се потпира на друго дрво кое на крајот го „задушува“. == Опис == [[Податотека:Denkschriften_der_Kaiserlichen_Akademie_der_Wissenschaften_-_Mathematisch-Naturwissenschaftliche_Classe_(1858)_(20665373299),_Ficus_benghalensis.jpg|лево|мини|458x458пкс| Хербариумски примероци,каде што се гледа формата и нерватурата]] ''Ficus benghalensis'' е зимзелено, еднодомно брзорастечко дрво кое се наоѓа главно во [[Монсунска клима|монсунските]] и [[дождовните шуми]], каде може да достигне висина и до 30 метри.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:852482-1|title=Ficus benghalensis|work=Royal Botanic Gardens KEW Plants of the World Online|language=en-UK|accessdate=19 June 2022}}</ref> Отпорен е на суша и благ мраз. Создава адвентивни корени кои растат надолу како воздушни корени на гранките што растат надолу како лијани. Штом овие корени ќе стигнат до земјата, тие се вкоренуваат и стануваат дрвенести стебла и потпора. Смоквите произведени од дрвото ги јадат птици како што е ''[[Acridotheres tristis]]''. Семките од смокви кои минуваат низ дигестивниот систем на птиците имаат поголема веројатност да 'ртат и да никнат порано. == Репродукција == Банјаните лесно се размножуваат со семе или со резница, и често се шират од првобитното место преку воздушни корени кои се закотвуваат во земјата и почнуваат да растат и да се згуснуваат до точката каде што „стануваат независни“ од првобитното стебло, со што успеваат да „мигрираат“ понекогаш на големи растојанија. Смоквите ги јадат сите видови птици кои се хранат со плодови, како што се ''бакарниот ковач'' и ''обичната мајна''. Семињата што поминале низ дигестивниот систем на птиците имаат поголема веројатност да 'ртат и да растат побрзо. Семињата од банјан можат да паднат и да растат во близина на дрво, понекогаш од истото дрво од кое потекнуваат, а исто така обично 'ртат во шуплина во стебло или во ѕид или карпа. Постепено почнуваат да растат бидејќи имаат доволно потпора како епифити на кој било предмет што можат да го користат за да се искачат во потрага по сончева светлина. Под нормални услови, дрвото расте додека не достигне ниво каде што добива најмногу сончева светлина, така што неговата висина може значително да варира. Поради оваа причина, каде што ова дрво преовладува на некое место, наместо да расте во висина, тие се шират на површината, барајќи ги празнините што остануваат без вегетација. Во принцип, крошната на ова дрво се протега на дијаметар многу над неговата висина. == Културно значење == ''Ficus benghalensis'' е национално дрво на Индија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://archive.india.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=5|title=National Tree|publisher=Govt. of India Official website|archive-url=https://web.archive.org/web/20200119072753/https://archive.india.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=5|archive-date=2020-01-19|accessdate=2019-04-26}}</ref> Дрвото се смета за свето во Индија,<ref>{{Наведена книга|title=Plants of Life, Plants of Death|last=Simoons, F.J.|publisher=University of Wisconsin Press|year=1998|isbn=9780299159047}}</ref> и често во близина се градат храмови. Поради големината на крошната на дрвото, дава корисна сенка во топла клима. Во теравада будизмот, за ова дрво се вели дека било користено како дрво за постигнување просветлување, или Бодхи, од страна на дваесет и четвртиот [[Будисти|будист]] наречен „Касапа - කස්සප“. Светото растение е познато како „Нуга - නුග“ или „Маха нуга - මහ නුග“ во Шри Ланка.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.plantsmap.com/organizations/25177/plants/54264|title=Ficus benghalensis (Banyan Tree) - Zone J|last=Bali Hai|date=2018-05-01|publisher=Plants Map|accessdate=2019-04-26}}</ref> Тоа е дрвото под кое Адинат првиот Џаин Тиртанкара го достигна Кевал Гијан или духовно просветлување. == Познати единки == Џиновските банјани на [[Индија]] се најголемите дрвја во светот по површина на покривање на крошна. Значајни дрвја се: * Thimmamma Marrimanu (Тимама Мариману) * Kabirvad (Кабирвад) * The Great Banyan (Големиот банјан) Најголемиот познат примерок на дрво во светот во однос на дводимензионалната површина покриена со неговата крошна е Thimmamma Marrimanu во [[Андра Прадеш]], [[Индија]], која зафаќа 19,107 м². Ова дрво е исто така најголемиот познат примерок на дрво во светот во однос на неговиот периметар, кој изнесува 846 метри .<ref name="Bar-Ness">{{Наведено списание|last=Bar-Ness, YD|date=June 2010|title=The World's Largest Trees? Cataloguing India's Giant Banyans|url=https://www.outreachecology.com/portfolio/The%20Worlds%20Largest%20Trees%20Cataloguing%20Indias%20Giant%20Banyans-by%20YD%20Bar-Ness-Outreach%20Ecology%20Report-Jun10.pdf|publisher=Outreach Ecology|archive-url=https://web.archive.org/web/20180104192327/https://www.outreachecology.com/portfolio/The%20Worlds%20Largest%20Trees%20Cataloguing%20Indias%20Giant%20Banyans-by%20YD%20Bar-Ness-Outreach%20Ecology%20Report-Jun10.pdf|archive-date=2018-01-04|access-date=2018-01-04}}</ref> [[Неарх]], адмиралот на [[Александар III Македонски|Александар Македонски]], опишал голем примерок на бреговите на реката Нармада во современиот Барух, [[Гуџарат]], [[Индија]]; тој можеби го опишал примерокот во моментов наречен „ Кабирвад “. Надстрешницата на примерокот што ја опишал [[Неарх]] била толку обемна што можела да засолни 7.000 мажи. Џејмс Форбс подоцна го опишал во неговите ''Ориентални мемоари'' (1813-5) како дрво со обем 610 метри и со повеќе од 3.000 стебла. Во моментов површината на нејзината крошна е 17,520 м² со периметар од 641м.<ref name="Bar-Ness">{{Наведено списание|last=Bar-Ness, YD|date=June 2010|title=The World's Largest Trees? Cataloguing India's Giant Banyans|url=https://www.outreachecology.com/portfolio/The%20Worlds%20Largest%20Trees%20Cataloguing%20Indias%20Giant%20Banyans-by%20YD%20Bar-Ness-Outreach%20Ecology%20Report-Jun10.pdf|publisher=Outreach Ecology|archive-url=https://web.archive.org/web/20180104192327/https://www.outreachecology.com/portfolio/The%20Worlds%20Largest%20Trees%20Cataloguing%20Indias%20Giant%20Banyans-by%20YD%20Bar-Ness-Outreach%20Ecology%20Report-Jun10.pdf|archive-date=2018-01-04|access-date=2018-01-04}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFBar-Ness,_YD2010">Bar-Ness, YD (June 2010). [https://web.archive.org/web/20180104192327/https://www.outreachecology.com/portfolio/The%20Worlds%20Largest%20Trees%20Cataloguing%20Indias%20Giant%20Banyans-by%20YD%20Bar-Ness-Outreach%20Ecology%20Report-Jun10.pdf "The World's Largest Trees? Cataloguing India's Giant Banyans"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. Outreach Ecology. Archived from [https://www.outreachecology.com/portfolio/The%20Worlds%20Largest%20Trees%20Cataloguing%20Indias%20Giant%20Banyans-by%20YD%20Bar-Ness-Outreach%20Ecology%20Report-Jun10.pdf the original] <span class="cs1-format">(PDF)</span> on 2018-01-04<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2018-01-04</span></span>.</cite><span data-ve-ignore="true"> </span><span class="cs1-visible-error citation-comment" data-ve-ignore="true"><code class="cs1-code"><nowiki>{{</nowiki>[[Предлошка:Наведено списание|cite journal]]<nowiki>}}</nowiki></code>: </span><span class="cs1-visible-error citation-comment" data-ve-ignore="true">Cite journal requires <code class="cs1-code">&#x7C;journal=</code> ([[Help:CS1 errors#missing periodical|help]])</span> </ref> Други значајни [[Индија|индиски]] примероци го вклучуваат Големиот Банјан во ботаничката градина Јагадиш Чандра Босе во Шибпур, Хаура, кој има крошна површина од 18,918 м² и е стар околу 250 години, и Дода Алада Мара во Кетохали, [[Карнатака]], кој има крошна површина од 12,000 м² и е стар околу 400 години. == Галерија == {{Галерија|Fruits of Indian banyan Suhrawardi Udyan Dhaka .jpg|Зрели плодови на индискиот банјан, Дака|Banyantree.jpg|Пред Едисон музејот во Форт Мајерс, Флорида|Sarkaradevi Temple Ficus Tree.jpg|Банјан пред Саркарадеви храмот, Керала}} == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Ризница-ред}} * {{Викивидови-ред}} * [http://www.hort.purdue.edu/newcrop/CropFactSheets/ficus.html Bar or Bargad ''Ficus benghalensis'' L.], Horticulture, Purdue University * [http://www.himalaya-foto.ru/himalayas-banyan-nepal.htm ''Ficus benghalensis'' in Himalayas, Nepal.] Himalayas (Himalaya): photos, images, pictures * http://www.phytopharmajournal.com/V1issue2.6.pdf * http://rjpponline.org/HTMLPaper.aspx?Journal=Research%20Journal%20of%20Pharmacognosy%20and%20Phytochemistry;PID=2014-6-3-9 [[Категорија:CS1 errors: missing periodical]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Национални симболи на Индија]] [[Категорија:Флора на Индија]] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Украсни дрва]] [[Категорија:Црници]] j2ftol2c3v2raxikqpr4r372tfh9jdb 0 1366259 5642229 5339243 2026-10-09T08:22:19Z Bjankuloski06 332 [[ВП:КМ|КМ]]: [[Категорија:Кривоверство]] → [[Категорија:Ереси]] 5642229 wikitext text/x-wiki [[Податотека:76150047 aion2.jpg|мини|Зурван е суштество што се бори против злите сили.]] '''Зурванизам''' — сега веќе изумрена гранка на [[Зороастризам|зороастризмот]] што го гледала Зурван како врвно божество на [[Време|времето]] и [[Простор|просторот]]. Според ова верување, Зурван ги создал боговите близнаци — [[Ахура Мазда]], богот на доброто, и Ангра Мајњу, богот на злото. Оваа идеја се разликува од [[Маздаизам|маздаизмот]], преживеаниот вид зороастризам, кој учи дека или Ахура Мазда и Ангра Мајњу се главни богови или дека Ахура Мазда сам го создал Ангра Мајњу.<ref>G.Widengren, Les Religions de l'Iran, Paris, 1968</ref> Зурван се сметал за извор и на доброто и на злото. Оваа идеја е слична на предисламската арапска замисла за судбоносното време. Зурванизмот се сосредоточувал на создавањето, судбината и крајот на светот, но неговото потекло останува неизвесно и сè уште се расправа од научниците. Идејата за времето како божествено суштество се појавува и во други култури. На пример, во [[Старогрчка митологија|грчката митологија]], Хрон го претставува времето, иако понекогаш се меша со титанот [[Крон]].<ref name="dergipark.org.tr">Ayyıldız, Esat. [https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/2136201 “Klasik Arap Şiirinde Zaman Olgusu ve Kökeni”] {{Webarşiv|url=https://web.archive.org/web/20220425131529/https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/2136201|tarih=25 Nisan 2022}}. ''Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi'' 22/1 (Mart 2022), s. 77.</ref> == Историја == {{Зороастризам}} За потеклото на култот на Зурван сè уште се расправа. Некои веруваат дека зурванизмот се развил во рамките на [[Зороастризам|зороастризмот]] како одговор на промените во [[Религија|религијата]] за време на доцната епоха на [[Ахеменидско Царство|Ахеменидите]]. Други мислат дека Зурван бил постаро божество што постоело пред зороастризмот и подоцна било додадено кон него. Третото гледиште претполага дека зурванизмот настанал од влијанието на вавилонските и акадските религии врз зороастризмот.<ref>Zaehner, R.C. (1940) [1939]. "A Zervanite apocalypse". Bulletin of the School of Oriental and African Studies. 10 (2). London, UK: School of Oriental and African Studies: 377–398. doi:10.1017/s0041977x00087577. S2CID 170841327.</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.britannica.com/topic/Zurvanism Зурванизмот на ''Britannica''] __СОСОДРЖИНА__ __ИНДЕКС__ [[Категорија:Зороастризам]] [[Категорија:Ереси]] [[Категорија:Еднобожечки вери]] 2s8ni0nl5c88onpcqs4erwyf2qme95v 0 1367492 5642042 5547333 2026-10-08T13:42:38Z Andrew012p 85224 /* */ 5642042 wikitext text/x-wiki {{Infobox video game | title = Resident Evil Village | image = Корица Resident Evil Village.jpg | alt = | developer = [[Capcom]] | publisher = Capcom | director = Моримаса Сато | producer = {{Unbulleted list|Цујоши Канда|Питер Фабијано|Масачика Кавата}} | designer = Исаму Хара | programmer = {{Unbulleted list|Тецуро Нода|Масахару Камо}} | artist = Томонори Такано | writer = [[Ентони Џонстон]] | composer = {{Unbulleted list|Шусаку Учијама|Нао Сато}} | series = ''[[Resident Evil]]'' | engine = [[RE Engine]] | platform = {{Unbulleted list|[[PlayStation 4]]|[[PlayStation 5]]|[[Google Stadia|Stadia]]|[[Windows]]|[[Xbox One]]|[[Xbox Series X/S]]|[[macOS]]|[[Nintendo Switch]]|[[iOS]]|[[iPadOS]]}} | released = {{Collapsible list|title={{nobold|7 мај 2021 }}|{{Unbulleted list|'''PS4''', '''PS5''', '''Stadia''', '''Windows''', '''Xbox One''', '''Xbox Series X/S'''|7 мај 2021|'''macOS''', '''Nintendo Switch'''|28 октомври 2022|'''PlayStation VR2'''|22 февруари 2023|'''iOS''', '''iPadOS'''|30 октомври 2023}}}} | genre = [[ужас за преживување]] | modes = [[едноиграчка игра|едноиграчки]] | носител = [[Оптички диск|диск]], дигитална распределба }}'''''Resident Evil Village''''' ([[Македонски јазик|македонски]]: ''Притаено зло: Село'') — [[Survival horror|игра на ужасите за преживување]] од 2021 г., развиена и објавена од [[Capcom]]. Тоа е продолжение на ''[[Resident Evil 7: Biohazard]]'' (2017) и десеттиот главен дел од серијалот ''[[Resident Evil]]''. Играчите го управуваат Итан Винтерс, кој ја бара својата грабната ќерка во таинствено [[село]] исполнето со мутанти. ''Village'' ги задржува елементите на преживување на ужасите од претходните игри, при што играчите собираат предмети и управуваат со ресурсите, додека истовремено додава повеќе акциони елементи, со поголем број непријатели и поголем нагласок на борба. ''Resident Evil Village'' била најавена на настанот за претставување на [[PlayStation 5]] во јуни 2020 г. и била објавена за [[PlayStation 4]], PlayStation 5, Stadia, [[Microsoft Windows|Windows]], [[Xbox One]] и [[Xbox Series X/S]] на 7 мај 2021 г. По ова следела верзија за [[macOS]] и облачна верзија за [[Nintendo Switch]] во октомври 2022 г., а верзија за PlayStation VR2 била објавена на 22 февруари 2023 г. Верзијата за [[iOS]] била објавена на 30 октомври 2023 г. ''Resident Evil Village'' добила во целост потврдни одзиви од критичарите, со пофалби за [[Играчки процес|играчкиот процес]], околината и разновидноста, но и критики за загатките, битките со [[Бос (видеоигри)|босови]] и проблемите со производноста на верзијата за Windows; зголемениот акциски нагласок ги поделил мислењата. Играта освоила неколку награди за игра на годината, вклучувајќи ја „Игра на годината“ на Golden Joystick Awards. До ноември 2024 г., таа продала повеќе од 10,5 милиони примероци.<ref name=":3">{{Cite web|url=https://gamingbolt.com/resident-evil-7-surpasses-14-million-units-sold-resident-evil-village-hits-10-5-million|title=Resident Evil 7 Surpasses 14 Million Units Sold, Resident Evil Village Hits 10.5 Million|language=en-US|access-date=2024-11-26|website=GamingBolt}}</ref> == Играчки процес == Како и неговиот претходник, ''[[Resident Evil 7: Biohazard]]'', ''Resident Evil Village'' има гледиште од прво лице, со избор за префрлување на трето лице. Играта е сместена во снежно, пространо европско село, опишано како „право од викторијанската епоха“ и нуди многу поголема и повпечатлива средина од нејзиниот претходник. Структурите и градбите на централното село може да се искачат и да се користат за борба против непријателите. Во споредба со ''Biohazard'', играта има посилен нагласок на акција, при што главниот лик Итан Винтерс добива повеќе борбени способности поради неговата воена обука. Главните непријатели на играта, Ликаните, кои се слични на [[Врколак|врколаци]], се пргави, разумни и способни да користат [[Оружје|оружја]] и да напаѓаат во глутници, принудувајќи ги играчите да ја преиспитаат својата стратегија — одлучувајќи дали да зачуваат ограничено [[стреливо]], да се вклучат во [[ракопашна борба]] или да бегаат. Слично на ''[[Resident Evil 4]]'' (2005), импровизирани барикади можат да се користат за одбрана од непријатели.<ref name="VillageTour">{{cite magazine|url=https://www.gameinformer.com/exclusive-gameplay/2021/04/17/resident-evil-village-exclusive-environment-tour-4k|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417183335/https://www.gameinformer.com/exclusive-gameplay/2021/04/17/resident-evil-village-exclusive-environment-tour-4k|url-status=dead|archive-date=April 17, 2021|title=Resident Evil Village: Exclusive Environment Tour|last=Stadnik|first=Alex|date=April 17, 2021|magazine=[[Game Informer]]|publisher=[[GameStop]]|access-date=June 28, 2021}}</ref> == Содржина == Итан Винтерс создава [[семејство]] со Мија и се чини дека сѐ е во ред. И тогаш светкавично, Мија е застрелана неколкупати од Крис Редфилд од ''Амбрела'', оставајќи го Итан трауматизиран; кој потоа е нокаутиран од еден од [[луѓе]]то на Крис. Заглавен среде снегот во задниот дел на срушен камион за придружба, Итан се упатува кон таинствено село, каде што вистинските околности околу она што се случило со Мија почнуваат да го превртуваат светот на Итан наопаку и во нешто полудо од сѐ што можел да сонува. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{Official website|https://www.residentevil.com/village/}} __СОСОДРЖИНА__ __ИНДЕКС__ [[Категорија:Игри за Windows]] [[Категорија:Игри за PlayStation 5]] [[Категорија:Игри за PlayStation 4]] [[Категорија:Игри за Xbox One]] [[Категорија:Игри за Nintendo Switch]] [[Категорија:Игри од Resident Evil]] [[Категорија:Игри за iOS]] [[Категорија:Игри за Xbox Series X/S]] [[Категорија:Ужаси за преживување]] [[Категорија:Научнофантастични видеоигри]] n7my5lf9rbpt6nyt0nzas3znbctn8i7 0 1367815 5642293 5348663 2026-10-09T08:56:08Z Buli 2648 /* Наводи */ 5642293 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) | name = Изгореница | image = Hand2ndburn.jpg | caption = Изгореница на раката од втор степен | field = [[Дерматологија]], [[интензивна медицина]], [[пластична хирургија]]<ref>{{cite web |title=Burns - British Association of Plastic Reconstructive and Aesthetic Surgeons|url=http://www.bapras.org.uk/public/patient-information/surgery-guides/burns |website=BAPRAS}}</ref> | symptoms = | complications = [[Инфекција]] | onset = | duration = Денови до недели | types = Изгореници од прв, втор, трет, четврт степен | causes = | risks = | diagnosis = | differential = | prevention = | treatment = | medication = Аналгетици, [[интравенски течности]], [[тетанус токсоид]] | prognosis = | frequency = 67 милиони (2015) | deaths = 176,000 (2015) |alt= }} '''Изгореница''' е повреда на [[кожа]]та предизвикана од изложеност на топлина, хемикалии, електрична енергија, зрачење (како сончеви изгореници) или триење. Оваа состојба може да варира по тежина, од благи црвенила до сериозни оштетувања на длабоките слоеви на кожата, па дури и на ткивата под неа. Изгорениците се класифицираат во неколку степени според длабочината и сериозноста на оштетувањето: 1. Изгореници од прв степен: * Оштетен е само надворешниот слој на кожата (епидермисот). * Симптоми: црвенило, лесна болка, мала отеченост. * Пример: Лесни изгореници од сонце или краток допир со топол предмет. * Заздравувањето трае неколку дена (обично 3-6 дена) без лузни, со природно лупење на кожата. 2. Изгореници од втор степен: * Зафатени се епидермисот и дел од подлабокиот слој (дермисот). * Симптоми: силна болка, црвенило, појава на меури (пликови) исполнети со течност, влажна кожа. * Пример: Изгореница од врела вода или подолго изложување на сонце. * Заздравувањето трае од 1 до 3 недели, а може да остави лесни лузни ако не се третира правилно. 3. Изгореници од трет степен: * Оштетени се сите слоеви на кожата (епидермис, дермис) и често ткивата под нив (масно ткиво, па дури и мускули или коски). * Симптоми: кожата може да изгледа бела, црна или изгорена (како јагленосана), сува е и често нема болка во центарот на изгореницата поради уништување на нервните завршетоци. * Пример: Контакт со отворен пламен, силни хемикалии или електричен удар. * Бара итна медицинска помош, а заздравувањето може да вклучува хируршки интервенции (како пресадување на кожа) и остава трајни лузни. 4. Изгореници од четврт степен (ретко споменувани): * Најтешка форма, каде се зафатени мускулите, коските и органите. Ова е животозагрозувачка состојба. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Изгореници| ]] [[Категорија:Акутна болка]] dww1y4lby3n6i37d22jgg0suemx43mf 0 1371628 5642285 5594888 2026-10-09T08:51:11Z Bjankuloski06 332 5642285 wikitext text/x-wiki Во [[математика]]та, или поточно во [[топологија]]та, '''отворено пресликување''' е [[Функција (математика)|функција]] помеѓу два тополошки простора кое пресликува отворени множества во отворени множества.<ref>{{Наведена книга|title=Topology|url=https://archive.org/details/isbn_9788177585797|last=Munkres|first=James R.|publisher=[[Prentice Hall]]|year=2000|isbn=0-13-181629-2|edition=2nd|author-link=James Munkres}}</ref><ref name="mendelson">{{Наведена книга|title=Introduction to Topology|url=https://archive.org/details/introductiontoto0000mend|last=Mendelson|first=Bert|date=1990|publisher=Dover|isbn=0-486-66352-3|edition=Third|page=[https://archive.org/details/introductiontoto0000mend/page/89 89]|quote=Важно е да се запомни дека Теоремата 5.3 гласи дека функција <math>f</math> е непрекината ако и само ако {{em|инверзната слика}} на секое отворено множество е отворено множество. Оваа карактеризација на непрекинатоста не треба да се меша со едно друго својство кое функцијата може, но не мора да го поседува, а тоа е својството дека сликата на секое отворено множество е отворено множество (таквите функции се викаат {{em|отворени пресликувања}}).|orig-year=1975}}</ref><ref name="lee550">{{Наведена книга|title=Introduction to Smooth Manifolds|last=Lee|first=John M.|date=2003|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=9780387954486|series=Graduate Texts in Mathematics|volume=218|page=550|quote=Пресликување <math>F : X \to Y</math> (непрекинато или не) се вели дека е {{em|отворено пресликување}} ако за секое отворено подмножество <math>U \subseteq X,</math> <math>F(U)</math> е отворено во <math>Y,</math> и {{em|затворено пресликување}} ако за секое затворено подмножество <math>K \subseteq U,</math> <math>F(K)</math> е отворено во <math>Y.</math> Непрекинатите пресликувања може да бидат отворени, затворени, и отворени и затворени или ниту отворени ниту затворени што може да се види со разгледување на прости примери со подмножества од рамнината.}}</ref> Тоа значи, пресликување <math>f : X \to Y</math> е отворено ако за кое било отворено множество <math>U</math> во <math>X,</math> сликата <math>f(U)</math> е отворено множество во <math>Y.</math> Слично на тоа, '''затворено пресликување''' е функција која пресликува затворени множества во затворени множества.<ref name="lee550" /><ref name="ludu15">{{Наведена книга|title=Nonlinear Waves and Solitons on Contours and Closed Surfaces|last=Ludu|first=Andrei|date=15 January 2012|isbn=9783642228940|series=Springer Series in Synergetics|page=15|quote=„Отворено пресликување“ е функција помеѓу два тополошки простора која отворените множества ги пресликува во отворени множества. Слично, „затворено пресликување“ е функција која затворени множества пресликува во затворени множества. Отворените и затворените пресликувања не мора да бидат непрекинати.}}</ref> Пресликувањето може да биде отворено, затворено, и отворено и затворено или ниту отворено ниту затворено;<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=QnpqBQAAQBAJ&pg=PA203|title=Basic Real Analysis|last=Sohrab|first=Houshang H.|date=2003|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=9780817642112|page=203|quote=Now we are ready for our examples which show that a function may be open without being closed or closed without being open. Also, a function may be simultaneously open and closed or neither open nor closed.}} (The quoted statement in given in the context of metric spaces but as topological spaces arise as generalizations of metric spaces, the statement holds there as well.)</ref> посебно, отворено пресликување не мора да биде затворено и обратно.<ref>{{Наведена книга|title=Topological Methods in Euclidean Spaces|last=Naber|first=Gregory L.|date=2012|publisher=Courier Corporation|isbn=9780486153445|edition=reprint|series=Dover Books on Mathematics|page=18|quote=''Вежба 1-19.'' Докажи дека проекцијата <math>\pi_i : X_i \times \cdots \times X_k \to X_i</math> е отворено пресликување, но не мора да е затворено пресликување. Помош: Проекцијата <math>\pi_i</math> на <math>\R^2</math> врз <math>\R</math> не е затворено пресликување. Слично, затворено пресликување не мора да е отворено пресликување бидејќи секое константно пресликување е затворено. За пресликувањата кои се инјекции и сурјекции, концептите за 'oтворено' и 'затворено' сe eквивалентни.}}</ref> Отворените<ref name="mendelson2">{{Наведена книга|title=Introduction to Topology|url=https://archive.org/details/introductiontoto0000mend|last=Mendelson|first=Bert|date=1990|publisher=Dover|isbn=0-486-66352-3|edition=Third|page=[https://archive.org/details/introductiontoto0000mend/page/89 89]|quote=Има многу ситуации кога функција <math>f : \left( X, \tau\right) \to \left( Y, \tau' \right)</math> го има својството: за секое отворено подмножество <math>A</math> oд <math>X,</math> множеството <math>f(A)</math> е отворено подмножество oд <math>Y,</math> а сeпак <math>f</math> {{em|не}} е непрекинато.|orig-year=1975}}</ref> и затворените<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=kZ9cy6XyidEC&pg=PA332|title=Classical and Modern Methods in Summability|last=Boos|first=Johann|date=2000|isbn=0-19-850165-X|series=Oxford University Press|page=332|quote=Now, the question arises whether the last statement is true in general, that is whether closed maps are continuous. That fails in general as the following example proves.}}</ref> пресликувања не се нужно непрекинати.<ref name="ludu15"/> Понатаму, непрекинатоста е независна од отвореноста и затвореноста во општ случај и непрекината функција може да има едно, обете или ниту едно од овие својства;<ref name="lee550"/> овој факт останува вистинит дури и ако се ограничиме само на метрички простори.<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/elementsoperator00kubr|title=The Elements of Operator Theory|last=Kubrusly|first=Carlos S.|date=2011|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=9780817649982|page=[https://archive.org/details/elementsoperator00kubr/page/n131 115]|quote=In general, a map <math>F : X \to Y</math> of a metric space <math>X</math> into a metric space <math>Y</math> may possess any combination of the attributes 'continuous', 'open', and 'closed' (that is, these are independent concepts).|url-access=limited}}</ref> Иако нивните дефиниции изгледаат поприродни, отворените и затворените мапи се многу помалку важни од непренинатите пресликувања. Потсетете се дека, по дефиниција, функцијата <math>f : X \to Y</math> е континуирано ако инверзната слика на секое отворено множество од <math>Y</math> е отворено во <math>X.</math> <ref name="mendelson"/> (Еквивалентно, ако инверзната слика на секое затворено множество од <math>Y</math> е затворено во <math>X</math>). Раното проучување на отворените пресликувања го започнале Симион Стоилов и Гордон Томас Вајбурн.<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/encyclopediagene00hart_882|title=Encyclopedia of General Topology|date=2004|publisher=Elsevier|isbn=0-444-50355-2|editor-last=Hart|editor-first=K. P.|page=[https://archive.org/details/encyclopediagene00hart_882/page/n96 86]|quote=It seems that the study of open (interior) maps began with papers [13,14] by [[Simion Stoilow|S. Stoïlow]]. Clearly, openness of maps was first studied extensively by [[Gordon Thomas Whyburn|G.T. Whyburn]] [19,20].|editor-last2=Nagata|editor-first2=J.|editor-last3=Vaughan|editor-first3=J. E.|url-access=limited}}</ref> == Дефиниции и карактеризации == Ако <math>S</math> е подмножество од тополошки простор, тогаш со <math>\overline{S}</math> и <math>\operatorname{Cl} S</math> (соодветно <math>\operatorname{Int} S</math>) се означува затворачот (соодветно внатрешноста) на <math>S</math> во тој простор. Нека <math>f : X \to Y</math> е функција помеѓу тополошки простори. Ако <math>S</math> е кое било множество, тогаш <math>f(S) := \left\{ f(s) ~:~ s \in S \cap \operatorname{domain} f \right\}</math> се нарекува слика на <math>S</math> при <math>f.</math> === Конкурентни дефиниции === Постојат две различни, но тесно поврзани дефиниции на поимот „отворено пресликување“ кои се широко користени. Притоа, обете дефиниции може да се сумираат како: „тоа е пресликување со кое отворени множества се пресликуваат во отворени множества“. Понекогаш се користи следнава терминологија за да се направи разлика помеѓу двете дефиниции. Едно пресликување <math>f : X \to Y</math> се нарекува '''{{em|{{visible anchor|отворено пресликување}}}}''' или '''{{em|{{visible anchor|силно отворено пресликување}}}}''' ако задоволува некој од следниве еквивалентни услови: * „'''{{Em|строго отворено пресликување}}'''“ ако за секое отворено множество <math>U</math> во доменот <math>X</math>, неговата слика <math>f(U)</math> е отворено множество во [[кодомен]]от на <math>f</math>, <math>Y.</math> * „'''{{em|{{visible anchor|рeлaтивно oтворено пресликување}}}}'''" ако за секое отворено множество <math>U</math>во доменот <math>X</math>, множеството <math>f(U)</math> е отворено во сликата на <math>f,</math> <math>\operatorname{Im} f := f(X),</math> каде вообичаено ова множество е опремено со [[:en:Subspace topology|топологијата на потпросторот]] индуцирана на него од кодоменот на <math>f,</math> <math>Y.</math>{{sfn|Narici|Beckenstein|2011|pp=225-273}} Секое силно отворено пресликување е релативно отворено. Сепак, овие дефиниции не се еквивалентни во општ случај. : '''Предупредување''': Многу автори го дефинираат терминот „отворено пресликување“ како „ {{Em|релативно}} отворено пресликување“ (на пример, во Енциклопедија на математиката), додека други го дефинираат терминот „отворено пресликување“ како „ {{Em|силно}} отворено пресликување“. Генерално, овие дефиниции {{Em|не}} се еквивалентни, па затоа е препорачливо секогаш да се провери која дефиниција за „отворено пресликување“ ја користи авторот. [[Сурјективна функција|Сурјективно]] пресликување е релативно отворено ако и само ако е силно отворено; па за овој важен посебен случај дефинициите се еквивалентни. Поопшто, пресликување <math>f : X \to Y</math> е релативно отворено ако и само ако [[Сурјективна функција|сурјекцијата]] <math>f : X \to f(X)</math> е силно отворено пресликување. Бидејќи <math>X</math> е секогаш отворено множество во <math>X,</math> сликата <math>f(X) = \operatorname{Im} f</math> на силно отворено пресликување <math>f : X \to Y</math> мора да биде отворено подмножество од неговиот кодомен <math>Y.</math> Всушност, релативно отворено пресликување е силно отворено пресликување ако и само ако нејзината слика е отворено подмножество на нејзиниот кодомен. Накратко, : Пресликување е силно отворено ако и само ако е релативно отворени и неговата слика е отворено подмножество на неговиот кодомен. Со користење на оваа карактеризација, честопати е едноставно да се применат резултатите што вклучуваат една од овие две дефиниции за „отворено пресликување“ во ситуација што ја вклучува другата дефиниција. Горенаведената дискусија ќе важи и за затворените пресликувања ако секаде зборот „отворено“ се замени со зборот „затворено“. === Отворени пресликувања === Пресликување <math>f : X \to Y</math> се нарекува '''{{em|{{visible anchor|релативно затворено пресликување}}}}''' ако секое [[:en:Closed set|затворено множество]] <math>C</math> од доменот <math>X</math>, се пресликува во <math>f(C)</math> кое е затворено множество во неговиот кодомен <math>Y.</math> # Дефиниција: <math>f : X \to Y</math> ги пресликува отворените множества од својот домен во отворени множества од неговиот кодомен, т.е. за секое отворено множество <math>U</math> вo <math>X</math>, <math>f(U)</math> е отворено множество вo <math>Y.</math> # <math>f : X \to Y</math> е релативно отворено пресликување и неговата слика <math>\operatorname{Im} f := f(X)</math> е oтворено множество во неговиот кодомен <math>Y.</math> # За секој <math>x \in X</math> и секоја околина <math>N</math> на <math>x,</math> <math>f(N)</math> е околина на <math>f(x).</math> Ако во претходниот услов се замени првиот или двата збора „околина“ ги замениме со „отворена околина“, се добива еквивалентен услов: #* За секој <math>x \in X</math> и секоја отворена околина <math>N</math> на <math>x,</math> <math>f(N)</math> е околина на <math>f(x).</math> #* За секој <math>x \in X</math> и секоја отворена околина <math>N</math> на <math>x,</math> <math>f(N)</math> е отворена околина на <math>f(x).</math> # <math>f\left( \operatorname{Int}_X A \right) \subseteq \operatorname{Int}_Y ( f(A) )</math> за сите подмножества <math>A</math> на <math>X,</math> кадe со <math>\operatorname{Int}</math> ја означуваме тoпoлошката внатрешност на множеството. # Ако <math>C</math> е затворено подмножество на <math>X,</math> тогаш множеството <math>\left\{ y \in Y ~:~ f^{-1}(y) \subseteq C \right\}</math> е затворено подмножество на <math>Y.</math> #* Ова е последица на идентитетот <math>f(X \setminus R) = Y \setminus \left\{ y \in Y : f^{-1}(y) \subseteq R \right\},</math> кој важи за секое <math>R \subseteq X.</math> Ако <math>\mathcal{B}</math> е база на <math>X</math> тогаш на оваа листа може да се додаде следниов услов: # # <math>f</math> ги пресликува базните отворени множества во отворени множества од неговиот кодомен (т.е. за кое било отворено множество од базата <math>B \in \mathcal{B},</math> <math>f(B)</math> е отворено множество во <math>Y</math>). === Затворени пресликувања === Пресликување <math>f : X \to Y</math> се нарекува '''{{em|{{visible anchor|затворено пресликување}}}}''' или '''{{em|{{visible anchor|силно затворено пресликување}}}}''' ако задоволува некој од следниве еквивалентни услови: [[Сурјективна функција|Сурјективно]] пресликување е релативно затворено ако и само ако е силно затворено. Затоа, за овој важен посебен случај дефинициите се еквивалентни. Поопшто, едно пресликување <math>f : X \to Y</math> е релативно затворено ако и само ако [[Сурјективна функција|сурјекцијата]] <math>f : X \to f(X)</math> е силно затворено пресликување. # Дефиниција: Со <math>f : X \to Y</math> секое затворено множество од неговиот домен го пресликува во затворено множество од неговиот кодомен, т.е. за секое затворено множество <math>C</math> oд <math>X,</math> <math>f(C)</math> е затворено множество вo <math>Y.</math> # <math>f : X \to Y</math> е релативно затворено пресликување и неговата слика <math>\operatorname{Im} f := f(X)</math>е затворено множество во неговиот кодомен <math>Y.</math> # <math>\overline{f(A)} \subseteq f\left(\overline{A}\right)</math> за секое подмножество <math>A \subseteq X.</math> # <math>\overline{f(C)} \subseteq f(C)</math> за секое затворено множество <math>C \subseteq X.</math> # <math>\overline{f(C)} = f(C)</math> за секое затворено множество <math>C \subseteq X.</math> # Ако <math>U</math> е отворено множество во <math>X</math>, тогаш множеството <math>\left\{y \in Y ~:~ f^{-1}(y) \subseteq U\right\}</math> е отворено множество во <math>Y.</math> # Ако <math>x_{\bull}</math> е мрежа во <math>X</math> и <math>y \in Y</math> е точка за која <math>f\left(x_{\bull}\right) \to y</math> во <math>Y,</math> тогаш <math>x_{\bull}</math> конвергира во <math>X</math> кон множеството <math>f^{-1}(y).</math> #* Конвергенцијата <math>x_{\bull} \to f^{-1}(y)</math> значи дека секое е отворено множество во <math>X</math> кое го содржи <math>f^{-1}(y)</math> ќе го содржи <math>x_j</math> за сите доволно големи индекси <math>j.</math> Ако пресликувањето е континуирано, тогаш горенаведениот услов е неопходен и за пресликувањето да биде отворено. Тоа значи, ако <math>f : X \to Y</math> е континуирана сурјекција, тогаш таа е отворено пресликување ако и само ако е речиси отворена и го задоволува горенаведениот услов. Ако во дефиницијата за отворено множество за „непрекинато пресликување“ (тоа е исказот: „инверзната слика на секое отворено множество е отворено множество“), обете инстанци на зборот „отворено“ се заменуваат со „затворено“, тогаш исказот за резултатите („инверзната слика на секое затворено множество е затворено множество“) е {{Em|[[Logical equivalence|еквивалентна]]}} на непрекинатоста на пресликувањето. Ова не е случај со дефиницијата за „отворено пресликвање“ („слика на секое отворено множество е отворено множество“) бидејќи исказот што произлегува („слика на секое затворено множество е затворено множество“) е дефиницијата за „затворена мапа“, што генерално {{Em|не}} е еквивалентно на отвореноста на пресликувањето. Постојат отворени пресликувања кои не се затворени, а постојат и затворени пресликувањето кои не се отворени. Оваа разлика помеѓу отворени/затворени пресликувања и непрекинати пресликувања во крајна линија се должи на фактот дека за кое било множество <math>S,</math> само инклузијата <math>f(X \setminus S) \supseteq f(X) \setminus f(S)</math> е секогаш точна, додека кај инверзните пресликувања важи и обратната инклузија, т.е. секогаш важи равенството <math>f^{-1}(Y \setminus S) = f^{-1}(Y) \setminus f^{-1}(S)</math>. == Дефиниции и карактеризации == Ако <math>S</math> е подмножество од тополошки простор, тогаш нека <math>\overline{S}</math> и <math>\operatorname{Cl} S</math> (соодветно <math>\operatorname{Int} S</math> ) означува затворач (односно внатрешност) на <math>S</math> во тој простор. Нека <math>f : X \to Y</math> е функција помеѓу тополошки простори. Ако <math>S</math> е кое било множество тогаш <math>f(S) := \left\{ f(s) ~:~ s \in S \cap \operatorname{domain} f \right\}</math> се нарекува слика на <math>S</math> при <math>f.</math> === Конкурентни дефиниции === Постојат две различни конкурентни, но тесно поврзани дефиниции за „ {{Em|отворено пресликување}}“ кои широко се користат, а обете дефиниции можат да се сумираат како: „тоа е пресликување со кое отворени множества се пресликуваат во отворени множества“. Следната терминологија понекогаш се користи за да се направи разлика помеѓу двете дефиниции. Пресликувањето <math>f : X \to Y</math> се нарекува * „'''{{Em|Строго отворено пресликување}}'''“ ако за секое отворено множество <math>U</math> на доменот <math>X</math>, <math>f(U)</math> е отворено множество во кодоменот <math>Y.</math> * '''„{{em|{{visible anchor|Рeлaтивно отворено пресликување}}}}'''" ако за секое отворено множество <math>U</math> на доменот <math>X</math>, <math>f(U)</math> е отворено множество во сликата <math>\operatorname{Im} f := f(X),</math> каде, како вообичаено, ова множество е опремено со [[:en:Subspace topology|наследената топологија]] индуцирана од онаа на кодоменот на <math>f</math> - <math>Y.</math>{{sfn|Narici|Beckenstein|2011|pp=225-273}}„ Секое силно отворено пресликување е релативно отворено пресликување. Сепак, овие дефиниции не се еквивалентни во општ случај. : '''Предупредување''': Многу автори го дефинираат терминот „отворено пресликување“ како „ {{Em|релативно}} отворено пресликување“ (на пример, Енциклопедијата за математика), додека други го дефинираат терминот „отворено пресликување“ како „ {{Em|силно}} отворено пресликување“. Општо земено, овие дефиниции {{Em|не}} се еквивалентни, па затоа е препорачливо секогаш да се провери која дефиниција за „отворено пресликување“ ја користи авторот. [[Сурјективна функција|Сурјекцијата]] е релативно отворено ако и само ако е силно отворено; па за овој важен посебен случај дефинициите се еквивалентни. Поопшто, пресликувањето<math>f : X \to Y</math> е релативно отворено ако и само ако <math>f : X \to f(X)</math> е [[Сурјективна функција|суркцијата]] и силно отворено пресликување. Бидејќи <math>X</math> е секогаш отворено подмножество од <math>X,</math> сликата <math>f(X) = \operatorname{Im} f</math> на силно отворено пресликување <math>f : X \to Y</math> мора да биде отворено подмножество од неговиот кодомен <math>Y.</math> Всушност, релативно отворено пресликување е силно отворено пресликување ако и само ако нејзината слика е отворено подмножество од нејзиниот кодомен. Накратко, : пресликување е силно отворено ако и само ако е релативно отворено и нејзината слика е отворено подмножество на нејзиниот кодомен. Со користење на оваа карактеризација, честопати е едноставно да се применат резултатите што вклучуваат една од овие две дефиниции за „отворено пресликување“ во ситуација што ја вклучува другата дефиниција. Горенаведената дискусија ќе важи и за затворени пресликувања ако во секоја инстанца зборот „отворено“ се замени со зборот „затворено“. === Отвори пресликувања === Пресликување <math>f : X \to Y</math> се нарекува '''{{em|{{visible anchor|отворено пресликување}}}}''' или '''{{em|{{visible anchor|силно отворено пресликување}}}}''' ако задоволува некој од следниве еквивалентни услови: # Дефиниција: <math>f : X \to Y</math> пресликува отворени множество од неговиот домен во отворени множества од неговиот кодомен, т.е. за секое отворено множество <math>U</math> oд <math>X</math>, <math>f(U)</math> е отворено во <math>Y.</math> # <math>f : X \to Y</math> е релативно отворено пресликување и неговата слика <math>\operatorname{Im} f := f(X)</math> е отворено множество во неговиот кодомен <math>Y.</math> # За секој <math>x \in X</math> и секоја нејзина околина <math>N</math> (произволно мала), <math>f(N)</math> е околина на <math>f(x)</math>. Може да ја замениме првата или двете појавувања на зборот „околина“ со „отворена околина“ во овој услов и резултатот ќе биде еквивалентниот услов: #* за секој <math>x \in X</math> и секоја отворена околина <math>N</math> на <math>x</math>, <math>f(N)</math> е околина на <math>f(x)</math>. #* за секој <math>x \in X</math> и секоја отворена околина <math>N</math> на <math>x</math>, <math>f(N)</math> е отворена околина на <math>f(x)</math>. # <math>f\left( \operatorname{Int}_X A \right) \subseteq \operatorname{Int}_Y ( f(A) )</math> за секое подмножество <math>A</math> на <math>X,</math> кадe <math>\operatorname{Int}</math> означува тополошка внатрешност на множеството. # Кога <math>C</math> е затворено множество во <math>X</math>, тогаш множеството <math>\left\{ y \in Y ~:~ f^{-1}(y) \subseteq C \right\}</math> е затворено множество во <math>Y.</math> #* Ова е последица на идентитетот <math>f(X \setminus R) = Y \setminus \left\{ y \in Y : f^{-1}(y) \subseteq R \right\},</math> кој важи за секое подмножество <math>R \subseteq X.</math> Ако <math>\mathcal{B}</math> е база за <math>X</math>, тогаш следново својство може да се додаде на горната листа: # # <math>f</math> го пресликува секое отворено множество од базата во отворено множество од неговиот кодомен, т.е. за секое отворено множество од базата <math>B \in \mathcal{B},</math> множеството <math>f(B)</math> е отворено множество во <math>Y</math>). === Затворени пресликувања === Пресликувањето <math>f : X \to Y</math> се нарекува '''{{em|{{visible anchor|рeлaтивно затворено пресликување}}}}''' ако за секое затворено множество <math>C</math> од доменот <math>X</math>, <math>f(C)</math> е затворено множество во сликата <math>\operatorname{Im} f := f(X),</math> каде, како вообичаено, ова множество е опремено со [[:en:Subspace topology|наследената топологија]] индуцирана од онаа на кодоменот на <math>f</math> - <math>Y.</math>{{sfn|Narici|Beckenstein|2011|pp=225-273}}„ Мапа <math>f : X \to Y</math> се нарекува '''{{em|{{visible anchor|затворено пресликување}}}}''' или '''{{em|{{visible anchor|силно затворено пресликување}}}}''' ако задоволува некој од следниве еквивалентни услови: # Дефиниција: <math>f : X \to Y</math> пресликува затворени множество од неговиот домен во затворени множества од неговиот кодомен, т.е. за секое затворено множество <math>C</math> oд <math>X</math>, <math>f(C)</math> е затворено во <math>Y.</math> # <math>f : X \to Y</math> е релативно затворено пресликување и неговата слика <math>\operatorname{Im} f := f(X)</math> е затворено множество во неговиот кодомен <math>Y.</math> # <math>\overline{f(A)} \subseteq f\left(\overline{A}\right)</math> за секое подмножество <math>A \subseteq X.</math> # <math>\overline{f(C)} \subseteq f(C)</math> за секое затворено подмножество <math>C \subseteq X.</math> # Кога <math>U</math> е отворено множество во <math>X</math>, тогаш множеството <math>\left\{y \in Y ~:~ f^{-1}(y) \subseteq U\right\}</math> е отворено множество во <math>Y.</math> # Ако <math>x_{\bull}</math> е мрежа во <math>X</math> и <math>y \in Y</math> е точка таква што <math>f\left(x_{\bull}\right) \to y</math> во <math>Y,</math> тогаш <math>x_{\bull}</math> кoнвeргира во <math>X</math> кон множеството <math>f^{-1}(y).</math> #* Конвергенцијата <math>x_{\bull} \to f^{-1}(y)</math> значи дека секое отворено множество вo <math>X</math> кое го содржи <math>f^{-1}(y)</math> ќе го содржи <math>x_j</math> за сите доволно големи индекси <math>j.</math> [[Сурјективна функција|Сурјективното]] пресликување е силно затворено ако и само ако е релативно затворено. Значи, за овој важен посебен случај, двете дефиниции се еквивалентни. По дефиниција, пресликувањето <math>f : X \to Y</math> е релативно затворено пресликување ако и само ако [[Сурјективна функција|суркцијата]] <math>f : X \to \operatorname{Im} f</math> е силно затворено пресликување. Ако во дефиницијата за [[Непрекинатост на функција|непрекинато пресликување]] со отворени множества (исказот: „секоја претслика од отворено множество е отворена“), обете инстанци на зборот „отворено“ се заменуваат со „затворено“, тогаш исказот за резултатите („секоја претслика од затворено множество е затворена“) е {{Em|[[Logical equivalence|еквивалентна]]}} на непрекинатост. Ова не се случува со дефиницијата за „отворено пресликување“ („секоја слика од отворено множество е отворена“) бидејќи исказот што резултира („секоја слика од затворено множество е затворена“) е всушност дефиницијата за „затворено пресликување“, што генерално {{Em|не}} е еквивалентно на отвореност. Постојат отворени пресликувања кои не се затворени и постојат и затворени пресликувања кои не се отворени. Оваа разлика помеѓу отворени/затворени пресликувања и непрекинати пресликувања во крајна линија се должи на фактот дека за кое било множество <math>S,</math> само <math>f(X \setminus S) \supseteq f(X) \setminus f(S)</math> важи во општ случај, додека за инверзните слики секогаш важи равенството <math>f^{-1}(Y \setminus S) = f^{-1}(Y) \setminus f^{-1}(S)</math>. == Примери == Функцијата <math>f : \R \to \R</math> дефинирано со <math>f(x) = x^2</math> е непрекината, затворена и релативно отворена, но не е (силно) отворена. Ова е затоа што ако <math>U = (a, b)</math> е кој било отворен интервал во <math>\R</math> - доменот на <math>f</math> што {{Em|не}} ја содржи нулата, тогаш <math>f(U) = (\min \{ a^2, b^2 \}, \max \{ a^2, b^2 \}),</math> каде што овој отворен интервал е отворено множество и во <math>\R</math> и во <math>\operatorname{Im} f := f(\R) = [0, \infty).</math> Сепак, ако <math>U = (a, b)</math> е кој било отворен интервал во <math>\R</math> што ја содржи нулата, тогаш <math>f(U) = [0, \max \{ a^2, b^2 \}),</math> што не е отворено множество во <math>\R</math> - кодоменот на <math>f,</math> но {{Em|е}} отворено множество во <math>\operatorname{Im} f = [0, \infty).</math> Бидејќи множеството од сите отворени интервали во <math>\R</math> е база за Евклидовата топологија на <math>\R,</math> ова покажува дека <math>f : \R \to \R</math> е релативно отворено, но не е (силно) отворено. Ако <math>Y</math> има дискретна топологија (т.е. сите подмножества се и отворени и затворени), тогаш секоја функција <math>f : X \to Y</math> е и отворена и затворена (но не мора да значи дека е непрекината). На пример, функцијата „цел дел“ од '''[[Реален број|<math>\R</math>]]''' во '''[[Цел број|<math>\Z</math>]]''' е и отворено и затворено пресликување, но не е непрекинато. Овој пример покажува дека сликата од сврзан простор при отворено или затворено пресликување не мора да биде сврзано множество. Секогаш кога имаме производ од тополошки простори <math display="inline">X=\prod X_i,</math> природните проекции <math>p_i : X \to X_i</math> се отворени <ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/generaltopology00will_0|title=General Topology|last=Willard|first=Stephen|publisher=Addison-Wesley|year=1970|isbn=0486131785|url-access=registration}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://zenodo.org/record/4461500|title=Introduction to Smooth Manifolds|last=Lee|first=John M.|date=2012|isbn=978-1-4419-9982-5|edition=Second|series=Graduate Texts in Mathematics|volume=218|page=606|doi=10.1007/978-1-4419-9982-5|quote='''Вежба A.32.''' Нека <math>X_1, \ldots, X_k</math> се тополошки простори. Докажи дека секоја проекција <math>\pi_i : X_1 \times \cdots \times X_k \to X_i</math> е отворено пресликување.|access-date=2025-05-23|archive-date=2022-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013012418/https://zenodo.org/record/4461500|url-status=dead}}</ref> (како и непрекинати). Бидејќи проекциите на сноповите од влакна и покривањата се локално природни проекции на производи, и тие се отворени пресликувања. Сепак, проекциите не мора да бидат затворени. На пример, да ја разгледаме проекцијата <math>p_1 : \R^2 \to \R</math> на првата компонента. Множеството <math>A = \{(x, 1/x) : x \neq 0\}</math> е затворено во <math>\R^2,</math> но <math>p_1(A) = \R \setminus \{0\}</math> не е затворено во <math>\R.</math> Сепак, за компактен простор <math>Y,</math> проекцијата <math>X \times Y \to X</math> е затворено пресликување. Ова е во суштина лемата на цевка (туба). Секоја точка од [[Единична кружница|единичната кружница]] можеме ја пресликаме во [[агол]]от кој позитивниот дел на <math>x</math> - оската го зафаќа со зракот (полуправата) што ја поврзува точката со координатниот почеток. Оваа функција од единичната кружница на полуотворениот [[Интервал (математика)|интервал]] [0,2&#x3C0;) е биекција, отворено и затворено пресликување, но не е континуирана. Тоа покажува дека сликата на компактен простор при отворено или затворено пресликување не мора да биде компактна. Исто така, забележете дека ако го сметаме ова како функција од единичната кружница во реалните броеви, тогаш таа не е ниту отворена ниту затворена. Одредувањето на кодоменот е од суштинско значење. == Доволни услови == Секој хомеоморфизам е отворено, затворено и континуирано пресликување. Всушност, [[Биекција|биективно]] континуирано пресликување е хомеоморфизам [[ако и само ако]] е отворено, или еквивалентно, ако и само ако е затворено. Нека <math>f : X \to Y</math> е пресликување. За произволно дадено подмножество <math>T \subseteq Y,</math> ако <math>f : X \to Y</math> е релативно отворено (соодветно, релативно затворено, силно отворено, силно затворено, континуирано, [[Сурјективна функција|сурјективно]]) пресликување, тогаш истото важи и за неговото ограничување (рестрикцијата)<math display="block">f\big\vert_{f^{-1}(T)} ~:~ f^{-1}(T) \to T</math>на <math>f</math> - заситеното подмножество <math>f^{-1}(T).</math> Категориската сума на две отворени пресликувања е отворено, а на две затворени пресликувања е затворено пресликување.<ref name="james49">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/generaltopologyh00imja|title=General Topology and Homotopy Theory|last=James|first=I. M.|date=1984|publisher=Springer-Verlag|isbn=9781461382836|page=[https://archive.org/details/generaltopologyh00imja/page/n56 49]|quote=...let us recall that the composition of open maps is open and the composition of closed maps is closed. Also that the sum of open maps is open and the sum of closed maps is closed. However, the product of closed maps is not necessarily closed, although the product of open maps is open.|url-access=limited}}</ref> Категорискиот производ на две отворени пресликувања е отворено пресликување, меѓутоа, категорискиот производ на две затворени пресликувања не мора да биде затворено пресликување.<ref name="james49" /><ref name="baues55">{{Наведена книга|title=Infinite Homotopy Theory|last=Baues|first=Hans-Joachim|last2=Quintero|first2=Antonio|date=2001|isbn=9780792369820|series=''K''-Monographs in Mathematics|volume=6|page=53|quote=Композиција на отворени пресликувања е отворено пресликување, а Композиција на затворени пресликувања е затворено пресликување. Исто така, производ на отворени пресликувања е отворено пресликување. Обратно, производ на затворени пресликувања не мора да биде затворено пресликување,...}}</ref> Биективно пресликување е отворено ако и само ако е затворено. Инверзната слика на биективно непрекинато пресликување е биективно отворено/затворено пресликување (и обратно). Сурјективно отворено пресликување не е нужно затворено пресликување, и слично, сурјективно затворено пресликување не мора да е отворено пресликување. Сите локални хомеоморфизми, вклучувајќи ги сите координатни дијаграми на многуобразија и сите покривања, се отворени пресликувања. '''Лема за затворено пресликување:''' Секое пресликување од компактен простор во Хаусдорфов простор е затворено и правилно (инверзната слика на секое компактно множество е компактно). Една варијанта на лемата за затворено пресликување наведува дека ако непрекината функција помеѓу локално компактни Хаусдорфови простори е правилно, тогаш тоа е исто така затворено. Во [[Комплексна анализа|комплексната анализа]], идентично именуваната теорема за отворено пресликување наведува дека секоја неконстантна холоморфна функција дефинирана на сврзано отворено подмножество од комплексната рамнина е отворено пресликување. Теоремата за инвариантност на доменот наведува дека непрекинато и локално инјективно пресликување помеѓу две <math>n</math> -димензионални тополошки многуобразија мора да биде отворено. '''Инваријантност на доменот:''' Ако <math>U</math> e отворено множество во <math>\R^n</math> и <math>f:U\rightarrow \R^n</math> и непрекината инјекција, тогаш <math>V=f(U)</math> e oтворено во <math>\R^n</math> и е хомеоморфизам меѓу <math>U</math> и <math>V.</math> Во функционалната анализа, теоремата за отворено пресликување наведува дека секој сурјективен непрекинат линеарен оператор помеѓу Банахови простори е отворено пресликување. Оваа теорема е генерализирана на тополошки векторски простори кои не мора да се Банахови простори. Сурјективно пресликување <math>f : X \to Y</math> се нарекува '''{{Em|[[скоро отворено пресликување]]}}''' ако за секој <math>y \in Y</math> постои некој <math>x \in f^{-1}(y)</math> така што <math>x</math> е точка на отвореност за <math>f,</math> што по дефиниција значи дека за секоја отворена околина <math>U</math> на <math>x,</math> <math>f(U)</math> е [[:en:Neighborhood (topology)|околина]] на <math>f(x)</math> во <math>Y</math> (приметете дека околината <math>f(U)</math> не се бара да биде to be an {{em|отворена}} околина). Секое сурјективно отворено пресликување е скоро отворено. Но, во општ случај обратното не е точно. Ако некоја сурјекција <math>f : (X, \tau) \to (Y, \sigma)</math> е скоро отворено пресликување, тогаш таа ќе биде отворено пресликување ако го задоволува следниов услов (кој никако {{em|не}} зависи од топологијата <math>\sigma</math> на <math>Y</math>): : ако <math>m, n \in X</math> припаѓаат на истото влакно од <math>f</math> (т.е. <math>f(m) = f(n)</math>), тогаш за секоја околина <math>U \in \tau</math> на <math>m,</math> постои некоја околина <math>V \in \tau</math> на <math>n</math> така што <math>F(V) \subseteq F(U).</math> Ако пресликувањето е непрекинато, тогаш горенаведениот услов е неопходен и за пресликувањето да биде отворено. Тоа значи, ако <math>f : X \to Y</math> е непрекината сурјекција, тогаш таа е отворено пресликување ако и само ако е речиси отворено и го задоволува горенаведениот услов. == Својства == === Отворени или затворени пресликувања кои се непрекинати (континуирани) === Пресликување <math>f : X \to Y</math> се нарекува '''{{em|{{visible anchor|oтворено пресликување}}}}''' или '''{{em|{{visible anchor|силно отворено пресликување}}}}''' ако задоволува некој од следниве еквивалентни услови: * ако <math>f</math> е сурјекција, тогаш тоа е фактор-пресликување, па дури и наследно фактор-пресликување, ** Сурјективно пресликување <math>f : X \to Y</math> се нарекува {{Em|hereditarily quotient}} ако за секое подмножество <math>T \subseteq Y,</math> ограничувањето <math>f\big\vert_{f^{-1}(T)} ~:~ f^{-1}(T) \to T</math> е фактор-пресликување. * ако <math>f</math> е [[Инјективна функција|инјекција]], тогаш тоа е тополошко вградување. * ако <math>f</math> е [[биекција]], тогаш тоа е хомеоморфизам. Во првите два случаја, отвореноста или затвореноста е само доволен услов за заклучокот што следи. Во третиот случај, тоа е и потребен услов. === Отворени непрекинати пресликувања === Ако <math>f : X \to Y</math> е непрекинато (строго) отворено пресликување, <math>A \subseteq X,</math> и <math>S \subseteq Y,</math> тогаш: * <math>f^{-1}\left(\operatorname{Bd}_Y S\right) = \operatorname{Bd}_X \left(f^{-1}(S)\right)</math> каде <math>\operatorname{Bd}</math> e границата (работ) на множество. * <math>f^{-1}\left(\overline{S}\right) = \overline{f^{-1}(S)}</math> каде <math>\overline{S}</math> e затворачот (атхеренцијата) на множеството <math>{S}</math>. * Ако <math>\overline{A} = \overline{\operatorname{Int}_X A},</math> каде <math>\operatorname{Int} </math> e внатрешноста на множеството <math>{S}</math>, тогаш<math display="block">\overline{\operatorname{Int}_Y f(A)} = \overline{f(A)} = \overline{f\left(\operatorname{Int}_X A\right)} = \overline{f \left(\overline{\operatorname{Int}_X A}\right)}</math>каде множеството <math>\overline{f(A)}</math> мора да биде регуларно затворено множество (во <math>Y</math>). Специјално, ако <math>A</math> е регуларно затворено множество, тогаш такво е и <math>\overline{f(A)}.</math> Aко и <math>A</math> е регуларно отворено множество, тогаш такво е и <math>Y \setminus \overline{f(X \setminus A)}.</math> * Ако непрекинатото отворено пресликување <math>f : X \to Y</math> е и сурјективно, тогаш <math>\operatorname{Int}_X f^{-1}(S) = f^{-1}\left(\operatorname{Int}_Y S\right)</math> и уште повеќе <math>S</math> е регуларно отворено (затворено) множество во <math>Y</math> ако и само ако <math>f^{-1}(S)</math> е регуларно отворено (затворено) множество во <math>X.</math> * Ако мрежата <math>y_{\bull} = \left(y_i\right)_{i \in I}</math> конвергира во <math>Y</math> кон точка <math>y \in Y</math> и ако непрекинатото отворено пресликување <math>f : X \to Y</math> е сурјективно, тогаш за секој <math>x \in f^{-1}(y)</math> постои мрежа <math>x_{\bull} = \left(x_a\right)_{a \in A}</math> во <math>X</math> (индексирана со некое насочено множество <math>A</math>) така што <math>x_{\bull} \to x</math> во <math>X</math> и <math>f\left(x_{\bull}\right) := \left(f\left(x_a\right)\right)_{a \in A}</math> е подмрежа од <math>y_{\bull}.</math> Уште повеќе, индексирачкото множествоthe <math>A</math> може да се земе да биде <math>A := I \times \mathcal{N}_x</math> со подредување на производот каде <math>\mathcal{N}_x</math> е која било база на околини на <math>x</math> насочена со <math>\,\supseteq.\,</math> == Белешки == {{Наводи|group=note|refs=<ref name="DefOfRegularOpenClosed">Множество <math>S \subseteq X</math> се вика '''{{em|[[Regular closed set|{{visible anchor|регуларно затворено множество}}]]}}''' ако <math>\overline{\operatorname{Int} S} = S</math> или, еквивалентно, ако <math>\operatorname{Bd} \left( \operatorname{Int} S \right) = \operatorname{Bd} S,</math> кадe <math>\operatorname{Bd} S</math> (<math>\operatorname{Int} S,</math> <math>\overline{S}</math>) означува [[Boundary (topology)|тополошка граница]] ([[Interior (topology)|внатрешност]], [[Closure (topology)|затворач]]) на <math>S</math> во <math>X.</math> множеството <math>S</math> се вика '''{{em|[[Regular open set|{{visible anchor|регуларно отворено множество}}]]}}''' ако <math>\operatorname{Int} \left( \overline{S} \right) = S</math> или еквивалентно, ако <math>\operatorname{Bd} \left( \overline{S} \right) = \operatorname{Bd} S.</math> Внатрешноста (земена во <math>X</math>) на затворено множество во <math>X</math> секогаш е регуларно отворено множество вo <math>X.</math> Затворачот (земен во <math>X</math>) на отворено множество вo <math>X</math> секогаш е регуларно затворено множество вo <math>X.</math></ref>}} == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Леми]] [[Категорија:Општа топологија]] c1n8ndkq828zwovryss3gfwkwak00lv 0 1376228 5642281 5529037 2026-10-09T08:50:02Z Bjankuloski06 332 /* Дефиниција */ Ставена врска, replaced: кодомен → [[кодомен]] (4) 5642281 wikitext text/x-wiki Во математиката, поточно [[Теорија на категории|теоријата на категории]], една '''категорија''' се состои од објекти заедно со морфизми или стрелки меѓу нив, така што секои два морфизми чии целен и почетен објект се совпаѓаат можат да бидат компонирани. Композицијата на морфизми е асоцијативна и секој објект има идентитетски морфизам. Примери за категории се: * [[Векторски простор|векторските простори]] над едно поле заедно со хомоморфизми на векторски простори * [[Група (математика)|Групите]] заедно со хомоморфизми на групи * [[Топологија|Тополошките простори]] заедно со [[Непрекинатост на функција|непрекинати функции]] Категориите служат како обопштување на случајот каде објектите се посебни структури и морфизмите се функции меѓу нив кои ја запазуваат таа структура, но голем број на примени вклучуваат и категории кои не се од овој вид. Категориите нудат елегантен јазик за формулиање на голем дел од модерната математика и затао наоѓаат се повеќе и повеќе и примени во разни потгранки. == Дефиниција == Една категорија <math>\mathcal{C}</math> се состои од * колекција на '''објекти''' <math>X, Y, Z, \dots</math> * колекција на '''морфизми''' <math>f, g, h, \dots</math> така што * секој морфизам <math>f</math> има домен <math>X</math> и [[кодомен]] <math>Y</math>; тогаш пишуваме <math>f: X \to Y</math> * за сите морфизми <math>f: X \to Y, g: Y \to Z</math> така што кодоменот на <math>f</math> е еднаков со доменот на <math>g</math> постои компониран морфизам <math>g \circ f</math> чиј домен е доменот на <math>f</math> и чиј кодомен е кодоменот на <math>g</math>; * за секој објект <math>X</math> постои морфизам <math>1_X</math>, т.н. идентитетски морфизам. Една категорија ги исполнува следниве аксиоми: * композицијата на морфизми е асоцијативна, т.е. <math>h\circ(g\circ f) = (h \circ g) \circ f</math> за сите морфизми <math>f,g,h</math> кои што можат да се компонираат * за секој морфизам <math>f: X \to Y</math> важи <math>f \circ 1_X = 1_Y \circ f = f</math>. === Мала и локално мала категорија === Една категорија се нарекува '''мала''' ако сите нејзини морфизми сочинуваат множество. Бидејќи секој објект <math>X</math> дава морфизам <math>1_X</math>, исто така и објектите во една мала категорија сочинуваат множество. Една категорија се нарекува '''локално мала''' ако морфизмите меѓу секои два објекти сочинуваат множество. === Hom-множество === Во локално мала категорија, за секои два објекти <math>X,Y</math> во <math>\mathcal{C}</math>, со <math>\mathcal{C}(X,Y)</math>, <math>\operatorname{Mor}_\mathcal{C}(X,Y)</math> или <math>\operatorname{Hom}_{\mathcal{C}}(X,Y)</math> го означуваме множеството на морфизми меѓу <math>X</math> и <math>Y</math>. Ваквите множества се нарекуваат '''Hom-множества'''. == Примери == === Конкретни категории === <math>\operatorname{Set}</math> е категоријата чии објекти се множествата а чии морфизми се функции (на множества). Нека <math>k</math> е поле. Со <math>\operatorname{Vect}_k</math> ја означуваме категоријата чии објекти се векторските простори над <math>k</math> и чии морфизми се хомоморфизми меѓу векторски простори. Категоријата <math>\operatorname{Group}</math> ги има групите како објекти и како морфизми хомоморфизмите на групи. Категоријата <math>\operatorname{Top}</math> ги има како објекти тополошките простори и како морфизми непрекинатите функции. === Апстрактни категории === Нека <math>(X, \leq)</math> е (делумно) подредено множество. Ја дефинираме категоријата <math>\mathcal{C}</math> чии објекти се елементите на <math>X</math>, а меѓу секои два објекти <math>x,y</math> има точно еден морфизам <math>x \to y</math> ако и само ако <math>x \leq y</math> и нема морфизам <math>x \to y</math> ако и само ако не важи <math>x \leq y</math>. Идентитетските морфизми постојат поради рефлексивноста а композицијата е добро дефинирана поради транзитивноста на релацијата <math>\leq</math>. Нека <math>G</math> е група. Тогаш ја дефинираме категоријата <math>\mathrm{B}G</math> која има само еден објект <math>G</math> а чии морфизми <math>G \to G</math> се сите елементи на групата <math>G</math>. Композицијата на два морфизми е дадена преку опрецијата во групата <math>G</math>. Оваа категорија е пример за ''групоид''. == Конструкции на нови категории == === Спротивна категорија === Нека <math>\mathcal{C}</math> е категорија. Категоријата <math>\mathcal{C}^{\mathrm{op}}</math>, чии објекти се објектите од <math>\mathcal{C}</math> така што <math>\operatorname{Mor}_{\mathcal{C}^{\mathrm{op}}}(X,Y) := \operatorname{Mor}_{\mathcal{C}}(Y,X)</math> (т.е. чии морфизми се морфизмите во спортива насока од <math>\mathcal{C}</math>) се нарекува '''спротивната категорија''' на категоријата <math>\mathcal{C}</math>. Контраваријантаните [[функтор]]и од една категорија <math>\mathcal{C}</math> во категорија <math>\mathcal{D}</math> се во [[Биекција|биективна]] кореспонденција со коваријантните функторите <math>\mathcal{C}^{\mathrm{op}} \to \mathcal{D}</math>. === Продуктна категорија === Нека <math>\mathcal{C}, \mathcal{D}</math> се категории. Продуктната категорија <math>\mathcal{C} \times \mathcal{D}</math> е категоријата: * чии објекти се подредените парови <math>(X,Y)</math> од објекти <math>X</math> од <math>\mathcal{C}</math> и <math>Y</math> од <math>\mathcal{D}</math>; * чии морфизми се продедените парови <math>(f,g)</math> на морфизми <math>f</math> од <math>\mathcal{C}</math> и <math>g</math> од <math>\mathcal{D}</math>; Композицијата на морфизми е компонентна, т.е. <math>(f',g') \circ (f, g) := (f' \circ f, g' \circ g)</math> за морфизми <math>f,f'</math> од <math>\mathcal{C}</math> и морфизми <math>g, g'</math> од <math>\mathcal{D}</math> кои можат да бидат компонирани. Еден [[бифунктор]] од категории <math>\mathcal{C}</math> и <math>\mathcal{D}</math> во категорија <math>\mathcal{E}</math> е функтор <math>\mathcal{C} \times \mathcal{D} \to \mathcal{E}</math>. == Видови морфизми == Еден морфизам <math>f: X \to Y</math> во енда категорија <math>\mathcal{C}</math> се нарекува: * '''мономорфизам''' ако за од <math>f \circ g = f \circ g'</math> следи <math>g = g'</math> за сите соодветни морфизми <math>g, g'</math>. * '''епиморфизам''' ако за од <math>g \circ f = g' \circ f</math> следи <math>g = g'</math> за сите соодветни морфизми <math>g, g'</math>. * '''ретракција''' ако има десен инверзен морфизам, т.е. постои морфизам <math>g</math> така што <math>f \circ g = 1_Y</math>. * '''секција''' ако има лев инверзен морфизам, т.е. постои морфизам <math>g</math> така што <math>g \circ f = 1_X</math>. * '''изоморфизам''' ако има инверзен морфизам, т.е. постои морфизам <math>g</math> така што <math>f \circ g = 1_Y, g \circ f = 1_X</math>. * '''ендоморфизам''' ако <math>X = Y</math>. * '''автоморфизам''' ако е ендоморфизам и изоморфизам. == Видови објекти == === Иницијален објект === Еден објект <math>I</math> во една категорија <math>\mathcal{C}</math> се нарекува '''иницијален''' ако за секој објект <math>X</math> постои еден и само еден морфизам <math>I \to X</math>. === Терминален објект === Еден објект <math>T</math> во една категорија <math>\mathcal{C}</math> се нарекува '''терминален''' ако за секој објект <math>X</math> постои еден и само еден морфизам <math>X \to T</math>. Еден објект е финален ако и само ако истиот е иницијален во спротивната категорија. === Нулов објект === Еден објект кој што е и иницијален и терминален се нарекува '''нулов објект'''. Нуловиот објект во една категорија е единствен до изоморфија со единствен изоморфизам меѓу секои два нулови објекти. == Поврзано == * [[Збогатена категорија]] * [[Кванталоид]] * [[Простор (математика)]] * [[Структура (математика)]] == Литература == * {{cite book |last = Riehl |first = Emily |date = 2014 |title = Category theory in context |url = https://emilyriehl.github.io/files/context.pdf |page = 3-7 }} [[Категорија:Математика]] 0gsgykgddb9jw44qmx1drihn0ir0o03 4 1383645 5642196 5638544 2026-10-09T07:31:55Z Orce Wiki 121850 /* Октомври 2026 */ 5642196 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:GLAM logo transparent.png|180п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |} {| style="height:100%; width:80%; background:transparent; padding:0 10px 0 0; margin:0; border:0; border-spacing:0;" | style="padding:10px 0; font-family:'DejaVu Sans Serif', sans-serif; vertical-align:top;" | <span style="font-size:25px;"><center>'''Координатор за соработка со културни институции 2026</center>'''</span> <div align="center"> <div style="width:350px; font-size:0px; margin-top:-10px; margin-bottom:20px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">&nbsp;</div> <span style="font-size:16px; font-weight;">[[Корисник:Orce Wiki|'''Orce Wiki''']]</span> <div style="width:350px; font-size:0px; margin-bottom:20px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">&nbsp;</div> </div> Ова е дневник на активности за 2026 година, спроведени од лицето што е Координатор за соработка со културни институции, поделени по месеци. Подигнатите фотографии и други документи може да ги најдете на оваа категорија: [[:c:Category:GLAM program of Wikimedia MKD 2026|Category:GLAM program of Wikimedia MKD 2026]] == Октомври 2026 == * [[:c:Category:2026 Brothers Manaki Film Festival|Подигнати 45 фотографии (вкупно 411) од 47-то издание на Меѓународниот фестивал на филмската камера „Браќа Манаки“.]] * Член на жири-комисија - [[Википедија:Вики ги сака спомениците 2026]] == Септември 2026 == * [[:c:Category:MakeDox 2026|Подигнати 347 фотографии од фестивалот МакеДокс 17 (вкупно 428).]] * [[:c:Category:2026 Brothers Manaki Film Festival|Фотографирање на 47-то издание на Меѓународниот фестивал на филмската камера „Браќа Манаки“.]] * [[:c:Category:2026 Brothers Manaki Film Festival|Подигнати 366 фотографии од 47-то издание на Меѓународниот фестивал на филмската камера „Браќа Манаки“.]] * [[:mk:Категорија:Флора на Македонија|Преведени и дополнети 26 статии за ендемски и ретки видови растенија.]] == Август 2026 == * Фотографирање на прес-конференцијата за 17. издание на Фестивалот за документарен филм „МакеДокс“, одржана на 12 август во Едукативниот културен центар „Лабораториум“. * [[:c:Category:MakeDox 2026|Фотографирање на 17-то издание на фестивалот МакеДокс (20–28 август), со покривање на филмските проекции, интервјуата, панел-дискусиите, мастеркласот и форумот реализирани на пет локации: Куршумли Ан, Сули Ан, Музеј на Македонија, Албански театар и Лабораториум.]] * [[:c:Category:MakeDox 2026|Подигната 81 фотографија од фестивалот МакеДокс 17.]] * [[:mk:Категорија:Флора на Македонија|Преведени и дополнети 7 статии за ендемски и ретки видови растенија.]] == Јули 2026 == * Преведување и дополнување статии за ендемски и ретки видови растенија од Македонија. * [[:mk:Категорија:Флора на Македонија|Преведени и дополнети 40 статии за ендемски и ретки видови растенија.]] *Онлајн учество на месечната средба на глобалниот ГЛАМ повик - јули (Global GLAM call) одржана на 28. 07. 2026 година. == Јуни 2026 == * Преведување и дополнување статии за ендемски и ретки видови растенија од Македонија. * [[:mk:Категорија:Флора на Македонија|Преведена и дополнета 71 статија за ендемски и ретки видови растенија.]] * Дополнување на категоријата на Викиизвор „Македонски народни приказни“ со приказни за животни и волшебни приказни и отворена нова категорија [[:s:Категорија:Народни приказни собрани од Марко Цепенков|„Народни приказни собрани од Марко Цепенков“.]] * [[:s:Категорија:Народни приказни собрани од Марко Цепенков|Подигнати 19 волшебни приказни во категоријата „Народни приказни собрани од Марко Цепенков“.]] * Состанок за воспоставување соработка со асистент м-р Цветанка Стојчевска, раководителка на Ботаничката градина во Скопје при Природно-математичкиот факултет. * Состанок за соработка со директорот на НУ Музеј на РС Македонија, Александар Ристевски. == Мај 2026 == *Учество со предавање на десеттата Викилајв конференција во Белград (од 16 до 17 мај 2026 година), организирана од Викимедија Србија, на тема: „Активностите на ГЛАМ Македонија во 2025 година“. *Онлајн учество на месечната средба на глобалниот ГЛАМ повик - мај (Global GLAM call) одржана на 26. 05. 2026 година. *Фотографирање на ендемски и ретки видови растенија од Македонскиот национален хербариум сместен на Институтот за биологија при Природно–математичкиот факултет во Скопје. * [[:c:Category:GLAM program of Wikimedia MKD 2026|Подигнати 215 фотографии на Ризница од повеќе видови растенија застапени во Македонскиот национален хербариум сместен на Институтот за биологија при Природно–математичкиот факултет во Скопје]] * Скенирање стручна литература – „Македонска терминологија“ 83-84, „Билтен на одборот за изработување на македонска терминологија“ и додаток на „Флора на Република Македонија“ Том 1, св: 3 == Април 2026 == *Онлајн учество на месечната средба на глобалниот ГЛАМ повик - април (Global GLAM call) одржана на 28. 04. 2026 година. * Фотографирање на ендемски и ретки видови растенија од Македонскиот национален хербариум сместен на Институтот за биологија при Природно–математичкиот факултет во Скопје. * [[:c:Category:GLAM program of Wikimedia MKD 2026|Подигнати 217 фотографии на Ризница од повеќе видови растенија застапени во Македонскиот национален хербариум сместен на Институтот за биологија при Природно–математичкиот факултет во Скопје]] * Преведување и дополнување статии за ендемски и ретки видови растенија од Македонија. * [[:mk:Категорија:Флора на Македонија|Преведени и дополнети 13 статии за ендемски и ретки видови растенија.]] == Март 2026 == *Онлајн учество на месечната средба на глобалниот ГЛАМ повик - март (Global GLAM call) одржана на 24. 03. 2026 година. * Фотографирање на ендемски и ретки видови растенија од Македонскиот национален хербариум сместен на Институтот за биологија при Природно–математичкиот факултет во Скопје. * [[:c:Category:GLAM program of Wikimedia MKD 2026|Подигнати 74 фотографии на Ризница од повеќе видови растенија застапени во Македонскиот национален хербариум сместен на Институтот за биологија при Природно–математичкиот факултет во Скопје]] * Скенирање стручна литература – „Флора на Република Македонија“ Том 1, св: 1, 3, 4, 5 и 6 * Преведување и дополнување статии за ендемски и ретки видови растенија од Македонија. * [[:mk:Категорија:Флора на Македонија|Преведени и дополнети 25 статии за ендемски и ретки видови растенија.]] == Февруари 2026 == *Онлајн учество на месечната средба на глобалниот ГЛАМ повик - февруари (Global GLAM call) одржана на 24. 02. 2026 година. * Состанок и координација со асистент м-р Сара Вурмеска-Цветаноска и професор д-р Рената Ќуштеревска од Институтот за биологија при ПМФ за претстојната соработка со Викимедија МКД (обезбедување стручна литература и организација на просторот за реализација на проектот Ботаника). * Фотографирање на ендемски и ретки видови растенија од Македонскиот национален хербариум сместен на Институтот за биологија при Природно–математичкиот факултет во Скопје. * [[:c:Category:GLAM program of Wikimedia MKD 2026|Подигнати 63 фотографии на Ризница од повеќе видови растенија застапени во Македонскиот национален хербариум сместен на Институтот за биологија при Природно–математичкиот факултет во Скопје]] * Скенирање стручна литература – „Флора на Република Македонија“ * Дополнување на категоријата на Викиизвор „Македонски народни приказни“ со приказни за животни и волшебни приказни и отворена нова категорија [[:s:Категорија:Народни приказни собрани од Марко Цепенков|„Народни приказни собрани од Марко Цепенков“.]] * [[:s:Категорија:Народни приказни собрани од Марко Цепенков|Подигнати 34 волшебни приказни во категоријата „Народни приказни собрани од Марко Цепенков“.]] == Јануари 2026 == * Фотографирање на македонската премиера на документарниот филм „Приказната за Силјан“ од режисерката Тамара Котевска, одржана во Македонскиот народен театар. * [[:c:Category:The Tale of Silyan|Отворена категорија и подигнати 33 фотографии на Ризница од македонската премиера на документарниот филм „Приказната за Силјан“ од режисерката Тамара Котевска, одржана во Македонскиот народен театар]] * Онлајн учество на месечната средба на глобалниот ГЛАМ повик (Global GLAM call) одржана на 27. 01. 2026 година. * Дополнување на статите од [[Википедија:Програма „ГЛАМ“/2025|матичните Википедијанци]] со фотографии од занаетите и дополнување на статиите со фотографии посветени на филмот. * Дополнување на категоријата на Викиизвор, „Македонски народни приказни“ со приказни за животни и хумористични приказни. * [[:s:Категорија:Македонски народни приказни|Подигнати 58 народни приказни (вкупно 178).]] == Поврзано == * [[Википедија:Програма „ГЛАМ“]] [[Категорија:Википедија:Викимедија МКД во 2026 година]] ir2kz19ov2dnob0pvjy1rchvzn71owo 0 1384281 5642198 5493041 2026-10-09T07:43:59Z Buli 2648 5642198 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Поранешна држава | conventional_long_name = Монашка држава на Редот на Свети Јован од Ерусалим{{efn|name=name|{{langx|la|Status Monasticus Ordinis Sancti Ioannis Hierosolymitani}}, {{langx|it|Stato Monastico dell'Ordine di San Giovanni di Gerusalemme}}, {{langx|mt|Stat Monastiku tal-Ordni ta’ San Ġwann ta’ Ġerusalemm}}. As the Knights Hospitaller went by several names, several variants of the name of the state exist.}} | native_name = | common_name = Malta | iso3166code = omit | era = Early modern period | status = [[Tributary state]] of the [[Kingdom of Sicily]] (until 1753)<ref name="malgoz">{{Cite book |author=Carolyn Bain |title=Malta & Gozo |year=2004 |page=[https://archive.org/details/lonelyplanetmalt00caro/page/23 23] |publisher=Lonely Planet |isbn=1-74059-178-X |url=https://archive.org/details/lonelyplanetmalt00caro/page/23}}</ref><br/>[[Sovereign state]] (1753–1798) | empire = | p1 = Kingdom of Sicily | flag_p1 = Bandiera del Regno di Sicilia 4.svg | p2 = Habsburg Spain | flag_p2 = Flag of Cross of Burgundy.svg | p3 = Company of the American Islands | flag_p3 = | p4 = Heitersheim | flag_p4 = Flagge Heitersheim.png | s1 = French occupation of Malta | flag_s1 = Flag of France.svg | s2 = Ottoman Tripolitania | flag_s2 = Maritime flag of Regency of Tripoli (18th century).svg | s3 = French West India Company | flag_s3 = Flag of France.svg | s4 = Sovereign Military Order of Malta | flag_s4 = Flag of the Order of St. John (various).svg | s5 = Grand Duchy of Baden | flag_s5 = Flagge Großherzogtum Baden (1891–1918).svg | image_flag = Flag of the Sovereign Military Order of Malta.svg | image_coat = Coat of arms of the Sovereign Military Order of Malta.svg | flag = | flag_type = | symbol = | national_motto = | national_anthem = | image_map = Territories of the Knights Hospitaller 1530-1798.png | map_caption = Map of Malta and Gozo in relation to [[Kingdom of Sicily|Sicily]] and [[Hospitaller Tripoli]] | image_map2 = Hospitaller colonization.png | map_caption2 = Map of the Order's territories in the Caribbean | capital = [[Birgu]] {{small|(1530–1571)}}<br/>[[Valletta]] {{small|(1571–1798)}} | common_languages = {{plainlist| * '''Official languages:''' * [[Latin]]<ref>{{cite journal|journal=Turkish Historical Review|last=Cassar|first=Carmel|date=2011|title=Malta and the study of Arabic in the sixteenth and nineteenth centuries|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/handle/123456789/16631/OA%20Malta_and_the_study_of_Arabic_in_the_six.pdf?sequence=2&isAllowed=y|volume=2|issue=2|pages=128–130|doi=10.1163/187754611X603083|issn=1877-5454}}{{cbignore|bot=medic}}{{Dead link|date=February 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite book|last=Cassar Pullicino|first=J.|chapter=G. F. Abela and the Maltese Language|chapter-url=http://mhs.eu.pn/ab/abela06.html|title=Abela: Essays|publisher=Malta Historical Society|archive-url=https://web.archive.org/web/20170508165911/http://mhs.eu.pn/ab/abela06.html|archive-date=8 May 2017|page=30}}</ref> * [[Italian language|Italian]]<ref name="Obama">{{cite book|last=Pullicino|first=Mark|date=2013|title=The Obama Tribe Explorer, James Martin's Biography|url=https://books.google.com/books?id=xRdnDQAAQBAJ&pg=PA74|publisher=MPI Publishing|isbn=978-99957-0-584-8|oclc=870266285|page=74}}</ref> * '''Vernacular language:''' * [[Maltese language|Maltese]] (spoken by the majority) }} | religion = [[Roman Catholicism]] | demonym = [[Maltese people|Maltese]] | government_type = [[Theocracy|Theocratic]] [[elective monarchy]] | title_leader = [[List of grand masters of the Knights Hospitaller|Grand Master]] | leader1 = [[Philippe Villiers de L'Isle-Adam]] {{small|(first)}} | year_leader1 = 1530–1534 | leader2 = [[Ferdinand von Hompesch zu Bolheim]] {{small|(last)}} | year_leader2 = 1797–1798 | title_representative = | representative1 = | year_representative1 = | event_start = [[Tribute of the Maltese Falcon|Agreement]] | date_start = 24 March | year_start = 1530 | event1 = Established | date_event1 = 26 October 1530 | event2 = [[Siege of Tripoli (1551)|Loss of Tripoli]] | date_event2 = 15 August 1551 | event3 = [[Hospitaller colonization of the Americas|Purchase of Caribbean territories]] | date_event3 = 21 May 1651 | event4 = Sale of Caribbean territories | date_event4 = 1665 | event5 = Proclamation of sovereignty | date_event5 = 1753 | event_end = [[French invasion of Malta|Capitulation to the French]] | date_end = 12 June | year_end = 1798 | stat_year1 = 1530 (estimate) | stat_pop1 = 33,000 | ref_pop1 = <ref name="census"/> | stat_year2 = 1632 (census) | stat_pop2 = 51,750 | ref_pop2 = <ref name="census"/> | stat_year3 = 1741 (estimate) | stat_pop3 = 110,000 | ref_pop3 = <ref name="census">{{cite web |title=History of the Census |url=https://nso.gov.mt/Home/CENSUS/Pages/History%20of%20the%20Census.aspx |website=National Statistics Office |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616131501/https://nso.gov.mt/Home/CENSUS/Pages/History%20of%20the%20Census.aspx |archive-date=16 June 2022}}</ref> | area_km2 = 316 | footnotes = Area and population excluding Tripoli and the Caribbean islands | currency = [[Maltese scudo]]<ref name=cbm>{{cite web|title=Coinage of the Knights in Malta|url=http://www.centralbankmalta.org/site/currency1b.html|website=Central Bank of Malta|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006082128/http://www.centralbankmalta.org/site/currency1b.html|archive-date=6 October 2014}}</ref> <br/>{{List collapsed|title={{small|Other currencies}}|1={{small|Spanish [[Spanish dollar|dollars]]/[[doubloon]]s<br/>Venetian [[Sequin (coin)|zecchini]]<br/>Livournine<br/>Genovine<br/>[[Louis d'or]]}}}} }} '''Хоспиталерска Малта''', позната во [[Историја на Малта|малтешката историја]] како '''Период на Витезите''' ({{langx|mt|Żmien il-Kavallieri}},<ref name=":0">{{cite book |last1=Ghirxi |first1=Frans |title=Żmien il-Kavallieri f'Malta |date=1984}}</ref><ref>{{cite book |last1=Grima |first1=Joseph F. |title=Żmien il-Kavallieri f'Malta 1530–1798 |date=2001 |publisher=PIN Publications |isbn=99932-41-11-3}}</ref> {{literal translation|Време на Витезите}}), била ''[[де факто]]'' држава која постоела меѓу 1530 и 1798 година, кога медитеранските острови [[Малта (остров)|Малта]] и [[Гозо]] биле под владеење на [[Витези Болничари|Редот на Свети Јован од Ерусалим]]. Формално била [[вазална држава]] на [[Кралство Сицилија|Кралството Сицилија]], а настанала кога императорот [[Карло V (Свето Римско Царство)|Карло V]] им ги дал островите, како и градот [[Триполи]] (во денешна [[Либија]]) на Редот, по [[Опсада на Родос|протерувањето]] од [[Родос]] во 1522. Триполи паднал под [[Османлиска Империја|османлиска власт]] во 1551, но [[Опсада на Малта (1565)|обидот на Османлиите]] да ја заземат Малта во 1565 година бил неуспешен. По Големата опсада во 1565 година, Редот одлучил трајно да се насели на Малта и започнал со градба на нова престолнина, [[Валета]]. Во следните два века, Малта доживеала [[златна доба]], обележана со процут во уметноста, архитектурата, и општ напредок на малтешкото општество.<ref>{{cite web|url=http://www.malta.com/en/about-malta/culture/the-culture-of-malta-through-history|title=The culture of Malta throughout the millennia|publisher=malta.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304233825/http://www.malta.com/en/about-malta/culture/the-culture-of-malta-through-history|archive-date=4 March 2016}}</ref> Во средината на 17 век, Редот станал ''де јуре'' сопственик на некои острови на Карибите,<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/bub_gb_yK80AQAAMAAJ|title=Knights Hospitallers of the Venerable Tongue of England in Malta|last=Mifsud|first=A.|publisher=Valletta, Malta|year=1914|isbn=0-404-17009-9|page=246}}</ref> со што станал најмалата држава што колонизирала делови од Америка. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Историја на Малта]] 9xkbrnwq27zxrgmu0yp6rpw1lq1dj5w 5642199 5642198 2026-10-09T07:44:38Z Buli 2648 5642199 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Поранешна држава | conventional_long_name = Монашка држава на Редот на Свети Јован од Ерусалим{{efn|name=name|{{langx|la|Status Monasticus Ordinis Sancti Ioannis Hierosolymitani}}, {{langx|it|Stato Monastico dell'Ordine di San Giovanni di Gerusalemme}}, {{langx|mt|Stat Monastiku tal-Ordni ta’ San Ġwann ta’ Ġerusalemm}}. As the Knights Hospitaller went by several names, several variants of the name of the state exist.}} | native_name = | common_name = Malta | iso3166code = omit | era = Early modern period | status = [[Tributary state]] of the [[Kingdom of Sicily]] (until 1753)<ref name="malgoz">{{Cite book |author=Carolyn Bain |title=Malta & Gozo |year=2004 |page=[https://archive.org/details/lonelyplanetmalt00caro/page/23 23] |publisher=Lonely Planet |isbn=1-74059-178-X |url=https://archive.org/details/lonelyplanetmalt00caro/page/23}}</ref><br/>[[Sovereign state]] (1753–1798) | empire = | p1 = Kingdom of Sicily | flag_p1 = Bandiera del Regno di Sicilia 4.svg | p2 = Habsburg Spain | flag_p2 = Flag of Cross of Burgundy.svg | p3 = Company of the American Islands | flag_p3 = | p4 = Heitersheim | flag_p4 = Flagge Heitersheim.png | s1 = French occupation of Malta | flag_s1 = Flag of France.svg | s2 = Ottoman Tripolitania | flag_s2 = Maritime flag of Regency of Tripoli (18th century).svg | s3 = French West India Company | flag_s3 = Flag of France.svg | s4 = Sovereign Military Order of Malta | flag_s4 = Flag of the Order of St. John (various).svg | s5 = Grand Duchy of Baden | flag_s5 = Flagge Großherzogtum Baden (1891–1918).svg | image_flag = Flag of the Sovereign Military Order of Malta.svg | image_coat = Coat of arms of the Sovereign Military Order of Malta.svg | flag = | flag_type = | symbol = | national_motto = | national_anthem = | image_map = Territories of the Knights Hospitaller 1530-1798.png | map_caption = Map of Malta and Gozo in relation to [[Kingdom of Sicily|Sicily]] and [[Hospitaller Tripoli]] | image_map2 = Hospitaller colonization.png | map_caption2 = Map of the Order's territories in the Caribbean | capital = [[Биргу]] {{small|(1530–1571)}}<br/>[[Валета]] {{small|(1571–1798)}} | common_languages = {{plainlist| * '''Official languages:''' * [[Latin]]<ref>{{cite journal|journal=Turkish Historical Review|last=Cassar|first=Carmel|date=2011|title=Malta and the study of Arabic in the sixteenth and nineteenth centuries|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/handle/123456789/16631/OA%20Malta_and_the_study_of_Arabic_in_the_six.pdf?sequence=2&isAllowed=y|volume=2|issue=2|pages=128–130|doi=10.1163/187754611X603083|issn=1877-5454}}{{cbignore|bot=medic}}{{Dead link|date=February 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite book|last=Cassar Pullicino|first=J.|chapter=G. F. Abela and the Maltese Language|chapter-url=http://mhs.eu.pn/ab/abela06.html|title=Abela: Essays|publisher=Malta Historical Society|archive-url=https://web.archive.org/web/20170508165911/http://mhs.eu.pn/ab/abela06.html|archive-date=8 May 2017|page=30}}</ref> * [[Italian language|Italian]]<ref name="Obama">{{cite book|last=Pullicino|first=Mark|date=2013|title=The Obama Tribe Explorer, James Martin's Biography|url=https://books.google.com/books?id=xRdnDQAAQBAJ&pg=PA74|publisher=MPI Publishing|isbn=978-99957-0-584-8|oclc=870266285|page=74}}</ref> * '''Vernacular language:''' * [[Maltese language|Maltese]] (spoken by the majority) }} | religion = [[Roman Catholicism]] | demonym = [[Maltese people|Maltese]] | government_type = [[Theocracy|Theocratic]] [[elective monarchy]] | title_leader = [[List of grand masters of the Knights Hospitaller|Grand Master]] | leader1 = [[Philippe Villiers de L'Isle-Adam]] {{small|(first)}} | year_leader1 = 1530–1534 | leader2 = [[Ferdinand von Hompesch zu Bolheim]] {{small|(last)}} | year_leader2 = 1797–1798 | title_representative = | representative1 = | year_representative1 = | event_start = [[Tribute of the Maltese Falcon|Agreement]] | date_start = 24 March | year_start = 1530 | event1 = Established | date_event1 = 26 October 1530 | event2 = [[Siege of Tripoli (1551)|Loss of Tripoli]] | date_event2 = 15 August 1551 | event3 = [[Hospitaller colonization of the Americas|Purchase of Caribbean territories]] | date_event3 = 21 May 1651 | event4 = Sale of Caribbean territories | date_event4 = 1665 | event5 = Proclamation of sovereignty | date_event5 = 1753 | event_end = [[French invasion of Malta|Capitulation to the French]] | date_end = 12 June | year_end = 1798 | stat_year1 = 1530 (estimate) | stat_pop1 = 33,000 | ref_pop1 = <ref name="census"/> | stat_year2 = 1632 (census) | stat_pop2 = 51,750 | ref_pop2 = <ref name="census"/> | stat_year3 = 1741 (estimate) | stat_pop3 = 110,000 | ref_pop3 = <ref name="census">{{cite web |title=History of the Census |url=https://nso.gov.mt/Home/CENSUS/Pages/History%20of%20the%20Census.aspx |website=National Statistics Office |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616131501/https://nso.gov.mt/Home/CENSUS/Pages/History%20of%20the%20Census.aspx |archive-date=16 June 2022}}</ref> | area_km2 = 316 | footnotes = Area and population excluding Tripoli and the Caribbean islands | currency = [[Maltese scudo]]<ref name=cbm>{{cite web|title=Coinage of the Knights in Malta|url=http://www.centralbankmalta.org/site/currency1b.html|website=Central Bank of Malta|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006082128/http://www.centralbankmalta.org/site/currency1b.html|archive-date=6 October 2014}}</ref> <br/>{{List collapsed|title={{small|Other currencies}}|1={{small|Spanish [[Spanish dollar|dollars]]/[[doubloon]]s<br/>Venetian [[Sequin (coin)|zecchini]]<br/>Livournine<br/>Genovine<br/>[[Louis d'or]]}}}} }} '''Хоспиталерска Малта''', позната во [[Историја на Малта|малтешката историја]] како '''Период на Витезите''' ({{langx|mt|Żmien il-Kavallieri}},<ref name=":0">{{cite book |last1=Ghirxi |first1=Frans |title=Żmien il-Kavallieri f'Malta |date=1984}}</ref><ref>{{cite book |last1=Grima |first1=Joseph F. |title=Żmien il-Kavallieri f'Malta 1530–1798 |date=2001 |publisher=PIN Publications |isbn=99932-41-11-3}}</ref> {{literal translation|Време на Витезите}}), била ''[[де факто]]'' држава која постоела меѓу 1530 и 1798 година, кога медитеранските острови [[Малта (остров)|Малта]] и [[Гозо]] биле под владеење на [[Витези Болничари|Редот на Свети Јован од Ерусалим]]. Формално била [[вазална држава]] на [[Кралство Сицилија|Кралството Сицилија]], а настанала кога императорот [[Карло V (Свето Римско Царство)|Карло V]] им ги дал островите, како и градот [[Триполи]] (во денешна [[Либија]]) на Редот, по [[Опсада на Родос|протерувањето]] од [[Родос]] во 1522. Триполи паднал под [[Османлиска Империја|османлиска власт]] во 1551, но [[Опсада на Малта (1565)|обидот на Османлиите]] да ја заземат Малта во 1565 година бил неуспешен. По Големата опсада во 1565 година, Редот одлучил трајно да се насели на Малта и започнал со градба на нова престолнина, [[Валета]]. Во следните два века, Малта доживеала [[златна доба]], обележана со процут во уметноста, архитектурата, и општ напредок на малтешкото општество.<ref>{{cite web|url=http://www.malta.com/en/about-malta/culture/the-culture-of-malta-through-history|title=The culture of Malta throughout the millennia|publisher=malta.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304233825/http://www.malta.com/en/about-malta/culture/the-culture-of-malta-through-history|archive-date=4 March 2016}}</ref> Во средината на 17 век, Редот станал ''де јуре'' сопственик на некои острови на Карибите,<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/bub_gb_yK80AQAAMAAJ|title=Knights Hospitallers of the Venerable Tongue of England in Malta|last=Mifsud|first=A.|publisher=Valletta, Malta|year=1914|isbn=0-404-17009-9|page=246}}</ref> со што станал најмалата држава што колонизирала делови од Америка. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Историја на Малта]] rdfhnb258aqsoscxt9no3ibia61ydv0 5642200 5642199 2026-10-09T07:46:16Z Buli 2648 /* Наводи */ 5642200 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Поранешна држава | conventional_long_name = Монашка држава на Редот на Свети Јован од Ерусалим{{efn|name=name|{{langx|la|Status Monasticus Ordinis Sancti Ioannis Hierosolymitani}}, {{langx|it|Stato Monastico dell'Ordine di San Giovanni di Gerusalemme}}, {{langx|mt|Stat Monastiku tal-Ordni ta’ San Ġwann ta’ Ġerusalemm}}. As the Knights Hospitaller went by several names, several variants of the name of the state exist.}} | native_name = | common_name = Malta | iso3166code = omit | era = Early modern period | status = [[Tributary state]] of the [[Kingdom of Sicily]] (until 1753)<ref name="malgoz">{{Cite book |author=Carolyn Bain |title=Malta & Gozo |year=2004 |page=[https://archive.org/details/lonelyplanetmalt00caro/page/23 23] |publisher=Lonely Planet |isbn=1-74059-178-X |url=https://archive.org/details/lonelyplanetmalt00caro/page/23}}</ref><br/>[[Sovereign state]] (1753–1798) | empire = | p1 = Kingdom of Sicily | flag_p1 = Bandiera del Regno di Sicilia 4.svg | p2 = Habsburg Spain | flag_p2 = Flag of Cross of Burgundy.svg | p3 = Company of the American Islands | flag_p3 = | p4 = Heitersheim | flag_p4 = Flagge Heitersheim.png | s1 = French occupation of Malta | flag_s1 = Flag of France.svg | s2 = Ottoman Tripolitania | flag_s2 = Maritime flag of Regency of Tripoli (18th century).svg | s3 = French West India Company | flag_s3 = Flag of France.svg | s4 = Sovereign Military Order of Malta | flag_s4 = Flag of the Order of St. John (various).svg | s5 = Grand Duchy of Baden | flag_s5 = Flagge Großherzogtum Baden (1891–1918).svg | image_flag = Flag of the Sovereign Military Order of Malta.svg | image_coat = Coat of arms of the Sovereign Military Order of Malta.svg | flag = | flag_type = | symbol = | national_motto = | national_anthem = | image_map = Territories of the Knights Hospitaller 1530-1798.png | map_caption = Map of Malta and Gozo in relation to [[Kingdom of Sicily|Sicily]] and [[Hospitaller Tripoli]] | image_map2 = Hospitaller colonization.png | map_caption2 = Map of the Order's territories in the Caribbean | capital = [[Биргу]] {{small|(1530–1571)}}<br/>[[Валета]] {{small|(1571–1798)}} | common_languages = {{plainlist| * '''Official languages:''' * [[Latin]]<ref>{{cite journal|journal=Turkish Historical Review|last=Cassar|first=Carmel|date=2011|title=Malta and the study of Arabic in the sixteenth and nineteenth centuries|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/handle/123456789/16631/OA%20Malta_and_the_study_of_Arabic_in_the_six.pdf?sequence=2&isAllowed=y|volume=2|issue=2|pages=128–130|doi=10.1163/187754611X603083|issn=1877-5454}}{{cbignore|bot=medic}}{{Dead link|date=February 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite book|last=Cassar Pullicino|first=J.|chapter=G. F. Abela and the Maltese Language|chapter-url=http://mhs.eu.pn/ab/abela06.html|title=Abela: Essays|publisher=Malta Historical Society|archive-url=https://web.archive.org/web/20170508165911/http://mhs.eu.pn/ab/abela06.html|archive-date=8 May 2017|page=30}}</ref> * [[Italian language|Italian]]<ref name="Obama">{{cite book|last=Pullicino|first=Mark|date=2013|title=The Obama Tribe Explorer, James Martin's Biography|url=https://books.google.com/books?id=xRdnDQAAQBAJ&pg=PA74|publisher=MPI Publishing|isbn=978-99957-0-584-8|oclc=870266285|page=74}}</ref> * '''Vernacular language:''' * [[Maltese language|Maltese]] (spoken by the majority) }} | religion = [[Roman Catholicism]] | demonym = [[Maltese people|Maltese]] | government_type = [[Theocracy|Theocratic]] [[elective monarchy]] | title_leader = [[List of grand masters of the Knights Hospitaller|Grand Master]] | leader1 = [[Philippe Villiers de L'Isle-Adam]] {{small|(first)}} | year_leader1 = 1530–1534 | leader2 = [[Ferdinand von Hompesch zu Bolheim]] {{small|(last)}} | year_leader2 = 1797–1798 | title_representative = | representative1 = | year_representative1 = | event_start = [[Tribute of the Maltese Falcon|Agreement]] | date_start = 24 March | year_start = 1530 | event1 = Established | date_event1 = 26 October 1530 | event2 = [[Siege of Tripoli (1551)|Loss of Tripoli]] | date_event2 = 15 August 1551 | event3 = [[Hospitaller colonization of the Americas|Purchase of Caribbean territories]] | date_event3 = 21 May 1651 | event4 = Sale of Caribbean territories | date_event4 = 1665 | event5 = Proclamation of sovereignty | date_event5 = 1753 | event_end = [[French invasion of Malta|Capitulation to the French]] | date_end = 12 June | year_end = 1798 | stat_year1 = 1530 (estimate) | stat_pop1 = 33,000 | ref_pop1 = <ref name="census"/> | stat_year2 = 1632 (census) | stat_pop2 = 51,750 | ref_pop2 = <ref name="census"/> | stat_year3 = 1741 (estimate) | stat_pop3 = 110,000 | ref_pop3 = <ref name="census">{{cite web |title=History of the Census |url=https://nso.gov.mt/Home/CENSUS/Pages/History%20of%20the%20Census.aspx |website=National Statistics Office |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616131501/https://nso.gov.mt/Home/CENSUS/Pages/History%20of%20the%20Census.aspx |archive-date=16 June 2022}}</ref> | area_km2 = 316 | footnotes = Area and population excluding Tripoli and the Caribbean islands | currency = [[Maltese scudo]]<ref name=cbm>{{cite web|title=Coinage of the Knights in Malta|url=http://www.centralbankmalta.org/site/currency1b.html|website=Central Bank of Malta|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006082128/http://www.centralbankmalta.org/site/currency1b.html|archive-date=6 October 2014}}</ref> <br/>{{List collapsed|title={{small|Other currencies}}|1={{small|Spanish [[Spanish dollar|dollars]]/[[doubloon]]s<br/>Venetian [[Sequin (coin)|zecchini]]<br/>Livournine<br/>Genovine<br/>[[Louis d'or]]}}}} }} '''Хоспиталерска Малта''', позната во [[Историја на Малта|малтешката историја]] како '''Период на Витезите''' ({{langx|mt|Żmien il-Kavallieri}},<ref name=":0">{{cite book |last1=Ghirxi |first1=Frans |title=Żmien il-Kavallieri f'Malta |date=1984}}</ref><ref>{{cite book |last1=Grima |first1=Joseph F. |title=Żmien il-Kavallieri f'Malta 1530–1798 |date=2001 |publisher=PIN Publications |isbn=99932-41-11-3}}</ref> {{literal translation|Време на Витезите}}), била ''[[де факто]]'' држава која постоела меѓу 1530 и 1798 година, кога медитеранските острови [[Малта (остров)|Малта]] и [[Гозо]] биле под владеење на [[Витези Болничари|Редот на Свети Јован од Ерусалим]]. Формално била [[вазална држава]] на [[Кралство Сицилија|Кралството Сицилија]], а настанала кога императорот [[Карло V (Свето Римско Царство)|Карло V]] им ги дал островите, како и градот [[Триполи]] (во денешна [[Либија]]) на Редот, по [[Опсада на Родос|протерувањето]] од [[Родос]] во 1522. Триполи паднал под [[Османлиска Империја|османлиска власт]] во 1551, но [[Опсада на Малта (1565)|обидот на Османлиите]] да ја заземат Малта во 1565 година бил неуспешен. По Големата опсада во 1565 година, Редот одлучил трајно да се насели на Малта и започнал со градба на нова престолнина, [[Валета]]. Во следните два века, Малта доживеала [[златна доба]], обележана со процут во уметноста, архитектурата, и општ напредок на малтешкото општество.<ref>{{cite web|url=http://www.malta.com/en/about-malta/culture/the-culture-of-malta-through-history|title=The culture of Malta throughout the millennia|publisher=malta.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304233825/http://www.malta.com/en/about-malta/culture/the-culture-of-malta-through-history|archive-date=4 March 2016}}</ref> Во средината на 17 век, Редот станал ''де јуре'' сопственик на некои острови на Карибите,<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/bub_gb_yK80AQAAMAAJ|title=Knights Hospitallers of the Venerable Tongue of England in Malta|last=Mifsud|first=A.|publisher=Valletta, Malta|year=1914|isbn=0-404-17009-9|page=246}}</ref> со што станал најмалата држава што колонизирала делови од Америка. == Наводи == {{notelist}} {{наводи}} [[Категорија:Историја на Малта]] sipp5b39je3qw746e67nze8cg4p2vox 5642201 5642200 2026-10-09T07:47:23Z Buli 2648 5642201 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Поранешна држава | conventional_long_name = Монашка држава на Редот на Свети Јован од Ерусалим{{efn|name=name|{{langx|la|Status Monasticus Ordinis Sancti Ioannis Hierosolymitani}}, {{langx|it|Stato Monastico dell'Ordine di San Giovanni di Gerusalemme}}, {{langx|mt|Stat Monastiku tal-Ordni ta’ San Ġwann ta’ Ġerusalemm}}. As the Knights Hospitaller went by several names, several variants of the name of the state exist.}} | native_name = | common_name = Malta | iso3166code = omit | era = Early modern period | status = [[Tributary state]] of the [[Kingdom of Sicily]] (until 1753)<ref name="malgoz">{{Cite book |author=Carolyn Bain |title=Malta & Gozo |year=2004 |page=[https://archive.org/details/lonelyplanetmalt00caro/page/23 23] |publisher=Lonely Planet |isbn=1-74059-178-X |url=https://archive.org/details/lonelyplanetmalt00caro/page/23}}</ref><br/>[[Sovereign state]] (1753–1798) | empire = | p1 = Kingdom of Sicily | flag_p1 = Bandiera del Regno di Sicilia 4.svg | p2 = Habsburg Spain | flag_p2 = Flag of Cross of Burgundy.svg | p3 = Company of the American Islands | flag_p3 = | p4 = Heitersheim | flag_p4 = Flagge Heitersheim.png | s1 = French occupation of Malta | flag_s1 = Flag of France.svg | s2 = Ottoman Tripolitania | flag_s2 = Maritime flag of Regency of Tripoli (18th century).svg | s3 = French West India Company | flag_s3 = Flag of France.svg | s4 = Sovereign Military Order of Malta | flag_s4 = Flag of the Order of St. John (various).svg | s5 = Grand Duchy of Baden | flag_s5 = Flagge Großherzogtum Baden (1891–1918).svg | image_flag = Flag of the Sovereign Military Order of Malta.svg | image_coat = Coat of arms of the Sovereign Military Order of Malta.svg | flag = | flag_type = | symbol = | national_motto = | national_anthem = | image_map = Territories of the Knights Hospitaller 1530-1798.png | map_caption = Map of Malta and Gozo in relation to [[Kingdom of Sicily|Sicily]] and [[Hospitaller Tripoli]] | image_map2 = Hospitaller colonization.png | map_caption2 = Map of the Order's territories in the Caribbean | capital = [[Биргу]] {{small|(1530–1571)}}<br/>[[Валета]] {{small|(1571–1798)}} | common_languages = {{plainlist| * '''Official languages:''' * [[Latin]]<ref>{{cite journal|journal=Turkish Historical Review|last=Cassar|first=Carmel|date=2011|title=Malta and the study of Arabic in the sixteenth and nineteenth centuries|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/handle/123456789/16631/OA%20Malta_and_the_study_of_Arabic_in_the_six.pdf?sequence=2&isAllowed=y|volume=2|issue=2|pages=128–130|doi=10.1163/187754611X603083|issn=1877-5454}}{{cbignore|bot=medic}}{{Dead link|date=February 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite book|last=Cassar Pullicino|first=J.|chapter=G. F. Abela and the Maltese Language|chapter-url=http://mhs.eu.pn/ab/abela06.html|title=Abela: Essays|publisher=Malta Historical Society|archive-url=https://web.archive.org/web/20170508165911/http://mhs.eu.pn/ab/abela06.html|archive-date=8 May 2017|page=30}}</ref> * [[Italian language|Italian]]<ref name="Obama">{{cite book|last=Pullicino|first=Mark|date=2013|title=The Obama Tribe Explorer, James Martin's Biography|url=https://books.google.com/books?id=xRdnDQAAQBAJ&pg=PA74|publisher=MPI Publishing|isbn=978-99957-0-584-8|oclc=870266285|page=74}}</ref> * '''Vernacular language:''' * [[Maltese language|Maltese]] (spoken by the majority) }} | religion = [[Roman Catholicism]] | demonym = [[Maltese people|Maltese]] | government_type = [[Теократија|Теократска]] [[изборна монархија]] | title_leader = [[List of grand masters of the Knights Hospitaller|Grand Master]] | leader1 = [[Philippe Villiers de L'Isle-Adam]] {{small|(first)}} | year_leader1 = 1530–1534 | leader2 = [[Ferdinand von Hompesch zu Bolheim]] {{small|(last)}} | year_leader2 = 1797–1798 | title_representative = | representative1 = | year_representative1 = | event_start = [[Tribute of the Maltese Falcon|Agreement]] | date_start = 24 March | year_start = 1530 | event1 = Established | date_event1 = 26 October 1530 | event2 = [[Siege of Tripoli (1551)|Loss of Tripoli]] | date_event2 = 15 August 1551 | event3 = [[Hospitaller colonization of the Americas|Purchase of Caribbean territories]] | date_event3 = 21 May 1651 | event4 = Sale of Caribbean territories | date_event4 = 1665 | event5 = Proclamation of sovereignty | date_event5 = 1753 | event_end = [[French invasion of Malta|Capitulation to the French]] | date_end = 12 June | year_end = 1798 | stat_year1 = 1530 (estimate) | stat_pop1 = 33,000 | ref_pop1 = <ref name="census"/> | stat_year2 = 1632 (census) | stat_pop2 = 51,750 | ref_pop2 = <ref name="census"/> | stat_year3 = 1741 (estimate) | stat_pop3 = 110,000 | ref_pop3 = <ref name="census">{{cite web |title=History of the Census |url=https://nso.gov.mt/Home/CENSUS/Pages/History%20of%20the%20Census.aspx |website=National Statistics Office |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616131501/https://nso.gov.mt/Home/CENSUS/Pages/History%20of%20the%20Census.aspx |archive-date=16 June 2022}}</ref> | area_km2 = 316 | footnotes = Area and population excluding Tripoli and the Caribbean islands | currency = [[Maltese scudo]]<ref name=cbm>{{cite web|title=Coinage of the Knights in Malta|url=http://www.centralbankmalta.org/site/currency1b.html|website=Central Bank of Malta|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006082128/http://www.centralbankmalta.org/site/currency1b.html|archive-date=6 October 2014}}</ref> <br/>{{List collapsed|title={{small|Other currencies}}|1={{small|Spanish [[Spanish dollar|dollars]]/[[doubloon]]s<br/>Venetian [[Sequin (coin)|zecchini]]<br/>Livournine<br/>Genovine<br/>[[Louis d'or]]}}}} }} '''Хоспиталерска Малта''', позната во [[Историја на Малта|малтешката историја]] како '''Период на Витезите''' ({{langx|mt|Żmien il-Kavallieri}},<ref name=":0">{{cite book |last1=Ghirxi |first1=Frans |title=Żmien il-Kavallieri f'Malta |date=1984}}</ref><ref>{{cite book |last1=Grima |first1=Joseph F. |title=Żmien il-Kavallieri f'Malta 1530–1798 |date=2001 |publisher=PIN Publications |isbn=99932-41-11-3}}</ref> {{literal translation|Време на Витезите}}), била ''[[де факто]]'' држава која постоела меѓу 1530 и 1798 година, кога медитеранските острови [[Малта (остров)|Малта]] и [[Гозо]] биле под владеење на [[Витези Болничари|Редот на Свети Јован од Ерусалим]]. Формално била [[вазална држава]] на [[Кралство Сицилија|Кралството Сицилија]], а настанала кога императорот [[Карло V (Свето Римско Царство)|Карло V]] им ги дал островите, како и градот [[Триполи]] (во денешна [[Либија]]) на Редот, по [[Опсада на Родос|протерувањето]] од [[Родос]] во 1522. Триполи паднал под [[Османлиска Империја|османлиска власт]] во 1551, но [[Опсада на Малта (1565)|обидот на Османлиите]] да ја заземат Малта во 1565 година бил неуспешен. По Големата опсада во 1565 година, Редот одлучил трајно да се насели на Малта и започнал со градба на нова престолнина, [[Валета]]. Во следните два века, Малта доживеала [[златна доба]], обележана со процут во уметноста, архитектурата, и општ напредок на малтешкото општество.<ref>{{cite web|url=http://www.malta.com/en/about-malta/culture/the-culture-of-malta-through-history|title=The culture of Malta throughout the millennia|publisher=malta.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304233825/http://www.malta.com/en/about-malta/culture/the-culture-of-malta-through-history|archive-date=4 March 2016}}</ref> Во средината на 17 век, Редот станал ''де јуре'' сопственик на некои острови на Карибите,<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/bub_gb_yK80AQAAMAAJ|title=Knights Hospitallers of the Venerable Tongue of England in Malta|last=Mifsud|first=A.|publisher=Valletta, Malta|year=1914|isbn=0-404-17009-9|page=246}}</ref> со што станал најмалата држава што колонизирала делови од Америка. == Наводи == {{notelist}} {{наводи}} [[Категорија:Историја на Малта]] r9mqgh9ybf9vifv9xxxszj0y90pxrb0 5642205 5642201 2026-10-09T07:56:10Z Buli 2648 5642205 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Поранешна држава | conventional_long_name = Монашка држава на Редот на Свети Јован од Ерусалим{{efn|name=name|{{langx|la|Status Monasticus Ordinis Sancti Ioannis Hierosolymitani}}, {{langx|it|Stato Monastico dell'Ordine di San Giovanni di Gerusalemme}}, {{langx|mt|Stat Monastiku tal-Ordni ta’ San Ġwann ta’ Ġerusalemm}}. As the Knights Hospitaller went by several names, several variants of the name of the state exist.}} | native_name = | common_name = Malta | iso3166code = omit | era = Early modern period | status = [[Tributary state]] of the [[Kingdom of Sicily]] (until 1753)<ref name="malgoz">{{Cite book |author=Carolyn Bain |title=Malta & Gozo |year=2004 |page=[https://archive.org/details/lonelyplanetmalt00caro/page/23 23] |publisher=Lonely Planet |isbn=1-74059-178-X |url=https://archive.org/details/lonelyplanetmalt00caro/page/23}}</ref><br/>[[Sovereign state]] (1753–1798) | empire = | p1 = Kingdom of Sicily | flag_p1 = Bandiera del Regno di Sicilia 4.svg | p2 = Habsburg Spain | flag_p2 = Flag of Cross of Burgundy.svg | p3 = Company of the American Islands | flag_p3 = | p4 = Heitersheim | flag_p4 = Flagge Heitersheim.png | s1 = French occupation of Malta | flag_s1 = Flag of France.svg | s2 = Ottoman Tripolitania | flag_s2 = Maritime flag of Regency of Tripoli (18th century).svg | s3 = French West India Company | flag_s3 = Flag of France.svg | s4 = Sovereign Military Order of Malta | flag_s4 = Flag of the Order of St. John (various).svg | s5 = Grand Duchy of Baden | flag_s5 = Flagge Großherzogtum Baden (1891–1918).svg | image_flag = Flag of the Sovereign Military Order of Malta.svg | image_coat = Coat of arms of the Sovereign Military Order of Malta.svg | flag = | flag_type = | symbol = | national_motto = | national_anthem = | image_map = Territories of the Knights Hospitaller 1530-1798.png | map_caption = Map of Malta and Gozo in relation to [[Kingdom of Sicily|Sicily]] and [[Hospitaller Tripoli]] | image_map2 = Hospitaller colonization.png | map_caption2 = Map of the Order's territories in the Caribbean | capital = [[Биргу]] {{small|(1530–1571)}}<br/>[[Валета]] {{small|(1571–1798)}} | common_languages = {{plainlist| * '''Службени јазици:''' * [[латински]]<ref>{{cite journal|journal=Turkish Historical Review|last=Cassar|first=Carmel|date=2011|title=Malta and the study of Arabic in the sixteenth and nineteenth centuries|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/handle/123456789/16631/OA%20Malta_and_the_study_of_Arabic_in_the_six.pdf?sequence=2&isAllowed=y|volume=2|issue=2|pages=128–130|doi=10.1163/187754611X603083|issn=1877-5454}}{{cbignore|bot=medic}}{{Dead link|date=February 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite book|last=Cassar Pullicino|first=J.|chapter=G. F. Abela and the Maltese Language|chapter-url=http://mhs.eu.pn/ab/abela06.html|title=Abela: Essays|publisher=Malta Historical Society|archive-url=https://web.archive.org/web/20170508165911/http://mhs.eu.pn/ab/abela06.html|archive-date=8 May 2017|page=30}}</ref> * [[Италијански јазик|италијански]]<ref name="Obama">{{cite book|last=Pullicino|first=Mark|date=2013|title=The Obama Tribe Explorer, James Martin's Biography|url=https://books.google.com/books?id=xRdnDQAAQBAJ&pg=PA74|publisher=MPI Publishing|isbn=978-99957-0-584-8|oclc=870266285|page=74}}</ref> * '''Говорен јазик:''' * [[Малтешки јазик|малтешки]] (го зборувало мнозинството од населението) }} | religion = [[Roman Catholicism]] | demonym = [[Maltese people|Maltese]] | government_type = [[Теократија|Теократска]] [[изборна монархија]] | title_leader = [[List of grand masters of the Knights Hospitaller|Grand Master]] | leader1 = [[Philippe Villiers de L'Isle-Adam]] {{small|(first)}} | year_leader1 = 1530–1534 | leader2 = [[Ferdinand von Hompesch zu Bolheim]] {{small|(last)}} | year_leader2 = 1797–1798 | title_representative = | representative1 = | year_representative1 = | event_start = [[Tribute of the Maltese Falcon|Agreement]] | date_start = 24 March | year_start = 1530 | event1 = Established | date_event1 = 26 October 1530 | event2 = [[Siege of Tripoli (1551)|Loss of Tripoli]] | date_event2 = 15 August 1551 | event3 = [[Hospitaller colonization of the Americas|Purchase of Caribbean territories]] | date_event3 = 21 May 1651 | event4 = Sale of Caribbean territories | date_event4 = 1665 | event5 = Proclamation of sovereignty | date_event5 = 1753 | event_end = [[French invasion of Malta|Capitulation to the French]] | date_end = 12 June | year_end = 1798 | stat_year1 = 1530 (estimate) | stat_pop1 = 33,000 | ref_pop1 = <ref name="census"/> | stat_year2 = 1632 (census) | stat_pop2 = 51,750 | ref_pop2 = <ref name="census"/> | stat_year3 = 1741 (estimate) | stat_pop3 = 110,000 | ref_pop3 = <ref name="census">{{cite web |title=History of the Census |url=https://nso.gov.mt/Home/CENSUS/Pages/History%20of%20the%20Census.aspx |website=National Statistics Office |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616131501/https://nso.gov.mt/Home/CENSUS/Pages/History%20of%20the%20Census.aspx |archive-date=16 June 2022}}</ref> | area_km2 = 316 | footnotes = Area and population excluding Tripoli and the Caribbean islands | currency = [[Maltese scudo]]<ref name=cbm>{{cite web|title=Coinage of the Knights in Malta|url=http://www.centralbankmalta.org/site/currency1b.html|website=Central Bank of Malta|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006082128/http://www.centralbankmalta.org/site/currency1b.html|archive-date=6 October 2014}}</ref> <br/>{{List collapsed|title={{small|Other currencies}}|1={{small|Spanish [[Spanish dollar|dollars]]/[[doubloon]]s<br/>Venetian [[Sequin (coin)|zecchini]]<br/>Livournine<br/>Genovine<br/>[[Louis d'or]]}}}} }} '''Хоспиталерска Малта''', позната во [[Историја на Малта|малтешката историја]] како '''Период на Витезите''' ({{langx|mt|Żmien il-Kavallieri}},<ref name=":0">{{cite book |last1=Ghirxi |first1=Frans |title=Żmien il-Kavallieri f'Malta |date=1984}}</ref><ref>{{cite book |last1=Grima |first1=Joseph F. |title=Żmien il-Kavallieri f'Malta 1530–1798 |date=2001 |publisher=PIN Publications |isbn=99932-41-11-3}}</ref> {{literal translation|Време на Витезите}}), била ''[[де факто]]'' држава која постоела меѓу 1530 и 1798 година, кога медитеранските острови [[Малта (остров)|Малта]] и [[Гозо]] биле под владеење на [[Витези Болничари|Редот на Свети Јован од Ерусалим]]. Формално била [[вазална држава]] на [[Кралство Сицилија|Кралството Сицилија]], а настанала кога императорот [[Карло V (Свето Римско Царство)|Карло V]] им ги дал островите, како и градот [[Триполи]] (во денешна [[Либија]]) на Редот, по [[Опсада на Родос|протерувањето]] од [[Родос]] во 1522. Триполи паднал под [[Османлиска Империја|османлиска власт]] во 1551, но [[Опсада на Малта (1565)|обидот на Османлиите]] да ја заземат Малта во 1565 година бил неуспешен. По Големата опсада во 1565 година, Редот одлучил трајно да се насели на Малта и започнал со градба на нова престолнина, [[Валета]]. Во следните два века, Малта доживеала [[златна доба]], обележана со процут во уметноста, архитектурата, и општ напредок на малтешкото општество.<ref>{{cite web|url=http://www.malta.com/en/about-malta/culture/the-culture-of-malta-through-history|title=The culture of Malta throughout the millennia|publisher=malta.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304233825/http://www.malta.com/en/about-malta/culture/the-culture-of-malta-through-history|archive-date=4 March 2016}}</ref> Во средината на 17 век, Редот станал ''де јуре'' сопственик на некои острови на Карибите,<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/bub_gb_yK80AQAAMAAJ|title=Knights Hospitallers of the Venerable Tongue of England in Malta|last=Mifsud|first=A.|publisher=Valletta, Malta|year=1914|isbn=0-404-17009-9|page=246}}</ref> со што станал најмалата држава што колонизирала делови од Америка. == Наводи == {{notelist}} {{наводи}} [[Категорија:Историја на Малта]] gnj2yitpvekc1z1xwtbm7hwfw5wnlg9 5642206 5642205 2026-10-09T07:58:17Z Buli 2648 5642206 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Поранешна држава | conventional_long_name = Монашка држава на Редот на Свети Јован од Ерусалим{{efn|name=name|{{langx|la|Status Monasticus Ordinis Sancti Ioannis Hierosolymitani}}, {{langx|it|Stato Monastico dell'Ordine di San Giovanni di Gerusalemme}}, {{langx|mt|Stat Monastiku tal-Ordni ta’ San Ġwann ta’ Ġerusalemm}}. As the Knights Hospitaller went by several names, several variants of the name of the state exist.}} | native_name = | common_name = Malta | iso3166code = omit | era = Early modern period | status = [[Tributary state]] of the [[Kingdom of Sicily]] (until 1753)<ref name="malgoz">{{Cite book |author=Carolyn Bain |title=Malta & Gozo |year=2004 |page=[https://archive.org/details/lonelyplanetmalt00caro/page/23 23] |publisher=Lonely Planet |isbn=1-74059-178-X |url=https://archive.org/details/lonelyplanetmalt00caro/page/23}}</ref><br/>[[Sovereign state]] (1753–1798) | empire = | p1 = Kingdom of Sicily | flag_p1 = Bandiera del Regno di Sicilia 4.svg | p2 = Habsburg Spain | flag_p2 = Flag of Cross of Burgundy.svg | p3 = Company of the American Islands | flag_p3 = | p4 = Heitersheim | flag_p4 = Flagge Heitersheim.png | s1 = French occupation of Malta | flag_s1 = Flag of France.svg | s2 = Ottoman Tripolitania | flag_s2 = Maritime flag of Regency of Tripoli (18th century).svg | s3 = French West India Company | flag_s3 = Flag of France.svg | s4 = Sovereign Military Order of Malta | flag_s4 = Flag of the Order of St. John (various).svg | s5 = Grand Duchy of Baden | flag_s5 = Flagge Großherzogtum Baden (1891–1918).svg | image_flag = Flag of the Sovereign Military Order of Malta.svg | image_coat = Coat of arms of the Sovereign Military Order of Malta.svg | flag = | flag_type = | symbol = | national_motto = | national_anthem = | image_map = Territories of the Knights Hospitaller 1530-1798.png | map_caption = Map of Malta and Gozo in relation to [[Kingdom of Sicily|Sicily]] and [[Hospitaller Tripoli]] | image_map2 = Hospitaller colonization.png | map_caption2 = Map of the Order's territories in the Caribbean | capital = [[Биргу]] {{small|(1530–1571)}}<br/>[[Валета]] {{small|(1571–1798)}} | common_languages = {{plainlist| * '''Службени јазици:''' * [[латински]]<ref>{{cite journal|journal=Turkish Historical Review|last=Cassar|first=Carmel|date=2011|title=Malta and the study of Arabic in the sixteenth and nineteenth centuries|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/handle/123456789/16631/OA%20Malta_and_the_study_of_Arabic_in_the_six.pdf?sequence=2&isAllowed=y|volume=2|issue=2|pages=128–130|doi=10.1163/187754611X603083|issn=1877-5454}}{{cbignore|bot=medic}}{{Dead link|date=February 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite book|last=Cassar Pullicino|first=J.|chapter=G. F. Abela and the Maltese Language|chapter-url=http://mhs.eu.pn/ab/abela06.html|title=Abela: Essays|publisher=Malta Historical Society|archive-url=https://web.archive.org/web/20170508165911/http://mhs.eu.pn/ab/abela06.html|archive-date=8 May 2017|page=30}}</ref> * [[Италијански јазик|италијански]]<ref name="Obama">{{cite book|last=Pullicino|first=Mark|date=2013|title=The Obama Tribe Explorer, James Martin's Biography|url=https://books.google.com/books?id=xRdnDQAAQBAJ&pg=PA74|publisher=MPI Publishing|isbn=978-99957-0-584-8|oclc=870266285|page=74}}</ref> * '''Говорен јазик:''' * [[Малтешки јазик|малтешки]] (го зборувало мнозинството од населението) }} | religion = [[Roman Catholicism]] | demonym = [[Maltese people|Maltese]] | government_type = [[Теократија|Теократска]] [[изборна монархија]] | title_leader = [[Список на Големи мајстори на Витезите Болничари|Голем мајстор]] | leader1 = [[Philippe Villiers de L'Isle-Adam]] {{small|(first)}} | year_leader1 = 1530–1534 | leader2 = [[Ferdinand von Hompesch zu Bolheim]] {{small|(last)}} | year_leader2 = 1797–1798 | title_representative = | representative1 = | year_representative1 = | event_start = [[Tribute of the Maltese Falcon|Agreement]] | date_start = 24 March | year_start = 1530 | event1 = Established | date_event1 = 26 October 1530 | event2 = [[Siege of Tripoli (1551)|Loss of Tripoli]] | date_event2 = 15 August 1551 | event3 = [[Hospitaller colonization of the Americas|Purchase of Caribbean territories]] | date_event3 = 21 May 1651 | event4 = Sale of Caribbean territories | date_event4 = 1665 | event5 = Proclamation of sovereignty | date_event5 = 1753 | event_end = [[French invasion of Malta|Capitulation to the French]] | date_end = 12 June | year_end = 1798 | stat_year1 = 1530 (estimate) | stat_pop1 = 33,000 | ref_pop1 = <ref name="census"/> | stat_year2 = 1632 (census) | stat_pop2 = 51,750 | ref_pop2 = <ref name="census"/> | stat_year3 = 1741 (estimate) | stat_pop3 = 110,000 | ref_pop3 = <ref name="census">{{cite web |title=History of the Census |url=https://nso.gov.mt/Home/CENSUS/Pages/History%20of%20the%20Census.aspx |website=National Statistics Office |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616131501/https://nso.gov.mt/Home/CENSUS/Pages/History%20of%20the%20Census.aspx |archive-date=16 June 2022}}</ref> | area_km2 = 316 | footnotes = Area and population excluding Tripoli and the Caribbean islands | currency = [[Maltese scudo]]<ref name=cbm>{{cite web|title=Coinage of the Knights in Malta|url=http://www.centralbankmalta.org/site/currency1b.html|website=Central Bank of Malta|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006082128/http://www.centralbankmalta.org/site/currency1b.html|archive-date=6 October 2014}}</ref> <br/>{{List collapsed|title={{small|Other currencies}}|1={{small|Spanish [[Spanish dollar|dollars]]/[[doubloon]]s<br/>Venetian [[Sequin (coin)|zecchini]]<br/>Livournine<br/>Genovine<br/>[[Louis d'or]]}}}} }} '''Хоспиталерска Малта''', позната во [[Историја на Малта|малтешката историја]] како '''Период на Витезите''' ({{langx|mt|Żmien il-Kavallieri}},<ref name=":0">{{cite book |last1=Ghirxi |first1=Frans |title=Żmien il-Kavallieri f'Malta |date=1984}}</ref><ref>{{cite book |last1=Grima |first1=Joseph F. |title=Żmien il-Kavallieri f'Malta 1530–1798 |date=2001 |publisher=PIN Publications |isbn=99932-41-11-3}}</ref> {{literal translation|Време на Витезите}}), била ''[[де факто]]'' држава која постоела меѓу 1530 и 1798 година, кога медитеранските острови [[Малта (остров)|Малта]] и [[Гозо]] биле под владеење на [[Витези Болничари|Редот на Свети Јован од Ерусалим]]. Формално била [[вазална држава]] на [[Кралство Сицилија|Кралството Сицилија]], а настанала кога императорот [[Карло V (Свето Римско Царство)|Карло V]] им ги дал островите, како и градот [[Триполи]] (во денешна [[Либија]]) на Редот, по [[Опсада на Родос|протерувањето]] од [[Родос]] во 1522. Триполи паднал под [[Османлиска Империја|османлиска власт]] во 1551, но [[Опсада на Малта (1565)|обидот на Османлиите]] да ја заземат Малта во 1565 година бил неуспешен. По Големата опсада во 1565 година, Редот одлучил трајно да се насели на Малта и започнал со градба на нова престолнина, [[Валета]]. Во следните два века, Малта доживеала [[златна доба]], обележана со процут во уметноста, архитектурата, и општ напредок на малтешкото општество.<ref>{{cite web|url=http://www.malta.com/en/about-malta/culture/the-culture-of-malta-through-history|title=The culture of Malta throughout the millennia|publisher=malta.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304233825/http://www.malta.com/en/about-malta/culture/the-culture-of-malta-through-history|archive-date=4 March 2016}}</ref> Во средината на 17 век, Редот станал ''де јуре'' сопственик на некои острови на Карибите,<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/bub_gb_yK80AQAAMAAJ|title=Knights Hospitallers of the Venerable Tongue of England in Malta|last=Mifsud|first=A.|publisher=Valletta, Malta|year=1914|isbn=0-404-17009-9|page=246}}</ref> со што станал најмалата држава што колонизирала делови од Америка. == Наводи == {{notelist}} {{наводи}} [[Категорија:Историја на Малта]] 8hq7844isruwyn7ceusnr2i0y721zp3 5642207 5642206 2026-10-09T08:01:14Z Buli 2648 5642207 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Поранешна држава | conventional_long_name = Монашка држава на Редот на Свети Јован од Ерусалим{{efn|name=name|{{langx|la|Status Monasticus Ordinis Sancti Ioannis Hierosolymitani}}, {{langx|it|Stato Monastico dell'Ordine di San Giovanni di Gerusalemme}}, {{langx|mt|Stat Monastiku tal-Ordni ta’ San Ġwann ta’ Ġerusalemm}}. As the Knights Hospitaller went by several names, several variants of the name of the state exist.}} | native_name = | common_name = Malta | iso3166code = omit | era = Early modern period | status = [[Tributary state]] of the [[Kingdom of Sicily]] (until 1753)<ref name="malgoz">{{Cite book |author=Carolyn Bain |title=Malta & Gozo |year=2004 |page=[https://archive.org/details/lonelyplanetmalt00caro/page/23 23] |publisher=Lonely Planet |isbn=1-74059-178-X |url=https://archive.org/details/lonelyplanetmalt00caro/page/23}}</ref><br/>[[Sovereign state]] (1753–1798) | empire = | p1 = Kingdom of Sicily | flag_p1 = Bandiera del Regno di Sicilia 4.svg | p2 = Habsburg Spain | flag_p2 = Flag of Cross of Burgundy.svg | p3 = Company of the American Islands | flag_p3 = | p4 = Heitersheim | flag_p4 = Flagge Heitersheim.png | s1 = French occupation of Malta | flag_s1 = Flag of France.svg | s2 = Ottoman Tripolitania | flag_s2 = Maritime flag of Regency of Tripoli (18th century).svg | s3 = French West India Company | flag_s3 = Flag of France.svg | s4 = Sovereign Military Order of Malta | flag_s4 = Flag of the Order of St. John (various).svg | s5 = Grand Duchy of Baden | flag_s5 = Flagge Großherzogtum Baden (1891–1918).svg | image_flag = Flag of the Sovereign Military Order of Malta.svg | image_coat = Coat of arms of the Sovereign Military Order of Malta.svg | flag = | flag_type = | symbol = | national_motto = | national_anthem = | image_map = Territories of the Knights Hospitaller 1530-1798.png | map_caption = Map of Malta and Gozo in relation to [[Kingdom of Sicily|Sicily]] and [[Hospitaller Tripoli]] | image_map2 = Hospitaller colonization.png | map_caption2 = Map of the Order's territories in the Caribbean | capital = [[Биргу]] {{small|(1530–1571)}}<br/>[[Валета]] {{small|(1571–1798)}} | common_languages = {{plainlist| * '''Службени јазици:''' * [[латински]]<ref>{{cite journal|journal=Turkish Historical Review|last=Cassar|first=Carmel|date=2011|title=Malta and the study of Arabic in the sixteenth and nineteenth centuries|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/handle/123456789/16631/OA%20Malta_and_the_study_of_Arabic_in_the_six.pdf?sequence=2&isAllowed=y|volume=2|issue=2|pages=128–130|doi=10.1163/187754611X603083|issn=1877-5454}}{{cbignore|bot=medic}}{{Dead link|date=February 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite book|last=Cassar Pullicino|first=J.|chapter=G. F. Abela and the Maltese Language|chapter-url=http://mhs.eu.pn/ab/abela06.html|title=Abela: Essays|publisher=Malta Historical Society|archive-url=https://web.archive.org/web/20170508165911/http://mhs.eu.pn/ab/abela06.html|archive-date=8 May 2017|page=30}}</ref> * [[Италијански јазик|италијански]]<ref name="Obama">{{cite book|last=Pullicino|first=Mark|date=2013|title=The Obama Tribe Explorer, James Martin's Biography|url=https://books.google.com/books?id=xRdnDQAAQBAJ&pg=PA74|publisher=MPI Publishing|isbn=978-99957-0-584-8|oclc=870266285|page=74}}</ref> * '''Говорен јазик:''' * [[Малтешки јазик|малтешки]] (го зборувало мнозинството од населението) }} | religion = [[Roman Catholicism]] | demonym = [[Maltese people|Maltese]] | government_type = [[Теократија|Теократска]] [[изборна монархија]] | title_leader = [[Список на Големи мајстори на Витезите Болничари|Голем мајстор]] | leader1 = [[Philippe Villiers de L'Isle-Adam]] {{small|(first)}} | year_leader1 = 1530–1534 | leader2 = [[Ferdinand von Hompesch zu Bolheim]] {{small|(last)}} | year_leader2 = 1797–1798 | title_representative = | representative1 = | year_representative1 = | event_start = [[Tribute of the Maltese Falcon|Agreement]] | date_start = 24 март | year_start = 1530 | event1 = Established | date_event1 = 26 октомври 1530 | event2 = [[Опсада на Триполи (1551)|Губиток на Триполи]] | date_event2 = 15 август 1551 | event3 = [[Hospitaller colonization of the Americas|Purchase of Caribbean territories]] | date_event3 = 21 мај 1651 | event4 = Sale of Caribbean territories | date_event4 = 1665 | event5 = Proclamation of sovereignty | date_event5 = 1753 | event_end = [[French invasion of Malta|Capitulation to the French]] | date_end = 12 јуни | year_end = 1798 | stat_year1 = 1530 (estimate) | stat_pop1 = 33,000 | ref_pop1 = <ref name="census"/> | stat_year2 = 1632 (census) | stat_pop2 = 51,750 | ref_pop2 = <ref name="census"/> | stat_year3 = 1741 (estimate) | stat_pop3 = 110,000 | ref_pop3 = <ref name="census">{{cite web |title=History of the Census |url=https://nso.gov.mt/Home/CENSUS/Pages/History%20of%20the%20Census.aspx |website=National Statistics Office |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616131501/https://nso.gov.mt/Home/CENSUS/Pages/History%20of%20the%20Census.aspx |archive-date=16 June 2022}}</ref> | area_km2 = 316 | footnotes = Area and population excluding Tripoli and the Caribbean islands | currency = [[Maltese scudo]]<ref name=cbm>{{cite web|title=Coinage of the Knights in Malta|url=http://www.centralbankmalta.org/site/currency1b.html|website=Central Bank of Malta|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006082128/http://www.centralbankmalta.org/site/currency1b.html|archive-date=6 October 2014}}</ref> <br/>{{List collapsed|title={{small|Other currencies}}|1={{small|Spanish [[Spanish dollar|dollars]]/[[doubloon]]s<br/>Venetian [[Sequin (coin)|zecchini]]<br/>Livournine<br/>Genovine<br/>[[Louis d'or]]}}}} }} '''Хоспиталерска Малта''', позната во [[Историја на Малта|малтешката историја]] како '''Период на Витезите''' ({{langx|mt|Żmien il-Kavallieri}},<ref name=":0">{{cite book |last1=Ghirxi |first1=Frans |title=Żmien il-Kavallieri f'Malta |date=1984}}</ref><ref>{{cite book |last1=Grima |first1=Joseph F. |title=Żmien il-Kavallieri f'Malta 1530–1798 |date=2001 |publisher=PIN Publications |isbn=99932-41-11-3}}</ref> {{literal translation|Време на Витезите}}), била ''[[де факто]]'' држава која постоела меѓу 1530 и 1798 година, кога медитеранските острови [[Малта (остров)|Малта]] и [[Гозо]] биле под владеење на [[Витези Болничари|Редот на Свети Јован од Ерусалим]]. Формално била [[вазална држава]] на [[Кралство Сицилија|Кралството Сицилија]], а настанала кога императорот [[Карло V (Свето Римско Царство)|Карло V]] им ги дал островите, како и градот [[Триполи]] (во денешна [[Либија]]) на Редот, по [[Опсада на Родос|протерувањето]] од [[Родос]] во 1522. Триполи паднал под [[Османлиска Империја|османлиска власт]] во 1551, но [[Опсада на Малта (1565)|обидот на Османлиите]] да ја заземат Малта во 1565 година бил неуспешен. По Големата опсада во 1565 година, Редот одлучил трајно да се насели на Малта и започнал со градба на нова престолнина, [[Валета]]. Во следните два века, Малта доживеала [[златна доба]], обележана со процут во уметноста, архитектурата, и општ напредок на малтешкото општество.<ref>{{cite web|url=http://www.malta.com/en/about-malta/culture/the-culture-of-malta-through-history|title=The culture of Malta throughout the millennia|publisher=malta.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304233825/http://www.malta.com/en/about-malta/culture/the-culture-of-malta-through-history|archive-date=4 March 2016}}</ref> Во средината на 17 век, Редот станал ''де јуре'' сопственик на некои острови на Карибите,<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/bub_gb_yK80AQAAMAAJ|title=Knights Hospitallers of the Venerable Tongue of England in Malta|last=Mifsud|first=A.|publisher=Valletta, Malta|year=1914|isbn=0-404-17009-9|page=246}}</ref> со што станал најмалата држава што колонизирала делови од Америка. == Наводи == {{notelist}} {{наводи}} [[Категорија:Историја на Малта]] twi36hh69h5lipm3pebu8265dqomwof 5642208 5642207 2026-10-09T08:03:49Z Buli 2648 5642208 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Поранешна држава | conventional_long_name = Монашка држава на Редот на Свети Јован од Ерусалим{{efn|name=name|{{langx|la|Status Monasticus Ordinis Sancti Ioannis Hierosolymitani}}, {{langx|it|Stato Monastico dell'Ordine di San Giovanni di Gerusalemme}}, {{langx|mt|Stat Monastiku tal-Ordni ta’ San Ġwann ta’ Ġerusalemm}}. As the Knights Hospitaller went by several names, several variants of the name of the state exist.}} | native_name = | common_name = Malta | iso3166code = omit | era = Early modern period | status = [[Tributary state]] of the [[Kingdom of Sicily]] (until 1753)<ref name="malgoz">{{Cite book |author=Carolyn Bain |title=Malta & Gozo |year=2004 |page=[https://archive.org/details/lonelyplanetmalt00caro/page/23 23] |publisher=Lonely Planet |isbn=1-74059-178-X |url=https://archive.org/details/lonelyplanetmalt00caro/page/23}}</ref><br/>[[Sovereign state]] (1753–1798) | empire = | p1 = Kingdom of Sicily | flag_p1 = Bandiera del Regno di Sicilia 4.svg | p2 = Habsburg Spain | flag_p2 = Flag of Cross of Burgundy.svg | p3 = Company of the American Islands | flag_p3 = | p4 = Heitersheim | flag_p4 = Flagge Heitersheim.png | s1 = French occupation of Malta | flag_s1 = Flag of France.svg | s2 = Ottoman Tripolitania | flag_s2 = Maritime flag of Regency of Tripoli (18th century).svg | s3 = French West India Company | flag_s3 = Flag of France.svg | s4 = Sovereign Military Order of Malta | flag_s4 = Flag of the Order of St. John (various).svg | s5 = Grand Duchy of Baden | flag_s5 = Flagge Großherzogtum Baden (1891–1918).svg | image_flag = Flag of the Sovereign Military Order of Malta.svg | image_coat = Coat of arms of the Sovereign Military Order of Malta.svg | flag = | flag_type = | symbol = | national_motto = | national_anthem = | image_map = Territories of the Knights Hospitaller 1530-1798.png | map_caption = Map of Malta and Gozo in relation to [[Kingdom of Sicily|Sicily]] and [[Hospitaller Tripoli]] | image_map2 = Hospitaller colonization.png | map_caption2 = Карта на териториите на Редот на свети Јован на Карибите | capital = [[Биргу]] {{small|(1530–1571)}}<br/>[[Валета]] {{small|(1571–1798)}} | common_languages = {{plainlist| * '''Службени јазици:''' * [[латински]]<ref>{{cite journal|journal=Turkish Historical Review|last=Cassar|first=Carmel|date=2011|title=Malta and the study of Arabic in the sixteenth and nineteenth centuries|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/handle/123456789/16631/OA%20Malta_and_the_study_of_Arabic_in_the_six.pdf?sequence=2&isAllowed=y|volume=2|issue=2|pages=128–130|doi=10.1163/187754611X603083|issn=1877-5454}}{{cbignore|bot=medic}}{{Dead link|date=February 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite book|last=Cassar Pullicino|first=J.|chapter=G. F. Abela and the Maltese Language|chapter-url=http://mhs.eu.pn/ab/abela06.html|title=Abela: Essays|publisher=Malta Historical Society|archive-url=https://web.archive.org/web/20170508165911/http://mhs.eu.pn/ab/abela06.html|archive-date=8 May 2017|page=30}}</ref> * [[Италијански јазик|италијански]]<ref name="Obama">{{cite book|last=Pullicino|first=Mark|date=2013|title=The Obama Tribe Explorer, James Martin's Biography|url=https://books.google.com/books?id=xRdnDQAAQBAJ&pg=PA74|publisher=MPI Publishing|isbn=978-99957-0-584-8|oclc=870266285|page=74}}</ref> * '''Говорен јазик:''' * [[Малтешки јазик|малтешки]] (го зборувало мнозинството од населението) }} | religion = [[Roman Catholicism]] | demonym = [[Maltese people|Maltese]] | government_type = [[Теократија|Теократска]] [[изборна монархија]] | title_leader = [[Список на Големи мајстори на Витезите Болничари|Голем мајстор]] | leader1 = [[Philippe Villiers de L'Isle-Adam]] {{small|(first)}} | year_leader1 = 1530–1534 | leader2 = [[Ferdinand von Hompesch zu Bolheim]] {{small|(last)}} | year_leader2 = 1797–1798 | title_representative = | representative1 = | year_representative1 = | event_start = [[Tribute of the Maltese Falcon|Agreement]] | date_start = 24 март | year_start = 1530 | event1 = Established | date_event1 = 26 октомври 1530 | event2 = [[Опсада на Триполи (1551)|Губиток на Триполи]] | date_event2 = 15 август 1551 | event3 = [[Hospitaller colonization of the Americas|Purchase of Caribbean territories]] | date_event3 = 21 мај 1651 | event4 = Sale of Caribbean territories | date_event4 = 1665 | event5 = Proclamation of sovereignty | date_event5 = 1753 | event_end = [[French invasion of Malta|Capitulation to the French]] | date_end = 12 јуни | year_end = 1798 | stat_year1 = 1530 (estimate) | stat_pop1 = 33,000 | ref_pop1 = <ref name="census"/> | stat_year2 = 1632 (census) | stat_pop2 = 51,750 | ref_pop2 = <ref name="census"/> | stat_year3 = 1741 (estimate) | stat_pop3 = 110,000 | ref_pop3 = <ref name="census">{{cite web |title=History of the Census |url=https://nso.gov.mt/Home/CENSUS/Pages/History%20of%20the%20Census.aspx |website=National Statistics Office |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616131501/https://nso.gov.mt/Home/CENSUS/Pages/History%20of%20the%20Census.aspx |archive-date=16 June 2022}}</ref> | area_km2 = 316 | footnotes = Area and population excluding Tripoli and the Caribbean islands | currency = [[Maltese scudo]]<ref name=cbm>{{cite web|title=Coinage of the Knights in Malta|url=http://www.centralbankmalta.org/site/currency1b.html|website=Central Bank of Malta|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006082128/http://www.centralbankmalta.org/site/currency1b.html|archive-date=6 October 2014}}</ref> <br/>{{List collapsed|title={{small|Other currencies}}|1={{small|Spanish [[Spanish dollar|dollars]]/[[doubloon]]s<br/>Venetian [[Sequin (coin)|zecchini]]<br/>Livournine<br/>Genovine<br/>[[Louis d'or]]}}}} }} '''Хоспиталерска Малта''', позната во [[Историја на Малта|малтешката историја]] како '''Период на Витезите''' ({{langx|mt|Żmien il-Kavallieri}},<ref name=":0">{{cite book |last1=Ghirxi |first1=Frans |title=Żmien il-Kavallieri f'Malta |date=1984}}</ref><ref>{{cite book |last1=Grima |first1=Joseph F. |title=Żmien il-Kavallieri f'Malta 1530–1798 |date=2001 |publisher=PIN Publications |isbn=99932-41-11-3}}</ref> {{literal translation|Време на Витезите}}), била ''[[де факто]]'' држава која постоела меѓу 1530 и 1798 година, кога медитеранските острови [[Малта (остров)|Малта]] и [[Гозо]] биле под владеење на [[Витези Болничари|Редот на Свети Јован од Ерусалим]]. Формално била [[вазална држава]] на [[Кралство Сицилија|Кралството Сицилија]], а настанала кога императорот [[Карло V (Свето Римско Царство)|Карло V]] им ги дал островите, како и градот [[Триполи]] (во денешна [[Либија]]) на Редот, по [[Опсада на Родос|протерувањето]] од [[Родос]] во 1522. Триполи паднал под [[Османлиска Империја|османлиска власт]] во 1551, но [[Опсада на Малта (1565)|обидот на Османлиите]] да ја заземат Малта во 1565 година бил неуспешен. По Големата опсада во 1565 година, Редот одлучил трајно да се насели на Малта и започнал со градба на нова престолнина, [[Валета]]. Во следните два века, Малта доживеала [[златна доба]], обележана со процут во уметноста, архитектурата, и општ напредок на малтешкото општество.<ref>{{cite web|url=http://www.malta.com/en/about-malta/culture/the-culture-of-malta-through-history|title=The culture of Malta throughout the millennia|publisher=malta.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304233825/http://www.malta.com/en/about-malta/culture/the-culture-of-malta-through-history|archive-date=4 March 2016}}</ref> Во средината на 17 век, Редот станал ''де јуре'' сопственик на некои острови на Карибите,<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/bub_gb_yK80AQAAMAAJ|title=Knights Hospitallers of the Venerable Tongue of England in Malta|last=Mifsud|first=A.|publisher=Valletta, Malta|year=1914|isbn=0-404-17009-9|page=246}}</ref> со што станал најмалата држава што колонизирала делови од Америка. == Наводи == {{notelist}} {{наводи}} [[Категорија:Историја на Малта]] 8riubdqf93apxtx6oaw7178ydp6pusf 5642209 5642208 2026-10-09T08:05:27Z Buli 2648 5642209 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Поранешна држава | conventional_long_name = Монашка држава на Редот на Свети Јован од Ерусалим{{efn|name=name|{{langx|la|Status Monasticus Ordinis Sancti Ioannis Hierosolymitani}}, {{langx|it|Stato Monastico dell'Ordine di San Giovanni di Gerusalemme}}, {{langx|mt|Stat Monastiku tal-Ordni ta’ San Ġwann ta’ Ġerusalemm}}. As the Knights Hospitaller went by several names, several variants of the name of the state exist.}} | native_name = | common_name = Malta | iso3166code = omit | era = Early modern period | status = [[Tributary state]] of the [[Kingdom of Sicily]] (until 1753)<ref name="malgoz">{{Cite book |author=Carolyn Bain |title=Malta & Gozo |year=2004 |page=[https://archive.org/details/lonelyplanetmalt00caro/page/23 23] |publisher=Lonely Planet |isbn=1-74059-178-X |url=https://archive.org/details/lonelyplanetmalt00caro/page/23}}</ref><br/>[[Sovereign state]] (1753–1798) | empire = | p1 = Kingdom of Sicily | flag_p1 = Bandiera del Regno di Sicilia 4.svg | p2 = Habsburg Spain | flag_p2 = Flag of Cross of Burgundy.svg | p3 = Company of the American Islands | flag_p3 = | p4 = Heitersheim | flag_p4 = Flagge Heitersheim.png | s1 = French occupation of Malta | flag_s1 = Flag of France.svg | s2 = Ottoman Tripolitania | flag_s2 = Maritime flag of Regency of Tripoli (18th century).svg | s3 = French West India Company | flag_s3 = Flag of France.svg | s4 = Sovereign Military Order of Malta | flag_s4 = Flag of the Order of St. John (various).svg | s5 = Grand Duchy of Baden | flag_s5 = Flagge Großherzogtum Baden (1891–1918).svg | image_flag = Flag of the Sovereign Military Order of Malta.svg | image_coat = Coat of arms of the Sovereign Military Order of Malta.svg | flag = | flag_type = | symbol = | national_motto = | national_anthem = | image_map = Territories of the Knights Hospitaller 1530-1798.png | map_caption = Map of Malta and Gozo in relation to [[Kingdom of Sicily|Sicily]] and [[Hospitaller Tripoli]] | image_map2 = Hospitaller colonization.png | map_caption2 = Карта на териториите на Редот на свети Јован на Карибите | capital = [[Биргу]] {{small|(1530–1571)}}<br/>[[Валета]] {{small|(1571–1798)}} | common_languages = {{plainlist| * '''Службени јазици:''' * [[латински]]<ref>{{cite journal|journal=Turkish Historical Review|last=Cassar|first=Carmel|date=2011|title=Malta and the study of Arabic in the sixteenth and nineteenth centuries|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/handle/123456789/16631/OA%20Malta_and_the_study_of_Arabic_in_the_six.pdf?sequence=2&isAllowed=y|volume=2|issue=2|pages=128–130|doi=10.1163/187754611X603083|issn=1877-5454}}{{cbignore|bot=medic}}{{Dead link|date=February 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite book|last=Cassar Pullicino|first=J.|chapter=G. F. Abela and the Maltese Language|chapter-url=http://mhs.eu.pn/ab/abela06.html|title=Abela: Essays|publisher=Malta Historical Society|archive-url=https://web.archive.org/web/20170508165911/http://mhs.eu.pn/ab/abela06.html|archive-date=8 May 2017|page=30}}</ref> * [[Италијански јазик|италијански]]<ref name="Obama">{{cite book|last=Pullicino|first=Mark|date=2013|title=The Obama Tribe Explorer, James Martin's Biography|url=https://books.google.com/books?id=xRdnDQAAQBAJ&pg=PA74|publisher=MPI Publishing|isbn=978-99957-0-584-8|oclc=870266285|page=74}}</ref> * '''Говорен јазик:''' * [[Малтешки јазик|малтешки]] (го зборувало мнозинството од населението) }} | religion = [[Roman Catholicism]] | demonym = [[Maltese people|Maltese]] | government_type = [[Теократија|Теократска]] [[изборна монархија]] | title_leader = [[Список на Големи мајстори на Витезите Болничари|Голем мајстор]] | leader1 = [[Филип Виље де Л'ил-Адам]] {{small|(прв)}} | year_leader1 = 1530–1534 | leader2 = [[Фердинанд фон Хомпеш цу Болхајм]] {{small|(последен)}} | year_leader2 = 1797–1798 | title_representative = | representative1 = | year_representative1 = | event_start = [[Tribute of the Maltese Falcon|Agreement]] | date_start = 24 март | year_start = 1530 | event1 = Established | date_event1 = 26 октомври 1530 | event2 = [[Опсада на Триполи (1551)|Губиток на Триполи]] | date_event2 = 15 август 1551 | event3 = [[Hospitaller colonization of the Americas|Purchase of Caribbean territories]] | date_event3 = 21 мај 1651 | event4 = Sale of Caribbean territories | date_event4 = 1665 | event5 = Proclamation of sovereignty | date_event5 = 1753 | event_end = [[French invasion of Malta|Capitulation to the French]] | date_end = 12 јуни | year_end = 1798 | stat_year1 = 1530 (estimate) | stat_pop1 = 33,000 | ref_pop1 = <ref name="census"/> | stat_year2 = 1632 (census) | stat_pop2 = 51,750 | ref_pop2 = <ref name="census"/> | stat_year3 = 1741 (estimate) | stat_pop3 = 110,000 | ref_pop3 = <ref name="census">{{cite web |title=History of the Census |url=https://nso.gov.mt/Home/CENSUS/Pages/History%20of%20the%20Census.aspx |website=National Statistics Office |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616131501/https://nso.gov.mt/Home/CENSUS/Pages/History%20of%20the%20Census.aspx |archive-date=16 June 2022}}</ref> | area_km2 = 316 | footnotes = Area and population excluding Tripoli and the Caribbean islands | currency = [[Maltese scudo]]<ref name=cbm>{{cite web|title=Coinage of the Knights in Malta|url=http://www.centralbankmalta.org/site/currency1b.html|website=Central Bank of Malta|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006082128/http://www.centralbankmalta.org/site/currency1b.html|archive-date=6 October 2014}}</ref> <br/>{{List collapsed|title={{small|Other currencies}}|1={{small|Spanish [[Spanish dollar|dollars]]/[[doubloon]]s<br/>Venetian [[Sequin (coin)|zecchini]]<br/>Livournine<br/>Genovine<br/>[[Louis d'or]]}}}} }} '''Хоспиталерска Малта''', позната во [[Историја на Малта|малтешката историја]] како '''Период на Витезите''' ({{langx|mt|Żmien il-Kavallieri}},<ref name=":0">{{cite book |last1=Ghirxi |first1=Frans |title=Żmien il-Kavallieri f'Malta |date=1984}}</ref><ref>{{cite book |last1=Grima |first1=Joseph F. |title=Żmien il-Kavallieri f'Malta 1530–1798 |date=2001 |publisher=PIN Publications |isbn=99932-41-11-3}}</ref> {{literal translation|Време на Витезите}}), била ''[[де факто]]'' држава која постоела меѓу 1530 и 1798 година, кога медитеранските острови [[Малта (остров)|Малта]] и [[Гозо]] биле под владеење на [[Витези Болничари|Редот на Свети Јован од Ерусалим]]. Формално била [[вазална држава]] на [[Кралство Сицилија|Кралството Сицилија]], а настанала кога императорот [[Карло V (Свето Римско Царство)|Карло V]] им ги дал островите, како и градот [[Триполи]] (во денешна [[Либија]]) на Редот, по [[Опсада на Родос|протерувањето]] од [[Родос]] во 1522. Триполи паднал под [[Османлиска Империја|османлиска власт]] во 1551, но [[Опсада на Малта (1565)|обидот на Османлиите]] да ја заземат Малта во 1565 година бил неуспешен. По Големата опсада во 1565 година, Редот одлучил трајно да се насели на Малта и започнал со градба на нова престолнина, [[Валета]]. Во следните два века, Малта доживеала [[златна доба]], обележана со процут во уметноста, архитектурата, и општ напредок на малтешкото општество.<ref>{{cite web|url=http://www.malta.com/en/about-malta/culture/the-culture-of-malta-through-history|title=The culture of Malta throughout the millennia|publisher=malta.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304233825/http://www.malta.com/en/about-malta/culture/the-culture-of-malta-through-history|archive-date=4 March 2016}}</ref> Во средината на 17 век, Редот станал ''де јуре'' сопственик на некои острови на Карибите,<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/bub_gb_yK80AQAAMAAJ|title=Knights Hospitallers of the Venerable Tongue of England in Malta|last=Mifsud|first=A.|publisher=Valletta, Malta|year=1914|isbn=0-404-17009-9|page=246}}</ref> со што станал најмалата држава што колонизирала делови од Америка. == Наводи == {{notelist}} {{наводи}} [[Категорија:Историја на Малта]] c3m0kzwzeo8dtoyzai2clayr6duromg 0 1388417 5642375 5526294 2026-10-09T10:42:21Z Jtasevski123 69538 отстранета [[Категорија:Ботаничари]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5642375 wikitext text/x-wiki '''Кристин Мари Беркхаут''' (13 јули 1893 во Маланг-18 ноември 1932) била [[Микологија|миколог]]. Таа го опишала родот ''Кандида'' во својата докторска теза за Универзитетот во Утрехт во [[Холандија]] во 1923 година. Овој настан подоцна бил опишан како „почеток на рационалната систематика на анаскоспорогените квасци“.<ref>{{Наведено списание|last=Barnett|first=J. A.|year=2004|title=A history of research on yeasts 8: Taxonomy|journal=[[Yeast (journal)|Yeast]]|volume=21|issue=14|pages=1141–1193|doi=10.1002/yea.1154|pmid=15515119|doi-access=free}}</ref> {{Ботаничар|Berkh.|Berkhout, Christine Marie}} == Поврзано == * [[Список на миколози]] == Наводи == <references /> {{Нормативна контрола}}{{DEFAULTSORT:Беркхаут, Кристин Мари}} [[Категорија:Холандски миколози]] [[Категорија:Починати во 1932 година]] [[Категорија:Родени во 1893 година]] [[Категорија:Холандски ботаничари]] 4pqxgd74stzupvjox7jrw30w2e4616q 0 1388418 5642370 5523106 2026-10-09T10:40:00Z Jtasevski123 69538 5642370 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder|honorific-prefix=[[Д-р.]]|name=Изабела Ајона Абот|native_name=|native_name_lang=|honorific-suffix=|image=PMNM Dr. Isabella Abbott (49946278311).jpg|caption=|term_start=|term_end=|predecessor=|successor=|birth_name=Изабела Кауакеа Јау Јунг Ајона|birth_date={{birth date|1919|06|20|df=yes}}|birth_place=[[Хана]], [[Мауи]], [[Хаваи]]|death_date={{death date and age|2010|10|28|1919|06|20|df=yes}}|death_place=[[Оаху]], Хаваи, АД|spouse=Доналд Путнам Абот|alma_mater=[[Камехамеха Училиште]]<br />[[Хавајски универзитет Маноа]]<br />[[Мичигенски универзитет]]<br />[[Калифорниски универзитет – Беркли]]|relations=}}'''Изабела Ајона Абот''' (20 јуни 1919 – 28 октомври 2010) била едукаторка, психолог и етноботаничарка од Хаваи. Таа била првата домородна Хавајка која што освоила [[Доктор на науки|докторат]] по наука,<ref name="sesq">{{Наведени вести|url=http://the.honoluluadvertiser.com/150/sesq6abbott|title=Isabella Abbott|last=Tsai|first=Michael|date=July 2, 2006|work=[[Honolulu Advertiser]]|access-date=November 4, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20120925014717/http://the.honoluluadvertiser.com/150/sesq6abbott|archive-date=September 25, 2012}}</ref> и станала водечки експерт за пацифички морски [[алги]].<ref name=":1">{{Наведени вести|url=https://www.montereyherald.com/2010/11/17/seaweed-lady-isabella-abbott-dies/|title='Seaweed lady' Isabella Abbott dies: Scientist studied algae at Hopkins Marine Station|last=Howe|first=Kevin|date=November 17, 2010|work=[[The Monterey County Herald|Monterey Herald]]|access-date=December 8, 2010|archive-url=https://archive.today/20240118044242/https://www.montereyherald.com/2010/11/17/seaweed-lady-isabella-abbott-dies/|archive-date=January 18, 2024}}</ref> == Ран живот == Абот била родена како '''Изабела Кауакеа Јау Јунг Ајона''' во Хана, [[Мауи]], Територија на Хаваи, на 20 јуни 1919 година. Нејзиното хавајско име значи „бел дожд од Хана“ и била позната како „Изи“.<ref name="stanford" /> Нејзиниот татко бил етнички кинез, додека нејзината мајка била домородна Хавајка. Нејзината мајка ја научила за јадливите хавајски алги<ref name="stanford">{{Наведени вести|url=http://news.stanford.edu/news/2010/december/izzie-abbott-obit-120710.html|title=Isabella Abbott, world-renowned Stanford algae expert, dies at 91|last=Bergeron|first=Louis|date=December 7, 2010|work=Stanford Report|access-date=December 7, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130602111039/http://news.stanford.edu/news/2010/december/izzie-abbott-obit-120710.html|archive-date=June 2, 2013|publisher=[[Stanford University]]}}</ref> и вредноста и разновидноста на автохтоните растенија на Хаваи. Абот била единственото девојче и втора најмлада во семејство од осум браќа и сестри.<ref name=":0">{{Наведени вести|url=http://www.hawaii.edu/malamalama/2010/10/isabella-abbott/|title=Pioneering professor is first lady of limu|last=Crites|first=Jennifer|date=October 21, 2010|work=Malamalama: The Light of Knowledge|access-date=November 4, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20230330184241/http://www.hawaii.edu/malamalama/2010/10/isabella-abbott/|archive-date=March 30, 2023|publisher=[[University of Hawaiʻi]]}}</ref> Пораснала во [[Хонолулу]] во близина на Ваикики и матурирала во Камехамеха во 1937 година.<ref name="sesq"/><ref name="stanford"/> Дипломирала [[ботаника]] на Универзитетот на Хаваи во Маноа во 1941 година,<ref name="stanford" /> магистрирала ботаника на Универзитетот во Мичиген во 1942 година и [[Доктор на науки|докторирала по филозофија]] ботаника на [[Калифорниски универзитет – Беркли|Калифорниски универзитет - Беркли]] во 1950 година<ref name=":1"/><ref name="stanford" /> Се омажила за зоологот Доналд Патнам Абот (1920–1986), кој бил студент во Универзитетот на Хаваи, како и на Беркли. Абот се преселила во Пацифик Гроув, Калифорнија, каде што нејзиниот сопруг предавал на морската станица Хопкинс, управувана од [[Стенфордски универзитет|Универзитетот Стенфорд]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www-marine.stanford.edu/memorials/AbbottD.pdf|title=Memorial Resolution: Donald Putnam Abbott 1920–1986|last=Blinks|first=Lawrence|last2=Giese|first2=Arthur C.|date=1986|work=[[Hopkins Marine Station]]|publisher=[[Stanford University]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20100705143303/http://www-marine.stanford.edu/memorials/AbbottD.pdf|archive-date=July 5, 2010|accessdate=December 8, 2010|last3=Pittendrigh|first3=Colin}}</ref> Бидејќи во тоа време жените ретко биле признати за академски позиции, таа поминувала време одгледувајќи ја својата ќерка Ени Абот Ферстер, додека ги проучувала алгите на брегот на Калифорнија. Таа ги прилагодила рецептите за да ја користи локалната алга (''Nereocystis'') во храна како што се колачи и корнишони.<ref name="stanford" /> == Кариера == Во 1966 година станала истражувачки соработник и предавала како предавач во Хопкинс. Напишала книга за морските алги на полуостровот Монтереј, која подоцна била проширена за да го вклучи целиот брег на Калифорнија. Во 1969 година била наградена Дарбекер од Ботаничкото друштво на Америка.<ref>{{Наведени вести|url=http://athopkins.stanford.edu/iabbott.pdf|title=Memorial Resolution: Isabella Aiona Abbott|last=Palumbi|first=Stephen R.|access-date=2019-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20190515063636/http://athopkins.stanford.edu/iabbott.pdf|archive-date=2019-05-15}}</ref> До 1972 година, [[Стенфордски универзитет|Стенфордскиот универзитет]] ја унапредил директно во редовен професор по биологија, каде што таа била првата жена и првата личност од друга боја на кожа на оваа позиција.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://womenshistory.si.edu/blog/marine-botanist-isabella-aiona-abbott-and-more-women-know-asian-american-and-pacific-islander-heritage|title=Marine Botanist Isabella Aiona Abbott and More Women to Know this Asian American and Pacific Islander Heritage Month|last=Johnston |first=Healoha|last2=Cohen|first2=Sara E.|date=3 May 2021|work=[[Smithsonian American Women's History Museum]]|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20230718133609/https://womenshistory.si.edu/stories/marine-botanist-isabella-aiona-abbott-and-more-women-know-asian-american-and-pacific-islander|archive-date=18 July 2023|accessdate=2 August 2021}}</ref> Во 1982 година, таа и нејзиниот сопруг се пензионирале и се вратиле во Хаваи, каде што била ангажирана од Универзитетот на Хаваи да предава етноботаника, односно интеракцијата на луѓето и растенијата.<ref name="stanford"/> Авторка е на осум книги и над 150 публикации. Се сметала за водечки светски експерт за хавајски алги, познати на [[Хавајски јазик|хавајскиот јазик]] како ''лиму''. Била пофалена за откривањето на над 200 видови, од кои што неколку се именувани по неа, вклучувајќи го и родот ''Abbottella'' од семејството Rhodomelaceae (црвени алги).<ref name=":0"/> Ова ѝ го донесе прекарот „Прва дама на Лиму“. Во 1993 година го добила медалот „Чарлс Рид Бишоп“, а во 1997 година го добила медалот „Гилберт Морган Смит“ од Националната академија на науките.<ref name="Morgan">{{Наведена мрежна страница|url=https://nasonline.org/programs/awards/gilbert-morgan-smith-medal.html|title=Gilbert Morgan Smith Medal|date=|work=[[National Academy of Sciences]]|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926152240/https://nasonline.org/programs/awards/gilbert-morgan-smith-medal.html|archive-date=26 September 2023|accessdate=16 February 2011|quote=Isabella A. Abbott (1997)}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://www.pbshawaii.org/ourproductions/longstory_transcripts/LSS%20126%20Transcript%20-%20Isabella%20Abbott.pdf|title=Long Story Short with Leslie Wilcox: Guest Isabella Abbott|last=Wilcox|first=Leslie|date=17 June 2008|work=Long Story Short|access-date=4 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20230711003311/http://www.pbshawaii.org/ourproductions/longstory_transcripts/LSS%20126%20Transcript%20-%20Isabella%20Abbott.pdf|archive-date=11 July 2023|publisher=[[PBS Hawaii]]}}</ref> Таа била член на одборот на директори на Музејот „Бернис П. Бишоп“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.botany.hawaii.edu/faculty/abbott/|title=Botany Department: Faculty Profile Dr. Isabella A. Abbott|work=[[University of Hawaiʻi]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20111026080459/http://www.botany.hawaii.edu/faculty/abbott/|archive-date=26 October 2011|accessdate=30 July 2014}}</ref> Во ноември 1997 година била коавтор на есеј во „ Хонолулу Стар-Билтен“ во кој ги критикувала упраителите на училиштата Камехамеха, што довело до нивна реорганизација.<ref>{{Наведени вести|url=http://archives.starbulletin.com/97/11/27/editorial/broken2.html|title=Tyranny, distrust, poor decisions reign at Kamehameha|last=Abbott|first=Isabella Aiona|date=27 November 1997|work=[[Honolulu Star-Bulletin]]|access-date=21 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20130331035717/http://archives.starbulletin.com/97/11/27/editorial/broken2.html|archive-date=31 March 2013|last2=Beamer|first2=Winona|last3=Brandt|first3=Gladys A.|last4=McPhree|first4=Roderick F.|last5=Rubin|first5=Winona Ellis|author-link2=Winona Beamer|author-link3=Gladys A. Brandt}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://archives.starbulletin.com/97/11/27/news/index.html|title=New essay rips Lindsey: She denies charges, calls the criticism unfair|last=Daysog|first=Rick|date=27 November 1997|work=[[Honolulu Star-Bulletin]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624202820/http://archives.starbulletin.com/97/11/27/news/index.html|archive-date=24 June 2021}}</ref> Во 1988 година била избрана за член на Американската асоцијација за унапредување на науката.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aaas.org/fellows/historic|title=Historic Fellows: AAAS Featured Fellow for May: Isabella Aiona Abbott (1919-2010)|work=[[American Association for the Advancement of Science]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220605071139/https://www.aaas.org/fellows/historic|archive-date=5 June 2022|accessdate=17 June 2022}}</ref> Во 2005 година, таа била прогласена за Живо богатство на Хаваи од страна на Мисијата Хонпа Хонгванџи на Хаваи.<ref>{{Наведени вести|url=http://the.honoluluadvertiser.com/article/2005/Jan/16/ln/ln19p.html|title=Six named Living Treasures|date=16 January 2005|work=[[Honolulu Advertiser]]|access-date=4 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20221122095636/http://the.honoluluadvertiser.com/article/2005/Jan/16/ln/ln19p.html|archive-date=22 November 2022}}</ref><ref name=":2">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.hawaii.edu/news/2023/01/19/isabella-aiona-abbott-life-sciences-building/|title=BOR approves naming Life Sciences Building after 'First Lady of Limu'|last=|first=|date=19 January 2023|work=[[University of Hawaiʻi]]|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20230625001250/https://www.hawaii.edu/news/2023/01/19/isabella-aiona-abbott-life-sciences-building/|archive-date=25 June 2023|accessdate=21 January 2024}}</ref> Абот се сметала за најважен авторитет за алгите во сливот на Тихиот Океан, а во 2008 година добила награда за животно дело од Одделот за земјиште и природни ресурси на Хаваи за нејзините проучувања за коралните гребени.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.khnl.com/global/story.asp?S=8913004|title=Dr. Isabella Abbott honored for lifetime devotion to coral reefs|last=Cha|first=Cindy|date=28 August 2008|work=[[KHNL]]|access-date=4 November 2010|archive-url=https://archive.today/20120630074255/http://www.khnl.com/global/story.asp?S=8913004|archive-date=30 June 2012}}</ref> Одборот на регенти на Универзитетот на Хаваи едногласно гласале за промената на името на зградата за биолошки науки по Абот во 2023 година.<ref name=":2"/><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.hawaii.edu/uhmfs/issues/resolution-supporting-the-naming-of-the-life-sciences-building-in-honor-of-isabella-aiona-abbott/|title=Resolution Supporting the Naming of the Life Sciences Building in Honor of Isabella Aiona Abbott|date=2023|work=Mānoa Faculty Senate|publisher=[[University of Hawaiʻi]]|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20240121221934/https://www.hawaii.edu/uhmfs/issues/resolution-supporting-the-naming-of-the-life-sciences-building-in-honor-of-isabella-aiona-abbott/|archive-date=21 January 2024|accessdate=21 January 2024}}</ref> {{botanist|I.A.Abbott|border=0}} == Смрт == Изабела Кауакеа Ајона Абот починала 28 октомври 2010 година на 91-годишна возраст во својот дом во [[Хонолулу]].<ref>{{Наведени вести|url=http://www.staradvertiser.com/news/20101031_Algae_expert_meshed_science_and_native_culture.html|title=Algae expert meshed science and native culture|last=Fujimori|first=Leila|date=31 October 2010|work=[[Honolulu Star-Advertiser]]|access-date=4 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20120905132553/http://www.staradvertiser.com/news/20101031_Algae_expert_meshed_science_and_native_culture.html|archive-date=5 September 2012}}</ref> За да го зачува наследството и кариерата на Абот како ботаничарка, Универзитетот на Хаваи воспоставил стипендија за поддршка на постдипломски истражувања по хавајска етноботаника и морска ботаника.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://manoa.hawaii.edu/news/article.php?aId=4000|title=Mānoa: Campus mourns 'First Lady of Limu' Isabella Abbott|date=3 November 2010|work=[[University of Hawaiʻi at Mānoa]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230711001901/https://manoa.hawaii.edu/news/article.php?aId=4000|archive-date=11 July 2023|accessdate=25 January 2017}}</ref> == Дела == * Isabella A. Abbott (1947). ''Brackish-Water Algae from the Hawaiian Islands.'' Pacific Science. * {{Наведена книга|title=On Schimmelmannia from California and Japan|last=Isabella A. Abbott|year=1961}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=VoyaAAAAIAAJ|title=Marine Algae of the Monterey Peninsula, California|last=Gilbert Morgan Smith|last2=George J. Hollenberg|last3=Isabella A. Abbott|publisher=[[Stanford University Press]]|year=1969|isbn=978-0-804740197}} * Isabella A. Abbott (1970). ''Yamadaella, a new genus in the Nemaliales (Rhodophyta).'' Phycologia * {{Наведена книга|title=Contributions to the systematics of Benthic Marine Algae of the North Pacific: Proceedings of a seminar on the contributions of culture, laboratory, field and life history studies to the systematics of benthic marine algae of the Pacific; Japan–U.S. cooperative science program, August 13–16, 1971|last=Isabella A. Abbott|last2=Munenao Kurogi|publisher=Japanese Society of Psychology|year=1972|location=Sapporo, Japan}} * {{Наведена книга|title=Limu: an ethnobotanical study of some edible Hawaiian seaweeds|last=Isabella Aiona Abbott|last2=Eleanor Horswill Williamson|publisher=Pacific Tropical Botanical Garden|year=1974}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=qYrx7i02uqsC|title=Marine Algae of California|last=Isabella A. Abbott|last2=George J. Hollenberg|publisher=[[Stanford University Press]]|year=1976|isbn=978-0-8047-2152-3}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=UOEXAQAAMAAJ|title=How to know the seaweeds|last=Elmer Yale Dawson|last2=Isabella Aiona Abbott|publisher=W. C. Brown Company|year=1978|isbn=978-0-697-04892-9}}  * Isabella Aiona Abbott (1990). ''A taxonomic and nomenclatural assessment of the species of Liagora (Rhodophyta, Nemaliales) in the herbarium of Lamouroux.'' * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=L295QgAACAAJ|title=Lā'au Hawaiʻi: traditional Hawaiian uses of plants|last=Isabella Aiona Abbott|date=March 1992|publisher=Bernice Pauahi Bishop Museum Press|isbn=978-0-930897-62-8}} * {{Наведена книга|title=Taxonomy of Economic Seaweeds With reference to some Pacific species|last=Isabella A. Abbott|publisher=California Sea Grant College Program|year=1995}} Eight volume series from an international workshop hosted by the University of Hawaiʻi, Honolulu, July 1993 * Isabella A. Abbott (April 1996). ''New Species and Notes on Marine Algae from Hawaiʻi.'' Pacific Science. University of Hawaiʻi Press. * Isabella A. Abbott (July 1996). ''Ethnobotany of seaweeds: clues to uses of seaweeds.'' Hydrobiologia. Kluwer Academic Publishers. * Alan J.K. Millar; Isabella A. Abbott (1997). ''The new genus and species Ossiella pacifica (Griffithsieae, Rhodophyta) from Hawaii and Norfolk Island, Pacific Ocean.'' Journal of Phycology. * G.T. Kraft; Isabella A. Abbott (1997). ''Platoma ardreanum (Schizymeniaeae, Gigartinales) and Halymenia chiangiana (Halymeniaceae, Halymeniales), two new species of proliferous, foliose red algae from the Hawaiian Islands''. Cryptogamie, Algologie. * Isabella Aiona Abbott (1998). ''Some new species and new combinations of marine red algae from the central Pacific.'' Phycological Research. * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=tUYVAQAAIAAJ|title=Marine red algae of the Hawaiian Islands|last=Isabella Aiona Abbott|publisher=Bernice Pauahi Bishop Museum Press|year=1999|isbn=978-1-58178-003-1}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=RIwZAQAAIAAJ|title=Marine green and brown algae of the Hawaiian Islands|last=Isabella Aiona Abbott|last2=John Marinus Huisman|date=April 2004|publisher=Bernice Pauahi Bishop Museum Press|isbn=978-1-58178-030-7}} * Isabella A. Abbott; John Marinus Huisman (June 2005). ''Studies in the Liagoraceae (Nemaliales, Rhodophyta) I. The genus Trichogloea.'' Phycological Research. * M.S. Kim; I.A. Abbott (March 2006). ''Taxonomic notes on Hawaiian Polysiphonia, with transfer to Neosiphonia (Rhodomelaceae, Rhodophyta).'' Phycological Research. * Isabella A. Abbott; David L. Ballantine (April 2006). ''Ganonema vermiculare sp nov (Liagoraceae, Rhodophyta), a new species from Puerto Rico, Caribbean Sea''. Botanica Marina. * C.F. Gurgel; R. Terada; I.A. Abbott; et al. (April 2006). ''Towards a global phylogeography of Gracilaria salicornia (gracilariaceae, rhodophyta), an invasive species in Hawaii, based on chloroplast and mitochondrial markers.'' Journal of Phycology. * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=2Grw4g0-h54C|title=Traditional trees of Pacific Islands: their culture, environment, and use|last=Isabella Aiona Abbott|last2=Roger R. B. Leakey|date=June 2006|publisher=Permanent Agriculture Resources|isbn=978-0-9702544-5-0|editor-last=Craig R. Elevitch}} * Isabella Aiona Abbott; John Marinus Huisman; Celia M. Smith (2007). [https://books.google.com/books/about/Hawaiian_Reef_Plants.html?id=DfgUAQAAIAAJ ''Hawaiian Reef Plants''.] Honolulu, Hawaii: University of Hawaiʻi Sea Grant College Program. * Roy T. Tsuda; Isabella A. Abbott; Peter S. Vroom; et al. (April 2008). ''Additional marine benthic algae from Howland and Baker Islands, central Pacific.'' Pacific Science. * Roy T. Tsuda; Isabella A. Abbott; Peter S. Vroom; et al. (October 2010). ''Marine Benthic Algae of Johnston Atoll: New Species Records, Spatial Distribution, and Taxonomic Affinities with Neighboring Islands.'' Pacific Science. * Isabella A. Abbott; David L. Ballantine; Daniel C. O'Doherty (July 2010). ''Morphological relationships within the genus Lophocladia (Rhodomelaceae, Rhodophyta) including a description of L. kuesteri sp nov from Hawaiʻi.'' Phycologia. * Isabella A. Abbott; David L. Ballantine (July 2012). ''Veleroa setteana, n. sp (Rhodophyta: Rhodomelaceae), from the Hawaiian Archipelago, including Notes on the Generitype.'' Pacific Science. == Наводи == {{Наводи|2}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Абот, Изабела}} [[Категорија:Членови на Американското здружение за унапредување на науката]] [[Категорија:Апсолвенти на Мичигенскиот универзитет]] [[Категорија:Починати во 2010 година]] [[Категорија:Родени во 1919 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] jmfsj004tsbzmejpysv7oq6cy1apha6 0 1388429 5642378 5522671 2026-10-09T10:44:01Z Jtasevski123 69538 +[[Категорија:Фински ботаничари]]; ±[[Категорија:Ботаничари]]→[[Категорија:Американски ботаничари]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5642378 wikitext text/x-wiki '''Олга Корховен Лакела''' (11 март 1890 – 17 мај 1980) била финско-американска [[Ботаника|ботаничарка]] и [[Наставник|едукаторка]], која била позната по идентификувањето на многу видови во родовите ''Heuchera'' и ''Tiarella''.<ref name="jstor">{{Наведена мрежна страница|url=https://plants.jstor.org/stable/10.5555/al.ap.person.bm000152273|title=Lakela, Olga Korhoven (1890-1980)|publisher=JSTOR|language=en|accessdate=26 September 2018}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tropicos.org/Person/6465?tab=names|title=Tropicos {{!}} Person - Lakela, Olga Korhoven|work=www.tropicos.org|accessdate=26 September 2018}}</ref> Таа емигрирала во [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]] од [[Финска]] во 1906 година.<ref name="jstor" /><ref name="Ryan">{{Наведени вести|url=https://www.newspapers.com/clip/105118992/olga-korhonen-lakela-1890-1980/|title=Nature Is Her Mother|last=Ryan|first=James|date=September 4, 1966|work=Tampa Bay Times|access-date=July 7, 2022|location=St. Petersburg, FL|pages=[https://www.newspapers.com/clip/105118992/olga-korhonen-lakela-1890-1980/ 170], [https://www.newspapers.com/clip/105119013/olga-korhonen-lakela-1890-1980/ 171]|via=[[Newspapers.com]]}} {{Отворен пристап}}</ref> Лакела докторирала по ботаника на Универзитетот во Минесота во 1932 година.<ref name="Ryan" /> Таа го основала хербариумот на Универзитетот во Минесота Дулут, кој е именуван по неа, и работела таму до 1935 година.<ref name="Ryan" /><ref>{{Наведени вести|url=https://www.fox21online.com/2017/04/04/northland-uncovered-olga-lakela-herbarium/|title=Northland Uncovered: Olga Lakela Herbarium - Fox21Online|date=4 April 2017|work=Fox21Online|access-date=26 September 2018|quote=The herbarium is named after Olga Lakela, a Finnish immigrant who moved to Duluth when she was a girl at the turn of the 20th century.... She founded the Herbarium in 1935. Olga went on to become the first head of the Biology Department back in the 1940s when Duluth State Teachers College became the University of Minnesota-Duluth.}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://scse.d.umn.edu/about/departments-and-programs/biology-department/facilities-affiliates/olh|title=Olga Lakela Herbarium|date=6 July 2016|work=Swenson College of Science and Engineering|language=en|accessdate=26 September 2018|quote=Approximately half of our specimens were collected by Dr. Lakela, and her extensive work in St. Louis and Lake counties of Minnesota is summarized in her book, ''A Flora of Northeastern Minnesota'' (1965, University of Minnesota Press).}}</ref> По нејзиното пензионирање од Универзитетот во Минесота Дулут во 1958 година,<ref name="jstor" /><ref name="Ryan" /> била кустос на хербариумот на Универзитетот во Јужна Флорида од 1960 година<ref name="Ryan" /> до нејзиното пензионирање таму во 1973 година.<ref name="Obit">{{Наведени вести|url=https://www.newspapers.com/clip/105054315/olga-korhofranen-lakela-1890-1980/|title=Olga Lakela, Was Curator of Herbarium at USF|date=May 19, 1980|work=Tampa Bay Times|access-date=July 6, 2022|location=St. Petersburg, FL|page=19|via=[[Newspapers.com]]}} {{Отворен пристап}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://florida.plantatlas.usf.edu/documents/USF-Herbarium.pdf|title=Overview of the University of South Florida Herbarium|last=Franck, Alan R.|date=June 2018|publisher=Institute for Systematic Botany, [[University of South Florida]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201015145025/https://florida.plantatlas.usf.edu/documents/USF-Herbarium.pdf|archive-date=2020-10-15|accessdate=2020-10-11}}</ref> == Наводи == {{Наводи}}{{Нормативна контрола}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Лакела, Олга }} [[Категорија:Починати во 1980 година]] [[Категорија:Родени во 1890 година]] [[Категорија:Американски ботаничари]] [[Категорија:Фински ботаничари]] kpljmos640rfulfzwv1flfnqfvad9e0 0 1389142 5642326 5563171 2026-10-09T10:03:29Z MihaelaDrenn 137558 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1378944383|Pierre Edmond Boissier]]“ 5642326 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Научник|name=Пијер Едмонд Босиер|image=Pierre Edmond Boissier00.jpg|birth_date={{birth date|1810|05|25}}|birth_place=[[Женева]], Франција|death_date={{death date and age|1885|09|25|1810|05|25}}|death_place=Валејрес-соус-Ранчес, Швајцарија|fields=[[Ботаничар]]|academic_advisors=[[Augustin Pyramus de Candolle]]|known_for=|author_abbrev_bot=Boiss.|spouse=Lucile Butini|children=[[Caroline Barbey-Boissier]]}} '''Пјер Едмонд Боасје''' (25 мај 1810, [[Женева]] – 25 септември 1885, Валејре-со-Ренс) бил швајцарски [[Ботаника|ботаничар]] и истражувач. Син на Жак Боасје (1784-1857) и Каролин Бутини (1786-1836), ќерка на Пјер Бутини (1759-1838), добро познат натуралист од Женева. Со својата сестра, Валери Боасје (1813-1894), тој добил строго образование со часови по италијански и латински јазик. Интересот на Едмонд за природонаука произлегол од одморите во друштво на неговата мајка и неговиот дедо, Пјер Бутини, во Валејр-су-Ранс. Неговите планинарења во [[Јура (планински венец)|Јура]] и [[Алпи|Алпите]] ги поставиле темелите на неговата подоцнежна страст за истражување и авантура. Тој посетувал курс на [[Универзитетот во Женева|Женевската академија]] што го држел [[Огистен Пирам де Кандол|Агистен Пирамус де Кандол]]. Едмонд Боасје собирал обемно во Европа, Северна Африка и западна Азија, повремено придружуван од неговата ќерка, Каролина Барби-Боасје (1847-1918) и нејзиниот сопруг, Вилијам Барби (1842-1914), кои собирале по сопствено право за нивниот ''„Хербие Барби-Боасје“'' во Женева. Едмонд Боасје опфаќал земји како што се Франција, Грција, Италија, Норвешка, [[Португалија]], Шпанија, [[Балеарски Острови|Балеарските Острови]], Швајцарија, [[Алжир]], Египет, [[Либија]], Ерменија, [[Палестина (регион)|Палестина]], Јордан, [[Либан]], Сирија и [[Турција]] . Неговите примероци се чуваат во следните хербарии: AK, AWH, B, BERN, BM, BORD, BP, BR, C, CAS, CGE, CN, DBN, E, E-GL, F, FABR, FI, FR, G, GE, GH, GOET, H, HAL, JE, K, KIEL, L, LAU, LE, LY, LZ, M, MA, MANCH, MEL, <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://avh.ala.org.au/occurrences/search?q=collector_text%3ABoissier+AND+collection_uid%3Aco55|title=Coll.: Boissier, P.E.|work=Australasian Virtual Herbarium|publisher=Atlas of Living Australia|accessdate=2 February 2021}}</ref> MICH, MO, MPU, NY, OXF, P, P-CO, PH, PI, STR, TCD, TO, W, WAG, WB (видете го списокот на хербарии ). Тој бил првиот што ги опишал ''[[Acanthophyllum|Allochrusa]]'', ''Sclerocephalus'', ''[[Jancaea]]'', ''Prolongoa'', ''Psychrogeton'', ''Heteroderis'', ''Myopordon'', ''Aphanopleura[[Laser|,]]'' ''Ammiopsis'', ''[[Crenosciadium]]'', ''Diplotaenia,'' ''Ducrosia'', ''Margotia,'' ''Lisamosciaedium'', ''Rhabdosciadium'', ''Smyrniopsis'', ''Stenotaenia,'' ''Thecocarpus'', ''Trigonosciadium'', ''Rhizocephalus'', ''Coluteocarpus'', ''Diceratella'', ''Didymophysa'', ''Eremobium'', ''Graellsia'', ''Heldreichia[[Tchihatchewia|,]]'' ''Nasturtiopsis'', ''Phaysopsis'', ''Parlatoriachiache'', ''Podonosma'', ''Dorycnopsis'', ''Erophaca'', ''Acanthomon'', ''Gonionlimon'' и многу други растителни [[Род (биологија)|родови]] и [[Таксон|таксони]].<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=http://ww2.bgbm.org/EuroPlusMed/query.asp|title=The Euro+Med Plantbase Project|work=ww2.bgbm.org|accessdate=2016-07-08}}</ref> == Стандардна кратенка на авторот == {{Ботаничар|Boiss.}} == Список на избрани публикации == <templatestyles src="Refbegin/styles.css" /> == Епонимија == * [[Род (биологија)|Родовите]] на растенијата, ''Boissiera'', а исто така и ''Petroedmondia'' (семејството [[Штитоцветни|Apiaceae]] ), <ref name="POWO">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:925060-1|title=''Petroedmondia'' Tamamsch. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|work=Plants of the World Online|language=en|accessdate=24 May 2021}}</ref> се именувани во негова чест. <ref>{{Наведена книга|url=https://doi.org/10.3372/epolist2018|title=Verzeichnis eponymischer Pflanzennamen – Erweiterte Edition|last=Burkhardt|first=Lotte|publisher=Botanic Garden and Botanical Museum, Freie Universität Berlin|year=2018|isbn=978-3-946292-26-5|location=Berlin|language=German|trans-title=Index of Eponymic Plant Names – Extended Edition|format=pdf|doi=10.3372/epolist2018|access-date=1 January 2021}}</ref> * Тој е почестен во растителните [[Таксон|таксони]] на; ''[[Asperula boissieri]]'', ''[[Carthamus boissieri]]'', ''Colchicum boissieri'', ''Cordia boissieri'', ''[[Convolvulus boissieri]]'', ''Euphorbia boissieri'', ''[[Haplophyllum boissieranum]]'', ''Iris boissieri,'' ''[[Thymus boissieri|Pyrus boissieriana, Thymus]]'' ''[[Trifolium boissieri|boissieri]]'', ''[[Verbascum boissieri|Trifoliericum]]''. * Исто така; бактеријата ''Acinetobacter boissieri'', копнените полжави што дишат воздух ''Sphincterochila boissieri, [[Aceria boissieri]]'' (жолчни грини) и слатководниот полжав ''[[Bithynia boissieri]]'' се некои од животинските видови именувани по него. <ref name=":0" /> * ''Boissiera'' е наслов на збирка систематски ботанички мемоари објавени од Conservatoire et Jardin Botaniques de la Ville de Genève (CJB). == Наводи == <references /> == Надворешни врски == * Works by or about Pierre Edmond Boissier at the Internet Archive * [http://www.guenther-blaich.de/weblibr.htm Historical Orchid Literature] * [https://web.archive.org/web/20121212024435/http://www.andalucia-travelguide.com/about-andalucia/the-pinsapo-or-spanish-silver-spir/ Essay on Boissier] {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Членови на Гетингенската академија на науките]] [[Категорија:Членови на Руската академија на науките]] [[Категорија:Членови на Унгарската академија на науките]] [[Категорија:Починати во 1885 година]] [[Категорија:Родени во 1810 година]] [[Категорија:Швајцарски ботаничари]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Статии со hCards]] h7tatcepz49b1m6jeehc0bb01a9n849 5642344 5642326 2026-10-09T10:14:47Z Jtasevski123 69538 Отповикано уредување на [[Special:Contributions/MihaelaDrenn|MihaelaDrenn]] ([[User talk:MihaelaDrenn|разговор]]), враќајќи на последната преработка на [[User:Bjankuloski06|Bjankuloski06]] 5563170 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = Пјер Едмон Боасје | image = Pierre Edmond Boissier00.jpg | birth_date = {{birth date|1810|05|25}} | birth_place = [[Женева]], Франција | death_date = {{death date and age|1885|09|25|1810|05|25}} | death_place = Валер-су-Ранс, Швајцарија | fields = [[Ботаника]] | alma_mater = [[Универзитет на Женева]] | academic_advisors = [[Огистен Пирам де Кандол]] | known_for = | author_abbrev_bot = Boiss. | spouse = Лусил Бутини | children = [[Каролин Барби-Боасје]] | parents = | relatives = }} '''Пјер Едмон Боасје''' (25 мај 1810, [[Женева]] - 25 септември 1885, Валер-су-Ранс) бил истакнат швајцарски [[Ботаника|ботаничар]] и истражувач. Тој бил син на Жак Боасје (1784-1857) и Каролин Бутини (1786-1836), ќерка на Пјер Бутини (1759-1838), добро познат природонаучник од Женева. Со својата сестра, Валери Боасје (1813-1894), тој добил строго образование со часови по италијански и латински јазик. Интересот на Едмон за природната историја произлегол од одморите во друштво на неговата мајка и неговиот дедо, Пјер Бутини, во Валер-су-Ранс. Неговите планинарења во [[Јура (планински венец)|Јура]] и [[Алпи|Алпите]] ги поставиле темелите на неговата подоцнежна желба за истражување и авантура. Тој посетувал курс на [[Универзитет во Женева|Академијата во Женева]] што го држел Огистен Пирам де Кандол. Едмон Боасје собирал растенија во Европа, Северна Африка и западна Азија, повремено придружуван од неговата ќерка, Каролина Барби-Боасје (1847-1918) и нејзиниот сопруг, Вилијам Барби (1842-1914), кои собирале растенија за нивниот ''„Херби Барби-Боасје“'' во Женева. Едмон Боасје опфаќал земји како што се Франција, Грција, Италија, Норвешка, [[Португалија]], Шпанија, [[Балеарски Острови|Балеарските Острови]], Швајцарија, [[Алжир]], Египет, [[Либија]], Ерменија, [[Палестина (регион)|Палестина]], Јордан, [[Либан]], Сирија и [[Турција]]. Тој прв ги опишал родовите: ''[[Allochrusa]]'', ''[[Sclerocephalus]]'', ''[[Jancaea]]'', ''[[Prolongoa]]'', ''[[Psychrogeton]]'', ''[[Heteroderis]]'', ''[[Myopordon]]'', ''[[Aphanopleura]]'', ''[[Ammiopsis]]'', ''[[Crenosciadium]]'', ''[[Diplotaenia]]'', ''[[Ducrosia]]'', ''[[Margotia]]'', ''[[Lisaea (plant)|Lisaea]]'', ''[[Ormosciadium]]'', ''[[Polylophium]]'', ''[[Microsciadium]]'', ''[[Rhabdosciadium]]'', ''[[Smyrniopsis]]'', ''[[Stenotaenia]]'', ''[[Thecocarpus]]'', ''[[Trigonosciadium]]'', ''[[Rhizocephalus]]'', ''[[Coluteocarpus]]'', ''[[Diceratella]]'', ''[[Didymophysa]]'', ''[[Eremobium]]'', ''[[Graellsia (plant)|Graellsia]]'', ''[[Heldreichia]]'', ''[[Nasturtiopsis]]'', ''[[Parlatoria]]'', ''[[Physoptychis]]'', ''[[Tchihatchewia]]'', ''[[Paracaryum]]'', ''[[Podonosma]]'', ''[[Dorycnopsis]]'', ''[[Erophaca]]'', ''[[Acantholimon]]'', ''[[Goniolimon]]'' и многу други растителни [[Род (биологија)|родови]] и [[Таксон|таксони]].<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=http://ww2.bgbm.org/EuroPlusMed/query.asp|title=The Euro+Med Plantbase Project|work=ww2.bgbm.org|accessdate=2016-07-08}}</ref> == Стандардна кратенка на авторот == {{Ботаничар|Boiss.}} == Список на избрани публикации == *Flora Orientalis: sive, Enumeratio plantarum in Oriente a Graecia et Aegypto ad Indiae fines hucusque observatarum. 5 vols., 1867–1884, Geneva, [https://biodiversitylibrary.org/bibliography/20323#/summary] *Voyage Botanique dans le Midi de l'Espagne pendant l'année , 1837 *Elenchus plantarum novarum ... in itinere hispanico legit, 1838 * Diagnoses plantarum novarum hispanicum, 1842 *Pugillus plantarum novarum Africae borealis Hispaniaeque australis, 1852 * [https://www.biodiversitylibrary.org/search?searchTerm=Diagnoses+plantarum+Orientalium+novarum#/titles Diagnoses plantarum orientalium novarum] *Aufzählung der auf einer Reise durch Transkaukasien und Persien gesammelten Pflanzen, 1860 *Icones Euphorbiarum, 1866 == Епонимија == * [[Род (биологија)|Родовите]] на растенијата, ''[[Boissiera]]'', а исто така и ''[[Petroedmondia]]'' (семејството [[Штитоцветни|Apiaceae]]),<ref name="POWO">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:925060-1|title=''Petroedmondia'' Tamamsch. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|work=Plants of the World Online|language=en|accessdate=24 May 2021}}</ref> се именувани во негова чест.<ref>{{Наведена книга|url=https://doi.org/10.3372/epolist2018|title=Verzeichnis eponymischer Pflanzennamen – Erweiterte Edition|last=Burkhardt|first=Lotte|publisher=Botanic Garden and Botanical Museum, Freie Universität Berlin|year=2018|isbn=978-3-946292-26-5|location=Berlin|language=German|trans-title=Index of Eponymic Plant Names – Extended Edition|format=pdf|doi=10.3372/epolist2018|access-date=1 January 2021}}</ref> * Во негова чест се именувани и растителните [[Таксон|таксони]] на; ''[[Asperula boissieri]]'', ''[[Carthamus boissieri]]'', ''[[Colchicum boissieri]]'', ''[[Cordia boissieri]]'', ''[[Convolvulus boissieri]]'', ''Euphorbia boissieri'', ''[[Haplophyllum boissieranum]]'', ''Iris boissieri'', ''[[Thymus boissieri]]'' ''[[Trifolium boissieri]]'', ''[[Verbascum boissieri]]''. * Исто така; бактеријата ''[[Acinetobacter boissieri]]'', копнените полжави што дишат воздух ''[[Sphincterochila boissieri]]'', ''[[Aceria boissieri]]'' (вид на грини) и слатководниот полжав ''[[Bithynia boissieri]]'' се некои од животинските видови именувани по него.<ref name=":0" /> * ''Boissiera'' е наслов на збирка систематски ботанички мемоари објавени од Конзерваториум и ботанички градини на градот Женева (CJB). == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.guenther-blaich.de/weblibr.htm Historical Orchid Literature] * [https://web.archive.org/web/20121212024435/http://www.andalucia-travelguide.com/about-andalucia/the-pinsapo-or-spanish-silver-spir/ Есеј за Боасје] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Боасје, Пјер Едмон }} [[Категорија:Членови на Гетингенската академија на науките]] [[Категорија:Членови на Руската академија на науките]] [[Категорија:Членови на Унгарската академија на науките]] [[Категорија:Починати во 1885 година]] [[Категорија:Родени во 1810 година]] [[Категорија:Швајцарски ботаничари]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] 4s47mlh6puvc2y75ghgvr27sxo9pr9q 0 1389383 5642383 5526713 2026-10-09T10:46:50Z Jtasevski123 69538 отстранета [[Категорија:Ботаничари]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5642383 wikitext text/x-wiki '''Џејмс Хендерсон Рос''' ([[1941|р. 1941]], [[Дурбан]]) — [[Австралија|австралиски]] [[ботаничар]].<ref name="National Herbarium of New South Wales - Cyclopaedia of Collectors - Biographical notes - James Henderson Ross">{{Наведена мрежна страница|url=https://plantnet.rbgsyd.nsw.gov.au/cgi-bin/collpage.pl?nm=Ross~J.H.~|title=National Herbarium of New South Wales - Cyclopaedia of Collectors - Biographical notes - James Henderson Ross|work=National Herbarium of New South Wales|accessdate=18 July 2021}}</ref><ref name="Harvard University Herbaria & Libraries - Index of Botanists - Ross, James Henderson">{{Наведена мрежна страница|url=https://kiki.huh.harvard.edu/databases/botanist_search.php?mode=details&id=39596|title=Harvard University Herbaria & Libraries - Index of Botanists - Ross, James Henderson|work=Harvard University Herbaria & Libraries|publisher=Harvard University|accessdate=18 July 2021}}</ref> == Кратенка за авторитет == {{Ботаничар|J.H.Ross}} == Наводи == [[Категорија:Родени во 1941 година]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Австралиски ботаничари]] 5588toukmyi1w9wujkxxdiawo1jb8i1 5642384 5642383 2026-10-09T10:47:03Z Jtasevski123 69538 5642384 wikitext text/x-wiki '''Џејмс Хендерсон Рос''' ([[1941|р. 1941]], [[Дурбан]]) — [[Австралија|австралиски]] [[ботаничар]].<ref name="National Herbarium of New South Wales - Cyclopaedia of Collectors - Biographical notes - James Henderson Ross">{{Наведена мрежна страница|url=https://plantnet.rbgsyd.nsw.gov.au/cgi-bin/collpage.pl?nm=Ross~J.H.~|title=National Herbarium of New South Wales - Cyclopaedia of Collectors - Biographical notes - James Henderson Ross|work=National Herbarium of New South Wales|accessdate=18 July 2021}}</ref><ref name="Harvard University Herbaria & Libraries - Index of Botanists - Ross, James Henderson">{{Наведена мрежна страница|url=https://kiki.huh.harvard.edu/databases/botanist_search.php?mode=details&id=39596|title=Harvard University Herbaria & Libraries - Index of Botanists - Ross, James Henderson|work=Harvard University Herbaria & Libraries|publisher=Harvard University|accessdate=18 July 2021}}</ref>{{Ботаничар|J.H.Ross}} == Наводи == [[Категорија:Родени во 1941 година]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Австралиски ботаничари]] j9bl6rp3ec47aba6b3sj4e92188e5tg 0 1391133 5642215 5623014 2026-10-09T08:17:41Z Gurther 105215 5642215 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Воен објект|name=Дубровнички ѕидини|native_name=хрв. Dubrovačke gradske zidine|location=[[Дубровник]], [[Хрватска]]|coordinates={{coord|42.640|18.108|type:landmark|display=inline}}|image=File:Dubrovnik s 24.jpg|map_type=Хрватска|map_size=200|type=утврдување|built=13 век&nbsp;– 17 век<br />Дефиниран во 14 век|builder=Граѓани на Дубровник<br />Вклучени архитекти: * 1319 [[Никифор Ранјина]] * 1461–1464 [[Микелоцо]] * 1465–1466 [[Џорџо да Себенико]] ({{langx|hr|Јурај Далматинац}}) * 1466–1516 [[Паскоје Миличевиќ]] * 1538 [[Антонио Фераолино]] * 1617 [[Михајло Храњац]]|controlledby=[[Република Рагуза|Република Рагуза (Дубровник)]]|materials=Варовник|height=до 25 м|used=|condition=Добро зачуван или недопрен|ownership=Град Дубровник, Хрватска|open_to_public=од 9:00 до 17:00 од мај до ноември|events=Значајни настани кои не се поврзани со битка: * Основање на Републиката во 1358 година * [[Земјотрес во Дубровник од 1667 година|Силен земјотрес во 1667 година]] * Маршалот Мармонт ја укина Република Рагуза во 1808 година|latitude=42.6403|longitude=18.1083|map_caption=Дубровничките ѕидини на карта}} '''Дубровничките ѕидини''' ({{Langx|hr|Dubrovačke gradske zidine}}) се низа [[Бедем|одбранбени камени ѕидови]] што го опкружуваат градот [[Дубровник]] во јужна [[Хрватска]].<ref name="Bruno Milić">{{Наведена книга|title=Razvoj grada kroz stoljeća II, Srednji vijek|last=Milić|first=Bruno|publisher=[[Školska knjiga]]|year=1995|isbn=953-0-31641-0|location=Zagreb|pages=242–245|language=hr}}</ref> Ѕидовите биле изградени во периферните области на градот, вклучувајќи ги и планинските падини како дел од збир статуи од 1272 година.<ref>{{Наведено списание|date=1994|title=Dubrovnik's Old City: The Destruction of a World Heritage Cultural Site|url=https://www.jstor.org/stable/43597355|journal=The George Wright Forum|volume=11|issue=1|pages=15|issn=0732-4715|jstor=43597355}}</ref> Постојните градски ѕидини биле изградени главно во текот на 13 век па се до 17 век<ref name="Hrvatski leksikon">{{Наведена енциклопедија|location=Zagreb}}</ref> и се протегаат по непрекинат тек од приближно 1,940м во должина, опкружувајќи го поголемиот дел од стариот град и достигнувајќи максимална висина од околу 25м.<ref name="Britannica-Dubrovnik">{{Наведена енциклопедија|access-date=6 November 2009}}</ref> Бегалците од уништените градови како што бил Епидаурус, избегале во она што подоцна станало одбранбена населба Дубровник (подоцна познат и како Рагуза), која станала засолниште на многумина со изградбата на градските ѕидини.<ref>{{Наведено списание|last=Carter|first=F. W.|date=1969|title=Dubrovnik: The Early Development of a Pre-Industrial City|url=https://www.jstor.org/stable/4206098|journal=The Slavonic and East European Review|volume=47|issue=109|pages=355–368|issn=0037-6795|jstor=4206098}}</ref> Ѕидовите биле зајакнати со три кружни и 14 четириаголни [[Кула|кули]], како и пет [[бастион]]и (бедеми), две аголни утврдувања и големата тврдина Свети Јован. Копнените ѕидови биле дополнително зајакнати со еден поголем бастион и девет помали полукружни, како што е казематната тврдина Бокар, најстарата зачувана тврдина од тој вид во Европа.<ref name="geographica">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.geographica.hr/site/public/download/project_city_walls_of_dubrovnik.pdf|title=City walls of Dubrovnik|publisher=Geographica d.o.o.|archive-url=https://web.archive.org/web/20210124080033/http://www.geographica.hr/site/public/download/project_city_walls_of_dubrovnik.pdf|archive-date=24 January 2021|accessdate=4 November 2009}}</ref> [[Шанец|Ровот]] што се протегал околу надворешниот дел од градските ѕидини, кои биле вооружени со повеќе од 120 [[топ]]ови, обезбедувал одлични одбранбени способности на градот.<ref name="diu">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.diu.hr/en/sights/city_walls/|title=The city walls|work=Diu.hr|publisher=Dubrovnik International University|archive-url=https://web.archive.org/web/20100223192447/http://www.diu.hr/en/sights/city_walls/|archive-date=23 February 2010|accessdate=4 November 2009}}</ref> Во 1979 година, стариот град Дубровник, кој вклучува значителен дел од старите ѕидини на Дубровник, се приклучи на списокот на [[Светско наследство на УНЕСКО|светско наследство]] на [[УНЕСКО]],<ref name="Britannica-Dubrovnik"/><ref name="unesco">{{Наведена мрежна страница|url=https://whc.unesco.org/en/list/95|title=Old City of Dubrovnik|work=World Heritage|publisher=[[UNESCO World Heritage Centre]]|accessdate=4 November 2009}}</ref> а денес, ѕидините на Дубровник се една од најпопуларните туристички атракции во Хрватска,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.touropia.com/tourist-attractions-in-croatia/|title=17 Top Tourist Attractions in Croatia|last=McCrea|first=Kaeylen|date=6 September 2018|work=Touropia|accessdate=17 November 2023}}</ref> со повеќе од 1,2 милиони посетители само во 2019 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.thedubrovniktimes.com/news/dubrovnik/item/12521-almost-400-000-visitors-on-the-iconic-dubrovnik-city-walls-so-far-this-year#:~:text=record%20breaking%20year%20of%202019%20this%20figure%20represents%20only%2032%20percent%2C%20when%201.2%20million%20people%20visited%20the%20walls.|title=Almost 400,000 visitors on the iconic Dubrovnik City Walls so far this year|last=Thomas|first=Mark|work=The Dubrovnik Times|accessdate=17 November 2023}}</ref> == Поранешни градски ѕидини == [[Податотека:Dubrovnik_City_Dubrovnik_Croatia_Travel.jpg|мини|Поглед од југ на градските ѕидини и градот. Сегашниот облик на ѕидините бил дефиниран по разорниот пожар од 1292 година.]] Изградбата на првите [[Варовник|варовнички]] тврдини околу градот започнала во [[Ран среден век|раниот среден век]], кон крајот на 8 век. Но, „старите хроники“ велат дека на полуостровот Лаве сигурно постоел некаков замок доста долго пред тоа.<ref name="diu"/> Градот прво се проширил кон ненаселениот источен дел од островчето, што објаснувало зошто сегашното име за југоисточниот дел од градот, во близина на тврдината Свети Јован, се нарекувал ''Пустијерна''. Самото името „Пустијерна“ доаѓа од латинската изјава „post terra“, што значело „надвор од градот“. Во 9 и 10 век, одбранбениот ѕид го затворил источниот дел од градот. Кога морскиот канал што го одделувал градот од копното бил исполнет со земја во 11 век, градот се споил со населбата на копно, и наскоро, бил изграден еден ѕид околу областа на денешното градско јадро.<ref name="sitiunescoadriatico">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sitiunescoadriatico.org/index.php?pg=2077|title=City Walls|work=Sitiunescoadriatico.org|publisher=[[Province of Ferrara]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924115303/http://www.sitiunescoadriatico.org/index.php?pg=2077|archive-date=24 September 2015|accessdate=4 November 2009}}</ref> Во истиот овој временски период, Дубровник и околината биле опишани како дел од [[Хрвати|хрватскиот]] (''Грвасија'') ентитет, во едно од делата на познатиот [[Арапи|арапски]] географ [[Мухамед ел-Идриси|Мухамед а]] [[Мухамед ел-Идриси|л-Идриси]]. Во својата книга ''„Нузхат ал-Мушатак фи ихтирак ал-афак“'' (анг. „Радост за оние кои сакаат да пловат низ светот“) од 1154 година, тој го споменува Дубровник како најјужниот град на „земјата Хрватска и Далмација“. == Современи градски ѕидини == {{Панорама|Dubrovnik Stadtmauer.jpg|700px|Ѕидини околу стариот град Дубровник}} Градските ѕидини се за среќа сеуште зачувани до ден-денес, не само поради знаењето на квалификуваните градежни работници и постојаната грижа што ја обезбедувале жителите на градот кои ги одржувале и обновувале структурите по потреба, туку и поради брилијантно реномираната дипломатија во Рагуза, која во многу наврати успеала да избегне опасни мерки преземени од непријателите против [[Дубровничка Република]].<ref name="sitiunescoadriatico"/> Сегашниот облик на ѕидините е дизајниран според основен градски план кој датирал од 1292 година, кога пристанишниот град бил повторно изграден по пожарот<ref name="Britannica-Dubrovnik"/> и кога Дубровник бил под [[Венецијанска Република]];<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://dpds.hr/#:~:text=Today%27s%20size%20of%20the%20Dubrovnik,towers%2C%20three%20fortresses%2C%20six…|title=City walls Dubrovnik}}</ref> Врвот на изградбата траел од почетокот на 15 век па се до втората половина на 16 век, а за време на ерата на независната [[Дубровничка Република]] бил ренесансно дело на италијански и хрватски архитекти и градители. Бидејќи се изградени многу цврсто, ѕидините генерално не биле погодени од [[Земјотресот во Дубровник од 1667 година|силен земјотрес што се случил во 1667 година]].<ref name="diu"/> Најголемиот стимул за континуиран развој и итни поправки и работи на рагузанските тврдини дошол како резултат на опасноста од неочекуваниот напад од [[Отоманско Царство|турските]] воени сили, особено откако го освоиле [[Цариград]] во 1453 година. Градот бил исто така под латентна опасност од напад од страна на Венецијанците.<ref name="diu" /> Со векови жителите на Дубровник биле во можност да го зачуваат својот град-република со вешто маневрирање помеѓу Исток и Запад . Стратешкиот договор со Турција ја заштитил слободата на Рагуза и ја одржал можноста за голема трговска улога меѓу [[Отоманско Царство|Отоманската империја]] и Европа.<ref name="Britannica-Dubrovnik" /> Неправилниот паралелограм што го опкружувал Дубровник се состоел од четири силни тврдини на неговите најзначајни точки, така на север се наоѓала силната кружна кула Минчета, а на источната страна од градското пристаниште се наоѓала тврдината Ревелин, додека западниот влез во градот е заштитен од силната и убаво обликувана тврдина Бокар, а силната, самостојна тврдина Свети Лаврентиј (исто така позната како [[Тврдина Ловриенац|Ловријенац]]) ја штитела западната страна на градот од можни копнени и морски напади, како и големата и комплексна тврдина Свети Јован која се наоѓала на југоисточната страна од градот.<ref name="sitiunescoadriatico"/> === Копнени ѕидови === Главниот ѕид на копното е околу 4м до 6м дебелина, а на одредени локации, ѕидовите достигнувале и до 25м во висина, а ѕидовите се протегале од тврдината Бокар на запад до одвоената тврдина Ревелин на исток.<ref name="geographica"/> На копнената страна, ѕидот е заштитен со дополнителен низ од коси потпорни ѕидови како одбрана од артилериски оган, особено од можни отомански напади.<ref name="RobinHarris">{{Наведена книга|title=Dubrovnik, A History|url=https://archive.org/details/dubrovnikhistory0000harr|last=Harris|first=Robin|publisher=Saqi Books|year=2003|isbn=0-86356-332-5}}</ref> ==== Порти ==== [[Податотека:Blick_über_Dubrovnik_2019-08-23_11.jpg|мини|241x241пкс|Западниот ѕид и Портата на Пил]] Градот имал четири градски порти: две што воделе до пристаништето и две (со подвижни мостови) што воделе до копното, а во периодот кога [[Австриско Царство|Австриската империја]] ја заземала контролата врз градот, во ѕидот биле отворени уште две порти. Комуникацијата со надворешниот свет од копнената страна се одржувал со градот преку две главни добро заштитени градски порти, од кои едната поставена на западната страна од градот, а другата на источната страна. Овие влезови биле изградени така што комуникацијата со градот не можела да се врши директно; гласникот морал да влезе низ повеќе врати и да оди по кривулест премин, што е доказ за безбедносните мерки преземени како последна одбрана од можноста за ненадејно пробивање или влегување на неочекувани посетители.<ref name="sitiunescoadriatico"/> ===== Порта на Пил ===== [[Податотека:Casco_viejo_de_Dubrovnik,_Croacia,_2014-04-13,_DD_13.JPG|десно|мини|200x200пкс|Утврден комплекс на Портата на Пиле]] [[Пилските порти]] биле добро утврден комплекс со повеќе врати, бранети од тврдината Бокар и [[Шанец|ровот]] што се протегал околу надворешниот дел од градските ѕидини.<ref name="sitiunescoadriatico"/> На влезната порта во Стариот град, на западната страна од копнените ѕидини, имало камен мост помеѓу два [[Готска архитектура|готски лака]], кои биле дизајнирани од архитектот Паскоје Миличевиќ во 1471 година и кој се поврзувал со друг дрвен подвижен мост кој можел да се подигне.<ref name="dubrovnik-online">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dubrovnik-online.net/english/monuments.php|title=Monuments of Dubrovnik|work=Dubrovnik-online.net|publisher=Dubrovnik Online|accessdate=5 November 2009}}</ref> За време на републиканската ера, дрвениот подвижен мост до Пиле Гејт се подигнувал секоја вечер со значителна помпезност на церемонија на која клучевите од градот му се предавале на рагузанскиот ректор, а денес, тој се протега на сув ров чија градина нуди одмор од толпите. Над мостовите, над лакот на главната градска порта, има статуа на градскиот патрон [[Свети Власиј]]иј ({{Langx|hr|Sveti Vlaho}}), со модел на [[Ренесанса|ренесансниот]] град. Откако ќе поминете покрај оригиналната [[Готска архитектура|готска]] внатрешна порта на Пиле Портата, можно е да се стигне до една од трите пристапни точки до градските ѕидини. ===== Портата на Плоче ===== [[Податотека:Casco_viejo_de_Dubrovnik,_Croacia,_2014-04-13,_DD_02.JPG|десно|мини|300x300пкс|Портата на Плоче, на источната страна од копнените ѕидини, служи како втор голем влез во градот.]] [[Податотека:Ploče_Gate,_Dubrovnik_01.jpg|десно|мини|200x200пкс|Внатрешниот дел од портата Плоче]] На источната страна од копнените ѕидини се наоѓал вториот главен влез во градот, познат под името '''Портата на Плоче'''. Оваа порта била заштитена од самостојната тврдина Ревелин, која била поврзана со дрвен подвижен мост и камен мост со два распони што се протегал преку заштитен ров.<ref name="sitiunescoadriatico"/><ref name="dubrovnik-guide">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dubrovnik-guide.net/walls.htm|title=Dubrovnik City walls|work=Dubrovnik-guide.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20100210172549/http://www.dubrovnik-guide.net/walls.htm|archive-date=10 February 2010|accessdate=5 November 2009}}</ref> Надворешната порта на Плоче била дизајнирана и изградена од архитектот Михајло Храњац во 1628 година, додека двата моста до тврдината Ревелин биле изградени во 15 век од Паскоје Миличевиќ, кој воедно и ги дизајнирал мостовите на Пилеската порта, што ги објаснува сличностите меѓу мостовите. Над мостот, исто како и кај Пилеската порта, се наоѓа статуата на Свети Власијиј, светецот-заштитник на Дубровник.<ref name="dubrovnik-online"/> ===== Портата на Бужа ===== '''Портата Бужа''' (што во превод значи „дупка“) се наоѓа на северната страна од копнените ѕидини и била релативно нова во споредба со другите порти, бидејќи била изградена во раните 1900 години.<ref name="Bradtguide">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=JM6TwY9_1ZkC&q=Gate%20of%20Buza&pg=PA146|title=Dubrovnik|last=Letcher|first=Piers|last2=McKelvie|first2=Robin|last3=McKelvie|first3=Jenny|date=May 2007|publisher=[[Bradt Travel Guides]]|isbn=978-1-84162-191-3|edition=2nd|pages=145–146|orig-year=2005}}</ref> === Морски ѕидови === Главниот ѕид на Дубровник од страната што гледа кон морето се протега од: тврдината Бокар на запад па се до тврдината Свети Јован на југ, како и до тврдината Ревелин на копнената страна. Овие ѕидови биле од 1.5м до 5м дебели, во зависност од нивната локација и нивното стратешко значење,<ref name="geographica"/> а целта на овие ѕидови била да помогнат во одбраната на градот од морски напади, особено од Венецијанската Република, која честопати се сметала за закана за безбедноста на Дубровник.<ref name="RobinHarris"/> === Градско пристаниште === Како еден од најстарите сектори на Дубровник, пристаништето било изградено околу [[Доцна антика|доцноантички]] замок покрај морето и кој се протегал малку повеќе кон копното отколку што е денес, а била изграден е на местото на предроманската [[Соборна црква|катедрала]] и Ректорската палата, со што го опкружува градското пристаниште. Пристаништето е дизајнирано и изградено од инженерот Паскоје Миличевиќ кон крајот на 15 век и имено пристаништето е забележливо насликано на дланката на Свети Власијиј во [[триптих]] насликан од уметникот Никола Божидаревиќ околу 1500 година.<ref name="tzdubrovnik">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tzdubrovnik.hr/eng/vodic_novost.php?id=1540&id_main=1606#.UKeip2dD1pE|title=The City Harbour|work=Tzdubrovnik.hr|publisher=Dubrovnik Tourist Board|archive-url=https://web.archive.org/web/20140223021213/http://www.tzdubrovnik.hr/eng/vodic_novost.php?id=1540&id_main=1606#.UKeip2dD1pE|archive-date=23 February 2014|accessdate=17 November 2012}}</ref> Најистакнатиот дел од пристаништето биле трите огромни лакови, а четвртиот оригинален лак бил заѕидан од голем арсенал изграден кон крајот на 12 век и проширен кон втората половина на 15 век, а воедно пристаништето претставувало и најстарото [[бродоградилиште]] во градот и сè уште е во употреба.<ref name="tzdubrovnik"/> Порпорела е изградена во 1873 година, веднаш до тврдината „Свети Јован“. Пристаништето Касе (Каше Брановиште) било изградено во 1485 година, според проектот на Паскоје Миличевиќ, со цел да се одбрани пристаништето и да се заштити од југоисточни ветрови и бранови. Така, брановиштето го скратило гломазниот синџир на пристаништето што се протегал ноќе од тврдината „Свети Јован“ до кулата „Свети Лука“. Било изградено од огромни камени блокови поставени врз дрвени темели без врзивно средство.<ref name="tzdubrovnik"/> Денес, во арсеналот се наоѓаат Градското кафе и кино, додека и пристаништето и Порпорела станале пријатни шеталишта и туристички атракции.<ref name="tzdubrovnik"/> {{Панорама|A Panoramic from Revelin.jpg|1000px|Панорама од тврдината Ревелин во градското пристаниште}} ==== Порти ==== Во градското пристаниште, една од најзначајните области на поморскиот трговски град, имало два влеза, првиот бил Портата Понте (пристаниште), а вториот Портата Рибниот Пазар, а целиот распоред на улиците на Дубровник, како и низа проширувања, бил наменет за брза и ефикасна комуникација со тврдините на градските ѕидини.<ref name="sitiunescoadriatico"/> ===== Портата на Понте ===== '''Портата Понте''' била изградена во 1476 година и се наоѓа западно од Големиот Арсенал. Градскиот ѕид, изграден во истиот период, води од Портата до тврдината Свети Јован. Денешната улица Дамјан Јуда е формирана во 15 век кога е завршен канализациониот систем, а градењето куќи покрај западниот градски ѕид повеќе не било дозволено.<ref name="tzdubrovnik"/> ===== Портата на Рибниот пазар ===== '''Портата на Рибниот пазар''', изградена во 1381 година, се наоѓа источно од Големиот Арсенал. Трите лакови од Малиот Арсенал од 15 век, каде што се поправале мали чамци, се наоѓаат малку подалеку. Старата кула на Свети Лука го штити пристаништето на исток, а влезот во пристаништето е опкружен и чуван од тврдината Ревелин.<ref name="tzdubrovnik"/> == Тврдини == === Тврдини во рамките на ѕидините === По [[Пад на Цариград (1453)|Падот на Цариград]] во 1453 година под Османлиите бил многу јасен знак за претпазливите граѓани на Дубровник дека се потребни итни мерки за одбрана, а зајакнувањето на неговите одбранбени структури бил најважниот проблем. Така со Падот на Босна, кој следел наскоро во 1463 година, само ги забрзала работите и како резултат на тоа, Републиката го поканила архитектот [[Микелоцо|Микелоцо ди Бартоломео од Фиренца]] да го води подобрувањето на одбраната на градот. Неговата работа во Дубровник резултирала со изградба и проширување на бројни згради од клучно значење за одбраната на Дубровник.<ref name="dubrovnik-guide"/> ==== Кула Минчета ==== [[Податотека:Minčeta_Fortress,_Dubrovnik_02.jpg|десно|мини|200x200пкс|Кулата Минчета е симбол на „неосвоивиот“ град Дубровник.]] '''Кулата Минчета''' била изградена од локален градител по име Никифор Ранџина и италијански инженери испратени од [[Папа Пиј II|папата Пиј II]] во 1463 година на врвот на турската закана.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=f-cUAAAAIAAJ&q=minceta&pg=PA27|title=The Ragusan republic: victim of Napoleon and its own conservatism|last=Towers Bjelovucic|first=Harriet|publisher=Brill|year=1970|page=59}}</ref> Првично како силна четиристрана тврдина, таа била најистакнатата точка во одбранбениот систем кон копното. Името на кулата потекнувало од името на семејството Менчетиќ, кое го поседувало земјиштето на кое била изградена кулата. Со својата висина и импресивен волумен, кулата доминира во северозападниот висок дел од градот и неговите ѕидини.<ref name="dubrovnik-guide"/> Во средината на 15 век, околу претходната четириаголна тврдина, [[Микелоцо]] изградил нова кружна кула користејќи нова техника на војување и ја споил со новиот систем на ниски ѕидови. Целосните шестметарски дебели ѕидови на новата кула имале низа заштитени отвори за топови. Архитектот и скулптор Џорџо да Себенико од [[Задар]] ја продолжил работата на кулата Минчета и ја дизајнирал, а воедно и изградил високата тесна кружна кула, додека бедемите се подоцнежен додаток. Кулата била завршена во 1464 година и станала симбол на непобедливиот град Дубровник.<ref name="dubrovnik-guide" /> По долго ископување, под кулата Минчета во Горњи угао (Горна кула) е откриена леарница за топови од 16 век. Сега е музеј.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.croatiatraveller.com/southern_dalmatia/Dubrovnik/Walls.htm|title=Dubrovnik's Walls|work=croatiatraveller.com}}</ref> ==== Тврдина Бокар ==== [[Податотека:Bokar_Fortress,_Dubrovnik_01.jpg|десно|мини|200x200пкс|Тврдината Бокар е клучна точка во одбраната на Пила Порта.]] '''Тврдината Бокар''', честопати наречена „Звјездан“, се сметала за меѓу најубавите примери на функционална тврдинска архитектура. Изградена како двокатна казематна тврдина од Микелоцо од 1461 до 1463 година, додека градските ѕидини биле реконструирани, таа стоела пред средновековната ѕидина што штрчи во просторот речиси со целиот свој цилиндричен волумен. Била замислена како клучна точка во одбраната на [[Пилската порта]], западниот утврден влез во градот; а по кулата Минчета, таа е втората клучна точка во одбраната на западниот копнен пристап кон градот.<ref name="dubrovnik-guide"/> ==== Тврдина „Св. Јован“ ==== [[Податотека:Dubrovnik,_am_alten_Stadthafen_IMG_8169.jpg|десно|мини|200x200пкс|Тврдината „Св. Јован“ ги спречувала непријателските бродови да пристапат до градското пристаниште.]] '''Тврдината Свети Јован''' ({{Langx|hr|Sveti Ivan}}), често нарекувана Кула Муло, е комплексна монументална градба на југоисточната страна од старото градско пристаниште, која го контролирала и заштитувала неговиот влез. Првата тврдина била изградена во средината на 14 век, но била изменета во неколку наврати во текот на 15 и 16 век, што можело да се види во триптихот направен од сликарот Никола Божидаревиќ во доминиканскиот манастир, слика која го прикажувала Свети Власиј, светецот-заштитник на Дубровник.<ref name="dubrovnik-guide"/> Доминантна во пристанишниот амбиент, тврдината Свети Јован го спречувала пристапот на [[Пиратство|пирати]] и други непријателски бродови. Секогаш претпазливи при првиот знак на опасност, жителите на Дубровник го затворале влезот во пристаништето со тешки синџири растегнати помеѓу тврдината Свети Јован и пристаништето Касе, а исто така ги заѕидувале и сите пристанишни влезови кон Големиот Арсенал.<ref name="bestindubrovnik">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bestindubrovnik.com/must_see/4/default.aspx#|title=The Old Port|work=Bestindubrovnik.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20100416203458/http://www.bestindubrovnik.com/must_see/4/default.aspx|archive-date=16 April 2010|accessdate=5 November 2009}}</ref> Денес, тврдината има [[аквариум]] на приземјето, полн со риби од различни делови на Јадранското Море. На горните катови има [[Етнографија|етнографски]] и поморски музеј посветен на поморскиот период на Републиката, ерата на пареа, [[Втора светска војна|Втората светска војна]] и делот за техники на едрење и навигација.<ref name="dubrovnik-online"/> === Одвоени тврдини === ==== Тврдина Ревелин ==== [[Податотека:Revelin_LS4.JPG|десно|мини|200x200пкс|Во 16 век, тврдината Ревелин станала најсилната градска тврдина.]] Во периодот на несомнена турска опасност и паѓањето на Босна под турска Власијт, во 1462 година, источно од градот била изградена одвоена тврдина, која обезбедувала дополнителна заштита на копнениот пристап кон источната Плоческа порта. Името Ревелин потекнувало од ''ривелино'' (равелин), термин во воената архитектура кој се однесува на градба изградена спроти градската порта со цел да се обезбеди подобра заштита од непријателски напад. Опасноста од венецијански напад одеднаш се зголемила во времето на Првата света лига и било потребно да се зајакне оваа ранлива точка на градските утврдувања со што сенатот го ангажирал Антонио Ферамолино како искусен градител на тврдини во служба на [[Шпанија|шпанскиот]] адмирал Дорија, доверлив пријател на Републиката. Во 1538 година, Сенатот ги одобрил неговите цртежи на новата, многу посилна тврдина Ревелин, а биле потребни 11 години за да се изгради, со што во тој период сите други градежни работи во градот биле запрени се со цел да се завршела оваа тврдина што е можно поскоро.<ref name="dubrovnik-guide"/> Новиот Ревелин станал најсилната од градските тврдини, заштитувајќи го источниот копнен пристап кон градот. Бил обликуван во форма на неправилен четириаголник со едната страна што се спушта кон морето и е заштитен со длабок ров од другата страна. Еден мост го преминува заштитниот ров и го поврзува со Плоческата порта, додека друг мост го поврзува со источното предградие. Градежните работи биле изведени толку добро што дури ни разорниот [[Земјотресот во Дубровник од 1667 година|земјотрес од 1667 година]] не успеал ни малку да го оштетил Ревелин. Поделен на три големи засводени простории во внатрешноста, Ревелин станал административен центар на Републиката.<ref name="dubrovnik-guide"/> ==== Тврдина „Св. Лаврентиј“ ==== [[Податотека:Lovrijenac,_Dubrovnik,_Croatia.JPG|десно|мини|200x200пкс|Ѕидовите на тврдината „Св. Лоренс“ изложени на непријателски оган се високи речиси 12 м дебелина.]] '''Тврдина Свети Лаврентиј''' ({{Langx|hr|Lovrijenac}}), честопати нарекуван и како Дубровнички Гибралтар, се наоѓал надвор од западните градски ѕидини, на 37м надморска височина. Тврдината имала четириаголен двор со моќни лакови и бидејќи нејзината висина била нерамна, имала 3 тераси со моќни парапети, од кои најшироката гледа кон југ кон морето. Ловриенац бил бранет со 10 големи топови, од кои најголемиот и најпознат се викал „Гуштер“ ({{Langx|hr|Gušter}}). Ѕидовите изложени на непријателски оган биле дебели речиси 12м, но големата површина на ѕидот свртена кон градот не надминува 60 [[Сантиметар|сантиметри]] (2стапки). Два подвижни моста воделе до тврдината, а над портата стоел натписот ''„Non Bene Pro Toto Libertas Venditur Auro“'' што во превод значело „Слободата не се продава за сите богатства на светот“.<ref name="dubrovnik-guide"/> За да се обезбеди лојалност, војниците во тврдината Свети Лоренс се менувале на секои 30 дена, а за да се обезбеди целосна лојалност, им биле давани само 30 дена храна кога влегувале во тврдината. Според старите списи, таа била изградена за само три месеци.<ref name="dubrovnik-online"/> Денес, нејзината внатрешност е една од најдостоинствените сцени во Европа и добро познато место за претставите [[Хамлет|на „Хамлет“ од Вилијам Шекспир]] .<ref name="dubrovnik-online"/> == Утврдувања околу Дубровник == [[Податотека:Ston-Fort-01.jpg|десно|мини|200x200пкс|Ѕидовите на Стоун се 5,5 км долго.]] [[Податотека:Ragusa.png|десно|мини|200x200пкс|Утврдувања околу Дубровник беа поставени по должината на границите на Републиката.]] [[Податотека:Prevlaka_tvrdjava.JPG|десно|мини|200x200пкс|Тврдината Превлака од 19 век била изградена како дел од системот за утврдување на Которскиот Залив.]] === Ѕидините на Стоун === '''Ѕидовите на Стоун''' првично биле серија одбранбени камени ѕидови долги повеќе од 7км,<ref name="citywallsdubrovnik">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.citywallsdubrovnik.hr/hr-stonske.htm|title=Stonske zidine|work=Citywallsdubrovnik.hr|publisher=Društvo prijatelja dubrovačke starine|language=hr|archive-url=https://web.archive.org/web/20081026064412/http://www.citywallsdubrovnik.hr/hr-stonske.htm|archive-date=26 October 2008|accessdate=4 November 2009}}</ref> но покрај малата големина, добро заштитената Дубровничка Република одлучила да го користи Пељешац за да изгради уште една одбранбена линија. На најтесната точка на Пељешац, непосредно пред спојувањето со копното, бил изграден ѕид од Стон до Мали Стон. Денешниот сид долг 5.5км што ги поврзувал овие две мали заедници има форма на петоаголник. Бил завршен во 15 век, заедно со други 40 кули и 5 тврдини. „Ѕидот“ значел заштита на скапоцените солници кои во голема мера придонеле за богатството на Дубровник, на кои сè уште се работи денес. === Соколска тврдина === '''Соколската тврдина''' ({{Langx|hr|Sokol grad}}, {{Lit|Falcon fort}}) била една од најголемите и најважните тврдини на територијата на Дубровничка Република, поради нејзината положба во планинскиот регион во близина на босанскиот копнен дел. Изградена е на местото на поранешни [[Илири|илирски]] и подоцнежни [[Римско Царство|римски]] утврдувања, што е очигледно од остатоците од керамика и римски тули во нејзините ѕидови. Во 1391 година, браќата Санковиќ, кои во тоа време биле владетели на Конавле ѝ дале на Дубровничка Република целосна власт над тврдината Сокол, додека таа паднала под конечно поседување на републиката дури во 1423 година.<ref name="kulturniturizam">{{Наведена мрежна страница|url=http://kulturniturizam.croatia.hr/Destinations/DestinationDocument.aspx?idLanguage=2&idDestination=2&idCategory=824&idDocument=2597|title=The Sokol (Falcon) Fortress|work=Kulturniturizam.croatia.hr|publisher=[[Croatian National Tourist Board]]|archive-url=https://archive.today/20130217163547/http://kulturniturizam.croatia.hr/Destinations/DestinationDocument.aspx?idLanguage=2&idDestination=2&idCategory=824&idDocument=2597|archive-date=17 February 2013|accessdate=5 November 2009}}</ref> Поради нејзината стратешка важност, Дубровничка Република постојано инвестирала во одржувањето на тврдината, која содржела цистерна, складиште за барут, вински и прехранбени подруми, стражарски кутии, воени касарни и светилишта за сместување на бегалци од околните села во случај на војна.<ref name="kulturniturizam"/> === Империјална тврдина === Империјалната тврдина се наоѓала на врвот на планината Срѓ, веднаш над градот Дубровник и била изградена за време на [[Илирски провинции|илирските провинции]] во 1806 година од маршалот Мармонт, наречен Империјален, во чест на царот [[Наполеон Бонапарт|Наполеон]] и претставувала од стратешка важност за одбраната на северната страна на градот. === Тврдина Превлака === '''Тврдината Превлака''' се наоѓа во Понта Оштро, на самиот крај од полуостровот Превлака. Изградена во средината на 19 век, помеѓу 1856 и 1862 година, како дел од системот за утврдување на [[Бока Которска|Которскиот Залив]] во времето на [[Кралство Далмација|Кралството Далмација]] на Австриската империја. Со својата монументалност и единствена структура, таа претставува исклучителен пример за воена архитектура од своето време. Денес, тврдината е надвор од употреба и е тешко оштетена од разни уништувања во текот на историјата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.omega-engineering.hr/projekt.php?idproj=79&lang=eng|title=Prevlaka Fortress|work=Omega-engineering.hr|publisher=Omega Engineering d.o.o.|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721101405/http://www.omega-engineering.hr/projekt.php?idproj=79&lang=eng|archive-date=21 July 2011|accessdate=5 November 2009}}</ref> == Градски ѕидини за време на опсадите == [[Податотека:Saracen_fleet_against_Crete.jpg|десно|мини|200x200пкс|Сараценските корсари во 867 година го опсадуваат Дубровник (ракопис на Скилица во Мадрид).]] [[Податотека:St._Blaise_-_National_Flag_of_the_Ragusan_Republic.png|десно|мини|200x200пкс|Знаме на Дубровничка Република со [[Свети Власиј]], светецот-заштитник на Дубровник.]] [[Податотека:Map_of_Ragusa.jpg|десно|мини|200x200пкс|Стара карта на Дубровничка Република, датирана од 1678 година.]] [[Податотека:Dubrovnik_shelling.jpg|десно|мини|276x276пкс|Означена штета на градската карта, од гранатирањето на Југословенската народна армија.]] === Сараценската опсада во 866–867 година === Во 866 година, голем [[Арапи|арапски]] напад по должината [[Далмација|на Далмација]] ги погодил [[Будва]] и [[Котор]], а потоа го опсадил Дубровник во 867 година. Градот се обратил кај [[Список на византиски цареви|византискиот цар]] [[Василиј I Македонецот|Василиј I]], кој одговорил со испраќање на над сто бродови.<ref name="JohnVanAntwerpFinep257">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=YbS9QmwDC58C&q=Arab%20raid%20of%20Dubrovnik&pg=RA1-PA257|title=The early medieval Balkans: a critical survey from the sixth to the late twelfth century|last=Fine|first=John Van Antwerp|publisher=[[University of Michigan Press]]|year=1991|isbn=0-472-08149-7<!--9780472081493-->|page=257}}</ref> Конечно, опсадата на Дубровник од страна на Сарацените во 866–867 година, која траела една година и 3 месеци, била прекината поради интервенцијата на Василиј I, кој испратил флота под команда на [[Никит Орифа]] во помош на градот.<ref>{{Наведена книга|title=Islam in the Balkans|last=Norris|first=H.T.|publisher=C. Hurst & Co. Publishers|year=1994|isbn=1-85065-167-1}}</ref> По оваа успешна интервенција, [[Византиска морнарица|византиската морнарица]] пловела по брегот собирајќи ветувања за лојалност кон империјата од далматинските градови.<ref name="JohnVanAntwerpFinep257" /> === Венецијанската опсада во 948 година === Со слабеењето на [[Византион|Византија]], Венеција почнала да ја гледа Рагуза како соперник кој требало да биде под нејзина контрола, но обидот за освојување на градот во 948 година не успеал. Граѓаните на градот го припишувале ова на [[Свети Власиј]], кого го посвоиле за светец-заштитник на градот.<ref name="short">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=qTLSZ3ucaZMC&q=Venetian%20siege%20in%20948&pg=PA107|title=A Short History of the Yugoslav Peoples|last=Singleton|first=Frederick Bernard|publisher=Cambridge University Press|year=1985|isbn=0-521-27485-0|page=68}}</ref> === Опсадата на Немања во 1185 година === По некои територијални спорови, избувнала војна помеѓу [[Стефан Немања]], големиот кнез на Рашка, и градот Дубровник, во тоа време под [[Нормани|норманско]] [[Сизеренство|сузеренство]]. Во 1185 година, Немања го нападнал градот и го опсадил,<ref name="JohnVanAntwerpFine">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=QDFVUDmAIqIC&q=Nemanja+attacked+the+city+of+Dubrovnik&pg=PA8|title=The Late Medieval Balkans: A Critical Survey from the Late Twelfth Century to the Ottoman Conquest|last=Fine|first=John Van Antwerp|publisher=[[University of Michigan Press]]|year=1994|isbn=0-472-08260-4|pages=8–9}}</ref> но контранападот на Рагуза ги принудил силите на Немања да се вратат. Според хрониките од Дубровник, кои се прифатени од повеќето историчари, опсадата на крајот пропаднала.<ref name="JohnVanAntwerpFine" /> Колкава помош добил Дубровник од Норманите додека ја одбивал опсадата, исто така, не било точно познато.<ref name="JohnVanAntwerpFine" /> === Венецијанската и Четвртата крстоносна војна во 1205 година === Во 1205 година, Венецијанската Република ја нападнала [[Далмација]] со силите на [[Четврта крстоносна војна|Четвртата крстоносна војна]] со што Рагуза била принудена да плаќа данок, на крајот станувајќи извор на залихи за Венеција, со што се спасила од ограбување како Задар во [[Опсада на Задар|опсадата на Задар]], која се користела како поморска база на Венеција во јужниот дел [[Јадранско Море|на Јадранското Море]].<ref name="ReferenceA">{{Наведена книга|url=http://www.flipkart.com/venice-maritime-republic-frederic-chapin/080181460x-76w3fuf6cb#previewbook|title=Venice, a Maritime Republic|last=Lane|first=Frederic Chapin|publisher=[[Johns Hopkins University Press]]|year=1973|isbn=0-8018-1460-X|page=63}}</ref> Во 14 век, по ослободувањето од венецијанската супремација, била извршена обемна работа на ѕидините за да се обезбеди слободата на републиката.<ref name="dubrovnik-guide"/> === Опсада од Стјепан Вукчиќ Косача во 1451 година === Во 1451 година, многу моќен босански регионален господар Херцег Стјепан Вукчиќ Косача го нападнал Дубровник и го опсадил градот. Претходно бил прогласен за рагузански благородник и следствено рагузанската влада го прогласила за предавник. Награда од 15.000 [[дукат]]и, палата во Дубровник вредна 2.000 дукати и годишен приход од 300 дукати била понудена на секој што ќе го убие, заедно со ветување за наследно рагузанско благородништво, што исто така помогнало да се одржи ова ветување на оној што го сторил делото. Стјепан бил толку исплашен од заканата што конечно ја прекинал опсадата.<ref name="Viator">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=v9swtfALoisC&q=Stjepan+Vuk%C4%8Di%C4%87+Kosa%C4%8Da&pg=PA388|title=Viator|last=Medieval and Renaissance Studies|publisher=University of California Press|year=1978|isbn=0-520-03608-5|pages=388–389}}</ref> === Руската опсада во 1806 година === До 1800 година, Републиката имала високо организирана мрежа од конзулати и конзуларни канцеларии во повеќе од осумдесет градови и пристаништа низ целиот свет. Во 1806 година, силите на [[Прво Француско Царство|Првото француско царство]], предводени од генералот Жак Лористон, влегле на територијата на Републиката, кршејќи ја нејзината строга неутралност и барале да им се дозволи одмор, храна и вода во градот пред да продолжат да ги преземат своите новостекнати поседи во [[Бока Которска|Которскиот Залив]]. Сепак, ова било измама бидејќи штом влегле во градот, тие продолжиле да го окупираат во име на Наполеон.{{Sfn|Vojnović|2009}} Речиси веднаш по почетокот на француската окупација, руските и црногорските трупи влегле на територијата на Рагуза и почнале да се борат против француската армија, напаѓајќи и ограбувајќи сè по патот и кулминирајќи со опсада на окупираниот град, за време на која врз него паднале 3.000 топовски ѓулиња.{{Sfn|Vojnović|2009}} Во 1808 година, маршалот Огист де Мармон ја укинал Дубровничка Република и ја споил нејзината територија со Француските [[Илирски провинции|илирски покраини]], станувајќи „Војвода од Рагуза“ (''Duc de Raguse'').<ref name="Cosic2000">{{Наведено списание|last=Ćosić|first=Stjepan|year=2000|title=Dubrovnik Under French Rule (1810–1814)|url=http://hrcak.srce.hr/file/12648|format=PDF|journal=[[Dubrovnik Annals]]|publisher=[[Croatian Academy of Sciences and Arts]]|issue=4|pages=103–142|access-date=30 September 2009|archive-date=2012-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20120304171710/http://hrcak.srce.hr/file/12648|url-status=dead}}</ref> === Англо-австриската опсада во 1814 година === Австрија [[Војна на Шестата коалиција|објавила војна на Франција]] во август 1813 година и до есента [[Кралска воена морнарица|Кралската морнарица]] уживала без конкуренција доминација над Јадранското Море. Работејќи заедно со австриските армии кои сега ги напаѓале илирските покраини и Северна Италија, бродовите на контраадмиралот Томас Фримантл биле во можност брзо да транспортираат британски и австриски трупи од една до друга точка, принудувајќи предавање на стратешките пристаништа едно по друго. Капетанот Вилијам Хосте со својот брод [[HMS Bacchante (1811)|HMS ''Bacchante'']] (38 топови) заедно со HMS ''Saracen'', бригада со 18 топови, пристигнал во Рагуза која веќе била под опсада од страна на рагузанските бунтовнички сили. Рагузанците, Британците и Австријците биле во можност да ја освојат царската тврдина и позициите на островот Локрум. Со влечење топови до ридот Срѓ, тие го бомбардирале градот сè додека францускиот генерал Жозеф де Монтришар не одлучи дека нема друг избор освен да се предаде, особено затоа што се соочил со уште едно востание во самиот град, бидејќи рагузанците сакале да ја обноват Републиката. Австрискиот генерал Тодор Милутиновиќ, поттикнувајќи ја личната амбиција на еден од привремените гувернери на Републиката, Бјаџо Бернардо Кабога, со ветувања за моќ и влијание (кои подоцна биле прекинати и кој починал во срам, жигосан како предавник од својот народ), успеал да го убеди дека портата кон исток треба да се држи затворена за рагузанските сили и да им се дозволи на австриските и британските сили да влезат во градот од запад, без никакви рагузански војници, откако францускиот гарнизон од 500 војници ќе се предаде, по што Австријците продолжиле да го окупираат градот.{{Sfn|Vojnović|2009}} === Опсадата на југословенската армија во 1991–1992 година === Опсадата на Дубровник ({{Langx|hr|Opsada Dubrovnika}}) е термин што ја означува битката и опсадата на градот Дубровник и околината во [[Хрватска]] како дел од [[Хрватска војна за независност|Хрватската војна за независност]]. Дубровник беше опсаден и нападнат од силите на [[Југословенска народна армија|Југословенската народна армија]] (ЈНА), кон крајот на 1991 година, а главните борби завршиле на почетокот на 1992 година, а хрватскиот контранапад конечно ја кренла опсадата и ја ослободил областа кон средината на 1992 година. Во [[Меѓународен кривичен суд за поранешна Југославија|Меѓународниот кривичен трибунал за поранешна Југославија]] (МКТЈ), обвинителството тврдел дека „целта на српските сили било да ја одвојат оваа област од Хрватска и да ја припојат кон Црна Гора“.<ref name="Summary">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.icty.org/x/cases/slobodan_milosevic/ind/en/mil-2ai020728e.htm|title=Investigative Summary|date=23 October 2002|publisher=[[International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia]]|accessdate=4 September 2009}}</ref> Во 1991 година, Американскиот институт на архитекти го осудил бомбардирањето на градските згради,<ref>{{Наведено списание|last=Zaknic|first=Ivan|date=November 1992|title=The Pain of Ruins: Croatian Architecture under Siege|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-architectural-education_1992-11_46_2/page/121|journal=Journal of Architectural Education|publisher=Association of Collegiate Schools of Architecture|volume=46|issue=2|page=121|doi=10.1080/10464883.1992.10734547|jstor=1425208}}</ref> а институтот за заштита на културни споменици, во соработка со [[УНЕСКО]], открил дека од 824 згради во Стариот град, 563 (или 68,33%) биле погодени од проектили за време на опсадата. Од овие 563, девет згради биле целосно уништени од еден од неколкуте големи пожари што се случиле за време на опсадата. Во 1993 година, Институтот за рехабилитација на Дубровник и УНЕСКО ги процениле вкупните трошоци за реставрација на јавни, приватни и верски згради, улици, плоштади, фонтани, бедеми, порти и мостови на 9.657.578 [[Американски долар|долари]]. До крајот на 1999 година, за реставрација биле потрошени над 7.000.000 долари.<ref name="ICTY Press release">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.icty.org/sid/7948|title=Full Contents of the Dubrovnik Indictment made Public|date=2 October 2001|publisher=[[International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia]]|accessdate=4 September 2009}}</ref> Доказ за отпорноста на античките ѕидини е тоа што повеќе згради во стариот град не биле уништени за време на бомбардирањето. Всушност, античките ѕидини биле поефикасни во отпорот на современото оружје отколку современите структури во периферијата на градот.<ref>{{Наведено списание|last=Pearson, Joseph (2010)|date=2010|title=Dubrovnik's Artistic Patrimony, and its Role in War Reporting (1991)|url=http://ehq.sagepub.com/cgi/content/abstract/40/2/197|journal=European History Quarterly|volume=40|issue=2|pages=197–216|doi=10.1177/0265691410358937|access-date=30 September 2010}}</ref> == Поврзано == * [[Тврдина Ловриенац]] * [[Список на тврдини и замоци во Хрватска|Список на замоци во Хрватска]] ==Наводи== {{Reflist|colwidth=30em}} == Литература == * {{Наведена книга|title=Razvoj grada kroz stoljeća II, Srednji vijek|last=Milić|first=Bruno|publisher=[[Školska knjiga]]|year=1995|isbn=953-0-31641-0|location=Zagreb|language=hr}} * {{Наведена енциклопедија|access-date=7 November 2009}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=SXVSki2c_nwC|title=Croatia|last=Oliver|first=Jeanne|publisher=[[Lonely Planet]]|year=2007|isbn=978-1-74104-916-9|edition=4th}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.geographica.hr/site/public/download/project_city_walls_of_dubrovnik.pdf|title=City walls of Dubrovnik|publisher=Geographica d.o.o.|archive-url=https://web.archive.org/web/20210124080033/http://www.geographica.hr/site/public/download/project_city_walls_of_dubrovnik.pdf|archive-date=24 January 2021|accessdate=4 November 2009}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.diu.hr/en/sights/city_walls/|title=The city walls|work=Diu.hr|publisher=Dubrovnik International University|archive-url=https://web.archive.org/web/20100223192447/http://www.diu.hr/en/sights/city_walls/|archive-date=23 February 2010|accessdate=4 November 2009}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.sitiunescoadriatico.org/index.php?pg=2077|title=City Walls|work=Sitiunescoadriatico.org|publisher=[[Province of Ferrara]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924115303/http://www.sitiunescoadriatico.org/index.php?pg=2077|archive-date=24 September 2015|accessdate=4 November 2009}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.dubrovnik-guide.net/walls.htm|title=Dubrovnik City walls|work=Dubrovnik-guide.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20100210172549/http://www.dubrovnik-guide.net/walls.htm|archive-date=10 February 2010|accessdate=5 November 2009}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=KIhFr8klMowC|title=Croatia|last=Stewart|first=James|publisher=Cadogan Guides|year=2006|isbn=1-86011-319-2}}  * {{Наведена книга|title=Dubrovnik, A History|url=https://archive.org/details/dubrovnikhistory0000harr|last=Harris|first=Robin|publisher=Saqi Books|year=2003|isbn=0-86356-332-5}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.tzdubrovnik.hr/eng/vodic_novost.php?id=1540&id_main=1606#.UKeip2dD1pE|title=The City Harbour|work=Tzdubrovnik.hr|publisher=Dubrovnik Tourist Board|archive-url=https://web.archive.org/web/20140223021213/http://www.tzdubrovnik.hr/eng/vodic_novost.php?id=1540&id_main=1606#.UKeip2dD1pE|archive-date=23 February 2014|accessdate=17 November 2012}} * ''Zlatno doba Dubrovnika XV. i XVI. stoljeće'', Muzejski prostor i Dubrovački muzej, Zagreb-Dubrovnik 1987. * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=YbS9QmwDC58C|title=The early medieval Balkans: a critical survey from the sixth to the late twelfth century|last=Fine|first=John Van Antwerp|publisher=[[University of Michigan Press]]|year=1991|isbn=0-472-08149-7<!--9780472081493-->}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=QDFVUDmAIqIC|title=The Late Medieval Balkans: A Critical Survey from the Late Twelfth Century to the Ottoman Conquest|last=Fine|first=John Van Antwerp|publisher=[[University of Michigan Press]]|year=1994|isbn=0-472-08260-4}} * {{Наведена книга|url=http://www.flipkart.com/venice-maritime-republic-frederic-chapin/080181460x-76w3fuf6cb#previewbook|title=Venice, a Maritime Republic|last=Lane|first=Frederic Chapin|publisher=[[Johns Hopkins University Press]]|year=1973|isbn=0-8018-1460-X}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=JdA0XwAACAAJ|title=Pad Dubrovnika (1797.-1806.)|last=Vojnović|first=Lujo|publisher=Fortuna|year=2009|isbn=978-953-95981-9-6}} == Надворешни врски == * [https://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31&id_site=95 Стариот град на Дубровник&nbsp;– Центар за светско наследство на УНЕСКО] * [https://www.youtube.com/watch?v=sQegEro5Bfo Видео, Дигитална реконструкција на Дубровник од GRAIL на Универзитетот во Вашингтон] * {{In lang|hr}} [https://web.archive.org/web/20100531171805/http://www.citywallsdubrovnik.hr/hr-gradske.htm Друштво дубровнички стари&nbsp;– Градске зидин] * [https://walkindubrovnik.com/walls-of-dubrovnik/ Водич за ѕидините на Дубровник] [[Категорија:Статии со текст на хрватски]] [[Категорија:Историја на Дубровник]] mwhips79gdb9wqciundnrej4r7w4z7r 5642216 5642215 2026-10-09T08:17:55Z Gurther 105215 5642216 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Воен објект|name=Дубровнички ѕидини|native_name=хрв. Dubrovačke gradske zidine|location=[[Дубровник]], [[Хрватска]]|coordinates={{coord|42.640|18.108|type:landmark|display=inline}}|image=File:Dubrovnik s 24.jpg|map_type=Хрватска|map_size=200|type=утврдување|built=13 век&nbsp;– 17 век<br />Дефиниран во 14 век|builder=Граѓани на Дубровник<br />Вклучени архитекти: * 1319 [[Никифор Ранјина]] * 1461–1464 [[Микелоцо]] * 1465–1466 [[Џорџо да Себенико]] ({{langx|hr|Јурај Далматинац}}) * 1466–1516 [[Паскоје Миличевиќ]] * 1538 [[Антонио Фераолино]] * 1617 [[Михајло Храњац]]|controlledby=[[Република Рагуза|Република Рагуза (Дубровник)]]|materials=Варовник|height=до 25 м|used=|condition=Добро зачуван или недопрен|ownership=Град Дубровник, Хрватска|open_to_public=од 9:00 до 17:00 од мај до ноември|events=Значајни настани кои не се поврзани со битка: * Основање на Републиката во 1358 година * [[Земјотрес во Дубровник од 1667 година|Силен земјотрес во 1667 година]] * Маршалот Мармонт ја укина Република Рагуза во 1808 година|latitude=42.6403|longitude=18.1083|map_caption=Дубровничките ѕидини на карта}} '''Дубровничките ѕидини''' ({{Langx|hr|Dubrovačke gradske zidine}}) — низа [[Бедем|одбранбени камени ѕидови]] што го опкружуваат градот [[Дубровник]] во јужна [[Хрватска]].<ref name="Bruno Milić">{{Наведена книга|title=Razvoj grada kroz stoljeća II, Srednji vijek|last=Milić|first=Bruno|publisher=[[Školska knjiga]]|year=1995|isbn=953-0-31641-0|location=Zagreb|pages=242–245|language=hr}}</ref> Ѕидовите биле изградени во периферните области на градот, вклучувајќи ги и планинските падини како дел од збир статуи од 1272 година.<ref>{{Наведено списание|date=1994|title=Dubrovnik's Old City: The Destruction of a World Heritage Cultural Site|url=https://www.jstor.org/stable/43597355|journal=The George Wright Forum|volume=11|issue=1|pages=15|issn=0732-4715|jstor=43597355}}</ref> Постојните градски ѕидини биле изградени главно во текот на 13 век па се до 17 век<ref name="Hrvatski leksikon">{{Наведена енциклопедија|location=Zagreb}}</ref> и се протегаат по непрекинат тек од приближно 1,940м во должина, опкружувајќи го поголемиот дел од стариот град и достигнувајќи максимална висина од околу 25м.<ref name="Britannica-Dubrovnik">{{Наведена енциклопедија|access-date=6 November 2009}}</ref> Бегалците од уништените градови како што бил Епидаурус, избегале во она што подоцна станало одбранбена населба Дубровник (подоцна познат и како Рагуза), која станала засолниште на многумина со изградбата на градските ѕидини.<ref>{{Наведено списание|last=Carter|first=F. W.|date=1969|title=Dubrovnik: The Early Development of a Pre-Industrial City|url=https://www.jstor.org/stable/4206098|journal=The Slavonic and East European Review|volume=47|issue=109|pages=355–368|issn=0037-6795|jstor=4206098}}</ref> Ѕидовите биле зајакнати со три кружни и 14 четириаголни [[Кула|кули]], како и пет [[бастион]]и (бедеми), две аголни утврдувања и големата тврдина Свети Јован. Копнените ѕидови биле дополнително зајакнати со еден поголем бастион и девет помали полукружни, како што е казематната тврдина Бокар, најстарата зачувана тврдина од тој вид во Европа.<ref name="geographica">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.geographica.hr/site/public/download/project_city_walls_of_dubrovnik.pdf|title=City walls of Dubrovnik|publisher=Geographica d.o.o.|archive-url=https://web.archive.org/web/20210124080033/http://www.geographica.hr/site/public/download/project_city_walls_of_dubrovnik.pdf|archive-date=24 January 2021|accessdate=4 November 2009}}</ref> [[Шанец|Ровот]] што се протегал околу надворешниот дел од градските ѕидини, кои биле вооружени со повеќе од 120 [[топ]]ови, обезбедувал одлични одбранбени способности на градот.<ref name="diu">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.diu.hr/en/sights/city_walls/|title=The city walls|work=Diu.hr|publisher=Dubrovnik International University|archive-url=https://web.archive.org/web/20100223192447/http://www.diu.hr/en/sights/city_walls/|archive-date=23 February 2010|accessdate=4 November 2009}}</ref> Во 1979 година, стариот град Дубровник, кој вклучува значителен дел од старите ѕидини на Дубровник, се приклучи на списокот на [[Светско наследство на УНЕСКО|светско наследство]] на [[УНЕСКО]],<ref name="Britannica-Dubrovnik"/><ref name="unesco">{{Наведена мрежна страница|url=https://whc.unesco.org/en/list/95|title=Old City of Dubrovnik|work=World Heritage|publisher=[[UNESCO World Heritage Centre]]|accessdate=4 November 2009}}</ref> а денес, ѕидините на Дубровник се една од најпопуларните туристички атракции во Хрватска,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.touropia.com/tourist-attractions-in-croatia/|title=17 Top Tourist Attractions in Croatia|last=McCrea|first=Kaeylen|date=6 September 2018|work=Touropia|accessdate=17 November 2023}}</ref> со повеќе од 1,2 милиони посетители само во 2019 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.thedubrovniktimes.com/news/dubrovnik/item/12521-almost-400-000-visitors-on-the-iconic-dubrovnik-city-walls-so-far-this-year#:~:text=record%20breaking%20year%20of%202019%20this%20figure%20represents%20only%2032%20percent%2C%20when%201.2%20million%20people%20visited%20the%20walls.|title=Almost 400,000 visitors on the iconic Dubrovnik City Walls so far this year|last=Thomas|first=Mark|work=The Dubrovnik Times|accessdate=17 November 2023}}</ref> == Поранешни градски ѕидини == [[Податотека:Dubrovnik_City_Dubrovnik_Croatia_Travel.jpg|мини|Поглед од југ на градските ѕидини и градот. Сегашниот облик на ѕидините бил дефиниран по разорниот пожар од 1292 година.]] Изградбата на првите [[Варовник|варовнички]] тврдини околу градот започнала во [[Ран среден век|раниот среден век]], кон крајот на 8 век. Но, „старите хроники“ велат дека на полуостровот Лаве сигурно постоел некаков замок доста долго пред тоа.<ref name="diu"/> Градот прво се проширил кон ненаселениот источен дел од островчето, што објаснувало зошто сегашното име за југоисточниот дел од градот, во близина на тврдината Свети Јован, се нарекувал ''Пустијерна''. Самото името „Пустијерна“ доаѓа од латинската изјава „post terra“, што значело „надвор од градот“. Во 9 и 10 век, одбранбениот ѕид го затворил источниот дел од градот. Кога морскиот канал што го одделувал градот од копното бил исполнет со земја во 11 век, градот се споил со населбата на копно, и наскоро, бил изграден еден ѕид околу областа на денешното градско јадро.<ref name="sitiunescoadriatico">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sitiunescoadriatico.org/index.php?pg=2077|title=City Walls|work=Sitiunescoadriatico.org|publisher=[[Province of Ferrara]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924115303/http://www.sitiunescoadriatico.org/index.php?pg=2077|archive-date=24 September 2015|accessdate=4 November 2009}}</ref> Во истиот овој временски период, Дубровник и околината биле опишани како дел од [[Хрвати|хрватскиот]] (''Грвасија'') ентитет, во едно од делата на познатиот [[Арапи|арапски]] географ [[Мухамед ел-Идриси|Мухамед а]] [[Мухамед ел-Идриси|л-Идриси]]. Во својата книга ''„Нузхат ал-Мушатак фи ихтирак ал-афак“'' (анг. „Радост за оние кои сакаат да пловат низ светот“) од 1154 година, тој го споменува Дубровник како најјужниот град на „земјата Хрватска и Далмација“. == Современи градски ѕидини == {{Панорама|Dubrovnik Stadtmauer.jpg|700px|Ѕидини околу стариот град Дубровник}} Градските ѕидини се за среќа сеуште зачувани до ден-денес, не само поради знаењето на квалификуваните градежни работници и постојаната грижа што ја обезбедувале жителите на градот кои ги одржувале и обновувале структурите по потреба, туку и поради брилијантно реномираната дипломатија во Рагуза, која во многу наврати успеала да избегне опасни мерки преземени од непријателите против [[Дубровничка Република]].<ref name="sitiunescoadriatico"/> Сегашниот облик на ѕидините е дизајниран според основен градски план кој датирал од 1292 година, кога пристанишниот град бил повторно изграден по пожарот<ref name="Britannica-Dubrovnik"/> и кога Дубровник бил под [[Венецијанска Република]];<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://dpds.hr/#:~:text=Today%27s%20size%20of%20the%20Dubrovnik,towers%2C%20three%20fortresses%2C%20six…|title=City walls Dubrovnik}}</ref> Врвот на изградбата траел од почетокот на 15 век па се до втората половина на 16 век, а за време на ерата на независната [[Дубровничка Република]] бил ренесансно дело на италијански и хрватски архитекти и градители. Бидејќи се изградени многу цврсто, ѕидините генерално не биле погодени од [[Земјотресот во Дубровник од 1667 година|силен земјотрес што се случил во 1667 година]].<ref name="diu"/> Најголемиот стимул за континуиран развој и итни поправки и работи на рагузанските тврдини дошол како резултат на опасноста од неочекуваниот напад од [[Отоманско Царство|турските]] воени сили, особено откако го освоиле [[Цариград]] во 1453 година. Градот бил исто така под латентна опасност од напад од страна на Венецијанците.<ref name="diu" /> Со векови жителите на Дубровник биле во можност да го зачуваат својот град-република со вешто маневрирање помеѓу Исток и Запад . Стратешкиот договор со Турција ја заштитил слободата на Рагуза и ја одржал можноста за голема трговска улога меѓу [[Отоманско Царство|Отоманската империја]] и Европа.<ref name="Britannica-Dubrovnik" /> Неправилниот паралелограм што го опкружувал Дубровник се состоел од четири силни тврдини на неговите најзначајни точки, така на север се наоѓала силната кружна кула Минчета, а на источната страна од градското пристаниште се наоѓала тврдината Ревелин, додека западниот влез во градот е заштитен од силната и убаво обликувана тврдина Бокар, а силната, самостојна тврдина Свети Лаврентиј (исто така позната како [[Тврдина Ловриенац|Ловријенац]]) ја штитела западната страна на градот од можни копнени и морски напади, како и големата и комплексна тврдина Свети Јован која се наоѓала на југоисточната страна од градот.<ref name="sitiunescoadriatico"/> === Копнени ѕидови === Главниот ѕид на копното е околу 4м до 6м дебелина, а на одредени локации, ѕидовите достигнувале и до 25м во висина, а ѕидовите се протегале од тврдината Бокар на запад до одвоената тврдина Ревелин на исток.<ref name="geographica"/> На копнената страна, ѕидот е заштитен со дополнителен низ од коси потпорни ѕидови како одбрана од артилериски оган, особено од можни отомански напади.<ref name="RobinHarris">{{Наведена книга|title=Dubrovnik, A History|url=https://archive.org/details/dubrovnikhistory0000harr|last=Harris|first=Robin|publisher=Saqi Books|year=2003|isbn=0-86356-332-5}}</ref> ==== Порти ==== [[Податотека:Blick_über_Dubrovnik_2019-08-23_11.jpg|мини|241x241пкс|Западниот ѕид и Портата на Пил]] Градот имал четири градски порти: две што воделе до пристаништето и две (со подвижни мостови) што воделе до копното, а во периодот кога [[Австриско Царство|Австриската империја]] ја заземала контролата врз градот, во ѕидот биле отворени уште две порти. Комуникацијата со надворешниот свет од копнената страна се одржувал со градот преку две главни добро заштитени градски порти, од кои едната поставена на западната страна од градот, а другата на источната страна. Овие влезови биле изградени така што комуникацијата со градот не можела да се врши директно; гласникот морал да влезе низ повеќе врати и да оди по кривулест премин, што е доказ за безбедносните мерки преземени како последна одбрана од можноста за ненадејно пробивање или влегување на неочекувани посетители.<ref name="sitiunescoadriatico"/> ===== Порта на Пил ===== [[Податотека:Casco_viejo_de_Dubrovnik,_Croacia,_2014-04-13,_DD_13.JPG|десно|мини|200x200пкс|Утврден комплекс на Портата на Пиле]] [[Пилските порти]] биле добро утврден комплекс со повеќе врати, бранети од тврдината Бокар и [[Шанец|ровот]] што се протегал околу надворешниот дел од градските ѕидини.<ref name="sitiunescoadriatico"/> На влезната порта во Стариот град, на западната страна од копнените ѕидини, имало камен мост помеѓу два [[Готска архитектура|готски лака]], кои биле дизајнирани од архитектот Паскоје Миличевиќ во 1471 година и кој се поврзувал со друг дрвен подвижен мост кој можел да се подигне.<ref name="dubrovnik-online">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dubrovnik-online.net/english/monuments.php|title=Monuments of Dubrovnik|work=Dubrovnik-online.net|publisher=Dubrovnik Online|accessdate=5 November 2009}}</ref> За време на републиканската ера, дрвениот подвижен мост до Пиле Гејт се подигнувал секоја вечер со значителна помпезност на церемонија на која клучевите од градот му се предавале на рагузанскиот ректор, а денес, тој се протега на сув ров чија градина нуди одмор од толпите. Над мостовите, над лакот на главната градска порта, има статуа на градскиот патрон [[Свети Власиј]]иј ({{Langx|hr|Sveti Vlaho}}), со модел на [[Ренесанса|ренесансниот]] град. Откако ќе поминете покрај оригиналната [[Готска архитектура|готска]] внатрешна порта на Пиле Портата, можно е да се стигне до една од трите пристапни точки до градските ѕидини. ===== Портата на Плоче ===== [[Податотека:Casco_viejo_de_Dubrovnik,_Croacia,_2014-04-13,_DD_02.JPG|десно|мини|300x300пкс|Портата на Плоче, на источната страна од копнените ѕидини, служи како втор голем влез во градот.]] [[Податотека:Ploče_Gate,_Dubrovnik_01.jpg|десно|мини|200x200пкс|Внатрешниот дел од портата Плоче]] На источната страна од копнените ѕидини се наоѓал вториот главен влез во градот, познат под името '''Портата на Плоче'''. Оваа порта била заштитена од самостојната тврдина Ревелин, која била поврзана со дрвен подвижен мост и камен мост со два распони што се протегал преку заштитен ров.<ref name="sitiunescoadriatico"/><ref name="dubrovnik-guide">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dubrovnik-guide.net/walls.htm|title=Dubrovnik City walls|work=Dubrovnik-guide.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20100210172549/http://www.dubrovnik-guide.net/walls.htm|archive-date=10 February 2010|accessdate=5 November 2009}}</ref> Надворешната порта на Плоче била дизајнирана и изградена од архитектот Михајло Храњац во 1628 година, додека двата моста до тврдината Ревелин биле изградени во 15 век од Паскоје Миличевиќ, кој воедно и ги дизајнирал мостовите на Пилеската порта, што ги објаснува сличностите меѓу мостовите. Над мостот, исто како и кај Пилеската порта, се наоѓа статуата на Свети Власијиј, светецот-заштитник на Дубровник.<ref name="dubrovnik-online"/> ===== Портата на Бужа ===== '''Портата Бужа''' (што во превод значи „дупка“) се наоѓа на северната страна од копнените ѕидини и била релативно нова во споредба со другите порти, бидејќи била изградена во раните 1900 години.<ref name="Bradtguide">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=JM6TwY9_1ZkC&q=Gate%20of%20Buza&pg=PA146|title=Dubrovnik|last=Letcher|first=Piers|last2=McKelvie|first2=Robin|last3=McKelvie|first3=Jenny|date=May 2007|publisher=[[Bradt Travel Guides]]|isbn=978-1-84162-191-3|edition=2nd|pages=145–146|orig-year=2005}}</ref> === Морски ѕидови === Главниот ѕид на Дубровник од страната што гледа кон морето се протега од: тврдината Бокар на запад па се до тврдината Свети Јован на југ, како и до тврдината Ревелин на копнената страна. Овие ѕидови биле од 1.5м до 5м дебели, во зависност од нивната локација и нивното стратешко значење,<ref name="geographica"/> а целта на овие ѕидови била да помогнат во одбраната на градот од морски напади, особено од Венецијанската Република, која честопати се сметала за закана за безбедноста на Дубровник.<ref name="RobinHarris"/> === Градско пристаниште === Како еден од најстарите сектори на Дубровник, пристаништето било изградено околу [[Доцна антика|доцноантички]] замок покрај морето и кој се протегал малку повеќе кон копното отколку што е денес, а била изграден е на местото на предроманската [[Соборна црква|катедрала]] и Ректорската палата, со што го опкружува градското пристаниште. Пристаништето е дизајнирано и изградено од инженерот Паскоје Миличевиќ кон крајот на 15 век и имено пристаништето е забележливо насликано на дланката на Свети Власијиј во [[триптих]] насликан од уметникот Никола Божидаревиќ околу 1500 година.<ref name="tzdubrovnik">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tzdubrovnik.hr/eng/vodic_novost.php?id=1540&id_main=1606#.UKeip2dD1pE|title=The City Harbour|work=Tzdubrovnik.hr|publisher=Dubrovnik Tourist Board|archive-url=https://web.archive.org/web/20140223021213/http://www.tzdubrovnik.hr/eng/vodic_novost.php?id=1540&id_main=1606#.UKeip2dD1pE|archive-date=23 February 2014|accessdate=17 November 2012}}</ref> Најистакнатиот дел од пристаништето биле трите огромни лакови, а четвртиот оригинален лак бил заѕидан од голем арсенал изграден кон крајот на 12 век и проширен кон втората половина на 15 век, а воедно пристаништето претставувало и најстарото [[бродоградилиште]] во градот и сè уште е во употреба.<ref name="tzdubrovnik"/> Порпорела е изградена во 1873 година, веднаш до тврдината „Свети Јован“. Пристаништето Касе (Каше Брановиште) било изградено во 1485 година, според проектот на Паскоје Миличевиќ, со цел да се одбрани пристаништето и да се заштити од југоисточни ветрови и бранови. Така, брановиштето го скратило гломазниот синџир на пристаништето што се протегал ноќе од тврдината „Свети Јован“ до кулата „Свети Лука“. Било изградено од огромни камени блокови поставени врз дрвени темели без врзивно средство.<ref name="tzdubrovnik"/> Денес, во арсеналот се наоѓаат Градското кафе и кино, додека и пристаништето и Порпорела станале пријатни шеталишта и туристички атракции.<ref name="tzdubrovnik"/> {{Панорама|A Panoramic from Revelin.jpg|1000px|Панорама од тврдината Ревелин во градското пристаниште}} ==== Порти ==== Во градското пристаниште, една од најзначајните области на поморскиот трговски град, имало два влеза, првиот бил Портата Понте (пристаниште), а вториот Портата Рибниот Пазар, а целиот распоред на улиците на Дубровник, како и низа проширувања, бил наменет за брза и ефикасна комуникација со тврдините на градските ѕидини.<ref name="sitiunescoadriatico"/> ===== Портата на Понте ===== '''Портата Понте''' била изградена во 1476 година и се наоѓа западно од Големиот Арсенал. Градскиот ѕид, изграден во истиот период, води од Портата до тврдината Свети Јован. Денешната улица Дамјан Јуда е формирана во 15 век кога е завршен канализациониот систем, а градењето куќи покрај западниот градски ѕид повеќе не било дозволено.<ref name="tzdubrovnik"/> ===== Портата на Рибниот пазар ===== '''Портата на Рибниот пазар''', изградена во 1381 година, се наоѓа источно од Големиот Арсенал. Трите лакови од Малиот Арсенал од 15 век, каде што се поправале мали чамци, се наоѓаат малку подалеку. Старата кула на Свети Лука го штити пристаништето на исток, а влезот во пристаништето е опкружен и чуван од тврдината Ревелин.<ref name="tzdubrovnik"/> == Тврдини == === Тврдини во рамките на ѕидините === По [[Пад на Цариград (1453)|Падот на Цариград]] во 1453 година под Османлиите бил многу јасен знак за претпазливите граѓани на Дубровник дека се потребни итни мерки за одбрана, а зајакнувањето на неговите одбранбени структури бил најважниот проблем. Така со Падот на Босна, кој следел наскоро во 1463 година, само ги забрзала работите и како резултат на тоа, Републиката го поканила архитектот [[Микелоцо|Микелоцо ди Бартоломео од Фиренца]] да го води подобрувањето на одбраната на градот. Неговата работа во Дубровник резултирала со изградба и проширување на бројни згради од клучно значење за одбраната на Дубровник.<ref name="dubrovnik-guide"/> ==== Кула Минчета ==== [[Податотека:Minčeta_Fortress,_Dubrovnik_02.jpg|десно|мини|200x200пкс|Кулата Минчета е симбол на „неосвоивиот“ град Дубровник.]] '''Кулата Минчета''' била изградена од локален градител по име Никифор Ранџина и италијански инженери испратени од [[Папа Пиј II|папата Пиј II]] во 1463 година на врвот на турската закана.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=f-cUAAAAIAAJ&q=minceta&pg=PA27|title=The Ragusan republic: victim of Napoleon and its own conservatism|last=Towers Bjelovucic|first=Harriet|publisher=Brill|year=1970|page=59}}</ref> Првично како силна четиристрана тврдина, таа била најистакнатата точка во одбранбениот систем кон копното. Името на кулата потекнувало од името на семејството Менчетиќ, кое го поседувало земјиштето на кое била изградена кулата. Со својата висина и импресивен волумен, кулата доминира во северозападниот висок дел од градот и неговите ѕидини.<ref name="dubrovnik-guide"/> Во средината на 15 век, околу претходната четириаголна тврдина, [[Микелоцо]] изградил нова кружна кула користејќи нова техника на војување и ја споил со новиот систем на ниски ѕидови. Целосните шестметарски дебели ѕидови на новата кула имале низа заштитени отвори за топови. Архитектот и скулптор Џорџо да Себенико од [[Задар]] ја продолжил работата на кулата Минчета и ја дизајнирал, а воедно и изградил високата тесна кружна кула, додека бедемите се подоцнежен додаток. Кулата била завршена во 1464 година и станала симбол на непобедливиот град Дубровник.<ref name="dubrovnik-guide" /> По долго ископување, под кулата Минчета во Горњи угао (Горна кула) е откриена леарница за топови од 16 век. Сега е музеј.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.croatiatraveller.com/southern_dalmatia/Dubrovnik/Walls.htm|title=Dubrovnik's Walls|work=croatiatraveller.com}}</ref> ==== Тврдина Бокар ==== [[Податотека:Bokar_Fortress,_Dubrovnik_01.jpg|десно|мини|200x200пкс|Тврдината Бокар е клучна точка во одбраната на Пила Порта.]] '''Тврдината Бокар''', честопати наречена „Звјездан“, се сметала за меѓу најубавите примери на функционална тврдинска архитектура. Изградена како двокатна казематна тврдина од Микелоцо од 1461 до 1463 година, додека градските ѕидини биле реконструирани, таа стоела пред средновековната ѕидина што штрчи во просторот речиси со целиот свој цилиндричен волумен. Била замислена како клучна точка во одбраната на [[Пилската порта]], западниот утврден влез во градот; а по кулата Минчета, таа е втората клучна точка во одбраната на западниот копнен пристап кон градот.<ref name="dubrovnik-guide"/> ==== Тврдина „Св. Јован“ ==== [[Податотека:Dubrovnik,_am_alten_Stadthafen_IMG_8169.jpg|десно|мини|200x200пкс|Тврдината „Св. Јован“ ги спречувала непријателските бродови да пристапат до градското пристаниште.]] '''Тврдината Свети Јован''' ({{Langx|hr|Sveti Ivan}}), често нарекувана Кула Муло, е комплексна монументална градба на југоисточната страна од старото градско пристаниште, која го контролирала и заштитувала неговиот влез. Првата тврдина била изградена во средината на 14 век, но била изменета во неколку наврати во текот на 15 и 16 век, што можело да се види во триптихот направен од сликарот Никола Божидаревиќ во доминиканскиот манастир, слика која го прикажувала Свети Власиј, светецот-заштитник на Дубровник.<ref name="dubrovnik-guide"/> Доминантна во пристанишниот амбиент, тврдината Свети Јован го спречувала пристапот на [[Пиратство|пирати]] и други непријателски бродови. Секогаш претпазливи при првиот знак на опасност, жителите на Дубровник го затворале влезот во пристаништето со тешки синџири растегнати помеѓу тврдината Свети Јован и пристаништето Касе, а исто така ги заѕидувале и сите пристанишни влезови кон Големиот Арсенал.<ref name="bestindubrovnik">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bestindubrovnik.com/must_see/4/default.aspx#|title=The Old Port|work=Bestindubrovnik.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20100416203458/http://www.bestindubrovnik.com/must_see/4/default.aspx|archive-date=16 April 2010|accessdate=5 November 2009}}</ref> Денес, тврдината има [[аквариум]] на приземјето, полн со риби од различни делови на Јадранското Море. На горните катови има [[Етнографија|етнографски]] и поморски музеј посветен на поморскиот период на Републиката, ерата на пареа, [[Втора светска војна|Втората светска војна]] и делот за техники на едрење и навигација.<ref name="dubrovnik-online"/> === Одвоени тврдини === ==== Тврдина Ревелин ==== [[Податотека:Revelin_LS4.JPG|десно|мини|200x200пкс|Во 16 век, тврдината Ревелин станала најсилната градска тврдина.]] Во периодот на несомнена турска опасност и паѓањето на Босна под турска Власијт, во 1462 година, источно од градот била изградена одвоена тврдина, која обезбедувала дополнителна заштита на копнениот пристап кон источната Плоческа порта. Името Ревелин потекнувало од ''ривелино'' (равелин), термин во воената архитектура кој се однесува на градба изградена спроти градската порта со цел да се обезбеди подобра заштита од непријателски напад. Опасноста од венецијански напад одеднаш се зголемила во времето на Првата света лига и било потребно да се зајакне оваа ранлива точка на градските утврдувања со што сенатот го ангажирал Антонио Ферамолино како искусен градител на тврдини во служба на [[Шпанија|шпанскиот]] адмирал Дорија, доверлив пријател на Републиката. Во 1538 година, Сенатот ги одобрил неговите цртежи на новата, многу посилна тврдина Ревелин, а биле потребни 11 години за да се изгради, со што во тој период сите други градежни работи во градот биле запрени се со цел да се завршела оваа тврдина што е можно поскоро.<ref name="dubrovnik-guide"/> Новиот Ревелин станал најсилната од градските тврдини, заштитувајќи го источниот копнен пристап кон градот. Бил обликуван во форма на неправилен четириаголник со едната страна што се спушта кон морето и е заштитен со длабок ров од другата страна. Еден мост го преминува заштитниот ров и го поврзува со Плоческата порта, додека друг мост го поврзува со источното предградие. Градежните работи биле изведени толку добро што дури ни разорниот [[Земјотресот во Дубровник од 1667 година|земјотрес од 1667 година]] не успеал ни малку да го оштетил Ревелин. Поделен на три големи засводени простории во внатрешноста, Ревелин станал административен центар на Републиката.<ref name="dubrovnik-guide"/> ==== Тврдина „Св. Лаврентиј“ ==== [[Податотека:Lovrijenac,_Dubrovnik,_Croatia.JPG|десно|мини|200x200пкс|Ѕидовите на тврдината „Св. Лоренс“ изложени на непријателски оган се високи речиси 12 м дебелина.]] '''Тврдина Свети Лаврентиј''' ({{Langx|hr|Lovrijenac}}), честопати нарекуван и како Дубровнички Гибралтар, се наоѓал надвор од западните градски ѕидини, на 37м надморска височина. Тврдината имала четириаголен двор со моќни лакови и бидејќи нејзината висина била нерамна, имала 3 тераси со моќни парапети, од кои најшироката гледа кон југ кон морето. Ловриенац бил бранет со 10 големи топови, од кои најголемиот и најпознат се викал „Гуштер“ ({{Langx|hr|Gušter}}). Ѕидовите изложени на непријателски оган биле дебели речиси 12м, но големата површина на ѕидот свртена кон градот не надминува 60 [[Сантиметар|сантиметри]] (2стапки). Два подвижни моста воделе до тврдината, а над портата стоел натписот ''„Non Bene Pro Toto Libertas Venditur Auro“'' што во превод значело „Слободата не се продава за сите богатства на светот“.<ref name="dubrovnik-guide"/> За да се обезбеди лојалност, војниците во тврдината Свети Лоренс се менувале на секои 30 дена, а за да се обезбеди целосна лојалност, им биле давани само 30 дена храна кога влегувале во тврдината. Според старите списи, таа била изградена за само три месеци.<ref name="dubrovnik-online"/> Денес, нејзината внатрешност е една од најдостоинствените сцени во Европа и добро познато место за претставите [[Хамлет|на „Хамлет“ од Вилијам Шекспир]] .<ref name="dubrovnik-online"/> == Утврдувања околу Дубровник == [[Податотека:Ston-Fort-01.jpg|десно|мини|200x200пкс|Ѕидовите на Стоун се 5,5 км долго.]] [[Податотека:Ragusa.png|десно|мини|200x200пкс|Утврдувања околу Дубровник беа поставени по должината на границите на Републиката.]] [[Податотека:Prevlaka_tvrdjava.JPG|десно|мини|200x200пкс|Тврдината Превлака од 19 век била изградена како дел од системот за утврдување на Которскиот Залив.]] === Ѕидините на Стоун === '''Ѕидовите на Стоун''' првично биле серија одбранбени камени ѕидови долги повеќе од 7км,<ref name="citywallsdubrovnik">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.citywallsdubrovnik.hr/hr-stonske.htm|title=Stonske zidine|work=Citywallsdubrovnik.hr|publisher=Društvo prijatelja dubrovačke starine|language=hr|archive-url=https://web.archive.org/web/20081026064412/http://www.citywallsdubrovnik.hr/hr-stonske.htm|archive-date=26 October 2008|accessdate=4 November 2009}}</ref> но покрај малата големина, добро заштитената Дубровничка Република одлучила да го користи Пељешац за да изгради уште една одбранбена линија. На најтесната точка на Пељешац, непосредно пред спојувањето со копното, бил изграден ѕид од Стон до Мали Стон. Денешниот сид долг 5.5км што ги поврзувал овие две мали заедници има форма на петоаголник. Бил завршен во 15 век, заедно со други 40 кули и 5 тврдини. „Ѕидот“ значел заштита на скапоцените солници кои во голема мера придонеле за богатството на Дубровник, на кои сè уште се работи денес. === Соколска тврдина === '''Соколската тврдина''' ({{Langx|hr|Sokol grad}}, {{Lit|Falcon fort}}) била една од најголемите и најважните тврдини на територијата на Дубровничка Република, поради нејзината положба во планинскиот регион во близина на босанскиот копнен дел. Изградена е на местото на поранешни [[Илири|илирски]] и подоцнежни [[Римско Царство|римски]] утврдувања, што е очигледно од остатоците од керамика и римски тули во нејзините ѕидови. Во 1391 година, браќата Санковиќ, кои во тоа време биле владетели на Конавле ѝ дале на Дубровничка Република целосна власт над тврдината Сокол, додека таа паднала под конечно поседување на републиката дури во 1423 година.<ref name="kulturniturizam">{{Наведена мрежна страница|url=http://kulturniturizam.croatia.hr/Destinations/DestinationDocument.aspx?idLanguage=2&idDestination=2&idCategory=824&idDocument=2597|title=The Sokol (Falcon) Fortress|work=Kulturniturizam.croatia.hr|publisher=[[Croatian National Tourist Board]]|archive-url=https://archive.today/20130217163547/http://kulturniturizam.croatia.hr/Destinations/DestinationDocument.aspx?idLanguage=2&idDestination=2&idCategory=824&idDocument=2597|archive-date=17 February 2013|accessdate=5 November 2009}}</ref> Поради нејзината стратешка важност, Дубровничка Република постојано инвестирала во одржувањето на тврдината, која содржела цистерна, складиште за барут, вински и прехранбени подруми, стражарски кутии, воени касарни и светилишта за сместување на бегалци од околните села во случај на војна.<ref name="kulturniturizam"/> === Империјална тврдина === Империјалната тврдина се наоѓала на врвот на планината Срѓ, веднаш над градот Дубровник и била изградена за време на [[Илирски провинции|илирските провинции]] во 1806 година од маршалот Мармонт, наречен Империјален, во чест на царот [[Наполеон Бонапарт|Наполеон]] и претставувала од стратешка важност за одбраната на северната страна на градот. === Тврдина Превлака === '''Тврдината Превлака''' се наоѓа во Понта Оштро, на самиот крај од полуостровот Превлака. Изградена во средината на 19 век, помеѓу 1856 и 1862 година, како дел од системот за утврдување на [[Бока Которска|Которскиот Залив]] во времето на [[Кралство Далмација|Кралството Далмација]] на Австриската империја. Со својата монументалност и единствена структура, таа претставува исклучителен пример за воена архитектура од своето време. Денес, тврдината е надвор од употреба и е тешко оштетена од разни уништувања во текот на историјата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.omega-engineering.hr/projekt.php?idproj=79&lang=eng|title=Prevlaka Fortress|work=Omega-engineering.hr|publisher=Omega Engineering d.o.o.|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721101405/http://www.omega-engineering.hr/projekt.php?idproj=79&lang=eng|archive-date=21 July 2011|accessdate=5 November 2009}}</ref> == Градски ѕидини за време на опсадите == [[Податотека:Saracen_fleet_against_Crete.jpg|десно|мини|200x200пкс|Сараценските корсари во 867 година го опсадуваат Дубровник (ракопис на Скилица во Мадрид).]] [[Податотека:St._Blaise_-_National_Flag_of_the_Ragusan_Republic.png|десно|мини|200x200пкс|Знаме на Дубровничка Република со [[Свети Власиј]], светецот-заштитник на Дубровник.]] [[Податотека:Map_of_Ragusa.jpg|десно|мини|200x200пкс|Стара карта на Дубровничка Република, датирана од 1678 година.]] [[Податотека:Dubrovnik_shelling.jpg|десно|мини|276x276пкс|Означена штета на градската карта, од гранатирањето на Југословенската народна армија.]] === Сараценската опсада во 866–867 година === Во 866 година, голем [[Арапи|арапски]] напад по должината [[Далмација|на Далмација]] ги погодил [[Будва]] и [[Котор]], а потоа го опсадил Дубровник во 867 година. Градот се обратил кај [[Список на византиски цареви|византискиот цар]] [[Василиј I Македонецот|Василиј I]], кој одговорил со испраќање на над сто бродови.<ref name="JohnVanAntwerpFinep257">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=YbS9QmwDC58C&q=Arab%20raid%20of%20Dubrovnik&pg=RA1-PA257|title=The early medieval Balkans: a critical survey from the sixth to the late twelfth century|last=Fine|first=John Van Antwerp|publisher=[[University of Michigan Press]]|year=1991|isbn=0-472-08149-7<!--9780472081493-->|page=257}}</ref> Конечно, опсадата на Дубровник од страна на Сарацените во 866–867 година, која траела една година и 3 месеци, била прекината поради интервенцијата на Василиј I, кој испратил флота под команда на [[Никит Орифа]] во помош на градот.<ref>{{Наведена книга|title=Islam in the Balkans|last=Norris|first=H.T.|publisher=C. Hurst & Co. Publishers|year=1994|isbn=1-85065-167-1}}</ref> По оваа успешна интервенција, [[Византиска морнарица|византиската морнарица]] пловела по брегот собирајќи ветувања за лојалност кон империјата од далматинските градови.<ref name="JohnVanAntwerpFinep257" /> === Венецијанската опсада во 948 година === Со слабеењето на [[Византион|Византија]], Венеција почнала да ја гледа Рагуза како соперник кој требало да биде под нејзина контрола, но обидот за освојување на градот во 948 година не успеал. Граѓаните на градот го припишувале ова на [[Свети Власиј]], кого го посвоиле за светец-заштитник на градот.<ref name="short">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=qTLSZ3ucaZMC&q=Venetian%20siege%20in%20948&pg=PA107|title=A Short History of the Yugoslav Peoples|last=Singleton|first=Frederick Bernard|publisher=Cambridge University Press|year=1985|isbn=0-521-27485-0|page=68}}</ref> === Опсадата на Немања во 1185 година === По некои територијални спорови, избувнала војна помеѓу [[Стефан Немања]], големиот кнез на Рашка, и градот Дубровник, во тоа време под [[Нормани|норманско]] [[Сизеренство|сузеренство]]. Во 1185 година, Немања го нападнал градот и го опсадил,<ref name="JohnVanAntwerpFine">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=QDFVUDmAIqIC&q=Nemanja+attacked+the+city+of+Dubrovnik&pg=PA8|title=The Late Medieval Balkans: A Critical Survey from the Late Twelfth Century to the Ottoman Conquest|last=Fine|first=John Van Antwerp|publisher=[[University of Michigan Press]]|year=1994|isbn=0-472-08260-4|pages=8–9}}</ref> но контранападот на Рагуза ги принудил силите на Немања да се вратат. Според хрониките од Дубровник, кои се прифатени од повеќето историчари, опсадата на крајот пропаднала.<ref name="JohnVanAntwerpFine" /> Колкава помош добил Дубровник од Норманите додека ја одбивал опсадата, исто така, не било точно познато.<ref name="JohnVanAntwerpFine" /> === Венецијанската и Четвртата крстоносна војна во 1205 година === Во 1205 година, Венецијанската Република ја нападнала [[Далмација]] со силите на [[Четврта крстоносна војна|Четвртата крстоносна војна]] со што Рагуза била принудена да плаќа данок, на крајот станувајќи извор на залихи за Венеција, со што се спасила од ограбување како Задар во [[Опсада на Задар|опсадата на Задар]], која се користела како поморска база на Венеција во јужниот дел [[Јадранско Море|на Јадранското Море]].<ref name="ReferenceA">{{Наведена книга|url=http://www.flipkart.com/venice-maritime-republic-frederic-chapin/080181460x-76w3fuf6cb#previewbook|title=Venice, a Maritime Republic|last=Lane|first=Frederic Chapin|publisher=[[Johns Hopkins University Press]]|year=1973|isbn=0-8018-1460-X|page=63}}</ref> Во 14 век, по ослободувањето од венецијанската супремација, била извршена обемна работа на ѕидините за да се обезбеди слободата на републиката.<ref name="dubrovnik-guide"/> === Опсада од Стјепан Вукчиќ Косача во 1451 година === Во 1451 година, многу моќен босански регионален господар Херцег Стјепан Вукчиќ Косача го нападнал Дубровник и го опсадил градот. Претходно бил прогласен за рагузански благородник и следствено рагузанската влада го прогласила за предавник. Награда од 15.000 [[дукат]]и, палата во Дубровник вредна 2.000 дукати и годишен приход од 300 дукати била понудена на секој што ќе го убие, заедно со ветување за наследно рагузанско благородништво, што исто така помогнало да се одржи ова ветување на оној што го сторил делото. Стјепан бил толку исплашен од заканата што конечно ја прекинал опсадата.<ref name="Viator">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=v9swtfALoisC&q=Stjepan+Vuk%C4%8Di%C4%87+Kosa%C4%8Da&pg=PA388|title=Viator|last=Medieval and Renaissance Studies|publisher=University of California Press|year=1978|isbn=0-520-03608-5|pages=388–389}}</ref> === Руската опсада во 1806 година === До 1800 година, Републиката имала високо организирана мрежа од конзулати и конзуларни канцеларии во повеќе од осумдесет градови и пристаништа низ целиот свет. Во 1806 година, силите на [[Прво Француско Царство|Првото француско царство]], предводени од генералот Жак Лористон, влегле на територијата на Републиката, кршејќи ја нејзината строга неутралност и барале да им се дозволи одмор, храна и вода во градот пред да продолжат да ги преземат своите новостекнати поседи во [[Бока Которска|Которскиот Залив]]. Сепак, ова било измама бидејќи штом влегле во градот, тие продолжиле да го окупираат во име на Наполеон.{{Sfn|Vojnović|2009}} Речиси веднаш по почетокот на француската окупација, руските и црногорските трупи влегле на територијата на Рагуза и почнале да се борат против француската армија, напаѓајќи и ограбувајќи сè по патот и кулминирајќи со опсада на окупираниот град, за време на која врз него паднале 3.000 топовски ѓулиња.{{Sfn|Vojnović|2009}} Во 1808 година, маршалот Огист де Мармон ја укинал Дубровничка Република и ја споил нејзината територија со Француските [[Илирски провинции|илирски покраини]], станувајќи „Војвода од Рагуза“ (''Duc de Raguse'').<ref name="Cosic2000">{{Наведено списание|last=Ćosić|first=Stjepan|year=2000|title=Dubrovnik Under French Rule (1810–1814)|url=http://hrcak.srce.hr/file/12648|format=PDF|journal=[[Dubrovnik Annals]]|publisher=[[Croatian Academy of Sciences and Arts]]|issue=4|pages=103–142|access-date=30 September 2009|archive-date=2012-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20120304171710/http://hrcak.srce.hr/file/12648|url-status=dead}}</ref> === Англо-австриската опсада во 1814 година === Австрија [[Војна на Шестата коалиција|објавила војна на Франција]] во август 1813 година и до есента [[Кралска воена морнарица|Кралската морнарица]] уживала без конкуренција доминација над Јадранското Море. Работејќи заедно со австриските армии кои сега ги напаѓале илирските покраини и Северна Италија, бродовите на контраадмиралот Томас Фримантл биле во можност брзо да транспортираат британски и австриски трупи од една до друга точка, принудувајќи предавање на стратешките пристаништа едно по друго. Капетанот Вилијам Хосте со својот брод [[HMS Bacchante (1811)|HMS ''Bacchante'']] (38 топови) заедно со HMS ''Saracen'', бригада со 18 топови, пристигнал во Рагуза која веќе била под опсада од страна на рагузанските бунтовнички сили. Рагузанците, Британците и Австријците биле во можност да ја освојат царската тврдина и позициите на островот Локрум. Со влечење топови до ридот Срѓ, тие го бомбардирале градот сè додека францускиот генерал Жозеф де Монтришар не одлучи дека нема друг избор освен да се предаде, особено затоа што се соочил со уште едно востание во самиот град, бидејќи рагузанците сакале да ја обноват Републиката. Австрискиот генерал Тодор Милутиновиќ, поттикнувајќи ја личната амбиција на еден од привремените гувернери на Републиката, Бјаџо Бернардо Кабога, со ветувања за моќ и влијание (кои подоцна биле прекинати и кој починал во срам, жигосан како предавник од својот народ), успеал да го убеди дека портата кон исток треба да се држи затворена за рагузанските сили и да им се дозволи на австриските и британските сили да влезат во градот од запад, без никакви рагузански војници, откако францускиот гарнизон од 500 војници ќе се предаде, по што Австријците продолжиле да го окупираат градот.{{Sfn|Vojnović|2009}} === Опсадата на југословенската армија во 1991–1992 година === Опсадата на Дубровник ({{Langx|hr|Opsada Dubrovnika}}) е термин што ја означува битката и опсадата на градот Дубровник и околината во [[Хрватска]] како дел од [[Хрватска војна за независност|Хрватската војна за независност]]. Дубровник беше опсаден и нападнат од силите на [[Југословенска народна армија|Југословенската народна армија]] (ЈНА), кон крајот на 1991 година, а главните борби завршиле на почетокот на 1992 година, а хрватскиот контранапад конечно ја кренла опсадата и ја ослободил областа кон средината на 1992 година. Во [[Меѓународен кривичен суд за поранешна Југославија|Меѓународниот кривичен трибунал за поранешна Југославија]] (МКТЈ), обвинителството тврдел дека „целта на српските сили било да ја одвојат оваа област од Хрватска и да ја припојат кон Црна Гора“.<ref name="Summary">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.icty.org/x/cases/slobodan_milosevic/ind/en/mil-2ai020728e.htm|title=Investigative Summary|date=23 October 2002|publisher=[[International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia]]|accessdate=4 September 2009}}</ref> Во 1991 година, Американскиот институт на архитекти го осудил бомбардирањето на градските згради,<ref>{{Наведено списание|last=Zaknic|first=Ivan|date=November 1992|title=The Pain of Ruins: Croatian Architecture under Siege|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-architectural-education_1992-11_46_2/page/121|journal=Journal of Architectural Education|publisher=Association of Collegiate Schools of Architecture|volume=46|issue=2|page=121|doi=10.1080/10464883.1992.10734547|jstor=1425208}}</ref> а институтот за заштита на културни споменици, во соработка со [[УНЕСКО]], открил дека од 824 згради во Стариот град, 563 (или 68,33%) биле погодени од проектили за време на опсадата. Од овие 563, девет згради биле целосно уништени од еден од неколкуте големи пожари што се случиле за време на опсадата. Во 1993 година, Институтот за рехабилитација на Дубровник и УНЕСКО ги процениле вкупните трошоци за реставрација на јавни, приватни и верски згради, улици, плоштади, фонтани, бедеми, порти и мостови на 9.657.578 [[Американски долар|долари]]. До крајот на 1999 година, за реставрација биле потрошени над 7.000.000 долари.<ref name="ICTY Press release">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.icty.org/sid/7948|title=Full Contents of the Dubrovnik Indictment made Public|date=2 October 2001|publisher=[[International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia]]|accessdate=4 September 2009}}</ref> Доказ за отпорноста на античките ѕидини е тоа што повеќе згради во стариот град не биле уништени за време на бомбардирањето. Всушност, античките ѕидини биле поефикасни во отпорот на современото оружје отколку современите структури во периферијата на градот.<ref>{{Наведено списание|last=Pearson, Joseph (2010)|date=2010|title=Dubrovnik's Artistic Patrimony, and its Role in War Reporting (1991)|url=http://ehq.sagepub.com/cgi/content/abstract/40/2/197|journal=European History Quarterly|volume=40|issue=2|pages=197–216|doi=10.1177/0265691410358937|access-date=30 September 2010}}</ref> == Поврзано == * [[Тврдина Ловриенац]] * [[Список на тврдини и замоци во Хрватска|Список на замоци во Хрватска]] ==Наводи== {{Reflist|colwidth=30em}} == Литература == * {{Наведена книга|title=Razvoj grada kroz stoljeća II, Srednji vijek|last=Milić|first=Bruno|publisher=[[Školska knjiga]]|year=1995|isbn=953-0-31641-0|location=Zagreb|language=hr}} * {{Наведена енциклопедија|access-date=7 November 2009}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=SXVSki2c_nwC|title=Croatia|last=Oliver|first=Jeanne|publisher=[[Lonely Planet]]|year=2007|isbn=978-1-74104-916-9|edition=4th}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.geographica.hr/site/public/download/project_city_walls_of_dubrovnik.pdf|title=City walls of Dubrovnik|publisher=Geographica d.o.o.|archive-url=https://web.archive.org/web/20210124080033/http://www.geographica.hr/site/public/download/project_city_walls_of_dubrovnik.pdf|archive-date=24 January 2021|accessdate=4 November 2009}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.diu.hr/en/sights/city_walls/|title=The city walls|work=Diu.hr|publisher=Dubrovnik International University|archive-url=https://web.archive.org/web/20100223192447/http://www.diu.hr/en/sights/city_walls/|archive-date=23 February 2010|accessdate=4 November 2009}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.sitiunescoadriatico.org/index.php?pg=2077|title=City Walls|work=Sitiunescoadriatico.org|publisher=[[Province of Ferrara]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924115303/http://www.sitiunescoadriatico.org/index.php?pg=2077|archive-date=24 September 2015|accessdate=4 November 2009}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.dubrovnik-guide.net/walls.htm|title=Dubrovnik City walls|work=Dubrovnik-guide.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20100210172549/http://www.dubrovnik-guide.net/walls.htm|archive-date=10 February 2010|accessdate=5 November 2009}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=KIhFr8klMowC|title=Croatia|last=Stewart|first=James|publisher=Cadogan Guides|year=2006|isbn=1-86011-319-2}}  * {{Наведена книга|title=Dubrovnik, A History|url=https://archive.org/details/dubrovnikhistory0000harr|last=Harris|first=Robin|publisher=Saqi Books|year=2003|isbn=0-86356-332-5}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.tzdubrovnik.hr/eng/vodic_novost.php?id=1540&id_main=1606#.UKeip2dD1pE|title=The City Harbour|work=Tzdubrovnik.hr|publisher=Dubrovnik Tourist Board|archive-url=https://web.archive.org/web/20140223021213/http://www.tzdubrovnik.hr/eng/vodic_novost.php?id=1540&id_main=1606#.UKeip2dD1pE|archive-date=23 February 2014|accessdate=17 November 2012}} * ''Zlatno doba Dubrovnika XV. i XVI. stoljeće'', Muzejski prostor i Dubrovački muzej, Zagreb-Dubrovnik 1987. * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=YbS9QmwDC58C|title=The early medieval Balkans: a critical survey from the sixth to the late twelfth century|last=Fine|first=John Van Antwerp|publisher=[[University of Michigan Press]]|year=1991|isbn=0-472-08149-7<!--9780472081493-->}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=QDFVUDmAIqIC|title=The Late Medieval Balkans: A Critical Survey from the Late Twelfth Century to the Ottoman Conquest|last=Fine|first=John Van Antwerp|publisher=[[University of Michigan Press]]|year=1994|isbn=0-472-08260-4}} * {{Наведена книга|url=http://www.flipkart.com/venice-maritime-republic-frederic-chapin/080181460x-76w3fuf6cb#previewbook|title=Venice, a Maritime Republic|last=Lane|first=Frederic Chapin|publisher=[[Johns Hopkins University Press]]|year=1973|isbn=0-8018-1460-X}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=JdA0XwAACAAJ|title=Pad Dubrovnika (1797.-1806.)|last=Vojnović|first=Lujo|publisher=Fortuna|year=2009|isbn=978-953-95981-9-6}} == Надворешни врски == * [https://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31&id_site=95 Стариот град на Дубровник&nbsp;– Центар за светско наследство на УНЕСКО] * [https://www.youtube.com/watch?v=sQegEro5Bfo Видео, Дигитална реконструкција на Дубровник од GRAIL на Универзитетот во Вашингтон] * {{In lang|hr}} [https://web.archive.org/web/20100531171805/http://www.citywallsdubrovnik.hr/hr-gradske.htm Друштво дубровнички стари&nbsp;– Градске зидин] * [https://walkindubrovnik.com/walls-of-dubrovnik/ Водич за ѕидините на Дубровник] [[Категорија:Статии со текст на хрватски]] [[Категорија:Историја на Дубровник]] fgq62hb73zlgudktn9ji75ap3eyzl5u 0 1392494 5642381 5549684 2026-10-09T10:45:50Z Jtasevski123 69538 отстранета [[Категорија:Ботаничари]]; додадена [[Категорија:Фински ботаничари]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5642381 wikitext text/x-wiki '''Алвар Палмгрен''' (28 април 1880 – 30 ноември 1960) бил [[Финска|фински]] [[Ботаника|ботаничар]] и [[Екологија|еколог]] на растенијата. Палмгрен студирал [[ботаника]] на Универзитетот во Хелсинки кај професорот Ј.П. Норлин. Дипломирал во 1906 година и докторирал во 1914 година. Станал доцент по [[ботаника]] на Универзитетот во Хелсинки во 1916 година и професор по [[ботаника]] на истиот универзитет во 1928 година. Алвар Палмгрен се пензионирал во 1950 година. == Истражување == Палмгрен работел како [[Систематика|систематски]] ботаничар со микровидови ''[[Глуварче|Taraxacum]]'', ''Hieracium'' и други [[Род (биологија)|родови]]. Како еколог, работел на природата на [[Растителна заедница|растителните заедници]]. Тој ги поддржувал идеите на Хенри Глисон за индивидуалистичкото однесување на видовите во заедницата уште од 1920-тите. Палмгрен напишал рани извештаи за улогата на изолацијата и стохастичките настани во дистрибуцијата на видовите, додека неговата современа биологија била во голема мера детерминистичка. == Жакардов спор == Во 1920-тите, Палмгрен влегол во жесток спор со [[Швајцарија|швајцарскиот]] ботаничар и фитогеограф Пол Жакард околу толкувањето на односот помеѓу видовите и родот на Жакард. Палмгрен забележал намалување на богатството на видовите од запад кон исток во [[Оланд|Аланд]], неговата главна географска сцена на научно истражување. Тој го протолкувал ова како ефект на изолација од [[Шведска|шведското]] копно на запад, а поврзаниот понизок однос помеѓу видовите и родот како ефект на случајно земање примероци. Швајцарскиот [[Ботаника|ботаничар]] Артур Мајлефер статистички покажал дека [[Род (биологија)|родовите]] се акумулираат многу побрзо од [[Вид (биологија)|видовите]] и затоа биолошкото објаснување на Жакард за моделот е непотребно бидејќи може целосно да се објасни како ефект на статистичко земање примероци.<ref>{{Наведено списание|last=Maillefer|first=A.|year=1929|title=Le Coefficient générique de P. Jaccard et sa signification|journal=Mémoires de la Société Vaudoise de Sciences Naturelles|volume=3|issue=4|pages=113–183}}</ref> Аналитичко решение со ист резултат дал [[Унгарија|унгарскиот]] математичар Георг Поља.<ref>{{Наведено списание|last=Pólya|first=G.|year=1930|title=Ein Wahrscheinlichkeitsaufgabe in der Pflanzensociologie|journal=Vierteljahrsschrift der Naturforschenden Gesellschaft in Zürich|volume=75|pages=211–219}}</ref> Всушност, ова несогласување го повториле Чарлс Елтон<ref>{{Наведено списание|last=Elton|first=Charles|date=1946|title=Competition and the structure of ecological communities|url=https://www.jstor.org/stable/1625|journal=Journal of Animal Ecology|volume=15|issue=1|pages=54–68|doi=10.2307/1625|jstor=1625|url-access=subscription}}</ref> против Ц.Б. Вилијамс и повторно Питер Грант и Даниел Симберлоф во 1970-тите. == Разно == Палмгрен бил во одборот на ''Societas pro Fauna et Flora Fennica'' од 1916 година, а бил претседател од 1920 до 1957 година. Палмгрен ко-уредувал две дела, имено ''Carices fulvellae Fries'' и заедно со Л. Фагерштром ''Carices extensae exsiccatae a Museo Botanico Universitatis Helsingiensis distributae''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.botanischestaatssammlung.de/DatabaseClients/IndExs/Exsiccatae_IndExs_Details.jsp?ExsiccataID=502829696|title=Carices fulvellae Fries: IndExs ExsiccataID=502829696|work=IndExs – Index of Exsiccatae|publisher=Botanische Staatssammlung München|accessdate=22 January 2025}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.botanischestaatssammlung.de/DatabaseClients/IndExs/Exsiccatae_IndExs_Details.jsp?ExsiccataID=353256704|title=Carices extensae exsiccatae a Museo Botanico Universitatis Helsingiensis distributae: IndExs ExsiccataID=353256704|work=IndExs – Index of Exsiccatae|publisher=Botanische Staatssammlung München|accessdate=22 January 2025}}</ref> Покрај неговата ботаничка работа, Палмгрен направил импресивен политички чин како 22-годишен студент. Тој иницирал и предводел движење меѓу младите фински мажи за одбивање [[Регрутирање|на регрутација]] во [[Руска Империја|Руската царска]] армија. Рекрут од 1900 година од [[Николај II (Русија)|Николај II од Русија]], суверен на Големото војводство Финска, ги ставил финските [[Регрутирање|регрути]] под [[Руска Империја|рускиот]] воен врв. „Штрајкувачкото“ движење принудило повлекување до 1905 година. {{Ботаничар|Palmgr.|Palmgren, Alvar}} == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://web.abo.fi/~bwikgren/biologer/PalmgrenA.htm Шведска биографија со портрет]{{Мртва_врска|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Мртва врска|date=October 2018}} {{Нормативна контрола}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Палмгрен, Алвар }} [[Категорија:Починати во 1960 година]] [[Категорија:Родени во 1880 година]] [[Категорија:Фински ботаничари]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] s67i3emzjyferqw7hqywe8szvwy60tv 0 1393191 5642043 5639642 2026-10-08T13:48:07Z Ziv 110717 ([[c:GR|GR]]) [[File:Joseph Stalin, 1950 (close cropped).jpg]] → [[File:Joseph Stalin, circa 1942 (close cropped).jpg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] · corr. 5642043 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Централна банка|name=Државна Банка на СССР|native_name={{lang|ru|Государственный банк СССР}}|logo=Coat of arms of the Soviet Union 1.svg|logo_size=|image=File:Moscow RussiaCentralBank M00.jpg|caption=Поранешно седиште на Централната Банка во [[Москва]], првично филијала на [[Државна банка на Руската Империја]]|headquarters=[[Москва]], Советски Сојуз|coordinates=|established={{Start date and age|1921|10}}|ownership=|executive_title=|executive=|bank_of=[[Советски Сојуз]]|currency=[[Рубља]]|currency_iso=SUR|reserves=<!-- ?, {{as of|1990|12|30}} -->|reserve_requirements=|borrowing_rate=|interest_rate_target=|deposit_rate=|website=|footnotes=}} '''Државната банка на СССР''' ({{Langx|ru|Государственный банк СССР|Gosudarstvennyy bank SSSR}}) позната како '''Државна банка на РСФСР''' од 1921 до 1923 година — [[централна банка]] и главна компонента на едностепениот банкарски систем на [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]]. Ја заменила Државната банка на Руската Империја, а по [[Распад на Советскиот Сојуз|распадот на Советскиот Сојуз]], станала [[Банка на Русија|Централна банка на Русија]] во 1992 година (со престанокот на постоењето на Госбанк).{{Sfn|Johnson|2018}} Банката била една од трите главни советски економски органи, а другите два беа Госплан (Државен комитет за планирање) и Госнаб (Државен комитет за материјално-техничко снабдување). Тесно соработувала со советското Министерство за финансии за подготовка на националниот државен буџет. == Историја == Основањето на банката било дел од спроведувањето на [[Нова економска политика|Новата економска политика]] (НЕП), по монетарната дислокација и размената на стоки за време на [[Руска граѓанска војна|Руската граѓанска војна]]. На {{Датум|1921/10/03}}, Серускиот Централен извршен комитет донел резолуција за основање на Државната банка на [[Руска Советска Федеративна Социјалистичка Република|Руската Советска Федеративна Социјалистичка Република]], по што следело слична резолуција донесена од Советот на народни комесари на {{Датум|1921/10/10}} и статутот донесен од Централниот комитет на {{Датум|1921/10/13}}, со кој се утврдуваше дека Државната банка е дел од Министерството за финансии (Наркомфин). Таа започнала со работа на 16 ноември 1921 година.<ref name="MaM">{{Наведување|url=https://www.masterandmargarita.eu/estore/pdf/eren001_statebank.pdf|title=The State Bank of the USSR|publisher=Bank of Russia}}</ref> Во февруари 1922 година, [[Владимир Илич Ленин|Владимир Ленин]] ја исмеал Државната банка како „бирократска игра на хартија“, споредувајќи ја со „Потемкиново село“ во писмо до раководителот на банката, Арон Шајнман, кого го обвинил за „комунистичко-мандаринско детство“.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1922/feb/28g.htm|title=Letter to A. L. Sheinman|last=Lenin|first=Vladimir|date=1922|publisher=Progress Publishers|access-date=26 May 2015}}</ref> Државната банка претседавала со двете последователни девалвации на рубљата, во 1922 година (1 за 10.000) и 1923 година (1 за 100). Во меѓувреме, на {{Датум|1922/10/11}} ѝ било доделено правото да ги издава златните червонеци или златни рубљи, што било ставено крај на раната советска хиперинфлација. Во 1923 година, таа го зела своето трајно име како Државна банка на СССР. Во 1924 година, Државната банка го изработила својот прв консолидиран кредитен план и го формирала Комитетот за банки за да ги надгледува секторските банки што беа создадени според НЕП. Во 1925 година, таа го презела претходно посебниот систем за чување готовина на Наркомфин.<ref name="MaM"/> Последователната фаза на советската планска економија и постепеното укинување на НЕП довеле до тоа што на Државната банка ѝ бил доделен монопол врз краткорочните банкарски кредити во 1927 година и потоа врз сите краткорочни кредити во 1930 година, откако биле прекинати меѓусебните и директните комерцијални кредити. Во 1928-1930 година, локалните филијали на другите банки биле ставени под Државната банка или затворени, така што Промбанк, Цекомбанк или Селхозбанк последователно работеле во голема мера преку локалните канцеларии на Државната банка. Таа фаза на реформа завршила во 1932 година, по што поделбата на работата помеѓу Државната банка и другите компоненти на советскиот банкарски систем останал во голема мера стабилна до крајот на 1980-тите.<ref name="MaM"/> Во 1931 година, Борис Берлацки, висок функционер на Државната банка, бил изведен пред суд за саботажа како дел од Меншевичкото судење во 1931 година.<ref name="Sov Econs">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/sovieteconomists0000jasn|title=Soviet Economists of the Twenties|last=Jasny|first=Naum|date=1972|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521083027|location=London|url-access=registration}}</ref> [[Податотека:Курс_валют_Госбанка_СССР_-_1.02.1985.jpg|мини|300x300пкс|Девизен курс помеѓу советската рубља и главните светски валути, февруари 1985 година]] По агресивната монетарна експанзија за време [[Втора светска војна|на Втората светска војна]], монетарната реформа од 1947 година резултирала со уште една рунда на девалвација (1 од 10) и сродни конфискациски мерки. Во 1959 година, консолидацијата на специјализираните долгорочни кредитни банки во Градежната банка на СССР резултирала со преземање на некои поранешни операции на Селхозбанк, Цекомбанк и општински банки од страна на Државната банка. Монетарната реформа од 1961 година вовела уште една рунда на девалвација (1 од 10). Во 1963 година, контролата на Државната банка врз системот дополнително зајакнала, бидејќи таа го презела Системот на државни штедилници на трудот од Советското Министерство за финансии.<ref name="MaM"/> Советската држава ја користела Државната банка првенствено како алатка за наметнување централизирана контрола врз индустријата воопшто, користејќи ги банкарските биланси и историјата на трансакциите за следење на активноста на поединечните претпријатија и нивното усогласување со петгодишни планови и директиви. Државната банка никогаш не дејствувала како комерцијална банка со цел [[Капитализам|максимизирање]] на профитот, туку чисто како инструмент на владината политика. Наместо независно да ја проценувала [[Кредитен ризик|кредитната способност]] на заемопримачот, Госбанк обезбедувала кредитни средства на поединци, групи и индустрии според упатствата на централната влада. Во 1970-тите, Државната банка учествуваше во создавањето на Ост-Вест Ханделсбанк во [[Франкфурт на Мајна|Франкфурт]] (1971), Донау Банк во [[Виена]] (1974) и Ист-Вест Јунајтед Банк во [[Луксембург]] (1974), заедно со Банката за надворешна трговија на СССР. Законот за државни претпријатија, воведен во јуни 1987 година, претставувал значаен обид за наметнување финансиска одговорност и автономија на државните претпријатија.{{Sfn|Johnson|2018}} Реформата на банките официјално започнала на 1 јануари 1988 година кога Централната банка била распуштена за да се создаде двостепен банкарски систем.{{sfn|Johnson|2018|p=4}} [[Михаил Горбачов]] ја поделил Госбанк на централна банка и специјализирани банки во државна сопственост (спецбанки).{{Sfn|Johnson|2018}} Меѓу нив беа Агропромбанк и Жилсоцбанк, додека Стројбанк станала Промстројбанк.{{Sfn|Johnson|2018}} Владата продолжила да ја насочува кредитната политика, но Госбанк сега можела да ги одредува каматните стапки на кредитите во координација со Госплан и Министерството за финансии.{{Sfn|Johnson|2018}} Во март 1989 година, [[Совет на министри на СССР|Советот на министри на Советскиот Сојуз]] донел резолуција со која спецбанките станале одговорни за сопственото финансирање на работењето, познати како ''„хозрашет“'', бидејќи креаторите на политиките сметале дека ова ќе им даде на спецбанките мотив за профит; сепак, ова само ги зголемило тензиите меѓу спецбанките и Госбанк, бидејќи Централната банка ја задржала контролата врз кредитните ресурси.{{Sfn|Johnson|2018}} По назначувањето на Виктор Герашченко за директор на Госбанк, таа одиграла клучна улога во создавањето паралелен банкарски систем, бидејќи Герашченко ги сметал раните реформи на спецбанк за недоволни.{{Sfn|Johnson|2018}} Во септември 1990 година, советската влада им дозволила на специјализираните банки што произлегле од Централната банка да се „комерцијализираат“, што брзо довело до распаѓање на централизираниот систем.{{Sfn|Johnson|2018}} Бидејќи ниту владите на Советскиот Сојуз ниту Руската СФСР не создале институционална основа за овој процес, ова доведе до појава на стотици мали банки и неколку големи централизирани банкарски системи.{{Sfn|Johnson|2018}} === Пропаст === По изборот на [[Борис Елцин]] за претседател на Врховниот совет на Русија и изборите за Конгресот на народните пратеници на Русија во март 1990 година, руската република се обидела да се дистанцира од централната влада и на 12 јуни прогласила државен суверенитет.{{Sfn|Johnson|2018}} Во јули, владата на Руската СФСР ја формирала [[Банка на Русија|Централната банка на Русија]] (ЦБР) од филијалата на Госбанк во руската република.{{Sfn|Johnson|2018}} Владата се обидела да создаде противтежа на Госбанк за време на борбата за државен суверенитет.{{Sfn|Johnson|2018}} Во октомври, ја создала Внешторгбанк Русија како своја банка за надворешна трговија.{{Sfn|Johnson|2018}} Во декември, во руската република биле донесени Законот за Централната банка и Законот за банки и банкарска дејност, со што се формализираше независноста на ЦБР.{{Sfn|Johnson|2018}} Во декември 1990 година, советскиот премиер Валентин Павлов и директорот на Госбанк, Виктор Герашченко, одговориле на донесувањето на суверените банкарски закони од страна на Руската СФСР со валидација на сите банкноти од 50 и 100 рубљи во оптек од следниот месец.{{Sfn|Johnson|2018}} Бидејќи Банката на Русија не била информирана, довербата на јавноста во Госбанк била значително нарушена.{{Sfn|Johnson|2018}} Советските републики престанале да плаќаат дел од даноците на централната влада, а во март 1991 година, Госбанк проценила дека само седум милијарди рубљи од очекуваните даночни приходи биле вратени од републиките, од вкупно 23,4 милијарди рубљи.{{Sfn|Johnson|2018}} Вицепремиерот Григориј Јавлински се залагал за создавање „банкарска унија“, имено формална [[Монетарен сојуз|монетарна унија]] меѓу советските републики, во Договорот за нов сојуз, но тој обид брзо пропаднал во втората половина на 1991 година.<ref>{{Наведување|title=Options for a monetary framework for the areas of the former Soviet Union|last=Peter Bofinger|url=https://aei.pitt.edu/98214/1/49.pdf|journal=European Economy|year=1993}}</ref>{{Rp|183}} Госбанк и ЦБР продолжиле да работат паралелно до [[Августовски државен удар|августовскиот државен удар]].{{Sfn|Johnson|2018}} На 23 август, рускиот претседател Борис Елцин му наредил на Советот на министри на Советскиот Сојуз да го заврши трансферот на организациите на ниво на Унијата во рамките на Руската СФСР до владата на Руската СФСР до крајот на годината.{{Sfn|Johnson|2018}} Андреј Зверев бил назначен од владата на Руската СФСР за привремен директор на Госбанк, иако Герашченко не ја поднел својата оставка до 26 декември.{{Sfn|Johnson|2018}} На 15 ноември, Елцин го презеде Министерството за финансии на СССР и Гознак.{{Sfn|Johnson|2018}} По потпишувањето на Беловејшките договори, Президиумот на Врховниот совет на Русија донесе резолуција со која ги префрлила „објектите, документите и специјалистите“ на Госбанк на Банката на Русија, а на 1 јануари 1992 година, ги презела останатите ресурси на Госбанк во Русија, по што Госбанк официјално престанала да постои.{{Sfn|Johnson|2018}} == Лидерство == Следново е список на гувернери на Одборот на Државната банка.<ref name="MaM"/><ref name="2snkGosbank">{{Наведена мрежна страница|url=http://2snk.ru/s17.html|title=ГОСУДАРСТВЕННЫЙ БАНК СССР|work=СОВНАРКОМ, СОВМИН, КАБМИН СССР 1923-1991 гг. (SOVNARKOM, SOVMIN, CABMIN of the USSR 1923-1991)|language=ru|trans-title=State Bank of the USSR|archive-url=https://web.archive.org/web/20160414185553/http://2snk.ru/s17.html|archive-date=14 April 2016|accessdate=24 January 2020}}</ref> Гувернерот бил назначен од премиерот на Советскиот Сојуз. {| class="wikitable" style="text-align:center" ! rowspan="2" |Име на гувернер ! rowspan="2" |Слика ! colspan="2" |Мандат ! rowspan="2" |Назначен од |- !Почеток на мандат !Крај на мандат |- |Арон Шејнман<ref name="MaM"/><br /><br /><small>(1885–1944)</small> |[[Податотека:No-nb_bldsa_2c021_Aron_Sheinman.jpg|70x70пкс]] |1921 |1924 ! style="font-weight:normal" |[[Владимир Илич Ленин|Владимир Ленин]]<br /><br />[[Податотека:Lenin_1921.jpg|87x87пкс]] |- |Николаи Туманов<br /><br /><small>(1887–1936)</small> |[[Податотека:No_image.svg|70x70пкс]] |Март 5, 1924 |Јануари 16, 1926 ! rowspan="3" style="font-weight:normal" |Алексеј Риков<br /><br />[[Податотека:AlexeiRikov1924(cropped)(2).jpg|91x91пкс]] |- |Арон Шејнман<br /><br /><small>(1885–1944)</small> |[[Податотека:No-nb_bldsa_2c021_Aron_Sheinman.jpg|70x70пкс]] |1926 |1929 |- |Георги Пјатаков<br /><br /><small>(1890–1937)</small> |[[Податотека:Pyatakov_GL.jpg|100x100пкс]] |Април 19, 1929 |Октомври 18, 1930 |- |Мојсеј Калманович<br /><br /><small>(1888–1937)</small> |[[Податотека:No-nb_bldsa_q1c010.jpg|95x95пкс]] |Октомври 18, 1930 |Април 4, 1934 ! rowspan="6" style="font-weight:normal" |[[Вјачеслав Молотов]]<br /><br />[[Податотека:Vyacheslav_Molotov_Anefo2_(cropped)(c).jpg|90x90пкс]] |- |Лев Марјасин<br /><br /><small>(1894–1938)</small> |[[Податотека:Maryasin_lev.webp|89x89пкс]] |Април 4, 1934 |Јули 14, 1936 |- |Соломон Кругликов<br /><br /><small>(1899–1938)</small> |[[Податотека:No_image.svg|70x70пкс]] |Јули 14, 1936 |Септември 15, 1937 |- |Алексеј Гричманов<br /><br /><small>(1896–1939)</small> |[[Податотека:А.П.Гричманов.jpg|92x92пкс]] |Септември 15, 1937 |Јули 16, 1938 |- |Николај Булганин<br /><br /><small>(1895–1975)</small> |[[Податотека:Bundesarchiv_Bild_183-29921-0001,_Bulganin,_Nikolai_Alexandrowitsch_(cropped).jpg|95x95пкс]] |Октомври 2, 1938 |Април 17, 1940 |- |Николај Соколов<br /><br /><small>(1896–1941)</small> |[[Податотека:No_image.svg|70x70пкс]] |Април 17, 1940 |Октомври 12, 1940 |- |Николај Булганин<br /><br /><small>(1895–1975)</small> |[[Податотека:Bundesarchiv_Bild_183-29921-0001,_Bulganin,_Nikolai_Alexandrowitsch_(cropped).jpg|95x95пкс]] |Октомври 12, 1940 |Мај 23, 1945 ! rowspan="3" style="font-weight:normal" |[[Јосиф Сталин]]<br /><br />[[Податотека:Joseph Stalin, circa 1942 (close cropped).jpg|93x93пкс]] |- |Јаков Голев<br /><br /><small>(1894–1960)</small> |[[Податотека:No_image.svg|70x70пкс]] |Мај 23, 1945 |Март 23, 1948 |- |Василиј Попов<br /><br /><small>(1903–1964)</small> |[[Податотека:No_image.svg|70x70пкс]] |Март 23, 1948 |Март 31, 1958 |- |Николај Бугланин<br /><br /><small>(1895–1975)</small> |[[Податотека:Nikolai_Bulganin_1955.jpg|81x81пкс]] |Март 31, 1958 |Август 15, 1958 ! rowspan="3" style="font-weight:normal" |[[Никита Хрушчов]]<br /><br />[[Податотека:Nikita_Khrushchev_official_portrait.jpg|94x94пкс]] |- |Александар Коровушкин<br /><br /><small>(1909–1976)</small> |[[Податотека:No_image.svg|70x70пкс]] |Август 15, 1958 |Август 14, 1963 |- |Алексеј Посконов<br /><br /><small>(1904–1969)</small> |[[Податотека:No_image.svg|70x70пкс]] |1963 |1969 |- |Миефодиј Свешников<br /><br /><small>(1911–1981)</small> |[[Податотека:No_image.svg|70x70пкс]] |1969 |1976 ! rowspan="2" style="font-weight:normal" |Алексеј Косигин<br /><br />[[Податотека:A._Kosygin_1967.jpg|93x93пкс]] |- |Владимир Алхимов<br /><br /><small>(1919–1993)</small> |[[Податотека:No_image.svg|70x70пкс]] |Октомври 11, 1976 |Јануари 10, 1986 |- |Виктор Деменцев<br /><br /><small>(1918–2010)</small> |[[Податотека:No_image.svg|70x70пкс]] |Јануари 10, 1986 |Август 22, 1987 ! rowspan="2" style="font-weight:normal" |Николај Рижков<br /><br />[[Податотека:Nikolay_Ryzhkov2.jpg|97x97пкс]] |- |Николај Гаретовски<br /><br /><small>(1926–2023)</small> |[[Податотека:No_image.svg|70x70пкс]] |Август 22, 1987 |Јуни 7, 1989 |- |Виктор Герашченко<br /><br /><small>(1937–2025)</small> |[[Податотека:Gerashchenko.jpg|115x115пкс]] |Јуни 7, 1989 |Август 26, 1991 ! style="font-weight:normal" |Валентин Павлов<br /><br />[[Податотека:Валентин_Павлов.jpg|84x84пкс]] |- |Андреј Зверев<br /><br /><small>(born 1955)</small> |[[Податотека:No_image.svg|70x70пкс]] |Август 26, 1991 |Декември 20, 1991 ! style="font-weight:normal" |Иван Силајев<br /><br />[[Податотека:Ivan_Silayev_(1991)_(3x4_cropped).jpg|93x93пкс]] |} == Галерија == <gallery widths="180"> Податотека:1928._Здание_Госбанка_на_Первой_линии.jpg|алт=Branch building in Stalino (later Donetsk), shortly after inauguration in 1928| Зграда на филијалата во [[Донецк|Сталино]] (подоцна [[Донецк]] ), кратко по инаугурацијата во 1928 година Податотека:Dongorbank.jpg|алт=The same building in 2008| Истата зграда во 2008 година </gallery> == Наводи == {{Наводи}} == Извори == * Голденвајзер, Алексис (1925). „Банкарска и валутна реформа во Русија“. ''Весник за политичка економија'' . '''33''' (2): 234–243. == Надворешни врски == * [http://www.answers.com/topic/soviet-banking-system ''Советски банкарски систем''], Пека Сутела, Answers.com (пристапено 2012-08-02) * {{In lang|ru}} [[Категорија:Статии со текст на руски]] [[Категорија:СССР]] hl1a23b2sl6av9ieh0uws64g6e07pr8 0 1398633 5642376 5584585 2026-10-09T10:42:43Z Jtasevski123 69538 отстранета [[Категорија:Ботаничари]]; додадена [[Категорија:Италијански ботаничари]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5642376 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Gaetano_Savi.jpg|десно|мини|Гаетано Сави (1769–1844)]] '''Гаетано Сави''' (13 јуни 1769 – 28 април 1844) бил италијански природонаучник, ботаничар и миколог. Роден во [[Фиренца]], студирал кај [[Џорџо Санти]] (1746–1822) и [[Адолфо Тарџони Тоцети]] (1823–1902). Во 1798 година ја објавил ''Flora Pisana''; во 1801 година првото издание на ''Трактат за дрвјата на Тоскана''; во 1808 година ''otanicon Etruscum;'' и во 1818 година ''Flora Italiana''. Предавал [[физика]] и [[ботаника]] на [[Универзитетот во Пиза]] и ја раководел тамошната ботаничка градина од 1814 година. Во 1816 година бил избран за член на [[Кралска академија на науките (Шведска)|Кралската шведска академија на науките]]. Двајца од неговите синови исто така станале природонаучници: геологот и орнитологот [[Паоло Сави]] (1798–1871) и ботаничарот [[Пјетро Сави]] (1811–1871). Во 1808 година, бил почестен, кога ботаничарот [[Константин Самуел Рафинеск]] ја објавил ''Savia'' {{Au|Raf.}} Овој род сега е синоним за ''[[Amphicarpaea]]'' (во семејството [[Бобови|Fabaceae]]).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:23491-1|title=''Savia'' Raf. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|work=Plants of the World Online|language=en|accessdate=14 October 2022}}</ref> Потоа, во 2008 година, [[Игнац Урбан]] и Петра Хофман ја објавиле ''[[Heterosavia]]'', која е [[Род (биологија)|род]] од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[Phyllanthaceae]].<ref>{{Наведено списание|last=Hoffmann|first=Petra|date=2008|title=Revision of Heterosavia, stat. {{not a typo|nov.}}, with notes on Gonatogyne and Savia (Phyllanthaceae)|url=https://link.springer.com/article/10.1007%2Fs12228-008-9012-5|journal=Brittonia|volume=60|issue=2|pages=136–166|bibcode=2008Britt..60..136H|doi=10.1007/s12228-008-9012-5|url-access=subscription}}</ref>{{Ботаничар|Savi|Savi, Gaetano}} == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Починати во 1844 година]] [[Категорија:Родени во 1769 година]] [[Категорија:Членови на Кралската шведска академија на науките]] [[Категорија:Миколози]] [[Категорија:Италијански ботаничари]] [[Категорија:Италијански природонаучници]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] 851tfs4sh6fi7z2b8rnqw0qa2e2mpyp 0 1402677 5642371 5633554 2026-10-09T10:40:36Z Jtasevski123 69538 отстранета [[Категорија:Ботаничари]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5642371 wikitext text/x-wiki '''Џумат Хаџи Адам''' (роден 1956 година) ― [[Ботаника|ботаничар]] и [[Таксономија|таксоном]] специјализиран за [[Месојадно растение|месојадните]] растенија кои припаѓаат на [[Род (биологија)|родот]] ''[[Nepenthes]]''. Адам има опишано бројни [[Таксон|таксони]] на ''Nepenthes'', вклучувајќи ги видовите [[Nepenthes faizaliana|''Nepenthes'' ''faizaliana'']] и ''[[Nepenthes mapuluensis]]'', како и природните хибриди ''Nepenthes × alisaputrana'', ''Nepenthes × sarawakiensis'', и ''Nepenthes × sharifah-hapsahii'', најчесто заедно со [[Кристофер Ц. Вилкок]].{{Ботаничар|J.H.Adam|Adam, Jumaat}} == Наводи == {{наводи}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Адам, Џумат Хаџи }} [[Категорија:Родени во 1956 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] swemjua5yu2722ywafyti4o7xrtrd22 0 1403016 5642402 5627737 2026-10-09T11:39:22Z Jtasevski123 69538 с. поп 5642402 wikitext text/x-wiki [[File:ETH-BIB-Ernst,_Alfred_(1875-1968)-Portrait-Portr_06569.tif|мини| Алфред Ернст, околу 1935 година]]'''Алфред Ернст''' (р. {{роден на|21|февруари|1875}}, Винтертур &#x2013; п. {{починат на|17|септември|1968}}, [[Цирих]]) — швајцарски [[Ботаника|ботаничар]]. Тој посетувал часови по наставнички семинари во Киснахт, а потоа студирал биолошки науки во [[Париз]]. Од 1897 до 1899 година работел како учител во [[Неапол]]. Потоа, тој го добил својот докторат по природни науки на Универзитетот во Цирих, каде што во 1905 година станал вонреден професор. Од 1909 до 1945 година бил професор по општа ботаника во Цирих, а во 1928 година бил избран [[Ректор|за ректор на универзитетот]].<ref name="SU">{{Наведена мрежна страница|url=https://hls-dhs-dss.ch/articles/028815/2025-07-08/|title=Ernst, Alfred|work=hls-dhs-dss.ch|language=de|accessdate=2025-08-14}}</ref> Неговото примарно истражување се занимавало со размножување на [[алги]], [[ембриологија]] на цветни растенија и хетеростилност кај видовите ''[[Primula]].''<ref name="SU" /> Во 1905/06 и 1930/31 година бил вклучен во ботанички истражувања на [[Јава]].<ref>{{Наведена книга|url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/103835|title=Taxonomic literature : a selective guide to botanical publications and collections with dates, commentaries and types. Supplement VI, Do-E|last=Stafleu|first=Frans A.|last2=Stafleu|first2=Frans A.|last3=Mennega|first3=E. A.|date=2000|publisher=Koeltz Scientific Books|isbn=978-3-904144-17-9|volume=Suppl. VI (2000) [Authors Do-E]|location=Königstein, Germany}}</ref> {{Ботаничар|A.Ernst}} == Избрани дела == * ''Bastardierung als Ursache der Apogamie im Pflanzenreich'', 1918 &#x2013; Хибридизација како причина за апогамија во растителното царство. * ''Genetische Studien über Heterostylie bei Primula'', 1925 &#x2013; Генетски студии за хетеростилија во ''Примула''. * ''Weitere Studien über die Vererbung der Calcycanthemie bei Primula'', 1931 година &#x2013; Дополнителни студии за наследување на каликантемата со ''Примула''. * ''Die Nachkommenschaften aus Kreuzungen zwischen dimorphen und monomorphen Primula-Arten der Sektion Candelabra'', 1943 &#x2013; Потомството од вкрстувањата помеѓу [[Полов диморфизам|диморфните]] и мономорфните видови ''Primula'' од делот ''Candelabra.''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://portal.dnb.de/opac.htm?query=116556900&method=simpleSearch|title=Katalog der Deutschen Nationalbibliothek|work=portal.dnb.de|language=de|accessdate=2025-08-14}}</ref> == Наводи == {{Наводи}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ернст, Алфред }} [[Категорија:Алголози]] [[Категорија:Починати во 1968 година]] [[Категорија:Родени во 1875 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Швајцарски ботаничари]] 3e449jrpsex6a1nrktlee3rd4uauvd7 0 1403031 5642411 5627794 2026-10-09T11:51:04Z Jtasevski123 69538 поп 5642411 wikitext text/x-wiki [[File:Jean_Dybowski.jpg|мини| Портрет]]'''Жан Таде Емануел Дибовски''' (р. {{роден на|18|април|1856}} - п. {{починат на|18|декември|1928}}) — француски агроном, [[Природонаука|природонаучник]] и истражувач од полско потекло, роден во Шарон, [[Париз]]. Тој бил братучед на полските натуралисти [[Бенедикт Дибовски]] и [[Владислав Дибовски]]. == Биографија == Роден во Шарон, во близина на Париз, од полски родители Јозеф Дибовски (1812 &#x2013; 1885) и Камила Косиоровска (1826 &#x2013; 1888) кои се населиле во Франција по неуспешното Ноемвриско востание од 1831 година. Тој бил братучед на Бенедикт Дибовски. Студирал на Националното високо училиште за агрономија во Грињон, каде што во 1877 година станал предавач. Од 1889 година тој вршел развојни истражувања во јужен [[Алжир]]. Во март 1891 година, тој го напуштил [[Бордо]] за [[Француско Конго]] на мисија со планови за проширување и консолидирање на француското влијание во регионот северно од [[Убанги|реката Убанги]]. Во Африка, тој требало да ги здружи силите со истражувачот Пол Крампел (1864–1891) и да постави предни позиции во внатрешноста на континентот. Кога стигнал [[Бразавил|во Бразавил]], бил информиран дека Крампел е убиен, но сепак продолжил со експедицијата. На 22 ноември тој влегол во селото Јабанда, каде што наводно се одмаздил за смртта на Крампел. Набргу потоа, тој стигнал до селото Макуру, северно од реката Шари, но бил принуден да се врати на југ поради недостаток на залихи. Дибовски се вратил во Франција во април 1892 година и покрај ограничениот успех на мисијата од политичка гледна точка, биле добиени значајни географски информации за областа помеѓу реките Убанги и Шари, како и собрани важни зоолошки примероци. Извесен период, тој работел како директор за земјоделство и трговија во [[Тунис]]. Тој бил и организатор и директор на колонијални тест градини, и му се припишува основањето на земјоделската станица во Ножен-сур-Марн. За време на неговата кариера, тој добил бројни одликувања, вклучително и тоа што бил офицер на Легијата на честа. Тој бил основач на Францускиот институт за колонијална агрономија во Париз и член на Полската академија на науките во Краков. == Таксони опишани во негова чест == Во 1892 година, [[Орнитологија|орнитологот]] Емил Устале (1844–1905) именувал еден вид птица ''[[Euschistospiza dybowskii]]'' по него, како што направила и американскиот [[Зоологија|зоолог]] Мери Џејн Ратбун со [[Африка|африканскиот]] слатководен рак ''[[Potamonautes dybowskii]]''. Пусаргесовата мангуста (''Dologale dybowskii'') бил исто така именувана по него, бидејќи тој ги собрал типските примероци од видот во 1892 година за време на неговата мисија покрај [[Убанги|реката Убанги]]. {{Ботаничар|J.Dyb.}} == Наводи == {{Наводи}}{{Нормативна контрола}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Дибовски, Жан }} [[Категорија:Починати во 1928 година]] [[Категорија:Родени во 1856 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Француски ботаничари]] [[Категорија:Агрономи]] [[Категорија:Француски агрономи]] phdtlpr8m9zutsdf25qtpzykt5qp9yj 0 1403035 5642368 5627800 2026-10-09T10:38:08Z Jtasevski123 69538 поп 5642368 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>{{Инфокутија Научник|birth_name=<!-- if different from "name" -->|birth_date={{birth date |1690|2|19|df=yes}}|birth_place=[[Лајден]], [[Холандска Република]]|death_date={{death date and age |1762|7|10|1690|2|19|df=yes}}|death_place=Лајден, Холандска Република|other_names=|citizenship=<!-- use only when necessary per [[WP:INFONAT]] -->|fields=ботаника|workplaces=|patrons=|alma_mater=|thesis_title=<!--(or | thesis1_title = and | thesis2_title = )-->|thesis_url=<!--(or | thesis1_url = and | thesis2_url = )-->|thesis_year=<!--(or | thesis1_year = and | thesis2_year = )-->|doctoral_advisor=<!--(or | doctoral_advisors = )-->|academic_advisors=|doctoral_students=|notable_students=|known_for=''Flora Virginica''|influences=|influenced=|awards=|author_abbrev_bot='''Gronov.'''|author_abbrev_zoo=|partner=<!--(or | partners = )-->|children=[[Лоренс Теодор Гроновиус|Лоренс Теодор Гроновиус]]}}'''Јан Фредерик Гроновиус''' (исто така познат како '''Јохан Фредерик''' и '''Јоханес Фредерикус''') (р. {{роден на|10|февруари|1690}}, [[Лајден]] - П. {{починат на|10|јули|1762}}, Лајден) — холандски [[Ботаника|ботаничар]], познат како покровител на [[Карл Линеј|Линеј]]. [[Џон Клејтон (ботаничари)|Џон Клејтон]], колекционер на растенија во [[Вирџинија|Вирџинија,]] кој испратил многу примероци, како и ракописни описи, во 1730-тите. Без знаење на Клејтон, Гроновиус го користел материјалот во неговата ''Flora Virginica'' (1739–43, 2. издание. 1762). Тој бил син на Јакоб Гроновиус и внук на Јохан Фридрих Гроновиус, двајцата класични научници. Во 1719 година, тој се оженил со Маргарета Кристина Тригланд, која починала во 1726 година, и со Јохана Сузана Аленсун во 1729 година. Неговиот син [[Лоренс Теодор Гроновиус]] (1730–1777) исто така бил ботаничар. {{Ботаничар|Gronov.}} == Наводи == <references /> == Надворешни врски == * [http://www.nhm.ac.uk/botany/clayton/ Страница од хербариумот Клејтон со слика од Гроновиус] * [http://www.gronovius.com/f_0.html Генеалогија на Гроновиус] * [https://books.google.com/books/download/Flora_virginica.pdf?id=XxkAAAAAQAAJ&output=pdf&sig=ACfU3U06_Lfy4-E1oFn3t-Gp45540AmgyQ JF Gronovius: ''Flora Virginica'' 1745 на GoogleBooks] {{Нормативна контрола}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Гроновиус, Јан Фредерик }} [[Категорија:Починати во 1762 година]] [[Категорија:Родени во 1690 година]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Холандски ботаничари]] 750l87ymsytlusqf9jmkna0mrzfiif6 0 1403037 5642335 5627810 2026-10-09T10:10:26Z Jtasevski123 69538 Поп 5642335 wikitext text/x-wiki '''Густав Карл Гиргенсон''' (1786-1872)<ref name="IPNI">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ipni.org/a/19373-1|title=Girgensohn, Gustav Karl {{!}} International Plant Names Index|work=www.ipni.org|accessdate=11 April 2021}}</ref> — [[Естонија|естонски]] ботаничар ([[Бриологија|бриолог]]) и судски советник во [[Тарту]]. Тој бил уредник на ''[[exsiccata]]'' ''Musci frondosi et Hepaticae exsiccatae. Исушени примероци од мовови и џигерници од руските балтички провинции'' (1849-1856).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.botanischestaatssammlung.de/DatabaseClients/IndExs/Exsiccatae_IndExs_Details.jsp?ExsiccataID=1881167999|title=Musci frondosi et Hepaticae exsiccatae. Laub- und Lebermoose der russischen Ostsee-Provinzen in getrockneten Exemplaren: IndExs ExsiccataID=1881167999|work=IndExs – Index of Exsiccatae|publisher=Botanische Staatssammlung München|accessdate=2 August 2024}}</ref> [[Род (биологија)|Родот]] на растенијата ''[[Girgensohnia]]'' бил именуван по него во негова чест. {{Ботаничар|Girg.}} == Наводи == {{Наводи}}{{Нормативна контрола}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Гиргенсон, Густав Карл }} [[Категорија:Бриолози]] [[Категорија:Починати во 1872 година]] [[Категорија:Родени во 1786 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Естонски ботаничари]] h7dshn4jihzxy7ob1fa7jb3pe3bv9om 0 1403038 5642322 5627811 2026-10-09T10:00:44Z Jtasevski123 69538 поп 5642322 wikitext text/x-wiki [[File:Henry_Groves.jpg|мини]]'''Хенри Гроувс''' (р. {{роден на|15|октомври|1855}}, [[Лондон]] - {{починат на|2|ноември|1912}}) — англиски ботаничар кој специјализирал во алгите што припаѓаат на [[Ред (биологија)|редот]] ''[[Charales]]''. == Живот == Гроувс бил роден на 15 октомври 1855 година во Лондон. Со својот брат Џејмс, студирал во граматичкото училиште „Годалминг“ во [[Сари]]. Тука тие биле запознаени со природната историја од страна на директорот, Питер Чуртон. Во 1869 година нивниот татко починал. Со три деца, на неговата мајка ѝ била потребна поддршка; а Хенри почнал да работи во лондонската канцеларија на брокер кој му бил семеен пријател.<ref name="obit">{{Наведено списание|last=Groves, James|year=1913|title=Henry Groves (1855-1912)|url=https://archive.org/stream/journalofbotanyb51londuoft#page/n89/mode/2up|journal=Journal of Botany, British and Foreign|volume=51|pages=73–79}}</ref> Во раните 1870-ти, една случајна средба со семејството на Џон Едвард Сауерби поттикнала кај Гроувс поголем интерес за англиската ботаника и за делата на починатиот ботаничар. Во 1874 година, браќата станале членови на Клубот за микроскопски и природни науки во Јужен Лондон, каде што се запознале со повеќе ботаничари, меѓу кои бил и Томас Бејтс Блоу. Заедно со Хјует Котрел Вотсон и Блоу, тие направиле ботаничка екскурзија до Темза Дитон, а исто така го посетиле и ботаничкиот оддел на [[Британски музеј|Британскиот музеј]].Од 1877 година, двајцата браќа покажале особен интерес за британските ''[[Characeae]]'', а се занимавале и со проучување на мекотелите. По смртта на сопственикот во 1879 година, Хенри ја напуштил работата во брокерската канцеларија. Во 1880 година, браќата објавиле преглед на британските ''Characeae''. Хенри во 1884 година станал секретар на Клубот за микроскопска и природна историја во Јужен Лондон и останал на таа функција до неговото распуштање во 1897 година. Во 1892 година бил примен како член на [[Линеевско друштво|Линеевското друштво]], каде што неговото знаење од областа на финансиските прашања било од голема корист за организацијата.<ref name="obit" /> Во 1907 година, Хенри станал довереник во Ботаничкиот институт во Јужен Лондон. Во 1909 година ја посетил Франција, а во 1910 година Белгија.<ref name="obit" /> Хенри се оженил во 1896 година и имале ќерка. Починал по долго боледување на 2 ноември 1912 година.<ref name="obit" /> Со неговиот брат Џејмс Гроувс го издал делото [[exsiccata]] ''Characeae Britannicae exsiccatae, e distribue H. et J. Groves'' (1892-1900).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.botanischestaatssammlung.de/DatabaseClients/IndExs/Exsiccatae_IndExs_Details.jsp?ExsiccataID=1711277567|title=Characeae Britannicae exsiccatae, e distributione H. et J. Groves: IndExs ExsiccataID=1711277567|work=IndExs – Index of Exsiccatae|publisher=Botanische Staatssammlung München|accessdate=3 August 2024}}</ref> {{Ботаничар|H.Groves}} == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://herbariaunited.org/collector/2709/ Белешки од хербаријата] {{Нормативна контрола}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Гроувс, Хенри}} [[Категорија:Починати во 1912 година]] [[Категорија:Родени во 1855 година]] [[Категорија:Англиски ботаничари]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] apbm6tdo91cwxucna6hu6ehg0ay4f6c 0 1403818 5642022 5632382 2026-10-08T12:29:22Z Bojan9Spasovski 91316 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1326006478|Animal painter]]“ 5642022 wikitext text/x-wiki [[File:Whistlejacket_by_George_Stubbs_edit.jpg|мини|360x360пкс| Џорџ Стабс (1724–1806): ''Свиркач'' (околу 1762), [[Национална галерија (Лондон)|Национална галерија]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nationalgallery.org.uk/paintings/george-stubbs-whistlejacket|title=Whistlejacket: about 1762, George Stubbs|publisher=[[National Gallery]]|accessdate=9 September 2016}}</ref>]] '''Сликар на животни''' или '''животински сликар''' — уметник кој е специјализиран за (или е познат по својата вештина во) прикажување на животни. ''Оксфордскиот англиски англиски јазик'' ја датира првата експлицитна употреба на терминот „животински сликар“ од средината на 18 век: од англискиот [[лекар]], [[Природонаука|натуралист]] и писател Џон Беркенхаут (1726–1791).<ref>{{cite dictionary|url=http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/animal-painting|title=Animal painting|dictionary=[[Oxford English Dictionary]]|access-date=9 September 2016}}</ref> Од почетокот на 20 век, терминот ''„уметник на диви животни“'' стана повообичаен за современите сликари на животни.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.worldlandtrust.org/gallery/exhibitions/wildlife-art-20th-century|title=Wildlife Art of the 20th Century|publisher=[[Woodland Trust]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160930022356/http://www.worldlandtrust.org/gallery/exhibitions/wildlife-art-20th-century|archive-date=30 September 2016|accessdate=9 September 2016}}</ref> == Историја == [[File:Frans_Snyders_and_workshop_-_The_boar_hunt_-_Google_Art_Project.jpg|мини| Франс Снајдерс и работилница, ''Лов на дива свиња'', околу 1650 година.]] Во текот на XVII век, сликарите специјализирани за прикажување животни често соработувале со други уметници при создавањето заеднички дела. Во таквите соработки, едни уметници биле задолжени за сликање на главните сцени со историска или митолошка тематика, додека други ги изработувале пејзажите и декоративните заднини. Франс Снајдерс, кој се смета за основоположник на барокната традиција во сликањето животни, често соработувал со [[Петер Паул Рубенс|Питер Паул Рубенс]], за чии композиции ги изработувал приказите на животни и мртви природи, особено оние со храна. Во создавањето на овие дела понекогаш учествувале и други уметници специјализирани за пејзажно сликарство, кои биле задолжени за изработката на заднината.<ref>{{Наведена енциклопедија|access-date=12 January 2017}}</ref> Самостојните дела на Снајдерс и неговата работилница најчесто се одликувале со отсуство на човечки фигури, со исклучок на сцените сместени во кујнски простории. Во нив обично биле претставени бројни животни од различни видови, вклучувајќи и различни раси кучиња. Неговото творештво опфаќало приближно еднаков број композиции со мртви и живи животни. Мртвите животни најчесто биле прикажувани во кујнски сцени или како ловечки трофеи во природен амбиент, додека живите животни биле претставувани во динамични сцени, честопати во меѓусебни судири и жестоки борби. Во холандското златно доба, ваквите специјалисти имале тенденција да создаваат слики од помали жанрови, концентрирајќи се на нивната специјализација.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/gnrn/hd_gnrn.htm|title=Frans Snyders|publisher=[[Metropolitan Museum of Art]]|accessdate=12 January 2017}}</ref> Сликарите на животни биле пониски во хиерархијата на жанровите, но најдобрите сликари можеле да заработуваат многу добро; многу кралски и аристократски покровители биле повеќе заинтересирани за нивната тематика отколку за онаа на попрестижните жанрови. Главно во Англија, сè уште имало поспецијализирани сликари од 18 век кои создавале портрети на тркачки коњи и наградени примероци на добиток,<ref>{{Наведени вести|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/art/art-features/10429771/Why-the-George-Stubbs-paintings-were-worth-saving.html|title=Why the George Stubbs paintings were worth saving|work=[[The Daily Telegraph]]|access-date=12 January 2017}}</ref> додека во Франција животинските теми продолжиле да бидат декоративни [[Капричо (уметност)|капричио,]] честопати поставени околу градинарски статуи. Во 2014 година, Џонатан Џонс од ''[[Гардијан|„Гардијан“]]'' го предложи ''„Златката“'' (1654) од [[Карел Фабрициус|Карел Фабритиус]] (1622–1654) како најдобар животински портрет;<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/artanddesign/jonathanjonesblog/2014/jun/27/top-10-animal-portraits-in-art|title=The top 10 animal portraits in art|work=[[The Guardian]]|access-date=10 January 2017}}</ref> ова воопшто не беше вообичаена тема на уметникот. == Анималиер == [[File:Antoine-Louis_Barye_-_Jaguar_Devouring_a_Hare_-_Walters_27180_-_Profile.jpg|десно|мини| Антоан-Луј Барје, ''Јагуар што голта зајак'', 1850 година]] Животинскиот збор, како именка во колективна множина, е термин што се користи во [[Старина|антиквитетите]] за мали скулптури на животни (бронзени скулптури од типот анималиер), но и за слики на животни. Голем број од нив биле произведени - честопати масовно произведени - во 19 век во Франција и на други места. Може да се најдат многу поранешни примери, но анималистичката скулптура станала попопуларна и поугледна во Париз на почетокот на 19 век, со делата на Антоан-Луј Барје (1795–1875) - за кого терминот бил измислен, решително, од страна на критичарите во 1831 година<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://collections.vam.ac.uk/item/O110845/walking-lion-statuette-barye-antoine-louis/|title=Walking lion|publisher=[[Victoria and Albert Museum]]|accessdate=12 January 2017}}</ref> - и Кристофер Фратен (1801-1864).<ref>{{Наведени вести|url=https://www.telegraph.co.uk/luxury/collectables/30507/rise-of-the-animal-sculptures.html|title=Rise of the animal sculptures|work=[[The Daily Telegraph]]|access-date=12 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20140414111616/http://www.telegraph.co.uk/luxury/collectables/30507/rise-of-the-animal-sculptures.html|archive-date=14 April 2014}}</ref> До средината на 19 век, кај средната класа била широко распространета желбата за животински субјекти.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://collections.vam.ac.uk/item/O171334/an-indian-panther-lying-down-statuette-barbedienne-ferdinand/|title=An Indian panther lying down|publisher=[[Victoria and Albert Museum]]|accessdate=12 January 2017}}</ref> == Заштита на дивиот свет == Многу современи уметници или уметнички групи кои се занимаваат со диви животни имаат хуманитарни бенефиции за поддршка на зачувувањето на дивите животни или учествуваат во натпревари што ги организираат организации за зачувување на дивите животни.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.natureartists.com/|title=About the AFC|publisher=Artists for Conservation|accessdate=9 July 2016}}</ref> == Значајни сликари на животни == === Пред 1800 година ===   === По 1800 година === <templatestyles src="Div col/styles.css" /> === Модерен === '''Современите сликари на дивиот свет вклучуваат:'''<templatestyles src="Div col/styles.css" />'''Претходници на модерната уметничка скулптура на дивиот свет се:''' * Рембрант Бугати (1884–1916) * Франсоа Помпон (1855–1933) '''Современите скулптори на уметност од дивиот свет вклучуваат:''' * Ендру Марц (1924–2002) * Теса Пулан (родена 1953) * Џон Ратенбери Скипинг (1901–1980) * Џо Вокер == Галерија == <gallery widths="154px" heights="154px"> File:Snyders_Dogs_fighting.jpg|алт=Dogs fighting by Frans Snyders, who probably left the landscape background to another kind of specialist.| ''Борба на кучиња'' од Франс Снајдерс, кој веројатно ја препуштил пејзажната позадина на друг вид специјалист. File:Edwards'_Dodo.jpg|алт=Edwards's Dodo (1626) by Savery; Natural History Museum, London.| ''Едвардсовото [[Додо]]'' (1626) од Савери; Природонаучен музеј, Лондон. File:A_sparrow._Engraving_by_P._Tempest,_ca._1690,_after_F._Barlo_Wellcome_V0022146.jpg|алт=A sparrow (c. 1690) by Francis Barlow; engraving by Pierce Tempest.| ''Врапче'' (околу 1690) од Френсис Барлоу; гравура од Пирс Темпест. File:Jan_Weenix_003.jpg|алт=A typical composition of dead game from 1692 by Jan Weenix, probably an overdoor for a country house.| Типична композиција од мртов дивеч од 1692 година од Јан Виникс, веројатно надврат за селска куќа. File:Gulliver-taking-his-final-leave-of-the-land-of-the-houyhnhnms-sawrey-gilpin.jpg|алт=Sawrey Gilpin's Gulliver taking his final leave of the land of the Houyhnhnms (1769).| Гуливер на Сори Гилпин ''[[Гуливеровите патувања|го зема своето последно заминување од земјата на Хуинмите]]'' (1769). File:Birds_of_Prey,_Goats_and_a_Wolf,_in_a_Landscape_by_Philip_Reinagle.jpg|алт=Philip Reinagle's Birds of Prey, Goats and a Wolf, in a Landscape.| ''Грабливки, кози и волк'' од Филип Рејнагл, во пејзаж. File:Morland_Dogs.jpg|алт=Morland's Dogs (1792); Wawel Castle, Poland.| ''Кучињата'' на Морланд (1792); Замокот Вавел, [[Полска]]. File:Young_tiger_playing_with_its_mother.jpg|алт=Eugène Delacroix, A Young Tiger Playing with Its Mother, 1830, Louvre.| [[Ежен Делакроа]], ''Млад тигар си игра со својата мајка'', 1830, [[Лувр]]. File:LandseerMonarch1851.jpg|алт=Landseer's Monarch of the Glen (1851); National Museum of Scotland.| Ландсиров ''[[Монарх на гленот (слика)|монарх на Гленот]]'' (1851); Национален музеј на Шкотска. File:Common_foxes_in_the_snow.jpg|алт=Common foxes in the snow (1893) by Wilhelm Kuhnert.| ''Обични лисици во снегот'' (1893) од Вилхелм Кунерт. File:Two_thoroughbreds_in_a_landscape_by_Charles_Hancock,_1828.tif|алт=Two thoroughbreds in a wide landscape (1828) by Charles Hancock.| ''Две чистокрвни кучиња во широк пејзаж'' (1828) од Чарлс Хенкок. File:Rosa_Bonheur,_The_Horse_Fair,_1852–55.jpg|алт=The Horse Fair (1522-55), by Rosa Bonheur| ''Саемот на коњи'' (1522-55), од Роза Бонхур </gallery> == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Жанрови на ликовната уметност]] 12rr2zrl6wa5ex0inu89vegq8j97v7v 5642025 5642022 2026-10-08T12:32:33Z Bojan9Spasovski 91316 5642025 wikitext text/x-wiki [[File:Whistlejacket_by_George_Stubbs_edit.jpg|мини|360x360пкс| Џорџ Стабс (1724–1806): ''Свиркач'' (околу 1762), [[Национална галерија (Лондон)|Национална галерија]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nationalgallery.org.uk/paintings/george-stubbs-whistlejacket|title=Whistlejacket: about 1762, George Stubbs|publisher=[[National Gallery]]|accessdate=9 September 2016}}</ref>]] '''Сликар на животни''' или '''животински сликар''' — уметник кој е специјализиран за (или е познат по својата вештина во) прикажување на животни. ''Оксфордскиот англиски англиски јазик'' ја датира првата експлицитна употреба на терминот „животински сликар“ од средината на 18 век: од англискиот [[лекар]], [[Природонаука|натуралист]] и писател Џон Беркенхаут (1726–1791).<ref>{{cite dictionary|url=http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/animal-painting|title=Animal painting|dictionary=[[Oxford English Dictionary]]|access-date=9 September 2016}}</ref> Од почетокот на 20 век, терминот ''„уметник на диви животни“'' стана повообичаен за современите сликари на животни.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.worldlandtrust.org/gallery/exhibitions/wildlife-art-20th-century|title=Wildlife Art of the 20th Century|publisher=[[Woodland Trust]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160930022356/http://www.worldlandtrust.org/gallery/exhibitions/wildlife-art-20th-century|archive-date=30 September 2016|accessdate=9 September 2016}}</ref> == Историја == [[File:Frans_Snyders_and_workshop_-_The_boar_hunt_-_Google_Art_Project.jpg|мини| Франс Снајдерс и работилница, ''Лов на дива свиња'', околу 1650 година.]] Во текот на XVII век, сликарите специјализирани за прикажување животни често соработувале со други уметници при создавањето заеднички дела. Во таквите соработки, едни уметници биле задолжени за сликање на главните сцени со историска или митолошка тематика, додека други ги изработувале пејзажите и декоративните заднини. Франс Снајдерс, кој се смета за основоположник на барокната традиција во сликањето животни, често соработувал со [[Петер Паул Рубенс|Питер Паул Рубенс]], за чии композиции ги изработувал приказите на животни и мртви природи, особено оние со храна. Во создавањето на овие дела понекогаш учествувале и други уметници специјализирани за пејзажно сликарство, кои биле задолжени за изработката на заднината.<ref>{{Наведена енциклопедија|access-date=12 January 2017}}</ref> Самостојните дела на Снајдерс и неговата работилница најчесто се одликувале со отсуство на човечки фигури, со исклучок на сцените сместени во кујнски простории. Во нив обично биле претставени бројни животни од различни видови, вклучувајќи и различни раси кучиња. Неговото творештво опфаќало приближно еднаков број композиции со мртви и живи животни. Мртвите животни најчесто биле прикажувани во кујнски сцени или како ловечки трофеи во природен амбиент, додека живите животни биле претставувани во динамични сцени, честопати во меѓусебни судири и жестоки борби. Во холандското златно доба, ваквите специјалисти имале тенденција да создаваат слики од помали жанрови, концентрирајќи се на нивната специјализација.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/gnrn/hd_gnrn.htm|title=Frans Snyders|publisher=[[Metropolitan Museum of Art]]|accessdate=12 January 2017}}</ref> Сликарите на животни биле пониски во хиерархијата на жанровите, но најдобрите сликари можеле да заработуваат многу добро; многу кралски и аристократски покровители биле повеќе заинтересирани за нивната тематика отколку за онаа на попрестижните жанрови. Главно во Англија, сè уште имало поспецијализирани сликари од 18 век кои создавале портрети на тркачки коњи и наградени примероци на добиток,<ref>{{Наведени вести|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/art/art-features/10429771/Why-the-George-Stubbs-paintings-were-worth-saving.html|title=Why the George Stubbs paintings were worth saving|work=[[The Daily Telegraph]]|access-date=12 January 2017}}</ref> додека во Франција животинските теми продолжиле да бидат декоративни [[Капричо (уметност)|капричио,]] честопати поставени околу градинарски статуи. Во 2014 година, Џонатан Џонс од ''[[Гардијан|„Гардијан“]]'' го предложи ''„Златката“'' (1654) од [[Карел Фабрициус|Карел Фабритиус]] (1622–1654) како најдобар животински портрет;<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/artanddesign/jonathanjonesblog/2014/jun/27/top-10-animal-portraits-in-art|title=The top 10 animal portraits in art|work=[[The Guardian]]|access-date=10 January 2017}}</ref> ова воопшто не беше вообичаена тема на уметникот. == Анималиер == [[File:Antoine-Louis_Barye_-_Jaguar_Devouring_a_Hare_-_Walters_27180_-_Profile.jpg|десно|мини| Антоан-Луј Барје, ''Јагуар што голта зајак'', 1850 година]] Животинскиот збор, како именка во колективна множина, е термин што се користи во [[Старина|антиквитетите]] за мали скулптури на животни (бронзени скулптури од типот анималиер), но и за слики на животни. Голем број од нив биле произведени - честопати масовно произведени - во 19 век во Франција и на други места. Може да се најдат многу поранешни примери, но анималистичката скулптура станала попопуларна и поугледна во Париз на почетокот на 19 век, со делата на Антоан-Луј Барје (1795–1875) - за кого терминот бил измислен, решително, од страна на критичарите во 1831 година<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://collections.vam.ac.uk/item/O110845/walking-lion-statuette-barye-antoine-louis/|title=Walking lion|publisher=[[Victoria and Albert Museum]]|accessdate=12 January 2017}}</ref> - и Кристофер Фратен (1801-1864).<ref>{{Наведени вести|url=https://www.telegraph.co.uk/luxury/collectables/30507/rise-of-the-animal-sculptures.html|title=Rise of the animal sculptures|work=[[The Daily Telegraph]]|access-date=12 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20140414111616/http://www.telegraph.co.uk/luxury/collectables/30507/rise-of-the-animal-sculptures.html|archive-date=14 April 2014}}</ref> До средината на 19 век, кај средната класа била широко распространета желбата за животински субјекти.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://collections.vam.ac.uk/item/O171334/an-indian-panther-lying-down-statuette-barbedienne-ferdinand/|title=An Indian panther lying down|publisher=[[Victoria and Albert Museum]]|accessdate=12 January 2017}}</ref> == Заштита на дивиот свет == Многу современи уметници или уметнички групи кои се занимаваат со диви животни имаат хуманитарни бенефиции за поддршка на зачувувањето на дивите животни или учествуваат во натпревари што ги организираат организации за зачувување на дивите животни.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.natureartists.com/|title=About the AFC|publisher=Artists for Conservation|accessdate=9 July 2016}}</ref> == Значајни сликари на животни == === Пред 1800 година === * Френсис Барлоу (околу 1626–1704) * Јан Бројгел Постариот (1568–1625) * Џовани Бенедето Кастиљоне (1609–1664) * Никасиус Бернартс (1620–1678) * Питер Бул (1626–1674) * Питер ван Букл (помеѓу 1600 и 1610–1673) * Чарлс Катон (1728–1798) * Давид де Конинк (околу 1644–по 1701) * Мармадјук Крадок (1660–1716) * Томас Дејвис (околу 1737–1812) * Александар-Франсоа Депорт (1661–1743) * Карел Дујарден (1622–1678) * С. Г. Финч-Дејвис (1875–1920) * Јан Фејт (1611–1661) * Џорџ Гарард (1760–1826) * Сори Гилпин (1733–1807) * Мелхиор д’Хондекутер (околу 1636–1695) * Семјуел Хауит (1756/1757–1822) * Жан-Батист Јуе (1745–1811) * Јан Батист де Јонге (1785–1844) * Вилијам Луин (1747–1795) * Џорџ Морланд (1763–1804) * Балтазар Пол Омеганк (1755–1826) * Жан-Батист Удри (1686–1755) * Паулус Потер (1625–1654) * Филип Рајнагл (1749–1833) * Семејството Сарториус * Ролант Савери (1576–1639) * Џејмс Сејмур (1702–1752) * Чарлс Лорејн Смит (1751–1835) * Франс Снајдерс (1579–1657) * Џорџ Стабс (1724–1806) * Чарлс Таун (1763–1840) * Јакоб Ксавиер Вермуелен (околу 1714–1784) * Пол де Вос (1591/1592 или 1595–1678), брат на Корнелис де Вос и шура на Франс Снајдерс * Џејмс Ворд (1769–1859), шура на Џорџ Морланд * Јан Веникс (роден помеѓу 1640 и 1649–1719) * Џон Вутон (околу 1682–1764) === По 1800 година === * Хенри Томас Алкен (1785–1851) * Ричард Ансдел (1815–1885) * Џон Џејмс Одубон (1785–1851) * Чарлс Бартон Барбер (1845–1894) * Џејмс Баренџер (1780–1831) * Хенри Баро (1811–1874); неговиот син, Френсис Баро (1856–1924), го насликал кучето Нипер на познатата слика „Гласот на неговиот господар“ * Роза Бонер (1822–1899) * Џон Болтби (1753–1812) * Едмунд Бристоу (1787–1876) * Абрахам Купер (1787–1868) * Томас Сидни Купер (1803–1902) * Хорацио Хенри Кулдери (1832–1918) * Џон Далби (1810–1865) * Семјуел Даниел (1775–1811) * Ежен Делакроа (1798–1863) * Херберт Дикси (1862–1942) * Џон Хенри Долф (1835–1903) * Џон Емс (1844–1912) * Иван Ефимов (1878–1959) * Фредерик Вилијам Фроук (1861–1946) * Џон Гулд (1804–1881) * Роланд Грин (1890/1896–1972) * Хари Хол (околу 1814–1882) * Чарлс Хенкок (околу 1800–1877) * Хејвуд Харди (1842–1933) * Џон Фредерик Херинг Помладиот (1820–1907) * Џон Фредерик Херинг Постариот (1795–1865) * Вилијам Хагинс (1820–1884) * Шарл Жак (1813–1894) * Луси Кемп-Велч (1869–1958) * Фредерик Вилијам Кајл (1823–1871) * Луис Клингeндер (1861–1950) * Чарлс Р. Најт (1874–1953) * Вилхелм Кунерт (1865–1926) * Едвин Ландсир (1802–1873) * Бруно Лилјефорс (1860–1931) * Џорџ Едвард Лоџ (1860–1954) * Матилда Лоц (1858–1923) * Вилхелм Кунерт (1825–1896) * Џон Гил Миле (1865–1931) * Сер Алфред Манингс (1878–1959) * Ремзи Ричард Рајнагл (1775–1862) * Јан Хендрик Схелтема (1861–1941) * Придо Џон Селби (1788–1867) * Василиј Ватагин (1883–1969) * Кристофер Веб Смит (1793–1871) * Чарлс Таниклиф (1901–1979) * Артур Вордл (1860–1949) * Херберт Вилијам Викс (1841–1914) === Модерен === '''Современите сликари на дивиот свет вклучуваат:''' * Тјери Биш (роден 1953) * Елизабет Батерворт (родена 1949) – папагали * Чарлс Черч (роден 1970) * Џон Клајмер (1907–1989) * Ким Доналдсон (роден 1952) * Чарлс Фрасе (1926–2005) * Гери Хоџис (роден 1954) * Рон Лајк (роден 1935) * Ланфорд Монро (1950–2000) * Стивен Д. Неш (роден 1954) * Дејвид Нерни (роден 1959) * Дејвид Квин (роден 1959) * Марк Аптон (роден 1964) * Дијана Џозеф * Сју Колман * Џ. С. Муноли (роден 1940) '''Претходници на модерната уметничка скулптура на дивиот свет се:''' * Рембрант Бугати (1884–1916) * Франсоа Помпон (1855–1933) '''Современите скулптори на уметност од дивиот свет вклучуваат:''' * Ендру Марц (1924–2002) * Теса Пулан (родена 1953) * Џон Ратенбери Скипинг (1901–1980) * Џо Вокер == Галерија == <gallery widths="154px" heights="154px"> File:Snyders_Dogs_fighting.jpg|алт=Dogs fighting by Frans Snyders, who probably left the landscape background to another kind of specialist.| ''Борба на кучиња'' од Франс Снајдерс, кој веројатно ја препуштил пејзажната позадина на друг вид специјалист. File:Edwards'_Dodo.jpg|алт=Edwards's Dodo (1626) by Savery; Natural History Museum, London.| ''Едвардсовото [[Додо]]'' (1626) од Савери; Природонаучен музеј, Лондон. File:A_sparrow._Engraving_by_P._Tempest,_ca._1690,_after_F._Barlo_Wellcome_V0022146.jpg|алт=A sparrow (c. 1690) by Francis Barlow; engraving by Pierce Tempest.| ''Врапче'' (околу 1690) од Френсис Барлоу; гравура од Пирс Темпест. File:Jan_Weenix_003.jpg|алт=A typical composition of dead game from 1692 by Jan Weenix, probably an overdoor for a country house.| Типична композиција од мртов дивеч од 1692 година од Јан Виникс, веројатно надврат за селска куќа. File:Gulliver-taking-his-final-leave-of-the-land-of-the-houyhnhnms-sawrey-gilpin.jpg|алт=Sawrey Gilpin's Gulliver taking his final leave of the land of the Houyhnhnms (1769).| Гуливер на Сори Гилпин ''[[Гуливеровите патувања|го зема своето последно заминување од земјата на Хуинмите]]'' (1769). File:Birds_of_Prey,_Goats_and_a_Wolf,_in_a_Landscape_by_Philip_Reinagle.jpg|алт=Philip Reinagle's Birds of Prey, Goats and a Wolf, in a Landscape.| ''Грабливки, кози и волк'' од Филип Рејнагл, во пејзаж. File:Morland_Dogs.jpg|алт=Morland's Dogs (1792); Wawel Castle, Poland.| ''Кучињата'' на Морланд (1792); Замокот Вавел, [[Полска]]. File:Young_tiger_playing_with_its_mother.jpg|алт=Eugène Delacroix, A Young Tiger Playing with Its Mother, 1830, Louvre.| [[Ежен Делакроа]], ''Млад тигар си игра со својата мајка'', 1830, [[Лувр]]. File:LandseerMonarch1851.jpg|алт=Landseer's Monarch of the Glen (1851); National Museum of Scotland.| Ландсиров ''[[Монарх на гленот (слика)|монарх на Гленот]]'' (1851); Национален музеј на Шкотска. File:Common_foxes_in_the_snow.jpg|алт=Common foxes in the snow (1893) by Wilhelm Kuhnert.| ''Обични лисици во снегот'' (1893) од Вилхелм Кунерт. File:Two_thoroughbreds_in_a_landscape_by_Charles_Hancock,_1828.tif|алт=Two thoroughbreds in a wide landscape (1828) by Charles Hancock.| ''Две чистокрвни кучиња во широк пејзаж'' (1828) од Чарлс Хенкок. File:Rosa_Bonheur,_The_Horse_Fair,_1852–55.jpg|алт=The Horse Fair (1522-55), by Rosa Bonheur| ''Саемот на коњи'' (1522-55), од Роза Бонхур </gallery> == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Жанрови на ликовната уметност]] apd7zmfu13t6ieec6y7utrbqiow0la6 5642027 5642025 2026-10-08T12:33:52Z Bojan9Spasovski 91316 /* Галерија */ 5642027 wikitext text/x-wiki [[File:Whistlejacket_by_George_Stubbs_edit.jpg|мини|360x360пкс| Џорџ Стабс (1724–1806): ''Свиркач'' (околу 1762), [[Национална галерија (Лондон)|Национална галерија]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nationalgallery.org.uk/paintings/george-stubbs-whistlejacket|title=Whistlejacket: about 1762, George Stubbs|publisher=[[National Gallery]]|accessdate=9 September 2016}}</ref>]] '''Сликар на животни''' или '''животински сликар''' — уметник кој е специјализиран за (или е познат по својата вештина во) прикажување на животни. ''Оксфордскиот англиски англиски јазик'' ја датира првата експлицитна употреба на терминот „животински сликар“ од средината на 18 век: од англискиот [[лекар]], [[Природонаука|натуралист]] и писател Џон Беркенхаут (1726–1791).<ref>{{cite dictionary|url=http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/animal-painting|title=Animal painting|dictionary=[[Oxford English Dictionary]]|access-date=9 September 2016}}</ref> Од почетокот на 20 век, терминот ''„уметник на диви животни“'' стана повообичаен за современите сликари на животни.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.worldlandtrust.org/gallery/exhibitions/wildlife-art-20th-century|title=Wildlife Art of the 20th Century|publisher=[[Woodland Trust]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160930022356/http://www.worldlandtrust.org/gallery/exhibitions/wildlife-art-20th-century|archive-date=30 September 2016|accessdate=9 September 2016}}</ref> == Историја == [[File:Frans_Snyders_and_workshop_-_The_boar_hunt_-_Google_Art_Project.jpg|мини| Франс Снајдерс и работилница, ''Лов на дива свиња'', околу 1650 година.]] Во текот на XVII век, сликарите специјализирани за прикажување животни често соработувале со други уметници при создавањето заеднички дела. Во таквите соработки, едни уметници биле задолжени за сликање на главните сцени со историска или митолошка тематика, додека други ги изработувале пејзажите и декоративните заднини. Франс Снајдерс, кој се смета за основоположник на барокната традиција во сликањето животни, често соработувал со [[Петер Паул Рубенс|Питер Паул Рубенс]], за чии композиции ги изработувал приказите на животни и мртви природи, особено оние со храна. Во создавањето на овие дела понекогаш учествувале и други уметници специјализирани за пејзажно сликарство, кои биле задолжени за изработката на заднината.<ref>{{Наведена енциклопедија|access-date=12 January 2017}}</ref> Самостојните дела на Снајдерс и неговата работилница најчесто се одликувале со отсуство на човечки фигури, со исклучок на сцените сместени во кујнски простории. Во нив обично биле претставени бројни животни од различни видови, вклучувајќи и различни раси кучиња. Неговото творештво опфаќало приближно еднаков број композиции со мртви и живи животни. Мртвите животни најчесто биле прикажувани во кујнски сцени или како ловечки трофеи во природен амбиент, додека живите животни биле претставувани во динамични сцени, честопати во меѓусебни судири и жестоки борби. Во холандското златно доба, ваквите специјалисти имале тенденција да создаваат слики од помали жанрови, концентрирајќи се на нивната специјализација.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/gnrn/hd_gnrn.htm|title=Frans Snyders|publisher=[[Metropolitan Museum of Art]]|accessdate=12 January 2017}}</ref> Сликарите на животни биле пониски во хиерархијата на жанровите, но најдобрите сликари можеле да заработуваат многу добро; многу кралски и аристократски покровители биле повеќе заинтересирани за нивната тематика отколку за онаа на попрестижните жанрови. Главно во Англија, сè уште имало поспецијализирани сликари од 18 век кои создавале портрети на тркачки коњи и наградени примероци на добиток,<ref>{{Наведени вести|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/art/art-features/10429771/Why-the-George-Stubbs-paintings-were-worth-saving.html|title=Why the George Stubbs paintings were worth saving|work=[[The Daily Telegraph]]|access-date=12 January 2017}}</ref> додека во Франција животинските теми продолжиле да бидат декоративни [[Капричо (уметност)|капричио,]] честопати поставени околу градинарски статуи. Во 2014 година, Џонатан Џонс од ''[[Гардијан|„Гардијан“]]'' го предложи ''„Златката“'' (1654) од [[Карел Фабрициус|Карел Фабритиус]] (1622–1654) како најдобар животински портрет;<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/artanddesign/jonathanjonesblog/2014/jun/27/top-10-animal-portraits-in-art|title=The top 10 animal portraits in art|work=[[The Guardian]]|access-date=10 January 2017}}</ref> ова воопшто не беше вообичаена тема на уметникот. == Анималиер == [[File:Antoine-Louis_Barye_-_Jaguar_Devouring_a_Hare_-_Walters_27180_-_Profile.jpg|десно|мини| Антоан-Луј Барје, ''Јагуар што голта зајак'', 1850 година]] Животинскиот збор, како именка во колективна множина, е термин што се користи во [[Старина|антиквитетите]] за мали скулптури на животни (бронзени скулптури од типот анималиер), но и за слики на животни. Голем број од нив биле произведени - честопати масовно произведени - во 19 век во Франција и на други места. Може да се најдат многу поранешни примери, но анималистичката скулптура станала попопуларна и поугледна во Париз на почетокот на 19 век, со делата на Антоан-Луј Барје (1795–1875) - за кого терминот бил измислен, решително, од страна на критичарите во 1831 година<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://collections.vam.ac.uk/item/O110845/walking-lion-statuette-barye-antoine-louis/|title=Walking lion|publisher=[[Victoria and Albert Museum]]|accessdate=12 January 2017}}</ref> - и Кристофер Фратен (1801-1864).<ref>{{Наведени вести|url=https://www.telegraph.co.uk/luxury/collectables/30507/rise-of-the-animal-sculptures.html|title=Rise of the animal sculptures|work=[[The Daily Telegraph]]|access-date=12 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20140414111616/http://www.telegraph.co.uk/luxury/collectables/30507/rise-of-the-animal-sculptures.html|archive-date=14 April 2014}}</ref> До средината на 19 век, кај средната класа била широко распространета желбата за животински субјекти.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://collections.vam.ac.uk/item/O171334/an-indian-panther-lying-down-statuette-barbedienne-ferdinand/|title=An Indian panther lying down|publisher=[[Victoria and Albert Museum]]|accessdate=12 January 2017}}</ref> == Заштита на дивиот свет == Многу современи уметници или уметнички групи кои се занимаваат со диви животни имаат хуманитарни бенефиции за поддршка на зачувувањето на дивите животни или учествуваат во натпревари што ги организираат организации за зачувување на дивите животни.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.natureartists.com/|title=About the AFC|publisher=Artists for Conservation|accessdate=9 July 2016}}</ref> == Значајни сликари на животни == === Пред 1800 година === * Френсис Барлоу (околу 1626–1704) * Јан Бројгел Постариот (1568–1625) * Џовани Бенедето Кастиљоне (1609–1664) * Никасиус Бернартс (1620–1678) * Питер Бул (1626–1674) * Питер ван Букл (помеѓу 1600 и 1610–1673) * Чарлс Катон (1728–1798) * Давид де Конинк (околу 1644–по 1701) * Мармадјук Крадок (1660–1716) * Томас Дејвис (околу 1737–1812) * Александар-Франсоа Депорт (1661–1743) * Карел Дујарден (1622–1678) * С. Г. Финч-Дејвис (1875–1920) * Јан Фејт (1611–1661) * Џорџ Гарард (1760–1826) * Сори Гилпин (1733–1807) * Мелхиор д’Хондекутер (околу 1636–1695) * Семјуел Хауит (1756/1757–1822) * Жан-Батист Јуе (1745–1811) * Јан Батист де Јонге (1785–1844) * Вилијам Луин (1747–1795) * Џорџ Морланд (1763–1804) * Балтазар Пол Омеганк (1755–1826) * Жан-Батист Удри (1686–1755) * Паулус Потер (1625–1654) * Филип Рајнагл (1749–1833) * Семејството Сарториус * Ролант Савери (1576–1639) * Џејмс Сејмур (1702–1752) * Чарлс Лорејн Смит (1751–1835) * Франс Снајдерс (1579–1657) * Џорџ Стабс (1724–1806) * Чарлс Таун (1763–1840) * Јакоб Ксавиер Вермуелен (околу 1714–1784) * Пол де Вос (1591/1592 или 1595–1678), брат на Корнелис де Вос и шура на Франс Снајдерс * Џејмс Ворд (1769–1859), шура на Џорџ Морланд * Јан Веникс (роден помеѓу 1640 и 1649–1719) * Џон Вутон (околу 1682–1764) === По 1800 година === * Хенри Томас Алкен (1785–1851) * Ричард Ансдел (1815–1885) * Џон Џејмс Одубон (1785–1851) * Чарлс Бартон Барбер (1845–1894) * Џејмс Баренџер (1780–1831) * Хенри Баро (1811–1874); неговиот син, Френсис Баро (1856–1924), го насликал кучето Нипер на познатата слика „Гласот на неговиот господар“ * Роза Бонер (1822–1899) * Џон Болтби (1753–1812) * Едмунд Бристоу (1787–1876) * Абрахам Купер (1787–1868) * Томас Сидни Купер (1803–1902) * Хорацио Хенри Кулдери (1832–1918) * Џон Далби (1810–1865) * Семјуел Даниел (1775–1811) * Ежен Делакроа (1798–1863) * Херберт Дикси (1862–1942) * Џон Хенри Долф (1835–1903) * Џон Емс (1844–1912) * Иван Ефимов (1878–1959) * Фредерик Вилијам Фроук (1861–1946) * Џон Гулд (1804–1881) * Роланд Грин (1890/1896–1972) * Хари Хол (околу 1814–1882) * Чарлс Хенкок (околу 1800–1877) * Хејвуд Харди (1842–1933) * Џон Фредерик Херинг Помладиот (1820–1907) * Џон Фредерик Херинг Постариот (1795–1865) * Вилијам Хагинс (1820–1884) * Шарл Жак (1813–1894) * Луси Кемп-Велч (1869–1958) * Фредерик Вилијам Кајл (1823–1871) * Луис Клингeндер (1861–1950) * Чарлс Р. Најт (1874–1953) * Вилхелм Кунерт (1865–1926) * Едвин Ландсир (1802–1873) * Бруно Лилјефорс (1860–1931) * Џорџ Едвард Лоџ (1860–1954) * Матилда Лоц (1858–1923) * Вилхелм Кунерт (1825–1896) * Џон Гил Миле (1865–1931) * Сер Алфред Манингс (1878–1959) * Ремзи Ричард Рајнагл (1775–1862) * Јан Хендрик Схелтема (1861–1941) * Придо Џон Селби (1788–1867) * Василиј Ватагин (1883–1969) * Кристофер Веб Смит (1793–1871) * Чарлс Таниклиф (1901–1979) * Артур Вордл (1860–1949) * Херберт Вилијам Викс (1841–1914) === Модерен === '''Современите сликари на дивиот свет вклучуваат:''' * Тјери Биш (роден 1953) * Елизабет Батерворт (родена 1949) – папагали * Чарлс Черч (роден 1970) * Џон Клајмер (1907–1989) * Ким Доналдсон (роден 1952) * Чарлс Фрасе (1926–2005) * Гери Хоџис (роден 1954) * Рон Лајк (роден 1935) * Ланфорд Монро (1950–2000) * Стивен Д. Неш (роден 1954) * Дејвид Нерни (роден 1959) * Дејвид Квин (роден 1959) * Марк Аптон (роден 1964) * Дијана Џозеф * Сју Колман * Џ. С. Муноли (роден 1940) '''Претходници на модерната уметничка скулптура на дивиот свет се:''' * Рембрант Бугати (1884–1916) * Франсоа Помпон (1855–1933) '''Современите скулптори на уметност од дивиот свет вклучуваат:''' * Ендру Марц (1924–2002) * Теса Пулан (родена 1953) * Џон Ратенбери Скипинг (1901–1980) * Џо Вокер == Галерија == <gallery widths="200" heights="200" mode="nolines" class="center"> Податотека:Snyders Dogs fighting.jpg|алт=Dogs fighting by Frans Snyders, who probably left the landscape background to another kind of specialist.|''Борба на кучиња'' од Франс Снајдерс, кој веројатно ја препуштил пејзажната позадина на друг вид специјалист. Податотека:Edwards' Dodo.jpg|алт=Edwards's Dodo (1626) by Savery; Natural History Museum, London.|''Едвардсовото [[Додо]]'' (1626) од Савери; Природонаучен музеј, Лондон. Податотека:A sparrow. Engraving by P. Tempest, ca. 1690, after F. Barlo Wellcome V0022146.jpg|алт=A sparrow (c. 1690) by Francis Barlow; engraving by Pierce Tempest.|''Врапче'' (околу 1690) од Френсис Барлоу; гравура од Пирс Темпест. Податотека:Jan Weenix 003.jpg|алт=A typical composition of dead game from 1692 by Jan Weenix, probably an overdoor for a country house.|Типична композиција од мртов дивеч од 1692 година од Јан Виникс, веројатно надврат за селска куќа. Податотека:Gulliver-taking-his-final-leave-of-the-land-of-the-houyhnhnms-sawrey-gilpin.jpg|алт=Sawrey Gilpin's Gulliver taking his final leave of the land of the Houyhnhnms (1769).|Гуливер на Сори Гилпин ''[[Гуливеровите патувања|го зема своето последно заминување од земјата на Хуинмите]]'' (1769). Податотека:Birds of Prey, Goats and a Wolf, in a Landscape by Philip Reinagle.jpg|алт=Philip Reinagle's Birds of Prey, Goats and a Wolf, in a Landscape.|''Грабливки, кози и волк'' од Филип Рејнагл, во пејзаж. Податотека:Morland Dogs.jpg|алт=Morland's Dogs (1792); Wawel Castle, Poland.|''Кучињата'' на Морланд (1792); Замокот Вавел, [[Полска]]. Податотека:Young tiger playing with its mother.jpg|алт=Eugène Delacroix, A Young Tiger Playing with Its Mother, 1830, Louvre.|[[Ежен Делакроа]], ''Млад тигар си игра со својата мајка'', 1830, [[Лувр]]. Податотека:LandseerMonarch1851.jpg|алт=Landseer's Monarch of the Glen (1851); National Museum of Scotland.|Ландсиров ''[[Монарх на гленот (слика)|монарх на Гленот]]'' (1851); Национален музеј на Шкотска. Податотека:Common foxes in the snow.jpg|алт=Common foxes in the snow (1893) by Wilhelm Kuhnert.|''Обични лисици во снегот'' (1893) од Вилхелм Кунерт. Податотека:Two thoroughbreds in a landscape by Charles Hancock, 1828.tif|алт=Two thoroughbreds in a wide landscape (1828) by Charles Hancock.|''Две чистокрвни кучиња во широк пејзаж'' (1828) од Чарлс Хенкок. Податотека:Rosa Bonheur, The Horse Fair, 1852–55.jpg|алт=The Horse Fair (1522-55), by Rosa Bonheur|''Саемот на коњи'' (1522-55), од Роза Бонхур </gallery> == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Жанрови на ликовната уметност]] 9mhqqtcrrgslpj10ke5fkxwmg6mibr0 4 1404075 5642026 5640125 2026-10-08T12:33:35Z Bojan9Spasovski 91316 5642026 wikitext text/x-wiki {{:ВП:УНЗ|Bojan9Spasovski}} {{:ВП:УНС|Обоен таван||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Сликање со минерали||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Фреско-секо||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Фреска Буон||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Илузионистичко сликарство на тавани||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Обоен таван||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Конзервација и реставрација на фрески||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Конзервација и реставрација на помпејски фрески||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Протоквадро||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Индустриско сликарство||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Сликање со извлечена жица||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Престеца||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Боење со прашкаста боја||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Плионтанизам||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Пастиља||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Пругирање со игла||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Сликање со пенкало||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Илузионизам (уметност)||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Ателје||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Квадро репортато||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Репусоар||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Сликање со рози||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Ротационо сликање со ѕвончиња||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Лакирано сликање||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Сликање на лисја||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Лижена завршница||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Лифтлмалерај||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Обликувано платно||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Сликарство со свила||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Шигаџику||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Обложување на слики||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Скијаграфија||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Линии на движење||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Брзо сликање||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Спреј-печатач||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Венецијанска тајна||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Вердачо||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Витреографија (уметничка форма)||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Хартија за акварел||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Работа во слоеви||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Скулптура од жица||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Стил на Луј XIII||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Училиште Строганов||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Еснаф на романисти||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Сликар на животни||||нова статија}} {{:ВП:УНК}} [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/Сликарски правци и техники|Bojan9Spasovski]] a5tcutbiaa65xfinhiwva2fh7vlx5m8 5642366 5642026 2026-10-09T10:33:14Z Bojan9Spasovski 91316 5642366 wikitext text/x-wiki {{:ВП:УНЗ|Bojan9Spasovski}} {{:ВП:УНС|Обоен таван||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Сликање со минерали||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Фреско-секо||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Фреска Буон||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Илузионистичко сликарство на тавани||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Обоен таван||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Конзервација и реставрација на фрески||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Конзервација и реставрација на помпејски фрески||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Протоквадро||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Индустриско сликарство||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Сликање со извлечена жица||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Престеца||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Боење со прашкаста боја||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Плионтанизам||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Пастиља||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Пругирање со игла||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Сликање со пенкало||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Илузионизам (уметност)||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Ателје||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Квадро репортато||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Репусоар||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Сликање со рози||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Ротационо сликање со ѕвончиња||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Лакирано сликање||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Сликање на лисја||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Лижена завршница||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Лифтлмалерај||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Обликувано платно||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Сликарство со свила||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Шигаџику||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Обложување на слики||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Скијаграфија||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Линии на движење||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Брзо сликање||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Спреј-печатач||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Венецијанска тајна||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Вердачо||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Витреографија (уметничка форма)||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Хартија за акварел||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Работа во слоеви||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Скулптура од жица||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Стил на Луј XIII||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Училиште Строганов||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Еснаф на романисти||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Сликар на животни||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Стил на Луј XIV||||нова статија}} {{:ВП:УНК}} [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/Сликарски правци и техники|Bojan9Spasovski]] ntj64qa8wby4fn2lhkatxdr7eb5fw22 0 1404384 5642062 5635981 2026-10-08T17:11:07Z ForestShutter 126802 поправка на име што беше преведено грешно автоматски 5642062 wikitext text/x-wiki Ова е список на значајни [[Ботанички илустратор|ботанички илустратори]] и сликари на цвеќиња родени во или се државјани на [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]]. * [[Маргарет Нилсон Армстронг]] * [[Мери Дејзи Арнолд]] * [[Клариса Мангер Беџер]] * [[Вилијам Пол Крилон Бартон]] * [[Оливија Мари Браида-Киусано]] * [[Маргарет Воринер Бак]] * [[Едит Клементс]] * [[Естер Хајнс]] * [[Лаура Кумбс Хилс]] * [[Алфред Хофи]] * [[Луис Чарлс Кристофер Кригер]] * [[Дороти ван Дајк Лик]] * [[Елси Лоуер Померој]] * [[Беси Нимаер Маршал]] * [[Џозеф Мејсон]] * [[Чарлс Фредерик Милспау]] * [[Аманда Њутн]] * [[Дебора Гриском Пасмор]] * [[Вилијам Хенри Престел]] * [[Елен Робинс]] * [[Марион Сатерли]] * [[Елен Ишам Шут]] * [[Елси Луиз Шо]] * [[Џ. Марион Шал]] * [[Сузи Барстоу Скелдинг]] * [[Ројал Чарлс Стедман]] * [[Алис Тангерини]] * [[Ана Хејвард Тејлор]] * [[Ема Хоман Тајер]] * [[Уна Леонора Ведерби]] * [[Ен Кингсбери Волстонкрафт]] == Поврзано == * [[Список на австралиски ботанички илустратори]] * [[Список на ирски ботанички илустратори]] == Извори == * Вајт, Џејмс Џ. и Ерик А. Нојман. „Колекцијата на помолошки акварели во Националниот арборетум на САД“. ''Huntia: A Journal of Botanical History'' 4:2 (јануари 1982), стр.&nbsp;103–104. * Криб, Филип. „511. Фрагмипедиум Ковачи.“ ''Ботаничко списание на Куртис'' 22.1 (2005): 8-11. * Маргарет Фар. Мрежна страница на Бруклинската ботаничка градина. [[Категорија:Списоци за уметност]] [[Категорија:Списоци за ботаника]] tomlvbktm9y54pygvwoxx72ppmij9ci 4 1404405 5642061 5642001 2026-10-08T17:09:44Z ForestShutter 126802 /* Список на учесници */ 5642061 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Уредувачки денови.svg|150п]] |} {{Кратенка|ВП:УД}} Во текот на месец октомври 2026 година е планирано да се одржат 9 (девет) уредувачки денови, кои се изведуваат во текот на 24 часа од дадениот ден, со почеток во 00:00&nbsp;ч. и крај во 23:59&nbsp;ч. истиот ден. Предвид се земаат сите создадени или подобрени статии на зададената тема од корисници на Википедија на македонски јазик кои ги пријавиле во уредувачкиот ден. <b>Важно</b>: Наградите за овој предизвик се вредносни купони во вредност <b>од 2.500 денари</b>. Наградите ќе бидат купени по завршувањето на секој месец во вид на ваучери од продавница со седиште во Македонија. Одбраните корисници на наградите ќе бидат контактирани како да си ги подигнат наградите. За да се освои награда, потребно е да се исполнат следните критериуми: * Да се учествува во најмалку 10 изданија на уредувачките денови и/или викенди во текот на еден месец, и * Да се создадат или подобрат најмалку 25 статии <b>од тековниот месец</b>. Збирниот резултат претставува број на додадени зборови на Википедија преку уредените статии, за што е користена посебна википедијанска алатка за пребројување на зборови. Победник на натпреварот ќе биде учесникот кој ќе освои најмногу бодови вкупно од двата предизвика (уредувачки денови и уредувачки викенди) и ги задоволува останатите критериуми за доделување награда. Резултатите за секој месец ќе бидат објавени на [[Википедија:Уредувачки_денови_2026#Уредувачки_денови_по_месеци|проектната страница]]. == Изминати денови == === Видови на врбa во Македонија === [[Податотека:Salix alba Morton.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Видови на врбa во Македонија“]] На 1 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Видови на врбa во Македонија“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за видовите на врба во Македонија може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Видови врби во Македонија|Видови на врба во Македонија]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]] | {{подреден список|[[Salix pentandra]] (Н)|[[Salix triandra]] (Н)|[[Salix purpurea]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:MartovskiSS|MartovskiSS]] | {{подреден список|[[Salix alpina]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник: Dangelovskibroz| Dangelovskibroz]] | {{подреден список|[[Salix retusa]] (Н)|[[Salix caprea]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:Кирил Јовановски|Кирил Јовановски]] | {{подреден список|[[Salix herbacea]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:МихаилБРОЗ|МихаилБРОЗ]] | {{подреден список|[[Salix reticulata]] (Н)|[[Salix waldsteiniana]] (Н)}} |- | 6 | [[Корисник:JanaBroz|JanaBroz]] | {{подреден список|[[Salix cinerea]] (Н)}} |- | 7 | [[Корисник:Сараброз|Сараброз]] | {{подреден список|[[Salix eleagnos]] (Н)}} |- | 8 | [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] | {{подреден список|[[Salix silesiaca]] (Н)|[[Salix appendiculata]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Реки во Нов Зеланд === [[Податотека:AS-rzeka-icon.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Реки во Нов Зеланд“]] На 6 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Реки во Нов Зеланд“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за реките во Нов Зеланд може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на реки во Нов Зеланд|Список на реки во Нов Зеланд]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:ForestShutter|ForestShutter]] | {{подреден список|[[Клута (река)]] (Н)|[[Фангануи (река)]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Орети (река)]] (Н)|[[Ваитаки (река)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]] | {{подреден список|[[Матаура (река)]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:Erikatrpeska|Erikatrpeska]] | {{подреден список|[[Река Еглинтон]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Претстојни денови == === Значајни американски ботанички илустратори === [[Податотека:Botanical_illustration_of_Lilium_superbum.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Значајни американски ботанички илустратори“]] На 8 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Значајни американски ботанички илустратори“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за значајните американски ботанички илустратори може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на американски ботанички илустратори|Список на американски ботанички илустратори]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Ен Кингсбери Волстонкрафт]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:ForestShutter|ForestShutter]] | {{подреден список|[[Маргарет Нилсон Армстронг]] (Н)|[[Клариса Мангер Беџер]] (Н)}} |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Книжевноста во 1840-ти и 1850-ти години === [[Податотека:Book3.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Книжевноста во 1840-ти и 1850-ти години“]] На 13 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Книжевноста во 1840-ти и 1850-ти години“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за книжевноста во 1840-ти и 1850-ти години може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Книжевноста_во_1840-ти години|autocollapse}}{{Книжевноста_во_1850-ти години|autocollapse}} <b>Пример подобрена страница од ваков тип:</b> [[1900 во книжевноста]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (П) — подобрена статија === Драми на Тенеси Вилијамс === [[Податотека:Tennessee_Williams_NYWTS_(cropped).jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Драми на Тенеси Вилијамс“]] На 15 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Драми на Тенеси Вилијамс“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за драмите на Тенеси Вилијамс може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Тенеси Вилијамс|Драми на Тенеси Вилијамс]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Уметноста во 1860-ти и 1870-ти години === [[Податотека:Art-1300258.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Уметноста во 1860-ти и 1870-ти години“]] На 20 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Уметноста во 1860-ти и 1870-ти години“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за уметноста во 1860-ти и 1870-ти години може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Уметноста_во_1860-ти години|autocollapse}}{{Уметноста_во_1870-ти години|autocollapse}} ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (П) — подобрена статија === Управни области во Шкотска === [[Податотека:Flag of Scotland.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Управни области во Шкотска“]] На 22 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Управни области во Шкотска“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за управните области во Шкотска може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Управни области во Шкотска|Управни области во Шкотска]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Претседатели на УНЕСКО === [[Податотека:Flag of UNESCO.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Претседатели на УНЕСКО“]] На 27 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Претседатели на УНЕСКО“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за претседателите на УНЕСКО може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Претседатели на УНЕСКО|Претседатели на УНЕСКО]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Позначајни кратери на Месечината === [[Податотека:Location of lunar crater humboldt.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Позначајни кратери на Месечината“]] На 29 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Позначајни кратери на Месечината“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за позначајните кратери на Месечианта може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на кратери на Месечината#Позначајни кратери|Список на кратери на Месечината]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Поврзано == * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Статистика]] * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Известувања]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки денови 2026|10]] aimyrwmnfn3cmm80cxiu3o1c671uw9e 5642069 5642061 2026-10-08T17:40:45Z P.Nedelkovski 47736 /* Список на учесници */ 5642069 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Уредувачки денови.svg|150п]] |} {{Кратенка|ВП:УД}} Во текот на месец октомври 2026 година е планирано да се одржат 9 (девет) уредувачки денови, кои се изведуваат во текот на 24 часа од дадениот ден, со почеток во 00:00&nbsp;ч. и крај во 23:59&nbsp;ч. истиот ден. Предвид се земаат сите создадени или подобрени статии на зададената тема од корисници на Википедија на македонски јазик кои ги пријавиле во уредувачкиот ден. <b>Важно</b>: Наградите за овој предизвик се вредносни купони во вредност <b>од 2.500 денари</b>. Наградите ќе бидат купени по завршувањето на секој месец во вид на ваучери од продавница со седиште во Македонија. Одбраните корисници на наградите ќе бидат контактирани како да си ги подигнат наградите. За да се освои награда, потребно е да се исполнат следните критериуми: * Да се учествува во најмалку 10 изданија на уредувачките денови и/или викенди во текот на еден месец, и * Да се создадат или подобрат најмалку 25 статии <b>од тековниот месец</b>. Збирниот резултат претставува број на додадени зборови на Википедија преку уредените статии, за што е користена посебна википедијанска алатка за пребројување на зборови. Победник на натпреварот ќе биде учесникот кој ќе освои најмногу бодови вкупно од двата предизвика (уредувачки денови и уредувачки викенди) и ги задоволува останатите критериуми за доделување награда. Резултатите за секој месец ќе бидат објавени на [[Википедија:Уредувачки_денови_2026#Уредувачки_денови_по_месеци|проектната страница]]. == Изминати денови == === Видови на врбa во Македонија === [[Податотека:Salix alba Morton.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Видови на врбa во Македонија“]] На 1 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Видови на врбa во Македонија“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за видовите на врба во Македонија може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Видови врби во Македонија|Видови на врба во Македонија]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]] | {{подреден список|[[Salix pentandra]] (Н)|[[Salix triandra]] (Н)|[[Salix purpurea]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:MartovskiSS|MartovskiSS]] | {{подреден список|[[Salix alpina]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник: Dangelovskibroz| Dangelovskibroz]] | {{подреден список|[[Salix retusa]] (Н)|[[Salix caprea]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:Кирил Јовановски|Кирил Јовановски]] | {{подреден список|[[Salix herbacea]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:МихаилБРОЗ|МихаилБРОЗ]] | {{подреден список|[[Salix reticulata]] (Н)|[[Salix waldsteiniana]] (Н)}} |- | 6 | [[Корисник:JanaBroz|JanaBroz]] | {{подреден список|[[Salix cinerea]] (Н)}} |- | 7 | [[Корисник:Сараброз|Сараброз]] | {{подреден список|[[Salix eleagnos]] (Н)}} |- | 8 | [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] | {{подреден список|[[Salix silesiaca]] (Н)|[[Salix appendiculata]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Реки во Нов Зеланд === [[Податотека:AS-rzeka-icon.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Реки во Нов Зеланд“]] На 6 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Реки во Нов Зеланд“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за реките во Нов Зеланд може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на реки во Нов Зеланд|Список на реки во Нов Зеланд]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:ForestShutter|ForestShutter]] | {{подреден список|[[Клута (река)]] (Н)|[[Фангануи (река)]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Орети (река)]] (Н)|[[Ваитаки (река)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]] | {{подреден список|[[Матаура (река)]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:Erikatrpeska|Erikatrpeska]] | {{подреден список|[[Река Еглинтон]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Претстојни денови == === Значајни американски ботанички илустратори === [[Податотека:Botanical_illustration_of_Lilium_superbum.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Значајни американски ботанички илустратори“]] На 8 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Значајни американски ботанички илустратори“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за значајните американски ботанички илустратори може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на американски ботанички илустратори|Список на американски ботанички илустратори]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Ен Кингсбери Волстонкрафт]] (Н)|[[Ема Хоман Тајер]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:ForestShutter|ForestShutter]] | {{подреден список|[[Маргарет Нилсон Армстронг]] (Н)|[[Клариса Мангер Беџер]] (Н)}} |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Книжевноста во 1840-ти и 1850-ти години === [[Податотека:Book3.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Книжевноста во 1840-ти и 1850-ти години“]] На 13 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Книжевноста во 1840-ти и 1850-ти години“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за книжевноста во 1840-ти и 1850-ти години може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Книжевноста_во_1840-ти години|autocollapse}}{{Книжевноста_во_1850-ти години|autocollapse}} <b>Пример подобрена страница од ваков тип:</b> [[1900 во книжевноста]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (П) — подобрена статија === Драми на Тенеси Вилијамс === [[Податотека:Tennessee_Williams_NYWTS_(cropped).jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Драми на Тенеси Вилијамс“]] На 15 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Драми на Тенеси Вилијамс“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за драмите на Тенеси Вилијамс може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Тенеси Вилијамс|Драми на Тенеси Вилијамс]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Уметноста во 1860-ти и 1870-ти години === [[Податотека:Art-1300258.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Уметноста во 1860-ти и 1870-ти години“]] На 20 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Уметноста во 1860-ти и 1870-ти години“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за уметноста во 1860-ти и 1870-ти години може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Уметноста_во_1860-ти години|autocollapse}}{{Уметноста_во_1870-ти години|autocollapse}} ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (П) — подобрена статија === Управни области во Шкотска === [[Податотека:Flag of Scotland.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Управни области во Шкотска“]] На 22 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Управни области во Шкотска“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за управните области во Шкотска може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Управни области во Шкотска|Управни области во Шкотска]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Претседатели на УНЕСКО === [[Податотека:Flag of UNESCO.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Претседатели на УНЕСКО“]] На 27 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Претседатели на УНЕСКО“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за претседателите на УНЕСКО може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Претседатели на УНЕСКО|Претседатели на УНЕСКО]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Позначајни кратери на Месечината === [[Податотека:Location of lunar crater humboldt.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Позначајни кратери на Месечината“]] На 29 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Позначајни кратери на Месечината“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за позначајните кратери на Месечианта може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на кратери на Месечината#Позначајни кратери|Список на кратери на Месечината]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Поврзано == * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Статистика]] * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Известувања]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки денови 2026|10]] ipebw33kuqekdbwrmxmfdieo7y4hqp9 5642071 5642069 2026-10-08T18:16:55Z Lili Arsova 86688 /* Список на учесници */ 5642071 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Уредувачки денови.svg|150п]] |} {{Кратенка|ВП:УД}} Во текот на месец октомври 2026 година е планирано да се одржат 9 (девет) уредувачки денови, кои се изведуваат во текот на 24 часа од дадениот ден, со почеток во 00:00&nbsp;ч. и крај во 23:59&nbsp;ч. истиот ден. Предвид се земаат сите создадени или подобрени статии на зададената тема од корисници на Википедија на македонски јазик кои ги пријавиле во уредувачкиот ден. <b>Важно</b>: Наградите за овој предизвик се вредносни купони во вредност <b>од 2.500 денари</b>. Наградите ќе бидат купени по завршувањето на секој месец во вид на ваучери од продавница со седиште во Македонија. Одбраните корисници на наградите ќе бидат контактирани како да си ги подигнат наградите. За да се освои награда, потребно е да се исполнат следните критериуми: * Да се учествува во најмалку 10 изданија на уредувачките денови и/или викенди во текот на еден месец, и * Да се создадат или подобрат најмалку 25 статии <b>од тековниот месец</b>. Збирниот резултат претставува број на додадени зборови на Википедија преку уредените статии, за што е користена посебна википедијанска алатка за пребројување на зборови. Победник на натпреварот ќе биде учесникот кој ќе освои најмногу бодови вкупно од двата предизвика (уредувачки денови и уредувачки викенди) и ги задоволува останатите критериуми за доделување награда. Резултатите за секој месец ќе бидат објавени на [[Википедија:Уредувачки_денови_2026#Уредувачки_денови_по_месеци|проектната страница]]. == Изминати денови == === Видови на врбa во Македонија === [[Податотека:Salix alba Morton.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Видови на врбa во Македонија“]] На 1 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Видови на врбa во Македонија“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за видовите на врба во Македонија може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Видови врби во Македонија|Видови на врба во Македонија]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]] | {{подреден список|[[Salix pentandra]] (Н)|[[Salix triandra]] (Н)|[[Salix purpurea]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:MartovskiSS|MartovskiSS]] | {{подреден список|[[Salix alpina]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник: Dangelovskibroz| Dangelovskibroz]] | {{подреден список|[[Salix retusa]] (Н)|[[Salix caprea]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:Кирил Јовановски|Кирил Јовановски]] | {{подреден список|[[Salix herbacea]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:МихаилБРОЗ|МихаилБРОЗ]] | {{подреден список|[[Salix reticulata]] (Н)|[[Salix waldsteiniana]] (Н)}} |- | 6 | [[Корисник:JanaBroz|JanaBroz]] | {{подреден список|[[Salix cinerea]] (Н)}} |- | 7 | [[Корисник:Сараброз|Сараброз]] | {{подреден список|[[Salix eleagnos]] (Н)}} |- | 8 | [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] | {{подреден список|[[Salix silesiaca]] (Н)|[[Salix appendiculata]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Реки во Нов Зеланд === [[Податотека:AS-rzeka-icon.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Реки во Нов Зеланд“]] На 6 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Реки во Нов Зеланд“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за реките во Нов Зеланд може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на реки во Нов Зеланд|Список на реки во Нов Зеланд]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:ForestShutter|ForestShutter]] | {{подреден список|[[Клута (река)]] (Н)|[[Фангануи (река)]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Орети (река)]] (Н)|[[Ваитаки (река)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]] | {{подреден список|[[Матаура (река)]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:Erikatrpeska|Erikatrpeska]] | {{подреден список|[[Река Еглинтон]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Претстојни денови == === Значајни американски ботанички илустратори === [[Податотека:Botanical_illustration_of_Lilium_superbum.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Значајни американски ботанички илустратори“]] На 8 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Значајни американски ботанички илустратори“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за значајните американски ботанички илустратори може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на американски ботанички илустратори|Список на американски ботанички илустратори]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Ен Кингсбери Волстонкрафт]] (Н)|[[Ема Хоман Тајер]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:ForestShutter|ForestShutter]] | {{подреден список|[[Маргарет Нилсон Армстронг]] (Н)|[[Клариса Мангер Беџер]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]] |{{подреден список|[[Џозеф Мејсон (уметник)]] (Н)}} |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Книжевноста во 1840-ти и 1850-ти години === [[Податотека:Book3.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Книжевноста во 1840-ти и 1850-ти години“]] На 13 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Книжевноста во 1840-ти и 1850-ти години“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за книжевноста во 1840-ти и 1850-ти години може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Книжевноста_во_1840-ти години|autocollapse}}{{Книжевноста_во_1850-ти години|autocollapse}} <b>Пример подобрена страница од ваков тип:</b> [[1900 во книжевноста]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (П) — подобрена статија === Драми на Тенеси Вилијамс === [[Податотека:Tennessee_Williams_NYWTS_(cropped).jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Драми на Тенеси Вилијамс“]] На 15 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Драми на Тенеси Вилијамс“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за драмите на Тенеси Вилијамс може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Тенеси Вилијамс|Драми на Тенеси Вилијамс]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Уметноста во 1860-ти и 1870-ти години === [[Податотека:Art-1300258.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Уметноста во 1860-ти и 1870-ти години“]] На 20 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Уметноста во 1860-ти и 1870-ти години“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за уметноста во 1860-ти и 1870-ти години може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Уметноста_во_1860-ти години|autocollapse}}{{Уметноста_во_1870-ти години|autocollapse}} ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (П) — подобрена статија === Управни области во Шкотска === [[Податотека:Flag of Scotland.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Управни области во Шкотска“]] На 22 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Управни области во Шкотска“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за управните области во Шкотска може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Управни области во Шкотска|Управни области во Шкотска]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Претседатели на УНЕСКО === [[Податотека:Flag of UNESCO.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Претседатели на УНЕСКО“]] На 27 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Претседатели на УНЕСКО“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за претседателите на УНЕСКО може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Претседатели на УНЕСКО|Претседатели на УНЕСКО]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Позначајни кратери на Месечината === [[Податотека:Location of lunar crater humboldt.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Позначајни кратери на Месечината“]] На 29 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Позначајни кратери на Месечината“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за позначајните кратери на Месечианта може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на кратери на Месечината#Позначајни кратери|Список на кратери на Месечината]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Поврзано == * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Статистика]] * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Известувања]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки денови 2026|10]] lxrgz6egocpqqf5pq4j036oqitxftlf 5642110 5642071 2026-10-08T20:18:22Z ForestShutter 126802 /* Список на учесници */ 5642110 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Уредувачки денови.svg|150п]] |} {{Кратенка|ВП:УД}} Во текот на месец октомври 2026 година е планирано да се одржат 9 (девет) уредувачки денови, кои се изведуваат во текот на 24 часа од дадениот ден, со почеток во 00:00&nbsp;ч. и крај во 23:59&nbsp;ч. истиот ден. Предвид се земаат сите создадени или подобрени статии на зададената тема од корисници на Википедија на македонски јазик кои ги пријавиле во уредувачкиот ден. <b>Важно</b>: Наградите за овој предизвик се вредносни купони во вредност <b>од 2.500 денари</b>. Наградите ќе бидат купени по завршувањето на секој месец во вид на ваучери од продавница со седиште во Македонија. Одбраните корисници на наградите ќе бидат контактирани како да си ги подигнат наградите. За да се освои награда, потребно е да се исполнат следните критериуми: * Да се учествува во најмалку 10 изданија на уредувачките денови и/или викенди во текот на еден месец, и * Да се создадат или подобрат најмалку 25 статии <b>од тековниот месец</b>. Збирниот резултат претставува број на додадени зборови на Википедија преку уредените статии, за што е користена посебна википедијанска алатка за пребројување на зборови. Победник на натпреварот ќе биде учесникот кој ќе освои најмногу бодови вкупно од двата предизвика (уредувачки денови и уредувачки викенди) и ги задоволува останатите критериуми за доделување награда. Резултатите за секој месец ќе бидат објавени на [[Википедија:Уредувачки_денови_2026#Уредувачки_денови_по_месеци|проектната страница]]. == Изминати денови == === Видови на врбa во Македонија === [[Податотека:Salix alba Morton.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Видови на врбa во Македонија“]] На 1 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Видови на врбa во Македонија“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за видовите на врба во Македонија може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Видови врби во Македонија|Видови на врба во Македонија]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]] | {{подреден список|[[Salix pentandra]] (Н)|[[Salix triandra]] (Н)|[[Salix purpurea]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:MartovskiSS|MartovskiSS]] | {{подреден список|[[Salix alpina]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник: Dangelovskibroz| Dangelovskibroz]] | {{подреден список|[[Salix retusa]] (Н)|[[Salix caprea]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:Кирил Јовановски|Кирил Јовановски]] | {{подреден список|[[Salix herbacea]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:МихаилБРОЗ|МихаилБРОЗ]] | {{подреден список|[[Salix reticulata]] (Н)|[[Salix waldsteiniana]] (Н)}} |- | 6 | [[Корисник:JanaBroz|JanaBroz]] | {{подреден список|[[Salix cinerea]] (Н)}} |- | 7 | [[Корисник:Сараброз|Сараброз]] | {{подреден список|[[Salix eleagnos]] (Н)}} |- | 8 | [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] | {{подреден список|[[Salix silesiaca]] (Н)|[[Salix appendiculata]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Реки во Нов Зеланд === [[Податотека:AS-rzeka-icon.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Реки во Нов Зеланд“]] На 6 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Реки во Нов Зеланд“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за реките во Нов Зеланд може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на реки во Нов Зеланд|Список на реки во Нов Зеланд]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:ForestShutter|ForestShutter]] | {{подреден список|[[Клута (река)]] (Н)|[[Фангануи (река)]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Орети (река)]] (Н)|[[Ваитаки (река)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]] | {{подреден список|[[Матаура (река)]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:Erikatrpeska|Erikatrpeska]] | {{подреден список|[[Река Еглинтон]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Претстојни денови == === Значајни американски ботанички илустратори === [[Податотека:Botanical_illustration_of_Lilium_superbum.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Значајни американски ботанички илустратори“]] На 8 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Значајни американски ботанички илустратори“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за значајните американски ботанички илустратори може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на американски ботанички илустратори|Список на американски ботанички илустратори]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Ен Кингсбери Волстонкрафт]] (Н)|[[Ема Хоман Тајер]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:ForestShutter|ForestShutter]] | {{подреден список|[[Маргарет Нилсон Армстронг]] (Н)|[[Клариса Мангер Беџер]] (Н)|[[Вилијам Пол Крилон Бартон]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]] |{{подреден список|[[Џозеф Мејсон (уметник)]] (Н)}} |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Книжевноста во 1840-ти и 1850-ти години === [[Податотека:Book3.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Книжевноста во 1840-ти и 1850-ти години“]] На 13 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Книжевноста во 1840-ти и 1850-ти години“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за книжевноста во 1840-ти и 1850-ти години може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Книжевноста_во_1840-ти години|autocollapse}}{{Книжевноста_во_1850-ти години|autocollapse}} <b>Пример подобрена страница од ваков тип:</b> [[1900 во книжевноста]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (П) — подобрена статија === Драми на Тенеси Вилијамс === [[Податотека:Tennessee_Williams_NYWTS_(cropped).jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Драми на Тенеси Вилијамс“]] На 15 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Драми на Тенеси Вилијамс“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за драмите на Тенеси Вилијамс може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Тенеси Вилијамс|Драми на Тенеси Вилијамс]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Уметноста во 1860-ти и 1870-ти години === [[Податотека:Art-1300258.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Уметноста во 1860-ти и 1870-ти години“]] На 20 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Уметноста во 1860-ти и 1870-ти години“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за уметноста во 1860-ти и 1870-ти години може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Уметноста_во_1860-ти години|autocollapse}}{{Уметноста_во_1870-ти години|autocollapse}} ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (П) — подобрена статија === Управни области во Шкотска === [[Податотека:Flag of Scotland.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Управни области во Шкотска“]] На 22 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Управни области во Шкотска“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за управните области во Шкотска може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Управни области во Шкотска|Управни области во Шкотска]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Претседатели на УНЕСКО === [[Податотека:Flag of UNESCO.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Претседатели на УНЕСКО“]] На 27 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Претседатели на УНЕСКО“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за претседателите на УНЕСКО може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Претседатели на УНЕСКО|Претседатели на УНЕСКО]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Позначајни кратери на Месечината === [[Податотека:Location of lunar crater humboldt.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Позначајни кратери на Месечината“]] На 29 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Позначајни кратери на Месечината“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за позначајните кратери на Месечианта може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на кратери на Месечината#Позначајни кратери|Список на кратери на Месечината]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Поврзано == * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Статистика]] * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Известувања]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки денови 2026|10]] 6v54rm95p5v2h9p1bqqfgc7j7qpsmel 5642295 5642110 2026-10-09T09:21:25Z Jtasevski123 69538 /* Список на учесници */ 5642295 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Уредувачки денови.svg|150п]] |} {{Кратенка|ВП:УД}} Во текот на месец октомври 2026 година е планирано да се одржат 9 (девет) уредувачки денови, кои се изведуваат во текот на 24 часа од дадениот ден, со почеток во 00:00&nbsp;ч. и крај во 23:59&nbsp;ч. истиот ден. Предвид се земаат сите создадени или подобрени статии на зададената тема од корисници на Википедија на македонски јазик кои ги пријавиле во уредувачкиот ден. <b>Важно</b>: Наградите за овој предизвик се вредносни купони во вредност <b>од 2.500 денари</b>. Наградите ќе бидат купени по завршувањето на секој месец во вид на ваучери од продавница со седиште во Македонија. Одбраните корисници на наградите ќе бидат контактирани како да си ги подигнат наградите. За да се освои награда, потребно е да се исполнат следните критериуми: * Да се учествува во најмалку 10 изданија на уредувачките денови и/или викенди во текот на еден месец, и * Да се создадат или подобрат најмалку 25 статии <b>од тековниот месец</b>. Збирниот резултат претставува број на додадени зборови на Википедија преку уредените статии, за што е користена посебна википедијанска алатка за пребројување на зборови. Победник на натпреварот ќе биде учесникот кој ќе освои најмногу бодови вкупно од двата предизвика (уредувачки денови и уредувачки викенди) и ги задоволува останатите критериуми за доделување награда. Резултатите за секој месец ќе бидат објавени на [[Википедија:Уредувачки_денови_2026#Уредувачки_денови_по_месеци|проектната страница]]. == Изминати денови == === Видови на врбa во Македонија === [[Податотека:Salix alba Morton.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Видови на врбa во Македонија“]] На 1 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Видови на врбa во Македонија“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за видовите на врба во Македонија може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Видови врби во Македонија|Видови на врба во Македонија]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]] | {{подреден список|[[Salix pentandra]] (Н)|[[Salix triandra]] (Н)|[[Salix purpurea]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:MartovskiSS|MartovskiSS]] | {{подреден список|[[Salix alpina]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник: Dangelovskibroz| Dangelovskibroz]] | {{подреден список|[[Salix retusa]] (Н)|[[Salix caprea]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:Кирил Јовановски|Кирил Јовановски]] | {{подреден список|[[Salix herbacea]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:МихаилБРОЗ|МихаилБРОЗ]] | {{подреден список|[[Salix reticulata]] (Н)|[[Salix waldsteiniana]] (Н)}} |- | 6 | [[Корисник:JanaBroz|JanaBroz]] | {{подреден список|[[Salix cinerea]] (Н)}} |- | 7 | [[Корисник:Сараброз|Сараброз]] | {{подреден список|[[Salix eleagnos]] (Н)}} |- | 8 | [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] | {{подреден список|[[Salix silesiaca]] (Н)|[[Salix appendiculata]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Реки во Нов Зеланд === [[Податотека:AS-rzeka-icon.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Реки во Нов Зеланд“]] На 6 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Реки во Нов Зеланд“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за реките во Нов Зеланд може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на реки во Нов Зеланд|Список на реки во Нов Зеланд]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:ForestShutter|ForestShutter]] | {{подреден список|[[Клута (река)]] (Н)|[[Фангануи (река)]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Орети (река)]] (Н)|[[Ваитаки (река)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]] | {{подреден список|[[Матаура (река)]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:Erikatrpeska|Erikatrpeska]] | {{подреден список|[[Река Еглинтон]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Претстојни денови == === Значајни американски ботанички илустратори === [[Податотека:Botanical_illustration_of_Lilium_superbum.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Значајни американски ботанички илустратори“]] На 8 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Значајни американски ботанички илустратори“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за значајните американски ботанички илустратори може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на американски ботанички илустратори|Список на американски ботанички илустратори]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Ен Кингсбери Волстонкрафт]] (Н)|[[Ема Хоман Тајер]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:ForestShutter|ForestShutter]] | {{подреден список|[[Маргарет Нилсон Армстронг]] (Н)|[[Клариса Мангер Беџер]] (Н)|[[Вилијам Пол Крилон Бартон]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]] |{{подреден список|[[Џозеф Мејсон (уметник)]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:Erikatrpeska|Erikatrpeska]] | {{подреден список|[[Дороти ван Дајк Лик]] (Н)|[[Елси Луиз Шо]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Книжевноста во 1840-ти и 1850-ти години === [[Податотека:Book3.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Книжевноста во 1840-ти и 1850-ти години“]] На 13 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Книжевноста во 1840-ти и 1850-ти години“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за книжевноста во 1840-ти и 1850-ти години може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Книжевноста_во_1840-ти години|autocollapse}}{{Книжевноста_во_1850-ти години|autocollapse}} <b>Пример подобрена страница од ваков тип:</b> [[1900 во книжевноста]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (П) — подобрена статија === Драми на Тенеси Вилијамс === [[Податотека:Tennessee_Williams_NYWTS_(cropped).jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Драми на Тенеси Вилијамс“]] На 15 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Драми на Тенеси Вилијамс“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за драмите на Тенеси Вилијамс може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Тенеси Вилијамс|Драми на Тенеси Вилијамс]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Уметноста во 1860-ти и 1870-ти години === [[Податотека:Art-1300258.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Уметноста во 1860-ти и 1870-ти години“]] На 20 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Уметноста во 1860-ти и 1870-ти години“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за уметноста во 1860-ти и 1870-ти години може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Уметноста_во_1860-ти години|autocollapse}}{{Уметноста_во_1870-ти години|autocollapse}} ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (П) — подобрена статија === Управни области во Шкотска === [[Податотека:Flag of Scotland.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Управни области во Шкотска“]] На 22 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Управни области во Шкотска“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за управните области во Шкотска може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Управни области во Шкотска|Управни области во Шкотска]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Претседатели на УНЕСКО === [[Податотека:Flag of UNESCO.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Претседатели на УНЕСКО“]] На 27 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Претседатели на УНЕСКО“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за претседателите на УНЕСКО може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Претседатели на УНЕСКО|Претседатели на УНЕСКО]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Позначајни кратери на Месечината === [[Податотека:Location of lunar crater humboldt.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Позначајни кратери на Месечината“]] На 29 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Позначајни кратери на Месечината“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за позначајните кратери на Месечианта може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на кратери на Месечината#Позначајни кратери|Список на кратери на Месечината]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Поврзано == * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Статистика]] * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Известувања]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки денови 2026|10]] tf0h8e2gfb4u2ihsltuoag6sw3aqonc 0 1404908 5642202 5640413 2026-10-09T07:53:01Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[Латирус веносус]] на [[Lathyrus venosus]] 5640413 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=LathyrusVenosusWhiteshellPP20170617.jpg|status=G5|status_system=TNC|status_ref=<ref name="NS"/>|genus=Lathyrus|species=venosus|authority=[[Muhl.]] ex [[Carl Ludwig Willdenow|Willd]]|synonyms=|synonyms_ref=}} '''''Lathyrus venosus''''' е вид на цветно растение со потекло од Северна Америка. Тоа е дел од ботаничкото семејство [[Бобови|Fabaceae]] и е општо познато како '''жилест грашок.'''<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=https://michiganflora.net/record/1315|title=Michigan Flora|work=michiganflora.net|accessdate=2025-05-18}}</ref><ref name=":2">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.inaturalist.org/taxa/164444-Lathyrus-venosus|title=veiny pea (Lathyrus venosus)|work=iNaturalist|language=en|accessdate=2025-05-18}}</ref> == Опис == ''Lathyrus venosus'' е [[Повеќегодишно растение|повеќегодишна]] лоза со [[Тревесто растение|тревни]] стебла, која расте од ползечки [[ризом]].<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=http://floraofalabama.org/Plant.aspx?id=1978|title=Lathyrus venosus - Species Page - APA: Alabama Plant Atlas|work=floraofalabama.org|accessdate=2025-05-18}}</ref> Стеблата се искачуваат или се шират и се долги околу {{Convert|3-4|ft|m|1}}.<ref name=":0" /> Листовите се [[Лист|наизменични]] и рамномерно пердувести со обично 8-12 ливчиња, кои завршуваат со разгранета [[Витица (ботаника)|ластарка]].<ref name=":0" /><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://wisflora.herbarium.wisc.edu/taxa/index.php?taxon=4024|title=Online Virtual Flora of Wisconsin Taxon Profile|work=wisflora.herbarium.wisc.edu|accessdate=2025-05-18}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000173697|title=Lathyrus venosus Muhl. ex Willd.|work=www.worldfloraonline.org|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230118180156/http://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000173697|archive-date=2023-01-18|accessdate=2025-05-19}}</ref> Секое ливче е приближно овално по форма, без заби е и нема влакна.<ref name=":0" /> Папилионските цветови растат од лисните оски во гроздови од 8-15. Тие се распоредени во гроздовиден слој и генерално се розови, виолетови или сини.<ref name=":0" /> Плодот е мешунка од семки без влакна.<ref name=":0" /> == Распространетост и живеалиште == ''Lathyrus venosus'' расте природно во поголемиот дел од југоисточна континентална Канада и источниот континентален дел на Соединетите Американски Држави.{{Efn|Specifically: Alberta, Manitoba, Ontario, Quebec, and Saskatchewan (in Canada); Alabama, Arkansas, District of Columbia, Georgia, Illinois, Indiana, Iowa, Kentucky, Louisiana, Maryland, Michigan, Minnesota, Missouri, New Jersey, New Mexico, New York, North Carolina, North Dakota, Oklahoma, Pennsylvania, South Carolina, South Dakota, Tennessee, Texas, Virginia, West Virginia, and Wisconsin (in the USA).}}<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:502081-1|title=Lathyrus venosus Muhl. ex Willd. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|work=Plants of the World Online|language=en|accessdate=2025-05-18}}</ref> Генерално расте во борови и прериски шуми, покрај потоци, на карпести падини и покрај патишта, како и на песоклива почва.<ref name=":1" /><ref name=":0" /> == Заштитен статус == Растението е глобално [[Заштитен статус|безбедно]], иако во некои делови од неговиот опсег може да биде во понизок статус локално.<ref name="NS">{{Наведена мрежна страница|url=https://explorer.natureserve.org/Taxon/ELEMENT_GLOBAL.2.144086/Lathyrus_venosus|title=NatureServe Explorer 2.0|work=explorer.natureserve.org|accessdate=2025-05-19}}</ref><ref name=":0" /> == Имиња == Вообичаени имиња по кое е познато ова растеније се венечен грашок,<ref name=":1" /><ref name=":2" /> венечен грашок,<ref name=":0" /><ref name=":3">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gbif.org/species/100021504|title=Lathyrus venosus Muhlenberg ex Willdenow|work=www.gbif.org|language=en|accessdate=2025-05-19}}</ref> грмушест венечен грашок<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gbif.org/species/102288727|title=Lathyrus venosus Muhl. ex Willd.|work=www.gbif.org|language=en|accessdate=2025-05-19}}</ref> шумски грашок,<ref name=":4">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gbif.org/species/101362977|title=Lathyrus venosus Muhl. ex Willd.|work=www.gbif.org|language=en|accessdate=2025-05-19}}</ref> мазен венечен грашок,<ref name=":4" /> мазен венечен грашок,<ref name=":3" /> и ''gesse veinée'' (на француски).<ref name=":3" /> == Белешки == {{Белешки}} == Наводи == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Наводи}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Ползавци]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] 6mjwr52nrhiag92bfv4948vk4ogjhuj 5642204 5642202 2026-10-09T07:54:29Z BosaFi 115936 5642204 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=LathyrusVenosusWhiteshellPP20170617.jpg|status=G5|status_system=TNC|status_ref=<ref name="NS"/>|genus=Lathyrus|species=venosus|authority=[[Muhl.]] ex [[Willd]]|synonyms=|synonyms_ref=}} '''''Lathyrus venosus''''' е вид на цветно растение со потекло од Северна Америка. Тоа е дел од ботаничкото семејство [[Бобови|Fabaceae]].<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=https://michiganflora.net/record/1315|title=Michigan Flora|work=michiganflora.net|accessdate=2025-05-18}}</ref><ref name=":2">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.inaturalist.org/taxa/164444-Lathyrus-venosus|title=veiny pea (Lathyrus venosus)|work=iNaturalist|language=en|accessdate=2025-05-18}}</ref> == Опис == ''Lathyrus venosus'' е [[Повеќегодишно растение|повеќегодишна]] лоза со [[Тревесто растение|тревни]] стебла, која расте од ползечки [[ризом]].<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=http://floraofalabama.org/Plant.aspx?id=1978|title=Lathyrus venosus - Species Page - APA: Alabama Plant Atlas|work=floraofalabama.org|accessdate=2025-05-18}}</ref> Стеблата се искачуваат или се шират и се долги околу 0,9-1,2 м.<ref name=":0" /> Листовите се [[Лист|наизменични]] и рамномерно пердувести со обично 8-12 ливчиња, кои завршуваат со разгранета [[Витица (ботаника)|ластарка]].<ref name=":0" /><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://wisflora.herbarium.wisc.edu/taxa/index.php?taxon=4024|title=Online Virtual Flora of Wisconsin Taxon Profile|work=wisflora.herbarium.wisc.edu|accessdate=2025-05-18}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000173697|title=Lathyrus venosus Muhl. ex Willd.|work=www.worldfloraonline.org|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230118180156/http://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000173697|archive-date=2023-01-18|accessdate=2025-05-19}}</ref> Секое ливче е приближно овално по форма, без заби е и нема влакна.<ref name=":0" /> Папилионските цветови растат од лисните оски во гроздови од 8-15. Тие се распоредени во гроздовиден слој и генерално се розови, виолетови или сини.<ref name=":0" /> Плодот е мешунка од семки без влакна.<ref name=":0" /> == Распространетост и живеалиште == ''Lathyrus venosus'' расте природно во поголемиот дел од југоисточна континентална Канада и источниот континентален дел на Соединетите Американски Држави.{{Efn|Specifically: Alberta, Manitoba, Ontario, Quebec, and Saskatchewan (in Canada); Alabama, Arkansas, District of Columbia, Georgia, Illinois, Indiana, Iowa, Kentucky, Louisiana, Maryland, Michigan, Minnesota, Missouri, New Jersey, New Mexico, New York, North Carolina, North Dakota, Oklahoma, Pennsylvania, South Carolina, South Dakota, Tennessee, Texas, Virginia, West Virginia, and Wisconsin (in the USA).}}<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:502081-1|title=Lathyrus venosus Muhl. ex Willd. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|work=Plants of the World Online|language=en|accessdate=2025-05-18}}</ref> Генерално расте во борови и прериски шуми, покрај потоци, на карпести падини и покрај патишта, како и на песоклива почва.<ref name=":1" /><ref name=":0" /> == Заштитен статус == Растението е глобално безбедно, иако во некои делови од неговиот опсег може да биде во понизок статус локално.<ref name="NS">{{Наведена мрежна страница|url=https://explorer.natureserve.org/Taxon/ELEMENT_GLOBAL.2.144086/Lathyrus_venosus|title=NatureServe Explorer 2.0|work=explorer.natureserve.org|accessdate=2025-05-19}}</ref><ref name=":0" /> == Белешки == {{Белешки}} == Наводи == {{Наводи}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Ползавци]] [[Категорија:Граор]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] bc104vgh1unkiareq09df172qr57pdf 0 1405142 5642122 5641540 2026-10-08T20:48:18Z Andrew012p 85224 /* */ 5642122 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за телевизија | image = Меѓу чекорите (Between Steps) плакат.webp | image_alt = | caption = Плакатот на серијата | alt_name = | native_name = 연애박사 | genre = {{PL| * романтика * [[приказна за созревањето]] }} | creator = | based_on = | writer = Мин Хјо Џунг | director = [[Ан Пан Сок]] | starring = {{PL| * [[Чу Јонг Ву]] * [[Ким Со Хјун]] }} | music = Ли Нам Јон | open_theme = | end_theme = | country = {{знаме|Јужна Кореја}} | language = [[корејски]] | num_episodes = 2 | list_episodes = | executive_producer = | producer = | cinematography = | editor = | runtime = | company = {{PL| * KT Studio Genie * Studio Goti }} | budget = | network = ENA | first_aired = {{Start date|2026|10|05}} | last_aired = сѐ уште }} '''''Меѓу чекорите''''' ({{Langx|ko|연애박사}}) — јужнокорејска љубовна [[Приказна за созревањето|серија за созревањето]], чиј сценарист е Мин Хјо Џунг, а режисер е Ан Пан Сок. Главните улоги ги толкуваат Чу Јонг Ву и Ким Со Хјун. Серијата ја прикажува романсата меѓу двајца млади што се раѓа во лабораторија за [[роботика]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ktena.co.kr/|title=Меѓу чекорите|last=|work=ktena.co.kr|language=ko|accessdate=2026-10-06}}</ref> Премиерата се одржала на каналот ENA на 5 октомври 2026 г., а се прикажувала секој понеделник и вторник во 22:00 часот (корејско време). Исто така, серијата е достапна за пренос на Genie TV во [[Јужна Кореја]], како и на [[Disney+]] и [[Hulu]] во одредени земји. == Содржина == Сместена во лабораторија за роботика, серијата ги следи животите на Парк Мин Џе, докторанд што ја изгубил ногата поради болест откако претходно бил пливач, и Лим Ју Џин, магистрантка што тргнала по нов пат откако искусила неизвесност во кариерата. == Улоги == {{Список со глумци}} |- | Чу Јонг Ву || Парк Мин Џе |- | Ким Со Хјун || Лим Ју Џин |} == Оригинална музика == Под водство на музичкиот директор Ли Нам Јон во соработка со странски музичари, звучниот запис е направен да го следи емоционалниот развој на главната врска во драмата, со нумери од изведувачи како што се The Restless Age, Маргарет Гласпи и [[Рејчел Јамагата]]. Музичкиот канал на SLL на [[YouTube]], Gogosing, ги претставил главните нумери од оригиналната музика на серијата преку содржината „Pre-Ticket“ на 30 септември 2026 г.<ref>{{Cite news |url=https://news.jtbc.co.kr/article/NB12320833 |script-title=ko:'연애박사' OST 프리티켓 공개...해외 아티스트 라인업으로 로맨스 감성 예고 |trans-title='Between Steps' OST Pre-Ticket Released...Overseas Artist Lineup Previews Romantic Sensibility |work=[[JTBC]] |language=ko |date=1 октомври 2026 |access-date=4 октомври 2026}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://ktena.co.kr/bbs/board.php?bo_table=drama&wr_id=51 Матична страница] {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Јужнокорејски телевизиски серии]] [[Категорија:Телевизиски серии на корејски јазик]] bsntpqbi15bd9f7d4r9ttl4qpjzk2p3 0 1405229 5642161 5642008 2026-10-09T06:04:21Z Тиверополник 1815 5642161 wikitext text/x-wiki {{multiple image||perrow=2|total_width=270|caption_align=center|direction=vertical|header=Историја на сликарството|image1=Lubang Jeriji Saléh cave painting of Bull.jpg|caption1=[[Лубанг Џериџи Салех]], во [[Калимантан]], [[Индонезија]], содржи една од најстарите познати фигуративни слики – приказ на бик стар 40.000 години.|image2=Johannes Vermeer - Het melkmeisje - Google Art Project.jpg|caption2=''[[Млекарка (Вермер)|Млекарка]]'' од [[Јоханес Вермер]], 1657година}} '''Историјата на сликарството''' — период кој го опфаќа далечното минато на човекот, започнувајќи со најраните [[Старо камено време|палеолитски]] [[Артефакт (археологија)|артефакти]] и уметничките дела кои биле создадени од праисториските уметници до денес. Тоа претставува постојана, иако периодично нарушена, традиција од антиката која ги опфаќа сите култури и цивилизации. Низ културите, континентите и милениумите, историјата на сликарството се состои од постојана река на креативност која продолжува и во 21 век. <ref name="ColeGealt1991">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/artofwesternworl00bruc|title=Art of the Western World: From Ancient Greece to Post Modernism|last=Bruce Cole|last2=Adelheid M. Gealt|date=15 December 1991|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-0-671-74728-2|access-date=8 September 2011|url-access=registration}}</ref> До почетокот на 20 век, сликарството првенствено се потпирало на [[Репрезентативна уметност|репрезентативни]], [[Духовна уметност|духовни]] и [[Антика|класични]] мотиви, по што почести биле почисто апстрактните и [[Концептуална уметност|концептуалните]] пристапи. Развојот на источното сликарство историски е паралелно со оној на [[Западно сликарство|западното сликарство]], генерално, но неколку векови порано. [[Африканска уметност|Африканската уметност]], [[Еврејска уметност|еврејската уметност]], [[Исламска уметност|исламската уметност]], [[Индонезиска уметност|индонезиската уметност]], [[Индиска уметност|индиската уметност]], <ref>{{Наведени вести|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C05EED91E3CF933A25754C0A962958260&sec=&spon=&pagewanted=2|title=Art View; Eastern Art Through Western Eyes|date=10 July 1994|work=[[The New York Times]]|access-date=30 November 2010}}</ref> [[Кинеска уметност|кинеската уметност]] и [[Јапонска уметност|јапонската уметност]] <ref name="Publisher 1999">{{Наведена книга|title=Japonisme: The Japanese Influence on Western Art Since 1858|last=Wichmann|first=Siegfried|publisher=Thames & Hudson|year=1999|isbn=978-0-500-28163-5}}</ref> извршиле значајно влијание врз западната уметност и обратно. <ref name="Western Art 1989">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/bub_gb_PMFwC1gP0BkC|title=The Meeting of Eastern and Western Art|last=Sullivan|first=Michael|publisher=University of California Press|year=1989|isbn=978-0-520-05902-3}}</ref> Првично служејќи за практична намена, проследена со царско, приватно, граѓанско и религиозно [[Дарителски портрет|покровителство]], источното и западното сликарство подоцна пронашле публика во [[Аристократија|аристократијата]] и средната класа. Од современиот период, од [[Среден век|средниот век]] па сè до [[Ренесанса|ренесансата,]] сликарите работеле за црквата и богатата аристократија. Започнувајќи од [[Барок|барокниот период]], уметниците добивале приватни нарачки од пообразована и просперитетна средна класа. На Запад, идејата за „[[Ларпурлартизам|уметност заради уметност]]“ започнала да наоѓа израз во делата на [[Романтизам|романтичните]] сликари како [[Франсиско Гоја]], [[Џон Констабл]] и [[Вилијам Тарнер]]. Во 19 век дошло до подем на комерцијалната уметност, која обезбедила покровителство во 20 век.<ref>[http://www.artic.edu/aic/exhibitions/picasso/themes.html ''Cézanne to Picasso: Ambroise Vollard, Patron of the Avant-Garde,'' Chicago Art Institute. Retrieved 11 November 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081012050647/http://www.artic.edu/aic/exhibitions/picasso/themes.html|date=12 October 2008}}.</ref> == Праисторија == {{multiple image|footer_align=left|image2=Maros_hunting_scene.png|width2=180|caption2=Прецртан приказ на ловна сцена од пештерите во карстниот предел Марос-Пангкеп|image1=Pig-deer print paintings in Pettakere Cave, Maros.jpg|width1=200|caption1=Се проценува дека пештерните цртежи што прикажуваат лов на диви свињи во карстниот предел Марос-Пангкеп на Сулавеси се стари најмалку 43.900 години (2014). Ова откритие е признаено како „најстариот познат приказ на раскажување приказни и најраниот пример за фигуративна уметност во човечката историја“.}} Најстарите познати слики се стари повеќе од 40.000-60.000 години ([[палеолитска уметност]]) и се пронајдени во пештерите во областа Марос ([[Сулавеси]], [[Индонезија]]). Тие се изработени од рачно изработени модели и едноставни геометриски форми. <ref name="Aubert2014">M. Aubert et al., "Pleistocene cave art from Sulawesi, Indonesia", ''Nature'' vol. 514, pp. 223–227 (9 October 2014). "using uranium-series dating of coralloid speleothems directly associated with 12 human hand stencils and two figurative animal depictions from seven cave sites in the Maros karsts of Sulawesi, we show that rock art traditions on this Indonesian island are at least compatible in age with the oldest European art. The earliest dated image from Maros, with a minimum age of 39.9 kyr, is now the oldest known hand stencil in the world. In addition, a painting of a [[Babirusa|babirusa ('pig-deer')]] made at least 35.4 kyr ago is among the earliest dated figurative depictions worldwide, if not the earliest one. Among the implications, it can now be demonstrated that humans were producing rock art by ~40 kyr ago at opposite ends of the Pleistocene Eurasian world."</ref> Некои отпечатоци од раце се пронајдени во [[Тибет]] и датираат од околу 200.000 години. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cbc.ca/radio/quirks/200-000-year-old-handprints-may-be-the-world-s-oldest-artwork-scientists-say-1.6188120|title=200,000-year-old handprints may be the world's oldest artwork, scientists say|last=Bob McDonald|date=September 24, 2021|work=cbc.ca|publisher=CBC Radio|accessdate=2024-05-09}}</ref> Во ноември 2018 година, научниците објавиле дека е откриена најстарата позната фигуративна уметничка слика, стара над 40.000 (можеби дури 52.000) години, на непознато животно, во пештерата [[Лубанг Џериџи Салех]] на [[Индонезија|индонезискиот]] остров [[Борнео]]. <ref name="NYT-20181107-cz">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2018/11/07/science/oldest-cave-art-borneo.html|title=In Cave in Borneo Jungle, Scientists Find Oldest Figurative Painting in the World – A cave drawing in Borneo is at least 40,000 years old, raising intriguing questions about creativity in ancient societies.|last=Zimmer|first=Carl|date=7 November 2018|work=[[The New York Times]]|access-date=8 November 2018|author-link=Carl Zimmer}}</ref> <ref name="NAT-20181107">{{Наведено списание|last=Aubert, M.|displayauthors=et al|date=7 November 2018|title=Palaeolithic cave art in Borneo|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=564|issue=7735|pages=254–257|bibcode=2018Natur.564..254A|doi=10.1038/s41586-018-0679-9|pmid=30405242}}</ref> Во декември 2019 година, биле откриени уште постари пештерски слики на кои е прикажан лов на свињи во карстниот регион Марос-Пангкеп во [[Сулавеси]], со проценета возраст од најмалку 43.900 години. Ова откритие било признаено како „најстариот познат приказ на раскажување приказни и најраниот пример на фигуративна уметност во човечката историја“. <ref>{{Наведено списание|last=Aubert|first=M.|displayauthors=et al.|date=11 December 2019|title=Earliest hunting scene in prehistoric art.|journal=Nature|volume=576|issue=7787|pages=442–445|bibcode=2019Natur.576..442A|doi=10.1038/s41586-019-1806-y|pmid=31827284|hdl-access=free}}</ref> <ref name="NYT-20191211">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2019/12/11/science/cave-art-indonesia.html|title=Mythical Beings May Be Earliest Imaginative Cave Art by Humans – The paintings on an Indonesian island are at least 43,900 years old and depict humanoid figures with animal-like features in a hunting scene.|last=Ferreira|first=Becky|date=11 December 2019|work=[[The New York Times]]|access-date=12 December 2019}}</ref> Во 2021 година, била објавена пештерска уметност на свиња пронајдена во [[Сулавеси]], Индонезија, која датира од пред повеќе од 45.500 години. <ref>{{Наведено списание|last=Brumm|first=Adam|last2=Oktaviana|first2=Adhi Agus|last3=Burhan|first3=Basran|last4=Hakim|first4=Budianto|last5=Lebe|first5=Rustan|last6=Zhao|first6=Jian-xin|last7=Sulistyarto|first7=Priyatno Hadi|last8=Ririmasse|first8=Marlon|last9=Adhityatama|first9=Shinatria|date=2021-01-01|title=Oldest cave art found in Sulawesi|journal=Science Advances|language=en|volume=7|issue=3|bibcode=2021SciA....7.4648B|doi=10.1126/sciadv.abd4648|issn=2375-2548|pmc=7806210|pmid=33523879|doi-access=free}}</ref> <ref name="NYT-20210113">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2021/01/13/science/cave-painting-indonesia.html|title=Pig Painting May Be World's Oldest Cave Art Yet, Archaeologists Say – The depiction of the animal on an Indonesian island is at least 45,500 years old, the researchers say.|last=Ferreira|first=Becky|date=January 13, 2021|work=[[The New York Times]]|access-date=January 14, 2021}}</ref> На 3 јули 2024 година, списанието ''„Nature“'' објавило истражувачки наоди кои укажуваат дека пештерските слики кои прикажуваат антропоморфни фигури во интеракција со свиња и се со димензии 91 на 38 см во Карампуанговата пештера се стари приближно 51.200 години, што ги прави најстарите познати слики во светот. <ref name=":0">{{Наведено списание|last=Oktaviana|first=Adhi Agus|last2=Joannes-Boyau|first2=Renaud|last3=Hakim|first3=Budianto|last4=Burhan|first4=Basran|last5=Sardi|first5=Ratno|last6=Adhityatama|first6=Shinatria|last7=Hamrullah|last8=Sumantri|first8=Iwan|last9=Tang|first9=M.|date=2024-07-03|title=Narrative cave art in Indonesia by 51,200 years ago|journal=Nature|language=en|volume=631|issue=8022|pages=814–818|bibcode=2024Natur.631..814O|doi=10.1038/s41586-024-07541-7|issn=0028-0836|pmc=11269172|pmid=38961284|doi-access=free}}</ref> <ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theartnewspaper.com/2024/07/04/oldest-example-of-figurative-art-found-in-indonesian-cave|title=Oldest example of figurative art found in Indonesian cave|last=Harris|first=Garreth|date=2024-07-04|work=The Art Newspaper|accessdate=2024-07-05}}</ref><gallery widths="140" heights="100"> File:Bhimbetka.JPG|алт=Rock Shelters of Bhimbetka, rock painting, Stone Age, India| Карпести засолништа на Бимбетка, [[Карпеста уметност|карпесто сликарство]], [[камено време]], Индија File:Lascaux2.jpg|алт=Lascaux, Horse| [[Ласко (пештера)|Ласко]], ''Коњ'' File:San_Painting,_Ukalamba_Drakensberge_1.JPG|алт=Eland, rock painting, Drakensberg, South Africa| ''[[Еланд (антилопа)|Еланд]]'', [[Карпеста уметност|карпеста слика]], Дракенсберг, Јужна Африка File:Lascaux_painting.jpg|алт=Lascaux, Bulls and Horses| [[Ласко (пештера)|Ласко]], ''Бикови и Коњи'' File:Rock_art_bull.jpg|алт=Spanish cave painting of Bulls| Шпанско пештерно сликарство на ''[[Домашно говедо|бикови]]'' File:Haljesta.jpg|алт=Petroglyphs, from Sweden, Nordic Bronze Age (painted)| [[Петроглиф|Петроглифи]], од Шведска, нордиско бронзено време File:Lascaux_04.jpg|алт=Lascaux, Aurochs (Bos primigenius primigenius)| [[Ласко (пештера)|Ласко]], тур (''Bos primigenius primigenius'') File:GreatGalleryedit.jpg|алт=Pictographs from the Great Gallery, Canyonlands National Park, Horseshoe Canyon, Utah, c. 1500 BCE| [[Пиктографи]] од Големата галерија, Национален парк Канјонлендс, Кањон Хорсшу, [[Јута]], околу 1500 година п.н.е. File:SantaCruz-CuevaManos-P2210651b.jpg|алт=Cueva de las Manos (Spanish for Cave of the Hands) in the Santa Cruz province in Argentina, c. 7300 BC| [[Куева де лас Манос]] (шпански за Пештерата на рацете) во провинцијата Санта Крус во Аргентина, в. 7300 п.н.е File:Bradshaw_rock_paintings.jpg|алт=Gwion Gwion rock paintings found in the north-west Kimberley region of Western Australia c. 15,000 BC| Карпести цртежи Гвион Гвион пронајдени во северозападниот регион Кимберли во Западна Австралија околу 15.000 година п.н.е. <ref name="date">{{Наведување|last=Tacon|first=Paul|last2=Mulvaney|first2=Ken|last3=Fullagar|first3=Richard|last4=Head|first4=Lesley|title=Bradshaws' – an eastern province?|journal=Rock Art Research|volume=16|number=2|pages=127–129|year=1999}}</ref> </gallery>Во [[Старо камено време|палеолитското]] време, претставувањето на луѓето во пештерските слики било ретко. Најчесто, биле сликани животни, не само животни што се употребувале за храна, туку и животни што претставувале сила како [[Носорог|носорозите]] или големите [[мачки]], како во пештерата Шове. Понекогаш се цртале знаци како точки. Ретките човечки претстави вклучуваат отпечатоци од раце и модели, како и фигури што прикажуваат хибриди човек-животно. Пештерата Шове во департманот [[Ардеш]] во [[Департмани во Франција|Франција]] ги содржи најважните зачувани пештерски слики од палеолитскиот период, насликани околу 31.000 година п.н.е. Сликите во пештерата [[Алтамира]] во [[Шпанија]] се направени од 14.000 до 12.000 година п.н.е. и прикажуваат, меѓу другото, [[Бизон|бизони]]. Салата на бикови во [[Ласко (пештера)|Ласко]], [[Дордоња]], Франција, е една од најпознатите пештерски слики и датира од околу 15.000 до 10.000 година п.н.е. Дали сликите имаат значење, тоа останува непознато. Пештерите не биле во населено подрачје, па затоа можеби се употребувале за сезонски ритуали. Животните се придружени со знаци кои укажуваат на можна употреба на магија. Симболите слични на стрелки во Ласко понекогаш се толкуваат како да се користат како [[Календар|календари]] или алманаси, но доказите остануваат неубедливи.<ref>M. Hoover, "Art of the Paleolithic and Neolithic Eras", from ''Art History Survey 1'', San Antonio College (July 2001; accessed 11 June 2005).</ref> Најважното дело од [[Средно камено време|мезолитскиот период]] биле „''Воините кои маршираат“'', карпеста слика во Сингле де ла Мола, [[Кастељон (покраина)|Кастелон]], Шпанија, датирана од околу 7000 до 4000 година п.н.е. Техниката што се користела веројатно била плукање или дување на пигментите врз карпата. Сликите се доста натуралистички, иако стилизирани. Фигурите не се тридимензионални, иако се преклопуваат. Најраните познати индиски слики биле карпестите слики од [[Праисторија|праисторијата]], [[Петроглиф|петроглифите]] пронајдени на места како Карпестите засолништа на Бимбетка, а некои од нив се постари од 5500 година п.н.е. Ваквите дела продолжиле и по неколку милениуми, во 7 век, резбаните столбови од [[Пештери Аџанте|Аџанте]], држава [[Махараштра]], претставуваат одличен пример за индиско сликарство. Боите, претежно различни нијанси на црвена и портокалова, биле добивани од минерали. == Источно сликарство == {{multiple image|direction=vertical|footer=Ѕидни слики што го прикажуваат дворскиот живот во гробницата на Сју Сјенсју, династија Северен Ќи, 571 г. н.е., лоцирана во Таијуан, провинција Шанси, Кина.|footer_align=left|image1=Paintings on north wall of Xu Xianxiu Tomb.jpg|width1=220|caption1=|image2=Paintings on east wall of Xu Xianxiu Tomb.jpg|width2=220|caption2=|image3=Paintings on west wall of Xu Xianxiu Tomb.jpg|width3=220|caption3=}} [[File:Changshadragon.jpg|мини| ''Свилена слика на која е прикажан човек кој јава змеј'', слика на [[свила]], датирана од 5-ти до 3-ти век п.н.е.]] Историјата на источното сликарство вклучува широк спектар на влијанија од различни култури и религии. Развојот на [[Источно сликарство|источното сликарство]] историски е паралелен со оној на [[Западно сликарство|западното сликарство]], генерално неколку века порано. Африканската уметност, еврејската уметност, [[Исламска уметност|исламската уметност]], индонезиската уметност, индиската уметност, <ref>{{Наведени вести|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C05EED91E3CF933A25754C0A962958260&sec=&spon=&pagewanted=2|title=Holland Cotter|work=NY Times|access-date=27 October 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20140809021204/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C05EED91E3CF933A25754C0A962958260&sec=&spon=&pagewanted=2|archive-date=9 August 2014}}</ref> кинеската уметност, корејската уметност и јапонската уметност имале значајно влијание врз западната уметност и обратно. [[Кинеско сликарство|Кинеското сликарство]] е едно од најстарите постојани уметнички традиции во светот. Најраните слики не биле репрезентативни, туку украсни; тие се состоеле од шари или дизајни, а не од слики. Раната грнчарија била насликана со спирали, цик-цак линии, точки или животни. Дури за време на [[Период на завојуваните држави|периодот на завојуваните држави]] (403–221 п.н.е.) уметниците почнале да го претставуваат светот околу нив. [[Јапонско сликарство|Јапонското сликарство]] е една од најстарите и најрафинираните јапонски уметности, опфаќајќи широк спектар на жанрови и стилови. Историјата на јапонското сликарство е долга историја на синтеза и натпревар помеѓу домородната јапонска естетика и приспособување на увезените идеи. Корејското сликарство, како независна форма, започнало околу 108 година п.н.е., околу падот на Кочосон, што го прави едно од најстарите во светот. Уметничкото дело од тој временски период се развило во различни стилови што го карактеризирале периодот на Трите кралства на Кореја, особено сликите и фреските што ги красат гробниците на кралското семејство Когурјо. За време на периодот на Трите кралства и за време на [[Корјо|династијата Корјо]], корејското сликарство се карактеризирало првенствено со комбинација од предели во корејски стил, црти на лицето, теми центрирани на [[будизмот]] и акцент на небесното набљудување, што било олеснето од брзиот развој на корејската астрономија. === Источноазиско сликарство === {{Панорама|Along the River During the Qingming Festival (Qing Court Version).jpg|950|Панорама на ''[[Крај реката за време на Ќингминг]]'', римејк од 18 век на оригиналот на династијата Сунг од 12 век од кинескиот уметник [[Џанг Ѕедуан]]. Оригиналната слика на Џанг е почитувана од научниците како „едно од најголемите ремек-дела на кинеската цивилизација."<ref>{{cite web|url=https://blogs.wsj.com/scene/2010/11/12/too-hot-a-ticket-river-of-wisdom/|title='River of Wisdom' is Hong Kong's hottest ticket|author=Seno, Alexandra A.|work=[[The Wall Street Journal]]|date=2 November 2010}}</ref>}} [[File:China_qing_blue.JPG|мини| Кинески насликан ќуп од [[Хан (династија)|периодот на Хан]] (202 п.н.е. - 9 н.е.)]] Кина, Јапонија и Кореја имаат силна традиција во сликарството, која е исто така многу поврзана со уметноста на [[Калиграфија|калиграфијата]] и гравурата (толку многу што тоа најчесто се смета за сликарство). Традиционалното сликарство на [[Далечниот Исток]] се карактеризира со техники на основа на вода, помалку реализам, „елегантни“ и стилизирани теми, графички пристап кон прикажувањето, важноста на белиот простор (или негативниот простор) и претпочитање на пределот (наместо човечката фигура) како субјект. Освен мастилото и бојата на свилени или хартиени свитоци, златото било исто така вообичаен медиум во насликаните источноазиски уметнички дела. Иако свилата била донекаде скап медиум за сликање во минатото, пронаоѓањето на хартијата во текот на 1 век од н.е. од страна на евнухот на ханскиот двор, [[Цај Лун|Цај Лун,]] обезбедило не само евтин и широко распространет медиум за пишување, туку и евтин и широко распространет медиум за сликање (што го направило подостапен за јавноста). Идеологиите на [[Конфуцијанство|конфуцијанството]], [[Таоизам|даоизмот]] и [[Будизам|будизмот]] одиграле голема улога во источноазиската уметност. Сликарите од средновековната [[Сунг (династија)|династија Сунг]], како што е Лин Тингуи и неговото ''„Перење Луохан“'' <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.asia.si.edu/collections/singleObject.cfm?ObjectId=1691|title=Open F-S: Sketch after Cecil Lawson's Swan and Iris|work=Freer – Sackler|archive-url=https://web.archive.org/web/20070611100744/http://www.asia.si.edu/collections/singleObject.cfm?ObjectId=1691|archive-date=11 June 2007}}</ref> (сместено во Смитсоновата уметничка галерија) од 12 век се одлични примери на будистички идеи споени во класичната кинеска уметност. На втората слика на свила, ќелавите будисти Луохан се прикажани во практична атмосфера каде што перат алишта покрај река. Сепак, самата слика е визуелно зачудувачка, со Луохан прикажан со богати детали и светли, непроѕирни бои во контраст со маглива, кафеава и блага шумовита средина. Исто така, врвовите на дрвјата се обвиткани во вртложна магла, обезбедувајќи го вообичаениот „негативен простор“ споменат погоре во Источноазиската уметност.  Во „Јапонизмот“, постимпресионистите од крајот на 19 век како [[Винсент ван Гог|Ван Гог]] и [[Анри де Тулуз-Лотрек]], и тоналистите како Џејмс Мекнил Вислер, се восхитувале на јапонските уметници од [[Укијо-е]] од почетокот на 19 век како [[Кацушика Хокусаи|Хокусаи]] (1760–1849) и [[Хирошиге]] (1797–1858) и биле под нивно влијание.<gallery widths="180"> File:Lacquer_painting_from_Ch'u_State.jpg|алт=A lacquerware painting from the State of Chu (704–223 BC)| Лакирана слика од [[Чу (држава)|државата Чу]] (704–223 п.н.е.) File:Western_Han_Dynasty_Woman,_Han_Tomb_in_Sian,_Shensi.jpg|алт=Fresco of a Chinese woman, Western Han (202 BC – 9 AD)| Фреска на Кинескиња, [[Хан (династија)|Хан]] (202 п.н.е. – 9 н.е.) File:Guardians_of_Day_and_Night,_Han_Dynasty.jpg|алт=Paintings of guardian spirits, Han dynasty (202 BC – 220 AD)| Слики на духови чувари, [[Хан (династија)|династија Хан]] (202 п.н.е. – 220 н.е.) File:Sun_Quan_Tang.jpg|алт=Emperor Sun Quan by Yan Liben (600–673 AD), Tang dynasty| Царот Суен Ќуен од Јан Либен (600–673 н.е.), [[Танг (династија)|династија Танг]] File:Hangan03.jpg|алт=Night-Shining White, by Han Gan (8th century), Tang dynasty| Бело што сјае во ноќта, од Хан Ган (8 век), [[Танг (династија)|династија Танг]] File:EightySevenCelestials3.jpg|алт=Eighty-Seven Celestials, by Wu Daozi (685–758), Tang dynasty| Осумдесет и седум небесни, од Ву Даоѕе (685–758), [[Танг (династија)|династија Танг]] File:Songhuizong4.jpg|алт=Golden Pheasant and Cotton Rose, by Emperor Huizong of Song (1100–1126 AD), Song dynasty| ''Златен фазан и памучна роза'', од царот Хуејѕунг (1100–1126 н.е.), [[Сунг (династија)|династија Сонг]] File:Ma_Lin_010.jpg|алт=A Man and His Horse in the Wind, by Zhao Mengfu (1254–1322 AD), Chinese| ''Човек и неговиот коњ на ветрот'', од Џао Менгфу (1254–1322 н.е.) File:SesshuToyo.jpg|алт=Shukei-sansui (Autumn Landscape), Sesshu Toyo (1420–1506), Japanese| Шукеј-сансуи (есенски пејзаж), Сешу Тојо (1420–1506), јапонски File:Pine_Trees.jpg|алт=Pine Trees screen by Hasegawa Tōhaku (1539–1610), Japanese| ''Екранот „Борови дрвја“'' од Хасегава Тохаку (1539–1610), Јапонец File:Hwangmyo.jpg|алт=A Cat and a Butterfly, by Kim Hong-do (1745–?), 18th century, Korean| ''„Мачка и пеперутка“'', од Ким Хонг-до (1745–?), 18 век, корејски File:Shunkeizu.jpg|алт=Hanging scroll by Kanō Tanyū (1602–1674), Japanese| Висечки свиток од Кано Танју (1602–1674), јапонски </gallery> ==== Кинеско сликарство ==== [[File:Ch'iu_Ying_001.jpg|лево|мини| ''Пролетно утро во палатата Хан'', од уметникот од периодот на Минг (1494–1552 н.е.)]] Најраните зачувани примери на кинеско насликано уметничко дело датирале од периодот на Завојуваните држави (481–221 п.н.е.), со слики на свила или гробни мурали на карпа, тула или камен. Тие често биле во едноставен стилизиран облик и во повеќе или помалку рудиментирани геометриски шари. Често прикажувале митолошки суштества, домашни сцени, сцени од трудот или дворски сцени исполнети со службеници на дворот. Уметничките дела во овој период и во последователните [[династија Ќин]] (221–207 п.н.е.) и [[Хан (династија)|династија Хан]] (202 п.н.е. – 220) не биле создадени како цел сами по себе или заради повисоко лично изразување; наместо тоа, уметноста била создадена за да ги симболизира и почитува погребните обреди, претставите на митолошките божества или духовите на предците итн. Во времето на династијата Хан постоеле слики на свила со дворски службеници и домашни сцени, како и сцени со мажи што ловеле на коњи или учествувале во воена парада. Се сликало и врз тридимензионални уметнички дела, како фигурини и статуи, како што се првобитно насликаните бои што ги покривале статуите на војниците и коњите од [[Теракотна војска|Теракотната војска]]. Во општествената и културната средина на древната [[Источна династија Ѓин]] (316–420), со седиште во Нанџјинг на југ, сликарството станало едно од официјалните занимања на [[Конфуцијанство|конфуцијански]] образованите бирократски службеници и [[аристократија|аристократите]] (заедно со свирењето музика, пишувањето украсна [[калиграфија]], како и пишувањето и рецитирањето поезија). Сликарството станало вообичаена форма на уметничко самоизразување, а во овој период сликарите на дворот или во елитните општествени кругови биле оценувани и рангирани од своите колеги. [[File:Zhang Shengwen. L'enseignement de Bouddha Sakyamuni.jpg|thumb|upright=1.3|''[[Гаутама Буда|Буда Шакјамуни]]'', 1173–1176, период на династија Сунг]] Создавањето на класичното кинеско пејзажно сликарство во голема мера му се припишувало на уметникот од [[Источна династија Ѓин|Источната династија Ѓин]] [[Гу Кајџе]] (344–406), еден од најпознатите уметници во кинеската историја. Како издолжените свиткани сцени на Кајџи, кинеските уметници од [[Танг (династија)|династијата Танг]] (618–907), како [[Ву Даоѕе]], сликале живописни и многу детални уметнички дела на долги хоризонтални рачни свитоци (кои биле многу популарни за време на Танг), како неговото ''Осумдесет и седум небесни луѓе''. Насликаните уметнички дела од периодот Танг се однесувале на ефектите на идеализирана пејзажна средина, со мал број предмети, луѓе или активности, како и со монохроматски карактер (на пример, муралите во гробницата на принцот Јиде во мавзолејот Ќанлинг). Постоеле и фигури како раниот сликар од периодот на династијата Танг [[Џан Ѕеќен]], кој сликал извонредни пејзажи кои биле далеку пред своето време во прикажувањето на реализмот. Сепак, пејзажната уметност воопшто не достигнала повисоко ниво на зрелост и реализам сè до периодот на [[Пет династии и Десет кралства]] (907–960). Во тоа време постоеле исклучителни пејзажни сликари како [[Дунг Јуен]] како и уметници кои сликале поживописни и пореалистични претстави на домашни сцени, како [[Гу Хунгџунг]] и неговото ''Ноќни веселби на Хан Сиѕај''. [[File:Loquats and Mountain Bird.jpg|thumb|left|''Локуми и планинска птица'', анонимен уметник од [[династија Јужен Сонг|династијата Јужен Сонг]]; сликите во стил на листовиден албум, како оваа, биле популарни во Јужен Сонг (1127–1279).]] За време на кинеската [[Јужна династија Сунг|династија Сунг]] (960–1279), не само што пејзажната уметност била унапредена, туку и портретното сликарство станало постандардизирано и пософистицирано од порано а својата класична зрелост ја достигнало за време на [[Минг (династија)|династијата Минг]] (1368–1644). Во текот на доцниот XIII и првата половина на XIV век, Кинезите под [[Монголи|монголски]] контролираната [[Јуен (династија)|династија Јуен]] не смееле да заземаат повисоки владини функции (кои биле резервирани за Монголите или за други етнички групи од Средна Азија), а царскиот испит привремено бил прекинат. Многу кинески образувани конфуцијанци, кои веќе немале професија, се свртеле кон сликарството и театарот, па периодот Јуан станал една од најживописните и најплодните епохи за кинеската уметност. Таков пример бил [[Ќен Сјуен]] (1235–1305), кој бил службеник на династијата Сунг, но од патриотизам одбил да служи на дворот на Јуен и се посветил на сликарството. Примери за извонредната уметност од овој период ги вклучувале богатите и детални насликани мурали во палатата Јонглe,<ref>{{cite web |url=[http://www.chinaculture.org/gb/en_artqa/2003-09/24/content_39769.htm](http://www.chinaculture.org/gb/en_artqa/2003-09/24/content_39769.htm) |title=Yongle Palace Mural |access-date=2007-03-23 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20070405094841/http://www.chinaculture.org/gb/en_artqa/2003-09/24/content_39769.htm](https://web.archive.org/web/20070405094841/http://www.chinaculture.org/gb/en_artqa/2003-09/24/content_39769.htm) |archive-date=5 April 2007}}</ref><ref>{{cite web|url=[http://www.tcc.leidenuniv.nl/index.php3?m=245&c=55|title=Chinastudies](http://www.tcc.leidenuniv.nl/index.php3?m=245&c=55|title=Chinastudies) – bacheloropleiding – Geesteswetenschappen – Humanities – Universiteit Leiden|website=[www.tcc.leidenuniv.nl|date=19](http://www.tcc.leidenuniv.nl|date=19) September 2002 |access-date=23 March 2007|archive-date=19 May 2007|archive-url=[https://web.archive.org/web/20070519145610/http://www.tcc.leidenuniv.nl/index.php3?m=245&c=55}}](https://web.archive.org/web/20070519145610/http://www.tcc.leidenuniv.nl/index.php3?m=245&c=55}})</ref> или „Дачуњанг палатата на долговечноста“, од 1262 година, место на [[Светско наследство на УНЕСКО|Светско наследство]] на [[УНЕСКО]]. [[File:Emperor Qianlong reading.jpg|thumb|[[Цар Циенлун]] практикува [[Калиграфија|калиграфија]], средина на XVIII век.]] Иако високото ниво на стилизација, мистичната привлечност и надреалната елеганција често биле претпочитани пред реализмот, почнувајќи од средновековната династија Сонг постоеле многу кинески сликари кои, тогаш и подоцна, прикажувале сцени од природата кои биле живописно реалистични. Подоцнежните уметници од династијата Минг го следеле акцентот на династијата Сунг врз сложените детали и реализмот на предметите во природата, особено во прикажувањето на животни (како патки, лебеди, врапчиња, тигри итн.) меѓу површини со светло обоени цвеќиња и грмушки и шуми (добар пример била анонимната слика од династијата Минг ''Птици и сливови'',<ref>{{cite web|url=[http://www.asia.si.edu/collections/zoomObject.cfm?ObjectId=4693|archive-url=https://web.archive.org/web/20070704090030/http://www.asia.si.edu/collections/zoomObject.cfm?ObjectId=4693|archive-date=2007-07-04|title=Chinese](http://www.asia.si.edu/collections/zoomObject.cfm?ObjectId=4693|archive-url=https://web.archive.org/web/20070704090030/http://www.asia.si.edu/collections/zoomObject.cfm?ObjectId=4693|archive-date=2007-07-04|title=Chinese) Art | Birds and plum-blossoms | F1909.246j|website=[www.asia.si.edu](http://www.asia.si.edu)}}</ref> сместена во галеријата Фрир при музејот Смитсонијан во Вашингтон). Постоеле многу познати уметници од династијата Минг; [[Ќиу Јинг]] бил одличен пример за врвен сликар од периодот на Минг (познат дури и во своето време), кој во своите дела користел домашни сцени, раздвижени дворски сцени и сцени од природата со речни долини и стрмни планини обвиени со магла и вртложни облаци. За време на династијата Минг постоеле и различни и сопернички уметнички школи поврзани со сликарството, како школата Ву. Класичното кинеско сликарство продолжило и во раниот модерен период на [[династија Ќинг|династијата Ќинг]], со високо реалистични портрети какви што се гледале во доцната династија Минг од почетокот на XVII век. Портретите на [[Kangxi Emperor|царот Кангси]], [[Yongzheng Emperor|царот Јонгџенг]] и [[Qianlong Emperor|царот Ќенлун]] биле одлични примери за реалистично кинеско портретно сликарство. За време на владеењето на Ќенлун и во текот на XIX век, европските [[барок]]ни стилови на сликарство имале забележливо влијание врз кинеското портретно сликарство, особено во насликаните визуелни ефекти на осветлување и сенчење. Исто така, источноазиските слики и другите уметнички дела (како [[порцелан]]от и лакираните предмети) биле високо ценети во Европа од првичните контакти во XVI век. ===== Кинеско сликарство со масло ===== Западните техники на сликање со масло почнале да навлегуваат во Кина во XIX век, станувајќи распространети меѓу кинеските уметници и студентите по уметност на почетокот на XX век, што се совпаѓало со зголеменото поврзување на Кина со Западот. Уметници како [[Ли Тјефу]], [[Хунг Ји]], [[Су Бејхунг]], [[Јен Венлианг]], [[Лин Фенгмјен]], [[Фанг Ганмин]], [[Пан Јулианг]] заминувале во странство, главно во Париз и Токио, за да ја изучуваат западната уметност. Преку нив, уметничките движења како [[импресионизам]], [[кубизам]], [[фовизам]] и [[постимпресионизам]] се развивале и цветале во Кина, сè додека не биле прекинати од Втората светска војна и создавањето на Народна Република Кина, кога модернистичките уметнички стилови биле сметани за несоодветни со преовладувачките политички идеали, а реализмот бил единствената прифатлива уметничка форма. Сепак, наследството од блиската поврзаност со западната уметност на почетокот на XX век продолжило. Сликарството со масло останало важно средство на кинеската уметничка сцена; традиционалното кинеско сликарство со туш исто така било променето како резултат на тоа. <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="8"> File:Li-tiefu-portrait-of-madame-liu.jpg|''Портрет на госпоѓа Лиу'', (1942) [[Ли Тјефу]], масло на платно File:Litiefu1904.jpg|''Портрет на Канг Јувеј'' (1904) [[Ли Тјефу]], масло на платно File:XuBeiHongMdmCheng.jpg|''Портрет на госпоѓа Ченг'' (1941), масло на даска, [[Су Бејхунг]] </gallery> ==== Јапонско сликарство ==== {{main|Јапонско сликарство}} [[File:Geiami - Viewing a Waterfall.jpeg|thumb|upright=.6|[[Муромачки период]], [[Шингеј]] (1431–1485), ''Гледање на водопад'', музејот Незу, Токио.<ref>{{cite web |url=[http://www.nezu-muse.or.jp/syuuzou/kaiga/10169.html](http://www.nezu-muse.or.jp/syuuzou/kaiga/10169.html) |title=観瀑図 |access-date=2007-06-08 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20070927105016/http://www.nezu-muse.or.jp/syuuzou/kaiga/10169.html](https://web.archive.org/web/20070927105016/http://www.nezu-muse.or.jp/syuuzou/kaiga/10169.html) |archive-date=27 September 2007}}</ref>]] Јапонското сликарство (絵画) било една од најстарите и најусовршените форми на [[Јапонска уметност|јапонската уметност]] и опфаќало широк спектар на жанрови и стилови. Како и јапонската уметност воопшто, јапонското сликарство се развивало низ долга историја на синтеза и натпреварување меѓу автохтоната јапонска [[естетика]] и приспособувањето на увезените идеи. [[Укијо-е]], или „слика на плутачкиот свет“, бил жанр на јапонски [[дрвопис|дрворези]] и слики создадени меѓу XVII и XX век, со мотиви на пејзажи, театар и квартови на куртизани. Тој бил главниот уметнички жанр на [[дрвопис во Јапонија|јапонското печатење со дрвопис]]. Јапонската графика, особено од [[Едо (период)|периодот Едо]], извршила огромно влијание врз [[француско сликарство|француското сликарство]] во текот на XIX век. Во XIX век, јапонските сликари развиле нова сликарска техника наречена ''јога'', која во голема мера позајмувала од западните сликарски техники и материјали; меѓу позначајните уметници биле [[Харада Наоџиро]], [[Фуџишима Такеџи]] и [[Курода Сејки]]. ==== Корејско сликарство ==== {{main|Корејско сликарство}} Корејското сликарство, како независна форма, започнало околу 108 п.н.е., околу падот на [[Стар Кочосон|Кочосон]], со што станало едно од најстарите во светот. Уметноста од тој период се развила во различните стилови што го карактеризирале периодот на [[Три кралства на Кореја|Трите кралства на Кореја]], особено сликите и фреските што ги украсувале гробниците на кралското семејство на [[Когурјо]]. Во текот на периодот на Трите кралства и низ [[династија Корјо|династијата Корјо]], корејското сликарство првенствено се карактеризирало со комбинација на пејзажи во корејски стил, црти на лицето, теми поврзани со будизмот и нагласок на набљудувањето на небесните тела, што било овозможено од брзиот развој на корејската астрономија. Дури во [[династија Чосон|династијата Чосон]] конфуцијанските теми почнале да се вкоренуваат во корејските слики, користејќи се во склад со домородните елементи. Историјата на корејското сликарство се карактеризирала со употреба на монохроматски дела со црна четка, често на хартија од црница или свила. Овој стил бил очигледен во „минхва“, или шарената народна уметност, сликите во гробниците и ритуалните и фестивалските уметности, во кои и во двата случаи била застапена широка употреба на бои. === Јужноазиско сликарство === <gallery widths=180> Image:Indischer Maler um 850 001.jpg|''Пловечки фигури што танцуваат'', мурал од околу 850 година. File:Akbar Being Received by Khan Kilan, the Governor of Nagaur, in 1570, Akbarnama.jpg|[[Могулско сликарство]], [[Акбар]] го прима [[Кан Килан]], гувернерот на [[Нагаур]], во 1570 година, [[Акбарнама]] File:Farrukh Beg. Sultan Ibrahim Adil Shah II Khan hawking. Page from St. Petersburg Album. Bijapur ca.1590-95 (28,7x15,6cm) Institute of Oriental Studies St. Petersburg.jpg|[[Деканско сликарство]]; младиот [[Ибрахим Адил Шах II]] лови со сокол, околу 1590 година File:Yudishthira wrestling with Karna.jpg|[[Могулско сликарство]], [[Јудиштира]] се бори со Карна, 1598 File:Indian - Single Leaf of a Nilgai - Walters W865.jpg|[[Могулско сликарство]] [[нилгај]], 1625–1650 File:Emperor Shah Jahan, 1628.jpg|Царот [[Шах Џахан]] и синовите, околу 1628 година или подоцна. Могулските портрети обично користеле профилен приказ. Image:Indischer Maler um 1750 (III) 001.jpg|''Дама што слуша музика'', околу 1750 година. Image:Radha and Krishna in Discussion.jpg|Слика во стилот Бахсоли на Радха и Кришна во разговор, околу 1730 година. File:Sultan-Ibrahim-Adil-Shah-II-of-Bijapur. Miniature. Deccan, Bijapur; c. 1590. The David Collection. (cropped).jpg|[[Деканско сликарство]], султанот [[Ибрахим Адил Шах II]] од [[Биџапур]], околу 1590 година. Приказ од три четвртини кој остава моќен и жив впечаток на прикажаната личност, иако му недостасуваат и могулската прецизност и многу кохерентното моделирање на површините. File:Bichitr - Portrait of Raja Jagat Singh of Nurpur (reigned 1618-46) - 2013.324 - Cleveland Museum of Art.tif|[[Могулско сликарство|Могулски портрет]] на раџа Џагат Синг од Нурпур (владеел 1618–1646), веројатно 1619 година File:Clevelandart 2018.90.jpg|[[Пахарско сликарство]], [[Чамба]], околу 1665 година, воин се качува на својот коњ Image:Meister des Porträts des Govardhân Chand 001.jpg|Портрет на Говардан Чанд, во стилот на [[Пахарско сликарство|пахарското сликарство]], околу 1750 година. File:Unknown, Kangra, India - Krishna Fluting to the Milkmaids - Google Art Project.jpg|[[Канграско сликарство]], околу 1775 година, [[Кришна]] свири на својата флејта за [[гопи]]те Image:Ravi Varma-Ravana Sita Jathayu.jpg|Равана го убива Џатају; заробената Сита очајува, од [[Раџа Рави Варма]] Image:Akbar and Tansen visit Haridas.jpg|''Акбар и Тансен го посетуваат Харидас во Вриндаван'', Раџастански стил, околу 1750 година. File:India, Pahari Hills, Bilaspur school, 18th century - Krishna Summoning the Cows - 1989.339 - Cleveland Museum of Art.tif|Кришна ги повикува кравите, [[Пахарско сликарство]], [[Кахлур|Биласпур]], XVIII век Image:Indischer Maler um 1760 001.jpg|Маж со деца, во стилот на [[Пахарско сликарство|пахарското сликарство]], 1760 година. File:Maker unknown, India - Crimson Horned Pheasant (Satyr Tragapan) - Google Art Project.jpg|[[Сликарство во стилот Компани]], 1770-тите, црвенорог фазан ([[сатирски трагопан]]) Image:Indischer Maler um 1770 001.jpg|''Радха го апси Кришна'', во стилот на [[Пахарско сликарство|пахарското сликарство]], 1770 година. Image:Indischer Maler von 1780 001.jpg|''Рама и Сита во шумата'', во стилот на [[Пахарско сликарство|пахарското сликарство]], 1780 година. File:Unknown Indian - Rama, Lakshmana, and Sita Cooking and Eating in the Wilderness - Google Art Project.jpg|Доцно [[Канграско сликарство]], 1815/1825, [[Рама]], [[Лакшмана]] и [[Сита]] File:16 Kota Ram Singh II Tiger Hunting. Kotah, c 1830-1840, Cleveland MOA.jpg|Доцно [[Раџпутско сликарство]], [[Кота (град)|Кота]], околу 1830-тите, Рам Синг II лови тигар </gallery> ==== Индиско сликарство ==== [[File:Bhimbetka.JPG|thumb|[[Карпести засолништа Бимбетка]], [[карпеста уметност]], [[камено време]], Индија]] {{main|Индиско сликарство|Могулско сликарство}} Индиските слики историски се вртиле околу религиозните божества и кралевите. Индиската уметност била заеднички назив за неколку различни уметнички школи што постоеле на [[Индиски Потконтинент|Индискиот Потконтинент]]. Сликите се разликувале од големите фрески во [[Пештери Аџанте|Аџанте]] до сложените [[Могулско сликарство|могулски]] минијатурни слики и метално украсените дела од школата Танџор. Сликите од [[Гандара]]–[[Таксила]] биле под влијание на [[персиска уметност|персиските]] дела од запад. Источниот стил на сликање главно се развил околу уметничката школа Наланда. Делата главно биле инспирирани од различни сцени од [[индиска митологија|индиската митологија]]. ===== Историја ===== [[File:Aurangabad - Ajanta Caves (13).JPG|thumb|left|Фреска од пештерата 1 во Аџанта]] Најраните индиски слики биле карпестите слики од [[праисторија|праисториското]] време, [[петроглиф]]ите какви што биле пронајдени на места како [[Карпести засолништа Бимбетка|карпестите засолништа Бимбетка]], а некои од нив биле постари од 5500 п.н.е. Таквите дела продолжиле да се создаваат и по неколку милениуми; во VII век, издлабените столбови во [[пештери Аџанта|Аџанта]], во денешната сојузна држава Махараштра, претставувале одличен пример за индиското сликарство, а боите, главно различни нијанси на црвена и портокалова, биле добивани од минерали. [[Пештери Аџанте|Аџанте]] во Махараштра, Индија, биле пештерски споменици издлабени во карпа кои датирале од II век п.н.е. и содржеле слики и скулптури што се сметале за ремек-дела и на будистичката религиозна уметност<ref>UNESCO World Heritage Site. [[https://whc.unesco.org/en/list/242](https://whc.unesco.org/en/list/242) ''Ajanta Caves, India: Brief Description'']. Retrieved 27 October 2006.</ref> и на универзалната ликовна уметност.<ref>[[UNESCO]] International Council on Monuments and Sites. 1982. [[https://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/242.pdf](https://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/242.pdf) ''Ajanta Caves: Advisory Body Evaluation'']. Retrieved 27 October 2006.</ref> ;Мадхубанско сликарство [[Мадхубанско сликарство]] бил стил на индиско сликарство што се практикувал во регионот Митила во сојузната држава Бихар, Индија. Потеклото на мадхубанското сликарство било обвиено со древност. ===== Могулско сликарство ===== [[File:Two Scribes Seated with Books and a Writing Table Fragment of a decorative margin Northern India.jpg|thumb|upright=1.4|left|Двајца писари седнати со книги и маса за пишување, фрагмент од украсна маргина, Северна Индија (могулска школа), околу 1640–1650]] [[Могулско сликарство|Могулското сликарство]] било посебен стил на [[индиско сликарство]], главно ограничен на илустрации во книги и изведуван во минијатурна форма, кој се појавил, се развил и го оформил својот облик во текот на периодот на [[Могулско Царство|Могулското Царство]], од XVI до XIX век. ===== Раџпутско сликарство ===== [[File:Durga Mahisasuramardini.JPG|thumb|upright|[[Богородица|Мајка божица]] Минијатурна слика во стилот на [[Пахарско сликарство|пахарското сликарство]], датирана од XVIII век. Пахарските и раџпутските минијатури споделувале многу заеднички одлики.]] [[Раџпутско сликарство|Раџпутското сликарство]] се развило и процветало во текот на XVIII век, на кралските дворови на [[Раџпутана]], Индија. Секое раџпутско кралство развило посебен стил, но со одредени заеднички одлики. Раџпутските слики прикажувале различни теми, настани од еповите како што биле [[Рамајана]] и [[Махабхарата]], животот на [[Кришна]], прекрасни пејзажи и луѓе. Минијатурите биле претпочитано средство во раџпутското сликарство, но некои ракописи исто така содржеле раџпутски слики, а слики се изведувале дури и на ѕидовите на палатите, внатрешните простории на тврдините и хавелиите, особено на хавелиите во Шехаваџи. Боите се добивале од одредени минерали, растителни извори и школки од морски полжави, а се добивале и со обработка на скапоцени камења. Се користеле злато и сребро. Подготовката на посакуваните бои била долг процес, кој понекогаш траел со недели. Користените четки биле многу фини. ===== Танџавурско сликарство ===== [[Танџавурско сликарство|Танџавурското сликарство]] било важна форма на класичното [[Јужна Индија|јужноиндиско]] сликарство, родено во градот [[Танџавур]] во Тамил Наду. Уметничката форма датирала од почетокот на IX век, период во кој доминирале владетелите од [[династија Чола|династијата Чола]], кои ги поттикнувале уметноста и книжевноста. Овие слики биле познати по својата елеганција, богатите бои и вниманието посветено на деталите. Темите на повеќето од овие слики биле [[хиндуизам|хиндуистичките]] богови и божици и сцени од [[хиндуистичка митологија|хиндуистичката митологија]]. Во современо време, овие слики станале многу барани сувенири за време на празничните пригоди во Јужна Индија. Процесот на изработка на тањорска слика вклучувал повеќе фази. Првата фаза опфаќала изработка на прелиминарна скица на сликата врз основата. Основата се состоела од платно залепено врз дрвена подлога. Потоа, креда во прав или [[цинк оксид]] се мешале со [[лепило]] растворливо во вода и се нанесувале врз основата. За да се направи основата помазна, понекогаш се користело благо [[абразив]]но средство. Откако ќе се изработел цртежот, се вршело украсување на накитот и облеката на прикажаните фигури со полускапоцени камења. За украсување на накитот се користеле и чипки или конци. Врз сето тоа се лепеле златни фолии. На крајот, [[боја|боите]] се користеле за додавање бои на фигурите на сликите. ===== Мадраска школа ===== За време на британското владеење во Индија, британската круна утврдила дека Мадрас имал некои од најталентираните и најобразованите уметнички умови во светот. Бидејќи Британците воспоставиле и голема населба во и околу Мадрас, Џорџтаун бил избран за основање институт кој требало да одговори на уметничките очекувања на кралското семејство во Лондон. Така била создадена [[Мадраска уметничка школа|Мадраската уметничка школа]]. Во почетокот, традиционалните уметници биле ангажирани за изработка на извонредни видови мебел, метални предмети и куриозитети, а нивните дела биле испраќани во кралските палати на кралицата. За разлика од Бенгалската школа, каде што „копирањето“ било норма во наставата, Мадраската школа се развивала преку „создавање“ нови стилови, идеи и тенденции. ===== Бенгалска школа ===== {{main|Бенгалска уметничка школа}} [[File:Bharat Mata.jpg|right|thumb|''Бхарат Мата'' од [[Абаниндранат Тагоре]] (1871–1951), внук на поетот [[Рабиндранат Тагоре]] и пионер на движењето]] [[Бенгалска уметничка школа|Бенгалската уметничка школа]] била влијателен уметнички стил кој процветал во [[Британска Индија|Индија]] за време на [[Британски Раџ|Британскиот Раџ]] во почетокот на XX век. Таа била поврзана со индискиот национализам, но била промовирана и поддржувана и од многу британски администратори во областа на уметноста. Бенгалската школа се појавила како [[авангарда|авангардно]] и националистичко движење како реакција против стиловите на [[академска уметност|академската уметност]] што претходно биле промовирани во Индија, како од индиски уметници како [[Раџа Рави Варма]], така и во британските уметнички школи. По широко распространетото влијание на индиските духовни идеи на Запад, британскиот наставник по уметност [[Ернест Бинфилд Хејвел]] се обидел да ги реформира методите на настава во [[Калкутска уметничка школа|Калкутската уметничка школа]] преку поттикнување на учениците да имитираат [[Могулско сликарство|могулски]] минијатури. Ова предизвикало голема полемика, што довело до штрајк на учениците и поплаки во локалниот печат, вклучително и од националистите кои сметале дека тоа било чекор наназад. Хејвел бил поддржан од уметникот [[Абаниндранат Тагоре]], внук на поетот [[Рабиндранат Тагоре]]. Тагор насликал голем број дела под влијание на могулската уметност, стил за кој тој и Хејвел сметале дека ги изразувал специфичните духовни квалитети на Индија, наспроти „материјализмот“ на Западот. Најпознатата слика на Тагоре, ''Бхарат Мата'' (Мајка Индија), прикажувал млада жена со четири раце, во стилот на хиндуистичките божества, која држи предмети што ги симболизира националните стремежи на Индија. Подоцна Тагоре се обидел да воспостави врски со јапонски уметници како дел од стремежот да изгради паназиски модел на уметност. Влијанието на Бенгалската уметничка школа во Индија опаднало со ширењето на [[модернизам|модернистичките]] идеи во 1920-тите. Во периодот по независноста, индиските уметници покажале поголема приспособливост, бидејќи слободно позајмувале од европските стилови и слободно ги спојувале со индиските мотиви за создавање нови форми на уметност. Додека уметници како [[Френсис Њутн Соуза]] и [[Тајеб Мехта]] имале посилно западен пристап, други, како [[Ганеш Пајн]] и [[Макбул Фида Хусаин]], развиле целосно автохтони стилови на работа. Денес, по процесот на либерализација на пазарот во Индија, уметниците биле изложени на меѓународната уметничка сцена, што им помагало да создаваат понови форми на уметност кои дотогаш не биле видени во Индија. [[Џитиш Калат]] станал познат кон крајот на 1990-тите со своите слики кои биле и модерни и надвор од опсегот на генеричката дефиниција. Сепак, иако уметниците во Индија во новиот век се обидувале со нови стилови, теми и метафори, толку брзото признавање не би било можно без помошта на деловните куќи кои сега навлегувале во уметничкото поле како никогаш порано. ===== Современо индиско сликарство ===== {{main|Современо индиско сликарство}} [[Амрита Шер-Гил]] е индиска сликарка, понекогаш нарекувана индиската [[Фрида Кало]],<ref name="AmritaMaps">{{cite web |url=http://www.mapsofindia.com/who-is-who/art-culture/amrita-sher-gill.html |title=Amrita Sher-Gill |date=February 2018 |publisher= mapsofindia.com}}</ref> а денес се смета за важна жена сликарка на Индија во XX век, чија оставнина стои рамо до рамо со онаа на мајсторите на [[Бенгалска ренесанса|Бенгалската ренесанса]];<ref>{{cite news|url=http://www.indianexpress.com/res/web/pIe/ie/daily/19991017/iex17018.html |title=First Lady of the Modern Canvas |newspaper=[[The Indian Express]]|date=17 October 1999 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110305222544/http://www.indianexpress.com/res/web/pIe/ie/daily/19991017/iex17018.html |archive-date=5 March 2011 }}</ref><ref name="Indiawomenpainters">{{cite web|url=http://www.21stcenturyindianart.com/women.htm |title=Women painters |publisher=21stcenturyindianart.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20071220174924/http://www.21stcenturyindianart.com/women.htm |archive-date=20 December 2007 }}</ref> таа била и „најскапата“ жена сликарка во Индија.<ref>{{cite web |url=http://us.rediff.com/money/2007/dec/29art.htm |title=Most expensive Indian artists |publisher=us.rediff.com }}</ref> Денес, таа е меѓу „Деветте мајстори“, чии дела биле прогласени за „уметнички богатства“ од страна на [[Археолошко истражување на Индија|Археолошкото истражување на Индија]] во 1976 и 1979 година,<ref>{{cite web|url=http://chdmuseum.nic.in/art_gallery/nine_masters.html |title=Nine Masters |publisher=[[Government Museum and Art Gallery, Chandigarh]] Official website |archive-url=https://web.archive.org/web/20101204055532/http://chdmuseum.nic.in/art_gallery/nine_masters.html |archive-date=4 December 2007 }}</ref> а повеќе од 100 нејзини слики денес се изложени во [[Национална галерија на современа уметност|Националната галерија на модерна уметност]], Њу Делхи.<ref>{{cite web |url=http://ngmaindia.gov.in/sh-amrita.asp |title= Showcase: Amrita Sher-Gil |publisher=National Gallery of Modern Art}}</ref> За време на колонијалниот период, западните влијанија почнале да имаат влијание врз индиската уметност. Некои уметници развиле стил кој користел западни идеи за композиција, перспектива и реализам за прикажување индиски теми. Други, како [[Џамини Рој]], свесно црпеле инспирација од народната уметност. До времето на независноста во 1947 година, неколку уметнички школи во Индија обезбедувале пристап до современи техники и идеи. Биле основани галерии за претставување на овие уметници. Современата индиска уметност обично го покажувала влијанието на западните стилови, но често била инспирирана од индиски теми и слики. Главните уметници почнувале да стекнуваат меѓународно признание, најпрвин меѓу индиската дијаспора, но и меѓу неиндиската публика. [[Група на прогресивни уметници]], основана кратко по осамостојувањето на Индија во 1947 година, имала цел да воспостави нови начини на изразување на Индија во постколонијалната ера. Основачи биле шест истакнати уметници – К. Х. Ара, С. К. Бакре, Х. А. Гаде, М. Ф. Хусаин,С. Х. Раза, и Френсис Њутн Соуза иако групата била распуштена во 1956 година, таа имала длабоко влијание врз промената на изразниот јазик на индиската уметност. Речиси сите главни индиски уметници во 1950-тите биле поврзани со групата. Меѓу оние кои денес биле познати биле Бал Чабда, [[Маниши Деј]], [[Мукул Деј]], [[Васудео С. Гајтонде|В. С. Гајтонде]], [[Рам Кумар (уметник)|Рам Кумар]], [[Тајеб Мехта]] и [[Акбар Падамси]]. Други познати сликари како Џахар Дасгупта, Прокаш Кармакар, [[Џон Вилкинс (индиски уметник)|Џон Вилкинс]], Нарајанан Рамачандран и Биџон Чаудхури ја збогатиле уметничката култура на Индија. Тие станале икони на современата индиска уметност. Историчарите на уметност, како професорот Рај Ананд Кришна, исто така се осврнувале на делата на современите уметници кои го одразувале индискиот етос. Гита Вадера била пофалувана за пренесувањето на сложени индиски духовни теми на платно, како суфиската мисла, Упанишадите и [[Бхагавад Гита]]. Индиската уметност добила поттик со [[Економски либерализам|економската либерализација]] на земјата од почетокот на 1990-тите. Уметниците од различни области тогаш почнале да внесуваат разновидни стилови на работа. Во Индија по либерализацијата, многу уметници се етаблирале на меѓународниот уметнички пазар, како апстрактниот сликар [[Натвар Бхавсар]], фигуративниот уметник [[Деваџјоти Рој]] и вајарот [[Аниш Капур]], чии монументални [[постминимализам|постминималистички]] дела привлекле внимание со својата огромна големина. Во САД и Европа биле отворени и многу уметнички куќи и галерии за претставување на индиски уметнички дела. === Југоисточна Азија === ==== Индонезиско сликарство ==== {{Main|Индонезиско сликарство}} [[File:GuaTewet tree of life-LHFage.jpg|thumb|upright|left|Отпечатоци од раце во пештерната слика „Дрво на животот“ во Гуа Тевет, [[Калимантан]], [[Индонезија]]]] Најстарите познати [[Пештерско сликарство|пештерски слики]] се стари повеќе од 44.000–50.000 години и биле пронајдени во пештери во округот Марос ([[Сулавеси]], Индонезија). Најстариот вид пештерни слики биле отпечатоци од раце и едноставни геометриски форми; најстарите неспорни примери на [[фигуративна уметност|фигуративни]] пештерни слики се нешто помлади, стари околу 35.000 години.<ref name=Aubert2014/> Откривањето на тогаш најстарата позната слика на фигуративна уметност, стара повеќе од 40.000 (можеби дури 52.000) години, на непознато животно, било извршено во пештерата [[Лубанг Џериџи Салех]]. Меѓутоа, во декември 2019 година, пештерните слики со фигуративни претстави на лов на свињи во Марос-Пангкеп во [[Сулавеси]] биле проценети како уште постари, со најмалку 43.900 години. Наодот бил опишан како „најстар сликовен запис на раскажување приказна и најраното фигуративно уметничко дело во светот“.<ref name="Aubert 442–445">{{Cite journal|last=Aubert|first=M.|display-authors=et al.|date=11 December 2019|title=Earliest hunting scene in prehistoric art.|journal=Nature|volume=576|issue=7787|pages=442–445|doi=10.1038/s41586-019-1806-y|pmid=31827284|bibcode=2019Natur.576..442A|s2cid=209311825|hdl=10072/397337|hdl-access=free}}</ref><ref name="NYT-20191211"/> [[File:Abb36,Gedompol.jpg|thumb|[[Вајанг|Вајанг бебер]], 17 век]] Други примери на индонезиско сликарство била украсната уметност на Кењахите, заснована на ендемски природни мотиви како папрати и клунорози, која се среќавала како декорација на ѕидовите на долгите куќи на Кењахите. Друга значајна традиционална уметност биле геометриските резби во дрво на Тораџа. [[Балиска уметност|Балиските слики]] првично биле наративни претстави што прикажувале сцени од балиските легенди и религиозни списи. Класичните балиски слики често ги украсувале ракописите на лонтар, како и таваните на павилјоните на храмовите. Значајни современи индонезиски сликари кои работеле во европската традиција биле [[Раден Салех]], [[Јан Тороп]], [[Басуки Абдулах]] и [[Абдулах Суриосуброто]], а нивните теми опфаќале пејзажно и портретно сликарство. <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File: Balinese Cockfighting.jpg|Традиционална балиска слика на која е прикажан [[борба со петли|борбен петел]]. File: Raden Saleh - Diponegoro arrest.jpg|''Заробувањето на [[Дипонегоро|принцот Дипонегоро]]'', 1857. File:Raden Saleh - Javanese Landscape, with Tigers Listening to the Sound of a Travelling Group.jpg |''Јавански пејзаж со тигри кои го слушаат звукот на група патници'', 1849. File: Romualdo Locatelli - Legong Dancer.jpg|Танчерка на [[Легонг]]. File: Candi Jabung Probolinggo 1840.jpg|Слика на индонезиски храм. </gallery> ==== Филипинско сликарство ==== {{Main|Филипинско сликарство}} [[File:La Bulaquena by Juan Luna.jpg|thumb|upright|left|[[Хуан Луна]], ''[[Ла Булаквења]]'', 1895]] Филипинското сликарство во целина можело да се гледа како спој на многу културни влијанија, иако во својата современа форма било повеќе западно, со источни корени. Раното филипинско сликарство можеж да се најде во дизајните со црвен ангоб (глина измешана со вода), украсени на ритуалната керамика на Филипините, како што е [[Манунгулски сад|Манунгулскиот сад]]. Докази за изработка на керамика на [[Филипини|Филипините]], датирани уште од 6000 година пр. н. е., биле пронајдени во пештерата Санга-Санга, Сулу, и пештерата Лауренте, Кагајан. До 5000 година пр. н. е. изработката на керамика се практикувала низ целата земја. Дополнителни докази за сликањето се манифестираат во [[Тетовирање|традицијата на тетовирање]] кај раните Филипинци, особено кај Висајците, кои шпанските истражувачи ги нарекувале ''Pintados'' или „насликани луѓе“.<ref>{{cite web|url=[http://www.admu.edu.ph/offices/mirlab/panublion/islas.html](http://www.admu.edu.ph/offices/mirlab/panublion/islas.html) |title=Islas de los Pintados: The Visayan Islands |archive-url=[https://web.archive.org/web/20110927161432/http://www.admu.edu.ph/offices/mirlab/panublion/islas.html](https://web.archive.org/web/20110927161432/http://www.admu.edu.ph/offices/mirlab/panublion/islas.html) |archive-date=27 September 2011}}</ref> Тие ги украсувале своите тела со различни обоени пигменти и со дизајни што упатувале на флората, фауната и небесните тела. Некои од најсложените сликарски дела создадени од раните Филипинци што преживеале до денес се манифестирале во уметноста и архитектурата на [[Маранао]], народ познат по [[Нага|змејовите Нага]] и [[Сариманок]]от, врежани и насликани на прекрасниот Панолонг во нивниот Тороган, односно Куќата на кралот. [[File:The Parisian Life by Juan Luna.jpg|thumb|[[Хуан Луна]], ''[[Париски живот (слика)|Париски живот]]'', 1892]] Филипинците започнале да создаваат слики во европската традиција во текот на шпанскиот период во 17 век.<ref>{{Cite web|url=[http://filipinocultured.blogspot.com/2007/09/best-of-filipino-art-part-1.html|title=Filipino](http://filipinocultured.blogspot.com/2007/09/best-of-filipino-art-part-1.html|title=Filipino) Cultured: The Best of Filipino Art: Part 1|date=20 September 2007}}</ref> Најраните од овие слики биле црковни фрески и религиозни претстави од библиски извори, како и гравури, скулптури и литографии со христијански икони и европско благородништво. Повеќето слики и скулптури од 19 и 20 век биле мешавина од религиозна, политичка и пејзажна уметност, со изразени карактеристики на благост, темнина и светлина. Раните [[модерна уметност|модернистички]] сликари како [[Дамијан Доминго]] биле поврзани со религиозно и световно сликарство. Уметноста на [[Хуан Луна]] и [[Феликс Ресурексион Идалго|Феликс Идалго]] покажувала тенденција кон политичко изразување. Уметници како [[Фернандо Аморсоло]] го користеле постмодернизмот за создавање слики што ја прикажувале филипинската култура, природата и хармонијата. Други уметници, како [[Фернандо Зобел де Ајала и Монтохо|Фернандо Зобел]], користеле реализам и [[апстрактна уметност|апстракција]] во своите дела. <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:The Death of Cleopatra by Juan Luna1881.jpg|[[Хуан Луна]], ''Смртта на [[Клеопатра]]'', 1881 File:Juan Luna Spoliarium.jpg|[[Хуан Луна]], ''[[Сполиариум]]'', ок.{{nbsp}}1884 File:2016 Official Portrait of Our Lady of Solitude of Porta Vaga.jpg|''[[Пресвета Богородица од Порта Ваја|Нуестра Сењора де ла Соледад де Порта Ваја]]'' File:Ceiling Paintings 07 Nuestra Sra. del Santissimo Rosario Parish Church, Lila, Bohol (100 dpi).jpg|Таванска слика во [[Лила (Бохол)|црквата во Лила]] File:Mujer filipina by Lorenzo de la Rocha Icaza - MBACO.jpg|Лоренсо де ла Роча Икаса, ''Mujer filipina'', 1895 File:Fabian de la Rosa, Women working in a rice field.jpg|[[Фабијан де ла Роса]], ''Жени кои работат на оризово поле'', 1902 File:Tampuhan by Juan Luna.jpg|[[Хуан Луна]], ''[[Тампухан (слика)|Тампухан]]'', 1895 File:Indios by José Honorato Lozano.jpg|Хосе Онорато Лосано, ''[[Хосе Онорато Лосано|Индиос]]'', 1847 </gallery> == Западно сликарство == {{See also|Западно сликарство|Античка уметност}} ===Египет, Грција и Рим=== [[File:Hellenistic terracotta funerary wall painting.jpg|thumb|[[Хеленистичка уметност|Хеленистичкиа]] [[теракота]] [[Ѕидно сликарство|мурал]], 3 век п.н.е.]] [[Стар Египет]], цивилизација со многу силни традиции во архитектурата и скулптурата (кои првично биле обоени во светли бои), исто така имал многу ѕидни слики во храмовите и градбите, како и насликани илустрации на [[папирус]]ни [[ракопис]]и. Египетското ѕидно и украсно сликарство често било графичко, а понекогаш било повеќе симболично отколку реалистично. Египетското сликарство прикажувало фигури со нагласени контури и рамна [[силуета]], при што симетријата била постојана карактеристика. [[Староегипетска уметност|Египетското сликарство]] било тесно поврзано со неговиот пишан јазик – наречен [[египетски хиероглифи]]. Насликаните симболи се наоѓале меѓу првите форми на пишан јазик. Египќаните сликале и на [[лен]], чии остатоци преживеале до денес. Сликите од Стар Египет се зачувале благодарение на исклучително сувата клима. Старите Египќани создавале слики за да го направат [[задгробен живот|задгробниот живот]] на починатиот пријатно место. Темите вклучувале патување низ задгробниот свет или нивните заштитнички божества кои го претставувале починатиот пред боговите на подземниот свет. Некои примери за такви слики биле сликите на боговите и божиците [[Ра]], [[Хор (бог)|Хор]], [[Анубис]], [[Нут (божица)|Нут]], [[Озирис]] и [[Изида]]. Некои гробни слики прикажувале активности со кои починатите се занимавале додека биле живи и кои посакувале да продолжат да ги вршат во вечноста. Во [[Ново Кралство|Новото Кралство]] и подоцна, ''[[Книга на мртвите]]'' била погребувана со погребаното лице. Таа се сметала за важна за воведувањето во задгробниот живот. <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Maler der Grabkammer des Sennudem 001.jpg|''Сенедјем ги орал своите полиња со пар волови'', околу{{nbsp}}1200 пр.н.е. Image:Ägyptischer Maler um 1360 v. Chr. 001.jpg|[[Антички Египет]], ''Божицата [[Изида]]'', ѕидна слика, околу{{nbsp}}1360 пр.н.е. Image:Maler der Grabkammer der Nefertari 004.jpg|[[Стар Египет]], ''Кралицата [[Нефертари]]'' Image:egyptian papyrus.jpg|Стар Египет, [[папирус]] Image:The Pharaoh Tutankhamun destroying his enemies.jpg|[[Стар Египет]] Image:Egypt.Ra-Apep.01.jpg|[[Стар Египет]] Image:KnossosFrescoRepro06827.jpg|[[Кносос]], [[минојска цивилизација]], [[бронзено време]], [[Крит]] Image:NAMA Sacrifice aux Charites.jpg|[[Пицански табли]], едни од ретките зачувани панелни слики од [[архајска Грција]], околу{{nbsp}}540–530 пр.н.е. Image:Symposiumnorthwall.jpg|''Сцена на [[симпозиум (Стара Грција)|симпозиум]] во [[Гробница на нуркачот|Гробницата на нуркачот]]'' во [[Пестум]], околу 480{{nbsp}}пр.н.е. [[старогрчка уметност]] File:Agios Athanasios 1 fresco.jpg|Ѕидна слика на [[Античка македонска војска|војници]] од Агиос Атанасиос, Солун, [[Античка Македонија]], IV век пр.н.е. File:Produzione greca o magnogreca, sarcofago delle amazzoni, 350-325 a.C. ca, da tarquinia 05.JPG|[[Грци|Грк]] кој се борел со [[Амазонки|Амазонка]]. Детал од насликан саркофаг пронајден во Италија, 350–325 пр.н.е. File:Thueros affresco.jpg|Фреска на древен [[Античка македонска војска|македонски војник]] кој носи оклоп од [[верижна кошула|верижна пошта]] и штит, III век пр.н.е. File:Wall painting - sacrifice of Iphigenia - Pompeii (VI 8 5) - Napoli MAN 9112 - 01.jpg|Фреска која ја прикажува жртвата на [[Ифигенија]] File:Telephus (son of Hercules) being suckled by a doe in the tem Wellcome V0015047.jpg|[[римска уметност]] на која биле прикажани [[Херакле]] и [[Телеф]] File:Wall painting - Meleagros and Atalanta - Pompeii (VI 9 3) - Napoli MAN 8980.jpg|Римска уметност на која се прикажани [[Мелеагар]] и [[Аталанта (митологија)|Аталанта]] File:Wall painting - punishment of Dirke - Pompeii (VII 4 56) - Napoli MAN 9042 - 01.jpg|Римска уметност на која е прикажана казната на [[Дирка (митологија)|Дирка]] File:Wall painting - Peirithoos receiving the centaurs at his wedding - Pompeii (VII 2 16) - Napoli MAN 9044.jpg|Римска уметност на која се прикажани [[Пиритој]] и [[Хиподамија (сопруга на Пиритој)|Хиподамија]] Image:Pompejanischer Maler um 80 v. Chr. 001.jpg|Римска уметност, [[Помпеја]], [[Вила на мистериите]], околу 60–50 пр.н.е. File:P. Fannius Synistor anagoria links.JPG|Римска уметност, фрески од [[Вила Боскореале]], околу 40 пр.н.е. File:Pompeii Painter.jpg|Римска уметност, Помпеја File:The Three Graces, from Pompeii (fresco).jpg|[[Грации|Трите Грации]], фреска од Помпеја File:The Fall of Icarus, fresco from Pompeii, 40-79 AD.png|Падот на [[Икар]], фреска од Помпеја, 40–79 н.е. Image:Pompejanischer Maler um 10 20 001.jpg|Римска уметност, Помпеја File:Fayum-34.jpg|Римска уметност, [[Фајумски портрети]] од [[Египет (римска провинција)|Римски Египет]] File:Pompeii - Casa dei Vettii - Pentheus.jpg|Римска уметност од [[Куќа на Ветиите|Куќата на Ветиите]], Помпеја, I век н.е. File:Herculaneum - Lyre and Cupids.jpg|[[Купидон]] кој свири [[лира]], римска фреска од [[Херкуланеум]] File:Dea Barberini 01.JPG|Римска фреска со седечка [[Венера (митологија)|Венера]], таканаречената „Деа Барберини“, IV век н.е. </gallery> На север од [[Египет]] се наоѓала [[минојска цивилизација|минојската цивилизација]], со средиште на островот [[Крит]]. Ѕидните слики пронајдени во палатата на [[Кносос]] биле слични на оние на [[Египќани]]те, но биле многу послободни во стилот. [[Микенска Грција]], која започнала околу 1600 пр.н.е., создавала слична уметност како онаа од минојски Крит. [[старогрчка уметност|Старогрчката уметност]] за време на [[грчко мрачно време|Грчкото мрачно време]] станала многу помалку сложена, но обновувањето на грчката цивилизација низ Медитеранот за време на [[Архајски период|архајскиот период]] довело до нови форми на грчка уметност со [[ориенталистички период|ориенталистичкиот стил]]. [[File:Hades and Persephone, Vergina.jpg|thumb|upright=1.35|Фреска на која биле прикажани [[Ад (митологија)|Ад]] и [[Персефона]] како јават во [[кочија]], од гробницата на кралицата [[Евридика I Македонска]] во [[Кутлеш]], Грција, IV век пр.н.е.]] [[Стара Грција]] имала вешти сликари, скулптори (иако и двете занимања во тоа време се сметале за обична физичка работа) и архитекти. [[Партенон]]от бил пример за нивната архитектура кој опстанал до современото време. Грчката мермерна скулптура често се опишувала како највисока форма на [[класицизам|класичната]] уметност. Сликањето на [[Старогрчка керамика|грчката керамика]] и [[керамика (уметност)|керамиката]] давало особено информативен увид во начинот на кој функционирало општеството во Стара Грција. [[Црна фигура на црвена подлога|Црнофигуралното вазно сликарство]] и [[црвена фигура на црвена подлога|црвенофигуралното вазно сликарство]] давале многу зачувани примери за тоа какво било грчкото сликарство. Некои познати грчки сликари на дрвени панели, кои биле споменати во текстовите, биле [[Апел од Кос|Апел]], [[Зевксис]] и [[Пархасиј]]. Сепак, биле зачувани малку примери на античко грчко панелно сликарство, главно само пишани описи од нивните современици или од подоцнежните Римјани. Зевксис живеел во V–VI век пр.н.е. и се велело дека бил првиот што користел [[сфумато]]. Според [[Плиниј Постариот]], реализмот на неговите слики бил толку голем што птиците се обидувале да го јадат насликаното грозје. Апел се опишувал како најголемиот сликар на [[класична антика|антиката]] поради совршената техника на цртање, брилијантната боја и моделирањето. [[Римска уметност|Римската уметност]] била под влијание на Грција и делумно можела да се смета за наследник на старогрчкото сликарство. Сепак, римското сликарство имало важни и уникатни карактеристики. Зачуваните римски слики вклучувале ѕидни слики и [[фреска|фрески]], од кои многу потекнувале од вили во [[Кампанија]], во Јужна Италија, на места како [[Помпеја]] и [[Херкуланеум]]. Таквото сликарство можело да се подели на четири главни „стилови“ или периоди<ref>{{cite web |url=[http://www.art-and-archaeology.com/roman/painting.html](http://www.art-and-archaeology.com/roman/painting.html) |title=Roman Painting |publisher=art-and-archaeology.com}}</ref> и можело да ги содржи првите примери на ''[[тромп-лој]]'', псевдоперспектива и чист пејзаж.<ref>{{cite web|url=[http://www.accd.edu/sac/vat/arthistory/arts1303/Rome4.htm](http://www.accd.edu/sac/vat/arthistory/arts1303/Rome4.htm) |title=Roman Wall Painting |publisher=accd.edu |archive-url=[https://web.archive.org/web/20070319123717/http://www.accd.edu/sac/vat/arthistory/arts1303/Rome4.htm](https://web.archive.org/web/20070319123717/http://www.accd.edu/sac/vat/arthistory/arts1303/Rome4.htm) |archive-date=19 March 2007 }}</ref> Речиси единствените насликани портрети што преживеале од античкиот свет биле голем број [[Фајумски портрети|портрети на ковчези]] во форма на бисти, пронајдени на [[Доцна антика|доцноантичките]] гробишта во [[ел-Фајум]]. Иако тие не биле од најдобриот период ниту биле со највисок квалитет, тие биле импресивни сами по себе и давале претстава за квалитетот што морало да го имаат најдобрите дела од антиката. Зачуван бил и многу мал број [[минијатура (илуминиран ракопис)|минијатури]] од доцноантички илустрирани книги, како и нешто поголем број нивни копии од раниот средновековен период. ===Среден век=== {{Main|Средновековна уметност|Византиска уметност|Илуминиран ракопис|Среден век|Мрачен век (историографија)|Островска уметност|Каролиншка уметност|Англосаксонска уметност|Романика|Готика}} <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:CottonGenesisFragment26vAbrahamAndAngels.JPG|[[Котонски Генезис]] Минијатура од ''[[Авраам]] се среќава со [[ангел]]и]]s'' File:Spas vsederzhitel sinay.jpg|Византиска [[икона]], VI век File:Sanvitale03.jpg|Мозаици на византиската уметност во [[Равена]] File:RabulaGospelsFol13vAscension.jpg|Византија, VI век File:KellsFol292rIncipJohn.jpg|[[Келсовата книга]] File:KellsFol032vChristEnthroned.jpg|[[Келсовата книга]] File:Les Très Riches Heures du duc de Berry Janvier.jpg|[[Браќа Лимбург]] File:Les Très Riches Heures du duc de Berry juin.jpg|[[Браќа Лимбург]] File:Hastings book of the hours.jpg|[[Часослов]] File:1099jerusalem.jpg|''Освојувањето на [[Ерусалим]] за време на [[Прва крстоносна војна|Првата крстоносна војна]]'', околу 1099 File:MorganLeafVerso.jpg|''Моргановиот лист'', од [[Винчестерска Библија|Винчестерската Библија]], 1160–1175, сцени од животот на [[Давид]] File:Yaroslavl gospel.jpg|[[Јарославски евангелија]], околу 1220-тите File:Codexaureus 25.jpg|[[Каролиншка уметност]] File:Ebbo Gospels St Mark.jpg|Каролиншки ''[[Свети Марко]]'' File:RossanoGospelsFolio121rStMark.jpg|[[Портрет на евангелист]] File:Giottino pieta.jpg|[[Џотино]] File:Madonna dei denti.jpg|[[Витале да Болоња]] File:Simone Martini 072.jpg|[[Симоне Мартини]] File:Simone Martini - Blessed Agostino Novello Altarpiece - WGA21422.jpg|[[Симоне Мартини]] File:Cimabue 025.jpg|[[Чимабуе]] File:Giotto Cruxifixion.jpg|[[Џото ди Бондоне|Џото]] File:Giotto - Scrovegni - -24- - Marriage at Cana.jpg|[[Џото ди Бондоне|Џото]] File:Giotto - Scrovegni - -18- - Adoration of the Magi.jpg|[[Џото ди Бондоне|Џото]] File:Andrej Rublëv 001.jpg|[[Андреј Рубљов]] File:Ascension from Vasilyevskiy chin (15th c., GTG).jpg|[[Андреј Рубљов]] File:Lorenzetti gov.jpg|[[Амброџо Лоренцети]] File:Lorenzetti Pietro Beata Umilta.jpg|[[Пјетро Лоренцети]] File:Duccio di Buoninsegna 036.jpg|[[Дучо ди Буонинсења|Дучо]] File:Bonaventura Berlinghieri Francesco.jpg|[[Бонавентура Берлингиери]], ''Свети Фрањо Асишки'', 1235 File:Chora Church Constantinople 2007 011.jpg|[[Музеј Карије (Истанбул)|Црква Хора]] File:Moscow Archangel Michael Cathedral overhead.jpg|[[Архангелска катедрала]] File:Weyden Deposition.jpg|[[Рохир ван дер Вејден]], (околу 1435) File:Weyden Ivo.jpg|[[Рохир ван дер Вајден]], ''[[Иво Кермартенски|Свети Иво]]'' (околу 1450) File:Voronet last judgment.jpg|[[Манастир Воронец]] </gallery> Подемот на христијанството внел поинаков дух и цел во стиловите на сликарството. [[Византиска уметност|Византиската уметност]], откако нејзиниот стил се утврдил до VI век, ставала голем нагласок на зачувувањето на традиционалната [[иконографија]] и стил и постепено се развивала во текот на илјадагодишното постоење на [[Византија]] и живите традиции на грчкото и руското [[Источно православие|православно]] [[икона|иконопис]]ување. Византиското сликарство имало хиерархиско чувство, а иконите се сметале и сè уште се сметаат за претстава на божественото откровение. Постоеле многу [[фреска|фрески]], но помалку од нив преживеале во споредба со [[мозаик|мозаиците]]. Византиската уметност била споредувана со современата [[апстракција]], поради нејзината плошност и високо стилизираните претстави на фигури и пејзажи. Некои периоди на византиската уметност, особено таканаречената [[Македонска уметност (Византија)|македонска уметност]] од околу X век, биле послободни во пристапот. Фреските од Палеолошката ренесанса од почетокот на XIV век се зачувале во [[Музеј Карије (Истанбул)|црквата Хора]] во [[Истанбул]]. [[File:Hastings book of the hours.jpg|thumb|upright|[[Часослов]]]] Во постантичка католичка Европа, првиот карактеристичен уметнички стил што се појавил и вклучувал сликарство била [[островска уметност|островската уметност]] на Британските Острови, каде што единствените зачувани примери биле минијатурите во [[илуминиран ракопис|илуминираните ракописи]], како што била [[Келсовата книга]].<ref>Putnam A.M., Geo. Haven. Books and Their Makers During The Middle Ages. Vol. 1. New York: Hillary House, 1962. Print.</ref> Тие биле најпознати по својата апстрактна декорација, иако биле прикажувани и фигури, а понекогаш и сцени, особено во [[портрет на евангелист|портретите на евангелистите]]. [[Каролиншка уметност|Каролиншката]] и [[Отонска уметност|отонската уметност]] исто така преживеале главно во ракописи, иако биле зачувани некои ѕидни слики, а за други било документирано нивното постоење. Уметноста од овој период ги комбинирала островските и „варварските“ влијанија со силно византиско влијание и стремеж кон обновување на класичната монументалност и достоинственост. Ѕидовите на црквите во [[Романска архитектура|романичкиот стил]] и [[Готска уметност|готската уметност]] биле украсувани со [[фреска|фрески]], како и со скулптури, а многуте од малкуте преостанати [[ѕидно сликарство|ѕидни слики]] имале голема изразност и ја комбинирале декоративната енергија на островската уметност со нова монументалност во обработката на фигурите. Од периодот преживеале многу повеќе минијатури во [[илуминиран ракопис|илуминираните ракописи]], кои ги покажувале истите карактеристики, а тие продолжиле и во [[Готска уметност|готскиот период]]. [[Таблосликарство]]то станувало сè почесто во текот на [[Романика|романичкиот период]], под силно влијание на византиските икони. Кон средината на XIII век, [[средновековна уметност|средновековната уметност]] и [[Готска уметност|готското сликарство]] станале пореалистични, со појавата на интерес за прикажување на волуменот и перспективата во Италија со [[Чимабуе]] и потоа со неговиот ученик [[Џото ди Бондоне|Џото]]. Од времето на Џото па натаму, обработката на композицијата од страна на најдобрите сликари станала многу послободна и поиновативна. Тие се сметале за двајцата големи средновековни мајстори на сликарството во западната култура. Чимабуе, во рамките на византиската традиција, користел пореалистичен и подраматичен пристап кон својата уметност. Неговиот ученик Џото ги довел овие иновации на повисоко ниво, што пак ги поставило темелите на западната сликарска традиција. Двајцата биле пионери во преминот кон натурализмот. Црквите биле градени со сè поголем број прозорци, а употребата на шареното [[витраж|витражно стакло]] станала составен дел од украсувањето. Еден од најпознатите примери се наоѓал во катедралата [[Нотр Дам]] во Париз. До XIV век, западните општества станале побогати и покултивирани, а сликарите наоѓале нови покровители меѓу благородништвото, па дури и меѓу [[буржоазија|буржоазијата]]. Илуминираните ракописи добиле нов карактер, а во нивните пејзажи биле прикажувани витки, модерно облечени дворски жени. Овој стил наскоро станал познат како Интернационален стил, а [[темпера]]ните панелни слики и олтарните слики добиле поголемо значење. ===Ренесанса и маниризам=== {{Main|Ренесансно сликарство|Ранофламанско сликарство|Италијанско ренесансно сликарство|Маниризам|Висока ренесанса|}} <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Robert Campin - L' Annonciation - 1425.jpg|[[Робер Кампен]], околу 1425 File:Van Eyck - Arnolfini Portrait.jpg|[[Јан ван Ајк]], 1434 File:Weyden_Deposition.jpg|[[Рохир ван дер Вајден]], околу 1435 File:Hugo van der Goes (Gand, 1440 circa – Auderghem, 1482) Altare Monforte - Adorazione dei Magi (1470 circa) - Tecnica olio su tavola Dimensioni 147×242 cm - Gemäldegalerie, Berlin.jpg|[[Хуго ван дер Гус]], околу&nbsp;1470 File:Dieric Bouts - The Last Supper.jpg|[[Дирк Баутс]], 1464–1467 File:Das_Jüngste_Gericht_%28Memling%29.jpg|[[Ханс Мемлинг]], околу&nbsp;1466–1473 File:Petrus_Christus_-_Portrait_of_a_Young_Woman_-_Google_Art_Project.jpg|[[Петрус Кристус]], околу 1470 File:The Garden of Earthly Delights by Bosch High Resolution.jpg|[[Хероним Бош]], околу&nbsp;1480–1505 File:La Anunciación, de Fra Angelico.jpg|[[Фра Анџелико]], 1425–1428 File:Paolo Uccello 047b.jpg|[[Паоло Учело]], околу 1470 File:Masaccio_expulsion-1427.jpg|[[Мазачо]], 1426–1427 File:Fouquet Madonna.jpg|[[Жан Фуке]], 1450 File:Mantegna, Andrea - Agony in the Garden - National Gallery, London.jpg|[[Андреа Мантења]], околу 1458–1460 File:Piero della Francesca - Resurrection - WGA17609.jpg|[[Пјеро дела Франческа]], 1463–1465 File:Sandro Botticelli - La nascita di Venere - Google Art Project - edited.jpg|[[Сандро Ботичели]], 1483–1485 File:Mona Lisa, by Leonardo da Vinci, from C2RMF retouched.jpg|[[Леонардо да Винчи]], 1503–1506 File:Raphael - Madonna in the Meadow - Google Art Project.jpg|[[Рафаел]], 1505–1506 File:Michelangelo - Creation of Adam.jpg|[[Микеланџело]], околу 1511 File:1530 Cranach Judith mit dem Haupt des Holofernes anagoria.JPG|[[Лукас Кранах Постариот]], околу&nbsp;1530 File:Dürer Alte Pinakothek.jpg|[[Албрехт Дирер]], 1500 File:Mathis_Gothart_Grünewald_030.jpg|[[Матијас Гриневалд]], 1512–1516 File:Giovanni Bellini St Francis in Ecstasy.jpg|[[Џовани Белини]], околу 1480 File:Giorgione tempest.jpg|[[Џорџоне]], околу 1505 File:Titian Bacchus and Ariadne.jpg|[[Тицијан]], 1520–1523 File:Scuola di fontainebleau, presunti ritratti di gabrielle d'estrées sua sorella la duchessa di villars, 1594 ca. 04.jpg|[[Фонтенбловска школа]], 1530 File:Angelo Bronzino - Venus, Cupid, Folly and Time - National Gallery, London.jpg|[[Ањоло Бронѕино]], 1540–1545 File:Pieter Bruegel the Elder- The Harvesters - Google Art Project.jpg|[[Питер Бројгел Постариот|Питер Бројгел]], 1565 File:Hans Holbein, the Younger - Sir Thomas More - Google Art Project.jpg|[[Ханс Холбајн Помладиот]], 1527 File:Paolo_Veronese_008.jpg|[[Паоло Веронезе]], 1562–1563 File:1595 Wtewael Die Sintflut anagoria.JPG|[[Јоаким Втеваел]], 1595 File:El Greco View of Toledo.jpg|[[Ел Греко]], 1596–1600 </gallery> [[Ренесанса|Ренесансата]] (македонски: „преродба“), културно движење кое приближно го опфаќало периодот од XIV до средината на XVII век, го означила обновениот интерес за проучување на класичните извори, како и напредокот во науката, што длабоко влијаел врз европскиот интелектуален и уметнички живот. Во [[Ниски Земји|Ниските Земји]], особено во денешна [[Фландрија]], на почетокот на XV век бил воспоставен нов начин на сликање. Следејќи ги достигнувањата во [[илуминиран ракопис|илуминацијата на ракописите]], особено оние на [[Браќа Лимбург]], уметниците станале фасцинирани од опипливото во видливиот свет и започнале да ги претставуваат предметите на исклучително натуралистички начин.<ref name="Gardner et al">Gardner, H., Kleiner, F. S., & Mamiya, C. J. (2006). Gardner's art through the ages: the Western perspective. Belmont, CA, Thomson Wadsworth: 430–437</ref> Усвојувањето на [[маслено сликарство|масленото сликарство]], чиј изум традиционално, но погрешно, му се припишувал на [[Јан ван Ајк]], овозможило нова веродостојност во прикажувањето на овој натурализам. Медиумот на маслената боја веќе бил присутен во делата на [[Мелхиор Бродерлам]], но сликарите како Јан ван Ајк и [[Робер Кампен]] ја довеле неговата употреба на ново ниво и го користеле за да го претстават натурализмот кон кој се стремеле. Со овој нов медиум, сликарите од овој период можеле да создаваат побогати бои со длабока, интензивна тоналност. Илузијата на блескава светлина со завршница слична на порцелан го карактеризирала [[Ранофламанско сликарство|раноголандското сликарство]] и претставувала значајна разлика во однос на матната површина на [[темпера]]та користена во Италија.<ref name="Gardner et al" /> За разлика од Италијанците, чии дела во голема мера се потпирале врз уметноста на Античка Грција и Рим, северните уметници задржале стилски остатоци од скулптурата и [[илуминиран ракопис|илуминираните ракописи]] од Средниот век (особено нивниот натурализам). Најзначаен уметник од ова време бил [[Јан ван Ајк]], чие дело се вбројувало меѓу најдобрите создадени од уметниците кои денес се познати како [[Ранофламанско сликарство|ранохоландски сликари]] или Фламански примитивци (бидејќи повеќето уметници биле активни во градовите на денешна Фландрија). Првиот сликар од овој период бил [[Флеманскиот мајстор]], кој денес се идентификува како [[Робер Кампен]], чие дело ја следело уметноста на [[меѓународна готика|меѓународната готика]]. Друг важен сликар од овој период бил [[Рохир ван дер Вајден]], чии композиции ја нагласувале човечката емоција и драмата, што било покажано, на пример, во неговото дело [[Симнувањето од крстот (ван дер Вајден)|Симнувањето од крстот]], кое се вбројувало меѓу најпознатите дела од XV век и било највлијателната холандска слика на Христовото распнување. Други значајни уметници од овој период биле [[Хуго ван дер Гус]] (чие дело имало големо влијание во Италија), [[Дирк Баутс]] (кој бил меѓу првите северни сликари што покажале употреба на една исчезнувачка точка),<ref name="Gardner et al" /> [[Петрус Кристус]], [[Ханс Мемлинг]] и [[Герард Давид]]. Во Италија, уметноста на [[класична антика|класичната антика]] инспирирала стил на сликање што го нагласувал идеалот. Уметниците како [[Паоло Учело]], [[Мазачо]], [[Фра Анџелико]], [[Пјеро дела Франческа]], [[Андреа Мантења]], [[Филипо Липи]], [[Сандро Ботичели]], [[Леонардо да Винчи]], [[Микеланџело Буонароти]] и [[Рафаел]] го издигнале сликарството на повисоко ниво преку употребата на [[перспектива (графика)|перспективата]], проучувањето на [[човечка анатомија|човечката анатомија]] и пропорциите, како и преку развојот на невидена префинетост во техниките на цртање и сликање. Нешто понатуралистички стил се појавил во [[Венеција]]. Сликарите од [[Венецијанско сликарство|венецијанската школа]], како [[Џовани Белини]], [[Џорџоне]], [[Тицијан]], [[Тинторето]] и [[Паоло Веронезе|Веронезе]], биле помалку загрижени за прецизноста во цртањето отколку за богатството на бојата и единството на ефектот што можело да се постигне преку поспонтан пристап кон сликањето. Фламанските, холандските и германските сликари од Ренесансата, како [[Ханс Холбајн Помладиот]], [[Албрехт Дирер]], [[Лукас Кранах Постариот|Лукас Кранах]], [[Матијас Гриневалд]], [[Хероним Бош]] и [[Питер Бројгел Постариот|Питер Бројгел]], претставувале поинаков пристап од нивните италијански колеги, кој бил пореалистичен и помалку идеализиран. [[жанровско сликарство|Жанровското сликарство]] станало популарен израз меѓу северните сликари како [[Питер Бројгел Постариот|Питер Бројгел]]. Француската традиција на [[меѓународна готика|меѓународната готика]] развила нов стил со интегрирање на силните хроматски тонови на [[готска уметност|готската уметност]] со италијанската перспектива и волумени на ''[[кватроченто]]'', како и со натуралистичките иновации на фламанските примитивци, наречен [[Тур|Екол де Тур]]. Нејзини главни претставници биле [[Жан Фуке]], [[Бартелеми д'Ејк]] од Холандија, [[Жан Клуе|Жан]] и [[Франсоа Клуе]], [[Жан Перјал]], [[Никола Фроман]] и [[Фонтенбловска школа|Екол де Фонтенбло]]. Ренесансното сликарство ја одразувало револуцијата на идеите и науката ([[астрономија]], [[географија]]) што се случила во овој период, [[протестантска реформација|Реформацијата]] и изумот на [[печатница|печатницата]]. Дирер, кој се сметал за еден од најголемите графичари, изјавил дека сликарите не биле само [[занаетчиство|занаетчии]], туку и [[интелектуалец|мислители]]. Со развојот на [[Штафелај|штафелајното сликарство]] во Ренесансата, сликарството стекнало независност од архитектурата. Штафелајните слики — подвижни слики што можеле лесно да се закачат на ѕидови — станале популарна алтернатива на сликите фиксирани на мебел, ѕидови или други конструкции. По вековите во кои доминирале религиозните претстави, световните теми постепено се вратиле во западното сликарство. Уметниците во своите слики вклучувале визии за светот околу нив или производи на сопствената имагинација. Оние што можеле да си го дозволат трошокот можеле да станат покровители и да нарачуваат портрети на себе или на своето семејство. [[Висока ренесанса|Високата ренесанса]] довела до појава на стилизираната уметност позната како [[маниризам]]. Наместо урамнотежените композиции и рационалниот пристап кон перспективата што ја карактеризирале уметноста во почетокот на XVI век, маниристите барале нестабилност, извештаченост и сомнеж. Непоматените лица и гестови на [[Пјеро дела Франческа]] и смирените Богородици на Рафаело биле заменети со вознемирените изрази на [[Понтормо]] и емоционалниот интензитет на [[Ел Греко]]. Немирните и нестабилни композиции, често со екстремни или дисконтинуирани ефекти на перспективата и стилизирани пози, биле карактеристични за италијанските маниристи како [[Тинторето]], Понтормо и [[Бронѕино]], а подоцна се појавиле и во делата на [[Северен маниризам|северните маниристи]] како [[Хендрик Голциус]], [[Бартоломеус Шпрангер]] и [[Јоаким Втеваел]]. ===Барок и рококо=== {{Main|Барок|Барокна уметност|Рококо|Квадратура|Златно време на холандското сликарство|Фламанско барокно сликарство}} <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Baco, por Caravaggio.jpg|[[Караваџо]], 1595–1597 File:Judit decapitando a Holofernes, por Artemisia Gentileschi.jpg|[[Артемизија Џентилески]], 1614–1620 File:Rubens_-_Judgement_of_Paris.jpg|[[Петер Паул Рубенс]], 1632–1635 File:Cavalier_soldier_Hals-1624x.jpg|[[Франс Халс]], 1624 File:Judith_Leyster_A_Game_of_Tric_Trac.jpg|[[Џудит Лајстер]], 1630 File:La ronda de noche, por Rembrandt van Rijn.jpg|[[Рембрант|Рембрант ван Рајн]], 1642 File:Pieter_de_Hooch_-_The_Courtyard_of_a_House_in_Delft.jpg|[[Питер де Хох]], 1658 File:Johannes Vermeer - Het melkmeisje - Google Art Project.jpg|[[Јоханес Вермер]], c.&nbsp;1660 File:The_way_you_hear_it.jpg|[[Јан Стен]], c. 1665 File:The_Windmill_at_Wijk_bij_Duurstede_1670_Ruisdael.jpg|[[Јакоб ван Рајсдал]], 1670 File:Willem_Clasz._Heda_-_Breakfast_Table_with_Blackberry_Pie_-_Google_Art_Project.jpg|[[Вилем Класон Хеда]], 1631 File:Las Meninas, by Diego Velázquez, from Prado in Google Earth.jpg|[[Диего Веласкес]], 1656–1657 File:Jusepe de Ribera - Martyrdom of St Lawrence - Google Art Project.jpg|[[Хосе де Рибера]], 1620–1624 File:L'Enlèvement des Sabines – Nicolas Poussin – Musée du Louvre, INV 7290 – Q3110586.jpg|[[Никола Пусен]], c. 1637–1638 File:Georges de La Tour - Newlyborn infant - Musée des Beaux-Arts de Rennes.jpg|[[Жорж де Латур]], 1640-ти File:Consegna delle chiavi - Reni.jpg|[[Гвидо Рени]], 1625 File:Self-portrait_by_Salvator_Rosa.jpg|[[Салватор Роза]], c. 1645 File:Bartolomé Esteban Murillo - Saint Peter in Tears - Google Art Project.jpg|[[Бартоломе Естебан Муриљо]], c.&nbsp;1650–1655 File:Claude Lorrain 008.jpg|[[Клод Лорен]], 1648 File:Sir Anthony Van Dyck - Charles I (1600-49) - Google Art Project.jpg|[[Ентони ван Дајк]], 1635–1636 File:Canaletto - Piazza di San Marco, em Veneza.jpg|[[Каналето]], 1723 File:Gimbattiasta Tiepolo - La morte di Giacinto (1752-53) - Museo Nacional Thyssen-Bornemisza Madrid.jpg|[[Џовани Батиста Тјеполо]], c.&nbsp;1752–1753 File:Antoine Watteau - The Italian Comedians - Google Art Project.jpg|[[Антоан Вато]], c. 1720 File:Fragonard, The Swing.jpg|[[Жан-Оноре Фрагонар]], c.&nbsp;1767–1768 File:François Boucher, Ruhendes Mädchen (1751, Wallraf-Richartz Museum).jpg|[[Франсоа Буше]], 1751 File:Self-portrait_in_a_Straw_Hat_by_Elisabeth-Louise_Vigée-Lebrun.jpg|[[Елизабет Луиз Виже-Лебрен]], по 1782 File:Maurice-Quentin de La Tour - Pierre-Louis Laideguive - Google Art Project.jpg|[[Морис Кентен де Латур]], c.&nbsp;1761 File:The Blue Boy.jpg|[[Томас Гејнсборо]], c.&nbsp;1770 File:Sir Joshua Reynolds - Colonel Acland and Lord Sydney- The Archers - Google Art Project.jpg|[[Џошуа Рејнолдс]], 1769 File:Jean-Baptiste Siméon Chardin 029.jpg|[[Жан-Батист-Симеон Шарден]], c.&nbsp;1728 File:William Hogarth by William Hogarth.jpg|[[Вилијам Хогарт]], c. 1757 File:Sleepingnymph.jpg|[[Анџелика Кауфман]], c.&nbsp;1780 </gallery> Барокното сликарство било поврзано со [[барок]]ното [[културно движење]], движење кое често се поистоветувало со [[Апсолутизам |апсолутизмот]] и [[Контрареформација|контрареформацијата]] или католичката обнова;<ref name=ebo>[[https://www.britannica.com/eb/article-9026564/Counter-Reformation](https://www.britannica.com/eb/article-9026564/Counter-Reformation) Counter Reformation], from ''[[Encyclopædia Britannica Online]]'', latest edition, full-article.</ref><ref>[[http://www.bartleby.com/65/co/CounterR.html](http://www.bartleby.com/65/co/CounterR.html) Counter Reformation] {{webarchive|url=[https://web.archive.org/web/20081211173809/http://www.bartleby.com/65/co/CounterR.html](https://web.archive.org/web/20081211173809/http://www.bartleby.com/65/co/CounterR.html) |date=11 December 2008 }}, from ''[[The Columbia Encyclopedia]]'', Sixth Edition. 2001–05.</ref> но постоењето на значајно барокно сликарство и во неапсолутистичките и протестантските држави, исто така, ја нагласувало неговата популарност, бидејќи стилот се ширел низ Западна Европа.<ref>Helen Gardner, Fred S. Kleiner, and Christin J. Mamiya, "Gardner's Art Through the Ages" (Belmont, CA: Thomson/Wadsworth, 2005)</ref> Барокното сликарство се карактеризирало со голема драматичност, богата, длабока боја и силни контрасти меѓу светлината и темните сенки. Барокната уметност имала за цел да предизвика емоции и страст наместо мирната рационалност што била ценета за време на Ренесансата. Во периодот што започнувал околу 1600 година и продолжувал во текот на XVII век, сликарството се карактеризирало како барокно. Меѓу најголемите сликари на барокот биле [[Караваџо]], [[Рембрант]], [[Франс Халс]], [[Петер Паул Рубенс|Рубенс]], [[Диего Веласкес|Веласкес]], [[Никола Пусен|Пусен]] и [[Јоханес Вермер]]. Караваџо бил наследник на [[Хуманизам|хуманистичкото]] сликарство од [[Висока ренесанса|високата ренесанса]]. Неговиот реалистичен пристап кон човечката фигура, насликана директно според живиот модел и драматично осветлена наспроти темна заднина, ги шокирал неговите современици и отворил ново поглавје во историјата на сликарството. Барокното сликарство често ги драматизирало сцените користејќи светлосни ефекти; тоа можело да се види во делата на Рембрант, Вермер, [[Ле Наин]], [[Жорж де Латур|Латур]] и [[Хосе де Рибера]]. [[File:Rembrandt Harmensz. van Rijn - Portret van een paar als oudtestamentische figuren, genaamd 'Het Joodse bruidje' - Google Art Project.jpg|thumb|[[Рембрант|Рембрант ван Рајн]], ''Еврејската невеста'', околу 1665–1669]] Во Италија, барокниот стил бил олицетворен преку религиозни и митолошки слики во [[Величествен стил|Големиот стил]] од уметници како [[Карачи]], [[Гвидо Рени]] и [[Лука Џордано]]. Илузионистичките црковни фрески на таваните од [[Пјетро да Кортона]] изгледале како да се отвораат кон небото. Многу помирен тип барок се појавил во [[Холандска Република|Холандската Република]], каде што сликите на штафелај со секојдневни теми биле популарни кај колекционерите од средната класа, а многу сликари станале специјалисти за [[жанровско сликарство|жанровско сликарство]], додека други се специјализирале за пејзаж, морски пејзаж или мртва природа. Вермер, [[Герард тер Борх]] и [[Питер де Хох]] внесувале голема техничка префинетост во сликањето домашни сцени, како што правел и [[Вилем Класон Хеда]] со мртвата природа. Спротивно на нив, Рембрант се истакнувал во сликањето на сите видови теми и развил индивидуален сликарски стил, во кој [[Кјароскуро|кјароскурото]] и темните заднини, произлезени од Караваџо и [[Утрехтски караваџизам|утрехтските караваџисти]], ја губеле својата театарска природа. Во текот на XVIII век, [[Рококо]] следело како полесно продолжение на барокот, често со несериозен и еротски карактер. Рококото прво се развило во декоративните уметности и внатрешното уредување во Франција. Наследувањето на [[Луј XV]] донело промена кај дворските уметници и во општиот уметнички вкус. 1730-тите години го претставувале врвот на развојот на рококото во Франција, што било пример со делата на [[Антоан Вато]] и [[Франсоа Буше]]. Рококото сè уште го задржувало барокниот вкус за сложени форми и сложени шари, но до тој момент почнало да интегрира различни разновидни карактеристики, вклучувајќи наклонетост кон ориентални дизајни и асиметрични композиции. Рококо-стилот се ширел преку француските уметници и гравираните публикации. Тој лесно бил прифатен во католичките делови на Германија, [[Бохемија]] и [[Австрија]], каде што се спојувал со живите германски барокни традиции. Германското рококо со ентузијазам се применувало во црквите и палатите, особено на југот, додека [[Фридериково рококо|фридериковото рококо]] се развило во [[Кралство Прусија|Кралството Прусија]]. Француските мајстори [[Жан-Антоан Вато|Вато]], [[Франсоа Буше|Буше]] и [[Жан-Оноре Фрагонар|Фрагонар]] го претставувале стилот, како и [[Џовани Батиста Тјеполо]] и [[Жан-Батист-Симеон Шарден]], кој според некои бил сметан за најдобриот француски сликар на XVIII век – ''анти-рококо''. [[Портрет]]ирањето било важна компонента на сликарството во сите земји, но особено во Англија, каде што водечки уметници биле [[Вилијам Хогарт]], во директен реалистички стил, и [[Френсис Хејман]], [[Анџелика Кауфман]] (која била Швајцарка), [[Томас Гејнсборо]] и [[Џошуа Рејнолдс]] во поласкави стилови под влијание на [[Ентони ван Дајк]]. Во Франција за време на ерата на рококото, [[Жан-Батист Грез]] (омилениот сликар на [[Дени Дидро]]),<ref>[[Edmond de Goncourt|Edmond]] and [[Jules de Goncourt]], ''French Eighteenth-Century Painters''. Cornell Paperbacks, 1981, pp. 222–225. {{ISBN|0-8014-9218-1}}</ref> се истакнувал во портретите и [[историско сликарство|историските слики]], а [[Морис Кантен де Латур]] и [[Елизабет Виже-Лебрен]] биле високоуспешни [[портретно сликарство|портретни сликари]]. Латур се специјализирал за сликање со [[пастел]], кој станал популарен медиум во овој период. [[Вилијам Хогарт]] помогнал во развојот на теоретската основа на рококо-убавината. Иако немал намера директно да се повикува на движењето, во своето дело ''Analysis of Beauty'' (1753) тврдел дека брановидните линии и S-кривите, истакнати во рококото, биле основа за грациозноста и убавината во уметноста или природата (за разлика од правата линија или кругот во [[Класицизам|класицизмот]]). Почетокот на крајот на рококото дошол во раните 1760-ти години, кога фигури како [[Волтер]] и [[Жак-Франсоа Блондел]] започнале да ја изразуваат својата критика за површноста и дегенеративноста на уметноста. Блондел ја осудувал „смешната мешавина од школки, змејови, трски, палми и растенија“ во современите ентериери.<ref>{{Cite web|url=[http://digi.ub.uni-heidelberg.de/sammlung6/allg/buch.xml?docname=blondel1737|title=Uni-Heidelberg.de}}](http://digi.ub.uni-heidelberg.de/sammlung6/allg/buch.xml?docname=blondel1737|title=Uni-Heidelberg.de}})</ref> До 1785 година, рококото излегло од мода во Франција и било заменето со уредноста и сериозноста на [[неокласицизам|неокласичните]] уметници како [[Жак-Луј Давид]]. ===19 век: неокласицизам, историско сликарство, романтизам, импресионизам, постимпресионизам, симболизам=== {{Main|Неокласицизам|Историско сликарство|Романтизам|Импресионизам|Постимпресионизам|Симболизам}} <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> Image:David_-_The_Death_of_Socrates.jpg|[[Жак-Луј Давид]], 1787 Image:Watsonandtheshark-original.jpg|[[Џон Синглтон Копли]], 1778 Image:Constable DeadhamVale.jpg|''Дедемска долина'', [[Џон Констабл]], 1802 File:Antoine-Jean Gros - Bonaparte Visiting the Plague Victims of Jaffa.jpeg|[[Антоан-Жан Гро]], 1804 Image:Jean-Auguste-Dominique_Ingres_-_Oedipus_and_the_Sphinx_-_Walters_379.jpg|[[Жан Огист Доминик Енгр]], 1814 File:El Tres de Mayo, by Francisco de Goya, from Prado thin black margin.jpg|[[Франсиско Гоја]], 1814 JEAN LOUIS THÉODORE GÉRICAULT - La Balsa de la Medusa (Museo del Louvre, 1818-19).jpg|[[Теодор Жерико]], 1819 Image:Caspar_David_Friedrich_-_Mondaufgang_am_Meer_-_Google_Art_Project.jpg|[[Каспар Давид Фридрих]], c.1822 Image:La Liberté guidant le peuple - Eugène Delacroix - Musée du Louvre Peintures RF 129 - après restauration 2024.jpg|[[Ежен Делакроа]], 1830 Image:The Fighting Temeraire, JMW Turner, National Gallery.jpg|[[Вилијам Тарнер]], 1838 File:Gustave Courbet - A Burial at Ornans - Google Art Project.jpg|[[Гистав Курбе]], 1849–1850 File:Hovhannes Aivazovsky - The Ninth Wave - Google Art Project.jpg|[[Иван Ајвазовски]], 1850 Image:Albert Bierstadt - A Storm in the Rocky Mountains, Mt. Rosalie - Google Art Project.jpg|[[Алберт Бирштат]], 1866 Image:corot.villedavray.750pix.jpg|[[Жан-Батист-Жан-Батист-Камиј Коро|Жан-Батист-Камиј Коро]], c.1867 File:Ilia Efimovich Repin (1844-1930) - Volga Boatmen (1870-1873).jpg|[[Иља Репин]], 1870–1873 File:Road_to_Versailles_at_Louveciennes_1869_Camille_Pissarro.jpg|[[Камиј Писаро]], 1872 Image:Claude Monet, Impression, soleil levant.jpg|[[Клод Моне]], 1872 File:Renoir, Pierre-Auguste - Dance at Le Moulin de la Galette, 1876.jpg | [[Пјер Огист Реноар]], 1876 File:Edgar Degas - In a Café - Google Art Project 2.jpg|[[Едгар Дега]], 1876 Image:Edouard Manet, A Bar at the Folies-Bergère.jpg|[[Едуар Мане]], 1882 Image:Swimming hole.jpg|[[Томас Икинс]], 1884–1885 File:A Sunday on La Grande Jatte, Georges Seurat, 1884.png|[[Жорж Пјер Сера]], 1884–1886 Image:Valentin Serov - Девочка с персиками. Портрет В.С.Мамонтовой - Google Art Project.jpg|[[Валентин Серов]], 1887 Image:Van Gogh - Starry Night - Google Art Project.jpg|[[Винсент ван Гог]], 1889 File:Albert Pinkham Ryder - Moonlit Cove - Google Art Project.jpg|[[Алберт Пинкам Рајдер]], 1890 Image:Gauguin - Where Do We Come From? What Are We? Where Are We Going? (1897-98).jpg|[[Пол Гоген]], 1897–1898 File:Winslow Homer - After the Hurricane, Bahamas.jpg|[[Винслоу Хомер]], 1899 Image:Paul Cézanne 047.jpg|[[Пол Сезан]], 1906 </gallery> По [[Рококо]]то, кон крајот на XVIII век, прво во архитектурата, а потоа и во сликарството, се појавил строг [[неокласицизам]], најдобро претставен од уметници како [[Жак-Луј Давид|Давид]] и неговиот наследник [[Жан Огист Доминик Енгр|Енгр]].<ref name=Irwin>{{cite book| title=Neoclassicism A&I (Art and Ideas)| last=Irwin| first=David G.| publisher=Phaidon Press| year=1997| isbn=978-0-7148-3369-9| url-access=registration| url=[https://archive.org/details/neoclassicism0000irwi}}](https://archive.org/details/neoclassicism0000irwi}})</ref> Во делата на Енгр веќе се содржела голем дел од сензуалноста, но не и спонтаноста, која требало да го карактеризира [[Романтизам|романтизмот]].<ref>{{cite web|url=[https://www.metmuseum.org/toah/hd/roma/hd_roma.htm|title=Romanticism|website=metmuseum.org|date=October](https://www.metmuseum.org/toah/hd/roma/hd_roma.htm|title=Romanticism|website=metmuseum.org|date=October) 2004 }}</ref> Ова движење го насочило своето внимание кон пејзажот и природата, како и кон човечката фигура и надмоќта на природниот поредок над човечката волја. Постoела спротивставеност кон идеалите на просветителството, бидејќи човештвото се гледало како подложно на хаосот на природата. Идејата дека човечките суштества не биле над силите на [[Природа|природата]] била во спротивност со идеалите на [[Стара Грција]] и Ренесансата, каде што човештвото било над сите нешта и управувало со својата судбина. Ова размислување ги навело романтичарските уметници да прикажуваат возвишени сцени, разрушени цркви, бродоломи, масакри и лудило. До средината на XIX век, сликарите се ослободиле од барањата на своите покровители да прикажуваат само сцени од религијата, митологијата, портрети или историјата. Идејата „уметност заради самата уметност“ започнала да се изразува во делата на сликари како Франсиско Гоја, Џон Констабл и Вилијам Тарнер. Романтичарските сликари го гледале [[Пределно сликарство|пределното сликарство]] како важен жанр за изразување на човечката суета наспроти величественоста на природата. Дотогаш, пејзажното сликарство не се сметало за најважен жанр за сликарите, како портретот или историското сликарство. Но, сликари како Вилијам Тарнер и Каспар Давид Фридрих успеале да го издигнат пејзажното сликарство до значење што можело да се спореди со историското сликарство. Некои од главните сликари од овој период биле [[Ежен Делакроа]], [[Теодор Жерико]], [[Вилијам Тарнер]], [[Каспар Давид Фридрих]] и [[Џон Констабл]]. Доцните дела на [[Франсиско Гоја]] го покажувале романтичарскиот интерес за ирационалното, додека делата на [[Арнолд Беклин]] предизвикувале чувство на мистерија, а сликите на уметникот од [[Естетизам|естетичкото движење]], [[Џејмс Макнил Вислер]], предизвикувале и софистицираност и [[Декадентство|декаденција]]. Во Соединетите Американски Држави романтичарската традиција на пејзажно сликарство била позната како [[Школа на реката Хадсон]]:<ref>{{cite news|url=[http://findarticles.com/p/articles/mi_m0268/is_5_40/ai_82469521](http://findarticles.com/p/articles/mi_m0268/is_5_40/ai_82469521) |archive-url=[https://web.archive.org/web/20041024081854/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0268/is_5_40/ai_82469521](https://web.archive.org/web/20041024081854/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0268/is_5_40/ai_82469521) |url-status=usurped |archive-date=24 October 2004 |last=Novack |first=Barbara |title=American Sublime Artforum |year=2002 |issue=5 |volume=40 |access-date=30 October 2008 |work=ArtForum }}</ref> нејзини претставници биле [[Томас Кол]], [[Фредерик Едвин Чрч]], [[Алберт Бирштат]], [[Томас Моран]] и [[Џон Фредерик Кенсет]]. [[Луминизам (американски уметнички стил)|Луминизмот]] бил движење во американското пејзажно сликарство поврзано со [[Школа на реката Хадсон|Школата на реката Хадсон]].<ref>Wilmerding, 12</ref> Значајната изложба на [[Национална галерија на уметноста|Националната галерија на уметноста]] од 1980 година, ''American Light: The Luminist Movement, 1825-1875'', вклучувала многу уметници кои денес првенствено се поврзуваат со Школата на реката Хадсон, како што бил [[Фредерик Едвин Чрч]].<ref>{{Cite book|last=Kelly|first=Franklin|url=[https://www.nga.gov/content/dam/ngaweb/research/publications/pdfs/frederic-edwin-church.pdf|title=Frederic](https://www.nga.gov/content/dam/ngaweb/research/publications/pdfs/frederic-edwin-church.pdf|title=Frederic) Edwin Church|publisher=National Gallery of Art|year=1989|isbn=0-89468-136-2|location=Washington|pages=14}}</ref> [[File:Mary Cassatt Young Mother Sewing.jpg|thumb|left|''Млада жена која шие'', [[Мери Касат]]]] Водечкиот сликар на [[Барбизонска школа|Барбизонската школа]], [[Жан-Батист-Камиј Коро|Жан-Батист-Камиј Коро]], сликал и во романтичен и во реалистичен дух; неговото дело го навестувало [[Импресионизам|импресионизмот]], како и сликите на [[Ежен Буден]], кој бил еден од првите француски пејзажни сликари што сликале на отворено. Буден исто така бил важен влијател врз младиот [[Клод Моне]], кого во 1857 година го вовел во сликањето на отворено. Значајна сила во свртувањето кон [[Реализам|реализмот]] во средината на векот бил [[Гистав Курбе]]. Во последната третина од векот, импресионистите како [[Едуар Мане]], [[Клод Моне]], [[Пјер Огист Реноар]], [[Камиј Писаро]], [[Алфред Сисли]], [[Берта Моризо]], [[Мери Касат]] и [[Едгар Дега]] работеле со подиректен пристап отколку што претходно бил јавно прикажуван. Тие ја отфрлале алегоријата и наративот во корист на индивидуализирани реакции на современиот свет, понекогаш сликајќи со малку или без претходна подготовка, потпирајќи се на вештината на цртањето и високо хроматската палета. Мане, Дега, Реноар, Моризо и Касат првенствено се концентрирале на човечкиот субјект. И Мане и Дега ги преосмислиле класичните фигуративни канони во современи ситуации; во случајот на Мане, овие преосмислувања наишле на непријателски прием кај јавноста. Реноар, Моризо и Касат се свртеле кон домашниот живот како извор на инспирација, при што Реноар се концентрирал на женскиот акт. Моне, Писаро и Сисли го користеле пејзажот како свој примарен мотив, при што минливоста на светлината и времето играла главна улога во нивните дела. Додека Сисли најтесно се придржувал до првичните принципи на импресионистичкото восприемање на пејзажот, Моне барал предизвици во сè похроматски и променливи услови, што кулминирало со неговата серија монументални дела на [[Водни лилјани (циклус на Моне)|Водни лилјани]], насликани во [[Живерниј]]. [[File:The Scream.jpg|thumb|upright|[[Едвард Мунк]], 1893, ран пример на [[Експресионизам|експресионизмот]]]] Писаро усвоил некои од експериментите на [[Постимпресионизам|постимпресионизмот]]. Малку помладите постимпресионисти како [[Винсент ван Гог]], [[Пол Гоген]] и [[Жорж Пјер Сера]], заедно со [[Пол Сезан]], ја довеле уметноста до работ на [[модернизам|модернизмот]]; кај Гоген, импресионизмот отстапил место на лична симболика; Сера ја преобразил раздробената боја на импресионизмот во научно оптичко проучување, структурирано во композиции слични на фриз; бурниот начин на нанесување на бојата кај Ван Гог, во комбинација со звучната употреба на бојата, го навестувал [[Експресионизам|експресионизмот]] и [[Фовизам|фовизмот]], а Сезан, кој сакал да ја обедини класичната композиција со револуционерната апстракција на природните форми, ќе бил сметан за претходник на уметноста од XX век. Влијанието на импресионизмот се чувствувало низ целиот свет, вклучително и во Соединетите Американски Држави, каде што станал составен дел од сликарството на [[Американски импресионизам|американските импресионисти]] како [[Чајлд Хасам]], [[Џон Твакмен]] и [[Теодор Робинсон]]; и во Австралија, каде што сликарите од [[Хајделбершка школа|Хајделбершката школа]], како [[Артур Стритон]], [[Фредерик Мекaбин]] и [[Чарлс Кондер]], сликале на отворено и биле особено заинтересирани за австралискиот предел и светлина. Тој исто така извршил влијание врз сликари кои во теорија не биле првенствено импресионистички, како портретистот и пејзажистот [[Џон Сингер Сарџент]]. Во исто време, во Америка на почетокот на XX век постоел автохтон и речиси изолиран реализам, богато отелотворен во фигуративните дела на [[Томас Икинс]], [[Ашканска школа|Ашканската школа]], како и во пејзажите и морските пејзажи на [[Винслоу Хомер]], чии слики биле длабоко посветени на цврстината на природните форми. Визионерскиот пејзаж, мотив кој во голема мера зависел од двосмисленоста на ноќната сцена, нашол свои застапници кај [[Алберт Пинкам Рајдер]] и [[Ралф Алберт Блејклок]]. Кон крајот на XIX век постоеле и неколку, прилично различни групи на [[Симболизам (уметност)|симболистички сликари]], чии дела одекнале кај помладите уметници на XX век, особено кај [[Фовизам|фовистите]] и [[Надреализам|надреалистите]]. Меѓу нив биле [[Гистав Моро]], [[Одилон Редон]], [[Пјер Пуви де Шаван]], [[Анри Фантен-Латур]], [[Арнолд Беклин]], [[Едвард Мунк]], [[Фелисиен Ропс]] и [[Јан Туороп]], како и [[Густав Климт]], меѓу другите, вклучувајќи ги и [[Руски симболизам|руските симболисти]] како [[Михаил Врубељ]]. Симболистичките сликари црпеле од [[митологија]]та и соништата како визуелен јазик на душата, барајќи впечатливи слики што потсетувале на статичен свет на тишина. Симболите употребувани во симболизмот не биле познатите [[амблем]]и на главната [[иконографија]], туку интензивно лични, приватни, нејасни и двосмислени упатувања. Повеќе филозофија отколку вистински уметнички стил, симболистичките сликари влијаеле врз современото движење [[Арт нуво]] и [[Les Nabis|Ле Наби]]. Во своето истражување на соновидни теми, симболистичките сликари се среќавале низ вековите и културите, како што се среќаваат и денес; [[Бернар Делвај]] го опишал надреализмот на [[Рене Магрит]] како „симболизам плус [[Сигмунд Фројд|Фројд]]“.<ref>{{cite book| last = Delvaille| first = Bernard|author-link=Bernard Delvaille| title = La poésie symboliste: [anthologie]| year = 1971| publisher = Seghers| isbn = 978-2-221-50161-0 }}</ref> ===Модерна и современа уметност на XX век=== {{main|Модерна уметност|Модернизам|Современа уметност}} ====Пионери на XX век==== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> Image:Matisse-Open-Window.jpg|[[Анри Матис]] 1905, [[Фовизам]] Image:Henri Rousseau 005.jpg|[[Анри Русо]] 1910 [[Примитивизам|примитивен]] [[надреализам]] </gallery> [[File:Matissedance.jpg|thumb|[[Анри Матис]] 1909, доцен [[Фовизам|фовизам]]]] Сликари како [[Ван Гог]], [[Сезан]], [[Пол Гоген]] и [[Жорж Пјер Сера]] биле од суштинско значење за развојот на модерната уметност. На почетокот на XX век, [[Анри Матис]] и неколку други млади уметници, меѓу кои и предкубистичкиот [[Жорж Брак]], [[Андре Дерен]], [[Раул Дифи]] и [[Морис де Вламенк]], го револуционизирале парискиот уметнички свет со „диви“, повеќебојни и експресивни пејзажи и фигуративни слики, кои критичарите ги нарекле [[Фовизам|фовизам]]. Втората верзија на делото ''[[Танц (слика)|Танцот]]'' на [[Анри Матис]] претставувала клучна точка во неговата кариера и во развојот на модерното сликарство.<ref>Russell T. Clement. ''Four French Symbolists''. Greenwood Press, 1996. Page 114.</ref> Таа ја одразувала почетната фасцинација на Матис со [[примитивна уметност]]: интензивните топли бои наспроти студената сино-зелена заднина и ритмичкото низање на танцувачките актови ги пренесувале чувствата на емоционално ослободување и [[хедонизам]]. [[Пабло Пикасо]] ги создал своите први [[Кубизам|кубистички]] слики врз основа на идејата на Сезан дека секое прикажување на природата може да се сведе на три цврсти тела: [[коцка]], [[сфера]] и [[конус (геометрија)|конус]]. Со сликата [[Госпоѓиците од Авињон]] од 1907 година, Пикасо драматично создал нова и радикална слика што прикажувала сурова и примитивна сцена од бордел со пет проститутки, насилно насликани жени, кои потсетувале на [[Африкански маски|африкански племенски маски]] и на неговите сопствени нови [[Кубизам|кубистички]] пронајдоци. [[кубизам|Аналитичкиот кубизам]] бил заеднички развиен од Пабло Пикасо и [[Жорж Брак]], а бил претставен со ''Виолина и свеќник, Париз'', од околу 1908 до 1912 година. Аналитичкиот кубизам, првата јасна манифестација на кубизмот, бил следен од [[Кубизам|синтетичкиот кубизам]], кој го практикувале Брак, Пикасо, [[Фернан Леже]], [[Хуан Грис]], [[Албер Глез]], [[Марсел Дишан]] и безброј други уметници во текот на 1920-тите. [[Кубизам|Синтетичкиот кубизам]] се карактеризирал со воведување различни текстури, површини, елементи на [[колаж]], [[papier collé|залепена хартија]] и голема разновидност на споени теми.<ref name="Read-Modern painting">{{cite book |last1=Read |first1=Herbert |title=A Concise History of Modern Painting |date=1968 |publisher=Praeger |url=[https://www.google.com/books/edition/A_Concise_History_of_Modern_Painting/4lREAAAAIAAJ](https://www.google.com/books/edition/A_Concise_History_of_Modern_Painting/4lREAAAAIAAJ) |access-date=4 October 2026}}</ref> [[File:The dining room in the country by Pierre Bonnard (1913).jpg|thumb|left|[[Пјер Бонар]], 1913, европско [[Модернизам|модернистичко наративно сликарство]]]] Les Fauves (француски за ''Дивите ѕверови'') биле сликари од почетокот на XX век кои експериментирале со слободата на изразувањето преку бојата. Името било дадено на групата од страна на уметничкиот критичар [[Луј Восел]], на хумористичен начин и без намера да им биде комплимент. [[Фовизам|Фовизмот]] бил краткотрајно и лабаво здружување на уметници од почетокот на XX век, чии дела ги нагласувале сликарските квалитети и имагинативната употреба на длабоки бои наместо репрезентативните вредности. Фовистите го правеле предметот на сликата лесно читлив, ги преувеличувале перспективите, а интересното пророчко предвидување на фовистите било изразено во 1888 година од [[Пол Гоген]] до [[Пол Серизје]],<ref name="Raynal">{{cite book |last1=Raynal |first1=M. |title=History of Painting: Matisse, Munch, Rouault; fauvism [and] expressionism |date=1949 |publisher=University of California Press |url=[https://www.google.com/books/edition/History_of_Modern_Painting_Matisse_Munch/tR8NAQAAIAAJ](https://www.google.com/books/edition/History_of_Modern_Painting_Matisse_Munch/tR8NAQAAIAAJ) |access-date=4 October 2026}}</ref> {{quote|Како ги гледате овие дрвја? Тие се жолти. Значи, ставете жолта; оваа сенка, повеќе сина, насликајте ја со чист [[ултрамарин]]; овие се црвени лисја? Ставете [[вермилион]].}} Водачи на движењето биле [[Анри Матис]] и [[Андре Дерен]] – еден вид пријателски ривали, секој со свои следбеници. На крајот, Матис станал ''јанг'' наспроти ''јинот'' на [[Пикасо]] во XX век. Меѓу фовистичките сликари биле [[Албер Марке]], [[Шарл Камоан]], [[Морис де Вламенк]], [[Раул Дифи]], [[Отон Фриз]], холандскиот сликар [[Кес ван Донген]] и партнерот на Пикасо во кубизмот, [[Жорж Брак]], меѓу другите.<ref>{{cite book| author = John Elderfield|author2=Stephen Andrew Roberts| title = European Co-operation on Social Science Information and Documentation (ECSSID) Technical Meeting, University of Kent at Canterbury, 25th–26th March 1991: Report to British Library Research & Development Department| year = 1991|publisher=Museum of Modern Art | isbn = 978-0-87070-638-7 }}</ref> [[File:De Chirico's Love Song.jpg|thumb|[[Џорџо де Кирико]] 1914, пред-[[надреализам]]]] Фовизмот, како движење, немал конкретни теории и бил краткотраен; започнал во 1905 година и завршил во 1907 година, при што имале само три изложби. Матис бил сметан за водач на движењето поради неговата поголема возраст и претходното етаблирање во академскиот уметнички свет. Неговиот портрет на госпоѓа Матис од 1905 година, ''Зелената линија'', предизвикал сензација во Париз кога првпат бил изложен. Тој рекол дека сакал да создава уметност што ќе предизвикува задоволство; уметноста како декорација била неговата цел и можело да се каже дека неговата употреба на светли бои се обидувала да ја одржи спокојноста на композицијата. Во 1906 година, по предлог на неговиот трговец [[Амброаз Волар]], [[Андре Дерен]] заминал во Лондон и создал серија слики како ''Мостот Чаринг Крос, Лондон'' (погоре) во [[Фовизам|фовистичкиот]] стил, парафразирајќи ја познатата серија на [[Импресионизам|импресионистичкиот]] сликар [[Клод Моне]]. Мајстори како [[Анри Матис]] и [[Пјер Бонар]] продолжиле да ги развиваат своите наративни стилови независно од кое било движење во текот на XX век.<ref name="Raynal" /> До 1907 година, фовизмот повеќе не бил шокантно ново движење и набргу бил заменет од [[Кубизам|кубизмот]] на критичарскиот радар како најновиот развој во тогашната [[современа уметност]]. Во 1907 година, [[Гијом Аполинер|Аполинер]], коментирајќи за Матис во напис објавен во ''La Falange'', рекол: „Тука не сме во присуство на екстравагантен или екстремистички потфат: уметноста на Матис е исклучително разумна.“<ref>{{cite book| author = William Stanley Rubin| author2 = Judith Cousins| author3 = Museum of Modern Art New York| title = Picasso and Braque: pioneering cubism| year = 1989| isbn = 0-87070-676-4| page = [[https://archive.org/details/picassobraquepio0000rubi/page/348](https://archive.org/details/picassobraquepio0000rubi/page/348) 348]| publisher = Museum of Modern Art| url = [https://archive.org/details/picassobraquepio0000rubi/page/348}}](https://archive.org/details/picassobraquepio0000rubi/page/348}})</ref> [[кубизам|Аналитичкиот кубизам]] бил заеднички развиен од Пабло Пикасо и [[Жорж Брак]] од околу 1908 до 1912 година. Аналитичкиот кубизам, првата јасна манифестација на кубизмот, бил следен од [[Кубизам|синтетичкиот кубизам]], кој го практикувале Брак, Пикасо, [[Фернан Леже]], [[Хуан Грис]], [[Албер Глез]], [[Марсел Дишан]] и безброј други уметници во текот на 1920-тите. [[Кубизам|Синтетичкиот кубизам]] се карактеризирал со воведување различни текстури, површини, елементи на [[колаж]], [[papier collé|папје коле]] и голема разновидност на споени теми.<ref>{{cite web |title=Synthetic Cubism |url=[https://www.tate.org.uk/art/art-terms/s/synthetic-cubism](https://www.tate.org.uk/art/art-terms/s/synthetic-cubism) |website=The Tate |access-date=October 7, 2026}}</ref> Во годините меѓу 1910 година и крајот на Првата светска војна, како и по врвот на [[кубизам|кубизмот]], во Париз се појавиле неколку движења. [[Џорџо де Кирико]] се преселил во Париз во јули 1911 година, каде што му се придружил на својот брат Андреа (поетот и сликар познат како [[Алберто Савинио]]). Преку својот брат се запознал со Пјер Лапрад, член на жирито на Салонот на есента, каде што изложил три свои соновидни дела: ''Енигма на пророкот'', ''Енигма на едно попладне'' и ''Автопортрет''. Во текот на 1913 година ги изложувал своите дела на [[Салон на независните|Салонот на независните]] и Салонот на есента, а неговата работа била забележана од [[Пабло Пикасо]] и [[Гијом Аполинер]], како и од неколку други. Неговите впечатливи и мистериозни слики се сметаат за значајни за раните почетоци на [[Надреализам|надреализмот]]. Во првата половина на XX век во Европа мајстори како [[Жорж Брак]], [[Андре Дерен]] и [[Џорџо де Кирико]] продолжиле да сликаат.<ref>{{cite web|title=Cubism and Its Consequences |url=[https://www.britannica.com/art/Western-painting/Cubism-and-its-consequences](https://www.britannica.com/art/Western-painting/Cubism-and-its-consequences) |website=Britannica |access-date=October 7, 2026}}</ref> ====Пионери на модерната уметност==== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:André Derain, 1905, Le séchage des voiles (The Drying Sails), oil on canvas, 82 x 101 cm, Pushkin Museum, Moscow. Exhibited at the 1905 Salon d'Automne.jpg|[[Андре Дерен]], 1905, ''Le séchage des voiles (The Drying Sails)'', [[Фовизам]] File:Matisse-Woman-with-a-Hat.jpg|[[Анри Матис]], 1905, ''[[Жена со шапка]]'', [[Фовизам]] File:Jean Metzinger, c.1905, Baigneuses, Deux nus dans un jardin exotique, oil on canvas, 116 x 88.8 cm, Colección Carmen Thyssen-Bornemisza.jpg|[[Жан Мецингер]], c.1905, ''[[Два акта во егзотичен пејзаж]]'', [[Дивизионизам]], [[протокубизам]] File:MunchDerToddesMarat1907.JPG|[[Едвард Мунк]], ''Смртта на Марат I'' (1907), пример на [[Експресионизам|експресионизмот]] Image:The Kiss - Gustav Klimt - Google Cultural Institute.jpg|[[Густав Климт]], [[експресионизам]], 1907–1908 Image:Albert Gleizes, l'Homme au Balcon, 1912, oil on canvas, 195.6 x 114.9 cm, Philadelphia Museum of Art.jpg|[[Албер Глез]], 1912, ''[[Човек на балкон (Глез)|l'Homme au Balcon, Човек на балкон (портрет на д-р Тео Морено)]]'', [[Кубизам]] Image:Deer_in_the_Woods_II.jpg|[[Франц Марк]] 1912, [[Синиот јавач]] Image:Delaunay ChampDeMars.jpg|[[Робер Делоне]], 1911, [[Орфизам (уметност)|орфизам]] Image:Francis Picabia, 1912, La Source, The Spring, oil on canvas, 249.6 x 249.3 cm, Museum of Modern Art, New York. Exhibited, 1912 Salon d'Automne, Paris.jpg|[[Франсис Пикабија]], 1912, ''[[Пролетта|La Source (Пролетта)]]'', [[апстрактна уметност]] File:Gino Severini, 1912, Dynamic Hieroglyphic of the Bal Tabarin, oil on canvas with sequins, {{convert|161.6|x|156.2|cm|in|abbr=on}}.), Museum of Modern Art, New York.jpg|[[Џино Северини]], 1912, ''Динамички хиероглиф на Бал Табаран'', [[Футуризам]] File:Composition VII - Wassily Kandinsky, GAC.jpg|[[Василиј Кандински]] 1913, раѓање на [[апстрактна уметност]] Image:Amadeo Modigliani 036.jpg|[[Амедео Модиљани]], ''Портрет на [[Шутен]]'' 1916, пример на [[Експресионизам|експресионизмот]] Image:Leger railway crossing.jpg|[[Фернан Леже]] 1919, [[Кубизам|синтетички кубизам]], [[тубизам]] </gallery> Во првите две децении на XX век и по [[Кубизам|кубизмот]], се појавиле неколку други важни движења; [[футуризам]] ([[Џакомо Бала|Бала]]), [[апстрактна уметност]] ([[Василиј Кандински|Кандински]]), [[Синиот јавач|Der Blaue Reiter]]), [[Баухаус]], ([[Василиј Кандински|Кандински]]) и ([[Паул Кле|Кле]]), [[Орфизам (уметност)|орфизмот]] ([[Робер Делоне]] и [[Франтишек Купка]]), [[Синхромизам]] ([[Морган Расел]]), [[Де Стајл]] ([[Пит Мондријан|Мондријан]]), [[Супрематизам]] ([[Казимир Малевич|Малевич]]), [[Конструктивизам (уметност)|конструктивизмот]] ([[Владимир Татлин]]), [[Дадаизам]] ([[Марсел Дишан]], [[Франсис Пикабија]], [[Жан Арп|Арп]]) и [[Надреализам]] ([[Џорџо де Кирико|Де Кирико]], [[Андре Бретон]], [[Жоан Миро|Миро]], [[Рене Магрит|Магрит]], [[Салвадор Дали|Дали]], [[Макс Ернст|Ернст]]). Модерното сликарство влијаело врз сите визуелни уметности, од [[модернизам|модернистичката]] архитектура и дизајн, до [[авангарда|авангардниот]] филм, театар и [[модерен танц]], и станало експериментална лабораторија за изразување на визуелното искуство, од фотографијата и [[конкретна поезија|конкретната поезија]] до рекламната уметност и модата. Сликарството на Ван Гог извршило големо влијание врз [[Експресионизам|експресионизмот]] на XX век, што можело да се види во делата на [[Фовизам|фовистите]], [[Мост (уметност)|Мост]] (група предводена од германскиот сликар [[Ернст Лудвиг Кирхнер]]),<ref>Andrea Meyer, Méconnaissables. Les biens culturels du Cameroun dans la production picturale allemande, 1905-1989. In: Collective (ed.), [[https://www.static.tu.berlin/fileadmin/www/10002011/Forschungsprojekte/Aktuelle_Forschungsprojekte/Umgekehrte_Sammlungen_KAM/ATLAS_DE_L_ABSENCE_version_francaise.pdf](https://www.static.tu.berlin/fileadmin/www/10002011/Forschungsprojekte/Aktuelle_Forschungsprojekte/Umgekehrte_Sammlungen_KAM/ATLAS_DE_L_ABSENCE_version_francaise.pdf) Atlas de l'absence. Le patrimoine culturel du Cameroun en Allemagne], (english working translation [[https://www.static.tu.berlin/fileadmin/www/10002011/Forschungsprojekte/Aktuelle_Forschungsprojekte/Umgekehrte_Sammlungen_KAM/ATLAS_DER_ABWESENHEIT_EN_DeepL.pdf](https://www.static.tu.berlin/fileadmin/www/10002011/Forschungsprojekte/Aktuelle_Forschungsprojekte/Umgekehrte_Sammlungen_KAM/ATLAS_DER_ABWESENHEIT_EN_DeepL.pdf) online]) Berlin 2023, p. 209.</ref> и експресионизмот на [[Едвард Мунк]], [[Егон Шиле]], [[Марк Шагал]], [[Амедео Модиљани]], [[Шаим Сутин]] и други. [[Василиј Кандински]], руски сликар, [[графика|графичар]] и теоретичар на уметноста, еден од најпознатите уметници на XX век, генерално се сметал за првиот важен сликар на [[модерна уметност|модерната]] апстрактна уметност. Како ран модернист, во потрага по нови начини на визуелно и духовно изразување, тој теоретизирал, како и современите окултисти и [[теозофија|теозофи]], дека чистата визуелна апстракција има корелативни вибрации со звукот и музиката. Тие претпоставувале дека чистата апстракција може да ја изрази чистата духовност. Неговите најрани апстракции генерално биле насловени како примерот во (горната галерија) ''Композиција VII'', поврзувајќи ги со делата на композиторите на музика. Кандински вклучил многу од своите теории за апстрактната уметност во својата книга ''За духовното во уметноста''. [[Робер Делоне]] бил француски уметник поврзан со [[Орфизам (уметност)|орфизмот]] (потсетувајќи на врската меѓу чистата апстракција и кубизмот). Неговите подоцнежни дела биле поапстрактни, потсетувајќи на [[Паул Кле]]. Неговиот главен придонес кон апстрактното сликарство се однесувал на неговата смела употреба на бојата и јасната љубов кон експериментирањето со длабочината и тонот. По покана на [[Василиј Кандински]], Делоне и неговата сопруга, уметницата [[Соња Делоне]], ѝ се придружиле на групата „Синиот јавач“ ([[Синиот јавач|Der Blaue Reiter]]), група апстрактни уметници со седиште во [[Минхен]], во 1911 година, а неговата уметност се свртела кон апстрактното.<ref>{{cite web |url=[http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=86](http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=86) |title=Der Blaue Reiter |publisher=Tate Glossary |access-date=10 August 2009 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20110802022524/https://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=86](https://web.archive.org/web/20110802022524/https://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=86) |archive-date=2 August 2011 }}</ref> Меѓу другите значајни пионери на раната апстракција бил рускиот сликар [[Казимир Малевич]], кој по [[Руска револуција (1917)|Руската револуција]] во 1917 година, а по притисокот од [[сталинизам|сталинистичкиот]] режим во 1924 година, се вратил кон сликањето фигуративни мотиви <ref name=":4">{{Cite book |last1=Malevich |first1=Kazimir Severinovich |url=[http://archive.org/details/kazimir00male](http://archive.org/details/kazimir00male) |title=Kazimir Malevich : suprematism |last2=Drutt |first2=Matthew |last3=Deutsche Guggenheim Berlin |last4=Solomon R. Guggenheim Museum |last5=Menil Collection (Houston |first5=Tex ) |date=2003 |publisher=New York, N.Y. : Guggenheim Museum; Distributed by Harry N. Abrams |others=Solomon R. Guggenheim Museum Library |isbn=978-0-89207-265-1}}</ref> и ''Селани и работници на полето'', и швајцарскиот сликар [[Паул Кле]], чии мајсторски експерименти со бојата го направиле важен пионер на [[апстрактно сликарство|апстрактното сликарство]] во [[Баухаус]]. Други важни пионери на апстрактното сликарство биле шведската уметница [[Хилма аф Клинт]], чешкиот сликар [[Франтишек Купка]], како и американските уметници [[Стентоn Макдоналд-Рајт]] и [[Морган Расел]], кои во 1912 година го основале [[Синхромизам|синхромизмот]], уметничко движење што многу наликувало на [[Орфизам (уметност)|орфизмот]].<ref>{{Cite web |title=Фальшак |url=[https://www.sovsekretno.ru/articles/falshak/](https://www.sovsekretno.ru/articles/falshak/) |url-status=dead |archive-url=[https://web.archive.org/web/20190704212713/https://www.sovsekretno.ru/articles/falshak/](https://web.archive.org/web/20190704212713/https://www.sovsekretno.ru/articles/falshak/) |archive-date=4 July 2019 |access-date=2021-11-22 |website=[www.sovsekretno.ru](http://www.sovsekretno.ru)}}</ref> ''[[Експресионизам]]'' и ''[[Симболизам (уметност)|симболизам]]'' биле широки називи што опфаќале неколку значајни и сродни движења во сликарството на 20 век, кои доминирале во голем дел од авангардната уметност создадена во Западна, Источна и Северна Европа. Експресионистичките дела биле сликани главно меѓу Првата и Втората светска војна, претежно во Франција, Германија, Норвешка, Русија, Белгија и Австрија. Експресионистичките уметници биле поврзани и со надреализмот и со симболизмот, а секој од нив бил на свој начин уникатно и донекаде ексцентрично личен. [[Фовизам|Фовизмот]], [[Мост (уметност)|Мост]] и [[Синиот Јавач]] биле три од најпознатите групи на експресионистички и симболистички сликари.<ref>Note the parallel French movement Fauvism and the English Vorticism: "The Fauvist movement has been compared to German Expressionism, both projecting brilliant colors and spontaneous brushwork, and indebted to the same late nineteenth-century sources, especially Van Gogh." Sabine Rewald, "Fauvism", In ''Heilbrunn Timeline of Art History''. New York: The Metropolitan Museum of Art, 2000–. [http://www.metmuseum.org/toah/hd/fauv/hd_fauv.htm](http://www.metmuseum.org/toah/hd/fauv/hd_fauv.htm) (October 2004); and "Vorticism can be thought of as English Expressionism." Sherrill E. Grace, ''Regression and Apocalypse: Studies in North American Literary Expressionism''. Toronto: University of Toronto Press, 1989, p. 26.</ref> Уметници разновидни и интересни како [[Марк Шагал]], чија слика ''[[Јас и селото]]'' раскажувала автобиографска приказна што го истражувала односот меѓу уметникот и неговото потекло, со речник на уметнички [[Симболизам (уметност)|симболизам]]. [[Густав Климт]], [[Егон Шиле]], [[Едвард Мунк]], [[Емил Нолде]], [[Хаим Сутин]], [[Џејмс Енсор]], [[Оскар Кокошка]], [[Ернст Лудвиг Кирхнер]], [[Макс Бекман]], [[Франц Марк]], [[Кете Шмит Колвиц]], [[Жорж Руо]], [[Амедео Модиљани]] и некои од Американците кои престојувале во странство, како [[Марсден Хартли]] и [[Стјуарт Дејвис]], биле сметани за влијателни експресионистички сликари.<ref name="Tate">{{cite web |title=Glossary of art terms: School of Paris |url=[http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/s/school-of-paris](http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/s/school-of-paris) |publisher=[[Tate Gallery]] |access-date=July 16, 2014 |archive-date=July 26, 2014 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20140726194915/http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/s/school-of-paris](https://web.archive.org/web/20140726194915/http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/s/school-of-paris) |url-status=live }}</ref><ref>Note the parallel French movement Fauvism and the English Vorticism: "The Fauvist movement has been compared to German Expressionism, both projecting brilliant colors and spontaneous brushwork, and indebted to the same late nineteenth-century sources, especially Van Gogh." Sabine Rewald, "Fauvism", In ''Heilbrunn Timeline of Art History''. New York: The Metropolitan Museum of Art, 2000–. [http://www.metmuseum.org/toah/hd/fauv/hd_fauv.htm](http://www.metmuseum.org/toah/hd/fauv/hd_fauv.htm) (October 2004); and "Vorticism can be thought of as English Expressionism." Sherrill E. Grace, ''Regression and Apocalypse: Studies in North American Literary Expressionism''. Toronto: University of Toronto Press, 1989, p. 26.</ref>Иако [[Алберто Џакомети]] првенствено бил сметан за интензивен [[надреалист]]ички скулптор, тој исто така создал интензивни експресионистички слики. ====Пионери на апстракцијата==== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Gray Tree 1911.jpg|[[Пит Мондријан]], 1912, ран [[Де Стајл]] Image:Malevici06.jpg|[[Казимир Малевич]] 1916, [[супрематизам]] Image:Theo van Doesburg Composition VII (the three graces).jpg|[[Тео ван Дусбург]] 1917, [[Де Стајл]], [[неопластицизам]] Image:MacDonaldWright_AirplaneSynchYelOrng.jpg|[[Стентон Макдоналд-Рајт]] 1920, [[синхромизам]] </gallery> Уметноста на [[Пит Мондријан]] исто така била поврзана со неговите духовни и филозофски проучувања. Во 1908 година тој се заинтересирал за теозофскито движење што го започнала [[Мадам Блаватска|Елена Блаватска]] кон крајот на 19 век. Блаватска верувала дека било можно да се достигне познавање на природата што било подлабоко од она што го обезбедувале емпириските средства, а голем дел од творештвото на Мондријан до крајот на неговиот живот бил инспириран од неговото трагање по тоа духовно знаење.<ref>{{cite web|url=[https://www.artandantiquesmag.com/between-the-lines/|title=Inspired](https://www.artandantiquesmag.com/between-the-lines/|title=Inspired) by spiritual ideas, Piet Mondrian created a radical art that aimed to transform the world. Between the Lines, Art and Antiques}}</ref> [[File:Piet Mondriaan, 1939-1942 - Composition 10.jpg|thumb|upright|left|[[Пит Мондријан]], ''„Композиција бр. 10“'' 1939–1942, [[Де Стајл]]]] [[Де Стајл]], исто така познат како [[неопластицизам]], било холандско уметничко движење основано во 1917 година. Терминот ''[[Де Стајл]]'' се користел за да се означи творештво создадено од 1917 до 1931 година во Холандија.<ref name="tate">{{cite web|url=[http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=82|title=De](http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=82|title=De) Stijl|access-date=31 July 2006|work=Tate Glossary|publisher=The Tate|archive-date=4 September 2004|archive-url=[https://web.archive.org/web/20040904194458/http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=82}}](https://web.archive.org/web/20040904194458/http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=82}})</ref><ref name="archdic">{{cite book| last = Curl| first = James Stevens| title = A Dictionary of Architecture and Landscape Architecture| url = [https://archive.org/details/dictionaryofarch00curl_0|](https://archive.org/details/dictionaryofarch00curl_0|) url-access = registration| type = Paperback| edition = Second| year = 2006| publisher = Oxford University Press| isbn = 0-19-860678-8 }}</ref> ''Де Стајл'' исто така било име на списание што го издавал холандскиот сликар, дизајнер, писател и критичар [[Тео ван Дусбург]], со кое ги пропагирал теориите на групата. Покрај ван Дусбург, главни членови на групата биле сликарите [[Пит Мондријан]], [[Вилмос Хусар]] и [[Барт ван дер Лек]], како и архитектите [[Герит Ритвелд]], [[Роберт ван 'т Хоф]] и [[Јакоб Оуд]]. Уметничката филозофија што претставувала основа на работата на групата била позната како ''неопластицизам'' – нова пластична уметност (или ''Nieuwe Beelding'' на холандски).<ref>{{Cite web| title =De Stijl| work =Guggenheim Glossary| publisher =[[Solomon R. Guggenheim Museum|Guggenheim Museum]]| url =[http://www.guggenheimcollection.org/site/glossary_De_Stijl.html|](http://www.guggenheimcollection.org/site/glossary_De_Stijl.html|) access-date =4 February 2011| url-status =dead| archive-url =[https://web.archive.org/web/20080821042905/http://www.guggenheimcollection.org/site/glossary_De_Stijl.html|](https://web.archive.org/web/20080821042905/http://www.guggenheimcollection.org/site/glossary_De_Stijl.html|) archive-date =21 August 2008| df =dmy-all}} </ref> [[File:Cosmic Synchrony.jpg|thumb|upright|[[Морган Расел]], ''Космичка синхронија'' (1913–14), [[синхромизам]]]] Поддржувачите на Де Стајл настојувале да изразат нов [[утопија|утописки]] идеал на духовна хармонија и ред. Тие се залагале за чиста [[апстрактна уметност|апстракција]] и универзалност преку сведување на формата и бојата на суштинските елементи; ги поедноставувале визуелните композиции на вертикални и хоризонтални насоки и користеле само [[примарни бои]], заедно со црна и бела боја. Навистина, според онлајн-статијата на галеријата [[Тејт]] за неопластицизмот, самиот Мондријан ги изложил овие ограничувања во својот есеј „Неопластицизам во сликарската уметност“. Тој напишал: „... оваа нова пластична идеја ќе ги игнорира деталите на појавноста, односно природната форма и боја. Напротив, таа треба да го најде својот израз во апстракцијата на формата и бојата, односно во правата линија и јасно дефинираната примарна боја.“ Написот на Тејт понатаму сумирал дека оваа уметност дозволувала „само примарни бои и небои, само квадрати и правоаголници, само прави и хоризонтални или вертикални линии“.<ref>{{cite web |url=[http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=191](http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=191) |title=Neo-Plasticism |publisher=tate.org.uk |access-date=3 September 2008 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20080910121539/http://tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=191](https://web.archive.org/web/20080910121539/http://tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=191) |archive-date=10 September 2008 }}</ref> Онлајн-статијата на [[Музејот Соломон Р. Гугенхајм|Музејот Гугенхајм]] за Де Стајл ги сумирала овие карактеристики на сличен начин: „Тој [Де Стајл] се темели на основниот принцип на геометријата на правата линија, квадратот и правоаголникот, во комбинација со силна асиметричност; доминантна употреба на чисти примарни бои со црна и бела; и односот меѓу позитивните и негативните елементи во распоредот на необјективни форми и линии.“<ref>{{cite web|url=[http://www.guggenheimcollection.org/site/glossary_De_Stijl.html](http://www.guggenheimcollection.org/site/glossary_De_Stijl.html) |title=The style; Holland, 1917 |publisher=guggenheimcollection.org |access-date=30 November 2010 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20080821042905/http://www.guggenheimcollection.org/site/glossary_De_Stijl.html](https://web.archive.org/web/20080821042905/http://www.guggenheimcollection.org/site/glossary_De_Stijl.html) |archive-date=21 August 2008 }}</ref> Движењето Де Стајл било под влијание на [[кубист]]ичкото сликарство, како и на мистицизмот и идеите за „идеални“ геометриски форми (како што била „совршената права линија“) во [[Неоплатонизам|неоплатонските]] филозофски идеи на [[математичар]]от Метју Шунмакерс. Делата на Де Стајл ќе влијаеле врз стилот [[Баухаус]] и [[интернационален стил (архитектура)|интернационалниот стил]] во архитектурата, како и врз облекувањето и внатрешното уредување. Сепак, тој не ги следел општите насоки на некој „-изам“ (кубизам, футуризам, надреализам), ниту се придржувал до принципите на уметничките школи како Баухаус; тоа бил колективен проект, заедничко дело.<ref>{{[https://www.theartstory.org/movement/de-stijl/](https://www.theartstory.org/movement/de-stijl/) the Art Story}}</ref> ====Дадаизам и надреализам==== {{main|Дадаизам|Надреализам}} <gallery widths="160px" heights="160px" perrow="4"> Image:Picabia Machine Turn.jpg|[[Франсис Пикабија]] 1916, Дада Image:DasUndbild.jpg|[[Курт Швитерс]], 1919, [[колаж|насликан колаж]], [[Дада]] </gallery> [[File:Francis Picabia, 1915, New York..jpg|thumb|[[Франсис Пикабија]], (лево) ''Le saint des saints c'est de moi qu'il s'agit dans ce portrait'', 1 јули 1915; (средина) ''Portrait d'une jeune fille americaine dans l'état de nudité'', 5 јули 1915: (десно) ''J'ai vu et c'est de toi qu'il s'agit, De Zayas! De Zayas! Je suis venu sur les rivages du Pont-Euxin'', Њујорк, 1915]] [[Марсел Дишан]] стекнал меѓународна слава по неговиот озлогласен успех на шоуто Армори во Њујорк во 1913 година (набргу потоа тој се откажал од создавањето уметност во корист на [[шах]]от). Откако ''[[Акт што се симнува по скалите, бр. 2]]'' на Дишан станала меѓународна сензација на Армори шоуто во Њујорк во 1913 година, тој ја создал ''[[Невестата соблечена гола од своите ергени, дури и]], [[Големо стакло]]''. ''[[Големо стакло]]'' ја довело уметноста на сликарството до радикално нови граници, бидејќи било делумно сликарство, делумно колаж и делумно конструкција. Дишан станал тесно поврзан со движењето [[Дадаизам]], кое започнало во неутралниот [[Цирих]], Швајцарија, за време на Првата светска војна и го достигнало својот врв од 1916 до 1920 година. Движењето првенствено ги опфаќало визуелните уметности, литературата (поезија, уметнички манифести, теорија на уметноста), театарот и графичкиот дизајн, а својата антивоена политика ја насочувало преку отфрлање на преовладувачките стандарди во уметноста преку културни дела на [[антиуметност]]а. [[Франсис Пикабија]], [[Мен Реј]], [[Курт Швитерс]], [[Тристан Цара]], [[Ханс Рихтер (уметник)|Ханс Рихтер]], [[Жан Арп]], [[Софи Тојбер-Арп]], заедно со Дишан и многу други, биле поврзани со дадаистичкото движење. Дишан и неколку [[дадаисти]] исто така биле поврзани со надреализмот, движењето што доминирало во европското сликарство во 1920-тите и 1930-тите.<ref name="Taylor (Duchamp, Armory)">{{cite journal |last1=Taylor |first1=Michael A. |title=Marcel Duchamp's Nude Descending a Staircase (No.2) and The 1913 Armory Show Scandal Revisited |journal=Archives of American Art Journal |date=2012 |volume=51 |issue=3/4 |pages=50–65 |url=[http://www.jstor.org/stable/43155387](http://www.jstor.org/stable/43155387) |access-date=4 October 2026}}</ref> Во 1924 година [[Андре Бретон]] го објавил ''[[Надреалистички манифест|Надреалистичкиот манифест]]''. <ref name="Breton manifestoes">{{cite book |last1=Breton |first1=André |title=Manifestoes of Surrealism |date=1969 |publisher=University of Michigan Press |location=Ann Arbor |isbn=0-472-06182-8 |url=[https://www.google.com/books/edition/Manifestoes_of_Surrealism/12TuC9IkxKIC](https://www.google.com/books/edition/Manifestoes_of_Surrealism/12TuC9IkxKIC) |access-date=4 October 2026}}</ref>[[Надреализам|Надреалистичкото]] движење во сликарството станало синоним за [[авангарда|авангардата]] и во него учествувале уметници чии дела се движеле од апстрактното до суперреалистичното. Со дела на хартија како ''Machine Turn Quickly'' (горе), Франсис Пикабија продолжил со својата поврзаност со движењето [[Дадаизам]] до 1919 година во Цирих и Париз, пред да се оддалечи од него откако развил интерес за [[Надреализам|надреалистичката]] уметност. [[Ив Танги]], [[Рене Магрит]] и [[Салвадор Дали]] биле особено познати по своите реалистични претстави на соништа и фантастични манифестации на имагинацијата. ''[[Изораното поле]]'' на [[Жоан Миро]] од 1923–1924 година се доближувала до апстракцијата; оваа рана слика со сложена група предмети и фигури и распоред на сексуално активни ликови била првото надреалистичко ремек-дело на Миро.<ref>Spector, Nancy. "[[http://www.guggenheimcollection.org/site/artist_work_md_109_7.html](http://www.guggenheimcollection.org/site/artist_work_md_109_7.html) The Tilled Field, 1923–1924] {{webarchive|url=[https://web.archive.org/web/20080925010715/http://www.guggenheimcollection.org/site/artist_work_md_109_7.html](https://web.archive.org/web/20080925010715/http://www.guggenheimcollection.org/site/artist_work_md_109_7.html) |date=25 September 2008}}". [[Solomon R. Guggenheim Museum|Guggenheim]] display caption. Retrieved on 30 May 2008.</ref> ''Изораното поле'' на Миро исто така содржело неколку паралели со ''[[Градината на земните наслади|Градината на земните наслади]]'' на Бош: слични јата птици; базени од кои излегувале живи суштества; и преголеми отсечени уши, сето тоа одекнувало со делото на холандскиот мајстор, кое Миро го видел како млад сликар во [[Прадо]]. Поапстрактните [[Жоан Миро]], [[Жан Арп]], [[Андре Масон]] и [[Макс Ернст]] биле многу влијателни, особено во Соединетите Американски Држави во текот на 1940-тите. Во текот на 1930-тите, надреализмот продолжил да станува сè повидлив за пошироката јавност. [[Британска надреалистичка група|Надреалистичка група се развила во Британија]] и, според Бретон, нивната [[Лондонска меѓународна надреалистичка изложба]] од 1936 година била врвна точка на периодот и станала модел за меѓународни изложби. Надреалистичките групи во Јапонија, а особено во Латинска Америка, Карибите и Мексико, создале иновативни и оригинални дела.<ref name="Hist of Surrealism">{{cite book |last1=Durozoi |first1=Gérard |title=History of the Surrealist Movement |date=2002 |publisher=University of Chicago Press |isbn=9780226174112 |url=[https://www.google.com/books/edition/History_of_the_Surrealist_Movement/TuzhQqAGKCgC](https://www.google.com/books/edition/History_of_the_Surrealist_Movement/TuzhQqAGKCgC) |access-date=4 October 2026}}</ref> Дали и [[Рене Магрит|Магрит]] создале некои од најпрепознатливите слики на движењето. Сликата ''Ова не е луле'' од 1928/1929 година, на [[Рене Магрит|Магрит]], била предмет на книга на [[Мишел Фуко]] од 1973 година, ''This is not a Pipe'' (англиско издание, 1991), која ја разгледувала сликата и нејзиниот [[парадокс]]. Дали ѝ се придружил на групата во 1929 година и учествувал во брзото воспоставување на визуелниот стил меѓу 1930 и 1935 година.<ref name="Hist of Surrealism" /> 1931 година означила година во која неколку надреалистички сликари создале дела што претставувале пресвртници во нивниот стилски развој: во еден пример, течните форми станале заштитен знак на Дали, особено во неговата ''[[Постојаноста на сеќавањето]]'', која ја прикажувала сликата на часовници што се опуштале како да се топеле. Евокациите на времето и неговата привлечна мистериозност и апсурдност.<ref>{{cite web |url=[http://www.moma.org/collection/browse_results.php?object_id=79018](http://www.moma.org/collection/browse_results.php?object_id=79018) |title=The Persistence of Memory |publisher=MoMA Online Collection }}</ref> Карактеристиките на овој стил – комбинација на прикажаното, апстрактното и психолошкото – станале израз на отуѓеноста што ја чувствувале многу луѓе во [[модернизам|модернистичкиот]] период, комбинирана со чувството на подлабоко навлегување во психата, за да се „стане целосен со сопствената индивидуалност“. Макс Ернст, чија слика ''Murdering Airplane'' од 1920 година, студирал филозофија и психологија во Бон и бил заинтересиран за алтернативните реалности што ги доживувале лудите. Неговите слики можеби биле инспирирани од проучувањето на [[психоаналитичар]]от [[Сигмунд Фројд]] на заблудите на параноичниот пациент Даниел Пол Шребер. Фројд ја идентификувал фантазијата на Шребер да стане жена како ''[[комплекс на кастрација]]''. Средишната слика на два пара нозе се однесува на хермафродитските желби на Шребер. Натписот на Ернст на задната страна на сликата гласел: ''Сликата е љубопитна поради нејзината симетрија. Двата пола се меѓусебно балансирани.''<ref>{{cite web |url=[http://www.tate.org.uk/servlet/ViewWork?cgroupid=999999961&workid=4133&searchid=19833&tabview=text](http://www.tate.org.uk/servlet/ViewWork?cgroupid=999999961&workid=4133&searchid=19833&tabview=text) |title=Max Ernst (1891–1976). Men Shall Know Nothing of This 1923 / Les Hommes n'en sauront rien |publisher=tate.org.uk |access-date=30 November 2010}}</ref> Во текот на 1920-тите, делото на [[Андре Масон]] било исклучително влијателно во помагањето на новодојдениот во Париз и млад уметник [[Жоан Миро]] да ги пронајде своите корени во новото [[надреализам|надреалистичко]] сликарство.<ref name="Miro-MoMA">{{cite web |title=Joan Miró Spanish, 1893–1983 |url=[https://www.moma.org/artists/4016-joan-miro](https://www.moma.org/artists/4016-joan-miro) |website=Museum of Modern Art |access-date=4 October 2026}}</ref> Миро во писмата до својот дилер [[Пјер Матис]] го признал значењето на Масон како пример за него во неговите рани години во Париз.<ref>{{cite web|title=A Vital Body of Work |url=[https://www.economist.com/prospero/2011/04/15/a-vital-body-of-work](https://www.economist.com/prospero/2011/04/15/a-vital-body-of-work) |website=the Economist |access-date=October 7, 2026}}</ref> Долго откако личните, политичките и професионалните тензии ја распарчиле надреалистичката група и ја растуриле во тенок воздух и етер, Магрит, Миро, Дали и другите надреалисти продолжиле да дефинираат визуелна програма во уметностите. Други истакнати надреалистички уметници биле [[Џорџо де Кирико]], [[Мере Опенхајм]], [[Тоен]], [[Грегоар Мишонз]], [[Роберто Мата]], [[Кеј Сејџ]], [[Леонора Карингтон]], [[Доротеа Танинг]] и [[Леонор Фини]], меѓу другите.<ref name="Hist of Surrealism" /> ====Пред и по војната==== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="6"> File:Egon Schiele - Self-Portrait with Physalis - Google Art Project.jpg|[[Егон Шиле]], [[Симболизам (уметност)|симболизам]] и [[експресионизам]] 1912 File:Kirchner 1913 Street, Berlin.jpg|[[Ернст Лудвиг Кирхнер]], [[Мост (уметност)|Мост]] 1913 Image:Modigliani - Nu couché.jpg|[[Амедео Модиљани]] [[Симболизам (уметност)|симболизам]] и [[експресионизам]] 1917 File:Blue-green.jpg|[[Џорџија О'Киф]], [[американски модернизам]], 1921 Image:Davis steeple street.jpg|[[Стјуарт Дејвис]], американски [[модернизам]] 1922 File:1920, Soutine, Chemin de la Fontaine des Tins at Céret.jpg|[[Хаим Сутин]], [[експресионизам]], околу 1920 </gallery> [[File:Die Zwitscher-Maschine (Twittering Machine), 1922 - Paul Klee.jpg|thumb|upright|[[Паул Кле]], 1922, [[Баухаус]]]] [[Синиот Јавач]] било германско движење што траело од 1911 до 1914 година и било суштинско за експресионизмот, заедно со [[Мост (уметност)]], која била основана во претходната деценија, во 1905 година, и била група германски [[експресионизам|експресионистички]] уметници формирана во [[Дрезден]] во 1905 година. Основачи на Мост (уметност) биле [[Фриц Блајл]], [[Ерих Хекел]], [[Ернст Лудвиг Кирхнер]] и [[Карл Шмит-Ротлуф]]. Подоцнежни членови биле [[Макс Пехштајн]], [[Ото Милер]] и други. Групата била една од клучните, која со текот на времето имала големо влијание врз развојот на [[модерна уметност|модерната уметност]] во 20 век и го создала стилот на [[експресионизам]].<ref name="bruckemuseumbrucke">{{cite web |url=[http://www.bruecke-museum.de/englbleyl.htm](http://www.bruecke-museum.de/englbleyl.htm) |title=The Artists' Association Brücke |publisher=Brücke Museum |access-date=7 September 2007}}</ref> [[Василиј Кандински]], [[Франц Марк]], [[Аугуст Маке]], [[Алексеј фон Јавленски]], чија психички експресивна слика на рускиот танчар ''Портрет на [[Александар Сахаров]]'' од 1909 година се наоѓала во галеријата погоре, [[Маријана фон Верефкин]], [[Лајонел Фајнингер]] и други ја основале групата [[Синиот Јавач]] како одговор на отфрлањето на сликата на Кандински ''Последниот суд'' од изложба. На Синиот Јавач му недостигал централен уметнички манифест, но бил центриран околу Кандински и Марк. Уметниците [[Габриеле Минтер]] и [[Паул Кле]] исто така биле вклучени. [[File:Patrick Henry Bruce Stilleben.jpg|thumb|[[Патрик Хенри Брус]], [[американски модернизам]], 1924]] Името на движењето потекнувало од слика на Кандински создадена во 1903 година. Исто така се тврдело дека името можело да произлезе од воодушевувањето на Марк од коњите и љубовта на Кандински кон сината боја. За Кандински, ''сината'' била боја на духовноста: колку била потемна сината, толку повеќе ја будела човечката желба за вечност.<ref>[[https://www.theartstory.org/movement/der-blaue-reiter/](https://www.theartstory.org/movement/der-blaue-reiter/) The Art Story]</ref> Во САД, во периодот меѓу Првата и Втората светска војна, сликарите имале тенденција да одат во Европа за да стекнат признание. Уметници како [[Марсден Хартли]], [[Патрик Хенри Брус]], [[Џералд Марфи]] и [[Стјуарт Дејвис]] изградиле репутација во странство. Во Њујорк, [[Алберт Пинкам Рајдер]] и [[Ралф Блејлок|Ралф Блејлок]] биле влијателни и значајни фигури во напредното американско сликарство меѓу 1900 и 1920 година. Во текот на 1920-тите, фотографот [[Алфред Стиглиц]] ги изложувал [[Џорџија О'Киф]], [[Артур Дав]], [[Алфред Хенри Маурер]], [[Чарлс Демут]], [[Џон Марин]] и други уметници, вклучувајќи ги европските мајстори [[Анри Матис]], [[Огист Роден]], [[Анри Русо]], [[Пол Сезан]] и [[Пабло Пикасо]], во својата галерија ''[[291 (галерија)|291]]''. ====Општествена свест==== {{See also|Социјалистички реализам|Регионализам (уметност)|Мексикански мурализам}} <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> Image:Thomas Hart Benton - People of Chilmark (Figure Composition) 1920.jpg|[[Томас Харт Бентон]] 1920, [[Американско жанровско сликарство|регионализам]] Image:Bellows George Dempsey and Firpo 1924.jpg|[[Џорџ Белоус]], 1924, [[американски реализам]] Image:Demuth_Charles_Spring_1921.jpg|[[Чарлс Демут]] ''Пролет'', 1921, американски [[прецизионизам]] (прототип на [[поп-арт]]) </gallery> [[File:Palacio de Bellas Artes - Mural El Hombre in cruce de caminos Rivera 3.jpg|thumb|[[Диего Ривера]], рекреација на ''[[Човекот на крстопат]]'' (преименувана во ''[[Човек, контролор на универзумот]]''), првично создадена во 1934 година, движењето [[мексикански мурализам]]]] Во текот на 1920-тите и 1930-тите и [[Големата депресија]], надреализмот, доцниот кубизам, [[Баухаус]], [[Де Стајл]], дадаизмот, германскиот експресионизам, експресионизмот и [[модернист]]ичките и мајсторски колористички сликари како [[Анри Матис]] и [[Пјер Бонар]] ја карактеризирале европската уметничка сцена. Во Германија, [[Макс Бекман]], [[Ото Дикс]], [[Џорџ Грос]] и други ги политизирале своите слики, навестувајќи го доаѓањето на Втората светска војна. Додека во Америка, [[Американско жанровско сликарство]] и движењата на [[социјален реализам|социјалниот реализам]] и [[регионализам (уметност)|регионализмот]], кои содржеле и политички и општествени коментари, доминирале со уметничкиот свет. Уметници како [[Бен Шан]], [[Томас Харт Бентон]], [[Грант Вуд]], [[Џорџ Тукер]], [[Џон Стјуарт Кари]], [[Реџиналд Марш (уметник)|Реџиналд Марш]] и други станале истакнати. Во Латинска Америка, покрај [[Уругвај]]скиот сликар [[Хоакин Торес Гарсија]] и [[Руфино Тамајо]] од Мексико, [[мексикански мурализам|муралистичкото движење]] со [[Диего Ривера]], [[Давид Сикерос]], [[Хосе Ороско]], [[Педро Нел Гомес]] и [[Сантијаго Мартинес Делгадо]], како и [[Симболизам (уметност)|симболистичките]] слики на [[Фрида Кало]], започнале ренесанса на уметностите во регионот, со употреба на бои и историски и политички пораки. Симболистичките дела на [[Фрида Кало]] исто така биле силно поврзани со надреализмот и со движењето [[магичен реализам]] во литературата. Психолошката драма во многу од автопортретите на Кало (горе) ја нагласувала виталноста и релевантноста на нејзините слики за уметниците во 21 век. [[File:Grant Wood - American Gothic - Google Art Project.jpg|thumb|upright|[[Грант Вуд]], 1930, [[социјален реализам]]]] ''[[Американска готика]]'' била слика на [[Грант Вуд]] од 1930 година. Прикажувајќи земјоделец што држи [[Вила (полска)|вила]] и помлада жена пред куќа во стилот на [[карпентерска готика]], таа била една од најпознатите слики во американската [[визуелна уметност|уметност]] на 20 век. Ликовните критичари имале позитивни мислења за сликата, како [[Гертруда Стајн]] и [[Кристофер Морли]], кои претпоставувале дека сликата била наменета како сатира на животот во руралните мали градови. Така, таа била гледана како дел од тенденцијата кон сè покритички претстави на рурална Америка, во духот на ''1919 [[Вајнсбург, Охајо (роман)|Вајнсбург, Охајо]]'' на [[Шервуд Андерсон]], ''[[Главна улица (роман)|Главна улица]]'' од 1920 година на [[Синклер Луис]] и ''The Tattooed Countess'' на [[Карл Ван Вехтен]] во литературата.<ref name="slate">Fineman, Mia, [[http://www.slate.com/id/2120494/](http://www.slate.com/id/2120494/) The Most Famous Farm Couple in the World: Why American Gothic still fascinates.], ''[[Slate (magazine)|Slate]]'', 8 June 2005</ref> Меѓутоа, со почетокот на [[Големата депресија]], сликата почнала да се гледа како претстава на непоколебливиот дух на американските пионери. Диего Ривера веројатно е најпознат во јавноста по својот мурал од 1933 година, „[[Човекот на крстопат]]“, во фоајето на зградата RCA во центарот „Рокфелер“. Кога неговиот покровител [[Нелсон Рокфелер]] открил дека муралот содржел портрет на [[Владимир Ленин]] и други комунистички мотиви, тој го отпуштил Ривера, а недовршеното дело на крајот било уништено од персоналот на Рокфелер. Филмот ''[[Cradle Will Rock]]'' содржел драматизација на контроверзата. Делата на [[Фрида Кало]] (сопругата на Ривера) често се карактеризирале со нивните остри претстави на болката. Од нејзините 143 слики, 55 биле [[автопортрет]]и, кои често вклучувале симболични претстави на нејзините физички и психолошки рани. Кало била длабоко под влијание на домородната мексиканска култура, што било очигледно во светлите бои и драматичната симболика на нејзините слики. Во нејзиното творештво често биле прикажувани христијански и еврејски теми; таа комбинирала елементи од класичната религиозна мексиканска традиција — која често е крвава и насилна — со [[надреализам|надреалистички]] претстави. Иако нејзините слики не се отворено христијански, тие несомнено содржат елементи од морбидниот мексикански христијански стил на религиозно сликарство. Политичкиот активизам бил важен дел од животот на [[Давид Сикерос]] и често го инспирирал да ја остави својата уметничка кариера настрана. Неговата уметност била длабоко вкоренета во [[Мексиканска револуција|Мексиканската револуција]], насилен и хаотичен период во мексиканската историја во кој различни општествени и политички фракции се бореле за признавање и моќ. Периодот од 1920-тите до 1950-тите е познат како Мексиканска ренесанса, а Сикерос бил активен во обидот да создаде уметност која истовремено била мексиканска и универзална. Тој накратко се откажал од сликањето за да се посвети на организирањето на рударите во Халиско. ====Светски судир==== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Ernst Ludwig Kirchner - Bogenschützen -1935-37.jpg|[[Ернст Лудвиг Кирхнер]], 1935–1937, [[германски експресионизам]] File:Wassily Kandinsky, 1939 - Composition X.png|[[Василиј Кандински]] ''Композиција X'' 1939, [[геометриска апстракција]] </gallery> Во текот на 1930-тите, радикалната левичарска политика карактеризирала многу од уметниците поврзани со [[надреализам|надреализмот]], вклучувајќи го и [[Пабло Пикасо]].<ref>Lewis, Helena. ''Dada Turns Red''. 1990. University of Edinburgh Press. A history of the uneasy relations between Surrealists and Communists from the 1920s through the 1950s.</ref> На 26 април 1937 година, за време на [[Шпанската граѓанска војна]], баскискиот град [[Герника]] бил место на [[бомбардирањето на Герника|„бомбардирањето на Герника“]] од страна на Легијата Кондор на Луфтвафе на нацистичка Германија. Германците напаѓале за да ги поддржат напорите на Франсиско Франко да ја собори Баскиската влада и шпанската републиканска влада. Градот бил разурнат, иако бискајското собрание и Герникскиот даб преживеале. Пабло Пикасо го насликал својот мурал со големина на фреска ''[[Герника (слика)|Герника]]'' за да ги одбележи ужасите од бомбардирањето. Во својата конечна форма, ''Герника'' била огромен црно-бел мурал, 3,5 метри висок и 7,8 метри широк, насликан со масло. Муралот прикажува сцена на смрт, насилство, бруталност, страдање и беспомошност без да ги прикажува нивните непосредни причини. Изборот да се слика во црно-бело бил во контраст со интензитетот на прикажаната сцена и ја повикува непосредноста на фотографија од весник.<ref>{{cite web|url=[http://www.arthistoryarchive.com/arthistory/cubism/Pablo-Picasso.html|title=Pablo](http://www.arthistoryarchive.com/arthistory/cubism/Pablo-Picasso.html|title=Pablo) Picasso – Biography, Quotes & Paintings |publisher=arthistoryarchive.com |access-date=14 June 2007}}</ref> Пикасо го насликал муралот ''[[Герника (слика)|Герника]]'' во знак на протест против бомбардирањето. Сликата првпат била изложена во Париз во 1937 година, потоа во [[Скандинавија]], потоа во Лондон во 1938 година и конечно во 1939 година, на барање на Пикасо, сликата била испратена во Соединетите Американски Држави на продолжен заем (за чување) во [[Музејот на модерната уметност|MoMA]]. Сликата била изложувана во музеите низ САД сè до нејзиното конечно враќање во [[Музејот на модерната уметност]] во Њујорк, каде што била изложувана речиси триесет години. Конечно, во согласност со желбата на [[Пабло Пикасо]] сликата да им биде подарена на луѓето во Шпанија, таа била испратена во Шпанија во 1981 година. [[File:Max Beckmann, 1918-19, The Night (Die Nacht), oil on canvas, 133 x 154 cm, Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen, Düsseldorf.jpg|thumb|[[Макс Бекман]], ''[[Ноќта (слика)|Ноќта (Die Nacht)]]'', 1918–1919, [[Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen]], Диселдорф]] За време на [[Големата депресија]] во 1930-тите, низ годините на Втората светска војна, американската уметност била карактеризирана со [[социјален реализам]] и [[Американско жанровско сликарство]] во делата на [[Грант Вуд]], [[Едвард Хопер]], [[Бен Шан]], [[Томас Харт Бентон]] и неколку други. ''[[Ноќни бувови (слика)|Ноќни бувови]]'' (1942) е слика на Едвард Хопер која прикажува луѓе што седат во центарот на градот доцна навечер. Таа не е само најпознатата слика на Хопер, туку и една од најпрепознатливите во американската уметност. Во моментов се наоѓа во колекцијата на [[Чикашки уметнички институт|Чикашкиот уметнички институт]]. Сцената била инспирирана од еден ресторан (оттогаш урнат) во [[Гринич Вилиџ]], маалото на Хопер во [[Менхетен]]. Хопер започнал да ја слика веднаш по [[Напад на Перл Харбор|нападот на Перл Харбор]]. По овој настан, низ земјата се појавило силно чувство на мрачност, чувство што било прикажано во сликата. Урбаната улица надвор е празна, а внатре, ниту еден од тројцата гости очигледно не гледа или разговара со другите, туку е изгубен во сопствените мисли. Ова претставување на современиот урбан живот како празен или осамен бил вообичаена тема во творештвото на Хопер. Состојбата за уметниците во Европа во текот на 1930-тите брзо се влошувала со зголемувањето на моќта на нацистите во Германија и низ Источна Европа. Климата станала толку непријателска кон уметниците и уметноста поврзана со [[модернизам]]от и [[апстрактна уметност|апстракцијата]], што многумина заминале во Америка. ''[[Дегенерирана уметност]]'' бил термин усвоен од [[Нацизам|нацистичкиот]] режим во Германија за речиси целата [[модерна уметност]]. Таквата уметност била забранета со образложение дека била негерманска или од природата на [[Еврејски болшевизам|еврејскиот болшевизам]], а оние кои биле идентификувани како дегенерирани уметници биле подложени на санкции. Тие вклучувале отпуштање од наставните места, забрана за изложување или продавање на нивната уметност, а во некои случаи и целосна забрана за создавање уметност. ''Дегенерирана уметност'' исто така бил наслов на изложба поставена од нацистите во [[Минхен]] во 1937 година, која се состоела од модернистички уметнички дела хаотично закачени и придружени со текстуални натписи што ја исмејувале уметноста. Дизајнирана да го разгори јавното мислење против модернизмот, изложбата потоа патувала во неколку други градови во Германија и Австрија. Германскиот уметник [[Макс Бекман]] и десетици други ја напуштиле Европа и заминале во Њујорк. Во Њујорк, нова генерација млади и возбудливи модернистички сликари предводени од [[Аршил Горки]], [[Вилем де Кунинг]] и други, штотуку започнувала да созрева. [[Аршил Горки|Горки]]евиот портрет на некого кој можеби бил [[Вилем де Кунинг]] (горе) бил пример за еволуцијата на [[апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]] од контекстот на фигуративното сликарство, [[кубизам]]от и [[надреализам]]от. Заедно со своите пријатели де Кунинг и [[Џон Д. Греам]], Горки создал биоморфно обликувани и апстрахирани фигуративни композиции кои до 1940-тите еволуирале во целосно апстрактни слики. Делото на Горки изгледало како внимателна анализа на меморијата, емоцијата и формата, при што користел линија и боја за да ги изрази чувствата и природата. ====Кон средината на векот==== [[File:Nighthawks by Edward Hopper 1942.jpg|thumb|left|[[Едвард Хопер]], ''[[Ноќни птици (сликарство)|Ноќни птици]]'', 1942, [[Американско жанровско сликарство]]]] Во 1940-тите години во Њујорк бил најавен триумфот на американскиот [[апстрактен експресионизам]], модернистичко движење кое ги комбинирало сознанијата стекнати од [[Анри Матис]], [[Пабло Пикасо]], [[надреализам|надреализмот]], [[Жоан Миро]], [[кубизам|кубизмот]], [[фовизам|фовизмот]] и раниот [[модернизам]], преку големите учители во Америка како [[Ханс Хофман]] и [[Џон Д. Греам]]. Американските уметници имале корист од присуството на [[Пит Мондријан]], [[Фернан Леже]], [[Макс Ернст]] и групата околу [[Андре Бретон]], галеријата на Пјер Матис, галеријата на [[Пеги Гугенхајм]] ''[[Уметноста на овој век]]'', како и од други фактори. Фигуративните дела на [[Френсис Бејкон (сликар)|Франсис Бејкон]], [[Фрида Кало]], [[Едвард Хопер]], [[Лусијан Фројд]], [[Ендру Вајет]] и други служеле како еден вид алтернатива на апстрактниот експресионизам. Американското сликарство по Втората светска војна, наречено апстрактен експресионизам, ги опфаќало уметниците како [[Џексон Полок]], [[Вилем де Кунинг]], [[Аршил Горки]], [[Марк Ротко]], [[Ханс Хофман]], [[Клифорд Стил]], [[Франц Клајн]], [[Адолф Готлиб]], [[Марк Тоби]], [[Барнет Њуман]], [[Џејмс Брукс]], [[Филип Гастон]], [[Роберт Мадервел]], [[Конрад Марк-Рели]], [[Џек Творков]], [[Вилијам Базиотес]], [[Ричард Пусет-Дарт]], [[Ад Рајнхарт]], [[Хеда Стерн]], [[Џими Ернст]], [[Естебан Висенте]], [[Бредли Вокер Томлин]] и [[Теодорос Стамос]], меѓу другите. Американскиот апстрактен експресионизам го добил своето име во 1946 година од уметничкиот критичар [[Роберт Коутс]]. Тој бил сметан за спој на емоционалниот интензитет и самоодрекувањето на германските експресионисти со нефигуративната естетика на европските апстрактни школи, како [[футуризам (уметност)|футуризмот]], [[Баухаус]] и синтетичкиот кубизам. Апстрактниот експресионизам, [[акционо сликарство|акционото сликарство]] и [[сликарство на обоено поле|сликарството на обоено поле]] биле синоними за [[Њујоршка школа (уметност)|Њујоршката школа]]. Технички, надреализмот бил важен претходник на апстрактниот експресионизам со својот нагласок на спонтаното, [[надреалистички автоматизам|автоматското]] или потсвесното создавање. Техниката на [[Џексон Полок]] за капење боја врз платно поставено на подот имала свои корени во делата на [[Андре Масон]]. Друга важна рана манифестација на она што подоцна станало апстрактен експресионизам билo делото на американскиот уметник од Северозападот [[Марк Тоби]], особено неговите платна со „бело пишување“, кои, иако главно не биле со големи размери, го навестувале изгледот „насекаде“ на Полоковите слики со капење боја. ====Апстрактен експресионизам==== {{main|Апстрактен експресионизам|Акционо сликарство|Сликарство на обоено поле|Лирска апстракција}} Дополнително, апстрактниот експресионизам имал слика на бунтовнички, анархичен, високо идиосинкратичен и, според некои, прилично нихилистички правец. Во практиката, терминот се применувал на голем број уметници кои работеле (главно) во Њујорк и имале мошне различни стилови, а се применувал дури и на дела кои не биле особено апстрактни ниту експресионистички. Енергичните „[[акционо сликарство|акциони слики]]“ на [[Џексон Полок]], со нивниот „преполн“ изглед, биле технички и естетски различни од насилната и гротескна серија ''Жени'' на [[Вилем де Кунинг]]. Како што било прикажано погоре во галеријата, ''Woman V'' била една од серијата од шест слики што де Кунинг ги создал меѓу 1950 и 1953 година и прикажувале женска фигура во должина од три четвртини. Тој ја започнал првата од овие слики, ''Woman I'', колекција: [[Музејот на модерната уметност]], Њујорк, во јуни 1950 година, постојано менувајќи ја и пребојувајќи ја сликата до јануари или февруари 1952 година, кога сликата била напуштена како недовршена. Историчарот на уметноста [[Мејер Шапиро]] ја видел сликата во ателјето на де Кунинг кратко потоа и го охрабрил уметникот да истрае. Одговорот на де Кунинг бил да започне уште три слики на истата тема: ''Жени II'', колекција: [[Музеј на модерната уметност]], Њујорк, ''[[Жени III]]'', [[Музеј на современата уметност во Техеран]], ''Жени IV'', [[Музеј на уметноста Нелсон-Аткинс]], [[Канзас Сити, Мисури]]. Во текот на летото 1952 година, поминато во [[Ист Хемптон, Њујорк|Ист Хемптон]], де Кунинг дополнително ја истражувал темата преку цртежи и пастели. Тој можеби ја завршил работата на ''Woman I'' до крајот на јуни, или можеби дури во ноември 1952 година, а веројатно и другите три слики со жени биле завршени приближно во истото време.<ref>{{cite web |url=[http://www.nga.gov.au/International/Catalogue/Detail.cfm?IRN=47761&BioArtistIRN=25281&MnuID=2&GalID=1](http://www.nga.gov.au/International/Catalogue/Detail.cfm?IRN=47761&BioArtistIRN=25281&MnuID=2&GalID=1) |title=Willem De Kooning: Woman V 1952–53 |publisher= [[National Gallery of Australia]] |access-date=30 November 2010}}</ref> ''Woman series'' биле изразито [[фигуративна уметност|фигуративни слики]]. Друг важен уметник бил [[Франц Клајн]], како што покажувала неговата слика ''High Street'', 1950, кој, како [[Џексон Полок]] и другите апстрактни експресионисти, бил означуван како „акционен сликар“ поради неговиот навидум спонтан и интензивен стил, кој се фокусирал помалку, или воопшто не се фокусирал, на фигури или претстави, туку на самите потези со четката и употребата на платното.<ref>{{Cite web|url=[https://hyperallergic.com/66831/painting-at-the-speed-of-sight-franz-klines-rapid-transit/|title=Painting](https://hyperallergic.com/66831/painting-at-the-speed-of-sight-franz-klines-rapid-transit/|title=Painting) at the Speed of Sight: Franz Kline's Rapid Transit|date=16 March 2013|website=Hyperallergic}}</ref><ref>{{Cite news|url=[https://www.thoughtco.com/art-history-definition-action-painting-183188|title=Art](https://www.thoughtco.com/art-history-definition-action-painting-183188|title=Art) History Definition: Action Painting|work=ThoughtCo|access-date=2018-05-04}}</ref><ref>{{Cite web|url=[https://www.moma.org/audio/playlist/1/81|title=Franz](https://www.moma.org/audio/playlist/1/81|title=Franz) Kline. Painting Number 2. 1954 {{pipe}} MoMA|website=[www.moma.org](http://www.moma.org)}}</ref><ref>[[https://books.google.com/books?isbn=0520050150](https://books.google.com/books?isbn=0520050150) Rudolf Arnheim, ''The Power of the Center: A Study of Composition in the Visual Arts''], University of California Press, 1983, pp. 71–72, {{ISBN|0520050150}}</ref> [[Клифорд Стил]], [[Барнет Њуман]], [[Адолф Готлиб]] и спокојно треперливите блокови на боја во делата на [[Марк Ротко]] (кои вообичаено не би се нарекувале експресионистички и кои Ротко негирал дека се апстрактни) биле класифицирани како апстрактни експресионисти, иако од насоката на апстрактниот експресионизам што [[Клемент Гринберг]] ја нарекол [[сликарство на обоено поле|„обоено поле“]]. И [[Ханс Хофман]] и [[Роберт Мадервел]] (галерија) можеле убедливо да се опишат како претставници на [[акционо сликарство|акционото сликарство]] и сликарството на обоено поле поле. Апстрактниот експресионизам имал многу стилски сличности со руските уметници од почетокот на XX век, како [[Василиј Кандински]]. Иако било точно дека спонтаноста или впечатокот на спонтаност го карактеризирал творештвото на многу апстрактни експресионисти, повеќето од овие слики вклучувале внимателно планирање, особено затоа што нивната голема големина го барала тоа. Исклучок можеле да бидат Полоковите слики со капење боја. Зошто овој стил стекнал општо прифаќање во 1950-тите години било предмет на дебата. Американскиот [[социјален реализам]] бил доминантен во 1930-тите години. Тој бил под влијание не само на [[Големата депресија]], туку и на [[социјалистички реализам|социјалистичките реалисти]] од Мексико, како [[Давид Алфаро Сикерос]] и [[Диего Ривера]]. Политичката клима по Втората светска војна не ги толерирала долго време социјалните протести на овие сликари. Апстрактниот експресионизам се појавил за време на Втората светска војна и започнал да се прикажува на почетокот на 1940-тите години во галерии во Њујорк, како ''[[Галеријата „Уметност на овој век“]]''. Од крајот на 1940-тите до средината на 1950-тите години започнала [[ерата на Мекарти]]. Тоа бил период по Втората светска војна, одбележан со политички конзерватизам и екстремна уметничка цензура во Соединетите Држави. Некои претпоставувале дека, бидејќи темите често биле целосно апстрактни, апстрактниот експресионизам станал безбедна стратегија за уметниците кои сакале да го практикуваат овој стил. Апстрактната уметност можела да се смета за аполитична. Или, ако уметноста била политичка, пораката главно била наменета за упатените. Сепак, тие теоретичари биле малцинство. Како прва навистина оригинална школа на сликарството во Америка, апстрактниот експресионизам ја покажал виталноста и креативноста на земјата во повоените години, како и нејзината способност (или потреба) да развие естетско чувство кое не било ограничено од европските стандарди за убавина. Иако апстрактниот експресионизам брзо се проширил низ Соединетите Држави, главните центри на овој стил биле Њујорк и Калифорнија, особено [[Њујоршка школа (уметност)|Њујоршката школа]] и областа на заливот Сан Франциско. Сликите на апстрактниот експресионизам споделувале одредени карактеристики, вклучувајќи ја употребата на големи платна, пристапот [[сликарство „насекаде“|„насекаде“]], при што целото платно било третирано со еднаква важност (спротивно на пристапот при кој центарот бил поважен од рабовите). Платното како ''арена'' станало кредо на акционото сликарство, додека [[рамнина на сликата#Интегритет на рамнината на сликата|''интегритетот на рамнината на сликата'']] станал кредо на сликарите на обоено поле. Многу други уметници започнале да ги изложуваат своите слики поврзани со апстрактниот експресионизам во текот на 1950-тите години, меѓу кои биле [[Алфред Лесли]], [[Сем Френсис]], [[Џоан Мичел]], [[Хелен Франкенталер]], [[Сај Твомбли]], [[Милтон Резник]], [[Мајкл Голдберг]], [[Норман Блум]], [[Реј Паркер]], [[Николас Кароне]], [[Грејс Хартиган]], [[Фридел Џубас]] и [[Роберт Гудноу]], меѓу другите. Во текот на 1950-тите години, сликарството на обоено поле првично се однесувало на одреден вид [[апстрактен експресионизам]], особено на делата на [[Марк Ротко]], Клифорд Стил, Барнет Њуман, [[Роберт Мадервел]] и [[Адолф Готлиб]]. Во суштина, тоа вклучувало апстрактни слики со големи, рамни површини на боја кои ги изразувале сетилните и визуелните чувства и својства на големите површини со нијансирана текстура. Уметничкиот критичар [[Клемент Гринберг]] го сметал сликарството на обоено поле за поврзано, но различно од акционото сликарство. Целокупната површина и гешталтот на делата на раните сликари на обоено поле зборувале за речиси религиозно искуство, исполнето со восхит пред проширувачкиот универзум на сетилноста, бојата и површината. Во почетокот и средината на 1960-тите години, ''сликарството на обоено поле'' започнало да се однесува на стиловите на уметници како [[Жил Олитски]], [[Кенет Ноланд]] и [[Хелен Франкенталер]], чии дела биле поврзани со апстрактниот експресионизам од втората генерација, како и со помлади уметници како [[Лери Зокс]] и [[Френк Стела]], кои сите се движеле во нова насока. Уметниците како Клифорд Стил, [[Марк Ротко]], [[Ханс Хофман]], [[Морис Луис]], [[Жил Олитски]], [[Кенет Ноланд]], [[Хелен Франкенталер]], [[Лери Зокс]] и други често користеле многу редуцирани упатувања кон природата и сликале со високо артикулирана и психолошка употреба на бојата. Општо земено, овие уметници ги отстранувале препознатливите претстави. Во ''[[Mountains and Sea]]'', од 1952 година, основоположничко дело на [[сликарството на обоено поле|сликарството на обоено поле]] на [[Хелен Франкенталер]], уметницата за првпат ја користела техниката на дамки. Во Европа продолжиле надреализмот, кубизмот, дадаизмот и делата на Матис. Исто така, во Европа се појавил [[ташизам|ташизмот]] (европскиот еквивалент на [[апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]]), кој ја освоил најновата генерација. [[Серж Полјаков]], [[Никола де Стал]], [[Жорж Матје]], [[Виера да Силва]], [[Жан Дибифе]], [[Ив Клајн]] и [[Пјер Сулаж]], меѓу другите, се сметале за важни фигури во повоеното европско сликарство. На крајот, апстрактното сликарство во Америка се развило во движења како [[неодадаизам]], сликарството на обоено поле, [[постсликарска апстракција]], [[оп-арт]], [[сликарство со остри рабови]], [[минимална уметност]], сликарство на [[обликувано платно]], [[лирска апстракција]], [[неоекспресионизам]] и продолжување на апстрактниот експресионизам. Како одговор на тенденцијата кон апстракција, фигуративни претстави се појавиле преку различни нови движења, особено [[поп-арт]]. ====Поп-арт==== {{main|Поп-арт}} Уште порано, во Англија во 1956 година, терминот ''поп-арт'' го употребил [[Лоренс Алоу]] за слики кои го славеле консумеризмот во периодот по Втората светска војна. Ова движење го отфрлило апстрактниот експресионизам и неговиот фокус на херменевтичката и психолошката внатрешност, во корист на уметност која ја прикажувала, а често и ја славела материјалната потрошувачка култура, рекламирањето и иконографијата на ерата на масовното производство.<ref>{{cite book| last = Alloway| first = Lawrence| title = Topics in American art: since 1945| url = [https://archive.org/details/topicsinamerican0000allo|](https://archive.org/details/topicsinamerican0000allo|) url-access = registration| year = 1975| publisher = W. W. Norton| isbn = 978-0-393-04401-0| pages = [[https://archive.org/details/topicsinamerican0000allo/page/119](https://archive.org/details/topicsinamerican0000allo/page/119) 119–122] }}</ref> Раните дела на [[Дејвид Хокни]] и делата на [[Ричард Хамилтон (уметник)|Ричард Хамилтон]], [[Питер Блејк (уметник)|Питер Блејк]] и [[Едуардо Паолоци]] биле сметани за основоположнички примери на движењето. [[Поп-арт]]от во Америка во голема мера првично бил инспириран од делата на [[Џаспер Џонс]], [[Лери Риверс]] и [[Роберт Раушенберг]]. Иако сликите на [[Џералд Марфи]], [[Стјуарт Дејвис (сликар)|Стјуарт Дејвис]] и [[Чарлс Демут]] од 1920-тите и 1930-тите години ја подготвиле почвата за поп-артот во Америка. Во Њујорк во средината на 1950-тите години, [[Роберт Раушенберг]] и [[Џаспер Џонс]] создале уметнички дела кои на почетокот изгледале како продолжение на [[апстрактен експресионизам|апстрактното експресионистичко]] сликарство. Всушност, нивните дела и делата на [[Лери Риверс]] претставувале радикално отстапување од апстрактниот експресионизам, особено во употребата на банални и буквални претстави и вклучувањето и комбинирањето на секојдневни материјали во нивните дела. Иновациите на Џонс во специфичната употреба на различни слики и предмети, како што се столици, броеви, мети, лименки пиво и американското знаме; сликите на Риверс со теми преземени од популарната култура, како [[Џорџ Вашингтон]] кој ја преминува [[Делавер (река)|Делавер]], и неговото вклучување слики од реклами, како камилата од [[Camel cigarettes|цигарите Camel]]; како и изненадувачките конструкции на Раушенберг со употреба на предмети и слики преземени од популарната култура, продавниците за алати, отпадите, градските улици и [[таксидермија]]та, довеле до појава на радикално ново движење во [[визуелна уметност на Соединетите Држави|американската уметност]]. На крајот, до 1963 година движењето станало познато во целиот свет како поп-арт. Американскиот поп-арт бил претставуван од уметници како: [[Енди Ворхол]], [[Клас Олденбург]], [[Вејн Тибо]], [[Џејмс Розенквист]], [[Џим Дајн]], [[Том Веселман]] и [[Рој Лихтенштајн]], меѓу другите. Најзначајното дело на Лихтенштајн веројатно било ''[[Whaam!]]'' (1963, [[Тејт Модерн]], Лондон<ref name="Tate_Whaam">{{cite web |url=[http://www.tate.org.uk/servlet/ViewWork?workid=8782](http://www.tate.org.uk/servlet/ViewWork?workid=8782) |work=Tate Collection |title=Whaam! |first=Roy |last=Lichtenstein |access-date=27 January 2008 }}</ref>), еден од најраните познати примери на [[поп-арт]], кој адаптирал панел од [[стрип|стрип]] од издание од 1962 година на ''[[All-American Men of War]]'' на [[DC Comics]].<ref name="Lichtenstein_Foundation_Whaam">{{cite web |url=[http://www.image-duplicator.com/main.php?decade=60&year=63&work_id=137](http://www.image-duplicator.com/main.php?decade=60&year=63&work_id=137) |work=Roy Lichtenstein Foundation website |title=Whaam! |first=Roy |last=Lichtenstein |access-date=12 September 2009 }}</ref> Сликата прикажува борбен авион кој испукувал ракета кон непријателски авион, со црвено-жолта експлозија. Стриповскиот стил бил нагласен преку употребата на [[ономатопеја|ономатопејскиот]] натпис ''„[[Whaam!]]“'' и врамениот текст ''„I pressed the fire control... and ahead of me rockets blazed through the sky...“''<ref name=Tate_Whaam/> Поп-артот ја спојувал популарната и масовната култура со ликовната уметност, истовремено внесувајќи хумор, иронија и препознатливи претстави и содржини во целината. Во октомври 1962 година галеријата [[Сидни Џенис]] ја поставила изложбата ''The New Realists'', првата голема групна изложба на поп-арт во градска уметничка галерија во Њујорк. [[Сидни Џенис]] ја поставил изложбата во излог на улицата 57, во близина на неговата галерија на адреса 15 E. 57th Street. Изложбата предизвикала шокови во [[Њујоршка школа (уметност)|Њујоршката школа]] и одекнала низ целиот свет. Претходно, во есента 1962 година, историски важната и пресвртна изложба ''[[New Painting of Common Objects]]'' на поп-арт, курирана од [[Волтер Хопс]] во Музејот на уметноста во Пасадена, предизвикала шокови низ западниот дел на Соединетите Држави. Додека во центарот на уметничката сцена во њујоршкиот [[Ист Вилиџ (Менхетен)|Ист Вилиџ]], во [[галерии на Десеттата улица|галериите на Десеттата улица]], уметниците формулирале американска верзија на [[поп-арт]]. [[Клас Олденбург]] имал свој излог и изработувал насликани предмети, а Грин галерија на [[57-ма улица (Менхетен)|57-ма улица]] започнала да ги изложува [[Том Веселман]] и [[Џејмс Розенквист]]. Подоцна, [[Лео Кастели]] изложувал и други американски уметници, вклучувајќи го најголемиот дел од творечкиот опус на Енди Ворхол и Рој Лихтенштајн и неговата употреба на Бендејеви точки, техника што се користела во комерцијалната репродукција. Постои поврзаност меѓу радикалните дела на Дишан и [[Мен Реј]], бунтовничките дадаисти – со смисла за хумор – и поп-уметниците како [[Алекс Кац]] (кој станал познат по своите пародии на портретната фотографија и приградскиот живот), Клас Олденбург, Енди Ворхол, Рој Лихтенштајн и другите. Додека во текот на XX век многу сликари продолжиле да практикуваат пејзажно и фигуративно сликарство со современи теми и цврста техника, како [[Милтон Ејвери]], [[Џон Д. Греам]], [[Ферфилд Портер]], [[Едвард Хопер]], [[Балтиус]], [[Френсис Бејкон (сликар)|Франсис Бејкон]], [[Никола де Стал]], [[Ендру Вајет]], [[Лусијан Фројд]], [[Френк Ауербах]], [[Филип Перлстин]], [[Дејвид Парк]], [[Нејтан Оливеира]], [[Дејвид Хокни]], [[Малколм Морли]], [[Ричард Естес]], [[Ралф Гоуингс]], [[Одри Флак]], [[Чак Клоуз]], [[Сузан Ротенберг]], [[Ерик Фишл]], [[Вија Селминс]] и [[Ричард Дибенкорн]]. ====Фигуративно, пејзажно, мртва природа, морски пејзаж и реализам==== Од 1930-тите до 1960-тите години, апстрактното сликарство во Америка и Европа се развило во движења како [[апстрактен експресионизам]], [[сликарство на обоено поле]], [[постсликарска апстракција]], [[оп-арт]], [[сликарство со остри рабови]], [[минимална уметност]], сликарство на [[обликувано платно]] и [[лирска апстракција]]. Други уметници реагирале на тенденцијата кон апстракција, овозможувајќи фигуративните претстави да продолжат во различни нови контексти, како [[фигуративно движење во областа на заливот]] во 1950-тите години и новите форми на [[експресионизам]] од 1940-тите до 1960-тите години. Во Италија во овој период, [[Џорџо Моранди]] бил најзначајниот сликар на мртва природа, истражувајќи широк спектар на пристапи кон прикажувањето на секојдневните шишиња и кујнски предмети.<ref>David Piper, p. 635</ref> Во текот на XX век многу сликари практикувале [[реализам (визуелни уметности)|реализам]] и користеле експресивни претстави; практикувале пејзажно и фигуративно сликарство со современи теми и цврста техника, како и со уникатна експресивност, како сликарот на [[мртва природа]] [[Џорџо Моранди]], [[Милтон Ејвери]], [[Џон Д. Греам]], [[Ферфилд Портер]], [[Едвард Хопер]], [[Ендру Вајет]], [[Балтиус]], [[Френсис Бејкон (сликар)|Франсис Бејкон]], [[Леон Кософ]], [[Френк Ауербах]], [[Лусијан Фројд]], [[Филип Перлстин]], [[Вилем де Кунинг]], [[Аршил Горки]], [[Грејс Хартиган]], [[Роберт Де Ниро Постариот]], [[Елејн де Кунинг]] и други. Заедно со [[Анри Матис]], [[Пабло Пикасо]], [[Пјер Бонар]], [[Жорж Брак]] и други мајстори на XX век. Особено Милтон Ејвери, преку употребата на бојата и својот интерес за сликање морски пејзажи и пејзажи, се поврзал со аспектот на обоеното поле на апстрактниот експресионизам, како што се манифестирал кај [[Адолф Готлиб]] и [[Марк Ротко]], како и со лекциите што американските сликари ги презеле од делата на [[Анри Матис]].<ref>{{Cite news|url=[https://www.nytimes.com/2005/01/07/arts/art-in-review-milton-avery-onrushing-waves.html|title=Art](https://www.nytimes.com/2005/01/07/arts/art-in-review-milton-avery-onrushing-waves.html|title=Art) in Review; Milton Avery – 'Onrushing Waves'|first=Grace|last=Glueck|newspaper=The New York Times|date=7 January 2005}}</ref><ref>{{Cite web|url=[https://observer.com/2002/05/the-summer-of-57-with-milton-avery-gottlieb-rothko/|title=The](https://observer.com/2002/05/the-summer-of-57-with-milton-avery-gottlieb-rothko/|title=The) Summer of '57 With Milton Avery, Gottlieb, Rothko|website=[[The New York Observer]] |date=13 May 2002}}</ref> ''[[Head VI]]'', 1949 година, била слика на ирскиот уметник [[Френсис Бејкон (сликар)|Франсис Бејкон]] и претставувала пример на европскиот [[експресионизам]] по Втората светска војна. Делото прикажувало искривена верзија на [[Портретот на Инокентиј X]], насликан од шпанскиот уметник [[Диего Веласкес]] во 1650 година. Делото било едно од серијата варијации на сликата на Веласкес што Бејкон ги изработил во текот на 1950-тите и почетокот на 1960-тите години, вкупно четириесет и пет дела.<ref>{{cite book| last = Schmied| first = Wieland| title = Francis Bacon: commitment and conflict| year = 1996| publisher = Prestel Pub| isbn = 3-7913-1664-8| page = 17 }}</ref> Кога бил прашан зошто бил принуден толку често да се навраќа на темата, Бејкон одговорил дека немал ништо против папите, туку дека само „сакал изговор да ги употреби овие бои, а на обичната облека не можеш да ѝ ја дадеш таа виолетова боја без да навлезеш во еден вид лажен [[фовизам|фовистички]] начин“.<ref>{{cite book| last = Peppiatt| first = Michael| title = เรื่องเก่าเล่าใหม่: รวมข้อคิดจากพงศาวดารและตํานานเก่า| year = 1998| publisher = Westview Press| isbn = 978-0-8133-3520-9| page = 147 }}</ref> Папата во оваа верзија зоврива од гнев и агресија, а темните бои ѝ дават на сликата гротескен и кошмарен изглед.<ref>Schmied (1996), p20</ref> Набраните завеси во заднината се прикажани како проѕирни и изгледат како да паѓаат низ лицето на Папата.<ref>Peppiatt (1996), p148</ref> Италијанскиот сликар [[Џорџо Моранди]] бил важен ран пионер на минимализмот во XX век. Роден во [[Болоња]], во 1890 година, во текот на својата кариера Моранди речиси исклучиво се посветил на мртви природи и пејзажи, освен неколку автопортрети. Со голема чувствителност кон тонот, бојата и композиционата рамнотежа, тој повторно и повторно ги прикажувал истите познати шишиња и вазни во слики забележливи по едноставноста на изведбата. Моранди изработил 133 бакрописи, значаен опус сам по себе, а неговите цртежи и акварели често се приближувале до апстракцијата поради економичноста на средствата. Преку своите едноставни и повторливи мотиви и економичната употреба на бојата, вредноста и површината, Моранди станал проницлив и важен претходник на [[минимализам|минимализмот]]. Тој починал во Болоња во 1964 година. По Втората светска војна, терминот [[Париска школа]] често се однесувал на [[ташизам|ташизмот]], европскиот еквивалент на американскиот апстрактен експресионизам, а овие уметници биле поврзани и со [[КОБРА (авангарден уметнички правец)|КОБРА]]. Важни претставници биле [[Жан Дибифе]], [[Пјер Сулаж]], [[Никола де Стал]], [[Ханс Хартунг]], [[Серж Полиаков]] и [[Жорж Матје]], меѓу неколку други. Во почетокот на 1950-тите години [[Жан Дибифе|Дибифе]] (кој секогаш бил фигуративен уметник) и [[Никола де Стал|де Стал]] ја напуштиле апстракцијата и се вратиле кон претставувањето преку фигурацијата и пејзажот. Делото на де Стал брзо било препознаено во повоениот уметнички свет и тој станал еден од највлијателните уметници на 1950-тите години. Неговото враќање кон претставувањето (морски пејзажи, фудбалери, џез-музичари, галеби) во почетокот на 1950-тите години може да се смета за влијателен претходник на американското [[фигуративно движење во областа на заливот]], бидејќи многу од тие апстрактни сликари, како [[Ричард Дибенкорн]], [[Дејвид Парк]], [[Елмер Бишоф]], [[Вејн Тибо]], [[Нејтан Оливеира]], [[Џоан Браун]] и други, направиле сличен чекор, враќајќи се кон фигуративните претстави во средината на 1950-тите години. Голем дел од доцното творештво на де Стал – особено неговите разредени и разводнети апстрактни пејзажи во масло на платно од средината на 1950-тите години – го навестувале сликарството на обоено поле и [[лирска апстракција|лирската апстракција]] од 1960-тите и 1970-тите години. Смелата и интензивно живописна боја на [[Никола де Стал]] во неговите последни слики ја навестувала насоката на голем дел од современото сликарство што следело по него, вклучувајќи го и поп-артот од 1960-тите години. ====Арт брут, нов реализам, фигуративно движење во областа на Заливот, неодадаизам, фотореализам==== <gallery widths="220px" heights="140px" perrow="4"> File:John's Diner by John Baeder.jpg|[[Џон Бејдер]], [[фотореализам]] </gallery> Во текот на 1950-тите и 1960-тите години, додека апстрактното сликарство во Америка и Европа еволуирало во движења како [[Сликарство на обоено поле|сликарството на обоено поле]], [[постсликарска апстракција]], [[оп-арт]], [[сликарство со остри рабови]], [[минимална уметност]], сликарството на [[обликувано платно]], [[лирска апстракција]] и продолжувањето на [[апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]], други уметници реагирале на тенденцијата кон апстракција со [[аутсајдерска уметност|арт брут]],<ref>[[Jean Dubuffet]]: ''L'Art brut préféré aux arts culturels'' [1949] (in English: ''Art brut. Madness and Marginalia'', special issue of ''Art & Text'', No. 27, 1987, p. 31-33)</ref> како што се гледало во ''Court les rues,'' 1962, од [[Жан Дибифе]], [[флуксус]], [[неодадаизам]], [[нов реализам]], овозможувајќи повторно појавување на фигуративните претстави преку различни нови контексти, како [[поп-арт]], [[фигуративно движење во областа на заливот]] (типичен пример бил Дибенкорновиот ''Cityscape I, (Landscape No. 1),'' 1963, масло на платно, 60 1/4 x 50 1/2 инчи, колекција: [[Музеј на современа уметност во Сан Франциско]]) и подоцна во 1970-тите години [[неоекспресионизам]]. Фигуративното движење во областа на заливот, чии влијателни членови биле [[Дејвид Парк]], [[Елмер Бишоф]], [[Нејтан Оливеира]] и [[Ричард Дибенкорн]], чија слика ''Cityscape 1'', 1963, била типичен пример, процветало во текот на 1950-тите и 1960-тите години во Калифорнија. Иако во текот на XX век сликарите продолжиле да практикуваат [[реализам (визуелни уметности)|реализам]] и да користат фигуративни претстави, практикувајќи пејзажно и фигуративно сликарство со современи теми и цврста техника и со уникатна експресивност, како [[Милтон Ејвери]], [[Едвард Хопер]], [[Жан Дибифе]], [[Френсис Бејкон (сликар)|Франсис Бејкон]], [[Френк Ауербах]], [[Лусијан Фројд]], [[Филип Перлстин]] и други. Помладите сликари практикувале употреба на фигуративни претстави на нови и радикални начини. [[Ив Клајн]], [[Марсијал Рајс]], [[Ники де Сен Фал]], [[Волф Востел]], [[Дејвид Хокни]], [[Алекс Кац]], [[Малколм Морли]], [[Ралф Гоуингс]], [[Одри Флак]], [[Ричард Естес]], [[Чак Клоуз]], [[Сузан Ротенберг]], [[Ерик Фишл]], [[Џон Бејдер]] и [[Вија Селминс]] биле меѓу оние кои станале истакнати меѓу 1960-тите и 1980-тите години. [[Ферфилд Портер]] бил главно самоук и создал репрезентативни дела во средината на движењето на [[апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]]. Неговите теми главно биле пејзажи, домашни ентериери и портрети на семејството, пријателите и колегите уметници, од кои многумина биле поврзани со [[Њујоршка школа (уметност)|Њујоршката школа]] на писатели, вклучувајќи ги [[Џон Ешбери]], [[Френк О'Хара]] и [[Џејмс Шојлер]]. Многу од неговите слики биле поставени во или околу семејната летна куќа на [[Грејт Спрус Хед Ајленд, Мејн]]. Исто така, во текот на 1960-тите и 1970-тите години постоела реакција против сликарството. Критичарите како Даглас Кримп го разгледувале делото на уметници како [[Ад Рајнхарт]] и ја прогласиле „смртта на сликарството“. Уметниците започнале да практикуваат нови начини на создавање уметност. Новите движења станале значајни, а меѓу нив биле: [[Флуксус]], [[хепенинг]], [[видеоуметност]], [[инсталациска уметност]], [[поштенска уметност]], [[ситуационисти]], [[концептуална уметност]], [[постминимализам]], [[земјишна уметност]], [[арте повера]], [[перформансна уметност]] и [[телесна уметност]], меѓу другите.<ref>Douglas Crimp, ''The End of Painting'', October, Vol. 16, Spring, 1981, pp. 69–86</ref><ref>Douglas Crimp, ''On the Museum's Ruins'', Cambridge, Mass., 1993</ref> Неодадаизмот било исто така движење кое започнало во 1950-тите и 1960-тите години и било поврзано со апстрактниот експресионизам, но само преку фигуративните претстави. Се одликувало со појава на комбинирани произведени предмети заедно со уметнички материјали, оддалечувајќи се од претходните конвенции на сликарството. Овој тренд во уметноста бил претставен со делата на [[Џаспер Џонс]] и [[Роберт Раушенберг]], чии „комбајни“ од 1950-тите години биле претходници на поп-артот и [[инсталациска уметност|инсталациската уметност]], и користеле асемблаж од големи физички предмети, вклучувајќи препарирани животни, птици и комерцијална фотографија. [[Роберт Раушенберг]], [[Џаспер Џонс]], [[Лери Риверс]], [[Џон Чемберлен]], [[Клас Олденбург]], [[Џорџ Сигал]], [[Џим Дајн]] и [[Едвард Кинхолц]], меѓу другите, биле важни пионери и на апстракцијата и на поп-артот; создавајќи нови конвенции во создавањето уметност, тие го направиле прифатливо во сериозните кругови на современата уметност радикалното вклучување на невообичаени материјали како делови од нивните уметнички дела. ====Нова апстракција од 1950-тите до 1980-тите години==== [[File:IKB 191.jpg|right|thumb|[[Ив Клајн]], 1962, [[монохромно сликарство]]]] Сликарството на обоено поле јасно укажувало на нова насока во американското сликарство, оддалечена од [[апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]]. Сликарството на обоено поле било поврзано со [[постсликарска апстракција]], [[супрематизам]], [[апстрактен експресионизам]], [[сликарство со остри рабови]] и [[лирска апстракција]]. Во текот на 1960-тите и 1970-тите години апстрактното сликарство продолжило да се развива во Америка преку различни стилови. [[Геометриска апстракција]], оп-артот, [[сликарство со остри рабови]], сликарството на обоено поле и [[минимализам|минималното]] сликарство биле некои од меѓусебно поврзаните насоки на напредното апстрактно сликарство, заедно со некои други нови движења. [[Морис Луис]] бил важен пионер на напредното сликарството на обоено поле, а неговото дело можело да послужи како мост меѓу [[апстрактен експресионизам]], сликарствотото на обоено поле и [[минимална уметност]]. Двајца влијателни учители, [[Јозеф Алберс]] и [[Ханс Хофман]], вовеле нова генерација американски уметници во нивните напредни теории за бојата и просторот. [[Јозеф Алберс]] најмногу бил запаметен по својата работа како сликар и теоретичар на [[геометриска апстракција|геометриската апстракција]]. Најпознати се стотиците слики и графики што ја сочинуваат серијата ''Почит кон квадратот''. Во оваа строга серија, започната во 1949 година, Алберс ги истражувал хроматските интеракции со рамни обоени квадрати распоредени концентрично на платното. Теориите на Алберс за уметноста и образованието биле основоположнички за следната генерација уметници. Неговите сопствени слики ја формирале основата и на [[сликарство со остри рабови|сликарството со остри рабови]] и на оп-артот. [[Јозеф Алберс]], [[Ханс Хофман]], [[Иља Болотoвски]], [[Бургојн Дилер]], [[Виктор Вазарели]], [[Бриџит Рајли]], [[Ричард Анушкевич]], [[Френк Стела]], [[Морис Луис]], [[Кенет Ноланд]],<ref>{{cite web |first=Terry |last=Fenton |title=Online essay about Kenneth Noland, and acrylic paint |url=[http://www.sharecom.ca/noland/materials](http://www.sharecom.ca/noland/materials) |access-date=30 April 2007 |archive-date=21 January 2021 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20210121041610/http://www.sharecom.ca/noland/materials](https://web.archive.org/web/20210121041610/http://www.sharecom.ca/noland/materials) }}</ref> [[Елсворт Кели]], [[Барнет Њуман]], [[Лери Пунс]], [[Роналд Дејвис]], [[Лери Зокс]], [[Ал Хелд]] и некои други, како [[Мино Арџенто]],<ref>Noel, Frackman "Mino Argento create. These canvases in which geometric forms, squares, arcs, and lines", Arts Magazine p.19 December 1979</ref> биле уметници тесно поврзани со [[геометриска апстракција]], оп-артот, сликарството на обоено поле, а во случајот на Хофман и Њуман и со апстрактниот експресионизам. Во 1965 година, изложбата наречена ''[[Окото кое реагира]]'', курирана од Вилијам К. Зајц, била одржана во [[Музејот на модерната уметност]], во Њујорк. Изложените дела биле разновидни и ја опфаќале [[минимализам|минималистичката]] уметност на [[Френк Стела]], оп-артот на Лери Пунс, делото на [[Александар Либерман]], заедно со мајсторите на оп-арт движењето: [[Виктор Вазарели]], [[Ричард Анушкевич]], Бриџит Рајли и други. Изложбата се фокусирала на перцептивните аспекти на уметноста, кои произлегувале и од илузијата на движење и од интеракцијата на односите меѓу боите. Оп-артот, познат и како оптичка уметност, бил стил присутен во некои слики и други уметнички дела кои користеле [[оптичка илузија|оптички илузии]]. Оп-артот бил тесно поврзан и со [[геометриска апстракција]] и [[сликарство со остри рабови]]. Иако понекогаш за него се користел терминот перцептивна апстракција. Оп-артот бил метод на сликање што се однесувал на интеракцијата меѓу илузијата и рамнината на сликата, меѓу разбирањето и гледањето.<ref>John Lancaster. ''Introducing Op Art'', London: BT Batsford Ltd, 1973, p. 28.</ref> Делата на оп-артот биле апстрактни, а многу од попознатите дела биле изработени само во црно и бело. Кога гледачот ги набљудувал, се создавал впечаток на движење, скриени слики, трепкање и вибрации, шари или, алтернативно, на набабрување или искривување. Сликарството на обоено поле настојувало да ја ослободи уметноста од излишната реторика. Уметниците како [[Клифорд Стил]], [[Марк Ротко]], [[Ханс Хофман]], [[Морис Луис]], [[Жил Олитски]], [[Кенет Ноланд]], [[Хелен Франкенталер]], [[Џон Хојланд]], [[Лери Зокс]] и други често користеле многу редуцирани упатувања кон природата и сликале со високо артикулирана и психолошка употреба на бојата. Општо земено, овие уметници ги отстранувале препознатливите фигуративни претстави. Одредени уметници се повикувале на референци од минатата или современата уметност, но генерално сликарството на обоено поле ја претставувало апстракцијата како цел сама по себе. Следејќи ја оваа насока на [[модерна уметност|модерната уметност]], уметниците сакале секоја слика да ја претстават како единствена, кохерентна, монолитна слика. ====Вашингтонска школа, обликувано платно, апстрактен илузионизам, лирска апстракција==== {{main|Вашингтонска уметничка школа|Обликувано платно|Апстрактен илузионизам|Лирска апстракција}} [[Image:Ring of Ronald Davis.jpg|thumb|left|[[Роналд Дејвис]] 1968, [[Апстрактен илузионизам]]]] [[Френк Стела]], [[Кенет Ноланд]], [[Елсворт Кели]], [[Барнет Њуман]], [[Роналд Дејвис]], [[Нил Вилијамс (уметник)|Нил Вилијамс]], [[Роберт Манголд]], [[Чарлс Хинман]], [[Ричард Татл]], [[Дејвид Новрос]] и [[Алвин Лавинг]] биле примери на уметници поврзани со употребата на [[обликувано платно]] во периодот што започнал во раните 1960-ти. Многу уметници на [[геометриска апстракција]], [[минимализам|минималисти]] и сликари на [[сликарство со остри рабови]] избрале да ги користат рабовите на сликата за да го определат обликот на сликата, наместо да го прифаќаат правоаголниот формат. Всушност, употребата на [[обликувано платно]] првенствено била поврзана со слики од 1960-тите и 1970-тите кои биле ладно [[апстрактна уметност|апстрактни]], формалистички, геометриски, објективни, рационалистички, со чисти линии, нагласено остри рабови или [[минимализам|минималистички]] по својот карактер. Галеријата „Андре Емерих“, галеријата [[Лео Кастели]], галеријата „Ричард Фајген“ и галеријата [[Парк Плејс]] биле важни места за претставување на сликарството на обоено поле, сликарството со [[обликувано платно]] и [[лирска апстракција]] во Њујорк во текот на 1960-тите. Постоела поврзаност со [[постсликарска апстракција]], која реагирала против мистицизмот, хиперсубјективноста и нагласувањето на драматичното прикажување на самиот чин на сликање кај [[апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]] – како и против свеченото прифаќање на рамниот правоаголник како речиси ритуален предуслов за сериозното сликарство. Во текот на 1960-тите, сликарството на обоено поле и [[минимална уметност]] често биле тесно поврзани едно со друго. Всушност, до почетокот на 1970-тите двете движења станале значително различни. Друго сродно движење од доцните 1960-ти, [[лирска апстракција]] (термин што го создал Лари Олдрих, основачот на [[Музејот на современа уметност Олдрих]], Риџфилд, Конектикат), опфаќало она што Олдрих рекол дека го гледал во ателјеата на многу уметници во тоа време.<ref>Aldrich, Larry. Young Lyrical Painters, Art in America, v.57, n6, November–December 1969, pp.104–113.</ref> Тоа било и назив на изложба што потекнувала од Музејот Олдрих и патувала во Музејот на американската уметност „Витни“ и други музеи низ САД во периодот од 1969 до 1971 година.<ref>Lyrical Abstraction, Exhibition Catalogue, the Aldrich Museum of Contemporary Art, Ridgefield, Conn. 1970.</ref> [[Image:Forwilliamblake.jpg|thumb|[[Рони Лендфилд]], 1968, [[лирска апстракција]]]] [[Лирска апстракција|Лирската апстракција]] од доцните 1960-ти била карактеризирана со сликите на [[Ден Кристенсен]], [[Рони Лендфилд]], [[Питер Јанг (уметник)|Питер Јанг]] и други, а заедно со движењето [[Флуксус]] и [[постминимализам]] (термин што прв го употребил [[Роберт Пинкус-Витен]] на страниците на ''[[Артфорум]]'' во 1969 година)<ref name="sxdvrz">''Movers and Shakers, New York'', "Leaving C&M", by Sarah Douglas, Art and Auction, March 2007, V.XXXNo7.</ref> настојувала да ги прошири границите на апстрактното сликарство и минимализмот преку фокусирање на процесот, новите материјали и новите начини на изразување. [[Постминимализмот]] често вклучувал индустриски материјали, суровини, изработки, пронајдени предмети, инсталации, сериско повторување и често упатувања на [[Дада]] и [[надреализам]], а најдобро бил претставен во скулптурите на [[Ева Хесе]].<ref name="sxdvrz"/> Лирската апстракција, [[концептуална уметност]], [[постминимализам]], [[земјишна уметност]], видео, [[перформансна уметност]], [[инсталациска уметност]], заедно со продолжувањето на Флуксус, [[апстрактен експресионизам]], [[Сликарство на обоено поле|сликарство на обоено поле]], [[сликарство со остри рабови]], [[минимална уметност]], [[оп-арт]], [[поп-арт]], [[фотореализам]] и [[нов реализам]], ги прошириле границите на [[современа уметност]] од средината на 1960-тите до 1970-тите.<ref>Martin, Ann Ray, and Howard Junker. "The New Art: It's Way, Way Out", ''Newsweek'' 29 July 1968: pp.3,55–63.</ref> Лирската апстракција била вид слободно развиено апстрактно сликарство што се појавило во средината на 1960-тите, кога апстрактните сликари се вратиле кон различни форми на сликарски, ликовен и експресионистички израз, со нагласен фокус на процесот, гешталтот и повторливите композициски стратегии воопшто. Лирската апстракција имала сличности со сликарството на обоено поле и апстрактниот експресионизам. [[Лирска апстракција]], како што била претставена во сликата ''For William Blake'' од 1968 година на [[Рони Лендфилд]] (горе), особено се одликувала со слободната употреба на бојата – текстурата и површината. Директното цртање, калиграфската употреба на линијата, ефектите од четкањето, прскањето, нанесувањето дамки, повлекувањето со гумена лента, истурањето и распрскувањето на бојата површно личеле на ефектите забележливи кај апстрактниот експресионизам и сликарството на обоено поле. Сепак, стиловите значително се разликувале. Од [[апстрактен експресионизам]] и [[акционо сликарство]] од 1940-тите и 1950-тите го одвојувал пристапот кон композицијата и драматиката. Како и кај акционото сликарство, постоел нагласок на потезите со четка, високата композициска драматика и динамичната композициска напнатост. Додека кај лирската апстракција постоело чувство на композициска случајност, композиција што ја исполнувала целата површина, ненагласена и опуштена композициска драматика и нагласок на процесот, повторувањето и сеопфатното чувство.<ref>The Aldrich Museum of Contemporary Art, ''Lyrical Abstraction'', exhibition: 5 April through 7 June 1970</ref><ref>''Lyrical Abstraction'' Whitney Museum of American Art, New York, 25 May – 6 July 1971</ref> ====Сликарство со остри рабови, минимализам, постминимализам, монохромно сликарство==== [[File:The Dylan Painting.jpg|thumb|[[Брајс Марден]], 1966/1986, [[монохромно сликарство]]]] [[Агнес Мартин]], [[Роберт Манголд]], [[Брајс Марден]], [[Џо Баер]], [[Роберт Рајман]], [[Ричард Татл]], [[Нил Вилијамс (уметник)|Нил Вилијамс]], [[Дејвид Новрос]], Пол Могензон и [[Чарлс Хинман]] биле примери на уметници поврзани со [[минимализам]]от и (со исклучок на Мартин, Баер и Марден) со употребата на [[обликувано платно]], исто така во периодот што започнал во раните 1960-ти. Многу уметници на [[геометриска апстракција]], минималисти и сликари на [[сликарство со остри рабови]] избрале да ги користат рабовите на сликата за да го определат обликот на сликата, наместо да го прифаќаат правоаголниот формат. Всушност, употребата на [[обликувано платно]] првенствено била поврзана со слики од 1960-тите и 1970-тите кои биле ладно апстрактни, формалистички, геометриски, објективни, рационалистички, со чисти линии, нагласено остри рабови или [[минимализам|минималистички]] по својот карактер. Галеријата „Бајкерт“ и галеријата [[Парк Плејс]] биле важни места за претставување на [[минимализам]]от и сликарството со [[обликувано платно]] во Њујорк во текот на 1960-тите. Во текот на 1960-тите и 1970-тите уметници како [[Роберт Мадервел]], [[Адолф Готлиб]], [[Филип Гастон]], [[Ли Краснер]], [[Сај Твомбли]], [[Роберт Раушенберг]], [[Џаспер Џонс]], [[Ричард Дибенкорн]], [[Јозеф Алберс]], [[Елмер Бишоф]], Агнес Мартин, [[Ал Хелд]], [[Сам Френсис]], [[Елсворт Кели]], [[Морис Луис]], [[Хелен Франкенталер]], [[Џин Дејвис (сликар)|Џин Дејвис]], [[Френк Стела]], [[Кенет Ноланд]], [[Џоан Мичел]], [[Фридел Цубас]] и помлади уметници како Брајс Марден, [[Роберт Манголд]], [[Сам Гилијам]],<ref>{{cite web |url=[http://www.sbmuseart.org/exhibitions/colorscope.web](http://www.sbmuseart.org/exhibitions/colorscope.web) |title=Colorscope: Abstract Painting 1960–1979 |access-date=30 November 2010 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20100703034943/http://www.sbmuseart.org/exhibitions/colorscope.web](https://web.archive.org/web/20100703034943/http://www.sbmuseart.org/exhibitions/colorscope.web) |archive-date=3 July 2010 }}</ref> [[Џон Хојланд]], [[Шон Скали]], [[Пет Стајр]], [[Елизабет Мари (уметник)|Елизабет Мари]], [[Лари Пунс]], [[Волтер Дарби Банард]], [[Лари Зокс]], [[Рони Лендфилд]], [[Роналд Дејвис]], [[Ден Кристенсен]], [[Џоан Снајдер]], [[Рос Блекнер]], [[Арчи Ранд]], [[Сузан Крајл]] и десетици други создале голем број разновидни слики. [[File:'Untitled Etching 1 (First Version)' by Barnett Newman, 1968.jpg|thumb|left|[[Барнет Њуман]], ''Untitled Etching 1 (First Version)'', 1968, [[минимализам]]]] Во текот на 1960-тите и 1970-тите се појавила реакција против апстрактното сликарство. Некои критичари го разгледувале творештвото на уметници како [[Ад Рајнхарт]] и прогласиле „смрт на сликарството“. Уметниците започнале да применуваат нови начини на создавање уметност. Новите движења станале позначајни, меѓу кои биле: [[постминимализам]], [[земјишна уметност]], [[видеоуметност]], [[инсталациска уметност]], [[арте повера]], [[перформансна уметност]], [[телесна уметност]], [[Флуксус]], [[хепенинг]], [[поштенска уметност]], [[ситуационисти]] и [[концептуална уметност]], меѓу другите. Сепак, и во апстрактното сликарство се случиле други важни иновации во текот на 1960-тите и 1970-тите, карактеризирани со [[монохромно сликарство]] и [[сликарство со остри рабови]], инспирирани од Ад Рајнхарт, [[Барнет Њуман]], [[Милтон Ресник]] и [[Елсворт Кели]].<ref>{{cite web |last=Tate |title=Monochrome – Art Term - Tate |url=[http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/m/monochrome](http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/m/monochrome) |access-date=22 August 2018}}</ref> Почнувајќи од [[геометриска апстракција]] во различни медиуми до нерепрезентативно [[Акционо сликарство|гестуално сликарство]], монохроматските дела продолжиле да претставуваат важно влијание врз современата уметност. Почнувајќи од [[геометриска апстракција]] во различни медиуми до нерепрезентативно [[Акционо сликарство|гестуално сликарство]], монохроматските дела продолжиле да претставуваат важно влијание врз современата уметност. Уметници разновидни како Агнес Мартин, Ал Хелд, [[Лари Зокс]], [[Френк Стела]], [[Лари Пунс]], [[Брајс Марден]] и други ја истражувале моќта на поедноставувањето. Спојувањето на сликарството на обоено поле, [[минимална уметност]], сликарството со остри рабови, [[лирска апстракција]] и постминимализмот ја замаглило разликата меѓу движењата, која станала поочигледна во 1980-тите и 1990-тите. Движењето [[неоекспресионизам]] било поврзано со претходните развои во [[апстрактен експресионизам]], [[неодада]], лирската апстракција и постминималистичкото сликарство. ====Неоекспресионизам==== Кон крајот на 1960-тите, сликарот на [[апстрактен експресионизам]] [[Филип Гастон]] помогнал да се предводи преминот од апстрактниот експресионизам кон [[неоекспресионизам]]от во сликарството, напуштајќи ја таканаречената „чиста апстракција“ на апстрактниот експресионизам во корист на покарикатурални претстави на различни лични симболи и предмети. Овие дела биле инспирација за новата генерација сликари заинтересирани за оживување на експресивните претстави. Неговата слика ''Painting, Smoking, Eating'' од 1973 година, прикажана погоре во галеријата, била пример за конечното и дефинитивно враќање на Гастон кон претставувањето. Кон крајот на 1970-тите и почетокот на 1980-тите се случило и враќање кон сликарството, речиси истовремено во Италија, Германија, Франција и [[Обединетото Кралство|Британија]]. Овие движења биле наречени [[Трансавангарда]], [[Млади бунтовници ]], [[Фигурација Либр]],<ref>{{Cite web|url=[https://www.tate.org.uk/art/art-terms|title=Art](https://www.tate.org.uk/art/art-terms|title=Art) Terms|website=Tate}}</ref> [[неоекспресионизам]], Лондонската школа и, кон крајот на 1980-тите, [[Стакизам|Стакистите]], соодветно. Овие слики биле карактеризирани со големи формати, слободно експресивно нанесување на траги, фигуративност, мит и имагинација. Целокупното творештво од овој жанр станало означувано како [[неоекспресионизам]]. Критичката реакција била поделена. Некои критичари го сметале за поттикнат од профитните мотиви на големите комерцијални галерии. Овој вид уметност продолжил да биде популарен и во 21 век, дури и по падот на уметничкиот пазар кон крајот на 1980-тите. [[Анселм Кифер]] бил водечка фигура на европскиот [[неоекспресионизам]] до 1980-тите; темите на Кифер се прошириле од фокусот на улогата на Германија во цивилизацијата кон судбината на уметноста и културата воопшто. Неговото творештво станало поскулптурално и вклучувало не само национален идентитет и колективно сеќавање, туку и [[окултизам|окултна]] [[симболика]], [[теологија]] и [[мистицизам]]. Темата на целокупното творештво била траумата што ја доживувале цели општества и постојаното повторно раѓање и обновување во животот. Во доцните 1970-ти во САД, сликарите кои започнале да работат со оживеани површини и кои се вратиле кон фигуративноста, како [[Сузан Ротенберг]], станале популарни, особено како што се гледало погоре во слики како ''Horse 2'' од 1979 година. Во текот на 1980-тите, американските уметници како [[Ерик Фишл]], [[Дејвид Сал]], [[Жан-Мишел Баскија]] (кој започнал како [[графити уметник]]), [[Џулијан Шнабел]] и [[Кит Харинг]], како и италијанските сликари како [[Мимо Паладино]], [[Сандро Кја]] и [[Енцо Куки]], меѓу другите, ја дефинирале идејата за [[неоекспресионизам]] во Америка. Неоекспресионизмот бил стил на [[модернизам|модерното]] сликарство што станал популарен кон крајот на 1970-тите и доминирал на уметничкиот пазар до средината на 1980-тите. Тој се развил во Европа како реакција против концептуалната и [[минимализам|минималистичката]] уметност од 1960-тите и 1970-тите. Неоекспресионистите повторно започнале да прикажуваат препознатливи предмети, како човечкото тело (иако понекогаш на речиси апстрактен начин), на груб и силно емотивен начин, користејќи живи бои и банални хармонии на бои. Искусните сликари [[Филип Гастон]], [[Френк Ауербах]], [[Леон Кософ]], [[Герхард Рихтер]], [[А. Р. Пенк]] и [[Георг Базелиц]], заедно со нешто помладите уметници како [[Анселм Кифер]], [[Ерик Фишл]], [[Сузан Ротенберг]], [[Франческо Клементе]], [[Жан-Мишел Баскија]], [[Џулијан Шнабел]], [[Кит Харинг]] и многу други, станале познати по работата во овој интензивен експресионистички правец на сликарството. Сликарството и понатаму има почитувана положба во современата уметност. Уметноста станала отворено поле, повеќе неподелено од дихотомијата меѓу објективното и необјективното. Уметниците можеле да постигнат критички успех без оглед на тоа дали нивните слики биле фигуративни или апстрактни. Она што имало значење било содржината, истражувањето на границите на медиумот и одбивањето да се повторуваат делата од минатото како крајна цел. ====Современо сликарство во 21 век==== {{main|Современа уметност|Постмодерна уметност|доцен модернизам}} На почетокот на 21 век, современото сликарство и современата уметност воопшто продолжиле во неколку меѓусебно поврзани насоки, карактеризирани со идејата за [[културен плурализам|плурализам]]. „Кризата“ во сликарството и актуелната уметност, како и во современата [[уметничка критика]], била предизвикана од [[културен плурализам|плурализмот]]. Не постоел консензус, ниту пак било неопходно да постои, во однос на репрезентативниот стил на епохата. Преовладувал ставот дека „сè е дозволено“; синдромот „сè се случува“, а следствено и „ништо не се случува“; тоа создавало естетски сообраќаен метеж без цврста и јасна насока и со секоја лента на уметничкиот автопат исполнета до капацитет. Следствено, продолжиле да се создаваат величествени и значајни уметнички дела, иако во голема разновидност на стилови и естетски темпераменти, при што пазарот бил оставен да ја проценува вредноста. [[Сликарство со остри рабови]], [[геометриска апстракција]], [[присвојување (уметност)|присвојување]], [[хиперреализам (визуелни уметности)|хиперреализам]], [[фотореализам]], [[експресионизам]], [[минимализам]], [[лирска апстракција]], [[поп-арт]], [[оп-арт]], [[апстрактен експресионизам]], [[Сликарство на обоено поле|сликарството на обоено поле]], [[монохромно сликарство]], [[неоекспресионизам]], [[колаж]], [[интермедијално]] сликарство, [[асамблаж]] сликарство, [[дигитално сликарство]], [[постмодерна]] сликарство, [[неодадаизам]], сликарство со [[обликувано платно]], еколошко [[мурално сликарство]], традиционално сликарство на [[човечки изглед|фигура]], [[пејзажно сликарство]] и [[портретно сликарство]], се некои од продолжените и актуелни насоки во сликарството на почетокот на 21 век. ==Америка== [[File:Attributed to Joaquín Villegas - The Eternal Father Painting the Virgin of Guadalupe - Google Art Project.jpg|thumb|''Вечниот Отец ја сликал Богородица од Гвадалупе''. Припишано на Хоакин Виљегас (1713 – активен во 1753) (Мексиканец) (сликар, [[Museo Nacional de Arte|Национален музеј на уметноста]].]] {{Main|Уметност на домородните народи на Америка|Уметност на Маите|Предколумбиска уметност|Сликарство во Америка пред колонизацијата|Леџерска уметност}} Во периодот пред и по европското истражување и населување на Америка, вклучувајќи ги Северна Америка, Средна Америка, Јужна Америка и островите на [[Кариби|Карибите]], [[Антили|Антилите]], [[Мали Антили|Малите Антили]] и другите островски групи, домородните култури создале уметнички дела, меѓу кои архитектура, [[керамика]], [[керамичка уметност|керамички предмети]], [[ткаење]], резбање, скулптура, сликарство и [[мурал|ѕидни слики]], како и други религиозни и утилитарни предмети. На секој континент од Америка постоеле општества со уникатни и самостојно развиени култури, кои создавале тотеми, дела со религиозна симболика и декоративни и експресивни насликани дела. Африканското влијание било особено силно во уметноста на Карибите и Јужна Америка. Уметноста на домородните народи на Америка имала огромно влијание врз [[европска уметност|европската уметност]] и обратно, за време и по [[Големите географски откритија|периодот на големите географски откритија]]. Шпанија, Португалија, Франција, Холандија и Англија биле моќни и влијателни [[Колонијализам|колонијални сили]] во Америка во текот и по XV век. До XIX век културното влијание започнало да се одвива во двете насоки преку Атлантикот. ===Мексико и Средна Америка=== <gallery widths="140" heights="140" perrow="4"> File:Tetitla Diosa de Jade.jpg|Мурал на [[Големата божица од Теотиуакан]] од локалитетот Тетитла, Мексико File:Great Goddess of Teotihuacan (T Aleto).jpg|Мурал од комплексот Тепантила во [[Теотиуакан]], репродукција во Националниот музеј за антропологија во Мексико Сити File:Tepantitla Mountain Stream mural Teotihuacan (Luis Tello).jpg|Дел од муралот од комплексот Тепантила, кој го претставувал [[Тлалокан]], едно од нивоата во Подземниот свет, Мексико File:Butterfly Palace IMG 7281.JPG|Мурал од комплексот на Јагуарите во Теотиуакан. File:Pinturas prehispánicas.JPG|Портик А од [[Какаштла]], кој го претставувал Човекот-јагуар File:Frescos cacaxtla.JPG|Детал од Црвениот храм, околу 600–700 година, [[Какаштла]], Мексико File:Monte Alban - Rekonstruktion Grab 105 1.jpg|Реконструкција на гробницата 105 од [[Монте Албан]]. File:Bonampak painting.jpg|Мајански мурал од [[Бонампак]], Мексико, 580–800 година. File:Bonampakmural3.jpg|Мајански мурал од [[Бонампак]], 580–800 година File:SBmural.jpg|Мајански мурал од Сан Бартоло, предкласичен период (1–250 година) File:Jaguar vase.jpg|Сликарство на вазна со престолот на Господарот со јагуарска кожа, сцена од [[мајанска цивилизација|дворот на Маите]], 700–800 година. File:Cylinder Vase with dancing maize god, 675-725 AD, Maya culture, eastern Peten lowlands, Guatemala or Belize, earthenware with slip - Gardiner Museum, Toronto - DSC01183.JPG|Сликарство на мајанска вазна од доцниот класичен период (600–900) File:Jaina Figurine 1 (T Aleto).jpg|Насликана керамичка фигура на крал од погребното место на островот Хаина, мајанска уметност, 400–800 година File:Palenque Relief.jpg|Насликан релјеф од мајанскиот локалитет [[Паленке]], на кој бил прикажан синот на Кинич Ахкал Мо' Нааб III (678–730-ти?, владеел 722–729). File:Dresden p 74 large.jpg|Сликарство од [[Дрезденски кодекс|Дрезденскиот кодекс]]. File:CNuttall16.jpg|Слика од [[Миштеци|Миштеци]] од Кодексот Зуше-Натал. File:Codex Borgia page 56.jpg|[[Ацтеки|Ацтечка]] слика од [[Кодекс Борџија]], на која се прикажани Миктлантекутли и [[Кецалкоатл]]. File:Codex Borbonicus (p. 7).jpg|[[Ацтеки|Ацтечка]] слика од [[Кодекс Бурбоникус]], на која е прикажан [[Тлалок]]. File:Matrícula de tributos - 06.tif|Слика од Матрикулата на која е прикажан Ичкахуипили, Мексико. File:Codex Mendoza folio 2r.jpg|Слика од [[Кодекс Мендоза]], на која е прикажана ацтечката легенда за основањето на [[Теночтитлан]], околу 1553 година </gallery> ===Јужна Америка=== <gallery widths="140" heights="140" perrow="4"> File:Huaca de la Luna - Août 2007.jpg|Мурали на [[Моче|цивилизацијата Моче]] од локалитетот [[Храм на месечината]], [[Перу]], 100–700 година. File:H Luna Frisorestaurado lou.jpg|Мурали на [[Моче|цивилизацијата Моче]] од локалитетот [[Храм на месечината]], [[Перу]], 100–700 година. File:Huaca Cao Viejo Mausoleum of Senora de Cao frescos 1.jpg|Мурал во Хуака Као Виехо, Перу File:Moche warrior pot.jpg|Насликана керамика од [[Моче|културата Моче]] во [[Перу]] File:Orca mitica nasca.jpg|''Кит убиец'', насликана керамика, [[насканска култура]], 300 п.н.е.–800 година, [[музеј Ларко]]. [[Лима]], Перу File:Huari pottery 01.png|Насликана керамика од [[Вариска култура|Вариската култура]] во [[Перу]], 500–1200 година File:Pataxo 2417a.JPG|Сликање на телото, домородни народи во Бразил, племе Паташо. </gallery> ===Северна Америка=== ====Соединети Американски Држави==== <gallery widths="140" heights="140" perrow="4"> File:GreatGalleryPanel.jpg|''Големата галерија'', [[пиктографи]], Национален парк Кањонлендс, Кањон Хорсшу, [[Јута]], околу 1500 п.н.е. File:Pictograph jqjacobs.jpg|[[Пиктограф]], југоисточна [[Јута]], околу 1200 п.н.е., [[Пуебло Индијанци|култура Пуебло]] File:Chaco Anasazi canteen NPS.jpg|''Насликана керамика'', [[Анасази]], Северна Америка: канта (сад) ископана од урнатините во кањонот Чако, околу 700–1100 година File:Mississippian Underwater Panther ceramic.JPG|Насликан керамички бокал со приказ на подводниот пантер од Мисисиписката култура, околу 1400–1600 година. File:Dahlem Wolfsmaske Haida.jpg|Маска на волк од народот [[Хајда]], 1880 година. File:Ceramic Hopi jar - by-Nampeyo - date-ca. 1880 - from-DC1.jpg|Сад од [[Хопи|Хопите]] изработен од [[Нампејо]] (околу 1860–1942), направен во [[Аризона]], 1880 година. File:Zuni-girl-with-jar2.png|Девојка од племето [[Зуни]] од [[Ново Мексико]] со сад од насликана керамика, фотографирана околу 1903 година. File:Navajo sandpainting.jpg|[[Едвард С. Кертис]], ''[[Навахо]] [[сликање со песок]]'', околу 1907 година File:Zahadolzhá--Navaho.jpg|Маж од народот [[Навахо]] во церемонијална облека со маска и слики на телото, околу 1904 година File:Blackhawk-spiritbeing.jpg|[[Леџер уметност]] на [[Хаока]] (околу 1880) од Црниот Јастреб ([[Лакота (племе)|Лакота]]). File:Ledger-sm2.jpg|Леџер уметност на [[Киова]], веројатно од ''битката кај Бафало Валоу во 1874 година'', [[Војна на Црвената Река]]. File:Silver horn painting 1880 ohs.jpg|Детал од леџер слика на муслин од [[Сребрен Рог]] (1860–1940), околу 1880 година, Историски центар на Оклахома File:Carl sweezy 1904.jpg|''Дело на хартија'', од [[Арапахо (народ)|арапахо]] сликарот [[Карл Свизи]] (1881–1953), 1904 година File:UteHideArt3.jpg|[[Јути|Јути]], ''Слика на дабарска кожа.'' Северните Јути ловеле дабари, врежувале слики во растегнатите и обработени кожи на животните и ги користеле за украсување на нивните лични и церемонијални живеалишта, околу XIX век. File:Tlingit totem pole.jpg|[[Тлингити|Тлингитски]] тотемски столб во [[Кечикан|Кечикан, Алјаска]], околу 1901 година. File:Tlingit K'alyaan Totem Pole August 2005.jpg|Тотемскиот столб ''K'alyaan'' на кланот Кикс.ади од народот [[Тлингити]], подигнат во Националниот историски парк „Ситка“ во спомен на жртвите во [[Битка кај Ситка|битката кај Ситка]] во 1804 година. File:Ketchican totem pole 2 stub.jpg|[[Тотемски столб на поглаварот Џонсон|Тотемскиот столб на поглаварот Џонсон]] во [[Кечикан|Кечикан, Алјаска]], во стилот на народот [[Тлингити]]. File:Totem pole (js) 2.jpg|Детал од тотемскиот столб „Гавранот го краде Сонцето“, [[Кечикан|Кечикан, Алјаска]] File:Totem pole (js) 3.jpg|Детал од тотемскиот столб „Гавранот го краде Сонцето“, [[Кечикан|Кечикан, Алјаска]] </gallery> ====Канада==== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> Image:Totem Park pole 1.jpg|Тотемски столб, Викторија (Британска Колумбија) Image:Totem Park pole 2.jpg|Тотемски столб, Викторија (Британска Колумбија) </gallery> ==Исламско сликарство== {{main|Исламска уметност|Арапска минијатура|Персиска минијатура|Арабеска}} <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> Image:Yahyâ ibn Mahmûd al-Wâsitî 007.jpg|[[Јахја ибн Махмуд ел-Васити]], Ирак, 1237 Image:Yahyâ ibn Mahmûd al-Wâsitî 004.jpg|Јахја ибн Махмуд ел-Васити, Ирак, 1237 Image:Syrischer Maler um 1315 001.jpg|Сириски сликар, 1315, [[Метрополитен (музеј)|Метрополитен]] Image:Iskandar (Alexander) and the Talking Tree, Folio from a Great Mongol Shahnameh.jpg|Илханидски Шахнаме, околу 1330–1340, [[Смитсонов институт]] Image:Kamal-ud-din Bihzad - Construction of the fort of Kharnaq.jpg|[[Камалудин Бехзад]] (околу 1450 – околу 1535), Изградбата на замокот Хаварнак (الخورنق) во [[ел-Хира]], околу 1494–1495 година, [[Британски музеј]] Image:Miraj_by_Sultan_Muhammad.jpg|[[Персиска минијатура]], 1550 година Image:Saki - Reza Abbasi - Moraqqa’-e Golshan 1609 Golestan Palace.jpg|[[Реза Абаси]], 1609 година Image:Meister des Razm-Nâma-Manuskripts 001.jpg|Размнама, 1616 година, [[Британски музеј]] Image:Reza Abbasi - Two Lovers (1630).jpg|„Двајца љубовници“ од [[Реза Абаси]], 1630 година Image:Harun Al-Rashid and the World of the Thousand and One Nights.jpg|[[Персиска минијатура]] ''[[Харун ел-Рашид]] во [[Илјада и една ноќ]]'' Image:Georgian prince by Reza Abbasi.jpg|[[Реза Абаси]] (1565–1635), ''Принцот Мухамад-Беик од [[Грузија]]'', 1620 година Image:Adam and Eve from a copy of the Falnama.jpg|[[Адам и Ева]], [[Сафавидско Царство|Сафавидски Иран]], од [[Фал-нама]] (книга на претскажувања), околу 1550 година. Image:Arabischer Maler um 1335 002.jpg|Слика на која е прикажан Абу Зајд, 1335 година. Image:Irakischer Maler um 1210 001.jpg|Сцена од книгата на Ахмад ибн ел-Хусеин ибн ел-Ахнаф, на која се прикажани двајца јавачи на коњи, 1210 година. Image:Irakischer Maler um 1280 001.jpg|Ангелот Исрафил, Ирак, 1280 година. Image:Irakischer Maler von 1287 002.jpg|''Писарот'', Ирак, 1287 година. Image:Al-Bawwâb 001.jpg|Орнаментиран [[Куран]], од ел-Баваб, XI век. Image:Sarayi_Album_10a.jpg|[[Мехмед II]], од Сарајските албуми во [[Истанбул]], Турција, XV век. Image:Maiden fur cap Louvre OA7128.jpg|''Девојка со крзнена капа'', од Мухамад „Али“, [[Исфахан]], Иран, средина на XVII век Image:Youth and suitors.jpg|''Млад човек и додворувачи'', [[Мешхед]], Иран, 1556–1565 година </gallery> Прикажувањето на луѓе, животни или други фигуративни мотиви било забрането во исламот за да се спречи верниците да се впуштаат во [[идолопоклонство]], па затоа во муслиманската култура немало религиозно мотивирана традиција на сликарство (или скулптура). Сликарската активност била сведена на [[арабеска]], главно [[Апстрактна уметност|апстрактна]], со [[геометрија|геометриски]] композиции или цветни и растителни мотиви. Таа била силно поврзана со архитектурата и [[калиграфија|калиграфијата]] и можела широко да се види во сликањето на плочки во џамиите или во илуминациите околу текстот на Куранот и другите книги. Всушност, апстрактната уметност не била изум на модерната уметност, туку била присутна во предкласичните, [[варвари|варварските]] и незападните култури многу векови порано и во суштина претставувала украсна или [[применета уметност]]. Значајниот илустратор М. К. Ешер бил под влијание на оваа геометриска уметност заснована на шари. [[Ар нуво]] ([[Обри Бердсли]] и архитектот [[Антонио Гауди]]) повторно ги вовеле апстрактните цветни мотиви во западната уметност. Треба да се забележи дека и покрај табуто за фигуративното визуелно прикажување, некои муслимански земји развиле богата традиција во сликарството, иако не како самостојна уметничка форма, туку како придружба на пишаниот збор. Иранската или персиската уметност, нашироко позната како персиска минијатура, се концентрирала на илустрирање епски или романтични книжевни дела. Персиските илустратори намерно избегнувале употреба на сенчење и перспектива, иако биле запознаени со нив од нивната предисламска историја, со цел да го почитуваат правилото да не создаваат жива илузија на реалниот свет. Нивната цел не била да го прикажат светот таков каков што бил, туку да создадат слики на идеален свет со безвременска убавина и совршен ред. ===Иран=== {{See also|Персиска калиграфија|Список на персиски сликари|Иранска уметност}} <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> Image:Babur-drunken.jpg|[[Фарух Бег]] (околу 1545 – околу 1615), ''Пијаниот [[Бабур]] се враќал во логорот ноќе'', [[Лахор]], Пакистан, 1589 година File:Fath_Ali_Shah(Saad_Abad).jpg|[[Михр „Али“]] (активен 1795–1830), ''Фатх Али Шах Каџар'' (1813–1814) File:Rammal by Kamalolmolk.jpg|[[Камал-ол-Молк]] (1847–1940), ''Претскажувач на иднината'', 1892 година, Музеј Садабад, [[Техеран]] </gallery> ===Пакистан=== {{main|Пакистанска култура}} <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> Image:LAgha_Star.jpg|[[Лубна Ага]], ''Ѕвезда'' – слика инспирирана од занаетчиите од Мароко Image:Anarkali.jpg|[[Абдур Рахман Чугтаи|А. Р. Чугтаи]], ''Анаркали'' </gallery> ==Африка== {{main|Африканска уметност|Африкански маски|Тингатинга}} <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> Image:Himba_lady_preparing_deodorant.jpg|[[Народ Химба|Жена од народот Химба]] покриена со традиционален пигмент од [[окер|црвен окер]]. Традиционалното [[сликање на телото]] било симболично за земјата и крвта, а се носело и за заштита од сонцето. Image:Kikuyu_woman_traditional_dress.jpg|Жена од народот [[Кикују]] во традиционална облека. Церемонијално сликање на лицето. Image:Young Maasai Warrior.jpg|''Млад [[Масаи|воин од племето Масаи]]'', со покривка за глава и [[сликање на лицето]]. Image:Dogon Circumsion Cave Painting.jpg|[[Догони]], ''пештера на обрежувањето'', со слики, [[Мали]]; околу [[современа уметност|современ период]] </gallery> Африканската традиционална култура и племињата изгледа немале голем интерес за дводимензионални претстави, давајќи предност на скулптурата и [[релјеф]]от. Сепак, декоративното сликарство во африканската култура често било апстрактно и геометриско. Друга форма на сликовна уметност било [[сликање на телото]], како и [[сликање на лицето]], присутно, на пример, во културата на [[Масаи|Масаите]] и [[Кикују]] во рамките на нивните церемонијални ритуали. Церемонијалното [[пештерско сликарство]] во одредени села сè уште можело да се најде во употреба. Треба да се забележи дека [[Пабло Пикасо]] и други современи уметници биле под влијание на [[африканска скулптура|африканската скулптура]] и [[маска|маските]] во нивните различни стилови. Современите африкански уметници ги следат западните уметнички движења и нивните слики имаат малку разлики од западните уметнички дела. ===Судан=== [[File:Baptism, Old Dongola.jpg|thumb|Крштевањето на Христос на средновековна [[Нубијци|нубиска]] слика од [[Стара Донгола]]]] [[Кралство Куш]] во древна [[Нубија]] (односно денешен [[Судан]]), кое се граничело со [[Стар Египет]], произведувало широк спектар уметнички дела, вклучувајќи ѕидни слики и насликани предмети. На суданскиот локалитет [[Керма]], центарот на [[култура Керма|културата Керма]] која му претходела на [[Историја на Судан|Кралството Куш]], фрагментарна слика од околу 1700 п.н.е. од кралска гробница прикажувала [[едреник]] и куќи со скалила кои биле слични на сцените на релјефите од времето на владеењето на [[Осумнаесетта династија на Египет|египетската кралица]] [[Хатшепсут]] (околу 1479–1458 п.н.е.).<ref>Hatke, George (2013). ''[[http://dlib.nyu.edu/awdl/isaw/hatke2013-aksum-and-nubia/](http://dlib.nyu.edu/awdl/isaw/hatke2013-aksum-and-nubia/) Aksum and Nubia: Warfare, Commerce, and Political Fictions in Ancient Northeast Africa]''. [[New York University Libraries]]: [[Ancient World Digital Library]]. Accessed 12 May 2018.</ref><ref>Boivin, N. and Fuller, D. Q. (2009). "Shell Middens, Ships, and Seeds: Exploring Coastal Subsistence, Maritime Trade and the Dispersal of Domesticates in and Around the Arabian Peninsula." ''Journal of World Prehistory'' 22: 113–80 [p. 140].</ref> Древната традиција на ѕидно сликарство, првпат опишана од Абу Салих во текот на XII век, продолжила и во периодот на [[средновековна Нубија]].<ref>Nadig, Peter C. (3 April 2009) [16 January 2003]. "[[http://bmcr.brynmawr.edu/2003/2003-01-16.html](http://bmcr.brynmawr.edu/2003/2003-01-16.html) Derek A. Welsby, ''The Medieval Kingdoms of Nubia. Pagans, Christians and Muslims along the Middle Nile''. London: The British Museum Press, 2002.]" ''[[Bryn Mawr Classical Review]]''. Accessed 12 May 2018.</ref> ===Етиопија=== {{main|Етиопска уметност}} [[File:Illumination-from-Abba-Garima-gospel.jpg|thumb|upright|Етиопски [[илуминиран ракопис|илуминиран]] [[портрет на евангелист]]от [[Апостол Марко (Евангелист)|Марко Евангелистот]], од етиопското [[Гариминово евангелие]], VI век, [[Кралство Аксум]]]] [[Христијанска уметност|Христијанската традиција]] на сликарство во [[Историја на Етиопија|Етиопија]] датира од IV век, за време на древното [[Кралство Аксум]].<ref>{{Cite news|url=[https://smarthistory.org/christian-ethiopian-art/|title=Christian](https://smarthistory.org/christian-ethiopian-art/|title=Christian) Ethiopian art|date=2016-12-22|work=Smarthistory|access-date=2017-07-27|language=en}}</ref> За време на нивното прогонство во [[Аксум]], следбениците на [[Мухамед]] од VII век опишале слики кои ја украсувале [[Црква на Пресвета Богородица Марија Сионска|црквата на Пресвета Богородица Марија Сионска]].<ref name="teferi 2015 242"/> Сепак, најраните зачувани примери на црковни слики во [[Етиопија]] потекнувале од црквата Дебре Селам Михаел во [[Регион Тиграј|регионот Тиграј]] и биле датирани во XI век.<ref name="teferi 2015 242">{{citation|first=Dawit|last=Teferi|editor-first=Philip|editor-last=Briggs|title=Ethiopia|chapter=A Short History of Ethiopian Church Art|year=2015|orig-date=1995|location=Chalfont St Peter|publisher=Bradt Travel Guides|isbn=978-1-84162-922-3|page=242|url=[https://books.google.com/books?id=gU_fCgAAQBAJ|postscript=](https://books.google.com/books?id=gU_fCgAAQBAJ|postscript=) .}}</ref> Етиопските слики во [[илуминиран ракопис|илуминираните ракописи]] претходеле на најраните зачувани црковни слики. На пример, етиопското [[Гариминово евангелие]] од IV–VI век содржеле [[Христијанска уметност|илуминирани сцени]] кои го имитирале современиот [[Византиска уметност|византиски илуминиран стил]].<ref>{{citation|last=De Lorenzi|first=James|title=Guardians of the Tradition: Historians and Historical Writing in Ethiopia and Eritrea|location=Rochester|publisher=[[University of Rochester Press]]|year=2015|isbn=978-1-58046-519-9|pages=15–16|url=[https://books.google.com/books?id=c1WECgAAQBAJ|](https://books.google.com/books?id=c1WECgAAQBAJ|) postscript = .}}</ref> <gallery widths=180> File:Bible tana.jpg|Илуминирана [[Библија]] од манастир на [[Тана (езеро)|езерото Тана]], [[Етиопија]], XII–XIII век File:Gebre Mesqel Lalibela.png|Етиопска слика од XV век во стилот на [[Етиопска уметност|етиопската уметност]], која ја прикажувала [[Соломонска династија|Соломонската династија]] и владетелот од [[Династија Загај|династијата Загај]] [[Гебре Мескел Лалибела]] (владеел 1181–1221) File:The Queen of Sheba (2131716999).jpg|Етиопска слика од XVII век во [[Гондар|Гондарски стил]], која го прикажува [[Свети Меркуриј]], првично од [[Лалибела]], а денес се наоѓа во [[Национален музеј на Етиопија|Националниот музеј на Етиопија]] во [[Адис Абеба]] File:Nerga Sellasie.jpg|Портрет од 1748 година на [[Цар на Етиопија|етиопската царица]] [[Ментеваб]], важна фигура од [[Земене Месафинт]], како клечела пред Марија и Исус, од црквата [[Нарга Селасие]] </gallery> ===Влијание врз западната уметност=== {{see also|Африкански период на Пикасо|Современа африканска уметност}} На почетокот на XX век, уметници како [[Пабло Пикасо|Пикасо]], [[Анри Матис|Матис]], [[Пол Гоген]] и [[Амедео Модиљани|Амедео Модиљани]] станале свесни за [[африканска уметност|африканската уметност]] и биле инспирирани од неа.<ref name="African Influences in Modern Art">Murrell, Denise. [[http://www.metmuseum.org/toah/hd/aima/hd_aima.htm](http://www.metmuseum.org/toah/hd/aima/hd_aima.htm) "African Influences in Modern Art"], ''[[The Metropolitan Museum of Art]]'', April 2008. Retrieved on 31 January 2013.</ref> Во ситуација во која воспоставената [[авангарда]] се борела против ограничувањата наметнати од служењето на светот на видливото, африканската уметност ја демонстрирала моќта на врвно организираните форми; тие не настанувале само како одговор на способноста за гледање, туку и, а често и првенствено, на способноста за имагинација, емоции и мистично и религиозно искуство. Овие уметници во африканската уметност виделе [[Формализам (уметност)|формално]] совршенство и софистицираност обединети со извонредна изразна моќ.<ref name="Johnson">Johnson, ''Picasso's Demoiselles d'Avignon and the Theater of the Absurd''. 102–113</ref><ref>Richardson, J. ''Picasso's Apocalyptic Whorehouse''. 40–47</ref><ref name="ChristiesPress">[[http://www.christies.com/about/press-center/releases/pressrelease.aspx?pressreleaseid=4086](http://www.christies.com/about/press-center/releases/pressrelease.aspx?pressreleaseid=4086) Release: Tête – Amedeo Modigliani] {{Webarchive|url=[https://web.archive.org/web/20160304225858/http://www.christies.com/about/press-center/releases/pressrelease.aspx?pressreleaseid=4086](https://web.archive.org/web/20160304225858/http://www.christies.com/about/press-center/releases/pressrelease.aspx?pressreleaseid=4086) |date=4 March 2016 }}. Press Release, [[Christie's|Christie's Paris]]. 26 May 2010. Accessed 20 October 2011.</ref><ref>Matisse may have purchased this piece from Emile Heymenn's shop of non-western artworks in Paris, see [[http://www.pablopicasso.org/africanperiod.jsp](http://www.pablopicasso.org/africanperiod.jsp) PabloPicasso.org].</ref><ref name=twsJun10a>{{cite news |author=[[Arthur I. Miller|Miller, Arthur I.]] |title= Einstein, Picasso: Space, Time, and the Beauty That Causes Havoc |work= [[The New York Times]] |quote= Les Demoiselles contains vestiges of Cézanne, El Greco, Gauguin and Ingres, among others, with the addition of conceptual aspects of primitive art properly represented with geometry. |year= 2001 |url= [https://www.nytimes.com/books/first/m/miller-01einstein.html](https://www.nytimes.com/books/first/m/miller-01einstein.html) |access-date=10 June 2010 }}</ref> == Белешки == <references group="lower-alpha" /> == Наводи == {{наводи}} ==Извори== * [[Clement Greenberg]], ''Art and Culture'', Beacon Press, 1961 * ''[[Lyrical Abstraction]]'', Exhibition Catalogue, [[Whitney Museum of American Art]], NYC, 1971. * O'Connor, Francis V. ''[[Jackson Pollock]]'' Exhibition Catalogue, (New York, [[Museum of Modern Art]], [1967]) {{OCLC|165852}} * ''Pictures of Nothing: Abstract Art since Pollock'' (A.W. Mellon Lectures in the Fine Arts), [[Kirk Varnedoe]], 2003 * ''The Triumph of [[Modernism]]'': The Art World, 1985–2005, [[Hilton Kramer]], 2006, {{ISBN|0-15-666370-8}} * {{cite book| last = Piper| first = David| title = The Illustrated Library of Art: History, Appreciation, and Tradition| year = 1986| publisher = Portland House| isbn = 978-0-517-62336-7| url-access = registration| url = https://archive.org/details/illustratedlibra03pipe}} == Надворешни врски == {{commons category|History of painting}} * [http://www.all-art.org History of Art: From Paleolithic Age to Contemporary Art] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201119110530/http://www.all-art.org/ |date=19 November 2020 }} * [[Wassily Kandinsky|Kandinsky]] {{cite web |url=http://www.mnstate.edu/gracyk/courses/phil%20of%20art/kandinskytext.htm |title=Concerning the Spiritual in Art |first=Wassily |last=Kandinsky (translated by Michael T. H. Sadler) |publisher=mnstate.edu |access-date=30 November 2010 |archive-date=28 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528150354/http://www.mnstate.edu/gracyk/courses/phil%20of%20art/kandinskytext.htm }} * [http://www.metmuseum.org/toah/ Metropolitan Museum of Art Timeline of Art History] * [http://creadm.solent.ac.uk/custom/rwpainting/cover/contentspage.html Ancient Roman Wall-Painting] [[Категорија:Историја по тема|Сликарство]] [[Категорија:Сликарство]] q671vq8905km2qmr84h73mqtm84fp3y 5642162 5642161 2026-10-09T06:14:11Z Тиверополник 1815 /* Праисторија */ 5642162 wikitext text/x-wiki {{multiple image||perrow=2|total_width=270|caption_align=center|direction=vertical|header=Историја на сликарството|image1=Lubang Jeriji Saléh cave painting of Bull.jpg|caption1=[[Лубанг Џериџи Салех]], во [[Калимантан]], [[Индонезија]], содржи една од најстарите познати фигуративни слики – приказ на бик стар 40.000 години.|image2=Johannes Vermeer - Het melkmeisje - Google Art Project.jpg|caption2=''[[Млекарка (Вермер)|Млекарка]]'' од [[Јоханес Вермер]], 1657година}} '''Историјата на сликарството''' — период кој го опфаќа далечното минато на човекот, започнувајќи со најраните [[Старо камено време|палеолитски]] [[Артефакт (археологија)|артефакти]] и уметничките дела кои биле создадени од праисториските уметници до денес. Тоа претставува постојана, иако периодично нарушена, традиција од антиката која ги опфаќа сите култури и цивилизации. Низ културите, континентите и милениумите, историјата на сликарството се состои од постојана река на креативност која продолжува и во 21 век. <ref name="ColeGealt1991">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/artofwesternworl00bruc|title=Art of the Western World: From Ancient Greece to Post Modernism|last=Bruce Cole|last2=Adelheid M. Gealt|date=15 December 1991|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-0-671-74728-2|access-date=8 September 2011|url-access=registration}}</ref> До почетокот на 20 век, сликарството првенствено се потпирало на [[Репрезентативна уметност|репрезентативни]], [[Духовна уметност|духовни]] и [[Антика|класични]] мотиви, по што почести биле почисто апстрактните и [[Концептуална уметност|концептуалните]] пристапи. Развојот на источното сликарство историски е паралелно со оној на [[Западно сликарство|западното сликарство]], генерално, но неколку векови порано. [[Африканска уметност|Африканската уметност]], [[Еврејска уметност|еврејската уметност]], [[Исламска уметност|исламската уметност]], [[Индонезиска уметност|индонезиската уметност]], [[Индиска уметност|индиската уметност]], <ref>{{Наведени вести|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C05EED91E3CF933A25754C0A962958260&sec=&spon=&pagewanted=2|title=Art View; Eastern Art Through Western Eyes|date=10 July 1994|work=[[The New York Times]]|access-date=30 November 2010}}</ref> [[Кинеска уметност|кинеската уметност]] и [[Јапонска уметност|јапонската уметност]] <ref name="Publisher 1999">{{Наведена книга|title=Japonisme: The Japanese Influence on Western Art Since 1858|last=Wichmann|first=Siegfried|publisher=Thames & Hudson|year=1999|isbn=978-0-500-28163-5}}</ref> извршиле значајно влијание врз западната уметност и обратно. <ref name="Western Art 1989">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/bub_gb_PMFwC1gP0BkC|title=The Meeting of Eastern and Western Art|last=Sullivan|first=Michael|publisher=University of California Press|year=1989|isbn=978-0-520-05902-3}}</ref> Првично служејќи за практична намена, проследена со царско, приватно, граѓанско и религиозно [[Дарителски портрет|покровителство]], источното и западното сликарство подоцна пронашле публика во [[Аристократија|аристократијата]] и средната класа. Од современиот период, од [[Среден век|средниот век]] па сè до [[Ренесанса|ренесансата,]] сликарите работеле за црквата и богатата аристократија. Започнувајќи од [[Барок|барокниот период]], уметниците добивале приватни нарачки од пообразована и просперитетна средна класа. На Запад, идејата за „[[Ларпурлартизам|уметност заради уметност]]“ започнала да наоѓа израз во делата на [[Романтизам|романтичните]] сликари како [[Франсиско Гоја]], [[Џон Констабл]] и [[Вилијам Тарнер]]. Во 19 век дошло до подем на комерцијалната уметност, која обезбедила покровителство во 20 век.<ref>[http://www.artic.edu/aic/exhibitions/picasso/themes.html ''Cézanne to Picasso: Ambroise Vollard, Patron of the Avant-Garde,'' Chicago Art Institute. Retrieved 11 November 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081012050647/http://www.artic.edu/aic/exhibitions/picasso/themes.html|date=12 October 2008}}.</ref> == Праисторија == {{multiple image|footer_align=left|image2=Maros_hunting_scene.png|width2=180|caption2=Прецртан приказ на ловна сцена од пештерите во карстниот предел Марос-Пангкеп|image1=Pig-deer print paintings in Pettakere Cave, Maros.jpg|width1=200|caption1=Се проценува дека пештерните цртежи што прикажуваат лов на диви свињи во карстниот предел Марос-Пангкеп на Сулавеси се стари најмалку 43.900 години (2014). Ова откритие е признаено како „најстариот познат приказ на раскажување приказни и најраниот пример за фигуративна уметност во човечката историја“.}} Најстарите познати слики се стари повеќе од 40.000-60.000 години ([[палеолитска уметност]]) и се пронајдени во пештерите во областа Марос ([[Сулавеси]], [[Индонезија]]). Тие се изработени од рачно изработени модели и едноставни геометриски форми. <ref name="Aubert2014">M. Aubert et al., "Pleistocene cave art from Sulawesi, Indonesia", ''Nature'' vol. 514, pp. 223–227 (9 October 2014). "using uranium-series dating of coralloid speleothems directly associated with 12 human hand stencils and two figurative animal depictions from seven cave sites in the Maros karsts of Sulawesi, we show that rock art traditions on this Indonesian island are at least compatible in age with the oldest European art. The earliest dated image from Maros, with a minimum age of 39.9 kyr, is now the oldest known hand stencil in the world. In addition, a painting of a [[Babirusa|babirusa ('pig-deer')]] made at least 35.4 kyr ago is among the earliest dated figurative depictions worldwide, if not the earliest one. Among the implications, it can now be demonstrated that humans were producing rock art by ~40 kyr ago at opposite ends of the Pleistocene Eurasian world."</ref> Некои отпечатоци од раце се пронајдени во [[Тибет]] и датираат од околу 200.000 години. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cbc.ca/radio/quirks/200-000-year-old-handprints-may-be-the-world-s-oldest-artwork-scientists-say-1.6188120|title=200,000-year-old handprints may be the world's oldest artwork, scientists say|last=Bob McDonald|date=September 24, 2021|work=cbc.ca|publisher=CBC Radio|accessdate=2024-05-09}}</ref> Во ноември 2018 година, научниците објавиле дека е откриена најстарата позната фигуративна уметничка слика, стара над 40.000 (можеби дури 52.000) години, на непознато животно, во пештерата [[Лубанг Џериџи Салех]] на [[Индонезија|индонезискиот]] остров [[Борнео]]. <ref name="NYT-20181107-cz">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2018/11/07/science/oldest-cave-art-borneo.html|title=In Cave in Borneo Jungle, Scientists Find Oldest Figurative Painting in the World – A cave drawing in Borneo is at least 40,000 years old, raising intriguing questions about creativity in ancient societies.|last=Zimmer|first=Carl|date=7 November 2018|work=[[The New York Times]]|access-date=8 November 2018|author-link=Carl Zimmer}}</ref> <ref name="NAT-20181107">{{Наведено списание|last=Aubert, M.|displayauthors=et al|date=7 November 2018|title=Palaeolithic cave art in Borneo|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=564|issue=7735|pages=254–257|bibcode=2018Natur.564..254A|doi=10.1038/s41586-018-0679-9|pmid=30405242}}</ref> Во декември 2019 година, биле откриени уште постари пештерски слики на кои е прикажан лов на свињи во карстниот регион Марос-Пангкеп во [[Сулавеси]], со проценета возраст од најмалку 43.900 години. Ова откритие било признаено како „најстариот познат приказ на раскажување приказни и најраниот пример на фигуративна уметност во човечката историја“. <ref>{{Наведено списание|last=Aubert|first=M.|displayauthors=et al.|date=11 December 2019|title=Earliest hunting scene in prehistoric art.|journal=Nature|volume=576|issue=7787|pages=442–445|bibcode=2019Natur.576..442A|doi=10.1038/s41586-019-1806-y|pmid=31827284|hdl-access=free}}</ref> <ref name="NYT-20191211">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2019/12/11/science/cave-art-indonesia.html|title=Mythical Beings May Be Earliest Imaginative Cave Art by Humans – The paintings on an Indonesian island are at least 43,900 years old and depict humanoid figures with animal-like features in a hunting scene.|last=Ferreira|first=Becky|date=11 December 2019|work=[[The New York Times]]|access-date=12 December 2019}}</ref> Во 2021 година, била објавена пештерска уметност на свиња пронајдена во [[Сулавеси]], Индонезија, која датира од пред повеќе од 45.500 години. <ref>{{Наведено списание|last=Brumm|first=Adam|last2=Oktaviana|first2=Adhi Agus|last3=Burhan|first3=Basran|last4=Hakim|first4=Budianto|last5=Lebe|first5=Rustan|last6=Zhao|first6=Jian-xin|last7=Sulistyarto|first7=Priyatno Hadi|last8=Ririmasse|first8=Marlon|last9=Adhityatama|first9=Shinatria|date=2021-01-01|title=Oldest cave art found in Sulawesi|journal=Science Advances|language=en|volume=7|issue=3|bibcode=2021SciA....7.4648B|doi=10.1126/sciadv.abd4648|issn=2375-2548|pmc=7806210|pmid=33523879|doi-access=free}}</ref> <ref name="NYT-20210113">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2021/01/13/science/cave-painting-indonesia.html|title=Pig Painting May Be World's Oldest Cave Art Yet, Archaeologists Say – The depiction of the animal on an Indonesian island is at least 45,500 years old, the researchers say.|last=Ferreira|first=Becky|date=January 13, 2021|work=[[The New York Times]]|access-date=January 14, 2021}}</ref> На 3 јули 2024 година, списанието ''„Nature“'' објавило истражувачки наоди кои укажуваат дека пештерските слики кои прикажуваат антропоморфни фигури во интеракција со свиња и се со димензии 91 на 38 см во [[Капампанганска пештера|Капампанганската пештера]] се стари приближно 51.200 години, што ги прави најстарите познати слики во светот. <ref name=":0">{{Наведено списание|last=Oktaviana|first=Adhi Agus|last2=Joannes-Boyau|first2=Renaud|last3=Hakim|first3=Budianto|last4=Burhan|first4=Basran|last5=Sardi|first5=Ratno|last6=Adhityatama|first6=Shinatria|last7=Hamrullah|last8=Sumantri|first8=Iwan|last9=Tang|first9=M.|date=2024-07-03|title=Narrative cave art in Indonesia by 51,200 years ago|journal=Nature|language=en|volume=631|issue=8022|pages=814–818|bibcode=2024Natur.631..814O|doi=10.1038/s41586-024-07541-7|issn=0028-0836|pmc=11269172|pmid=38961284|doi-access=free}}</ref> <ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theartnewspaper.com/2024/07/04/oldest-example-of-figurative-art-found-in-indonesian-cave|title=Oldest example of figurative art found in Indonesian cave|last=Harris|first=Garreth|date=2024-07-04|work=The Art Newspaper|accessdate=2024-07-05}}</ref><gallery widths="140" heights="100"> File:Bhimbetka.JPG|алт=Rock Shelters of Bhimbetka, rock painting, Stone Age, India| Карпести засолништа во [[Бимбетка]], [[Карпеста уметност|карпесто сликарство]], [[камено време]], [[Индија]] File:Lascaux2.jpg|алт=Lascaux, Horse| [[Ласко (пештера)|Ласко]], ''Коњ'' File:San_Painting,_Ukalamba_Drakensberge_1.JPG|алт=Eland, rock painting, Drakensberg, South Africa| ''[[Еланд (антилопа)|Еланд]]'', [[Карпеста уметност|карпеста слика]], Дракенсберг, Јужна Африка File:Lascaux_painting.jpg|алт=Lascaux, Bulls and Horses| [[Ласко (пештера)|Ласко]], ''Бикови и Коњи'' File:Rock_art_bull.jpg|алт=Spanish cave painting of Bulls| Шпанско [[пештерско сликарство]] на ''[[Домашно говедо|бикови]]'' File:Haljesta.jpg|алт=Petroglyphs, from Sweden, Nordic Bronze Age (painted)| [[Петроглиф|Петроглифи]], од Шведска, нордиско бронзено време File:Lascaux_04.jpg|алт=Lascaux, Aurochs (Bos primigenius primigenius)| [[Ласко (пештера)|Ласко]], тур (''Bos primigenius primigenius'') File:GreatGalleryedit.jpg|алт=Pictographs from the Great Gallery, Canyonlands National Park, Horseshoe Canyon, Utah, c. 1500 BCE| [[Пиктографи]] од Големата галерија, Национален парк Канјонлендс, Кањон Хорсшу, [[Јута]], околу 1500 година п.н.е. File:SantaCruz-CuevaManos-P2210651b.jpg|алт=Cueva de las Manos (Spanish for Cave of the Hands) in the Santa Cruz province in Argentina, c. 7300 BC| [[Куева де лас Манос]] (шпански за Пештерата на рацете) во провинцијата Санта Крус во Аргентина, в. 7300 п.н.е File:Bradshaw_rock_paintings.jpg|алт=Gwion Gwion rock paintings found in the north-west Kimberley region of Western Australia c. 15,000 BC| Карпести цртежи Гвион Гвион пронајдени во северозападниот регион Кимберли во Западна Австралија околу 15.000 година п.н.е. <ref name="date">{{Наведување|last=Tacon|first=Paul|last2=Mulvaney|first2=Ken|last3=Fullagar|first3=Richard|last4=Head|first4=Lesley|title=Bradshaws' – an eastern province?|journal=Rock Art Research|volume=16|number=2|pages=127–129|year=1999}}</ref> </gallery>Во [[Старо камено време|палеолитското]] време, претставувањето на луѓето во пештерските слики било ретко. Најчесто, биле сликани животни, не само животни што се употребувале за храна, туку и животни што претставувале сила како [[Носорог|носорозите]] или големите [[мачки]], како во пештерата Шове. Понекогаш се цртале знаци како точки. Ретките човечки претстави вклучуваат отпечатоци од раце и модели, како и фигури што прикажуваат хибриди човек-животно. Пештерата Шове во департманот [[Ардеш]] во [[Департмани во Франција|Франција]] ги содржи најважните зачувани пештерски слики од палеолитскиот период, насликани околу 31.000 година п.н.е. Сликите во пештерата [[Алтамира]] во [[Шпанија]] се направени од 14.000 до 12.000 година п.н.е. и прикажуваат, меѓу другото, [[Бизон|бизони]]. Салата на бикови во [[Ласко (пештера)|Ласко]], [[Дордоња]], Франција, е една од најпознатите пештерски слики и датира од околу 15.000 до 10.000 година п.н.е. Дали сликите имаат значење, тоа останува непознато. Пештерите не биле во населено подрачје, па затоа можеби се употребувале за сезонски ритуали. Животните се придружени со знаци кои укажуваат на можна употреба на магија. Симболите слични на стрелки во Ласко понекогаш се толкуваат како да се користат како [[Календар|календари]] или алманаси, но доказите остануваат неубедливи.<ref>M. Hoover, "Art of the Paleolithic and Neolithic Eras", from ''Art History Survey 1'', San Antonio College (July 2001; accessed 11 June 2005).</ref> Најважното дело од [[Средно камено време|мезолитскиот период]] биле „''Воините кои маршираат“'', карпеста слика во Сингле де ла Мола, [[Кастељон (покраина)|Кастелон]], Шпанија, датирана од околу 7000 до 4000 година п.н.е. Техниката што се користела веројатно била плукање или дување на пигментите врз карпата. Сликите се доста натуралистички, иако стилизирани. Фигурите не се тридимензионални, иако се преклопуваат. Најраните познати индиски слики биле карпестите слики од [[Праисторија|праисторијата]], [[Петроглиф|петроглифите]] пронајдени на места како Карпестите засолништа на Бимбетка, а некои од нив се постари од 5500 година п.н.е. Ваквите дела продолжиле и по неколку милениуми, во 7 век, резбаните столбови од [[Пештери Аџанте|Аџанте]], држава [[Махараштра]], претставуваат одличен пример за индиско сликарство. Боите, претежно различни нијанси на црвена и портокалова, биле добивани од минерали. == Источно сликарство == {{multiple image|direction=vertical|footer=Ѕидни слики што го прикажуваат дворскиот живот во гробницата на Сју Сјенсју, династија Северен Ќи, 571 г. н.е., лоцирана во Таијуан, провинција Шанси, Кина.|footer_align=left|image1=Paintings on north wall of Xu Xianxiu Tomb.jpg|width1=220|caption1=|image2=Paintings on east wall of Xu Xianxiu Tomb.jpg|width2=220|caption2=|image3=Paintings on west wall of Xu Xianxiu Tomb.jpg|width3=220|caption3=}} [[File:Changshadragon.jpg|мини| ''Свилена слика на која е прикажан човек кој јава змеј'', слика на [[свила]], датирана од 5-ти до 3-ти век п.н.е.]] Историјата на источното сликарство вклучува широк спектар на влијанија од различни култури и религии. Развојот на [[Источно сликарство|источното сликарство]] историски е паралелен со оној на [[Западно сликарство|западното сликарство]], генерално неколку века порано. Африканската уметност, еврејската уметност, [[Исламска уметност|исламската уметност]], индонезиската уметност, индиската уметност, <ref>{{Наведени вести|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C05EED91E3CF933A25754C0A962958260&sec=&spon=&pagewanted=2|title=Holland Cotter|work=NY Times|access-date=27 October 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20140809021204/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C05EED91E3CF933A25754C0A962958260&sec=&spon=&pagewanted=2|archive-date=9 August 2014}}</ref> кинеската уметност, корејската уметност и јапонската уметност имале значајно влијание врз западната уметност и обратно. [[Кинеско сликарство|Кинеското сликарство]] е едно од најстарите постојани уметнички традиции во светот. Најраните слики не биле репрезентативни, туку украсни; тие се состоеле од шари или дизајни, а не од слики. Раната грнчарија била насликана со спирали, цик-цак линии, точки или животни. Дури за време на [[Период на завојуваните држави|периодот на завојуваните држави]] (403–221 п.н.е.) уметниците почнале да го претставуваат светот околу нив. [[Јапонско сликарство|Јапонското сликарство]] е една од најстарите и најрафинираните јапонски уметности, опфаќајќи широк спектар на жанрови и стилови. Историјата на јапонското сликарство е долга историја на синтеза и натпревар помеѓу домородната јапонска естетика и приспособување на увезените идеи. Корејското сликарство, како независна форма, започнало околу 108 година п.н.е., околу падот на Кочосон, што го прави едно од најстарите во светот. Уметничкото дело од тој временски период се развило во различни стилови што го карактеризирале периодот на Трите кралства на Кореја, особено сликите и фреските што ги красат гробниците на кралското семејство Когурјо. За време на периодот на Трите кралства и за време на [[Корјо|династијата Корјо]], корејското сликарство се карактеризирало првенствено со комбинација од предели во корејски стил, црти на лицето, теми центрирани на [[будизмот]] и акцент на небесното набљудување, што било олеснето од брзиот развој на корејската астрономија. === Источноазиско сликарство === {{Панорама|Along the River During the Qingming Festival (Qing Court Version).jpg|950|Панорама на ''[[Крај реката за време на Ќингминг]]'', римејк од 18 век на оригиналот на династијата Сунг од 12 век од кинескиот уметник [[Џанг Ѕедуан]]. Оригиналната слика на Џанг е почитувана од научниците како „едно од најголемите ремек-дела на кинеската цивилизација."<ref>{{cite web|url=https://blogs.wsj.com/scene/2010/11/12/too-hot-a-ticket-river-of-wisdom/|title='River of Wisdom' is Hong Kong's hottest ticket|author=Seno, Alexandra A.|work=[[The Wall Street Journal]]|date=2 November 2010}}</ref>}} [[File:China_qing_blue.JPG|мини| Кинески насликан ќуп од [[Хан (династија)|периодот на Хан]] (202 п.н.е. - 9 н.е.)]] Кина, Јапонија и Кореја имаат силна традиција во сликарството, која е исто така многу поврзана со уметноста на [[Калиграфија|калиграфијата]] и гравурата (толку многу што тоа најчесто се смета за сликарство). Традиционалното сликарство на [[Далечниот Исток]] се карактеризира со техники на основа на вода, помалку реализам, „елегантни“ и стилизирани теми, графички пристап кон прикажувањето, важноста на белиот простор (или негативниот простор) и претпочитање на пределот (наместо човечката фигура) како субјект. Освен мастилото и бојата на свилени или хартиени свитоци, златото било исто така вообичаен медиум во насликаните источноазиски уметнички дела. Иако свилата била донекаде скап медиум за сликање во минатото, пронаоѓањето на хартијата во текот на 1 век од н.е. од страна на евнухот на ханскиот двор, [[Цај Лун|Цај Лун,]] обезбедило не само евтин и широко распространет медиум за пишување, туку и евтин и широко распространет медиум за сликање (што го направило подостапен за јавноста). Идеологиите на [[Конфуцијанство|конфуцијанството]], [[Таоизам|даоизмот]] и [[Будизам|будизмот]] одиграле голема улога во источноазиската уметност. Сликарите од средновековната [[Сунг (династија)|династија Сунг]], како што е Лин Тингуи и неговото ''„Перење Луохан“'' <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.asia.si.edu/collections/singleObject.cfm?ObjectId=1691|title=Open F-S: Sketch after Cecil Lawson's Swan and Iris|work=Freer – Sackler|archive-url=https://web.archive.org/web/20070611100744/http://www.asia.si.edu/collections/singleObject.cfm?ObjectId=1691|archive-date=11 June 2007}}</ref> (сместено во Смитсоновата уметничка галерија) од 12 век се одлични примери на будистички идеи споени во класичната кинеска уметност. На втората слика на свила, ќелавите будисти Луохан се прикажани во практична атмосфера каде што перат алишта покрај река. Сепак, самата слика е визуелно зачудувачка, со Луохан прикажан со богати детали и светли, непроѕирни бои во контраст со маглива, кафеава и блага шумовита средина. Исто така, врвовите на дрвјата се обвиткани во вртложна магла, обезбедувајќи го вообичаениот „негативен простор“ споменат погоре во Источноазиската уметност.  Во „Јапонизмот“, постимпресионистите од крајот на 19 век како [[Винсент ван Гог|Ван Гог]] и [[Анри де Тулуз-Лотрек]], и тоналистите како Џејмс Мекнил Вислер, се восхитувале на јапонските уметници од [[Укијо-е]] од почетокот на 19 век како [[Кацушика Хокусаи|Хокусаи]] (1760–1849) и [[Хирошиге]] (1797–1858) и биле под нивно влијание.<gallery widths="180"> File:Lacquer_painting_from_Ch'u_State.jpg|алт=A lacquerware painting from the State of Chu (704–223 BC)| Лакирана слика од [[Чу (држава)|државата Чу]] (704–223 п.н.е.) File:Western_Han_Dynasty_Woman,_Han_Tomb_in_Sian,_Shensi.jpg|алт=Fresco of a Chinese woman, Western Han (202 BC – 9 AD)| Фреска на Кинескиња, [[Хан (династија)|Хан]] (202 п.н.е. – 9 н.е.) File:Guardians_of_Day_and_Night,_Han_Dynasty.jpg|алт=Paintings of guardian spirits, Han dynasty (202 BC – 220 AD)| Слики на духови чувари, [[Хан (династија)|династија Хан]] (202 п.н.е. – 220 н.е.) File:Sun_Quan_Tang.jpg|алт=Emperor Sun Quan by Yan Liben (600–673 AD), Tang dynasty| Царот Суен Ќуен од Јан Либен (600–673 н.е.), [[Танг (династија)|династија Танг]] File:Hangan03.jpg|алт=Night-Shining White, by Han Gan (8th century), Tang dynasty| Бело што сјае во ноќта, од Хан Ган (8 век), [[Танг (династија)|династија Танг]] File:EightySevenCelestials3.jpg|алт=Eighty-Seven Celestials, by Wu Daozi (685–758), Tang dynasty| Осумдесет и седум небесни, од Ву Даоѕе (685–758), [[Танг (династија)|династија Танг]] File:Songhuizong4.jpg|алт=Golden Pheasant and Cotton Rose, by Emperor Huizong of Song (1100–1126 AD), Song dynasty| ''Златен фазан и памучна роза'', од царот Хуејѕунг (1100–1126 н.е.), [[Сунг (династија)|династија Сонг]] File:Ma_Lin_010.jpg|алт=A Man and His Horse in the Wind, by Zhao Mengfu (1254–1322 AD), Chinese| ''Човек и неговиот коњ на ветрот'', од Џао Менгфу (1254–1322 н.е.) File:SesshuToyo.jpg|алт=Shukei-sansui (Autumn Landscape), Sesshu Toyo (1420–1506), Japanese| Шукеј-сансуи (есенски пејзаж), Сешу Тојо (1420–1506), јапонски File:Pine_Trees.jpg|алт=Pine Trees screen by Hasegawa Tōhaku (1539–1610), Japanese| ''Екранот „Борови дрвја“'' од Хасегава Тохаку (1539–1610), Јапонец File:Hwangmyo.jpg|алт=A Cat and a Butterfly, by Kim Hong-do (1745–?), 18th century, Korean| ''„Мачка и пеперутка“'', од Ким Хонг-до (1745–?), 18 век, корејски File:Shunkeizu.jpg|алт=Hanging scroll by Kanō Tanyū (1602–1674), Japanese| Висечки свиток од Кано Танју (1602–1674), јапонски </gallery> ==== Кинеско сликарство ==== [[File:Ch'iu_Ying_001.jpg|лево|мини| ''Пролетно утро во палатата Хан'', од уметникот од периодот на Минг (1494–1552 н.е.)]] Најраните зачувани примери на кинеско насликано уметничко дело датирале од периодот на Завојуваните држави (481–221 п.н.е.), со слики на свила или гробни мурали на карпа, тула или камен. Тие често биле во едноставен стилизиран облик и во повеќе или помалку рудиментирани геометриски шари. Често прикажувале митолошки суштества, домашни сцени, сцени од трудот или дворски сцени исполнети со службеници на дворот. Уметничките дела во овој период и во последователните [[династија Ќин]] (221–207 п.н.е.) и [[Хан (династија)|династија Хан]] (202 п.н.е. – 220) не биле создадени како цел сами по себе или заради повисоко лично изразување; наместо тоа, уметноста била создадена за да ги симболизира и почитува погребните обреди, претставите на митолошките божества или духовите на предците итн. Во времето на династијата Хан постоеле слики на свила со дворски службеници и домашни сцени, како и сцени со мажи што ловеле на коњи или учествувале во воена парада. Се сликало и врз тридимензионални уметнички дела, како фигурини и статуи, како што се првобитно насликаните бои што ги покривале статуите на војниците и коњите од [[Теракотна војска|Теракотната војска]]. Во општествената и културната средина на древната [[Источна династија Ѓин]] (316–420), со седиште во Нанџјинг на југ, сликарството станало едно од официјалните занимања на [[Конфуцијанство|конфуцијански]] образованите бирократски службеници и [[аристократија|аристократите]] (заедно со свирењето музика, пишувањето украсна [[калиграфија]], како и пишувањето и рецитирањето поезија). Сликарството станало вообичаена форма на уметничко самоизразување, а во овој период сликарите на дворот или во елитните општествени кругови биле оценувани и рангирани од своите колеги. [[File:Zhang Shengwen. L'enseignement de Bouddha Sakyamuni.jpg|thumb|upright=1.3|''[[Гаутама Буда|Буда Шакјамуни]]'', 1173–1176, период на династија Сунг]] Создавањето на класичното кинеско пејзажно сликарство во голема мера му се припишувало на уметникот од [[Источна династија Ѓин|Источната династија Ѓин]] [[Гу Кајџе]] (344–406), еден од најпознатите уметници во кинеската историја. Како издолжените свиткани сцени на Кајџи, кинеските уметници од [[Танг (династија)|династијата Танг]] (618–907), како [[Ву Даоѕе]], сликале живописни и многу детални уметнички дела на долги хоризонтални рачни свитоци (кои биле многу популарни за време на Танг), како неговото ''Осумдесет и седум небесни луѓе''. Насликаните уметнички дела од периодот Танг се однесувале на ефектите на идеализирана пејзажна средина, со мал број предмети, луѓе или активности, како и со монохроматски карактер (на пример, муралите во гробницата на принцот Јиде во мавзолејот Ќанлинг). Постоеле и фигури како раниот сликар од периодот на династијата Танг [[Џан Ѕеќен]], кој сликал извонредни пејзажи кои биле далеку пред своето време во прикажувањето на реализмот. Сепак, пејзажната уметност воопшто не достигнала повисоко ниво на зрелост и реализам сè до периодот на [[Пет династии и Десет кралства]] (907–960). Во тоа време постоеле исклучителни пејзажни сликари како [[Дунг Јуен]] како и уметници кои сликале поживописни и пореалистични претстави на домашни сцени, како [[Гу Хунгџунг]] и неговото ''Ноќни веселби на Хан Сиѕај''. [[File:Loquats and Mountain Bird.jpg|thumb|left|''Локуми и планинска птица'', анонимен уметник од [[династија Јужен Сонг|династијата Јужен Сонг]]; сликите во стил на листовиден албум, како оваа, биле популарни во Јужен Сонг (1127–1279).]] За време на кинеската [[Јужна династија Сунг|династија Сунг]] (960–1279), не само што пејзажната уметност била унапредена, туку и портретното сликарство станало постандардизирано и пософистицирано од порано а својата класична зрелост ја достигнало за време на [[Минг (династија)|династијата Минг]] (1368–1644). Во текот на доцниот XIII и првата половина на XIV век, Кинезите под [[Монголи|монголски]] контролираната [[Јуен (династија)|династија Јуен]] не смееле да заземаат повисоки владини функции (кои биле резервирани за Монголите или за други етнички групи од Средна Азија), а царскиот испит привремено бил прекинат. Многу кинески образувани конфуцијанци, кои веќе немале професија, се свртеле кон сликарството и театарот, па периодот Јуан станал една од најживописните и најплодните епохи за кинеската уметност. Таков пример бил [[Ќен Сјуен]] (1235–1305), кој бил службеник на династијата Сунг, но од патриотизам одбил да служи на дворот на Јуен и се посветил на сликарството. Примери за извонредната уметност од овој период ги вклучувале богатите и детални насликани мурали во палатата Јонглe,<ref>{{cite web |url=[http://www.chinaculture.org/gb/en_artqa/2003-09/24/content_39769.htm](http://www.chinaculture.org/gb/en_artqa/2003-09/24/content_39769.htm) |title=Yongle Palace Mural |access-date=2007-03-23 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20070405094841/http://www.chinaculture.org/gb/en_artqa/2003-09/24/content_39769.htm](https://web.archive.org/web/20070405094841/http://www.chinaculture.org/gb/en_artqa/2003-09/24/content_39769.htm) |archive-date=5 April 2007}}</ref><ref>{{cite web|url=[http://www.tcc.leidenuniv.nl/index.php3?m=245&c=55|title=Chinastudies](http://www.tcc.leidenuniv.nl/index.php3?m=245&c=55|title=Chinastudies) – bacheloropleiding – Geesteswetenschappen – Humanities – Universiteit Leiden|website=[www.tcc.leidenuniv.nl|date=19](http://www.tcc.leidenuniv.nl|date=19) September 2002 |access-date=23 March 2007|archive-date=19 May 2007|archive-url=[https://web.archive.org/web/20070519145610/http://www.tcc.leidenuniv.nl/index.php3?m=245&c=55}}](https://web.archive.org/web/20070519145610/http://www.tcc.leidenuniv.nl/index.php3?m=245&c=55}})</ref> или „Дачуњанг палатата на долговечноста“, од 1262 година, место на [[Светско наследство на УНЕСКО|Светско наследство]] на [[УНЕСКО]]. [[File:Emperor Qianlong reading.jpg|thumb|[[Цар Циенлун]] практикува [[Калиграфија|калиграфија]], средина на XVIII век.]] Иако високото ниво на стилизација, мистичната привлечност и надреалната елеганција често биле претпочитани пред реализмот, почнувајќи од средновековната династија Сонг постоеле многу кинески сликари кои, тогаш и подоцна, прикажувале сцени од природата кои биле живописно реалистични. Подоцнежните уметници од династијата Минг го следеле акцентот на династијата Сунг врз сложените детали и реализмот на предметите во природата, особено во прикажувањето на животни (како патки, лебеди, врапчиња, тигри итн.) меѓу површини со светло обоени цвеќиња и грмушки и шуми (добар пример била анонимната слика од династијата Минг ''Птици и сливови'',<ref>{{cite web|url=[http://www.asia.si.edu/collections/zoomObject.cfm?ObjectId=4693|archive-url=https://web.archive.org/web/20070704090030/http://www.asia.si.edu/collections/zoomObject.cfm?ObjectId=4693|archive-date=2007-07-04|title=Chinese](http://www.asia.si.edu/collections/zoomObject.cfm?ObjectId=4693|archive-url=https://web.archive.org/web/20070704090030/http://www.asia.si.edu/collections/zoomObject.cfm?ObjectId=4693|archive-date=2007-07-04|title=Chinese) Art | Birds and plum-blossoms | F1909.246j|website=[www.asia.si.edu](http://www.asia.si.edu)}}</ref> сместена во галеријата Фрир при музејот Смитсонијан во Вашингтон). Постоеле многу познати уметници од династијата Минг; [[Ќиу Јинг]] бил одличен пример за врвен сликар од периодот на Минг (познат дури и во своето време), кој во своите дела користел домашни сцени, раздвижени дворски сцени и сцени од природата со речни долини и стрмни планини обвиени со магла и вртложни облаци. За време на династијата Минг постоеле и различни и сопернички уметнички школи поврзани со сликарството, како школата Ву. Класичното кинеско сликарство продолжило и во раниот модерен период на [[династија Ќинг|династијата Ќинг]], со високо реалистични портрети какви што се гледале во доцната династија Минг од почетокот на XVII век. Портретите на [[Kangxi Emperor|царот Кангси]], [[Yongzheng Emperor|царот Јонгџенг]] и [[Qianlong Emperor|царот Ќенлун]] биле одлични примери за реалистично кинеско портретно сликарство. За време на владеењето на Ќенлун и во текот на XIX век, европските [[барок]]ни стилови на сликарство имале забележливо влијание врз кинеското портретно сликарство, особено во насликаните визуелни ефекти на осветлување и сенчење. Исто така, источноазиските слики и другите уметнички дела (како [[порцелан]]от и лакираните предмети) биле високо ценети во Европа од првичните контакти во XVI век. ===== Кинеско сликарство со масло ===== Западните техники на сликање со масло почнале да навлегуваат во Кина во XIX век, станувајќи распространети меѓу кинеските уметници и студентите по уметност на почетокот на XX век, што се совпаѓало со зголеменото поврзување на Кина со Западот. Уметници како [[Ли Тјефу]], [[Хунг Ји]], [[Су Бејхунг]], [[Јен Венлианг]], [[Лин Фенгмјен]], [[Фанг Ганмин]], [[Пан Јулианг]] заминувале во странство, главно во Париз и Токио, за да ја изучуваат западната уметност. Преку нив, уметничките движења како [[импресионизам]], [[кубизам]], [[фовизам]] и [[постимпресионизам]] се развивале и цветале во Кина, сè додека не биле прекинати од Втората светска војна и создавањето на Народна Република Кина, кога модернистичките уметнички стилови биле сметани за несоодветни со преовладувачките политички идеали, а реализмот бил единствената прифатлива уметничка форма. Сепак, наследството од блиската поврзаност со западната уметност на почетокот на XX век продолжило. Сликарството со масло останало важно средство на кинеската уметничка сцена; традиционалното кинеско сликарство со туш исто така било променето како резултат на тоа. <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="8"> File:Li-tiefu-portrait-of-madame-liu.jpg|''Портрет на госпоѓа Лиу'', (1942) [[Ли Тјефу]], масло на платно File:Litiefu1904.jpg|''Портрет на Канг Јувеј'' (1904) [[Ли Тјефу]], масло на платно File:XuBeiHongMdmCheng.jpg|''Портрет на госпоѓа Ченг'' (1941), масло на даска, [[Су Бејхунг]] </gallery> ==== Јапонско сликарство ==== {{main|Јапонско сликарство}} [[File:Geiami - Viewing a Waterfall.jpeg|thumb|upright=.6|[[Муромачки период]], [[Шингеј]] (1431–1485), ''Гледање на водопад'', музејот Незу, Токио.<ref>{{cite web |url=[http://www.nezu-muse.or.jp/syuuzou/kaiga/10169.html](http://www.nezu-muse.or.jp/syuuzou/kaiga/10169.html) |title=観瀑図 |access-date=2007-06-08 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20070927105016/http://www.nezu-muse.or.jp/syuuzou/kaiga/10169.html](https://web.archive.org/web/20070927105016/http://www.nezu-muse.or.jp/syuuzou/kaiga/10169.html) |archive-date=27 September 2007}}</ref>]] Јапонското сликарство (絵画) било една од најстарите и најусовршените форми на [[Јапонска уметност|јапонската уметност]] и опфаќало широк спектар на жанрови и стилови. Како и јапонската уметност воопшто, јапонското сликарство се развивало низ долга историја на синтеза и натпреварување меѓу автохтоната јапонска [[естетика]] и приспособувањето на увезените идеи. [[Укијо-е]], или „слика на плутачкиот свет“, бил жанр на јапонски [[дрвопис|дрворези]] и слики создадени меѓу XVII и XX век, со мотиви на пејзажи, театар и квартови на куртизани. Тој бил главниот уметнички жанр на [[дрвопис во Јапонија|јапонското печатење со дрвопис]]. Јапонската графика, особено од [[Едо (период)|периодот Едо]], извршила огромно влијание врз [[француско сликарство|француското сликарство]] во текот на XIX век. Во XIX век, јапонските сликари развиле нова сликарска техника наречена ''јога'', која во голема мера позајмувала од западните сликарски техники и материјали; меѓу позначајните уметници биле [[Харада Наоџиро]], [[Фуџишима Такеџи]] и [[Курода Сејки]]. ==== Корејско сликарство ==== {{main|Корејско сликарство}} Корејското сликарство, како независна форма, започнало околу 108 п.н.е., околу падот на [[Стар Кочосон|Кочосон]], со што станало едно од најстарите во светот. Уметноста од тој период се развила во различните стилови што го карактеризирале периодот на [[Три кралства на Кореја|Трите кралства на Кореја]], особено сликите и фреските што ги украсувале гробниците на кралското семејство на [[Когурјо]]. Во текот на периодот на Трите кралства и низ [[династија Корјо|династијата Корјо]], корејското сликарство првенствено се карактеризирало со комбинација на пејзажи во корејски стил, црти на лицето, теми поврзани со будизмот и нагласок на набљудувањето на небесните тела, што било овозможено од брзиот развој на корејската астрономија. Дури во [[династија Чосон|династијата Чосон]] конфуцијанските теми почнале да се вкоренуваат во корејските слики, користејќи се во склад со домородните елементи. Историјата на корејското сликарство се карактеризирала со употреба на монохроматски дела со црна четка, често на хартија од црница или свила. Овој стил бил очигледен во „минхва“, или шарената народна уметност, сликите во гробниците и ритуалните и фестивалските уметности, во кои и во двата случаи била застапена широка употреба на бои. === Јужноазиско сликарство === <gallery widths=180> Image:Indischer Maler um 850 001.jpg|''Пловечки фигури што танцуваат'', мурал од околу 850 година. File:Akbar Being Received by Khan Kilan, the Governor of Nagaur, in 1570, Akbarnama.jpg|[[Могулско сликарство]], [[Акбар]] го прима [[Кан Килан]], гувернерот на [[Нагаур]], во 1570 година, [[Акбарнама]] File:Farrukh Beg. Sultan Ibrahim Adil Shah II Khan hawking. Page from St. Petersburg Album. Bijapur ca.1590-95 (28,7x15,6cm) Institute of Oriental Studies St. Petersburg.jpg|[[Деканско сликарство]]; младиот [[Ибрахим Адил Шах II]] лови со сокол, околу 1590 година File:Yudishthira wrestling with Karna.jpg|[[Могулско сликарство]], [[Јудиштира]] се бори со Карна, 1598 File:Indian - Single Leaf of a Nilgai - Walters W865.jpg|[[Могулско сликарство]] [[нилгај]], 1625–1650 File:Emperor Shah Jahan, 1628.jpg|Царот [[Шах Џахан]] и синовите, околу 1628 година или подоцна. Могулските портрети обично користеле профилен приказ. Image:Indischer Maler um 1750 (III) 001.jpg|''Дама што слуша музика'', околу 1750 година. Image:Radha and Krishna in Discussion.jpg|Слика во стилот Бахсоли на Радха и Кришна во разговор, околу 1730 година. File:Sultan-Ibrahim-Adil-Shah-II-of-Bijapur. Miniature. Deccan, Bijapur; c. 1590. The David Collection. (cropped).jpg|[[Деканско сликарство]], султанот [[Ибрахим Адил Шах II]] од [[Биџапур]], околу 1590 година. Приказ од три четвртини кој остава моќен и жив впечаток на прикажаната личност, иако му недостасуваат и могулската прецизност и многу кохерентното моделирање на површините. File:Bichitr - Portrait of Raja Jagat Singh of Nurpur (reigned 1618-46) - 2013.324 - Cleveland Museum of Art.tif|[[Могулско сликарство|Могулски портрет]] на раџа Џагат Синг од Нурпур (владеел 1618–1646), веројатно 1619 година File:Clevelandart 2018.90.jpg|[[Пахарско сликарство]], [[Чамба]], околу 1665 година, воин се качува на својот коњ Image:Meister des Porträts des Govardhân Chand 001.jpg|Портрет на Говардан Чанд, во стилот на [[Пахарско сликарство|пахарското сликарство]], околу 1750 година. File:Unknown, Kangra, India - Krishna Fluting to the Milkmaids - Google Art Project.jpg|[[Канграско сликарство]], околу 1775 година, [[Кришна]] свири на својата флејта за [[гопи]]те Image:Ravi Varma-Ravana Sita Jathayu.jpg|Равана го убива Џатају; заробената Сита очајува, од [[Раџа Рави Варма]] Image:Akbar and Tansen visit Haridas.jpg|''Акбар и Тансен го посетуваат Харидас во Вриндаван'', Раџастански стил, околу 1750 година. File:India, Pahari Hills, Bilaspur school, 18th century - Krishna Summoning the Cows - 1989.339 - Cleveland Museum of Art.tif|Кришна ги повикува кравите, [[Пахарско сликарство]], [[Кахлур|Биласпур]], XVIII век Image:Indischer Maler um 1760 001.jpg|Маж со деца, во стилот на [[Пахарско сликарство|пахарското сликарство]], 1760 година. File:Maker unknown, India - Crimson Horned Pheasant (Satyr Tragapan) - Google Art Project.jpg|[[Сликарство во стилот Компани]], 1770-тите, црвенорог фазан ([[сатирски трагопан]]) Image:Indischer Maler um 1770 001.jpg|''Радха го апси Кришна'', во стилот на [[Пахарско сликарство|пахарското сликарство]], 1770 година. Image:Indischer Maler von 1780 001.jpg|''Рама и Сита во шумата'', во стилот на [[Пахарско сликарство|пахарското сликарство]], 1780 година. File:Unknown Indian - Rama, Lakshmana, and Sita Cooking and Eating in the Wilderness - Google Art Project.jpg|Доцно [[Канграско сликарство]], 1815/1825, [[Рама]], [[Лакшмана]] и [[Сита]] File:16 Kota Ram Singh II Tiger Hunting. Kotah, c 1830-1840, Cleveland MOA.jpg|Доцно [[Раџпутско сликарство]], [[Кота (град)|Кота]], околу 1830-тите, Рам Синг II лови тигар </gallery> ==== Индиско сликарство ==== [[File:Bhimbetka.JPG|thumb|[[Карпести засолништа Бимбетка]], [[карпеста уметност]], [[камено време]], Индија]] {{main|Индиско сликарство|Могулско сликарство}} Индиските слики историски се вртиле околу религиозните божества и кралевите. Индиската уметност била заеднички назив за неколку различни уметнички школи што постоеле на [[Индиски Потконтинент|Индискиот Потконтинент]]. Сликите се разликувале од големите фрески во [[Пештери Аџанте|Аџанте]] до сложените [[Могулско сликарство|могулски]] минијатурни слики и метално украсените дела од школата Танџор. Сликите од [[Гандара]]–[[Таксила]] биле под влијание на [[персиска уметност|персиските]] дела од запад. Источниот стил на сликање главно се развил околу уметничката школа Наланда. Делата главно биле инспирирани од различни сцени од [[индиска митологија|индиската митологија]]. ===== Историја ===== [[File:Aurangabad - Ajanta Caves (13).JPG|thumb|left|Фреска од пештерата 1 во Аџанта]] Најраните индиски слики биле карпестите слики од [[праисторија|праисториското]] време, [[петроглиф]]ите какви што биле пронајдени на места како [[Карпести засолништа Бимбетка|карпестите засолништа Бимбетка]], а некои од нив биле постари од 5500 п.н.е. Таквите дела продолжиле да се создаваат и по неколку милениуми; во VII век, издлабените столбови во [[пештери Аџанта|Аџанта]], во денешната сојузна држава Махараштра, претставувале одличен пример за индиското сликарство, а боите, главно различни нијанси на црвена и портокалова, биле добивани од минерали. [[Пештери Аџанте|Аџанте]] во Махараштра, Индија, биле пештерски споменици издлабени во карпа кои датирале од II век п.н.е. и содржеле слики и скулптури што се сметале за ремек-дела и на будистичката религиозна уметност<ref>UNESCO World Heritage Site. [[https://whc.unesco.org/en/list/242](https://whc.unesco.org/en/list/242) ''Ajanta Caves, India: Brief Description'']. Retrieved 27 October 2006.</ref> и на универзалната ликовна уметност.<ref>[[UNESCO]] International Council on Monuments and Sites. 1982. [[https://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/242.pdf](https://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/242.pdf) ''Ajanta Caves: Advisory Body Evaluation'']. Retrieved 27 October 2006.</ref> ;Мадхубанско сликарство [[Мадхубанско сликарство]] бил стил на индиско сликарство што се практикувал во регионот Митила во сојузната држава Бихар, Индија. Потеклото на мадхубанското сликарство било обвиено со древност. ===== Могулско сликарство ===== [[File:Two Scribes Seated with Books and a Writing Table Fragment of a decorative margin Northern India.jpg|thumb|upright=1.4|left|Двајца писари седнати со книги и маса за пишување, фрагмент од украсна маргина, Северна Индија (могулска школа), околу 1640–1650]] [[Могулско сликарство|Могулското сликарство]] било посебен стил на [[индиско сликарство]], главно ограничен на илустрации во книги и изведуван во минијатурна форма, кој се појавил, се развил и го оформил својот облик во текот на периодот на [[Могулско Царство|Могулското Царство]], од XVI до XIX век. ===== Раџпутско сликарство ===== [[File:Durga Mahisasuramardini.JPG|thumb|upright|[[Богородица|Мајка божица]] Минијатурна слика во стилот на [[Пахарско сликарство|пахарското сликарство]], датирана од XVIII век. Пахарските и раџпутските минијатури споделувале многу заеднички одлики.]] [[Раџпутско сликарство|Раџпутското сликарство]] се развило и процветало во текот на XVIII век, на кралските дворови на [[Раџпутана]], Индија. Секое раџпутско кралство развило посебен стил, но со одредени заеднички одлики. Раџпутските слики прикажувале различни теми, настани од еповите како што биле [[Рамајана]] и [[Махабхарата]], животот на [[Кришна]], прекрасни пејзажи и луѓе. Минијатурите биле претпочитано средство во раџпутското сликарство, но некои ракописи исто така содржеле раџпутски слики, а слики се изведувале дури и на ѕидовите на палатите, внатрешните простории на тврдините и хавелиите, особено на хавелиите во Шехаваџи. Боите се добивале од одредени минерали, растителни извори и школки од морски полжави, а се добивале и со обработка на скапоцени камења. Се користеле злато и сребро. Подготовката на посакуваните бои била долг процес, кој понекогаш траел со недели. Користените четки биле многу фини. ===== Танџавурско сликарство ===== [[Танџавурско сликарство|Танџавурското сликарство]] било важна форма на класичното [[Јужна Индија|јужноиндиско]] сликарство, родено во градот [[Танџавур]] во Тамил Наду. Уметничката форма датирала од почетокот на IX век, период во кој доминирале владетелите од [[династија Чола|династијата Чола]], кои ги поттикнувале уметноста и книжевноста. Овие слики биле познати по својата елеганција, богатите бои и вниманието посветено на деталите. Темите на повеќето од овие слики биле [[хиндуизам|хиндуистичките]] богови и божици и сцени од [[хиндуистичка митологија|хиндуистичката митологија]]. Во современо време, овие слики станале многу барани сувенири за време на празничните пригоди во Јужна Индија. Процесот на изработка на тањорска слика вклучувал повеќе фази. Првата фаза опфаќала изработка на прелиминарна скица на сликата врз основата. Основата се состоела од платно залепено врз дрвена подлога. Потоа, креда во прав или [[цинк оксид]] се мешале со [[лепило]] растворливо во вода и се нанесувале врз основата. За да се направи основата помазна, понекогаш се користело благо [[абразив]]но средство. Откако ќе се изработел цртежот, се вршело украсување на накитот и облеката на прикажаните фигури со полускапоцени камења. За украсување на накитот се користеле и чипки или конци. Врз сето тоа се лепеле златни фолии. На крајот, [[боја|боите]] се користеле за додавање бои на фигурите на сликите. ===== Мадраска школа ===== За време на британското владеење во Индија, британската круна утврдила дека Мадрас имал некои од најталентираните и најобразованите уметнички умови во светот. Бидејќи Британците воспоставиле и голема населба во и околу Мадрас, Џорџтаун бил избран за основање институт кој требало да одговори на уметничките очекувања на кралското семејство во Лондон. Така била создадена [[Мадраска уметничка школа|Мадраската уметничка школа]]. Во почетокот, традиционалните уметници биле ангажирани за изработка на извонредни видови мебел, метални предмети и куриозитети, а нивните дела биле испраќани во кралските палати на кралицата. За разлика од Бенгалската школа, каде што „копирањето“ било норма во наставата, Мадраската школа се развивала преку „создавање“ нови стилови, идеи и тенденции. ===== Бенгалска школа ===== {{main|Бенгалска уметничка школа}} [[File:Bharat Mata.jpg|right|thumb|''Бхарат Мата'' од [[Абаниндранат Тагоре]] (1871–1951), внук на поетот [[Рабиндранат Тагоре]] и пионер на движењето]] [[Бенгалска уметничка школа|Бенгалската уметничка школа]] била влијателен уметнички стил кој процветал во [[Британска Индија|Индија]] за време на [[Британски Раџ|Британскиот Раџ]] во почетокот на XX век. Таа била поврзана со индискиот национализам, но била промовирана и поддржувана и од многу британски администратори во областа на уметноста. Бенгалската школа се појавила како [[авангарда|авангардно]] и националистичко движење како реакција против стиловите на [[академска уметност|академската уметност]] што претходно биле промовирани во Индија, како од индиски уметници како [[Раџа Рави Варма]], така и во британските уметнички школи. По широко распространетото влијание на индиските духовни идеи на Запад, британскиот наставник по уметност [[Ернест Бинфилд Хејвел]] се обидел да ги реформира методите на настава во [[Калкутска уметничка школа|Калкутската уметничка школа]] преку поттикнување на учениците да имитираат [[Могулско сликарство|могулски]] минијатури. Ова предизвикало голема полемика, што довело до штрајк на учениците и поплаки во локалниот печат, вклучително и од националистите кои сметале дека тоа било чекор наназад. Хејвел бил поддржан од уметникот [[Абаниндранат Тагоре]], внук на поетот [[Рабиндранат Тагоре]]. Тагор насликал голем број дела под влијание на могулската уметност, стил за кој тој и Хејвел сметале дека ги изразувал специфичните духовни квалитети на Индија, наспроти „материјализмот“ на Западот. Најпознатата слика на Тагоре, ''Бхарат Мата'' (Мајка Индија), прикажувал млада жена со четири раце, во стилот на хиндуистичките божества, која држи предмети што ги симболизира националните стремежи на Индија. Подоцна Тагоре се обидел да воспостави врски со јапонски уметници како дел од стремежот да изгради паназиски модел на уметност. Влијанието на Бенгалската уметничка школа во Индија опаднало со ширењето на [[модернизам|модернистичките]] идеи во 1920-тите. Во периодот по независноста, индиските уметници покажале поголема приспособливост, бидејќи слободно позајмувале од европските стилови и слободно ги спојувале со индиските мотиви за создавање нови форми на уметност. Додека уметници како [[Френсис Њутн Соуза]] и [[Тајеб Мехта]] имале посилно западен пристап, други, како [[Ганеш Пајн]] и [[Макбул Фида Хусаин]], развиле целосно автохтони стилови на работа. Денес, по процесот на либерализација на пазарот во Индија, уметниците биле изложени на меѓународната уметничка сцена, што им помагало да создаваат понови форми на уметност кои дотогаш не биле видени во Индија. [[Џитиш Калат]] станал познат кон крајот на 1990-тите со своите слики кои биле и модерни и надвор од опсегот на генеричката дефиниција. Сепак, иако уметниците во Индија во новиот век се обидувале со нови стилови, теми и метафори, толку брзото признавање не би било можно без помошта на деловните куќи кои сега навлегувале во уметничкото поле како никогаш порано. ===== Современо индиско сликарство ===== {{main|Современо индиско сликарство}} [[Амрита Шер-Гил]] е индиска сликарка, понекогаш нарекувана индиската [[Фрида Кало]],<ref name="AmritaMaps">{{cite web |url=http://www.mapsofindia.com/who-is-who/art-culture/amrita-sher-gill.html |title=Amrita Sher-Gill |date=February 2018 |publisher= mapsofindia.com}}</ref> а денес се смета за важна жена сликарка на Индија во XX век, чија оставнина стои рамо до рамо со онаа на мајсторите на [[Бенгалска ренесанса|Бенгалската ренесанса]];<ref>{{cite news|url=http://www.indianexpress.com/res/web/pIe/ie/daily/19991017/iex17018.html |title=First Lady of the Modern Canvas |newspaper=[[The Indian Express]]|date=17 October 1999 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110305222544/http://www.indianexpress.com/res/web/pIe/ie/daily/19991017/iex17018.html |archive-date=5 March 2011 }}</ref><ref name="Indiawomenpainters">{{cite web|url=http://www.21stcenturyindianart.com/women.htm |title=Women painters |publisher=21stcenturyindianart.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20071220174924/http://www.21stcenturyindianart.com/women.htm |archive-date=20 December 2007 }}</ref> таа била и „најскапата“ жена сликарка во Индија.<ref>{{cite web |url=http://us.rediff.com/money/2007/dec/29art.htm |title=Most expensive Indian artists |publisher=us.rediff.com }}</ref> Денес, таа е меѓу „Деветте мајстори“, чии дела биле прогласени за „уметнички богатства“ од страна на [[Археолошко истражување на Индија|Археолошкото истражување на Индија]] во 1976 и 1979 година,<ref>{{cite web|url=http://chdmuseum.nic.in/art_gallery/nine_masters.html |title=Nine Masters |publisher=[[Government Museum and Art Gallery, Chandigarh]] Official website |archive-url=https://web.archive.org/web/20101204055532/http://chdmuseum.nic.in/art_gallery/nine_masters.html |archive-date=4 December 2007 }}</ref> а повеќе од 100 нејзини слики денес се изложени во [[Национална галерија на современа уметност|Националната галерија на модерна уметност]], Њу Делхи.<ref>{{cite web |url=http://ngmaindia.gov.in/sh-amrita.asp |title= Showcase: Amrita Sher-Gil |publisher=National Gallery of Modern Art}}</ref> За време на колонијалниот период, западните влијанија почнале да имаат влијание врз индиската уметност. Некои уметници развиле стил кој користел западни идеи за композиција, перспектива и реализам за прикажување индиски теми. Други, како [[Џамини Рој]], свесно црпеле инспирација од народната уметност. До времето на независноста во 1947 година, неколку уметнички школи во Индија обезбедувале пристап до современи техники и идеи. Биле основани галерии за претставување на овие уметници. Современата индиска уметност обично го покажувала влијанието на западните стилови, но често била инспирирана од индиски теми и слики. Главните уметници почнувале да стекнуваат меѓународно признание, најпрвин меѓу индиската дијаспора, но и меѓу неиндиската публика. [[Група на прогресивни уметници]], основана кратко по осамостојувањето на Индија во 1947 година, имала цел да воспостави нови начини на изразување на Индија во постколонијалната ера. Основачи биле шест истакнати уметници – К. Х. Ара, С. К. Бакре, Х. А. Гаде, М. Ф. Хусаин,С. Х. Раза, и Френсис Њутн Соуза иако групата била распуштена во 1956 година, таа имала длабоко влијание врз промената на изразниот јазик на индиската уметност. Речиси сите главни индиски уметници во 1950-тите биле поврзани со групата. Меѓу оние кои денес биле познати биле Бал Чабда, [[Маниши Деј]], [[Мукул Деј]], [[Васудео С. Гајтонде|В. С. Гајтонде]], [[Рам Кумар (уметник)|Рам Кумар]], [[Тајеб Мехта]] и [[Акбар Падамси]]. Други познати сликари како Џахар Дасгупта, Прокаш Кармакар, [[Џон Вилкинс (индиски уметник)|Џон Вилкинс]], Нарајанан Рамачандран и Биџон Чаудхури ја збогатиле уметничката култура на Индија. Тие станале икони на современата индиска уметност. Историчарите на уметност, како професорот Рај Ананд Кришна, исто така се осврнувале на делата на современите уметници кои го одразувале индискиот етос. Гита Вадера била пофалувана за пренесувањето на сложени индиски духовни теми на платно, како суфиската мисла, Упанишадите и [[Бхагавад Гита]]. Индиската уметност добила поттик со [[Економски либерализам|економската либерализација]] на земјата од почетокот на 1990-тите. Уметниците од различни области тогаш почнале да внесуваат разновидни стилови на работа. Во Индија по либерализацијата, многу уметници се етаблирале на меѓународниот уметнички пазар, како апстрактниот сликар [[Натвар Бхавсар]], фигуративниот уметник [[Деваџјоти Рој]] и вајарот [[Аниш Капур]], чии монументални [[постминимализам|постминималистички]] дела привлекле внимание со својата огромна големина. Во САД и Европа биле отворени и многу уметнички куќи и галерии за претставување на индиски уметнички дела. === Југоисточна Азија === ==== Индонезиско сликарство ==== {{Main|Индонезиско сликарство}} [[File:GuaTewet tree of life-LHFage.jpg|thumb|upright|left|Отпечатоци од раце во пештерната слика „Дрво на животот“ во Гуа Тевет, [[Калимантан]], [[Индонезија]]]] Најстарите познати [[Пештерско сликарство|пештерски слики]] се стари повеќе од 44.000–50.000 години и биле пронајдени во пештери во округот Марос ([[Сулавеси]], Индонезија). Најстариот вид пештерни слики биле отпечатоци од раце и едноставни геометриски форми; најстарите неспорни примери на [[фигуративна уметност|фигуративни]] пештерни слики се нешто помлади, стари околу 35.000 години.<ref name=Aubert2014/> Откривањето на тогаш најстарата позната слика на фигуративна уметност, стара повеќе од 40.000 (можеби дури 52.000) години, на непознато животно, било извршено во пештерата [[Лубанг Џериџи Салех]]. Меѓутоа, во декември 2019 година, пештерните слики со фигуративни претстави на лов на свињи во Марос-Пангкеп во [[Сулавеси]] биле проценети како уште постари, со најмалку 43.900 години. Наодот бил опишан како „најстар сликовен запис на раскажување приказна и најраното фигуративно уметничко дело во светот“.<ref name="Aubert 442–445">{{Cite journal|last=Aubert|first=M.|display-authors=et al.|date=11 December 2019|title=Earliest hunting scene in prehistoric art.|journal=Nature|volume=576|issue=7787|pages=442–445|doi=10.1038/s41586-019-1806-y|pmid=31827284|bibcode=2019Natur.576..442A|s2cid=209311825|hdl=10072/397337|hdl-access=free}}</ref><ref name="NYT-20191211"/> [[File:Abb36,Gedompol.jpg|thumb|[[Вајанг|Вајанг бебер]], 17 век]] Други примери на индонезиско сликарство била украсната уметност на Кењахите, заснована на ендемски природни мотиви како папрати и клунорози, која се среќавала како декорација на ѕидовите на долгите куќи на Кењахите. Друга значајна традиционална уметност биле геометриските резби во дрво на Тораџа. [[Балиска уметност|Балиските слики]] првично биле наративни претстави што прикажувале сцени од балиските легенди и религиозни списи. Класичните балиски слики често ги украсувале ракописите на лонтар, како и таваните на павилјоните на храмовите. Значајни современи индонезиски сликари кои работеле во европската традиција биле [[Раден Салех]], [[Јан Тороп]], [[Басуки Абдулах]] и [[Абдулах Суриосуброто]], а нивните теми опфаќале пејзажно и портретно сликарство. <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File: Balinese Cockfighting.jpg|Традиционална балиска слика на која е прикажан [[борба со петли|борбен петел]]. File: Raden Saleh - Diponegoro arrest.jpg|''Заробувањето на [[Дипонегоро|принцот Дипонегоро]]'', 1857. File:Raden Saleh - Javanese Landscape, with Tigers Listening to the Sound of a Travelling Group.jpg |''Јавански пејзаж со тигри кои го слушаат звукот на група патници'', 1849. File: Romualdo Locatelli - Legong Dancer.jpg|Танчерка на [[Легонг]]. File: Candi Jabung Probolinggo 1840.jpg|Слика на индонезиски храм. </gallery> ==== Филипинско сликарство ==== {{Main|Филипинско сликарство}} [[File:La Bulaquena by Juan Luna.jpg|thumb|upright|left|[[Хуан Луна]], ''[[Ла Булаквења]]'', 1895]] Филипинското сликарство во целина можело да се гледа како спој на многу културни влијанија, иако во својата современа форма било повеќе западно, со источни корени. Раното филипинско сликарство можеж да се најде во дизајните со црвен ангоб (глина измешана со вода), украсени на ритуалната керамика на Филипините, како што е [[Манунгулски сад|Манунгулскиот сад]]. Докази за изработка на керамика на [[Филипини|Филипините]], датирани уште од 6000 година пр. н. е., биле пронајдени во пештерата Санга-Санга, Сулу, и пештерата Лауренте, Кагајан. До 5000 година пр. н. е. изработката на керамика се практикувала низ целата земја. Дополнителни докази за сликањето се манифестираат во [[Тетовирање|традицијата на тетовирање]] кај раните Филипинци, особено кај Висајците, кои шпанските истражувачи ги нарекувале ''Pintados'' или „насликани луѓе“.<ref>{{cite web|url=[http://www.admu.edu.ph/offices/mirlab/panublion/islas.html](http://www.admu.edu.ph/offices/mirlab/panublion/islas.html) |title=Islas de los Pintados: The Visayan Islands |archive-url=[https://web.archive.org/web/20110927161432/http://www.admu.edu.ph/offices/mirlab/panublion/islas.html](https://web.archive.org/web/20110927161432/http://www.admu.edu.ph/offices/mirlab/panublion/islas.html) |archive-date=27 September 2011}}</ref> Тие ги украсувале своите тела со различни обоени пигменти и со дизајни што упатувале на флората, фауната и небесните тела. Некои од најсложените сликарски дела создадени од раните Филипинци што преживеале до денес се манифестирале во уметноста и архитектурата на [[Маранао]], народ познат по [[Нага|змејовите Нага]] и [[Сариманок]]от, врежани и насликани на прекрасниот Панолонг во нивниот Тороган, односно Куќата на кралот. [[File:The Parisian Life by Juan Luna.jpg|thumb|[[Хуан Луна]], ''[[Париски живот (слика)|Париски живот]]'', 1892]] Филипинците започнале да создаваат слики во европската традиција во текот на шпанскиот период во 17 век.<ref>{{Cite web|url=[http://filipinocultured.blogspot.com/2007/09/best-of-filipino-art-part-1.html|title=Filipino](http://filipinocultured.blogspot.com/2007/09/best-of-filipino-art-part-1.html|title=Filipino) Cultured: The Best of Filipino Art: Part 1|date=20 September 2007}}</ref> Најраните од овие слики биле црковни фрески и религиозни претстави од библиски извори, како и гравури, скулптури и литографии со христијански икони и европско благородништво. Повеќето слики и скулптури од 19 и 20 век биле мешавина од религиозна, политичка и пејзажна уметност, со изразени карактеристики на благост, темнина и светлина. Раните [[модерна уметност|модернистички]] сликари како [[Дамијан Доминго]] биле поврзани со религиозно и световно сликарство. Уметноста на [[Хуан Луна]] и [[Феликс Ресурексион Идалго|Феликс Идалго]] покажувала тенденција кон политичко изразување. Уметници како [[Фернандо Аморсоло]] го користеле постмодернизмот за создавање слики што ја прикажувале филипинската култура, природата и хармонијата. Други уметници, како [[Фернандо Зобел де Ајала и Монтохо|Фернандо Зобел]], користеле реализам и [[апстрактна уметност|апстракција]] во своите дела. <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:The Death of Cleopatra by Juan Luna1881.jpg|[[Хуан Луна]], ''Смртта на [[Клеопатра]]'', 1881 File:Juan Luna Spoliarium.jpg|[[Хуан Луна]], ''[[Сполиариум]]'', ок.{{nbsp}}1884 File:2016 Official Portrait of Our Lady of Solitude of Porta Vaga.jpg|''[[Пресвета Богородица од Порта Ваја|Нуестра Сењора де ла Соледад де Порта Ваја]]'' File:Ceiling Paintings 07 Nuestra Sra. del Santissimo Rosario Parish Church, Lila, Bohol (100 dpi).jpg|Таванска слика во [[Лила (Бохол)|црквата во Лила]] File:Mujer filipina by Lorenzo de la Rocha Icaza - MBACO.jpg|Лоренсо де ла Роча Икаса, ''Mujer filipina'', 1895 File:Fabian de la Rosa, Women working in a rice field.jpg|[[Фабијан де ла Роса]], ''Жени кои работат на оризово поле'', 1902 File:Tampuhan by Juan Luna.jpg|[[Хуан Луна]], ''[[Тампухан (слика)|Тампухан]]'', 1895 File:Indios by José Honorato Lozano.jpg|Хосе Онорато Лосано, ''[[Хосе Онорато Лосано|Индиос]]'', 1847 </gallery> == Западно сликарство == {{See also|Западно сликарство|Античка уметност}} ===Египет, Грција и Рим=== [[File:Hellenistic terracotta funerary wall painting.jpg|thumb|[[Хеленистичка уметност|Хеленистичкиа]] [[теракота]] [[Ѕидно сликарство|мурал]], 3 век п.н.е.]] [[Стар Египет]], цивилизација со многу силни традиции во архитектурата и скулптурата (кои првично биле обоени во светли бои), исто така имал многу ѕидни слики во храмовите и градбите, како и насликани илустрации на [[папирус]]ни [[ракопис]]и. Египетското ѕидно и украсно сликарство често било графичко, а понекогаш било повеќе симболично отколку реалистично. Египетското сликарство прикажувало фигури со нагласени контури и рамна [[силуета]], при што симетријата била постојана карактеристика. [[Староегипетска уметност|Египетското сликарство]] било тесно поврзано со неговиот пишан јазик – наречен [[египетски хиероглифи]]. Насликаните симболи се наоѓале меѓу првите форми на пишан јазик. Египќаните сликале и на [[лен]], чии остатоци преживеале до денес. Сликите од Стар Египет се зачувале благодарение на исклучително сувата клима. Старите Египќани создавале слики за да го направат [[задгробен живот|задгробниот живот]] на починатиот пријатно место. Темите вклучувале патување низ задгробниот свет или нивните заштитнички божества кои го претставувале починатиот пред боговите на подземниот свет. Некои примери за такви слики биле сликите на боговите и божиците [[Ра]], [[Хор (бог)|Хор]], [[Анубис]], [[Нут (божица)|Нут]], [[Озирис]] и [[Изида]]. Некои гробни слики прикажувале активности со кои починатите се занимавале додека биле живи и кои посакувале да продолжат да ги вршат во вечноста. Во [[Ново Кралство|Новото Кралство]] и подоцна, ''[[Книга на мртвите]]'' била погребувана со погребаното лице. Таа се сметала за важна за воведувањето во задгробниот живот. <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Maler der Grabkammer des Sennudem 001.jpg|''Сенедјем ги орал своите полиња со пар волови'', околу{{nbsp}}1200 пр.н.е. Image:Ägyptischer Maler um 1360 v. Chr. 001.jpg|[[Антички Египет]], ''Божицата [[Изида]]'', ѕидна слика, околу{{nbsp}}1360 пр.н.е. Image:Maler der Grabkammer der Nefertari 004.jpg|[[Стар Египет]], ''Кралицата [[Нефертари]]'' Image:egyptian papyrus.jpg|Стар Египет, [[папирус]] Image:The Pharaoh Tutankhamun destroying his enemies.jpg|[[Стар Египет]] Image:Egypt.Ra-Apep.01.jpg|[[Стар Египет]] Image:KnossosFrescoRepro06827.jpg|[[Кносос]], [[минојска цивилизација]], [[бронзено време]], [[Крит]] Image:NAMA Sacrifice aux Charites.jpg|[[Пицански табли]], едни од ретките зачувани панелни слики од [[архајска Грција]], околу{{nbsp}}540–530 пр.н.е. Image:Symposiumnorthwall.jpg|''Сцена на [[симпозиум (Стара Грција)|симпозиум]] во [[Гробница на нуркачот|Гробницата на нуркачот]]'' во [[Пестум]], околу 480{{nbsp}}пр.н.е. [[старогрчка уметност]] File:Agios Athanasios 1 fresco.jpg|Ѕидна слика на [[Античка македонска војска|војници]] од Агиос Атанасиос, Солун, [[Античка Македонија]], IV век пр.н.е. File:Produzione greca o magnogreca, sarcofago delle amazzoni, 350-325 a.C. ca, da tarquinia 05.JPG|[[Грци|Грк]] кој се борел со [[Амазонки|Амазонка]]. Детал од насликан саркофаг пронајден во Италија, 350–325 пр.н.е. File:Thueros affresco.jpg|Фреска на древен [[Античка македонска војска|македонски војник]] кој носи оклоп од [[верижна кошула|верижна пошта]] и штит, III век пр.н.е. File:Wall painting - sacrifice of Iphigenia - Pompeii (VI 8 5) - Napoli MAN 9112 - 01.jpg|Фреска која ја прикажува жртвата на [[Ифигенија]] File:Telephus (son of Hercules) being suckled by a doe in the tem Wellcome V0015047.jpg|[[римска уметност]] на која биле прикажани [[Херакле]] и [[Телеф]] File:Wall painting - Meleagros and Atalanta - Pompeii (VI 9 3) - Napoli MAN 8980.jpg|Римска уметност на која се прикажани [[Мелеагар]] и [[Аталанта (митологија)|Аталанта]] File:Wall painting - punishment of Dirke - Pompeii (VII 4 56) - Napoli MAN 9042 - 01.jpg|Римска уметност на која е прикажана казната на [[Дирка (митологија)|Дирка]] File:Wall painting - Peirithoos receiving the centaurs at his wedding - Pompeii (VII 2 16) - Napoli MAN 9044.jpg|Римска уметност на која се прикажани [[Пиритој]] и [[Хиподамија (сопруга на Пиритој)|Хиподамија]] Image:Pompejanischer Maler um 80 v. Chr. 001.jpg|Римска уметност, [[Помпеја]], [[Вила на мистериите]], околу 60–50 пр.н.е. File:P. Fannius Synistor anagoria links.JPG|Римска уметност, фрески од [[Вила Боскореале]], околу 40 пр.н.е. File:Pompeii Painter.jpg|Римска уметност, Помпеја File:The Three Graces, from Pompeii (fresco).jpg|[[Грации|Трите Грации]], фреска од Помпеја File:The Fall of Icarus, fresco from Pompeii, 40-79 AD.png|Падот на [[Икар]], фреска од Помпеја, 40–79 н.е. Image:Pompejanischer Maler um 10 20 001.jpg|Римска уметност, Помпеја File:Fayum-34.jpg|Римска уметност, [[Фајумски портрети]] од [[Египет (римска провинција)|Римски Египет]] File:Pompeii - Casa dei Vettii - Pentheus.jpg|Римска уметност од [[Куќа на Ветиите|Куќата на Ветиите]], Помпеја, I век н.е. File:Herculaneum - Lyre and Cupids.jpg|[[Купидон]] кој свири [[лира]], римска фреска од [[Херкуланеум]] File:Dea Barberini 01.JPG|Римска фреска со седечка [[Венера (митологија)|Венера]], таканаречената „Деа Барберини“, IV век н.е. </gallery> На север од [[Египет]] се наоѓала [[минојска цивилизација|минојската цивилизација]], со средиште на островот [[Крит]]. Ѕидните слики пронајдени во палатата на [[Кносос]] биле слични на оние на [[Египќани]]те, но биле многу послободни во стилот. [[Микенска Грција]], која започнала околу 1600 пр.н.е., создавала слична уметност како онаа од минојски Крит. [[старогрчка уметност|Старогрчката уметност]] за време на [[грчко мрачно време|Грчкото мрачно време]] станала многу помалку сложена, но обновувањето на грчката цивилизација низ Медитеранот за време на [[Архајски период|архајскиот период]] довело до нови форми на грчка уметност со [[ориенталистички период|ориенталистичкиот стил]]. [[File:Hades and Persephone, Vergina.jpg|thumb|upright=1.35|Фреска на која биле прикажани [[Ад (митологија)|Ад]] и [[Персефона]] како јават во [[кочија]], од гробницата на кралицата [[Евридика I Македонска]] во [[Кутлеш]], Грција, IV век пр.н.е.]] [[Стара Грција]] имала вешти сликари, скулптори (иако и двете занимања во тоа време се сметале за обична физичка работа) и архитекти. [[Партенон]]от бил пример за нивната архитектура кој опстанал до современото време. Грчката мермерна скулптура често се опишувала како највисока форма на [[класицизам|класичната]] уметност. Сликањето на [[Старогрчка керамика|грчката керамика]] и [[керамика (уметност)|керамиката]] давало особено информативен увид во начинот на кој функционирало општеството во Стара Грција. [[Црна фигура на црвена подлога|Црнофигуралното вазно сликарство]] и [[црвена фигура на црвена подлога|црвенофигуралното вазно сликарство]] давале многу зачувани примери за тоа какво било грчкото сликарство. Некои познати грчки сликари на дрвени панели, кои биле споменати во текстовите, биле [[Апел од Кос|Апел]], [[Зевксис]] и [[Пархасиј]]. Сепак, биле зачувани малку примери на античко грчко панелно сликарство, главно само пишани описи од нивните современици или од подоцнежните Римјани. Зевксис живеел во V–VI век пр.н.е. и се велело дека бил првиот што користел [[сфумато]]. Според [[Плиниј Постариот]], реализмот на неговите слики бил толку голем што птиците се обидувале да го јадат насликаното грозје. Апел се опишувал како најголемиот сликар на [[класична антика|антиката]] поради совршената техника на цртање, брилијантната боја и моделирањето. [[Римска уметност|Римската уметност]] била под влијание на Грција и делумно можела да се смета за наследник на старогрчкото сликарство. Сепак, римското сликарство имало важни и уникатни карактеристики. Зачуваните римски слики вклучувале ѕидни слики и [[фреска|фрески]], од кои многу потекнувале од вили во [[Кампанија]], во Јужна Италија, на места како [[Помпеја]] и [[Херкуланеум]]. Таквото сликарство можело да се подели на четири главни „стилови“ или периоди<ref>{{cite web |url=[http://www.art-and-archaeology.com/roman/painting.html](http://www.art-and-archaeology.com/roman/painting.html) |title=Roman Painting |publisher=art-and-archaeology.com}}</ref> и можело да ги содржи првите примери на ''[[тромп-лој]]'', псевдоперспектива и чист пејзаж.<ref>{{cite web|url=[http://www.accd.edu/sac/vat/arthistory/arts1303/Rome4.htm](http://www.accd.edu/sac/vat/arthistory/arts1303/Rome4.htm) |title=Roman Wall Painting |publisher=accd.edu |archive-url=[https://web.archive.org/web/20070319123717/http://www.accd.edu/sac/vat/arthistory/arts1303/Rome4.htm](https://web.archive.org/web/20070319123717/http://www.accd.edu/sac/vat/arthistory/arts1303/Rome4.htm) |archive-date=19 March 2007 }}</ref> Речиси единствените насликани портрети што преживеале од античкиот свет биле голем број [[Фајумски портрети|портрети на ковчези]] во форма на бисти, пронајдени на [[Доцна антика|доцноантичките]] гробишта во [[ел-Фајум]]. Иако тие не биле од најдобриот период ниту биле со највисок квалитет, тие биле импресивни сами по себе и давале претстава за квалитетот што морало да го имаат најдобрите дела од антиката. Зачуван бил и многу мал број [[минијатура (илуминиран ракопис)|минијатури]] од доцноантички илустрирани книги, како и нешто поголем број нивни копии од раниот средновековен период. ===Среден век=== {{Main|Средновековна уметност|Византиска уметност|Илуминиран ракопис|Среден век|Мрачен век (историографија)|Островска уметност|Каролиншка уметност|Англосаксонска уметност|Романика|Готика}} <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:CottonGenesisFragment26vAbrahamAndAngels.JPG|[[Котонски Генезис]] Минијатура од ''[[Авраам]] се среќава со [[ангел]]и]]s'' File:Spas vsederzhitel sinay.jpg|Византиска [[икона]], VI век File:Sanvitale03.jpg|Мозаици на византиската уметност во [[Равена]] File:RabulaGospelsFol13vAscension.jpg|Византија, VI век File:KellsFol292rIncipJohn.jpg|[[Келсовата книга]] File:KellsFol032vChristEnthroned.jpg|[[Келсовата книга]] File:Les Très Riches Heures du duc de Berry Janvier.jpg|[[Браќа Лимбург]] File:Les Très Riches Heures du duc de Berry juin.jpg|[[Браќа Лимбург]] File:Hastings book of the hours.jpg|[[Часослов]] File:1099jerusalem.jpg|''Освојувањето на [[Ерусалим]] за време на [[Прва крстоносна војна|Првата крстоносна војна]]'', околу 1099 File:MorganLeafVerso.jpg|''Моргановиот лист'', од [[Винчестерска Библија|Винчестерската Библија]], 1160–1175, сцени од животот на [[Давид]] File:Yaroslavl gospel.jpg|[[Јарославски евангелија]], околу 1220-тите File:Codexaureus 25.jpg|[[Каролиншка уметност]] File:Ebbo Gospels St Mark.jpg|Каролиншки ''[[Свети Марко]]'' File:RossanoGospelsFolio121rStMark.jpg|[[Портрет на евангелист]] File:Giottino pieta.jpg|[[Џотино]] File:Madonna dei denti.jpg|[[Витале да Болоња]] File:Simone Martini 072.jpg|[[Симоне Мартини]] File:Simone Martini - Blessed Agostino Novello Altarpiece - WGA21422.jpg|[[Симоне Мартини]] File:Cimabue 025.jpg|[[Чимабуе]] File:Giotto Cruxifixion.jpg|[[Џото ди Бондоне|Џото]] File:Giotto - Scrovegni - -24- - Marriage at Cana.jpg|[[Џото ди Бондоне|Џото]] File:Giotto - Scrovegni - -18- - Adoration of the Magi.jpg|[[Џото ди Бондоне|Џото]] File:Andrej Rublëv 001.jpg|[[Андреј Рубљов]] File:Ascension from Vasilyevskiy chin (15th c., GTG).jpg|[[Андреј Рубљов]] File:Lorenzetti gov.jpg|[[Амброџо Лоренцети]] File:Lorenzetti Pietro Beata Umilta.jpg|[[Пјетро Лоренцети]] File:Duccio di Buoninsegna 036.jpg|[[Дучо ди Буонинсења|Дучо]] File:Bonaventura Berlinghieri Francesco.jpg|[[Бонавентура Берлингиери]], ''Свети Фрањо Асишки'', 1235 File:Chora Church Constantinople 2007 011.jpg|[[Музеј Карије (Истанбул)|Црква Хора]] File:Moscow Archangel Michael Cathedral overhead.jpg|[[Архангелска катедрала]] File:Weyden Deposition.jpg|[[Рохир ван дер Вејден]], (околу 1435) File:Weyden Ivo.jpg|[[Рохир ван дер Вајден]], ''[[Иво Кермартенски|Свети Иво]]'' (околу 1450) File:Voronet last judgment.jpg|[[Манастир Воронец]] </gallery> Подемот на христијанството внел поинаков дух и цел во стиловите на сликарството. [[Византиска уметност|Византиската уметност]], откако нејзиниот стил се утврдил до VI век, ставала голем нагласок на зачувувањето на традиционалната [[иконографија]] и стил и постепено се развивала во текот на илјадагодишното постоење на [[Византија]] и живите традиции на грчкото и руското [[Источно православие|православно]] [[икона|иконопис]]ување. Византиското сликарство имало хиерархиско чувство, а иконите се сметале и сè уште се сметаат за претстава на божественото откровение. Постоеле многу [[фреска|фрески]], но помалку од нив преживеале во споредба со [[мозаик|мозаиците]]. Византиската уметност била споредувана со современата [[апстракција]], поради нејзината плошност и високо стилизираните претстави на фигури и пејзажи. Некои периоди на византиската уметност, особено таканаречената [[Македонска уметност (Византија)|македонска уметност]] од околу X век, биле послободни во пристапот. Фреските од Палеолошката ренесанса од почетокот на XIV век се зачувале во [[Музеј Карије (Истанбул)|црквата Хора]] во [[Истанбул]]. [[File:Hastings book of the hours.jpg|thumb|upright|[[Часослов]]]] Во постантичка католичка Европа, првиот карактеристичен уметнички стил што се појавил и вклучувал сликарство била [[островска уметност|островската уметност]] на Британските Острови, каде што единствените зачувани примери биле минијатурите во [[илуминиран ракопис|илуминираните ракописи]], како што била [[Келсовата книга]].<ref>Putnam A.M., Geo. Haven. Books and Their Makers During The Middle Ages. Vol. 1. New York: Hillary House, 1962. Print.</ref> Тие биле најпознати по својата апстрактна декорација, иако биле прикажувани и фигури, а понекогаш и сцени, особено во [[портрет на евангелист|портретите на евангелистите]]. [[Каролиншка уметност|Каролиншката]] и [[Отонска уметност|отонската уметност]] исто така преживеале главно во ракописи, иако биле зачувани некои ѕидни слики, а за други било документирано нивното постоење. Уметноста од овој период ги комбинирала островските и „варварските“ влијанија со силно византиско влијание и стремеж кон обновување на класичната монументалност и достоинственост. Ѕидовите на црквите во [[Романска архитектура|романичкиот стил]] и [[Готска уметност|готската уметност]] биле украсувани со [[фреска|фрески]], како и со скулптури, а многуте од малкуте преостанати [[ѕидно сликарство|ѕидни слики]] имале голема изразност и ја комбинирале декоративната енергија на островската уметност со нова монументалност во обработката на фигурите. Од периодот преживеале многу повеќе минијатури во [[илуминиран ракопис|илуминираните ракописи]], кои ги покажувале истите карактеристики, а тие продолжиле и во [[Готска уметност|готскиот период]]. [[Таблосликарство]]то станувало сè почесто во текот на [[Романика|романичкиот период]], под силно влијание на византиските икони. Кон средината на XIII век, [[средновековна уметност|средновековната уметност]] и [[Готска уметност|готското сликарство]] станале пореалистични, со појавата на интерес за прикажување на волуменот и перспективата во Италија со [[Чимабуе]] и потоа со неговиот ученик [[Џото ди Бондоне|Џото]]. Од времето на Џото па натаму, обработката на композицијата од страна на најдобрите сликари станала многу послободна и поиновативна. Тие се сметале за двајцата големи средновековни мајстори на сликарството во западната култура. Чимабуе, во рамките на византиската традиција, користел пореалистичен и подраматичен пристап кон својата уметност. Неговиот ученик Џото ги довел овие иновации на повисоко ниво, што пак ги поставило темелите на западната сликарска традиција. Двајцата биле пионери во преминот кон натурализмот. Црквите биле градени со сè поголем број прозорци, а употребата на шареното [[витраж|витражно стакло]] станала составен дел од украсувањето. Еден од најпознатите примери се наоѓал во катедралата [[Нотр Дам]] во Париз. До XIV век, западните општества станале побогати и покултивирани, а сликарите наоѓале нови покровители меѓу благородништвото, па дури и меѓу [[буржоазија|буржоазијата]]. Илуминираните ракописи добиле нов карактер, а во нивните пејзажи биле прикажувани витки, модерно облечени дворски жени. Овој стил наскоро станал познат како Интернационален стил, а [[темпера]]ните панелни слики и олтарните слики добиле поголемо значење. ===Ренесанса и маниризам=== {{Main|Ренесансно сликарство|Ранофламанско сликарство|Италијанско ренесансно сликарство|Маниризам|Висока ренесанса|}} <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Robert Campin - L' Annonciation - 1425.jpg|[[Робер Кампен]], околу 1425 File:Van Eyck - Arnolfini Portrait.jpg|[[Јан ван Ајк]], 1434 File:Weyden_Deposition.jpg|[[Рохир ван дер Вајден]], околу 1435 File:Hugo van der Goes (Gand, 1440 circa – Auderghem, 1482) Altare Monforte - Adorazione dei Magi (1470 circa) - Tecnica olio su tavola Dimensioni 147×242 cm - Gemäldegalerie, Berlin.jpg|[[Хуго ван дер Гус]], околу&nbsp;1470 File:Dieric Bouts - The Last Supper.jpg|[[Дирк Баутс]], 1464–1467 File:Das_Jüngste_Gericht_%28Memling%29.jpg|[[Ханс Мемлинг]], околу&nbsp;1466–1473 File:Petrus_Christus_-_Portrait_of_a_Young_Woman_-_Google_Art_Project.jpg|[[Петрус Кристус]], околу 1470 File:The Garden of Earthly Delights by Bosch High Resolution.jpg|[[Хероним Бош]], околу&nbsp;1480–1505 File:La Anunciación, de Fra Angelico.jpg|[[Фра Анџелико]], 1425–1428 File:Paolo Uccello 047b.jpg|[[Паоло Учело]], околу 1470 File:Masaccio_expulsion-1427.jpg|[[Мазачо]], 1426–1427 File:Fouquet Madonna.jpg|[[Жан Фуке]], 1450 File:Mantegna, Andrea - Agony in the Garden - National Gallery, London.jpg|[[Андреа Мантења]], околу 1458–1460 File:Piero della Francesca - Resurrection - WGA17609.jpg|[[Пјеро дела Франческа]], 1463–1465 File:Sandro Botticelli - La nascita di Venere - Google Art Project - edited.jpg|[[Сандро Ботичели]], 1483–1485 File:Mona Lisa, by Leonardo da Vinci, from C2RMF retouched.jpg|[[Леонардо да Винчи]], 1503–1506 File:Raphael - Madonna in the Meadow - Google Art Project.jpg|[[Рафаел]], 1505–1506 File:Michelangelo - Creation of Adam.jpg|[[Микеланџело]], околу 1511 File:1530 Cranach Judith mit dem Haupt des Holofernes anagoria.JPG|[[Лукас Кранах Постариот]], околу&nbsp;1530 File:Dürer Alte Pinakothek.jpg|[[Албрехт Дирер]], 1500 File:Mathis_Gothart_Grünewald_030.jpg|[[Матијас Гриневалд]], 1512–1516 File:Giovanni Bellini St Francis in Ecstasy.jpg|[[Џовани Белини]], околу 1480 File:Giorgione tempest.jpg|[[Џорџоне]], околу 1505 File:Titian Bacchus and Ariadne.jpg|[[Тицијан]], 1520–1523 File:Scuola di fontainebleau, presunti ritratti di gabrielle d'estrées sua sorella la duchessa di villars, 1594 ca. 04.jpg|[[Фонтенбловска школа]], 1530 File:Angelo Bronzino - Venus, Cupid, Folly and Time - National Gallery, London.jpg|[[Ањоло Бронѕино]], 1540–1545 File:Pieter Bruegel the Elder- The Harvesters - Google Art Project.jpg|[[Питер Бројгел Постариот|Питер Бројгел]], 1565 File:Hans Holbein, the Younger - Sir Thomas More - Google Art Project.jpg|[[Ханс Холбајн Помладиот]], 1527 File:Paolo_Veronese_008.jpg|[[Паоло Веронезе]], 1562–1563 File:1595 Wtewael Die Sintflut anagoria.JPG|[[Јоаким Втеваел]], 1595 File:El Greco View of Toledo.jpg|[[Ел Греко]], 1596–1600 </gallery> [[Ренесанса|Ренесансата]] (македонски: „преродба“), културно движење кое приближно го опфаќало периодот од XIV до средината на XVII век, го означила обновениот интерес за проучување на класичните извори, како и напредокот во науката, што длабоко влијаел врз европскиот интелектуален и уметнички живот. Во [[Ниски Земји|Ниските Земји]], особено во денешна [[Фландрија]], на почетокот на XV век бил воспоставен нов начин на сликање. Следејќи ги достигнувањата во [[илуминиран ракопис|илуминацијата на ракописите]], особено оние на [[Браќа Лимбург]], уметниците станале фасцинирани од опипливото во видливиот свет и започнале да ги претставуваат предметите на исклучително натуралистички начин.<ref name="Gardner et al">Gardner, H., Kleiner, F. S., & Mamiya, C. J. (2006). Gardner's art through the ages: the Western perspective. Belmont, CA, Thomson Wadsworth: 430–437</ref> Усвојувањето на [[маслено сликарство|масленото сликарство]], чиј изум традиционално, но погрешно, му се припишувал на [[Јан ван Ајк]], овозможило нова веродостојност во прикажувањето на овој натурализам. Медиумот на маслената боја веќе бил присутен во делата на [[Мелхиор Бродерлам]], но сликарите како Јан ван Ајк и [[Робер Кампен]] ја довеле неговата употреба на ново ниво и го користеле за да го претстават натурализмот кон кој се стремеле. Со овој нов медиум, сликарите од овој период можеле да создаваат побогати бои со длабока, интензивна тоналност. Илузијата на блескава светлина со завршница слична на порцелан го карактеризирала [[Ранофламанско сликарство|раноголандското сликарство]] и претставувала значајна разлика во однос на матната површина на [[темпера]]та користена во Италија.<ref name="Gardner et al" /> За разлика од Италијанците, чии дела во голема мера се потпирале врз уметноста на Античка Грција и Рим, северните уметници задржале стилски остатоци од скулптурата и [[илуминиран ракопис|илуминираните ракописи]] од Средниот век (особено нивниот натурализам). Најзначаен уметник од ова време бил [[Јан ван Ајк]], чие дело се вбројувало меѓу најдобрите создадени од уметниците кои денес се познати како [[Ранофламанско сликарство|ранохоландски сликари]] или Фламански примитивци (бидејќи повеќето уметници биле активни во градовите на денешна Фландрија). Првиот сликар од овој период бил [[Флеманскиот мајстор]], кој денес се идентификува како [[Робер Кампен]], чие дело ја следело уметноста на [[меѓународна готика|меѓународната готика]]. Друг важен сликар од овој период бил [[Рохир ван дер Вајден]], чии композиции ја нагласувале човечката емоција и драмата, што било покажано, на пример, во неговото дело [[Симнувањето од крстот (ван дер Вајден)|Симнувањето од крстот]], кое се вбројувало меѓу најпознатите дела од XV век и било највлијателната холандска слика на Христовото распнување. Други значајни уметници од овој период биле [[Хуго ван дер Гус]] (чие дело имало големо влијание во Италија), [[Дирк Баутс]] (кој бил меѓу првите северни сликари што покажале употреба на една исчезнувачка точка),<ref name="Gardner et al" /> [[Петрус Кристус]], [[Ханс Мемлинг]] и [[Герард Давид]]. Во Италија, уметноста на [[класична антика|класичната антика]] инспирирала стил на сликање што го нагласувал идеалот. Уметниците како [[Паоло Учело]], [[Мазачо]], [[Фра Анџелико]], [[Пјеро дела Франческа]], [[Андреа Мантења]], [[Филипо Липи]], [[Сандро Ботичели]], [[Леонардо да Винчи]], [[Микеланџело Буонароти]] и [[Рафаел]] го издигнале сликарството на повисоко ниво преку употребата на [[перспектива (графика)|перспективата]], проучувањето на [[човечка анатомија|човечката анатомија]] и пропорциите, како и преку развојот на невидена префинетост во техниките на цртање и сликање. Нешто понатуралистички стил се појавил во [[Венеција]]. Сликарите од [[Венецијанско сликарство|венецијанската школа]], како [[Џовани Белини]], [[Џорџоне]], [[Тицијан]], [[Тинторето]] и [[Паоло Веронезе|Веронезе]], биле помалку загрижени за прецизноста во цртањето отколку за богатството на бојата и единството на ефектот што можело да се постигне преку поспонтан пристап кон сликањето. Фламанските, холандските и германските сликари од Ренесансата, како [[Ханс Холбајн Помладиот]], [[Албрехт Дирер]], [[Лукас Кранах Постариот|Лукас Кранах]], [[Матијас Гриневалд]], [[Хероним Бош]] и [[Питер Бројгел Постариот|Питер Бројгел]], претставувале поинаков пристап од нивните италијански колеги, кој бил пореалистичен и помалку идеализиран. [[жанровско сликарство|Жанровското сликарство]] станало популарен израз меѓу северните сликари како [[Питер Бројгел Постариот|Питер Бројгел]]. Француската традиција на [[меѓународна готика|меѓународната готика]] развила нов стил со интегрирање на силните хроматски тонови на [[готска уметност|готската уметност]] со италијанската перспектива и волумени на ''[[кватроченто]]'', како и со натуралистичките иновации на фламанските примитивци, наречен [[Тур|Екол де Тур]]. Нејзини главни претставници биле [[Жан Фуке]], [[Бартелеми д'Ејк]] од Холандија, [[Жан Клуе|Жан]] и [[Франсоа Клуе]], [[Жан Перјал]], [[Никола Фроман]] и [[Фонтенбловска школа|Екол де Фонтенбло]]. Ренесансното сликарство ја одразувало револуцијата на идеите и науката ([[астрономија]], [[географија]]) што се случила во овој период, [[протестантска реформација|Реформацијата]] и изумот на [[печатница|печатницата]]. Дирер, кој се сметал за еден од најголемите графичари, изјавил дека сликарите не биле само [[занаетчиство|занаетчии]], туку и [[интелектуалец|мислители]]. Со развојот на [[Штафелај|штафелајното сликарство]] во Ренесансата, сликарството стекнало независност од архитектурата. Штафелајните слики — подвижни слики што можеле лесно да се закачат на ѕидови — станале популарна алтернатива на сликите фиксирани на мебел, ѕидови или други конструкции. По вековите во кои доминирале религиозните претстави, световните теми постепено се вратиле во западното сликарство. Уметниците во своите слики вклучувале визии за светот околу нив или производи на сопствената имагинација. Оние што можеле да си го дозволат трошокот можеле да станат покровители и да нарачуваат портрети на себе или на своето семејство. [[Висока ренесанса|Високата ренесанса]] довела до појава на стилизираната уметност позната како [[маниризам]]. Наместо урамнотежените композиции и рационалниот пристап кон перспективата што ја карактеризирале уметноста во почетокот на XVI век, маниристите барале нестабилност, извештаченост и сомнеж. Непоматените лица и гестови на [[Пјеро дела Франческа]] и смирените Богородици на Рафаело биле заменети со вознемирените изрази на [[Понтормо]] и емоционалниот интензитет на [[Ел Греко]]. Немирните и нестабилни композиции, често со екстремни или дисконтинуирани ефекти на перспективата и стилизирани пози, биле карактеристични за италијанските маниристи како [[Тинторето]], Понтормо и [[Бронѕино]], а подоцна се појавиле и во делата на [[Северен маниризам|северните маниристи]] како [[Хендрик Голциус]], [[Бартоломеус Шпрангер]] и [[Јоаким Втеваел]]. ===Барок и рококо=== {{Main|Барок|Барокна уметност|Рококо|Квадратура|Златно време на холандското сликарство|Фламанско барокно сликарство}} <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Baco, por Caravaggio.jpg|[[Караваџо]], 1595–1597 File:Judit decapitando a Holofernes, por Artemisia Gentileschi.jpg|[[Артемизија Џентилески]], 1614–1620 File:Rubens_-_Judgement_of_Paris.jpg|[[Петер Паул Рубенс]], 1632–1635 File:Cavalier_soldier_Hals-1624x.jpg|[[Франс Халс]], 1624 File:Judith_Leyster_A_Game_of_Tric_Trac.jpg|[[Џудит Лајстер]], 1630 File:La ronda de noche, por Rembrandt van Rijn.jpg|[[Рембрант|Рембрант ван Рајн]], 1642 File:Pieter_de_Hooch_-_The_Courtyard_of_a_House_in_Delft.jpg|[[Питер де Хох]], 1658 File:Johannes Vermeer - Het melkmeisje - Google Art Project.jpg|[[Јоханес Вермер]], c.&nbsp;1660 File:The_way_you_hear_it.jpg|[[Јан Стен]], c. 1665 File:The_Windmill_at_Wijk_bij_Duurstede_1670_Ruisdael.jpg|[[Јакоб ван Рајсдал]], 1670 File:Willem_Clasz._Heda_-_Breakfast_Table_with_Blackberry_Pie_-_Google_Art_Project.jpg|[[Вилем Класон Хеда]], 1631 File:Las Meninas, by Diego Velázquez, from Prado in Google Earth.jpg|[[Диего Веласкес]], 1656–1657 File:Jusepe de Ribera - Martyrdom of St Lawrence - Google Art Project.jpg|[[Хосе де Рибера]], 1620–1624 File:L'Enlèvement des Sabines – Nicolas Poussin – Musée du Louvre, INV 7290 – Q3110586.jpg|[[Никола Пусен]], c. 1637–1638 File:Georges de La Tour - Newlyborn infant - Musée des Beaux-Arts de Rennes.jpg|[[Жорж де Латур]], 1640-ти File:Consegna delle chiavi - Reni.jpg|[[Гвидо Рени]], 1625 File:Self-portrait_by_Salvator_Rosa.jpg|[[Салватор Роза]], c. 1645 File:Bartolomé Esteban Murillo - Saint Peter in Tears - Google Art Project.jpg|[[Бартоломе Естебан Муриљо]], c.&nbsp;1650–1655 File:Claude Lorrain 008.jpg|[[Клод Лорен]], 1648 File:Sir Anthony Van Dyck - Charles I (1600-49) - Google Art Project.jpg|[[Ентони ван Дајк]], 1635–1636 File:Canaletto - Piazza di San Marco, em Veneza.jpg|[[Каналето]], 1723 File:Gimbattiasta Tiepolo - La morte di Giacinto (1752-53) - Museo Nacional Thyssen-Bornemisza Madrid.jpg|[[Џовани Батиста Тјеполо]], c.&nbsp;1752–1753 File:Antoine Watteau - The Italian Comedians - Google Art Project.jpg|[[Антоан Вато]], c. 1720 File:Fragonard, The Swing.jpg|[[Жан-Оноре Фрагонар]], c.&nbsp;1767–1768 File:François Boucher, Ruhendes Mädchen (1751, Wallraf-Richartz Museum).jpg|[[Франсоа Буше]], 1751 File:Self-portrait_in_a_Straw_Hat_by_Elisabeth-Louise_Vigée-Lebrun.jpg|[[Елизабет Луиз Виже-Лебрен]], по 1782 File:Maurice-Quentin de La Tour - Pierre-Louis Laideguive - Google Art Project.jpg|[[Морис Кентен де Латур]], c.&nbsp;1761 File:The Blue Boy.jpg|[[Томас Гејнсборо]], c.&nbsp;1770 File:Sir Joshua Reynolds - Colonel Acland and Lord Sydney- The Archers - Google Art Project.jpg|[[Џошуа Рејнолдс]], 1769 File:Jean-Baptiste Siméon Chardin 029.jpg|[[Жан-Батист-Симеон Шарден]], c.&nbsp;1728 File:William Hogarth by William Hogarth.jpg|[[Вилијам Хогарт]], c. 1757 File:Sleepingnymph.jpg|[[Анџелика Кауфман]], c.&nbsp;1780 </gallery> Барокното сликарство било поврзано со [[барок]]ното [[културно движење]], движење кое често се поистоветувало со [[Апсолутизам |апсолутизмот]] и [[Контрареформација|контрареформацијата]] или католичката обнова;<ref name=ebo>[[https://www.britannica.com/eb/article-9026564/Counter-Reformation](https://www.britannica.com/eb/article-9026564/Counter-Reformation) Counter Reformation], from ''[[Encyclopædia Britannica Online]]'', latest edition, full-article.</ref><ref>[[http://www.bartleby.com/65/co/CounterR.html](http://www.bartleby.com/65/co/CounterR.html) Counter Reformation] {{webarchive|url=[https://web.archive.org/web/20081211173809/http://www.bartleby.com/65/co/CounterR.html](https://web.archive.org/web/20081211173809/http://www.bartleby.com/65/co/CounterR.html) |date=11 December 2008 }}, from ''[[The Columbia Encyclopedia]]'', Sixth Edition. 2001–05.</ref> но постоењето на значајно барокно сликарство и во неапсолутистичките и протестантските држави, исто така, ја нагласувало неговата популарност, бидејќи стилот се ширел низ Западна Европа.<ref>Helen Gardner, Fred S. Kleiner, and Christin J. Mamiya, "Gardner's Art Through the Ages" (Belmont, CA: Thomson/Wadsworth, 2005)</ref> Барокното сликарство се карактеризирало со голема драматичност, богата, длабока боја и силни контрасти меѓу светлината и темните сенки. Барокната уметност имала за цел да предизвика емоции и страст наместо мирната рационалност што била ценета за време на Ренесансата. Во периодот што започнувал околу 1600 година и продолжувал во текот на XVII век, сликарството се карактеризирало како барокно. Меѓу најголемите сликари на барокот биле [[Караваџо]], [[Рембрант]], [[Франс Халс]], [[Петер Паул Рубенс|Рубенс]], [[Диего Веласкес|Веласкес]], [[Никола Пусен|Пусен]] и [[Јоханес Вермер]]. Караваџо бил наследник на [[Хуманизам|хуманистичкото]] сликарство од [[Висока ренесанса|високата ренесанса]]. Неговиот реалистичен пристап кон човечката фигура, насликана директно според живиот модел и драматично осветлена наспроти темна заднина, ги шокирал неговите современици и отворил ново поглавје во историјата на сликарството. Барокното сликарство често ги драматизирало сцените користејќи светлосни ефекти; тоа можело да се види во делата на Рембрант, Вермер, [[Ле Наин]], [[Жорж де Латур|Латур]] и [[Хосе де Рибера]]. [[File:Rembrandt Harmensz. van Rijn - Portret van een paar als oudtestamentische figuren, genaamd 'Het Joodse bruidje' - Google Art Project.jpg|thumb|[[Рембрант|Рембрант ван Рајн]], ''Еврејската невеста'', околу 1665–1669]] Во Италија, барокниот стил бил олицетворен преку религиозни и митолошки слики во [[Величествен стил|Големиот стил]] од уметници како [[Карачи]], [[Гвидо Рени]] и [[Лука Џордано]]. Илузионистичките црковни фрески на таваните од [[Пјетро да Кортона]] изгледале како да се отвораат кон небото. Многу помирен тип барок се појавил во [[Холандска Република|Холандската Република]], каде што сликите на штафелај со секојдневни теми биле популарни кај колекционерите од средната класа, а многу сликари станале специјалисти за [[жанровско сликарство|жанровско сликарство]], додека други се специјализирале за пејзаж, морски пејзаж или мртва природа. Вермер, [[Герард тер Борх]] и [[Питер де Хох]] внесувале голема техничка префинетост во сликањето домашни сцени, како што правел и [[Вилем Класон Хеда]] со мртвата природа. Спротивно на нив, Рембрант се истакнувал во сликањето на сите видови теми и развил индивидуален сликарски стил, во кој [[Кјароскуро|кјароскурото]] и темните заднини, произлезени од Караваџо и [[Утрехтски караваџизам|утрехтските караваџисти]], ја губеле својата театарска природа. Во текот на XVIII век, [[Рококо]] следело како полесно продолжение на барокот, често со несериозен и еротски карактер. Рококото прво се развило во декоративните уметности и внатрешното уредување во Франција. Наследувањето на [[Луј XV]] донело промена кај дворските уметници и во општиот уметнички вкус. 1730-тите години го претставувале врвот на развојот на рококото во Франција, што било пример со делата на [[Антоан Вато]] и [[Франсоа Буше]]. Рококото сè уште го задржувало барокниот вкус за сложени форми и сложени шари, но до тој момент почнало да интегрира различни разновидни карактеристики, вклучувајќи наклонетост кон ориентални дизајни и асиметрични композиции. Рококо-стилот се ширел преку француските уметници и гравираните публикации. Тој лесно бил прифатен во католичките делови на Германија, [[Бохемија]] и [[Австрија]], каде што се спојувал со живите германски барокни традиции. Германското рококо со ентузијазам се применувало во црквите и палатите, особено на југот, додека [[Фридериково рококо|фридериковото рококо]] се развило во [[Кралство Прусија|Кралството Прусија]]. Француските мајстори [[Жан-Антоан Вато|Вато]], [[Франсоа Буше|Буше]] и [[Жан-Оноре Фрагонар|Фрагонар]] го претставувале стилот, како и [[Џовани Батиста Тјеполо]] и [[Жан-Батист-Симеон Шарден]], кој според некои бил сметан за најдобриот француски сликар на XVIII век – ''анти-рококо''. [[Портрет]]ирањето било важна компонента на сликарството во сите земји, но особено во Англија, каде што водечки уметници биле [[Вилијам Хогарт]], во директен реалистички стил, и [[Френсис Хејман]], [[Анџелика Кауфман]] (која била Швајцарка), [[Томас Гејнсборо]] и [[Џошуа Рејнолдс]] во поласкави стилови под влијание на [[Ентони ван Дајк]]. Во Франција за време на ерата на рококото, [[Жан-Батист Грез]] (омилениот сликар на [[Дени Дидро]]),<ref>[[Edmond de Goncourt|Edmond]] and [[Jules de Goncourt]], ''French Eighteenth-Century Painters''. Cornell Paperbacks, 1981, pp. 222–225. {{ISBN|0-8014-9218-1}}</ref> се истакнувал во портретите и [[историско сликарство|историските слики]], а [[Морис Кантен де Латур]] и [[Елизабет Виже-Лебрен]] биле високоуспешни [[портретно сликарство|портретни сликари]]. Латур се специјализирал за сликање со [[пастел]], кој станал популарен медиум во овој период. [[Вилијам Хогарт]] помогнал во развојот на теоретската основа на рококо-убавината. Иако немал намера директно да се повикува на движењето, во своето дело ''Analysis of Beauty'' (1753) тврдел дека брановидните линии и S-кривите, истакнати во рококото, биле основа за грациозноста и убавината во уметноста или природата (за разлика од правата линија или кругот во [[Класицизам|класицизмот]]). Почетокот на крајот на рококото дошол во раните 1760-ти години, кога фигури како [[Волтер]] и [[Жак-Франсоа Блондел]] започнале да ја изразуваат својата критика за површноста и дегенеративноста на уметноста. Блондел ја осудувал „смешната мешавина од школки, змејови, трски, палми и растенија“ во современите ентериери.<ref>{{Cite web|url=[http://digi.ub.uni-heidelberg.de/sammlung6/allg/buch.xml?docname=blondel1737|title=Uni-Heidelberg.de}}](http://digi.ub.uni-heidelberg.de/sammlung6/allg/buch.xml?docname=blondel1737|title=Uni-Heidelberg.de}})</ref> До 1785 година, рококото излегло од мода во Франција и било заменето со уредноста и сериозноста на [[неокласицизам|неокласичните]] уметници како [[Жак-Луј Давид]]. ===19 век: неокласицизам, историско сликарство, романтизам, импресионизам, постимпресионизам, симболизам=== {{Main|Неокласицизам|Историско сликарство|Романтизам|Импресионизам|Постимпресионизам|Симболизам}} <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> Image:David_-_The_Death_of_Socrates.jpg|[[Жак-Луј Давид]], 1787 Image:Watsonandtheshark-original.jpg|[[Џон Синглтон Копли]], 1778 Image:Constable DeadhamVale.jpg|''Дедемска долина'', [[Џон Констабл]], 1802 File:Antoine-Jean Gros - Bonaparte Visiting the Plague Victims of Jaffa.jpeg|[[Антоан-Жан Гро]], 1804 Image:Jean-Auguste-Dominique_Ingres_-_Oedipus_and_the_Sphinx_-_Walters_379.jpg|[[Жан Огист Доминик Енгр]], 1814 File:El Tres de Mayo, by Francisco de Goya, from Prado thin black margin.jpg|[[Франсиско Гоја]], 1814 JEAN LOUIS THÉODORE GÉRICAULT - La Balsa de la Medusa (Museo del Louvre, 1818-19).jpg|[[Теодор Жерико]], 1819 Image:Caspar_David_Friedrich_-_Mondaufgang_am_Meer_-_Google_Art_Project.jpg|[[Каспар Давид Фридрих]], c.1822 Image:La Liberté guidant le peuple - Eugène Delacroix - Musée du Louvre Peintures RF 129 - après restauration 2024.jpg|[[Ежен Делакроа]], 1830 Image:The Fighting Temeraire, JMW Turner, National Gallery.jpg|[[Вилијам Тарнер]], 1838 File:Gustave Courbet - A Burial at Ornans - Google Art Project.jpg|[[Гистав Курбе]], 1849–1850 File:Hovhannes Aivazovsky - The Ninth Wave - Google Art Project.jpg|[[Иван Ајвазовски]], 1850 Image:Albert Bierstadt - A Storm in the Rocky Mountains, Mt. Rosalie - Google Art Project.jpg|[[Алберт Бирштат]], 1866 Image:corot.villedavray.750pix.jpg|[[Жан-Батист-Жан-Батист-Камиј Коро|Жан-Батист-Камиј Коро]], c.1867 File:Ilia Efimovich Repin (1844-1930) - Volga Boatmen (1870-1873).jpg|[[Иља Репин]], 1870–1873 File:Road_to_Versailles_at_Louveciennes_1869_Camille_Pissarro.jpg|[[Камиј Писаро]], 1872 Image:Claude Monet, Impression, soleil levant.jpg|[[Клод Моне]], 1872 File:Renoir, Pierre-Auguste - Dance at Le Moulin de la Galette, 1876.jpg | [[Пјер Огист Реноар]], 1876 File:Edgar Degas - In a Café - Google Art Project 2.jpg|[[Едгар Дега]], 1876 Image:Edouard Manet, A Bar at the Folies-Bergère.jpg|[[Едуар Мане]], 1882 Image:Swimming hole.jpg|[[Томас Икинс]], 1884–1885 File:A Sunday on La Grande Jatte, Georges Seurat, 1884.png|[[Жорж Пјер Сера]], 1884–1886 Image:Valentin Serov - Девочка с персиками. Портрет В.С.Мамонтовой - Google Art Project.jpg|[[Валентин Серов]], 1887 Image:Van Gogh - Starry Night - Google Art Project.jpg|[[Винсент ван Гог]], 1889 File:Albert Pinkham Ryder - Moonlit Cove - Google Art Project.jpg|[[Алберт Пинкам Рајдер]], 1890 Image:Gauguin - Where Do We Come From? What Are We? Where Are We Going? (1897-98).jpg|[[Пол Гоген]], 1897–1898 File:Winslow Homer - After the Hurricane, Bahamas.jpg|[[Винслоу Хомер]], 1899 Image:Paul Cézanne 047.jpg|[[Пол Сезан]], 1906 </gallery> По [[Рококо]]то, кон крајот на XVIII век, прво во архитектурата, а потоа и во сликарството, се појавил строг [[неокласицизам]], најдобро претставен од уметници како [[Жак-Луј Давид|Давид]] и неговиот наследник [[Жан Огист Доминик Енгр|Енгр]].<ref name=Irwin>{{cite book| title=Neoclassicism A&I (Art and Ideas)| last=Irwin| first=David G.| publisher=Phaidon Press| year=1997| isbn=978-0-7148-3369-9| url-access=registration| url=[https://archive.org/details/neoclassicism0000irwi}}](https://archive.org/details/neoclassicism0000irwi}})</ref> Во делата на Енгр веќе се содржела голем дел од сензуалноста, но не и спонтаноста, која требало да го карактеризира [[Романтизам|романтизмот]].<ref>{{cite web|url=[https://www.metmuseum.org/toah/hd/roma/hd_roma.htm|title=Romanticism|website=metmuseum.org|date=October](https://www.metmuseum.org/toah/hd/roma/hd_roma.htm|title=Romanticism|website=metmuseum.org|date=October) 2004 }}</ref> Ова движење го насочило своето внимание кон пејзажот и природата, како и кон човечката фигура и надмоќта на природниот поредок над човечката волја. Постoела спротивставеност кон идеалите на просветителството, бидејќи човештвото се гледало како подложно на хаосот на природата. Идејата дека човечките суштества не биле над силите на [[Природа|природата]] била во спротивност со идеалите на [[Стара Грција]] и Ренесансата, каде што човештвото било над сите нешта и управувало со својата судбина. Ова размислување ги навело романтичарските уметници да прикажуваат возвишени сцени, разрушени цркви, бродоломи, масакри и лудило. До средината на XIX век, сликарите се ослободиле од барањата на своите покровители да прикажуваат само сцени од религијата, митологијата, портрети или историјата. Идејата „уметност заради самата уметност“ започнала да се изразува во делата на сликари како Франсиско Гоја, Џон Констабл и Вилијам Тарнер. Романтичарските сликари го гледале [[Пределно сликарство|пределното сликарство]] како важен жанр за изразување на човечката суета наспроти величественоста на природата. Дотогаш, пејзажното сликарство не се сметало за најважен жанр за сликарите, како портретот или историското сликарство. Но, сликари како Вилијам Тарнер и Каспар Давид Фридрих успеале да го издигнат пејзажното сликарство до значење што можело да се спореди со историското сликарство. Некои од главните сликари од овој период биле [[Ежен Делакроа]], [[Теодор Жерико]], [[Вилијам Тарнер]], [[Каспар Давид Фридрих]] и [[Џон Констабл]]. Доцните дела на [[Франсиско Гоја]] го покажувале романтичарскиот интерес за ирационалното, додека делата на [[Арнолд Беклин]] предизвикувале чувство на мистерија, а сликите на уметникот од [[Естетизам|естетичкото движење]], [[Џејмс Макнил Вислер]], предизвикувале и софистицираност и [[Декадентство|декаденција]]. Во Соединетите Американски Држави романтичарската традиција на пејзажно сликарство била позната како [[Школа на реката Хадсон]]:<ref>{{cite news|url=[http://findarticles.com/p/articles/mi_m0268/is_5_40/ai_82469521](http://findarticles.com/p/articles/mi_m0268/is_5_40/ai_82469521) |archive-url=[https://web.archive.org/web/20041024081854/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0268/is_5_40/ai_82469521](https://web.archive.org/web/20041024081854/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0268/is_5_40/ai_82469521) |url-status=usurped |archive-date=24 October 2004 |last=Novack |first=Barbara |title=American Sublime Artforum |year=2002 |issue=5 |volume=40 |access-date=30 October 2008 |work=ArtForum }}</ref> нејзини претставници биле [[Томас Кол]], [[Фредерик Едвин Чрч]], [[Алберт Бирштат]], [[Томас Моран]] и [[Џон Фредерик Кенсет]]. [[Луминизам (американски уметнички стил)|Луминизмот]] бил движење во американското пејзажно сликарство поврзано со [[Школа на реката Хадсон|Школата на реката Хадсон]].<ref>Wilmerding, 12</ref> Значајната изложба на [[Национална галерија на уметноста|Националната галерија на уметноста]] од 1980 година, ''American Light: The Luminist Movement, 1825-1875'', вклучувала многу уметници кои денес првенствено се поврзуваат со Школата на реката Хадсон, како што бил [[Фредерик Едвин Чрч]].<ref>{{Cite book|last=Kelly|first=Franklin|url=[https://www.nga.gov/content/dam/ngaweb/research/publications/pdfs/frederic-edwin-church.pdf|title=Frederic](https://www.nga.gov/content/dam/ngaweb/research/publications/pdfs/frederic-edwin-church.pdf|title=Frederic) Edwin Church|publisher=National Gallery of Art|year=1989|isbn=0-89468-136-2|location=Washington|pages=14}}</ref> [[File:Mary Cassatt Young Mother Sewing.jpg|thumb|left|''Млада жена која шие'', [[Мери Касат]]]] Водечкиот сликар на [[Барбизонска школа|Барбизонската школа]], [[Жан-Батист-Камиј Коро|Жан-Батист-Камиј Коро]], сликал и во романтичен и во реалистичен дух; неговото дело го навестувало [[Импресионизам|импресионизмот]], како и сликите на [[Ежен Буден]], кој бил еден од првите француски пејзажни сликари што сликале на отворено. Буден исто така бил важен влијател врз младиот [[Клод Моне]], кого во 1857 година го вовел во сликањето на отворено. Значајна сила во свртувањето кон [[Реализам|реализмот]] во средината на векот бил [[Гистав Курбе]]. Во последната третина од векот, импресионистите како [[Едуар Мане]], [[Клод Моне]], [[Пјер Огист Реноар]], [[Камиј Писаро]], [[Алфред Сисли]], [[Берта Моризо]], [[Мери Касат]] и [[Едгар Дега]] работеле со подиректен пристап отколку што претходно бил јавно прикажуван. Тие ја отфрлале алегоријата и наративот во корист на индивидуализирани реакции на современиот свет, понекогаш сликајќи со малку или без претходна подготовка, потпирајќи се на вештината на цртањето и високо хроматската палета. Мане, Дега, Реноар, Моризо и Касат првенствено се концентрирале на човечкиот субјект. И Мане и Дега ги преосмислиле класичните фигуративни канони во современи ситуации; во случајот на Мане, овие преосмислувања наишле на непријателски прием кај јавноста. Реноар, Моризо и Касат се свртеле кон домашниот живот како извор на инспирација, при што Реноар се концентрирал на женскиот акт. Моне, Писаро и Сисли го користеле пејзажот како свој примарен мотив, при што минливоста на светлината и времето играла главна улога во нивните дела. Додека Сисли најтесно се придржувал до првичните принципи на импресионистичкото восприемање на пејзажот, Моне барал предизвици во сè похроматски и променливи услови, што кулминирало со неговата серија монументални дела на [[Водни лилјани (циклус на Моне)|Водни лилјани]], насликани во [[Живерниј]]. [[File:The Scream.jpg|thumb|upright|[[Едвард Мунк]], 1893, ран пример на [[Експресионизам|експресионизмот]]]] Писаро усвоил некои од експериментите на [[Постимпресионизам|постимпресионизмот]]. Малку помладите постимпресионисти како [[Винсент ван Гог]], [[Пол Гоген]] и [[Жорж Пјер Сера]], заедно со [[Пол Сезан]], ја довеле уметноста до работ на [[модернизам|модернизмот]]; кај Гоген, импресионизмот отстапил место на лична симболика; Сера ја преобразил раздробената боја на импресионизмот во научно оптичко проучување, структурирано во композиции слични на фриз; бурниот начин на нанесување на бојата кај Ван Гог, во комбинација со звучната употреба на бојата, го навестувал [[Експресионизам|експресионизмот]] и [[Фовизам|фовизмот]], а Сезан, кој сакал да ја обедини класичната композиција со револуционерната апстракција на природните форми, ќе бил сметан за претходник на уметноста од XX век. Влијанието на импресионизмот се чувствувало низ целиот свет, вклучително и во Соединетите Американски Држави, каде што станал составен дел од сликарството на [[Американски импресионизам|американските импресионисти]] како [[Чајлд Хасам]], [[Џон Твакмен]] и [[Теодор Робинсон]]; и во Австралија, каде што сликарите од [[Хајделбершка школа|Хајделбершката школа]], како [[Артур Стритон]], [[Фредерик Мекaбин]] и [[Чарлс Кондер]], сликале на отворено и биле особено заинтересирани за австралискиот предел и светлина. Тој исто така извршил влијание врз сликари кои во теорија не биле првенствено импресионистички, како портретистот и пејзажистот [[Џон Сингер Сарџент]]. Во исто време, во Америка на почетокот на XX век постоел автохтон и речиси изолиран реализам, богато отелотворен во фигуративните дела на [[Томас Икинс]], [[Ашканска школа|Ашканската школа]], како и во пејзажите и морските пејзажи на [[Винслоу Хомер]], чии слики биле длабоко посветени на цврстината на природните форми. Визионерскиот пејзаж, мотив кој во голема мера зависел од двосмисленоста на ноќната сцена, нашол свои застапници кај [[Алберт Пинкам Рајдер]] и [[Ралф Алберт Блејклок]]. Кон крајот на XIX век постоеле и неколку, прилично различни групи на [[Симболизам (уметност)|симболистички сликари]], чии дела одекнале кај помладите уметници на XX век, особено кај [[Фовизам|фовистите]] и [[Надреализам|надреалистите]]. Меѓу нив биле [[Гистав Моро]], [[Одилон Редон]], [[Пјер Пуви де Шаван]], [[Анри Фантен-Латур]], [[Арнолд Беклин]], [[Едвард Мунк]], [[Фелисиен Ропс]] и [[Јан Туороп]], како и [[Густав Климт]], меѓу другите, вклучувајќи ги и [[Руски симболизам|руските симболисти]] како [[Михаил Врубељ]]. Симболистичките сликари црпеле од [[митологија]]та и соништата како визуелен јазик на душата, барајќи впечатливи слики што потсетувале на статичен свет на тишина. Симболите употребувани во симболизмот не биле познатите [[амблем]]и на главната [[иконографија]], туку интензивно лични, приватни, нејасни и двосмислени упатувања. Повеќе филозофија отколку вистински уметнички стил, симболистичките сликари влијаеле врз современото движење [[Арт нуво]] и [[Les Nabis|Ле Наби]]. Во своето истражување на соновидни теми, симболистичките сликари се среќавале низ вековите и културите, како што се среќаваат и денес; [[Бернар Делвај]] го опишал надреализмот на [[Рене Магрит]] како „симболизам плус [[Сигмунд Фројд|Фројд]]“.<ref>{{cite book| last = Delvaille| first = Bernard|author-link=Bernard Delvaille| title = La poésie symboliste: [anthologie]| year = 1971| publisher = Seghers| isbn = 978-2-221-50161-0 }}</ref> ===Модерна и современа уметност на XX век=== {{main|Модерна уметност|Модернизам|Современа уметност}} ====Пионери на XX век==== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> Image:Matisse-Open-Window.jpg|[[Анри Матис]] 1905, [[Фовизам]] Image:Henri Rousseau 005.jpg|[[Анри Русо]] 1910 [[Примитивизам|примитивен]] [[надреализам]] </gallery> [[File:Matissedance.jpg|thumb|[[Анри Матис]] 1909, доцен [[Фовизам|фовизам]]]] Сликари како [[Ван Гог]], [[Сезан]], [[Пол Гоген]] и [[Жорж Пјер Сера]] биле од суштинско значење за развојот на модерната уметност. На почетокот на XX век, [[Анри Матис]] и неколку други млади уметници, меѓу кои и предкубистичкиот [[Жорж Брак]], [[Андре Дерен]], [[Раул Дифи]] и [[Морис де Вламенк]], го револуционизирале парискиот уметнички свет со „диви“, повеќебојни и експресивни пејзажи и фигуративни слики, кои критичарите ги нарекле [[Фовизам|фовизам]]. Втората верзија на делото ''[[Танц (слика)|Танцот]]'' на [[Анри Матис]] претставувала клучна точка во неговата кариера и во развојот на модерното сликарство.<ref>Russell T. Clement. ''Four French Symbolists''. Greenwood Press, 1996. Page 114.</ref> Таа ја одразувала почетната фасцинација на Матис со [[примитивна уметност]]: интензивните топли бои наспроти студената сино-зелена заднина и ритмичкото низање на танцувачките актови ги пренесувале чувствата на емоционално ослободување и [[хедонизам]]. [[Пабло Пикасо]] ги создал своите први [[Кубизам|кубистички]] слики врз основа на идејата на Сезан дека секое прикажување на природата може да се сведе на три цврсти тела: [[коцка]], [[сфера]] и [[конус (геометрија)|конус]]. Со сликата [[Госпоѓиците од Авињон]] од 1907 година, Пикасо драматично создал нова и радикална слика што прикажувала сурова и примитивна сцена од бордел со пет проститутки, насилно насликани жени, кои потсетувале на [[Африкански маски|африкански племенски маски]] и на неговите сопствени нови [[Кубизам|кубистички]] пронајдоци. [[кубизам|Аналитичкиот кубизам]] бил заеднички развиен од Пабло Пикасо и [[Жорж Брак]], а бил претставен со ''Виолина и свеќник, Париз'', од околу 1908 до 1912 година. Аналитичкиот кубизам, првата јасна манифестација на кубизмот, бил следен од [[Кубизам|синтетичкиот кубизам]], кој го практикувале Брак, Пикасо, [[Фернан Леже]], [[Хуан Грис]], [[Албер Глез]], [[Марсел Дишан]] и безброј други уметници во текот на 1920-тите. [[Кубизам|Синтетичкиот кубизам]] се карактеризирал со воведување различни текстури, површини, елементи на [[колаж]], [[papier collé|залепена хартија]] и голема разновидност на споени теми.<ref name="Read-Modern painting">{{cite book |last1=Read |first1=Herbert |title=A Concise History of Modern Painting |date=1968 |publisher=Praeger |url=[https://www.google.com/books/edition/A_Concise_History_of_Modern_Painting/4lREAAAAIAAJ](https://www.google.com/books/edition/A_Concise_History_of_Modern_Painting/4lREAAAAIAAJ) |access-date=4 October 2026}}</ref> [[File:The dining room in the country by Pierre Bonnard (1913).jpg|thumb|left|[[Пјер Бонар]], 1913, европско [[Модернизам|модернистичко наративно сликарство]]]] Les Fauves (француски за ''Дивите ѕверови'') биле сликари од почетокот на XX век кои експериментирале со слободата на изразувањето преку бојата. Името било дадено на групата од страна на уметничкиот критичар [[Луј Восел]], на хумористичен начин и без намера да им биде комплимент. [[Фовизам|Фовизмот]] бил краткотрајно и лабаво здружување на уметници од почетокот на XX век, чии дела ги нагласувале сликарските квалитети и имагинативната употреба на длабоки бои наместо репрезентативните вредности. Фовистите го правеле предметот на сликата лесно читлив, ги преувеличувале перспективите, а интересното пророчко предвидување на фовистите било изразено во 1888 година од [[Пол Гоген]] до [[Пол Серизје]],<ref name="Raynal">{{cite book |last1=Raynal |first1=M. |title=History of Painting: Matisse, Munch, Rouault; fauvism [and] expressionism |date=1949 |publisher=University of California Press |url=[https://www.google.com/books/edition/History_of_Modern_Painting_Matisse_Munch/tR8NAQAAIAAJ](https://www.google.com/books/edition/History_of_Modern_Painting_Matisse_Munch/tR8NAQAAIAAJ) |access-date=4 October 2026}}</ref> {{quote|Како ги гледате овие дрвја? Тие се жолти. Значи, ставете жолта; оваа сенка, повеќе сина, насликајте ја со чист [[ултрамарин]]; овие се црвени лисја? Ставете [[вермилион]].}} Водачи на движењето биле [[Анри Матис]] и [[Андре Дерен]] – еден вид пријателски ривали, секој со свои следбеници. На крајот, Матис станал ''јанг'' наспроти ''јинот'' на [[Пикасо]] во XX век. Меѓу фовистичките сликари биле [[Албер Марке]], [[Шарл Камоан]], [[Морис де Вламенк]], [[Раул Дифи]], [[Отон Фриз]], холандскиот сликар [[Кес ван Донген]] и партнерот на Пикасо во кубизмот, [[Жорж Брак]], меѓу другите.<ref>{{cite book| author = John Elderfield|author2=Stephen Andrew Roberts| title = European Co-operation on Social Science Information and Documentation (ECSSID) Technical Meeting, University of Kent at Canterbury, 25th–26th March 1991: Report to British Library Research & Development Department| year = 1991|publisher=Museum of Modern Art | isbn = 978-0-87070-638-7 }}</ref> [[File:De Chirico's Love Song.jpg|thumb|[[Џорџо де Кирико]] 1914, пред-[[надреализам]]]] Фовизмот, како движење, немал конкретни теории и бил краткотраен; започнал во 1905 година и завршил во 1907 година, при што имале само три изложби. Матис бил сметан за водач на движењето поради неговата поголема возраст и претходното етаблирање во академскиот уметнички свет. Неговиот портрет на госпоѓа Матис од 1905 година, ''Зелената линија'', предизвикал сензација во Париз кога првпат бил изложен. Тој рекол дека сакал да создава уметност што ќе предизвикува задоволство; уметноста како декорација била неговата цел и можело да се каже дека неговата употреба на светли бои се обидувала да ја одржи спокојноста на композицијата. Во 1906 година, по предлог на неговиот трговец [[Амброаз Волар]], [[Андре Дерен]] заминал во Лондон и создал серија слики како ''Мостот Чаринг Крос, Лондон'' (погоре) во [[Фовизам|фовистичкиот]] стил, парафразирајќи ја познатата серија на [[Импресионизам|импресионистичкиот]] сликар [[Клод Моне]]. Мајстори како [[Анри Матис]] и [[Пјер Бонар]] продолжиле да ги развиваат своите наративни стилови независно од кое било движење во текот на XX век.<ref name="Raynal" /> До 1907 година, фовизмот повеќе не бил шокантно ново движење и набргу бил заменет од [[Кубизам|кубизмот]] на критичарскиот радар како најновиот развој во тогашната [[современа уметност]]. Во 1907 година, [[Гијом Аполинер|Аполинер]], коментирајќи за Матис во напис објавен во ''La Falange'', рекол: „Тука не сме во присуство на екстравагантен или екстремистички потфат: уметноста на Матис е исклучително разумна.“<ref>{{cite book| author = William Stanley Rubin| author2 = Judith Cousins| author3 = Museum of Modern Art New York| title = Picasso and Braque: pioneering cubism| year = 1989| isbn = 0-87070-676-4| page = [[https://archive.org/details/picassobraquepio0000rubi/page/348](https://archive.org/details/picassobraquepio0000rubi/page/348) 348]| publisher = Museum of Modern Art| url = [https://archive.org/details/picassobraquepio0000rubi/page/348}}](https://archive.org/details/picassobraquepio0000rubi/page/348}})</ref> [[кубизам|Аналитичкиот кубизам]] бил заеднички развиен од Пабло Пикасо и [[Жорж Брак]] од околу 1908 до 1912 година. Аналитичкиот кубизам, првата јасна манифестација на кубизмот, бил следен од [[Кубизам|синтетичкиот кубизам]], кој го практикувале Брак, Пикасо, [[Фернан Леже]], [[Хуан Грис]], [[Албер Глез]], [[Марсел Дишан]] и безброј други уметници во текот на 1920-тите. [[Кубизам|Синтетичкиот кубизам]] се карактеризирал со воведување различни текстури, површини, елементи на [[колаж]], [[papier collé|папје коле]] и голема разновидност на споени теми.<ref>{{cite web |title=Synthetic Cubism |url=[https://www.tate.org.uk/art/art-terms/s/synthetic-cubism](https://www.tate.org.uk/art/art-terms/s/synthetic-cubism) |website=The Tate |access-date=October 7, 2026}}</ref> Во годините меѓу 1910 година и крајот на Првата светска војна, како и по врвот на [[кубизам|кубизмот]], во Париз се појавиле неколку движења. [[Џорџо де Кирико]] се преселил во Париз во јули 1911 година, каде што му се придружил на својот брат Андреа (поетот и сликар познат како [[Алберто Савинио]]). Преку својот брат се запознал со Пјер Лапрад, член на жирито на Салонот на есента, каде што изложил три свои соновидни дела: ''Енигма на пророкот'', ''Енигма на едно попладне'' и ''Автопортрет''. Во текот на 1913 година ги изложувал своите дела на [[Салон на независните|Салонот на независните]] и Салонот на есента, а неговата работа била забележана од [[Пабло Пикасо]] и [[Гијом Аполинер]], како и од неколку други. Неговите впечатливи и мистериозни слики се сметаат за значајни за раните почетоци на [[Надреализам|надреализмот]]. Во првата половина на XX век во Европа мајстори како [[Жорж Брак]], [[Андре Дерен]] и [[Џорџо де Кирико]] продолжиле да сликаат.<ref>{{cite web|title=Cubism and Its Consequences |url=[https://www.britannica.com/art/Western-painting/Cubism-and-its-consequences](https://www.britannica.com/art/Western-painting/Cubism-and-its-consequences) |website=Britannica |access-date=October 7, 2026}}</ref> ====Пионери на модерната уметност==== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:André Derain, 1905, Le séchage des voiles (The Drying Sails), oil on canvas, 82 x 101 cm, Pushkin Museum, Moscow. Exhibited at the 1905 Salon d'Automne.jpg|[[Андре Дерен]], 1905, ''Le séchage des voiles (The Drying Sails)'', [[Фовизам]] File:Matisse-Woman-with-a-Hat.jpg|[[Анри Матис]], 1905, ''[[Жена со шапка]]'', [[Фовизам]] File:Jean Metzinger, c.1905, Baigneuses, Deux nus dans un jardin exotique, oil on canvas, 116 x 88.8 cm, Colección Carmen Thyssen-Bornemisza.jpg|[[Жан Мецингер]], c.1905, ''[[Два акта во егзотичен пејзаж]]'', [[Дивизионизам]], [[протокубизам]] File:MunchDerToddesMarat1907.JPG|[[Едвард Мунк]], ''Смртта на Марат I'' (1907), пример на [[Експресионизам|експресионизмот]] Image:The Kiss - Gustav Klimt - Google Cultural Institute.jpg|[[Густав Климт]], [[експресионизам]], 1907–1908 Image:Albert Gleizes, l'Homme au Balcon, 1912, oil on canvas, 195.6 x 114.9 cm, Philadelphia Museum of Art.jpg|[[Албер Глез]], 1912, ''[[Човек на балкон (Глез)|l'Homme au Balcon, Човек на балкон (портрет на д-р Тео Морено)]]'', [[Кубизам]] Image:Deer_in_the_Woods_II.jpg|[[Франц Марк]] 1912, [[Синиот јавач]] Image:Delaunay ChampDeMars.jpg|[[Робер Делоне]], 1911, [[Орфизам (уметност)|орфизам]] Image:Francis Picabia, 1912, La Source, The Spring, oil on canvas, 249.6 x 249.3 cm, Museum of Modern Art, New York. Exhibited, 1912 Salon d'Automne, Paris.jpg|[[Франсис Пикабија]], 1912, ''[[Пролетта|La Source (Пролетта)]]'', [[апстрактна уметност]] File:Gino Severini, 1912, Dynamic Hieroglyphic of the Bal Tabarin, oil on canvas with sequins, {{convert|161.6|x|156.2|cm|in|abbr=on}}.), Museum of Modern Art, New York.jpg|[[Џино Северини]], 1912, ''Динамички хиероглиф на Бал Табаран'', [[Футуризам]] File:Composition VII - Wassily Kandinsky, GAC.jpg|[[Василиј Кандински]] 1913, раѓање на [[апстрактна уметност]] Image:Amadeo Modigliani 036.jpg|[[Амедео Модиљани]], ''Портрет на [[Шутен]]'' 1916, пример на [[Експресионизам|експресионизмот]] Image:Leger railway crossing.jpg|[[Фернан Леже]] 1919, [[Кубизам|синтетички кубизам]], [[тубизам]] </gallery> Во првите две децении на XX век и по [[Кубизам|кубизмот]], се појавиле неколку други важни движења; [[футуризам]] ([[Џакомо Бала|Бала]]), [[апстрактна уметност]] ([[Василиј Кандински|Кандински]]), [[Синиот јавач|Der Blaue Reiter]]), [[Баухаус]], ([[Василиј Кандински|Кандински]]) и ([[Паул Кле|Кле]]), [[Орфизам (уметност)|орфизмот]] ([[Робер Делоне]] и [[Франтишек Купка]]), [[Синхромизам]] ([[Морган Расел]]), [[Де Стајл]] ([[Пит Мондријан|Мондријан]]), [[Супрематизам]] ([[Казимир Малевич|Малевич]]), [[Конструктивизам (уметност)|конструктивизмот]] ([[Владимир Татлин]]), [[Дадаизам]] ([[Марсел Дишан]], [[Франсис Пикабија]], [[Жан Арп|Арп]]) и [[Надреализам]] ([[Џорџо де Кирико|Де Кирико]], [[Андре Бретон]], [[Жоан Миро|Миро]], [[Рене Магрит|Магрит]], [[Салвадор Дали|Дали]], [[Макс Ернст|Ернст]]). Модерното сликарство влијаело врз сите визуелни уметности, од [[модернизам|модернистичката]] архитектура и дизајн, до [[авангарда|авангардниот]] филм, театар и [[модерен танц]], и станало експериментална лабораторија за изразување на визуелното искуство, од фотографијата и [[конкретна поезија|конкретната поезија]] до рекламната уметност и модата. Сликарството на Ван Гог извршило големо влијание врз [[Експресионизам|експресионизмот]] на XX век, што можело да се види во делата на [[Фовизам|фовистите]], [[Мост (уметност)|Мост]] (група предводена од германскиот сликар [[Ернст Лудвиг Кирхнер]]),<ref>Andrea Meyer, Méconnaissables. Les biens culturels du Cameroun dans la production picturale allemande, 1905-1989. In: Collective (ed.), [[https://www.static.tu.berlin/fileadmin/www/10002011/Forschungsprojekte/Aktuelle_Forschungsprojekte/Umgekehrte_Sammlungen_KAM/ATLAS_DE_L_ABSENCE_version_francaise.pdf](https://www.static.tu.berlin/fileadmin/www/10002011/Forschungsprojekte/Aktuelle_Forschungsprojekte/Umgekehrte_Sammlungen_KAM/ATLAS_DE_L_ABSENCE_version_francaise.pdf) Atlas de l'absence. Le patrimoine culturel du Cameroun en Allemagne], (english working translation [[https://www.static.tu.berlin/fileadmin/www/10002011/Forschungsprojekte/Aktuelle_Forschungsprojekte/Umgekehrte_Sammlungen_KAM/ATLAS_DER_ABWESENHEIT_EN_DeepL.pdf](https://www.static.tu.berlin/fileadmin/www/10002011/Forschungsprojekte/Aktuelle_Forschungsprojekte/Umgekehrte_Sammlungen_KAM/ATLAS_DER_ABWESENHEIT_EN_DeepL.pdf) online]) Berlin 2023, p. 209.</ref> и експресионизмот на [[Едвард Мунк]], [[Егон Шиле]], [[Марк Шагал]], [[Амедео Модиљани]], [[Шаим Сутин]] и други. [[Василиј Кандински]], руски сликар, [[графика|графичар]] и теоретичар на уметноста, еден од најпознатите уметници на XX век, генерално се сметал за првиот важен сликар на [[модерна уметност|модерната]] апстрактна уметност. Како ран модернист, во потрага по нови начини на визуелно и духовно изразување, тој теоретизирал, како и современите окултисти и [[теозофија|теозофи]], дека чистата визуелна апстракција има корелативни вибрации со звукот и музиката. Тие претпоставувале дека чистата апстракција може да ја изрази чистата духовност. Неговите најрани апстракции генерално биле насловени како примерот во (горната галерија) ''Композиција VII'', поврзувајќи ги со делата на композиторите на музика. Кандински вклучил многу од своите теории за апстрактната уметност во својата книга ''За духовното во уметноста''. [[Робер Делоне]] бил француски уметник поврзан со [[Орфизам (уметност)|орфизмот]] (потсетувајќи на врската меѓу чистата апстракција и кубизмот). Неговите подоцнежни дела биле поапстрактни, потсетувајќи на [[Паул Кле]]. Неговиот главен придонес кон апстрактното сликарство се однесувал на неговата смела употреба на бојата и јасната љубов кон експериментирањето со длабочината и тонот. По покана на [[Василиј Кандински]], Делоне и неговата сопруга, уметницата [[Соња Делоне]], ѝ се придружиле на групата „Синиот јавач“ ([[Синиот јавач|Der Blaue Reiter]]), група апстрактни уметници со седиште во [[Минхен]], во 1911 година, а неговата уметност се свртела кон апстрактното.<ref>{{cite web |url=[http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=86](http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=86) |title=Der Blaue Reiter |publisher=Tate Glossary |access-date=10 August 2009 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20110802022524/https://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=86](https://web.archive.org/web/20110802022524/https://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=86) |archive-date=2 August 2011 }}</ref> Меѓу другите значајни пионери на раната апстракција бил рускиот сликар [[Казимир Малевич]], кој по [[Руска револуција (1917)|Руската револуција]] во 1917 година, а по притисокот од [[сталинизам|сталинистичкиот]] режим во 1924 година, се вратил кон сликањето фигуративни мотиви <ref name=":4">{{Cite book |last1=Malevich |first1=Kazimir Severinovich |url=[http://archive.org/details/kazimir00male](http://archive.org/details/kazimir00male) |title=Kazimir Malevich : suprematism |last2=Drutt |first2=Matthew |last3=Deutsche Guggenheim Berlin |last4=Solomon R. Guggenheim Museum |last5=Menil Collection (Houston |first5=Tex ) |date=2003 |publisher=New York, N.Y. : Guggenheim Museum; Distributed by Harry N. Abrams |others=Solomon R. Guggenheim Museum Library |isbn=978-0-89207-265-1}}</ref> и ''Селани и работници на полето'', и швајцарскиот сликар [[Паул Кле]], чии мајсторски експерименти со бојата го направиле важен пионер на [[апстрактно сликарство|апстрактното сликарство]] во [[Баухаус]]. Други важни пионери на апстрактното сликарство биле шведската уметница [[Хилма аф Клинт]], чешкиот сликар [[Франтишек Купка]], како и американските уметници [[Стентоn Макдоналд-Рајт]] и [[Морган Расел]], кои во 1912 година го основале [[Синхромизам|синхромизмот]], уметничко движење што многу наликувало на [[Орфизам (уметност)|орфизмот]].<ref>{{Cite web |title=Фальшак |url=[https://www.sovsekretno.ru/articles/falshak/](https://www.sovsekretno.ru/articles/falshak/) |url-status=dead |archive-url=[https://web.archive.org/web/20190704212713/https://www.sovsekretno.ru/articles/falshak/](https://web.archive.org/web/20190704212713/https://www.sovsekretno.ru/articles/falshak/) |archive-date=4 July 2019 |access-date=2021-11-22 |website=[www.sovsekretno.ru](http://www.sovsekretno.ru)}}</ref> ''[[Експресионизам]]'' и ''[[Симболизам (уметност)|симболизам]]'' биле широки називи што опфаќале неколку значајни и сродни движења во сликарството на 20 век, кои доминирале во голем дел од авангардната уметност создадена во Западна, Источна и Северна Европа. Експресионистичките дела биле сликани главно меѓу Првата и Втората светска војна, претежно во Франција, Германија, Норвешка, Русија, Белгија и Австрија. Експресионистичките уметници биле поврзани и со надреализмот и со симболизмот, а секој од нив бил на свој начин уникатно и донекаде ексцентрично личен. [[Фовизам|Фовизмот]], [[Мост (уметност)|Мост]] и [[Синиот Јавач]] биле три од најпознатите групи на експресионистички и симболистички сликари.<ref>Note the parallel French movement Fauvism and the English Vorticism: "The Fauvist movement has been compared to German Expressionism, both projecting brilliant colors and spontaneous brushwork, and indebted to the same late nineteenth-century sources, especially Van Gogh." Sabine Rewald, "Fauvism", In ''Heilbrunn Timeline of Art History''. New York: The Metropolitan Museum of Art, 2000–. [http://www.metmuseum.org/toah/hd/fauv/hd_fauv.htm](http://www.metmuseum.org/toah/hd/fauv/hd_fauv.htm) (October 2004); and "Vorticism can be thought of as English Expressionism." Sherrill E. Grace, ''Regression and Apocalypse: Studies in North American Literary Expressionism''. Toronto: University of Toronto Press, 1989, p. 26.</ref> Уметници разновидни и интересни како [[Марк Шагал]], чија слика ''[[Јас и селото]]'' раскажувала автобиографска приказна што го истражувала односот меѓу уметникот и неговото потекло, со речник на уметнички [[Симболизам (уметност)|симболизам]]. [[Густав Климт]], [[Егон Шиле]], [[Едвард Мунк]], [[Емил Нолде]], [[Хаим Сутин]], [[Џејмс Енсор]], [[Оскар Кокошка]], [[Ернст Лудвиг Кирхнер]], [[Макс Бекман]], [[Франц Марк]], [[Кете Шмит Колвиц]], [[Жорж Руо]], [[Амедео Модиљани]] и некои од Американците кои престојувале во странство, како [[Марсден Хартли]] и [[Стјуарт Дејвис]], биле сметани за влијателни експресионистички сликари.<ref name="Tate">{{cite web |title=Glossary of art terms: School of Paris |url=[http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/s/school-of-paris](http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/s/school-of-paris) |publisher=[[Tate Gallery]] |access-date=July 16, 2014 |archive-date=July 26, 2014 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20140726194915/http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/s/school-of-paris](https://web.archive.org/web/20140726194915/http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/s/school-of-paris) |url-status=live }}</ref><ref>Note the parallel French movement Fauvism and the English Vorticism: "The Fauvist movement has been compared to German Expressionism, both projecting brilliant colors and spontaneous brushwork, and indebted to the same late nineteenth-century sources, especially Van Gogh." Sabine Rewald, "Fauvism", In ''Heilbrunn Timeline of Art History''. New York: The Metropolitan Museum of Art, 2000–. [http://www.metmuseum.org/toah/hd/fauv/hd_fauv.htm](http://www.metmuseum.org/toah/hd/fauv/hd_fauv.htm) (October 2004); and "Vorticism can be thought of as English Expressionism." Sherrill E. Grace, ''Regression and Apocalypse: Studies in North American Literary Expressionism''. Toronto: University of Toronto Press, 1989, p. 26.</ref>Иако [[Алберто Џакомети]] првенствено бил сметан за интензивен [[надреалист]]ички скулптор, тој исто така создал интензивни експресионистички слики. ====Пионери на апстракцијата==== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Gray Tree 1911.jpg|[[Пит Мондријан]], 1912, ран [[Де Стајл]] Image:Malevici06.jpg|[[Казимир Малевич]] 1916, [[супрематизам]] Image:Theo van Doesburg Composition VII (the three graces).jpg|[[Тео ван Дусбург]] 1917, [[Де Стајл]], [[неопластицизам]] Image:MacDonaldWright_AirplaneSynchYelOrng.jpg|[[Стентон Макдоналд-Рајт]] 1920, [[синхромизам]] </gallery> Уметноста на [[Пит Мондријан]] исто така била поврзана со неговите духовни и филозофски проучувања. Во 1908 година тој се заинтересирал за теозофскито движење што го започнала [[Мадам Блаватска|Елена Блаватска]] кон крајот на 19 век. Блаватска верувала дека било можно да се достигне познавање на природата што било подлабоко од она што го обезбедувале емпириските средства, а голем дел од творештвото на Мондријан до крајот на неговиот живот бил инспириран од неговото трагање по тоа духовно знаење.<ref>{{cite web|url=[https://www.artandantiquesmag.com/between-the-lines/|title=Inspired](https://www.artandantiquesmag.com/between-the-lines/|title=Inspired) by spiritual ideas, Piet Mondrian created a radical art that aimed to transform the world. Between the Lines, Art and Antiques}}</ref> [[File:Piet Mondriaan, 1939-1942 - Composition 10.jpg|thumb|upright|left|[[Пит Мондријан]], ''„Композиција бр. 10“'' 1939–1942, [[Де Стајл]]]] [[Де Стајл]], исто така познат како [[неопластицизам]], било холандско уметничко движење основано во 1917 година. Терминот ''[[Де Стајл]]'' се користел за да се означи творештво создадено од 1917 до 1931 година во Холандија.<ref name="tate">{{cite web|url=[http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=82|title=De](http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=82|title=De) Stijl|access-date=31 July 2006|work=Tate Glossary|publisher=The Tate|archive-date=4 September 2004|archive-url=[https://web.archive.org/web/20040904194458/http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=82}}](https://web.archive.org/web/20040904194458/http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=82}})</ref><ref name="archdic">{{cite book| last = Curl| first = James Stevens| title = A Dictionary of Architecture and Landscape Architecture| url = [https://archive.org/details/dictionaryofarch00curl_0|](https://archive.org/details/dictionaryofarch00curl_0|) url-access = registration| type = Paperback| edition = Second| year = 2006| publisher = Oxford University Press| isbn = 0-19-860678-8 }}</ref> ''Де Стајл'' исто така било име на списание што го издавал холандскиот сликар, дизајнер, писател и критичар [[Тео ван Дусбург]], со кое ги пропагирал теориите на групата. Покрај ван Дусбург, главни членови на групата биле сликарите [[Пит Мондријан]], [[Вилмос Хусар]] и [[Барт ван дер Лек]], како и архитектите [[Герит Ритвелд]], [[Роберт ван 'т Хоф]] и [[Јакоб Оуд]]. Уметничката филозофија што претставувала основа на работата на групата била позната како ''неопластицизам'' – нова пластична уметност (или ''Nieuwe Beelding'' на холандски).<ref>{{Cite web| title =De Stijl| work =Guggenheim Glossary| publisher =[[Solomon R. Guggenheim Museum|Guggenheim Museum]]| url =[http://www.guggenheimcollection.org/site/glossary_De_Stijl.html|](http://www.guggenheimcollection.org/site/glossary_De_Stijl.html|) access-date =4 February 2011| url-status =dead| archive-url =[https://web.archive.org/web/20080821042905/http://www.guggenheimcollection.org/site/glossary_De_Stijl.html|](https://web.archive.org/web/20080821042905/http://www.guggenheimcollection.org/site/glossary_De_Stijl.html|) archive-date =21 August 2008| df =dmy-all}} </ref> [[File:Cosmic Synchrony.jpg|thumb|upright|[[Морган Расел]], ''Космичка синхронија'' (1913–14), [[синхромизам]]]] Поддржувачите на Де Стајл настојувале да изразат нов [[утопија|утописки]] идеал на духовна хармонија и ред. Тие се залагале за чиста [[апстрактна уметност|апстракција]] и универзалност преку сведување на формата и бојата на суштинските елементи; ги поедноставувале визуелните композиции на вертикални и хоризонтални насоки и користеле само [[примарни бои]], заедно со црна и бела боја. Навистина, според онлајн-статијата на галеријата [[Тејт]] за неопластицизмот, самиот Мондријан ги изложил овие ограничувања во својот есеј „Неопластицизам во сликарската уметност“. Тој напишал: „... оваа нова пластична идеја ќе ги игнорира деталите на појавноста, односно природната форма и боја. Напротив, таа треба да го најде својот израз во апстракцијата на формата и бојата, односно во правата линија и јасно дефинираната примарна боја.“ Написот на Тејт понатаму сумирал дека оваа уметност дозволувала „само примарни бои и небои, само квадрати и правоаголници, само прави и хоризонтални или вертикални линии“.<ref>{{cite web |url=[http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=191](http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=191) |title=Neo-Plasticism |publisher=tate.org.uk |access-date=3 September 2008 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20080910121539/http://tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=191](https://web.archive.org/web/20080910121539/http://tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=191) |archive-date=10 September 2008 }}</ref> Онлајн-статијата на [[Музејот Соломон Р. Гугенхајм|Музејот Гугенхајм]] за Де Стајл ги сумирала овие карактеристики на сличен начин: „Тој [Де Стајл] се темели на основниот принцип на геометријата на правата линија, квадратот и правоаголникот, во комбинација со силна асиметричност; доминантна употреба на чисти примарни бои со црна и бела; и односот меѓу позитивните и негативните елементи во распоредот на необјективни форми и линии.“<ref>{{cite web|url=[http://www.guggenheimcollection.org/site/glossary_De_Stijl.html](http://www.guggenheimcollection.org/site/glossary_De_Stijl.html) |title=The style; Holland, 1917 |publisher=guggenheimcollection.org |access-date=30 November 2010 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20080821042905/http://www.guggenheimcollection.org/site/glossary_De_Stijl.html](https://web.archive.org/web/20080821042905/http://www.guggenheimcollection.org/site/glossary_De_Stijl.html) |archive-date=21 August 2008 }}</ref> Движењето Де Стајл било под влијание на [[кубист]]ичкото сликарство, како и на мистицизмот и идеите за „идеални“ геометриски форми (како што била „совршената права линија“) во [[Неоплатонизам|неоплатонските]] филозофски идеи на [[математичар]]от Метју Шунмакерс. Делата на Де Стајл ќе влијаеле врз стилот [[Баухаус]] и [[интернационален стил (архитектура)|интернационалниот стил]] во архитектурата, како и врз облекувањето и внатрешното уредување. Сепак, тој не ги следел општите насоки на некој „-изам“ (кубизам, футуризам, надреализам), ниту се придржувал до принципите на уметничките школи како Баухаус; тоа бил колективен проект, заедничко дело.<ref>{{[https://www.theartstory.org/movement/de-stijl/](https://www.theartstory.org/movement/de-stijl/) the Art Story}}</ref> ====Дадаизам и надреализам==== {{main|Дадаизам|Надреализам}} <gallery widths="160px" heights="160px" perrow="4"> Image:Picabia Machine Turn.jpg|[[Франсис Пикабија]] 1916, Дада Image:DasUndbild.jpg|[[Курт Швитерс]], 1919, [[колаж|насликан колаж]], [[Дада]] </gallery> [[File:Francis Picabia, 1915, New York..jpg|thumb|[[Франсис Пикабија]], (лево) ''Le saint des saints c'est de moi qu'il s'agit dans ce portrait'', 1 јули 1915; (средина) ''Portrait d'une jeune fille americaine dans l'état de nudité'', 5 јули 1915: (десно) ''J'ai vu et c'est de toi qu'il s'agit, De Zayas! De Zayas! Je suis venu sur les rivages du Pont-Euxin'', Њујорк, 1915]] [[Марсел Дишан]] стекнал меѓународна слава по неговиот озлогласен успех на шоуто Армори во Њујорк во 1913 година (набргу потоа тој се откажал од создавањето уметност во корист на [[шах]]от). Откако ''[[Акт што се симнува по скалите, бр. 2]]'' на Дишан станала меѓународна сензација на Армори шоуто во Њујорк во 1913 година, тој ја создал ''[[Невестата соблечена гола од своите ергени, дури и]], [[Големо стакло]]''. ''[[Големо стакло]]'' ја довело уметноста на сликарството до радикално нови граници, бидејќи било делумно сликарство, делумно колаж и делумно конструкција. Дишан станал тесно поврзан со движењето [[Дадаизам]], кое започнало во неутралниот [[Цирих]], Швајцарија, за време на Првата светска војна и го достигнало својот врв од 1916 до 1920 година. Движењето првенствено ги опфаќало визуелните уметности, литературата (поезија, уметнички манифести, теорија на уметноста), театарот и графичкиот дизајн, а својата антивоена политика ја насочувало преку отфрлање на преовладувачките стандарди во уметноста преку културни дела на [[антиуметност]]а. [[Франсис Пикабија]], [[Мен Реј]], [[Курт Швитерс]], [[Тристан Цара]], [[Ханс Рихтер (уметник)|Ханс Рихтер]], [[Жан Арп]], [[Софи Тојбер-Арп]], заедно со Дишан и многу други, биле поврзани со дадаистичкото движење. Дишан и неколку [[дадаисти]] исто така биле поврзани со надреализмот, движењето што доминирало во европското сликарство во 1920-тите и 1930-тите.<ref name="Taylor (Duchamp, Armory)">{{cite journal |last1=Taylor |first1=Michael A. |title=Marcel Duchamp's Nude Descending a Staircase (No.2) and The 1913 Armory Show Scandal Revisited |journal=Archives of American Art Journal |date=2012 |volume=51 |issue=3/4 |pages=50–65 |url=[http://www.jstor.org/stable/43155387](http://www.jstor.org/stable/43155387) |access-date=4 October 2026}}</ref> Во 1924 година [[Андре Бретон]] го објавил ''[[Надреалистички манифест|Надреалистичкиот манифест]]''. <ref name="Breton manifestoes">{{cite book |last1=Breton |first1=André |title=Manifestoes of Surrealism |date=1969 |publisher=University of Michigan Press |location=Ann Arbor |isbn=0-472-06182-8 |url=[https://www.google.com/books/edition/Manifestoes_of_Surrealism/12TuC9IkxKIC](https://www.google.com/books/edition/Manifestoes_of_Surrealism/12TuC9IkxKIC) |access-date=4 October 2026}}</ref>[[Надреализам|Надреалистичкото]] движење во сликарството станало синоним за [[авангарда|авангардата]] и во него учествувале уметници чии дела се движеле од апстрактното до суперреалистичното. Со дела на хартија како ''Machine Turn Quickly'' (горе), Франсис Пикабија продолжил со својата поврзаност со движењето [[Дадаизам]] до 1919 година во Цирих и Париз, пред да се оддалечи од него откако развил интерес за [[Надреализам|надреалистичката]] уметност. [[Ив Танги]], [[Рене Магрит]] и [[Салвадор Дали]] биле особено познати по своите реалистични претстави на соништа и фантастични манифестации на имагинацијата. ''[[Изораното поле]]'' на [[Жоан Миро]] од 1923–1924 година се доближувала до апстракцијата; оваа рана слика со сложена група предмети и фигури и распоред на сексуално активни ликови била првото надреалистичко ремек-дело на Миро.<ref>Spector, Nancy. "[[http://www.guggenheimcollection.org/site/artist_work_md_109_7.html](http://www.guggenheimcollection.org/site/artist_work_md_109_7.html) The Tilled Field, 1923–1924] {{webarchive|url=[https://web.archive.org/web/20080925010715/http://www.guggenheimcollection.org/site/artist_work_md_109_7.html](https://web.archive.org/web/20080925010715/http://www.guggenheimcollection.org/site/artist_work_md_109_7.html) |date=25 September 2008}}". [[Solomon R. Guggenheim Museum|Guggenheim]] display caption. Retrieved on 30 May 2008.</ref> ''Изораното поле'' на Миро исто така содржело неколку паралели со ''[[Градината на земните наслади|Градината на земните наслади]]'' на Бош: слични јата птици; базени од кои излегувале живи суштества; и преголеми отсечени уши, сето тоа одекнувало со делото на холандскиот мајстор, кое Миро го видел како млад сликар во [[Прадо]]. Поапстрактните [[Жоан Миро]], [[Жан Арп]], [[Андре Масон]] и [[Макс Ернст]] биле многу влијателни, особено во Соединетите Американски Држави во текот на 1940-тите. Во текот на 1930-тите, надреализмот продолжил да станува сè повидлив за пошироката јавност. [[Британска надреалистичка група|Надреалистичка група се развила во Британија]] и, според Бретон, нивната [[Лондонска меѓународна надреалистичка изложба]] од 1936 година била врвна точка на периодот и станала модел за меѓународни изложби. Надреалистичките групи во Јапонија, а особено во Латинска Америка, Карибите и Мексико, создале иновативни и оригинални дела.<ref name="Hist of Surrealism">{{cite book |last1=Durozoi |first1=Gérard |title=History of the Surrealist Movement |date=2002 |publisher=University of Chicago Press |isbn=9780226174112 |url=[https://www.google.com/books/edition/History_of_the_Surrealist_Movement/TuzhQqAGKCgC](https://www.google.com/books/edition/History_of_the_Surrealist_Movement/TuzhQqAGKCgC) |access-date=4 October 2026}}</ref> Дали и [[Рене Магрит|Магрит]] создале некои од најпрепознатливите слики на движењето. Сликата ''Ова не е луле'' од 1928/1929 година, на [[Рене Магрит|Магрит]], била предмет на книга на [[Мишел Фуко]] од 1973 година, ''This is not a Pipe'' (англиско издание, 1991), која ја разгледувала сликата и нејзиниот [[парадокс]]. Дали ѝ се придружил на групата во 1929 година и учествувал во брзото воспоставување на визуелниот стил меѓу 1930 и 1935 година.<ref name="Hist of Surrealism" /> 1931 година означила година во која неколку надреалистички сликари создале дела што претставувале пресвртници во нивниот стилски развој: во еден пример, течните форми станале заштитен знак на Дали, особено во неговата ''[[Постојаноста на сеќавањето]]'', која ја прикажувала сликата на часовници што се опуштале како да се топеле. Евокациите на времето и неговата привлечна мистериозност и апсурдност.<ref>{{cite web |url=[http://www.moma.org/collection/browse_results.php?object_id=79018](http://www.moma.org/collection/browse_results.php?object_id=79018) |title=The Persistence of Memory |publisher=MoMA Online Collection }}</ref> Карактеристиките на овој стил – комбинација на прикажаното, апстрактното и психолошкото – станале израз на отуѓеноста што ја чувствувале многу луѓе во [[модернизам|модернистичкиот]] период, комбинирана со чувството на подлабоко навлегување во психата, за да се „стане целосен со сопствената индивидуалност“. Макс Ернст, чија слика ''Murdering Airplane'' од 1920 година, студирал филозофија и психологија во Бон и бил заинтересиран за алтернативните реалности што ги доживувале лудите. Неговите слики можеби биле инспирирани од проучувањето на [[психоаналитичар]]от [[Сигмунд Фројд]] на заблудите на параноичниот пациент Даниел Пол Шребер. Фројд ја идентификувал фантазијата на Шребер да стане жена како ''[[комплекс на кастрација]]''. Средишната слика на два пара нозе се однесува на хермафродитските желби на Шребер. Натписот на Ернст на задната страна на сликата гласел: ''Сликата е љубопитна поради нејзината симетрија. Двата пола се меѓусебно балансирани.''<ref>{{cite web |url=[http://www.tate.org.uk/servlet/ViewWork?cgroupid=999999961&workid=4133&searchid=19833&tabview=text](http://www.tate.org.uk/servlet/ViewWork?cgroupid=999999961&workid=4133&searchid=19833&tabview=text) |title=Max Ernst (1891–1976). Men Shall Know Nothing of This 1923 / Les Hommes n'en sauront rien |publisher=tate.org.uk |access-date=30 November 2010}}</ref> Во текот на 1920-тите, делото на [[Андре Масон]] било исклучително влијателно во помагањето на новодојдениот во Париз и млад уметник [[Жоан Миро]] да ги пронајде своите корени во новото [[надреализам|надреалистичко]] сликарство.<ref name="Miro-MoMA">{{cite web |title=Joan Miró Spanish, 1893–1983 |url=[https://www.moma.org/artists/4016-joan-miro](https://www.moma.org/artists/4016-joan-miro) |website=Museum of Modern Art |access-date=4 October 2026}}</ref> Миро во писмата до својот дилер [[Пјер Матис]] го признал значењето на Масон како пример за него во неговите рани години во Париз.<ref>{{cite web|title=A Vital Body of Work |url=[https://www.economist.com/prospero/2011/04/15/a-vital-body-of-work](https://www.economist.com/prospero/2011/04/15/a-vital-body-of-work) |website=the Economist |access-date=October 7, 2026}}</ref> Долго откако личните, политичките и професионалните тензии ја распарчиле надреалистичката група и ја растуриле во тенок воздух и етер, Магрит, Миро, Дали и другите надреалисти продолжиле да дефинираат визуелна програма во уметностите. Други истакнати надреалистички уметници биле [[Џорџо де Кирико]], [[Мере Опенхајм]], [[Тоен]], [[Грегоар Мишонз]], [[Роберто Мата]], [[Кеј Сејџ]], [[Леонора Карингтон]], [[Доротеа Танинг]] и [[Леонор Фини]], меѓу другите.<ref name="Hist of Surrealism" /> ====Пред и по војната==== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="6"> File:Egon Schiele - Self-Portrait with Physalis - Google Art Project.jpg|[[Егон Шиле]], [[Симболизам (уметност)|симболизам]] и [[експресионизам]] 1912 File:Kirchner 1913 Street, Berlin.jpg|[[Ернст Лудвиг Кирхнер]], [[Мост (уметност)|Мост]] 1913 Image:Modigliani - Nu couché.jpg|[[Амедео Модиљани]] [[Симболизам (уметност)|симболизам]] и [[експресионизам]] 1917 File:Blue-green.jpg|[[Џорџија О'Киф]], [[американски модернизам]], 1921 Image:Davis steeple street.jpg|[[Стјуарт Дејвис]], американски [[модернизам]] 1922 File:1920, Soutine, Chemin de la Fontaine des Tins at Céret.jpg|[[Хаим Сутин]], [[експресионизам]], околу 1920 </gallery> [[File:Die Zwitscher-Maschine (Twittering Machine), 1922 - Paul Klee.jpg|thumb|upright|[[Паул Кле]], 1922, [[Баухаус]]]] [[Синиот Јавач]] било германско движење што траело од 1911 до 1914 година и било суштинско за експресионизмот, заедно со [[Мост (уметност)]], која била основана во претходната деценија, во 1905 година, и била група германски [[експресионизам|експресионистички]] уметници формирана во [[Дрезден]] во 1905 година. Основачи на Мост (уметност) биле [[Фриц Блајл]], [[Ерих Хекел]], [[Ернст Лудвиг Кирхнер]] и [[Карл Шмит-Ротлуф]]. Подоцнежни членови биле [[Макс Пехштајн]], [[Ото Милер]] и други. Групата била една од клучните, која со текот на времето имала големо влијание врз развојот на [[модерна уметност|модерната уметност]] во 20 век и го создала стилот на [[експресионизам]].<ref name="bruckemuseumbrucke">{{cite web |url=[http://www.bruecke-museum.de/englbleyl.htm](http://www.bruecke-museum.de/englbleyl.htm) |title=The Artists' Association Brücke |publisher=Brücke Museum |access-date=7 September 2007}}</ref> [[Василиј Кандински]], [[Франц Марк]], [[Аугуст Маке]], [[Алексеј фон Јавленски]], чија психички експресивна слика на рускиот танчар ''Портрет на [[Александар Сахаров]]'' од 1909 година се наоѓала во галеријата погоре, [[Маријана фон Верефкин]], [[Лајонел Фајнингер]] и други ја основале групата [[Синиот Јавач]] како одговор на отфрлањето на сликата на Кандински ''Последниот суд'' од изложба. На Синиот Јавач му недостигал централен уметнички манифест, но бил центриран околу Кандински и Марк. Уметниците [[Габриеле Минтер]] и [[Паул Кле]] исто така биле вклучени. [[File:Patrick Henry Bruce Stilleben.jpg|thumb|[[Патрик Хенри Брус]], [[американски модернизам]], 1924]] Името на движењето потекнувало од слика на Кандински создадена во 1903 година. Исто така се тврдело дека името можело да произлезе од воодушевувањето на Марк од коњите и љубовта на Кандински кон сината боја. За Кандински, ''сината'' била боја на духовноста: колку била потемна сината, толку повеќе ја будела човечката желба за вечност.<ref>[[https://www.theartstory.org/movement/der-blaue-reiter/](https://www.theartstory.org/movement/der-blaue-reiter/) The Art Story]</ref> Во САД, во периодот меѓу Првата и Втората светска војна, сликарите имале тенденција да одат во Европа за да стекнат признание. Уметници како [[Марсден Хартли]], [[Патрик Хенри Брус]], [[Џералд Марфи]] и [[Стјуарт Дејвис]] изградиле репутација во странство. Во Њујорк, [[Алберт Пинкам Рајдер]] и [[Ралф Блејлок|Ралф Блејлок]] биле влијателни и значајни фигури во напредното американско сликарство меѓу 1900 и 1920 година. Во текот на 1920-тите, фотографот [[Алфред Стиглиц]] ги изложувал [[Џорџија О'Киф]], [[Артур Дав]], [[Алфред Хенри Маурер]], [[Чарлс Демут]], [[Џон Марин]] и други уметници, вклучувајќи ги европските мајстори [[Анри Матис]], [[Огист Роден]], [[Анри Русо]], [[Пол Сезан]] и [[Пабло Пикасо]], во својата галерија ''[[291 (галерија)|291]]''. ====Општествена свест==== {{See also|Социјалистички реализам|Регионализам (уметност)|Мексикански мурализам}} <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> Image:Thomas Hart Benton - People of Chilmark (Figure Composition) 1920.jpg|[[Томас Харт Бентон]] 1920, [[Американско жанровско сликарство|регионализам]] Image:Bellows George Dempsey and Firpo 1924.jpg|[[Џорџ Белоус]], 1924, [[американски реализам]] Image:Demuth_Charles_Spring_1921.jpg|[[Чарлс Демут]] ''Пролет'', 1921, американски [[прецизионизам]] (прототип на [[поп-арт]]) </gallery> [[File:Palacio de Bellas Artes - Mural El Hombre in cruce de caminos Rivera 3.jpg|thumb|[[Диего Ривера]], рекреација на ''[[Човекот на крстопат]]'' (преименувана во ''[[Човек, контролор на универзумот]]''), првично создадена во 1934 година, движењето [[мексикански мурализам]]]] Во текот на 1920-тите и 1930-тите и [[Големата депресија]], надреализмот, доцниот кубизам, [[Баухаус]], [[Де Стајл]], дадаизмот, германскиот експресионизам, експресионизмот и [[модернист]]ичките и мајсторски колористички сликари како [[Анри Матис]] и [[Пјер Бонар]] ја карактеризирале европската уметничка сцена. Во Германија, [[Макс Бекман]], [[Ото Дикс]], [[Џорџ Грос]] и други ги политизирале своите слики, навестувајќи го доаѓањето на Втората светска војна. Додека во Америка, [[Американско жанровско сликарство]] и движењата на [[социјален реализам|социјалниот реализам]] и [[регионализам (уметност)|регионализмот]], кои содржеле и политички и општествени коментари, доминирале со уметничкиот свет. Уметници како [[Бен Шан]], [[Томас Харт Бентон]], [[Грант Вуд]], [[Џорџ Тукер]], [[Џон Стјуарт Кари]], [[Реџиналд Марш (уметник)|Реџиналд Марш]] и други станале истакнати. Во Латинска Америка, покрај [[Уругвај]]скиот сликар [[Хоакин Торес Гарсија]] и [[Руфино Тамајо]] од Мексико, [[мексикански мурализам|муралистичкото движење]] со [[Диего Ривера]], [[Давид Сикерос]], [[Хосе Ороско]], [[Педро Нел Гомес]] и [[Сантијаго Мартинес Делгадо]], како и [[Симболизам (уметност)|симболистичките]] слики на [[Фрида Кало]], започнале ренесанса на уметностите во регионот, со употреба на бои и историски и политички пораки. Симболистичките дела на [[Фрида Кало]] исто така биле силно поврзани со надреализмот и со движењето [[магичен реализам]] во литературата. Психолошката драма во многу од автопортретите на Кало (горе) ја нагласувала виталноста и релевантноста на нејзините слики за уметниците во 21 век. [[File:Grant Wood - American Gothic - Google Art Project.jpg|thumb|upright|[[Грант Вуд]], 1930, [[социјален реализам]]]] ''[[Американска готика]]'' била слика на [[Грант Вуд]] од 1930 година. Прикажувајќи земјоделец што држи [[Вила (полска)|вила]] и помлада жена пред куќа во стилот на [[карпентерска готика]], таа била една од најпознатите слики во американската [[визуелна уметност|уметност]] на 20 век. Ликовните критичари имале позитивни мислења за сликата, како [[Гертруда Стајн]] и [[Кристофер Морли]], кои претпоставувале дека сликата била наменета како сатира на животот во руралните мали градови. Така, таа била гледана како дел од тенденцијата кон сè покритички претстави на рурална Америка, во духот на ''1919 [[Вајнсбург, Охајо (роман)|Вајнсбург, Охајо]]'' на [[Шервуд Андерсон]], ''[[Главна улица (роман)|Главна улица]]'' од 1920 година на [[Синклер Луис]] и ''The Tattooed Countess'' на [[Карл Ван Вехтен]] во литературата.<ref name="slate">Fineman, Mia, [[http://www.slate.com/id/2120494/](http://www.slate.com/id/2120494/) The Most Famous Farm Couple in the World: Why American Gothic still fascinates.], ''[[Slate (magazine)|Slate]]'', 8 June 2005</ref> Меѓутоа, со почетокот на [[Големата депресија]], сликата почнала да се гледа како претстава на непоколебливиот дух на американските пионери. Диего Ривера веројатно е најпознат во јавноста по својот мурал од 1933 година, „[[Човекот на крстопат]]“, во фоајето на зградата RCA во центарот „Рокфелер“. Кога неговиот покровител [[Нелсон Рокфелер]] открил дека муралот содржел портрет на [[Владимир Ленин]] и други комунистички мотиви, тој го отпуштил Ривера, а недовршеното дело на крајот било уништено од персоналот на Рокфелер. Филмот ''[[Cradle Will Rock]]'' содржел драматизација на контроверзата. Делата на [[Фрида Кало]] (сопругата на Ривера) често се карактеризирале со нивните остри претстави на болката. Од нејзините 143 слики, 55 биле [[автопортрет]]и, кои често вклучувале симболични претстави на нејзините физички и психолошки рани. Кало била длабоко под влијание на домородната мексиканска култура, што било очигледно во светлите бои и драматичната симболика на нејзините слики. Во нејзиното творештво често биле прикажувани христијански и еврејски теми; таа комбинирала елементи од класичната религиозна мексиканска традиција — која често е крвава и насилна — со [[надреализам|надреалистички]] претстави. Иако нејзините слики не се отворено христијански, тие несомнено содржат елементи од морбидниот мексикански христијански стил на религиозно сликарство. Политичкиот активизам бил важен дел од животот на [[Давид Сикерос]] и често го инспирирал да ја остави својата уметничка кариера настрана. Неговата уметност била длабоко вкоренета во [[Мексиканска револуција|Мексиканската револуција]], насилен и хаотичен период во мексиканската историја во кој различни општествени и политички фракции се бореле за признавање и моќ. Периодот од 1920-тите до 1950-тите е познат како Мексиканска ренесанса, а Сикерос бил активен во обидот да создаде уметност која истовремено била мексиканска и универзална. Тој накратко се откажал од сликањето за да се посвети на организирањето на рударите во Халиско. ====Светски судир==== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Ernst Ludwig Kirchner - Bogenschützen -1935-37.jpg|[[Ернст Лудвиг Кирхнер]], 1935–1937, [[германски експресионизам]] File:Wassily Kandinsky, 1939 - Composition X.png|[[Василиј Кандински]] ''Композиција X'' 1939, [[геометриска апстракција]] </gallery> Во текот на 1930-тите, радикалната левичарска политика карактеризирала многу од уметниците поврзани со [[надреализам|надреализмот]], вклучувајќи го и [[Пабло Пикасо]].<ref>Lewis, Helena. ''Dada Turns Red''. 1990. University of Edinburgh Press. A history of the uneasy relations between Surrealists and Communists from the 1920s through the 1950s.</ref> На 26 април 1937 година, за време на [[Шпанската граѓанска војна]], баскискиот град [[Герника]] бил место на [[бомбардирањето на Герника|„бомбардирањето на Герника“]] од страна на Легијата Кондор на Луфтвафе на нацистичка Германија. Германците напаѓале за да ги поддржат напорите на Франсиско Франко да ја собори Баскиската влада и шпанската републиканска влада. Градот бил разурнат, иако бискајското собрание и Герникскиот даб преживеале. Пабло Пикасо го насликал својот мурал со големина на фреска ''[[Герника (слика)|Герника]]'' за да ги одбележи ужасите од бомбардирањето. Во својата конечна форма, ''Герника'' била огромен црно-бел мурал, 3,5 метри висок и 7,8 метри широк, насликан со масло. Муралот прикажува сцена на смрт, насилство, бруталност, страдање и беспомошност без да ги прикажува нивните непосредни причини. Изборот да се слика во црно-бело бил во контраст со интензитетот на прикажаната сцена и ја повикува непосредноста на фотографија од весник.<ref>{{cite web|url=[http://www.arthistoryarchive.com/arthistory/cubism/Pablo-Picasso.html|title=Pablo](http://www.arthistoryarchive.com/arthistory/cubism/Pablo-Picasso.html|title=Pablo) Picasso – Biography, Quotes & Paintings |publisher=arthistoryarchive.com |access-date=14 June 2007}}</ref> Пикасо го насликал муралот ''[[Герника (слика)|Герника]]'' во знак на протест против бомбардирањето. Сликата првпат била изложена во Париз во 1937 година, потоа во [[Скандинавија]], потоа во Лондон во 1938 година и конечно во 1939 година, на барање на Пикасо, сликата била испратена во Соединетите Американски Држави на продолжен заем (за чување) во [[Музејот на модерната уметност|MoMA]]. Сликата била изложувана во музеите низ САД сè до нејзиното конечно враќање во [[Музејот на модерната уметност]] во Њујорк, каде што била изложувана речиси триесет години. Конечно, во согласност со желбата на [[Пабло Пикасо]] сликата да им биде подарена на луѓето во Шпанија, таа била испратена во Шпанија во 1981 година. [[File:Max Beckmann, 1918-19, The Night (Die Nacht), oil on canvas, 133 x 154 cm, Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen, Düsseldorf.jpg|thumb|[[Макс Бекман]], ''[[Ноќта (слика)|Ноќта (Die Nacht)]]'', 1918–1919, [[Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen]], Диселдорф]] За време на [[Големата депресија]] во 1930-тите, низ годините на Втората светска војна, американската уметност била карактеризирана со [[социјален реализам]] и [[Американско жанровско сликарство]] во делата на [[Грант Вуд]], [[Едвард Хопер]], [[Бен Шан]], [[Томас Харт Бентон]] и неколку други. ''[[Ноќни бувови (слика)|Ноќни бувови]]'' (1942) е слика на Едвард Хопер која прикажува луѓе што седат во центарот на градот доцна навечер. Таа не е само најпознатата слика на Хопер, туку и една од најпрепознатливите во американската уметност. Во моментов се наоѓа во колекцијата на [[Чикашки уметнички институт|Чикашкиот уметнички институт]]. Сцената била инспирирана од еден ресторан (оттогаш урнат) во [[Гринич Вилиџ]], маалото на Хопер во [[Менхетен]]. Хопер започнал да ја слика веднаш по [[Напад на Перл Харбор|нападот на Перл Харбор]]. По овој настан, низ земјата се појавило силно чувство на мрачност, чувство што било прикажано во сликата. Урбаната улица надвор е празна, а внатре, ниту еден од тројцата гости очигледно не гледа или разговара со другите, туку е изгубен во сопствените мисли. Ова претставување на современиот урбан живот како празен или осамен бил вообичаена тема во творештвото на Хопер. Состојбата за уметниците во Европа во текот на 1930-тите брзо се влошувала со зголемувањето на моќта на нацистите во Германија и низ Источна Европа. Климата станала толку непријателска кон уметниците и уметноста поврзана со [[модернизам]]от и [[апстрактна уметност|апстракцијата]], што многумина заминале во Америка. ''[[Дегенерирана уметност]]'' бил термин усвоен од [[Нацизам|нацистичкиот]] режим во Германија за речиси целата [[модерна уметност]]. Таквата уметност била забранета со образложение дека била негерманска или од природата на [[Еврејски болшевизам|еврејскиот болшевизам]], а оние кои биле идентификувани како дегенерирани уметници биле подложени на санкции. Тие вклучувале отпуштање од наставните места, забрана за изложување или продавање на нивната уметност, а во некои случаи и целосна забрана за создавање уметност. ''Дегенерирана уметност'' исто така бил наслов на изложба поставена од нацистите во [[Минхен]] во 1937 година, која се состоела од модернистички уметнички дела хаотично закачени и придружени со текстуални натписи што ја исмејувале уметноста. Дизајнирана да го разгори јавното мислење против модернизмот, изложбата потоа патувала во неколку други градови во Германија и Австрија. Германскиот уметник [[Макс Бекман]] и десетици други ја напуштиле Европа и заминале во Њујорк. Во Њујорк, нова генерација млади и возбудливи модернистички сликари предводени од [[Аршил Горки]], [[Вилем де Кунинг]] и други, штотуку започнувала да созрева. [[Аршил Горки|Горки]]евиот портрет на некого кој можеби бил [[Вилем де Кунинг]] (горе) бил пример за еволуцијата на [[апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]] од контекстот на фигуративното сликарство, [[кубизам]]от и [[надреализам]]от. Заедно со своите пријатели де Кунинг и [[Џон Д. Греам]], Горки создал биоморфно обликувани и апстрахирани фигуративни композиции кои до 1940-тите еволуирале во целосно апстрактни слики. Делото на Горки изгледало како внимателна анализа на меморијата, емоцијата и формата, при што користел линија и боја за да ги изрази чувствата и природата. ====Кон средината на векот==== [[File:Nighthawks by Edward Hopper 1942.jpg|thumb|left|[[Едвард Хопер]], ''[[Ноќни птици (сликарство)|Ноќни птици]]'', 1942, [[Американско жанровско сликарство]]]] Во 1940-тите години во Њујорк бил најавен триумфот на американскиот [[апстрактен експресионизам]], модернистичко движење кое ги комбинирало сознанијата стекнати од [[Анри Матис]], [[Пабло Пикасо]], [[надреализам|надреализмот]], [[Жоан Миро]], [[кубизам|кубизмот]], [[фовизам|фовизмот]] и раниот [[модернизам]], преку големите учители во Америка како [[Ханс Хофман]] и [[Џон Д. Греам]]. Американските уметници имале корист од присуството на [[Пит Мондријан]], [[Фернан Леже]], [[Макс Ернст]] и групата околу [[Андре Бретон]], галеријата на Пјер Матис, галеријата на [[Пеги Гугенхајм]] ''[[Уметноста на овој век]]'', како и од други фактори. Фигуративните дела на [[Френсис Бејкон (сликар)|Франсис Бејкон]], [[Фрида Кало]], [[Едвард Хопер]], [[Лусијан Фројд]], [[Ендру Вајет]] и други служеле како еден вид алтернатива на апстрактниот експресионизам. Американското сликарство по Втората светска војна, наречено апстрактен експресионизам, ги опфаќало уметниците како [[Џексон Полок]], [[Вилем де Кунинг]], [[Аршил Горки]], [[Марк Ротко]], [[Ханс Хофман]], [[Клифорд Стил]], [[Франц Клајн]], [[Адолф Готлиб]], [[Марк Тоби]], [[Барнет Њуман]], [[Џејмс Брукс]], [[Филип Гастон]], [[Роберт Мадервел]], [[Конрад Марк-Рели]], [[Џек Творков]], [[Вилијам Базиотес]], [[Ричард Пусет-Дарт]], [[Ад Рајнхарт]], [[Хеда Стерн]], [[Џими Ернст]], [[Естебан Висенте]], [[Бредли Вокер Томлин]] и [[Теодорос Стамос]], меѓу другите. Американскиот апстрактен експресионизам го добил своето име во 1946 година од уметничкиот критичар [[Роберт Коутс]]. Тој бил сметан за спој на емоционалниот интензитет и самоодрекувањето на германските експресионисти со нефигуративната естетика на европските апстрактни школи, како [[футуризам (уметност)|футуризмот]], [[Баухаус]] и синтетичкиот кубизам. Апстрактниот експресионизам, [[акционо сликарство|акционото сликарство]] и [[сликарство на обоено поле|сликарството на обоено поле]] биле синоними за [[Њујоршка школа (уметност)|Њујоршката школа]]. Технички, надреализмот бил важен претходник на апстрактниот експресионизам со својот нагласок на спонтаното, [[надреалистички автоматизам|автоматското]] или потсвесното создавање. Техниката на [[Џексон Полок]] за капење боја врз платно поставено на подот имала свои корени во делата на [[Андре Масон]]. Друга важна рана манифестација на она што подоцна станало апстрактен експресионизам билo делото на американскиот уметник од Северозападот [[Марк Тоби]], особено неговите платна со „бело пишување“, кои, иако главно не биле со големи размери, го навестувале изгледот „насекаде“ на Полоковите слики со капење боја. ====Апстрактен експресионизам==== {{main|Апстрактен експресионизам|Акционо сликарство|Сликарство на обоено поле|Лирска апстракција}} Дополнително, апстрактниот експресионизам имал слика на бунтовнички, анархичен, високо идиосинкратичен и, според некои, прилично нихилистички правец. Во практиката, терминот се применувал на голем број уметници кои работеле (главно) во Њујорк и имале мошне различни стилови, а се применувал дури и на дела кои не биле особено апстрактни ниту експресионистички. Енергичните „[[акционо сликарство|акциони слики]]“ на [[Џексон Полок]], со нивниот „преполн“ изглед, биле технички и естетски различни од насилната и гротескна серија ''Жени'' на [[Вилем де Кунинг]]. Како што било прикажано погоре во галеријата, ''Woman V'' била една од серијата од шест слики што де Кунинг ги создал меѓу 1950 и 1953 година и прикажувале женска фигура во должина од три четвртини. Тој ја започнал првата од овие слики, ''Woman I'', колекција: [[Музејот на модерната уметност]], Њујорк, во јуни 1950 година, постојано менувајќи ја и пребојувајќи ја сликата до јануари или февруари 1952 година, кога сликата била напуштена како недовршена. Историчарот на уметноста [[Мејер Шапиро]] ја видел сликата во ателјето на де Кунинг кратко потоа и го охрабрил уметникот да истрае. Одговорот на де Кунинг бил да започне уште три слики на истата тема: ''Жени II'', колекција: [[Музеј на модерната уметност]], Њујорк, ''[[Жени III]]'', [[Музеј на современата уметност во Техеран]], ''Жени IV'', [[Музеј на уметноста Нелсон-Аткинс]], [[Канзас Сити, Мисури]]. Во текот на летото 1952 година, поминато во [[Ист Хемптон, Њујорк|Ист Хемптон]], де Кунинг дополнително ја истражувал темата преку цртежи и пастели. Тој можеби ја завршил работата на ''Woman I'' до крајот на јуни, или можеби дури во ноември 1952 година, а веројатно и другите три слики со жени биле завршени приближно во истото време.<ref>{{cite web |url=[http://www.nga.gov.au/International/Catalogue/Detail.cfm?IRN=47761&BioArtistIRN=25281&MnuID=2&GalID=1](http://www.nga.gov.au/International/Catalogue/Detail.cfm?IRN=47761&BioArtistIRN=25281&MnuID=2&GalID=1) |title=Willem De Kooning: Woman V 1952–53 |publisher= [[National Gallery of Australia]] |access-date=30 November 2010}}</ref> ''Woman series'' биле изразито [[фигуративна уметност|фигуративни слики]]. Друг важен уметник бил [[Франц Клајн]], како што покажувала неговата слика ''High Street'', 1950, кој, како [[Џексон Полок]] и другите апстрактни експресионисти, бил означуван како „акционен сликар“ поради неговиот навидум спонтан и интензивен стил, кој се фокусирал помалку, или воопшто не се фокусирал, на фигури или претстави, туку на самите потези со четката и употребата на платното.<ref>{{Cite web|url=[https://hyperallergic.com/66831/painting-at-the-speed-of-sight-franz-klines-rapid-transit/|title=Painting](https://hyperallergic.com/66831/painting-at-the-speed-of-sight-franz-klines-rapid-transit/|title=Painting) at the Speed of Sight: Franz Kline's Rapid Transit|date=16 March 2013|website=Hyperallergic}}</ref><ref>{{Cite news|url=[https://www.thoughtco.com/art-history-definition-action-painting-183188|title=Art](https://www.thoughtco.com/art-history-definition-action-painting-183188|title=Art) History Definition: Action Painting|work=ThoughtCo|access-date=2018-05-04}}</ref><ref>{{Cite web|url=[https://www.moma.org/audio/playlist/1/81|title=Franz](https://www.moma.org/audio/playlist/1/81|title=Franz) Kline. Painting Number 2. 1954 {{pipe}} MoMA|website=[www.moma.org](http://www.moma.org)}}</ref><ref>[[https://books.google.com/books?isbn=0520050150](https://books.google.com/books?isbn=0520050150) Rudolf Arnheim, ''The Power of the Center: A Study of Composition in the Visual Arts''], University of California Press, 1983, pp. 71–72, {{ISBN|0520050150}}</ref> [[Клифорд Стил]], [[Барнет Њуман]], [[Адолф Готлиб]] и спокојно треперливите блокови на боја во делата на [[Марк Ротко]] (кои вообичаено не би се нарекувале експресионистички и кои Ротко негирал дека се апстрактни) биле класифицирани како апстрактни експресионисти, иако од насоката на апстрактниот експресионизам што [[Клемент Гринберг]] ја нарекол [[сликарство на обоено поле|„обоено поле“]]. И [[Ханс Хофман]] и [[Роберт Мадервел]] (галерија) можеле убедливо да се опишат како претставници на [[акционо сликарство|акционото сликарство]] и сликарството на обоено поле поле. Апстрактниот експресионизам имал многу стилски сличности со руските уметници од почетокот на XX век, како [[Василиј Кандински]]. Иако било точно дека спонтаноста или впечатокот на спонтаност го карактеризирал творештвото на многу апстрактни експресионисти, повеќето од овие слики вклучувале внимателно планирање, особено затоа што нивната голема големина го барала тоа. Исклучок можеле да бидат Полоковите слики со капење боја. Зошто овој стил стекнал општо прифаќање во 1950-тите години било предмет на дебата. Американскиот [[социјален реализам]] бил доминантен во 1930-тите години. Тој бил под влијание не само на [[Големата депресија]], туку и на [[социјалистички реализам|социјалистичките реалисти]] од Мексико, како [[Давид Алфаро Сикерос]] и [[Диего Ривера]]. Политичката клима по Втората светска војна не ги толерирала долго време социјалните протести на овие сликари. Апстрактниот експресионизам се појавил за време на Втората светска војна и започнал да се прикажува на почетокот на 1940-тите години во галерии во Њујорк, како ''[[Галеријата „Уметност на овој век“]]''. Од крајот на 1940-тите до средината на 1950-тите години започнала [[ерата на Мекарти]]. Тоа бил период по Втората светска војна, одбележан со политички конзерватизам и екстремна уметничка цензура во Соединетите Држави. Некои претпоставувале дека, бидејќи темите често биле целосно апстрактни, апстрактниот експресионизам станал безбедна стратегија за уметниците кои сакале да го практикуваат овој стил. Апстрактната уметност можела да се смета за аполитична. Или, ако уметноста била политичка, пораката главно била наменета за упатените. Сепак, тие теоретичари биле малцинство. Како прва навистина оригинална школа на сликарството во Америка, апстрактниот експресионизам ја покажал виталноста и креативноста на земјата во повоените години, како и нејзината способност (или потреба) да развие естетско чувство кое не било ограничено од европските стандарди за убавина. Иако апстрактниот експресионизам брзо се проширил низ Соединетите Држави, главните центри на овој стил биле Њујорк и Калифорнија, особено [[Њујоршка школа (уметност)|Њујоршката школа]] и областа на заливот Сан Франциско. Сликите на апстрактниот експресионизам споделувале одредени карактеристики, вклучувајќи ја употребата на големи платна, пристапот [[сликарство „насекаде“|„насекаде“]], при што целото платно било третирано со еднаква важност (спротивно на пристапот при кој центарот бил поважен од рабовите). Платното како ''арена'' станало кредо на акционото сликарство, додека [[рамнина на сликата#Интегритет на рамнината на сликата|''интегритетот на рамнината на сликата'']] станал кредо на сликарите на обоено поле. Многу други уметници започнале да ги изложуваат своите слики поврзани со апстрактниот експресионизам во текот на 1950-тите години, меѓу кои биле [[Алфред Лесли]], [[Сем Френсис]], [[Џоан Мичел]], [[Хелен Франкенталер]], [[Сај Твомбли]], [[Милтон Резник]], [[Мајкл Голдберг]], [[Норман Блум]], [[Реј Паркер]], [[Николас Кароне]], [[Грејс Хартиган]], [[Фридел Џубас]] и [[Роберт Гудноу]], меѓу другите. Во текот на 1950-тите години, сликарството на обоено поле првично се однесувало на одреден вид [[апстрактен експресионизам]], особено на делата на [[Марк Ротко]], Клифорд Стил, Барнет Њуман, [[Роберт Мадервел]] и [[Адолф Готлиб]]. Во суштина, тоа вклучувало апстрактни слики со големи, рамни површини на боја кои ги изразувале сетилните и визуелните чувства и својства на големите површини со нијансирана текстура. Уметничкиот критичар [[Клемент Гринберг]] го сметал сликарството на обоено поле за поврзано, но различно од акционото сликарство. Целокупната површина и гешталтот на делата на раните сликари на обоено поле зборувале за речиси религиозно искуство, исполнето со восхит пред проширувачкиот универзум на сетилноста, бојата и површината. Во почетокот и средината на 1960-тите години, ''сликарството на обоено поле'' започнало да се однесува на стиловите на уметници како [[Жил Олитски]], [[Кенет Ноланд]] и [[Хелен Франкенталер]], чии дела биле поврзани со апстрактниот експресионизам од втората генерација, како и со помлади уметници како [[Лери Зокс]] и [[Френк Стела]], кои сите се движеле во нова насока. Уметниците како Клифорд Стил, [[Марк Ротко]], [[Ханс Хофман]], [[Морис Луис]], [[Жил Олитски]], [[Кенет Ноланд]], [[Хелен Франкенталер]], [[Лери Зокс]] и други често користеле многу редуцирани упатувања кон природата и сликале со високо артикулирана и психолошка употреба на бојата. Општо земено, овие уметници ги отстранувале препознатливите претстави. Во ''[[Mountains and Sea]]'', од 1952 година, основоположничко дело на [[сликарството на обоено поле|сликарството на обоено поле]] на [[Хелен Франкенталер]], уметницата за првпат ја користела техниката на дамки. Во Европа продолжиле надреализмот, кубизмот, дадаизмот и делата на Матис. Исто така, во Европа се појавил [[ташизам|ташизмот]] (европскиот еквивалент на [[апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]]), кој ја освоил најновата генерација. [[Серж Полјаков]], [[Никола де Стал]], [[Жорж Матје]], [[Виера да Силва]], [[Жан Дибифе]], [[Ив Клајн]] и [[Пјер Сулаж]], меѓу другите, се сметале за важни фигури во повоеното европско сликарство. На крајот, апстрактното сликарство во Америка се развило во движења како [[неодадаизам]], сликарството на обоено поле, [[постсликарска апстракција]], [[оп-арт]], [[сликарство со остри рабови]], [[минимална уметност]], сликарство на [[обликувано платно]], [[лирска апстракција]], [[неоекспресионизам]] и продолжување на апстрактниот експресионизам. Како одговор на тенденцијата кон апстракција, фигуративни претстави се појавиле преку различни нови движења, особено [[поп-арт]]. ====Поп-арт==== {{main|Поп-арт}} Уште порано, во Англија во 1956 година, терминот ''поп-арт'' го употребил [[Лоренс Алоу]] за слики кои го славеле консумеризмот во периодот по Втората светска војна. Ова движење го отфрлило апстрактниот експресионизам и неговиот фокус на херменевтичката и психолошката внатрешност, во корист на уметност која ја прикажувала, а често и ја славела материјалната потрошувачка култура, рекламирањето и иконографијата на ерата на масовното производство.<ref>{{cite book| last = Alloway| first = Lawrence| title = Topics in American art: since 1945| url = [https://archive.org/details/topicsinamerican0000allo|](https://archive.org/details/topicsinamerican0000allo|) url-access = registration| year = 1975| publisher = W. W. Norton| isbn = 978-0-393-04401-0| pages = [[https://archive.org/details/topicsinamerican0000allo/page/119](https://archive.org/details/topicsinamerican0000allo/page/119) 119–122] }}</ref> Раните дела на [[Дејвид Хокни]] и делата на [[Ричард Хамилтон (уметник)|Ричард Хамилтон]], [[Питер Блејк (уметник)|Питер Блејк]] и [[Едуардо Паолоци]] биле сметани за основоположнички примери на движењето. [[Поп-арт]]от во Америка во голема мера првично бил инспириран од делата на [[Џаспер Џонс]], [[Лери Риверс]] и [[Роберт Раушенберг]]. Иако сликите на [[Џералд Марфи]], [[Стјуарт Дејвис (сликар)|Стјуарт Дејвис]] и [[Чарлс Демут]] од 1920-тите и 1930-тите години ја подготвиле почвата за поп-артот во Америка. Во Њујорк во средината на 1950-тите години, [[Роберт Раушенберг]] и [[Џаспер Џонс]] создале уметнички дела кои на почетокот изгледале како продолжение на [[апстрактен експресионизам|апстрактното експресионистичко]] сликарство. Всушност, нивните дела и делата на [[Лери Риверс]] претставувале радикално отстапување од апстрактниот експресионизам, особено во употребата на банални и буквални претстави и вклучувањето и комбинирањето на секојдневни материјали во нивните дела. Иновациите на Џонс во специфичната употреба на различни слики и предмети, како што се столици, броеви, мети, лименки пиво и американското знаме; сликите на Риверс со теми преземени од популарната култура, како [[Џорџ Вашингтон]] кој ја преминува [[Делавер (река)|Делавер]], и неговото вклучување слики од реклами, како камилата од [[Camel cigarettes|цигарите Camel]]; како и изненадувачките конструкции на Раушенберг со употреба на предмети и слики преземени од популарната култура, продавниците за алати, отпадите, градските улици и [[таксидермија]]та, довеле до појава на радикално ново движење во [[визуелна уметност на Соединетите Држави|американската уметност]]. На крајот, до 1963 година движењето станало познато во целиот свет како поп-арт. Американскиот поп-арт бил претставуван од уметници како: [[Енди Ворхол]], [[Клас Олденбург]], [[Вејн Тибо]], [[Џејмс Розенквист]], [[Џим Дајн]], [[Том Веселман]] и [[Рој Лихтенштајн]], меѓу другите. Најзначајното дело на Лихтенштајн веројатно било ''[[Whaam!]]'' (1963, [[Тејт Модерн]], Лондон<ref name="Tate_Whaam">{{cite web |url=[http://www.tate.org.uk/servlet/ViewWork?workid=8782](http://www.tate.org.uk/servlet/ViewWork?workid=8782) |work=Tate Collection |title=Whaam! |first=Roy |last=Lichtenstein |access-date=27 January 2008 }}</ref>), еден од најраните познати примери на [[поп-арт]], кој адаптирал панел од [[стрип|стрип]] од издание од 1962 година на ''[[All-American Men of War]]'' на [[DC Comics]].<ref name="Lichtenstein_Foundation_Whaam">{{cite web |url=[http://www.image-duplicator.com/main.php?decade=60&year=63&work_id=137](http://www.image-duplicator.com/main.php?decade=60&year=63&work_id=137) |work=Roy Lichtenstein Foundation website |title=Whaam! |first=Roy |last=Lichtenstein |access-date=12 September 2009 }}</ref> Сликата прикажува борбен авион кој испукувал ракета кон непријателски авион, со црвено-жолта експлозија. Стриповскиот стил бил нагласен преку употребата на [[ономатопеја|ономатопејскиот]] натпис ''„[[Whaam!]]“'' и врамениот текст ''„I pressed the fire control... and ahead of me rockets blazed through the sky...“''<ref name=Tate_Whaam/> Поп-артот ја спојувал популарната и масовната култура со ликовната уметност, истовремено внесувајќи хумор, иронија и препознатливи претстави и содржини во целината. Во октомври 1962 година галеријата [[Сидни Џенис]] ја поставила изложбата ''The New Realists'', првата голема групна изложба на поп-арт во градска уметничка галерија во Њујорк. [[Сидни Џенис]] ја поставил изложбата во излог на улицата 57, во близина на неговата галерија на адреса 15 E. 57th Street. Изложбата предизвикала шокови во [[Њујоршка школа (уметност)|Њујоршката школа]] и одекнала низ целиот свет. Претходно, во есента 1962 година, историски важната и пресвртна изложба ''[[New Painting of Common Objects]]'' на поп-арт, курирана од [[Волтер Хопс]] во Музејот на уметноста во Пасадена, предизвикала шокови низ западниот дел на Соединетите Држави. Додека во центарот на уметничката сцена во њујоршкиот [[Ист Вилиџ (Менхетен)|Ист Вилиџ]], во [[галерии на Десеттата улица|галериите на Десеттата улица]], уметниците формулирале американска верзија на [[поп-арт]]. [[Клас Олденбург]] имал свој излог и изработувал насликани предмети, а Грин галерија на [[57-ма улица (Менхетен)|57-ма улица]] започнала да ги изложува [[Том Веселман]] и [[Џејмс Розенквист]]. Подоцна, [[Лео Кастели]] изложувал и други американски уметници, вклучувајќи го најголемиот дел од творечкиот опус на Енди Ворхол и Рој Лихтенштајн и неговата употреба на Бендејеви точки, техника што се користела во комерцијалната репродукција. Постои поврзаност меѓу радикалните дела на Дишан и [[Мен Реј]], бунтовничките дадаисти – со смисла за хумор – и поп-уметниците како [[Алекс Кац]] (кој станал познат по своите пародии на портретната фотографија и приградскиот живот), Клас Олденбург, Енди Ворхол, Рој Лихтенштајн и другите. Додека во текот на XX век многу сликари продолжиле да практикуваат пејзажно и фигуративно сликарство со современи теми и цврста техника, како [[Милтон Ејвери]], [[Џон Д. Греам]], [[Ферфилд Портер]], [[Едвард Хопер]], [[Балтиус]], [[Френсис Бејкон (сликар)|Франсис Бејкон]], [[Никола де Стал]], [[Ендру Вајет]], [[Лусијан Фројд]], [[Френк Ауербах]], [[Филип Перлстин]], [[Дејвид Парк]], [[Нејтан Оливеира]], [[Дејвид Хокни]], [[Малколм Морли]], [[Ричард Естес]], [[Ралф Гоуингс]], [[Одри Флак]], [[Чак Клоуз]], [[Сузан Ротенберг]], [[Ерик Фишл]], [[Вија Селминс]] и [[Ричард Дибенкорн]]. ====Фигуративно, пејзажно, мртва природа, морски пејзаж и реализам==== Од 1930-тите до 1960-тите години, апстрактното сликарство во Америка и Европа се развило во движења како [[апстрактен експресионизам]], [[сликарство на обоено поле]], [[постсликарска апстракција]], [[оп-арт]], [[сликарство со остри рабови]], [[минимална уметност]], сликарство на [[обликувано платно]] и [[лирска апстракција]]. Други уметници реагирале на тенденцијата кон апстракција, овозможувајќи фигуративните претстави да продолжат во различни нови контексти, како [[фигуративно движење во областа на заливот]] во 1950-тите години и новите форми на [[експресионизам]] од 1940-тите до 1960-тите години. Во Италија во овој период, [[Џорџо Моранди]] бил најзначајниот сликар на мртва природа, истражувајќи широк спектар на пристапи кон прикажувањето на секојдневните шишиња и кујнски предмети.<ref>David Piper, p. 635</ref> Во текот на XX век многу сликари практикувале [[реализам (визуелни уметности)|реализам]] и користеле експресивни претстави; практикувале пејзажно и фигуративно сликарство со современи теми и цврста техника, како и со уникатна експресивност, како сликарот на [[мртва природа]] [[Џорџо Моранди]], [[Милтон Ејвери]], [[Џон Д. Греам]], [[Ферфилд Портер]], [[Едвард Хопер]], [[Ендру Вајет]], [[Балтиус]], [[Френсис Бејкон (сликар)|Франсис Бејкон]], [[Леон Кософ]], [[Френк Ауербах]], [[Лусијан Фројд]], [[Филип Перлстин]], [[Вилем де Кунинг]], [[Аршил Горки]], [[Грејс Хартиган]], [[Роберт Де Ниро Постариот]], [[Елејн де Кунинг]] и други. Заедно со [[Анри Матис]], [[Пабло Пикасо]], [[Пјер Бонар]], [[Жорж Брак]] и други мајстори на XX век. Особено Милтон Ејвери, преку употребата на бојата и својот интерес за сликање морски пејзажи и пејзажи, се поврзал со аспектот на обоеното поле на апстрактниот експресионизам, како што се манифестирал кај [[Адолф Готлиб]] и [[Марк Ротко]], како и со лекциите што американските сликари ги презеле од делата на [[Анри Матис]].<ref>{{Cite news|url=[https://www.nytimes.com/2005/01/07/arts/art-in-review-milton-avery-onrushing-waves.html|title=Art](https://www.nytimes.com/2005/01/07/arts/art-in-review-milton-avery-onrushing-waves.html|title=Art) in Review; Milton Avery – 'Onrushing Waves'|first=Grace|last=Glueck|newspaper=The New York Times|date=7 January 2005}}</ref><ref>{{Cite web|url=[https://observer.com/2002/05/the-summer-of-57-with-milton-avery-gottlieb-rothko/|title=The](https://observer.com/2002/05/the-summer-of-57-with-milton-avery-gottlieb-rothko/|title=The) Summer of '57 With Milton Avery, Gottlieb, Rothko|website=[[The New York Observer]] |date=13 May 2002}}</ref> ''[[Head VI]]'', 1949 година, била слика на ирскиот уметник [[Френсис Бејкон (сликар)|Франсис Бејкон]] и претставувала пример на европскиот [[експресионизам]] по Втората светска војна. Делото прикажувало искривена верзија на [[Портретот на Инокентиј X]], насликан од шпанскиот уметник [[Диего Веласкес]] во 1650 година. Делото било едно од серијата варијации на сликата на Веласкес што Бејкон ги изработил во текот на 1950-тите и почетокот на 1960-тите години, вкупно четириесет и пет дела.<ref>{{cite book| last = Schmied| first = Wieland| title = Francis Bacon: commitment and conflict| year = 1996| publisher = Prestel Pub| isbn = 3-7913-1664-8| page = 17 }}</ref> Кога бил прашан зошто бил принуден толку често да се навраќа на темата, Бејкон одговорил дека немал ништо против папите, туку дека само „сакал изговор да ги употреби овие бои, а на обичната облека не можеш да ѝ ја дадеш таа виолетова боја без да навлезеш во еден вид лажен [[фовизам|фовистички]] начин“.<ref>{{cite book| last = Peppiatt| first = Michael| title = เรื่องเก่าเล่าใหม่: รวมข้อคิดจากพงศาวดารและตํานานเก่า| year = 1998| publisher = Westview Press| isbn = 978-0-8133-3520-9| page = 147 }}</ref> Папата во оваа верзија зоврива од гнев и агресија, а темните бои ѝ дават на сликата гротескен и кошмарен изглед.<ref>Schmied (1996), p20</ref> Набраните завеси во заднината се прикажани како проѕирни и изгледат како да паѓаат низ лицето на Папата.<ref>Peppiatt (1996), p148</ref> Италијанскиот сликар [[Џорџо Моранди]] бил важен ран пионер на минимализмот во XX век. Роден во [[Болоња]], во 1890 година, во текот на својата кариера Моранди речиси исклучиво се посветил на мртви природи и пејзажи, освен неколку автопортрети. Со голема чувствителност кон тонот, бојата и композиционата рамнотежа, тој повторно и повторно ги прикажувал истите познати шишиња и вазни во слики забележливи по едноставноста на изведбата. Моранди изработил 133 бакрописи, значаен опус сам по себе, а неговите цртежи и акварели често се приближувале до апстракцијата поради економичноста на средствата. Преку своите едноставни и повторливи мотиви и економичната употреба на бојата, вредноста и површината, Моранди станал проницлив и важен претходник на [[минимализам|минимализмот]]. Тој починал во Болоња во 1964 година. По Втората светска војна, терминот [[Париска школа]] често се однесувал на [[ташизам|ташизмот]], европскиот еквивалент на американскиот апстрактен експресионизам, а овие уметници биле поврзани и со [[КОБРА (авангарден уметнички правец)|КОБРА]]. Важни претставници биле [[Жан Дибифе]], [[Пјер Сулаж]], [[Никола де Стал]], [[Ханс Хартунг]], [[Серж Полиаков]] и [[Жорж Матје]], меѓу неколку други. Во почетокот на 1950-тите години [[Жан Дибифе|Дибифе]] (кој секогаш бил фигуративен уметник) и [[Никола де Стал|де Стал]] ја напуштиле апстракцијата и се вратиле кон претставувањето преку фигурацијата и пејзажот. Делото на де Стал брзо било препознаено во повоениот уметнички свет и тој станал еден од највлијателните уметници на 1950-тите години. Неговото враќање кон претставувањето (морски пејзажи, фудбалери, џез-музичари, галеби) во почетокот на 1950-тите години може да се смета за влијателен претходник на американското [[фигуративно движење во областа на заливот]], бидејќи многу од тие апстрактни сликари, како [[Ричард Дибенкорн]], [[Дејвид Парк]], [[Елмер Бишоф]], [[Вејн Тибо]], [[Нејтан Оливеира]], [[Џоан Браун]] и други, направиле сличен чекор, враќајќи се кон фигуративните претстави во средината на 1950-тите години. Голем дел од доцното творештво на де Стал – особено неговите разредени и разводнети апстрактни пејзажи во масло на платно од средината на 1950-тите години – го навестувале сликарството на обоено поле и [[лирска апстракција|лирската апстракција]] од 1960-тите и 1970-тите години. Смелата и интензивно живописна боја на [[Никола де Стал]] во неговите последни слики ја навестувала насоката на голем дел од современото сликарство што следело по него, вклучувајќи го и поп-артот од 1960-тите години. ====Арт брут, нов реализам, фигуративно движење во областа на Заливот, неодадаизам, фотореализам==== <gallery widths="220px" heights="140px" perrow="4"> File:John's Diner by John Baeder.jpg|[[Џон Бејдер]], [[фотореализам]] </gallery> Во текот на 1950-тите и 1960-тите години, додека апстрактното сликарство во Америка и Европа еволуирало во движења како [[Сликарство на обоено поле|сликарството на обоено поле]], [[постсликарска апстракција]], [[оп-арт]], [[сликарство со остри рабови]], [[минимална уметност]], сликарството на [[обликувано платно]], [[лирска апстракција]] и продолжувањето на [[апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]], други уметници реагирале на тенденцијата кон апстракција со [[аутсајдерска уметност|арт брут]],<ref>[[Jean Dubuffet]]: ''L'Art brut préféré aux arts culturels'' [1949] (in English: ''Art brut. Madness and Marginalia'', special issue of ''Art & Text'', No. 27, 1987, p. 31-33)</ref> како што се гледало во ''Court les rues,'' 1962, од [[Жан Дибифе]], [[флуксус]], [[неодадаизам]], [[нов реализам]], овозможувајќи повторно појавување на фигуративните претстави преку различни нови контексти, како [[поп-арт]], [[фигуративно движење во областа на заливот]] (типичен пример бил Дибенкорновиот ''Cityscape I, (Landscape No. 1),'' 1963, масло на платно, 60 1/4 x 50 1/2 инчи, колекција: [[Музеј на современа уметност во Сан Франциско]]) и подоцна во 1970-тите години [[неоекспресионизам]]. Фигуративното движење во областа на заливот, чии влијателни членови биле [[Дејвид Парк]], [[Елмер Бишоф]], [[Нејтан Оливеира]] и [[Ричард Дибенкорн]], чија слика ''Cityscape 1'', 1963, била типичен пример, процветало во текот на 1950-тите и 1960-тите години во Калифорнија. Иако во текот на XX век сликарите продолжиле да практикуваат [[реализам (визуелни уметности)|реализам]] и да користат фигуративни претстави, практикувајќи пејзажно и фигуративно сликарство со современи теми и цврста техника и со уникатна експресивност, како [[Милтон Ејвери]], [[Едвард Хопер]], [[Жан Дибифе]], [[Френсис Бејкон (сликар)|Франсис Бејкон]], [[Френк Ауербах]], [[Лусијан Фројд]], [[Филип Перлстин]] и други. Помладите сликари практикувале употреба на фигуративни претстави на нови и радикални начини. [[Ив Клајн]], [[Марсијал Рајс]], [[Ники де Сен Фал]], [[Волф Востел]], [[Дејвид Хокни]], [[Алекс Кац]], [[Малколм Морли]], [[Ралф Гоуингс]], [[Одри Флак]], [[Ричард Естес]], [[Чак Клоуз]], [[Сузан Ротенберг]], [[Ерик Фишл]], [[Џон Бејдер]] и [[Вија Селминс]] биле меѓу оние кои станале истакнати меѓу 1960-тите и 1980-тите години. [[Ферфилд Портер]] бил главно самоук и создал репрезентативни дела во средината на движењето на [[апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]]. Неговите теми главно биле пејзажи, домашни ентериери и портрети на семејството, пријателите и колегите уметници, од кои многумина биле поврзани со [[Њујоршка школа (уметност)|Њујоршката школа]] на писатели, вклучувајќи ги [[Џон Ешбери]], [[Френк О'Хара]] и [[Џејмс Шојлер]]. Многу од неговите слики биле поставени во или околу семејната летна куќа на [[Грејт Спрус Хед Ајленд, Мејн]]. Исто така, во текот на 1960-тите и 1970-тите години постоела реакција против сликарството. Критичарите како Даглас Кримп го разгледувале делото на уметници како [[Ад Рајнхарт]] и ја прогласиле „смртта на сликарството“. Уметниците започнале да практикуваат нови начини на создавање уметност. Новите движења станале значајни, а меѓу нив биле: [[Флуксус]], [[хепенинг]], [[видеоуметност]], [[инсталациска уметност]], [[поштенска уметност]], [[ситуационисти]], [[концептуална уметност]], [[постминимализам]], [[земјишна уметност]], [[арте повера]], [[перформансна уметност]] и [[телесна уметност]], меѓу другите.<ref>Douglas Crimp, ''The End of Painting'', October, Vol. 16, Spring, 1981, pp. 69–86</ref><ref>Douglas Crimp, ''On the Museum's Ruins'', Cambridge, Mass., 1993</ref> Неодадаизмот било исто така движење кое започнало во 1950-тите и 1960-тите години и било поврзано со апстрактниот експресионизам, но само преку фигуративните претстави. Се одликувало со појава на комбинирани произведени предмети заедно со уметнички материјали, оддалечувајќи се од претходните конвенции на сликарството. Овој тренд во уметноста бил претставен со делата на [[Џаспер Џонс]] и [[Роберт Раушенберг]], чии „комбајни“ од 1950-тите години биле претходници на поп-артот и [[инсталациска уметност|инсталациската уметност]], и користеле асемблаж од големи физички предмети, вклучувајќи препарирани животни, птици и комерцијална фотографија. [[Роберт Раушенберг]], [[Џаспер Џонс]], [[Лери Риверс]], [[Џон Чемберлен]], [[Клас Олденбург]], [[Џорџ Сигал]], [[Џим Дајн]] и [[Едвард Кинхолц]], меѓу другите, биле важни пионери и на апстракцијата и на поп-артот; создавајќи нови конвенции во создавањето уметност, тие го направиле прифатливо во сериозните кругови на современата уметност радикалното вклучување на невообичаени материјали како делови од нивните уметнички дела. ====Нова апстракција од 1950-тите до 1980-тите години==== [[File:IKB 191.jpg|right|thumb|[[Ив Клајн]], 1962, [[монохромно сликарство]]]] Сликарството на обоено поле јасно укажувало на нова насока во американското сликарство, оддалечена од [[апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]]. Сликарството на обоено поле било поврзано со [[постсликарска апстракција]], [[супрематизам]], [[апстрактен експресионизам]], [[сликарство со остри рабови]] и [[лирска апстракција]]. Во текот на 1960-тите и 1970-тите години апстрактното сликарство продолжило да се развива во Америка преку различни стилови. [[Геометриска апстракција]], оп-артот, [[сликарство со остри рабови]], сликарството на обоено поле и [[минимализам|минималното]] сликарство биле некои од меѓусебно поврзаните насоки на напредното апстрактно сликарство, заедно со некои други нови движења. [[Морис Луис]] бил важен пионер на напредното сликарството на обоено поле, а неговото дело можело да послужи како мост меѓу [[апстрактен експресионизам]], сликарствотото на обоено поле и [[минимална уметност]]. Двајца влијателни учители, [[Јозеф Алберс]] и [[Ханс Хофман]], вовеле нова генерација американски уметници во нивните напредни теории за бојата и просторот. [[Јозеф Алберс]] најмногу бил запаметен по својата работа како сликар и теоретичар на [[геометриска апстракција|геометриската апстракција]]. Најпознати се стотиците слики и графики што ја сочинуваат серијата ''Почит кон квадратот''. Во оваа строга серија, започната во 1949 година, Алберс ги истражувал хроматските интеракции со рамни обоени квадрати распоредени концентрично на платното. Теориите на Алберс за уметноста и образованието биле основоположнички за следната генерација уметници. Неговите сопствени слики ја формирале основата и на [[сликарство со остри рабови|сликарството со остри рабови]] и на оп-артот. [[Јозеф Алберс]], [[Ханс Хофман]], [[Иља Болотoвски]], [[Бургојн Дилер]], [[Виктор Вазарели]], [[Бриџит Рајли]], [[Ричард Анушкевич]], [[Френк Стела]], [[Морис Луис]], [[Кенет Ноланд]],<ref>{{cite web |first=Terry |last=Fenton |title=Online essay about Kenneth Noland, and acrylic paint |url=[http://www.sharecom.ca/noland/materials](http://www.sharecom.ca/noland/materials) |access-date=30 April 2007 |archive-date=21 January 2021 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20210121041610/http://www.sharecom.ca/noland/materials](https://web.archive.org/web/20210121041610/http://www.sharecom.ca/noland/materials) }}</ref> [[Елсворт Кели]], [[Барнет Њуман]], [[Лери Пунс]], [[Роналд Дејвис]], [[Лери Зокс]], [[Ал Хелд]] и некои други, како [[Мино Арџенто]],<ref>Noel, Frackman "Mino Argento create. These canvases in which geometric forms, squares, arcs, and lines", Arts Magazine p.19 December 1979</ref> биле уметници тесно поврзани со [[геометриска апстракција]], оп-артот, сликарството на обоено поле, а во случајот на Хофман и Њуман и со апстрактниот експресионизам. Во 1965 година, изложбата наречена ''[[Окото кое реагира]]'', курирана од Вилијам К. Зајц, била одржана во [[Музејот на модерната уметност]], во Њујорк. Изложените дела биле разновидни и ја опфаќале [[минимализам|минималистичката]] уметност на [[Френк Стела]], оп-артот на Лери Пунс, делото на [[Александар Либерман]], заедно со мајсторите на оп-арт движењето: [[Виктор Вазарели]], [[Ричард Анушкевич]], Бриџит Рајли и други. Изложбата се фокусирала на перцептивните аспекти на уметноста, кои произлегувале и од илузијата на движење и од интеракцијата на односите меѓу боите. Оп-артот, познат и како оптичка уметност, бил стил присутен во некои слики и други уметнички дела кои користеле [[оптичка илузија|оптички илузии]]. Оп-артот бил тесно поврзан и со [[геометриска апстракција]] и [[сликарство со остри рабови]]. Иако понекогаш за него се користел терминот перцептивна апстракција. Оп-артот бил метод на сликање што се однесувал на интеракцијата меѓу илузијата и рамнината на сликата, меѓу разбирањето и гледањето.<ref>John Lancaster. ''Introducing Op Art'', London: BT Batsford Ltd, 1973, p. 28.</ref> Делата на оп-артот биле апстрактни, а многу од попознатите дела биле изработени само во црно и бело. Кога гледачот ги набљудувал, се создавал впечаток на движење, скриени слики, трепкање и вибрации, шари или, алтернативно, на набабрување или искривување. Сликарството на обоено поле настојувало да ја ослободи уметноста од излишната реторика. Уметниците како [[Клифорд Стил]], [[Марк Ротко]], [[Ханс Хофман]], [[Морис Луис]], [[Жил Олитски]], [[Кенет Ноланд]], [[Хелен Франкенталер]], [[Џон Хојланд]], [[Лери Зокс]] и други често користеле многу редуцирани упатувања кон природата и сликале со високо артикулирана и психолошка употреба на бојата. Општо земено, овие уметници ги отстранувале препознатливите фигуративни претстави. Одредени уметници се повикувале на референци од минатата или современата уметност, но генерално сликарството на обоено поле ја претставувало апстракцијата како цел сама по себе. Следејќи ја оваа насока на [[модерна уметност|модерната уметност]], уметниците сакале секоја слика да ја претстават како единствена, кохерентна, монолитна слика. ====Вашингтонска школа, обликувано платно, апстрактен илузионизам, лирска апстракција==== {{main|Вашингтонска уметничка школа|Обликувано платно|Апстрактен илузионизам|Лирска апстракција}} [[Image:Ring of Ronald Davis.jpg|thumb|left|[[Роналд Дејвис]] 1968, [[Апстрактен илузионизам]]]] [[Френк Стела]], [[Кенет Ноланд]], [[Елсворт Кели]], [[Барнет Њуман]], [[Роналд Дејвис]], [[Нил Вилијамс (уметник)|Нил Вилијамс]], [[Роберт Манголд]], [[Чарлс Хинман]], [[Ричард Татл]], [[Дејвид Новрос]] и [[Алвин Лавинг]] биле примери на уметници поврзани со употребата на [[обликувано платно]] во периодот што започнал во раните 1960-ти. Многу уметници на [[геометриска апстракција]], [[минимализам|минималисти]] и сликари на [[сликарство со остри рабови]] избрале да ги користат рабовите на сликата за да го определат обликот на сликата, наместо да го прифаќаат правоаголниот формат. Всушност, употребата на [[обликувано платно]] првенствено била поврзана со слики од 1960-тите и 1970-тите кои биле ладно [[апстрактна уметност|апстрактни]], формалистички, геометриски, објективни, рационалистички, со чисти линии, нагласено остри рабови или [[минимализам|минималистички]] по својот карактер. Галеријата „Андре Емерих“, галеријата [[Лео Кастели]], галеријата „Ричард Фајген“ и галеријата [[Парк Плејс]] биле важни места за претставување на сликарството на обоено поле, сликарството со [[обликувано платно]] и [[лирска апстракција]] во Њујорк во текот на 1960-тите. Постоела поврзаност со [[постсликарска апстракција]], која реагирала против мистицизмот, хиперсубјективноста и нагласувањето на драматичното прикажување на самиот чин на сликање кај [[апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]] – како и против свеченото прифаќање на рамниот правоаголник како речиси ритуален предуслов за сериозното сликарство. Во текот на 1960-тите, сликарството на обоено поле и [[минимална уметност]] често биле тесно поврзани едно со друго. Всушност, до почетокот на 1970-тите двете движења станале значително различни. Друго сродно движење од доцните 1960-ти, [[лирска апстракција]] (термин што го создал Лари Олдрих, основачот на [[Музејот на современа уметност Олдрих]], Риџфилд, Конектикат), опфаќало она што Олдрих рекол дека го гледал во ателјеата на многу уметници во тоа време.<ref>Aldrich, Larry. Young Lyrical Painters, Art in America, v.57, n6, November–December 1969, pp.104–113.</ref> Тоа било и назив на изложба што потекнувала од Музејот Олдрих и патувала во Музејот на американската уметност „Витни“ и други музеи низ САД во периодот од 1969 до 1971 година.<ref>Lyrical Abstraction, Exhibition Catalogue, the Aldrich Museum of Contemporary Art, Ridgefield, Conn. 1970.</ref> [[Image:Forwilliamblake.jpg|thumb|[[Рони Лендфилд]], 1968, [[лирска апстракција]]]] [[Лирска апстракција|Лирската апстракција]] од доцните 1960-ти била карактеризирана со сликите на [[Ден Кристенсен]], [[Рони Лендфилд]], [[Питер Јанг (уметник)|Питер Јанг]] и други, а заедно со движењето [[Флуксус]] и [[постминимализам]] (термин што прв го употребил [[Роберт Пинкус-Витен]] на страниците на ''[[Артфорум]]'' во 1969 година)<ref name="sxdvrz">''Movers and Shakers, New York'', "Leaving C&M", by Sarah Douglas, Art and Auction, March 2007, V.XXXNo7.</ref> настојувала да ги прошири границите на апстрактното сликарство и минимализмот преку фокусирање на процесот, новите материјали и новите начини на изразување. [[Постминимализмот]] често вклучувал индустриски материјали, суровини, изработки, пронајдени предмети, инсталации, сериско повторување и често упатувања на [[Дада]] и [[надреализам]], а најдобро бил претставен во скулптурите на [[Ева Хесе]].<ref name="sxdvrz"/> Лирската апстракција, [[концептуална уметност]], [[постминимализам]], [[земјишна уметност]], видео, [[перформансна уметност]], [[инсталациска уметност]], заедно со продолжувањето на Флуксус, [[апстрактен експресионизам]], [[Сликарство на обоено поле|сликарство на обоено поле]], [[сликарство со остри рабови]], [[минимална уметност]], [[оп-арт]], [[поп-арт]], [[фотореализам]] и [[нов реализам]], ги прошириле границите на [[современа уметност]] од средината на 1960-тите до 1970-тите.<ref>Martin, Ann Ray, and Howard Junker. "The New Art: It's Way, Way Out", ''Newsweek'' 29 July 1968: pp.3,55–63.</ref> Лирската апстракција била вид слободно развиено апстрактно сликарство што се појавило во средината на 1960-тите, кога апстрактните сликари се вратиле кон различни форми на сликарски, ликовен и експресионистички израз, со нагласен фокус на процесот, гешталтот и повторливите композициски стратегии воопшто. Лирската апстракција имала сличности со сликарството на обоено поле и апстрактниот експресионизам. [[Лирска апстракција]], како што била претставена во сликата ''For William Blake'' од 1968 година на [[Рони Лендфилд]] (горе), особено се одликувала со слободната употреба на бојата – текстурата и површината. Директното цртање, калиграфската употреба на линијата, ефектите од четкањето, прскањето, нанесувањето дамки, повлекувањето со гумена лента, истурањето и распрскувањето на бојата површно личеле на ефектите забележливи кај апстрактниот експресионизам и сликарството на обоено поле. Сепак, стиловите значително се разликувале. Од [[апстрактен експресионизам]] и [[акционо сликарство]] од 1940-тите и 1950-тите го одвојувал пристапот кон композицијата и драматиката. Како и кај акционото сликарство, постоел нагласок на потезите со четка, високата композициска драматика и динамичната композициска напнатост. Додека кај лирската апстракција постоело чувство на композициска случајност, композиција што ја исполнувала целата површина, ненагласена и опуштена композициска драматика и нагласок на процесот, повторувањето и сеопфатното чувство.<ref>The Aldrich Museum of Contemporary Art, ''Lyrical Abstraction'', exhibition: 5 April through 7 June 1970</ref><ref>''Lyrical Abstraction'' Whitney Museum of American Art, New York, 25 May – 6 July 1971</ref> ====Сликарство со остри рабови, минимализам, постминимализам, монохромно сликарство==== [[File:The Dylan Painting.jpg|thumb|[[Брајс Марден]], 1966/1986, [[монохромно сликарство]]]] [[Агнес Мартин]], [[Роберт Манголд]], [[Брајс Марден]], [[Џо Баер]], [[Роберт Рајман]], [[Ричард Татл]], [[Нил Вилијамс (уметник)|Нил Вилијамс]], [[Дејвид Новрос]], Пол Могензон и [[Чарлс Хинман]] биле примери на уметници поврзани со [[минимализам]]от и (со исклучок на Мартин, Баер и Марден) со употребата на [[обликувано платно]], исто така во периодот што започнал во раните 1960-ти. Многу уметници на [[геометриска апстракција]], минималисти и сликари на [[сликарство со остри рабови]] избрале да ги користат рабовите на сликата за да го определат обликот на сликата, наместо да го прифаќаат правоаголниот формат. Всушност, употребата на [[обликувано платно]] првенствено била поврзана со слики од 1960-тите и 1970-тите кои биле ладно апстрактни, формалистички, геометриски, објективни, рационалистички, со чисти линии, нагласено остри рабови или [[минимализам|минималистички]] по својот карактер. Галеријата „Бајкерт“ и галеријата [[Парк Плејс]] биле важни места за претставување на [[минимализам]]от и сликарството со [[обликувано платно]] во Њујорк во текот на 1960-тите. Во текот на 1960-тите и 1970-тите уметници како [[Роберт Мадервел]], [[Адолф Готлиб]], [[Филип Гастон]], [[Ли Краснер]], [[Сај Твомбли]], [[Роберт Раушенберг]], [[Џаспер Џонс]], [[Ричард Дибенкорн]], [[Јозеф Алберс]], [[Елмер Бишоф]], Агнес Мартин, [[Ал Хелд]], [[Сам Френсис]], [[Елсворт Кели]], [[Морис Луис]], [[Хелен Франкенталер]], [[Џин Дејвис (сликар)|Џин Дејвис]], [[Френк Стела]], [[Кенет Ноланд]], [[Џоан Мичел]], [[Фридел Цубас]] и помлади уметници како Брајс Марден, [[Роберт Манголд]], [[Сам Гилијам]],<ref>{{cite web |url=[http://www.sbmuseart.org/exhibitions/colorscope.web](http://www.sbmuseart.org/exhibitions/colorscope.web) |title=Colorscope: Abstract Painting 1960–1979 |access-date=30 November 2010 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20100703034943/http://www.sbmuseart.org/exhibitions/colorscope.web](https://web.archive.org/web/20100703034943/http://www.sbmuseart.org/exhibitions/colorscope.web) |archive-date=3 July 2010 }}</ref> [[Џон Хојланд]], [[Шон Скали]], [[Пет Стајр]], [[Елизабет Мари (уметник)|Елизабет Мари]], [[Лари Пунс]], [[Волтер Дарби Банард]], [[Лари Зокс]], [[Рони Лендфилд]], [[Роналд Дејвис]], [[Ден Кристенсен]], [[Џоан Снајдер]], [[Рос Блекнер]], [[Арчи Ранд]], [[Сузан Крајл]] и десетици други создале голем број разновидни слики. [[File:'Untitled Etching 1 (First Version)' by Barnett Newman, 1968.jpg|thumb|left|[[Барнет Њуман]], ''Untitled Etching 1 (First Version)'', 1968, [[минимализам]]]] Во текот на 1960-тите и 1970-тите се појавила реакција против апстрактното сликарство. Некои критичари го разгледувале творештвото на уметници како [[Ад Рајнхарт]] и прогласиле „смрт на сликарството“. Уметниците започнале да применуваат нови начини на создавање уметност. Новите движења станале позначајни, меѓу кои биле: [[постминимализам]], [[земјишна уметност]], [[видеоуметност]], [[инсталациска уметност]], [[арте повера]], [[перформансна уметност]], [[телесна уметност]], [[Флуксус]], [[хепенинг]], [[поштенска уметност]], [[ситуационисти]] и [[концептуална уметност]], меѓу другите. Сепак, и во апстрактното сликарство се случиле други важни иновации во текот на 1960-тите и 1970-тите, карактеризирани со [[монохромно сликарство]] и [[сликарство со остри рабови]], инспирирани од Ад Рајнхарт, [[Барнет Њуман]], [[Милтон Ресник]] и [[Елсворт Кели]].<ref>{{cite web |last=Tate |title=Monochrome – Art Term - Tate |url=[http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/m/monochrome](http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/m/monochrome) |access-date=22 August 2018}}</ref> Почнувајќи од [[геометриска апстракција]] во различни медиуми до нерепрезентативно [[Акционо сликарство|гестуално сликарство]], монохроматските дела продолжиле да претставуваат важно влијание врз современата уметност. Почнувајќи од [[геометриска апстракција]] во различни медиуми до нерепрезентативно [[Акционо сликарство|гестуално сликарство]], монохроматските дела продолжиле да претставуваат важно влијание врз современата уметност. Уметници разновидни како Агнес Мартин, Ал Хелд, [[Лари Зокс]], [[Френк Стела]], [[Лари Пунс]], [[Брајс Марден]] и други ја истражувале моќта на поедноставувањето. Спојувањето на сликарството на обоено поле, [[минимална уметност]], сликарството со остри рабови, [[лирска апстракција]] и постминимализмот ја замаглило разликата меѓу движењата, која станала поочигледна во 1980-тите и 1990-тите. Движењето [[неоекспресионизам]] било поврзано со претходните развои во [[апстрактен експресионизам]], [[неодада]], лирската апстракција и постминималистичкото сликарство. ====Неоекспресионизам==== Кон крајот на 1960-тите, сликарот на [[апстрактен експресионизам]] [[Филип Гастон]] помогнал да се предводи преминот од апстрактниот експресионизам кон [[неоекспресионизам]]от во сликарството, напуштајќи ја таканаречената „чиста апстракција“ на апстрактниот експресионизам во корист на покарикатурални претстави на различни лични симболи и предмети. Овие дела биле инспирација за новата генерација сликари заинтересирани за оживување на експресивните претстави. Неговата слика ''Painting, Smoking, Eating'' од 1973 година, прикажана погоре во галеријата, била пример за конечното и дефинитивно враќање на Гастон кон претставувањето. Кон крајот на 1970-тите и почетокот на 1980-тите се случило и враќање кон сликарството, речиси истовремено во Италија, Германија, Франција и [[Обединетото Кралство|Британија]]. Овие движења биле наречени [[Трансавангарда]], [[Млади бунтовници ]], [[Фигурација Либр]],<ref>{{Cite web|url=[https://www.tate.org.uk/art/art-terms|title=Art](https://www.tate.org.uk/art/art-terms|title=Art) Terms|website=Tate}}</ref> [[неоекспресионизам]], Лондонската школа и, кон крајот на 1980-тите, [[Стакизам|Стакистите]], соодветно. Овие слики биле карактеризирани со големи формати, слободно експресивно нанесување на траги, фигуративност, мит и имагинација. Целокупното творештво од овој жанр станало означувано како [[неоекспресионизам]]. Критичката реакција била поделена. Некои критичари го сметале за поттикнат од профитните мотиви на големите комерцијални галерии. Овој вид уметност продолжил да биде популарен и во 21 век, дури и по падот на уметничкиот пазар кон крајот на 1980-тите. [[Анселм Кифер]] бил водечка фигура на европскиот [[неоекспресионизам]] до 1980-тите; темите на Кифер се прошириле од фокусот на улогата на Германија во цивилизацијата кон судбината на уметноста и културата воопшто. Неговото творештво станало поскулптурално и вклучувало не само национален идентитет и колективно сеќавање, туку и [[окултизам|окултна]] [[симболика]], [[теологија]] и [[мистицизам]]. Темата на целокупното творештво била траумата што ја доживувале цели општества и постојаното повторно раѓање и обновување во животот. Во доцните 1970-ти во САД, сликарите кои започнале да работат со оживеани површини и кои се вратиле кон фигуративноста, како [[Сузан Ротенберг]], станале популарни, особено како што се гледало погоре во слики како ''Horse 2'' од 1979 година. Во текот на 1980-тите, американските уметници како [[Ерик Фишл]], [[Дејвид Сал]], [[Жан-Мишел Баскија]] (кој започнал како [[графити уметник]]), [[Џулијан Шнабел]] и [[Кит Харинг]], како и италијанските сликари како [[Мимо Паладино]], [[Сандро Кја]] и [[Енцо Куки]], меѓу другите, ја дефинирале идејата за [[неоекспресионизам]] во Америка. Неоекспресионизмот бил стил на [[модернизам|модерното]] сликарство што станал популарен кон крајот на 1970-тите и доминирал на уметничкиот пазар до средината на 1980-тите. Тој се развил во Европа како реакција против концептуалната и [[минимализам|минималистичката]] уметност од 1960-тите и 1970-тите. Неоекспресионистите повторно започнале да прикажуваат препознатливи предмети, како човечкото тело (иако понекогаш на речиси апстрактен начин), на груб и силно емотивен начин, користејќи живи бои и банални хармонии на бои. Искусните сликари [[Филип Гастон]], [[Френк Ауербах]], [[Леон Кософ]], [[Герхард Рихтер]], [[А. Р. Пенк]] и [[Георг Базелиц]], заедно со нешто помладите уметници како [[Анселм Кифер]], [[Ерик Фишл]], [[Сузан Ротенберг]], [[Франческо Клементе]], [[Жан-Мишел Баскија]], [[Џулијан Шнабел]], [[Кит Харинг]] и многу други, станале познати по работата во овој интензивен експресионистички правец на сликарството. Сликарството и понатаму има почитувана положба во современата уметност. Уметноста станала отворено поле, повеќе неподелено од дихотомијата меѓу објективното и необјективното. Уметниците можеле да постигнат критички успех без оглед на тоа дали нивните слики биле фигуративни или апстрактни. Она што имало значење било содржината, истражувањето на границите на медиумот и одбивањето да се повторуваат делата од минатото како крајна цел. ====Современо сликарство во 21 век==== {{main|Современа уметност|Постмодерна уметност|доцен модернизам}} На почетокот на 21 век, современото сликарство и современата уметност воопшто продолжиле во неколку меѓусебно поврзани насоки, карактеризирани со идејата за [[културен плурализам|плурализам]]. „Кризата“ во сликарството и актуелната уметност, како и во современата [[уметничка критика]], била предизвикана од [[културен плурализам|плурализмот]]. Не постоел консензус, ниту пак било неопходно да постои, во однос на репрезентативниот стил на епохата. Преовладувал ставот дека „сè е дозволено“; синдромот „сè се случува“, а следствено и „ништо не се случува“; тоа создавало естетски сообраќаен метеж без цврста и јасна насока и со секоја лента на уметничкиот автопат исполнета до капацитет. Следствено, продолжиле да се создаваат величествени и значајни уметнички дела, иако во голема разновидност на стилови и естетски темпераменти, при што пазарот бил оставен да ја проценува вредноста. [[Сликарство со остри рабови]], [[геометриска апстракција]], [[присвојување (уметност)|присвојување]], [[хиперреализам (визуелни уметности)|хиперреализам]], [[фотореализам]], [[експресионизам]], [[минимализам]], [[лирска апстракција]], [[поп-арт]], [[оп-арт]], [[апстрактен експресионизам]], [[Сликарство на обоено поле|сликарството на обоено поле]], [[монохромно сликарство]], [[неоекспресионизам]], [[колаж]], [[интермедијално]] сликарство, [[асамблаж]] сликарство, [[дигитално сликарство]], [[постмодерна]] сликарство, [[неодадаизам]], сликарство со [[обликувано платно]], еколошко [[мурално сликарство]], традиционално сликарство на [[човечки изглед|фигура]], [[пејзажно сликарство]] и [[портретно сликарство]], се некои од продолжените и актуелни насоки во сликарството на почетокот на 21 век. ==Америка== [[File:Attributed to Joaquín Villegas - The Eternal Father Painting the Virgin of Guadalupe - Google Art Project.jpg|thumb|''Вечниот Отец ја сликал Богородица од Гвадалупе''. Припишано на Хоакин Виљегас (1713 – активен во 1753) (Мексиканец) (сликар, [[Museo Nacional de Arte|Национален музеј на уметноста]].]] {{Main|Уметност на домородните народи на Америка|Уметност на Маите|Предколумбиска уметност|Сликарство во Америка пред колонизацијата|Леџерска уметност}} Во периодот пред и по европското истражување и населување на Америка, вклучувајќи ги Северна Америка, Средна Америка, Јужна Америка и островите на [[Кариби|Карибите]], [[Антили|Антилите]], [[Мали Антили|Малите Антили]] и другите островски групи, домородните култури создале уметнички дела, меѓу кои архитектура, [[керамика]], [[керамичка уметност|керамички предмети]], [[ткаење]], резбање, скулптура, сликарство и [[мурал|ѕидни слики]], како и други религиозни и утилитарни предмети. На секој континент од Америка постоеле општества со уникатни и самостојно развиени култури, кои создавале тотеми, дела со религиозна симболика и декоративни и експресивни насликани дела. Африканското влијание било особено силно во уметноста на Карибите и Јужна Америка. Уметноста на домородните народи на Америка имала огромно влијание врз [[европска уметност|европската уметност]] и обратно, за време и по [[Големите географски откритија|периодот на големите географски откритија]]. Шпанија, Португалија, Франција, Холандија и Англија биле моќни и влијателни [[Колонијализам|колонијални сили]] во Америка во текот и по XV век. До XIX век културното влијание започнало да се одвива во двете насоки преку Атлантикот. ===Мексико и Средна Америка=== <gallery widths="140" heights="140" perrow="4"> File:Tetitla Diosa de Jade.jpg|Мурал на [[Големата божица од Теотиуакан]] од локалитетот Тетитла, Мексико File:Great Goddess of Teotihuacan (T Aleto).jpg|Мурал од комплексот Тепантила во [[Теотиуакан]], репродукција во Националниот музеј за антропологија во Мексико Сити File:Tepantitla Mountain Stream mural Teotihuacan (Luis Tello).jpg|Дел од муралот од комплексот Тепантила, кој го претставувал [[Тлалокан]], едно од нивоата во Подземниот свет, Мексико File:Butterfly Palace IMG 7281.JPG|Мурал од комплексот на Јагуарите во Теотиуакан. File:Pinturas prehispánicas.JPG|Портик А од [[Какаштла]], кој го претставувал Човекот-јагуар File:Frescos cacaxtla.JPG|Детал од Црвениот храм, околу 600–700 година, [[Какаштла]], Мексико File:Monte Alban - Rekonstruktion Grab 105 1.jpg|Реконструкција на гробницата 105 од [[Монте Албан]]. File:Bonampak painting.jpg|Мајански мурал од [[Бонампак]], Мексико, 580–800 година. File:Bonampakmural3.jpg|Мајански мурал од [[Бонампак]], 580–800 година File:SBmural.jpg|Мајански мурал од Сан Бартоло, предкласичен период (1–250 година) File:Jaguar vase.jpg|Сликарство на вазна со престолот на Господарот со јагуарска кожа, сцена од [[мајанска цивилизација|дворот на Маите]], 700–800 година. File:Cylinder Vase with dancing maize god, 675-725 AD, Maya culture, eastern Peten lowlands, Guatemala or Belize, earthenware with slip - Gardiner Museum, Toronto - DSC01183.JPG|Сликарство на мајанска вазна од доцниот класичен период (600–900) File:Jaina Figurine 1 (T Aleto).jpg|Насликана керамичка фигура на крал од погребното место на островот Хаина, мајанска уметност, 400–800 година File:Palenque Relief.jpg|Насликан релјеф од мајанскиот локалитет [[Паленке]], на кој бил прикажан синот на Кинич Ахкал Мо' Нааб III (678–730-ти?, владеел 722–729). File:Dresden p 74 large.jpg|Сликарство од [[Дрезденски кодекс|Дрезденскиот кодекс]]. File:CNuttall16.jpg|Слика од [[Миштеци|Миштеци]] од Кодексот Зуше-Натал. File:Codex Borgia page 56.jpg|[[Ацтеки|Ацтечка]] слика од [[Кодекс Борџија]], на која се прикажани Миктлантекутли и [[Кецалкоатл]]. File:Codex Borbonicus (p. 7).jpg|[[Ацтеки|Ацтечка]] слика од [[Кодекс Бурбоникус]], на која е прикажан [[Тлалок]]. File:Matrícula de tributos - 06.tif|Слика од Матрикулата на која е прикажан Ичкахуипили, Мексико. File:Codex Mendoza folio 2r.jpg|Слика од [[Кодекс Мендоза]], на која е прикажана ацтечката легенда за основањето на [[Теночтитлан]], околу 1553 година </gallery> ===Јужна Америка=== <gallery widths="140" heights="140" perrow="4"> File:Huaca de la Luna - Août 2007.jpg|Мурали на [[Моче|цивилизацијата Моче]] од локалитетот [[Храм на месечината]], [[Перу]], 100–700 година. File:H Luna Frisorestaurado lou.jpg|Мурали на [[Моче|цивилизацијата Моче]] од локалитетот [[Храм на месечината]], [[Перу]], 100–700 година. File:Huaca Cao Viejo Mausoleum of Senora de Cao frescos 1.jpg|Мурал во Хуака Као Виехо, Перу File:Moche warrior pot.jpg|Насликана керамика од [[Моче|културата Моче]] во [[Перу]] File:Orca mitica nasca.jpg|''Кит убиец'', насликана керамика, [[насканска култура]], 300 п.н.е.–800 година, [[музеј Ларко]]. [[Лима]], Перу File:Huari pottery 01.png|Насликана керамика од [[Вариска култура|Вариската култура]] во [[Перу]], 500–1200 година File:Pataxo 2417a.JPG|Сликање на телото, домородни народи во Бразил, племе Паташо. </gallery> ===Северна Америка=== ====Соединети Американски Држави==== <gallery widths="140" heights="140" perrow="4"> File:GreatGalleryPanel.jpg|''Големата галерија'', [[пиктографи]], Национален парк Кањонлендс, Кањон Хорсшу, [[Јута]], околу 1500 п.н.е. File:Pictograph jqjacobs.jpg|[[Пиктограф]], југоисточна [[Јута]], околу 1200 п.н.е., [[Пуебло Индијанци|култура Пуебло]] File:Chaco Anasazi canteen NPS.jpg|''Насликана керамика'', [[Анасази]], Северна Америка: канта (сад) ископана од урнатините во кањонот Чако, околу 700–1100 година File:Mississippian Underwater Panther ceramic.JPG|Насликан керамички бокал со приказ на подводниот пантер од Мисисиписката култура, околу 1400–1600 година. File:Dahlem Wolfsmaske Haida.jpg|Маска на волк од народот [[Хајда]], 1880 година. File:Ceramic Hopi jar - by-Nampeyo - date-ca. 1880 - from-DC1.jpg|Сад од [[Хопи|Хопите]] изработен од [[Нампејо]] (околу 1860–1942), направен во [[Аризона]], 1880 година. File:Zuni-girl-with-jar2.png|Девојка од племето [[Зуни]] од [[Ново Мексико]] со сад од насликана керамика, фотографирана околу 1903 година. File:Navajo sandpainting.jpg|[[Едвард С. Кертис]], ''[[Навахо]] [[сликање со песок]]'', околу 1907 година File:Zahadolzhá--Navaho.jpg|Маж од народот [[Навахо]] во церемонијална облека со маска и слики на телото, околу 1904 година File:Blackhawk-spiritbeing.jpg|[[Леџер уметност]] на [[Хаока]] (околу 1880) од Црниот Јастреб ([[Лакота (племе)|Лакота]]). File:Ledger-sm2.jpg|Леџер уметност на [[Киова]], веројатно од ''битката кај Бафало Валоу во 1874 година'', [[Војна на Црвената Река]]. File:Silver horn painting 1880 ohs.jpg|Детал од леџер слика на муслин од [[Сребрен Рог]] (1860–1940), околу 1880 година, Историски центар на Оклахома File:Carl sweezy 1904.jpg|''Дело на хартија'', од [[Арапахо (народ)|арапахо]] сликарот [[Карл Свизи]] (1881–1953), 1904 година File:UteHideArt3.jpg|[[Јути|Јути]], ''Слика на дабарска кожа.'' Северните Јути ловеле дабари, врежувале слики во растегнатите и обработени кожи на животните и ги користеле за украсување на нивните лични и церемонијални живеалишта, околу XIX век. File:Tlingit totem pole.jpg|[[Тлингити|Тлингитски]] тотемски столб во [[Кечикан|Кечикан, Алјаска]], околу 1901 година. File:Tlingit K'alyaan Totem Pole August 2005.jpg|Тотемскиот столб ''K'alyaan'' на кланот Кикс.ади од народот [[Тлингити]], подигнат во Националниот историски парк „Ситка“ во спомен на жртвите во [[Битка кај Ситка|битката кај Ситка]] во 1804 година. File:Ketchican totem pole 2 stub.jpg|[[Тотемски столб на поглаварот Џонсон|Тотемскиот столб на поглаварот Џонсон]] во [[Кечикан|Кечикан, Алјаска]], во стилот на народот [[Тлингити]]. File:Totem pole (js) 2.jpg|Детал од тотемскиот столб „Гавранот го краде Сонцето“, [[Кечикан|Кечикан, Алјаска]] File:Totem pole (js) 3.jpg|Детал од тотемскиот столб „Гавранот го краде Сонцето“, [[Кечикан|Кечикан, Алјаска]] </gallery> ====Канада==== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> Image:Totem Park pole 1.jpg|Тотемски столб, Викторија (Британска Колумбија) Image:Totem Park pole 2.jpg|Тотемски столб, Викторија (Британска Колумбија) </gallery> ==Исламско сликарство== {{main|Исламска уметност|Арапска минијатура|Персиска минијатура|Арабеска}} <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> Image:Yahyâ ibn Mahmûd al-Wâsitî 007.jpg|[[Јахја ибн Махмуд ел-Васити]], Ирак, 1237 Image:Yahyâ ibn Mahmûd al-Wâsitî 004.jpg|Јахја ибн Махмуд ел-Васити, Ирак, 1237 Image:Syrischer Maler um 1315 001.jpg|Сириски сликар, 1315, [[Метрополитен (музеј)|Метрополитен]] Image:Iskandar (Alexander) and the Talking Tree, Folio from a Great Mongol Shahnameh.jpg|Илханидски Шахнаме, околу 1330–1340, [[Смитсонов институт]] Image:Kamal-ud-din Bihzad - Construction of the fort of Kharnaq.jpg|[[Камалудин Бехзад]] (околу 1450 – околу 1535), Изградбата на замокот Хаварнак (الخورنق) во [[ел-Хира]], околу 1494–1495 година, [[Британски музеј]] Image:Miraj_by_Sultan_Muhammad.jpg|[[Персиска минијатура]], 1550 година Image:Saki - Reza Abbasi - Moraqqa’-e Golshan 1609 Golestan Palace.jpg|[[Реза Абаси]], 1609 година Image:Meister des Razm-Nâma-Manuskripts 001.jpg|Размнама, 1616 година, [[Британски музеј]] Image:Reza Abbasi - Two Lovers (1630).jpg|„Двајца љубовници“ од [[Реза Абаси]], 1630 година Image:Harun Al-Rashid and the World of the Thousand and One Nights.jpg|[[Персиска минијатура]] ''[[Харун ел-Рашид]] во [[Илјада и една ноќ]]'' Image:Georgian prince by Reza Abbasi.jpg|[[Реза Абаси]] (1565–1635), ''Принцот Мухамад-Беик од [[Грузија]]'', 1620 година Image:Adam and Eve from a copy of the Falnama.jpg|[[Адам и Ева]], [[Сафавидско Царство|Сафавидски Иран]], од [[Фал-нама]] (книга на претскажувања), околу 1550 година. Image:Arabischer Maler um 1335 002.jpg|Слика на која е прикажан Абу Зајд, 1335 година. Image:Irakischer Maler um 1210 001.jpg|Сцена од книгата на Ахмад ибн ел-Хусеин ибн ел-Ахнаф, на која се прикажани двајца јавачи на коњи, 1210 година. Image:Irakischer Maler um 1280 001.jpg|Ангелот Исрафил, Ирак, 1280 година. Image:Irakischer Maler von 1287 002.jpg|''Писарот'', Ирак, 1287 година. Image:Al-Bawwâb 001.jpg|Орнаментиран [[Куран]], од ел-Баваб, XI век. Image:Sarayi_Album_10a.jpg|[[Мехмед II]], од Сарајските албуми во [[Истанбул]], Турција, XV век. Image:Maiden fur cap Louvre OA7128.jpg|''Девојка со крзнена капа'', од Мухамад „Али“, [[Исфахан]], Иран, средина на XVII век Image:Youth and suitors.jpg|''Млад човек и додворувачи'', [[Мешхед]], Иран, 1556–1565 година </gallery> Прикажувањето на луѓе, животни или други фигуративни мотиви било забрането во исламот за да се спречи верниците да се впуштаат во [[идолопоклонство]], па затоа во муслиманската култура немало религиозно мотивирана традиција на сликарство (или скулптура). Сликарската активност била сведена на [[арабеска]], главно [[Апстрактна уметност|апстрактна]], со [[геометрија|геометриски]] композиции или цветни и растителни мотиви. Таа била силно поврзана со архитектурата и [[калиграфија|калиграфијата]] и можела широко да се види во сликањето на плочки во џамиите или во илуминациите околу текстот на Куранот и другите книги. Всушност, апстрактната уметност не била изум на модерната уметност, туку била присутна во предкласичните, [[варвари|варварските]] и незападните култури многу векови порано и во суштина претставувала украсна или [[применета уметност]]. Значајниот илустратор М. К. Ешер бил под влијание на оваа геометриска уметност заснована на шари. [[Ар нуво]] ([[Обри Бердсли]] и архитектот [[Антонио Гауди]]) повторно ги вовеле апстрактните цветни мотиви во западната уметност. Треба да се забележи дека и покрај табуто за фигуративното визуелно прикажување, некои муслимански земји развиле богата традиција во сликарството, иако не како самостојна уметничка форма, туку како придружба на пишаниот збор. Иранската или персиската уметност, нашироко позната како персиска минијатура, се концентрирала на илустрирање епски или романтични книжевни дела. Персиските илустратори намерно избегнувале употреба на сенчење и перспектива, иако биле запознаени со нив од нивната предисламска историја, со цел да го почитуваат правилото да не создаваат жива илузија на реалниот свет. Нивната цел не била да го прикажат светот таков каков што бил, туку да создадат слики на идеален свет со безвременска убавина и совршен ред. ===Иран=== {{See also|Персиска калиграфија|Список на персиски сликари|Иранска уметност}} <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> Image:Babur-drunken.jpg|[[Фарух Бег]] (околу 1545 – околу 1615), ''Пијаниот [[Бабур]] се враќал во логорот ноќе'', [[Лахор]], Пакистан, 1589 година File:Fath_Ali_Shah(Saad_Abad).jpg|[[Михр „Али“]] (активен 1795–1830), ''Фатх Али Шах Каџар'' (1813–1814) File:Rammal by Kamalolmolk.jpg|[[Камал-ол-Молк]] (1847–1940), ''Претскажувач на иднината'', 1892 година, Музеј Садабад, [[Техеран]] </gallery> ===Пакистан=== {{main|Пакистанска култура}} <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> Image:LAgha_Star.jpg|[[Лубна Ага]], ''Ѕвезда'' – слика инспирирана од занаетчиите од Мароко Image:Anarkali.jpg|[[Абдур Рахман Чугтаи|А. Р. Чугтаи]], ''Анаркали'' </gallery> ==Африка== {{main|Африканска уметност|Африкански маски|Тингатинга}} <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> Image:Himba_lady_preparing_deodorant.jpg|[[Народ Химба|Жена од народот Химба]] покриена со традиционален пигмент од [[окер|црвен окер]]. Традиционалното [[сликање на телото]] било симболично за земјата и крвта, а се носело и за заштита од сонцето. Image:Kikuyu_woman_traditional_dress.jpg|Жена од народот [[Кикују]] во традиционална облека. Церемонијално сликање на лицето. Image:Young Maasai Warrior.jpg|''Млад [[Масаи|воин од племето Масаи]]'', со покривка за глава и [[сликање на лицето]]. Image:Dogon Circumsion Cave Painting.jpg|[[Догони]], ''пештера на обрежувањето'', со слики, [[Мали]]; околу [[современа уметност|современ период]] </gallery> Африканската традиционална култура и племињата изгледа немале голем интерес за дводимензионални претстави, давајќи предност на скулптурата и [[релјеф]]от. Сепак, декоративното сликарство во африканската култура често било апстрактно и геометриско. Друга форма на сликовна уметност било [[сликање на телото]], како и [[сликање на лицето]], присутно, на пример, во културата на [[Масаи|Масаите]] и [[Кикују]] во рамките на нивните церемонијални ритуали. Церемонијалното [[пештерско сликарство]] во одредени села сè уште можело да се најде во употреба. Треба да се забележи дека [[Пабло Пикасо]] и други современи уметници биле под влијание на [[африканска скулптура|африканската скулптура]] и [[маска|маските]] во нивните различни стилови. Современите африкански уметници ги следат западните уметнички движења и нивните слики имаат малку разлики од западните уметнички дела. ===Судан=== [[File:Baptism, Old Dongola.jpg|thumb|Крштевањето на Христос на средновековна [[Нубијци|нубиска]] слика од [[Стара Донгола]]]] [[Кралство Куш]] во древна [[Нубија]] (односно денешен [[Судан]]), кое се граничело со [[Стар Египет]], произведувало широк спектар уметнички дела, вклучувајќи ѕидни слики и насликани предмети. На суданскиот локалитет [[Керма]], центарот на [[култура Керма|културата Керма]] која му претходела на [[Историја на Судан|Кралството Куш]], фрагментарна слика од околу 1700 п.н.е. од кралска гробница прикажувала [[едреник]] и куќи со скалила кои биле слични на сцените на релјефите од времето на владеењето на [[Осумнаесетта династија на Египет|египетската кралица]] [[Хатшепсут]] (околу 1479–1458 п.н.е.).<ref>Hatke, George (2013). ''[[http://dlib.nyu.edu/awdl/isaw/hatke2013-aksum-and-nubia/](http://dlib.nyu.edu/awdl/isaw/hatke2013-aksum-and-nubia/) Aksum and Nubia: Warfare, Commerce, and Political Fictions in Ancient Northeast Africa]''. [[New York University Libraries]]: [[Ancient World Digital Library]]. Accessed 12 May 2018.</ref><ref>Boivin, N. and Fuller, D. Q. (2009). "Shell Middens, Ships, and Seeds: Exploring Coastal Subsistence, Maritime Trade and the Dispersal of Domesticates in and Around the Arabian Peninsula." ''Journal of World Prehistory'' 22: 113–80 [p. 140].</ref> Древната традиција на ѕидно сликарство, првпат опишана од Абу Салих во текот на XII век, продолжила и во периодот на [[средновековна Нубија]].<ref>Nadig, Peter C. (3 April 2009) [16 January 2003]. "[[http://bmcr.brynmawr.edu/2003/2003-01-16.html](http://bmcr.brynmawr.edu/2003/2003-01-16.html) Derek A. Welsby, ''The Medieval Kingdoms of Nubia. Pagans, Christians and Muslims along the Middle Nile''. London: The British Museum Press, 2002.]" ''[[Bryn Mawr Classical Review]]''. Accessed 12 May 2018.</ref> ===Етиопија=== {{main|Етиопска уметност}} [[File:Illumination-from-Abba-Garima-gospel.jpg|thumb|upright|Етиопски [[илуминиран ракопис|илуминиран]] [[портрет на евангелист]]от [[Апостол Марко (Евангелист)|Марко Евангелистот]], од етиопското [[Гариминово евангелие]], VI век, [[Кралство Аксум]]]] [[Христијанска уметност|Христијанската традиција]] на сликарство во [[Историја на Етиопија|Етиопија]] датира од IV век, за време на древното [[Кралство Аксум]].<ref>{{Cite news|url=[https://smarthistory.org/christian-ethiopian-art/|title=Christian](https://smarthistory.org/christian-ethiopian-art/|title=Christian) Ethiopian art|date=2016-12-22|work=Smarthistory|access-date=2017-07-27|language=en}}</ref> За време на нивното прогонство во [[Аксум]], следбениците на [[Мухамед]] од VII век опишале слики кои ја украсувале [[Црква на Пресвета Богородица Марија Сионска|црквата на Пресвета Богородица Марија Сионска]].<ref name="teferi 2015 242"/> Сепак, најраните зачувани примери на црковни слики во [[Етиопија]] потекнувале од црквата Дебре Селам Михаел во [[Регион Тиграј|регионот Тиграј]] и биле датирани во XI век.<ref name="teferi 2015 242">{{citation|first=Dawit|last=Teferi|editor-first=Philip|editor-last=Briggs|title=Ethiopia|chapter=A Short History of Ethiopian Church Art|year=2015|orig-date=1995|location=Chalfont St Peter|publisher=Bradt Travel Guides|isbn=978-1-84162-922-3|page=242|url=[https://books.google.com/books?id=gU_fCgAAQBAJ|postscript=](https://books.google.com/books?id=gU_fCgAAQBAJ|postscript=) .}}</ref> Етиопските слики во [[илуминиран ракопис|илуминираните ракописи]] претходеле на најраните зачувани црковни слики. На пример, етиопското [[Гариминово евангелие]] од IV–VI век содржеле [[Христијанска уметност|илуминирани сцени]] кои го имитирале современиот [[Византиска уметност|византиски илуминиран стил]].<ref>{{citation|last=De Lorenzi|first=James|title=Guardians of the Tradition: Historians and Historical Writing in Ethiopia and Eritrea|location=Rochester|publisher=[[University of Rochester Press]]|year=2015|isbn=978-1-58046-519-9|pages=15–16|url=[https://books.google.com/books?id=c1WECgAAQBAJ|](https://books.google.com/books?id=c1WECgAAQBAJ|) postscript = .}}</ref> <gallery widths=180> File:Bible tana.jpg|Илуминирана [[Библија]] од манастир на [[Тана (езеро)|езерото Тана]], [[Етиопија]], XII–XIII век File:Gebre Mesqel Lalibela.png|Етиопска слика од XV век во стилот на [[Етиопска уметност|етиопската уметност]], која ја прикажувала [[Соломонска династија|Соломонската династија]] и владетелот од [[Династија Загај|династијата Загај]] [[Гебре Мескел Лалибела]] (владеел 1181–1221) File:The Queen of Sheba (2131716999).jpg|Етиопска слика од XVII век во [[Гондар|Гондарски стил]], која го прикажува [[Свети Меркуриј]], првично од [[Лалибела]], а денес се наоѓа во [[Национален музеј на Етиопија|Националниот музеј на Етиопија]] во [[Адис Абеба]] File:Nerga Sellasie.jpg|Портрет од 1748 година на [[Цар на Етиопија|етиопската царица]] [[Ментеваб]], важна фигура од [[Земене Месафинт]], како клечела пред Марија и Исус, од црквата [[Нарга Селасие]] </gallery> ===Влијание врз западната уметност=== {{see also|Африкански период на Пикасо|Современа африканска уметност}} На почетокот на XX век, уметници како [[Пабло Пикасо|Пикасо]], [[Анри Матис|Матис]], [[Пол Гоген]] и [[Амедео Модиљани|Амедео Модиљани]] станале свесни за [[африканска уметност|африканската уметност]] и биле инспирирани од неа.<ref name="African Influences in Modern Art">Murrell, Denise. [[http://www.metmuseum.org/toah/hd/aima/hd_aima.htm](http://www.metmuseum.org/toah/hd/aima/hd_aima.htm) "African Influences in Modern Art"], ''[[The Metropolitan Museum of Art]]'', April 2008. Retrieved on 31 January 2013.</ref> Во ситуација во која воспоставената [[авангарда]] се борела против ограничувањата наметнати од служењето на светот на видливото, африканската уметност ја демонстрирала моќта на врвно организираните форми; тие не настанувале само како одговор на способноста за гледање, туку и, а често и првенствено, на способноста за имагинација, емоции и мистично и религиозно искуство. Овие уметници во африканската уметност виделе [[Формализам (уметност)|формално]] совршенство и софистицираност обединети со извонредна изразна моќ.<ref name="Johnson">Johnson, ''Picasso's Demoiselles d'Avignon and the Theater of the Absurd''. 102–113</ref><ref>Richardson, J. ''Picasso's Apocalyptic Whorehouse''. 40–47</ref><ref name="ChristiesPress">[[http://www.christies.com/about/press-center/releases/pressrelease.aspx?pressreleaseid=4086](http://www.christies.com/about/press-center/releases/pressrelease.aspx?pressreleaseid=4086) Release: Tête – Amedeo Modigliani] {{Webarchive|url=[https://web.archive.org/web/20160304225858/http://www.christies.com/about/press-center/releases/pressrelease.aspx?pressreleaseid=4086](https://web.archive.org/web/20160304225858/http://www.christies.com/about/press-center/releases/pressrelease.aspx?pressreleaseid=4086) |date=4 March 2016 }}. Press Release, [[Christie's|Christie's Paris]]. 26 May 2010. Accessed 20 October 2011.</ref><ref>Matisse may have purchased this piece from Emile Heymenn's shop of non-western artworks in Paris, see [[http://www.pablopicasso.org/africanperiod.jsp](http://www.pablopicasso.org/africanperiod.jsp) PabloPicasso.org].</ref><ref name=twsJun10a>{{cite news |author=[[Arthur I. Miller|Miller, Arthur I.]] |title= Einstein, Picasso: Space, Time, and the Beauty That Causes Havoc |work= [[The New York Times]] |quote= Les Demoiselles contains vestiges of Cézanne, El Greco, Gauguin and Ingres, among others, with the addition of conceptual aspects of primitive art properly represented with geometry. |year= 2001 |url= [https://www.nytimes.com/books/first/m/miller-01einstein.html](https://www.nytimes.com/books/first/m/miller-01einstein.html) |access-date=10 June 2010 }}</ref> == Белешки == <references group="lower-alpha" /> == Наводи == {{наводи}} ==Извори== * [[Clement Greenberg]], ''Art and Culture'', Beacon Press, 1961 * ''[[Lyrical Abstraction]]'', Exhibition Catalogue, [[Whitney Museum of American Art]], NYC, 1971. * O'Connor, Francis V. ''[[Jackson Pollock]]'' Exhibition Catalogue, (New York, [[Museum of Modern Art]], [1967]) {{OCLC|165852}} * ''Pictures of Nothing: Abstract Art since Pollock'' (A.W. Mellon Lectures in the Fine Arts), [[Kirk Varnedoe]], 2003 * ''The Triumph of [[Modernism]]'': The Art World, 1985–2005, [[Hilton Kramer]], 2006, {{ISBN|0-15-666370-8}} * {{cite book| last = Piper| first = David| title = The Illustrated Library of Art: History, Appreciation, and Tradition| year = 1986| publisher = Portland House| isbn = 978-0-517-62336-7| url-access = registration| url = https://archive.org/details/illustratedlibra03pipe}} == Надворешни врски == {{commons category|History of painting}} * [http://www.all-art.org History of Art: From Paleolithic Age to Contemporary Art] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201119110530/http://www.all-art.org/ |date=19 November 2020 }} * [[Wassily Kandinsky|Kandinsky]] {{cite web |url=http://www.mnstate.edu/gracyk/courses/phil%20of%20art/kandinskytext.htm |title=Concerning the Spiritual in Art |first=Wassily |last=Kandinsky (translated by Michael T. H. Sadler) |publisher=mnstate.edu |access-date=30 November 2010 |archive-date=28 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528150354/http://www.mnstate.edu/gracyk/courses/phil%20of%20art/kandinskytext.htm }} * [http://www.metmuseum.org/toah/ Metropolitan Museum of Art Timeline of Art History] * [http://creadm.solent.ac.uk/custom/rwpainting/cover/contentspage.html Ancient Roman Wall-Painting] [[Категорија:Историја по тема|Сликарство]] [[Категорија:Сликарство]] au1qs3630f5rca08hkc3bp5j0j4mnqb 5642372 5642162 2026-10-09T10:41:00Z Тиверополник 1815 /* Праисторија */ 5642372 wikitext text/x-wiki {{multiple image||perrow=2|total_width=270|caption_align=center|direction=vertical|header=Историја на сликарството|image1=Lubang Jeriji Saléh cave painting of Bull.jpg|caption1=[[Лубанг Џериџи Салех]], во [[Калимантан]], [[Индонезија]], содржи една од најстарите познати фигуративни слики – приказ на бик стар 40.000 години.|image2=Johannes Vermeer - Het melkmeisje - Google Art Project.jpg|caption2=''[[Млекарка (Вермер)|Млекарка]]'' од [[Јоханес Вермер]], 1657година}} '''Историјата на сликарството''' — период кој го опфаќа далечното минато на човекот, започнувајќи со најраните [[Старо камено време|палеолитски]] [[Артефакт (археологија)|артефакти]] и уметничките дела кои биле создадени од праисториските уметници до денес. Тоа претставува постојана, иако периодично нарушена, традиција од антиката која ги опфаќа сите култури и цивилизации. Низ културите, континентите и милениумите, историјата на сликарството се состои од постојана река на креативност која продолжува и во 21 век. <ref name="ColeGealt1991">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/artofwesternworl00bruc|title=Art of the Western World: From Ancient Greece to Post Modernism|last=Bruce Cole|last2=Adelheid M. Gealt|date=15 December 1991|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-0-671-74728-2|access-date=8 September 2011|url-access=registration}}</ref> До почетокот на 20 век, сликарството првенствено се потпирало на [[Репрезентативна уметност|репрезентативни]], [[Духовна уметност|духовни]] и [[Антика|класични]] мотиви, по што почести биле почисто апстрактните и [[Концептуална уметност|концептуалните]] пристапи. Развојот на источното сликарство историски е паралелно со оној на [[Западно сликарство|западното сликарство]], генерално, но неколку векови порано. [[Африканска уметност|Африканската уметност]], [[Еврејска уметност|еврејската уметност]], [[Исламска уметност|исламската уметност]], [[Индонезиска уметност|индонезиската уметност]], [[Индиска уметност|индиската уметност]], <ref>{{Наведени вести|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C05EED91E3CF933A25754C0A962958260&sec=&spon=&pagewanted=2|title=Art View; Eastern Art Through Western Eyes|date=10 July 1994|work=[[The New York Times]]|access-date=30 November 2010}}</ref> [[Кинеска уметност|кинеската уметност]] и [[Јапонска уметност|јапонската уметност]] <ref name="Publisher 1999">{{Наведена книга|title=Japonisme: The Japanese Influence on Western Art Since 1858|last=Wichmann|first=Siegfried|publisher=Thames & Hudson|year=1999|isbn=978-0-500-28163-5}}</ref> извршиле значајно влијание врз западната уметност и обратно. <ref name="Western Art 1989">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/bub_gb_PMFwC1gP0BkC|title=The Meeting of Eastern and Western Art|last=Sullivan|first=Michael|publisher=University of California Press|year=1989|isbn=978-0-520-05902-3}}</ref> Првично служејќи за практична намена, проследена со царско, приватно, граѓанско и религиозно [[Дарителски портрет|покровителство]], источното и западното сликарство подоцна пронашле публика во [[Аристократија|аристократијата]] и средната класа. Од современиот период, од [[Среден век|средниот век]] па сè до [[Ренесанса|ренесансата,]] сликарите работеле за црквата и богатата аристократија. Започнувајќи од [[Барок|барокниот период]], уметниците добивале приватни нарачки од пообразована и просперитетна средна класа. На Запад, идејата за „[[Ларпурлартизам|уметност заради уметност]]“ започнала да наоѓа израз во делата на [[Романтизам|романтичните]] сликари како [[Франсиско Гоја]], [[Џон Констабл]] и [[Вилијам Тарнер]]. Во 19 век дошло до подем на комерцијалната уметност, која обезбедила покровителство во 20 век.<ref>[http://www.artic.edu/aic/exhibitions/picasso/themes.html ''Cézanne to Picasso: Ambroise Vollard, Patron of the Avant-Garde,'' Chicago Art Institute. Retrieved 11 November 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081012050647/http://www.artic.edu/aic/exhibitions/picasso/themes.html|date=12 October 2008}}.</ref> == Праисторија == {{multiple image|footer_align=left|image2=Maros_hunting_scene.png|width2=180|caption2=Прецртан приказ на ловна сцена од пештерите во карстниот предел Марос-Пангкеп|image1=Pig-deer print paintings in Pettakere Cave, Maros.jpg|width1=200|caption1=Се проценува дека пештерните цртежи што прикажуваат лов на диви свињи во карстниот предел Марос-Пангкеп на Сулавеси се стари најмалку 43.900 години (2014). Ова откритие е признаено како „најстариот познат приказ на раскажување приказни и најраниот пример за фигуративна уметност во човечката историја“.}} Најстарите познати слики се стари повеќе од 40.000-60.000 години ([[палеолитска уметност]]) и се пронајдени во пештерите во областа Марос ([[Сулавеси]], [[Индонезија]]). Тие се изработени од рачно изработени модели и едноставни геометриски форми. <ref name="Aubert2014">M. Aubert et al., "Pleistocene cave art from Sulawesi, Indonesia", ''Nature'' vol. 514, pp. 223–227 (9 October 2014). "using uranium-series dating of coralloid speleothems directly associated with 12 human hand stencils and two figurative animal depictions from seven cave sites in the Maros karsts of Sulawesi, we show that rock art traditions on this Indonesian island are at least compatible in age with the oldest European art. The earliest dated image from Maros, with a minimum age of 39.9 kyr, is now the oldest known hand stencil in the world. In addition, a painting of a [[Babirusa|babirusa ('pig-deer')]] made at least 35.4 kyr ago is among the earliest dated figurative depictions worldwide, if not the earliest one. Among the implications, it can now be demonstrated that humans were producing rock art by ~40 kyr ago at opposite ends of the Pleistocene Eurasian world."</ref> Некои отпечатоци од раце се пронајдени во [[Тибет]] и датираат од околу 200.000 години. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cbc.ca/radio/quirks/200-000-year-old-handprints-may-be-the-world-s-oldest-artwork-scientists-say-1.6188120|title=200,000-year-old handprints may be the world's oldest artwork, scientists say|last=Bob McDonald|date=September 24, 2021|work=cbc.ca|publisher=CBC Radio|accessdate=2024-05-09}}</ref> Во ноември 2018 година, научниците објавиле дека е откриена најстарата позната фигуративна уметничка слика, стара над 40.000 (можеби дури 52.000) години, на непознато животно, во пештерата [[Лубанг Џериџи Салех]] на [[Индонезија|индонезискиот]] остров [[Борнео]]. <ref name="NYT-20181107-cz">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2018/11/07/science/oldest-cave-art-borneo.html|title=In Cave in Borneo Jungle, Scientists Find Oldest Figurative Painting in the World – A cave drawing in Borneo is at least 40,000 years old, raising intriguing questions about creativity in ancient societies.|last=Zimmer|first=Carl|date=7 November 2018|work=[[The New York Times]]|access-date=8 November 2018|author-link=Carl Zimmer}}</ref> <ref name="NAT-20181107">{{Наведено списание|last=Aubert, M.|displayauthors=et al|date=7 November 2018|title=Palaeolithic cave art in Borneo|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=564|issue=7735|pages=254–257|bibcode=2018Natur.564..254A|doi=10.1038/s41586-018-0679-9|pmid=30405242}}</ref> Во декември 2019 година, биле откриени уште постари пештерски слики на кои е прикажан лов на свињи во карстниот регион Марос-Пангкеп во [[Сулавеси]], со проценета возраст од најмалку 43.900 години. Ова откритие било признаено како „најстариот познат приказ на раскажување приказни и најраниот пример на фигуративна уметност во човечката историја“. <ref>{{Наведено списание|last=Aubert|first=M.|displayauthors=et al.|date=11 December 2019|title=Earliest hunting scene in prehistoric art.|journal=Nature|volume=576|issue=7787|pages=442–445|bibcode=2019Natur.576..442A|doi=10.1038/s41586-019-1806-y|pmid=31827284|hdl-access=free}}</ref> <ref name="NYT-20191211">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2019/12/11/science/cave-art-indonesia.html|title=Mythical Beings May Be Earliest Imaginative Cave Art by Humans – The paintings on an Indonesian island are at least 43,900 years old and depict humanoid figures with animal-like features in a hunting scene.|last=Ferreira|first=Becky|date=11 December 2019|work=[[The New York Times]]|access-date=12 December 2019}}</ref> Во 2021 година, била објавена пештерска уметност на свиња пронајдена во [[Сулавеси]], Индонезија, која датира од пред повеќе од 45.500 години. <ref>{{Наведено списание|last=Brumm|first=Adam|last2=Oktaviana|first2=Adhi Agus|last3=Burhan|first3=Basran|last4=Hakim|first4=Budianto|last5=Lebe|first5=Rustan|last6=Zhao|first6=Jian-xin|last7=Sulistyarto|first7=Priyatno Hadi|last8=Ririmasse|first8=Marlon|last9=Adhityatama|first9=Shinatria|date=2021-01-01|title=Oldest cave art found in Sulawesi|journal=Science Advances|language=en|volume=7|issue=3|bibcode=2021SciA....7.4648B|doi=10.1126/sciadv.abd4648|issn=2375-2548|pmc=7806210|pmid=33523879|doi-access=free}}</ref> <ref name="NYT-20210113">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2021/01/13/science/cave-painting-indonesia.html|title=Pig Painting May Be World's Oldest Cave Art Yet, Archaeologists Say – The depiction of the animal on an Indonesian island is at least 45,500 years old, the researchers say.|last=Ferreira|first=Becky|date=January 13, 2021|work=[[The New York Times]]|access-date=January 14, 2021}}</ref> На 3 јули 2024 година, списанието ''„Nature“'' објавило истражувачки наоди кои укажуваат дека пештерските слики кои прикажуваат антропоморфни фигури во интеракција со свиња и се со димензии 91 на 38 см во [[Капампанганска пештера|Капампанганската пештера]] се стари приближно 51.200 години, што ги прави најстарите познати слики во светот. <ref name=":0">{{Наведено списание|last=Oktaviana|first=Adhi Agus|last2=Joannes-Boyau|first2=Renaud|last3=Hakim|first3=Budianto|last4=Burhan|first4=Basran|last5=Sardi|first5=Ratno|last6=Adhityatama|first6=Shinatria|last7=Hamrullah|last8=Sumantri|first8=Iwan|last9=Tang|first9=M.|date=2024-07-03|title=Narrative cave art in Indonesia by 51,200 years ago|journal=Nature|language=en|volume=631|issue=8022|pages=814–818|bibcode=2024Natur.631..814O|doi=10.1038/s41586-024-07541-7|issn=0028-0836|pmc=11269172|pmid=38961284|doi-access=free}}</ref> <ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theartnewspaper.com/2024/07/04/oldest-example-of-figurative-art-found-in-indonesian-cave|title=Oldest example of figurative art found in Indonesian cave|last=Harris|first=Garreth|date=2024-07-04|work=The Art Newspaper|accessdate=2024-07-05}}</ref><gallery widths="140" heights="100"> File:Bhimbetka.JPG|алт=Rock Shelters of Bhimbetka, rock painting, Stone Age, India| Карпести засолништа во [[Бимбетка]], [[Карпеста уметност|карпесто сликарство]], [[камено време]], [[Индија]] File:Lascaux2.jpg|алт=Lascaux, Horse| [[Ласко (пештера)|Ласко]], ''Коњ'' File:San_Painting,_Ukalamba_Drakensberge_1.JPG|алт=Eland, rock painting, Drakensberg, South Africa| ''[[Еланд (антилопа)|Еланд]]'', [[Карпеста уметност|карпеста слика]], Дракенсберг, Јужна Африка File:Lascaux_painting.jpg|алт=Lascaux, Bulls and Horses| [[Ласко (пештера)|Ласко]], ''Бикови и Коњи'' File:Rock_art_bull.jpg|алт=Spanish cave painting of Bulls| Шпанско [[пештерско сликарство]] на ''[[Домашно говедо|бикови]]'' File:Haljesta.jpg|алт=Petroglyphs, from Sweden, Nordic Bronze Age (painted)| [[Петроглиф|Петроглифи]], од Шведска, нордиско бронзено време File:Lascaux_04.jpg|алт=Lascaux, Aurochs (Bos primigenius primigenius)| [[Ласко (пештера)|Ласко]], тур (''Bos primigenius primigenius'') File:GreatGalleryedit.jpg|алт=Pictographs from the Great Gallery, Canyonlands National Park, Horseshoe Canyon, Utah, c. 1500 BCE| [[Пиктографи]] од Големата галерија, Национален парк Канјонлендс, Кањон Хорсшу, [[Јута]], околу 1500 година п.н.е. File:SantaCruz-CuevaManos-P2210651b.jpg|алт=Cueva de las Manos (Spanish for Cave of the Hands) in the Santa Cruz province in Argentina, c. 7300 BC| [[Куева де лас Манос]] (шпански за Пештерата на рацете) во провинцијата Санта Крус во Аргентина, в. 7300 п.н.е File:Bradshaw_rock_paintings.jpg|алт=Gwion Gwion rock paintings found in the north-west Kimberley region of Western Australia c. 15,000 BC| Карпести цртежи Гвион Гвион пронајдени во северозападниот регион Кимберли во Западна Австралија околу 15.000 година п.н.е. <ref name="date">{{Наведување|last=Tacon|first=Paul|last2=Mulvaney|first2=Ken|last3=Fullagar|first3=Richard|last4=Head|first4=Lesley|title=Bradshaws' – an eastern province?|journal=Rock Art Research|volume=16|number=2|pages=127–129|year=1999}}</ref> </gallery> Во [[Старо камено време|палеолитското]] време, претставувањето на луѓето во пештерските слики било ретко. Најчесто, биле сликани животни, и тоа не само животни кои се користеле како храна, туку и животни кои биле силни по природа, како [[Носорог|носорозите]] или големите [[мачки]], како во пештерата [[Шове]]. Понекогаш биле цртани и знаци како точки. Ретките претстави на луѓе вклучуваат отпечатоци од раце и модели добиени со нивно оцртување, како и фигури што прикажуваат хибриди човек-животно. Пештерата Шове во департманот [[Ардеш]] во [[Департмани во Франција|Франција]] ги содржи најважните зачувани пештерски слики од палеолитскиот период, насликани околу 31.000 година п.н.е. Сликите во пештерата [[Алтамира]] во [[Шпанија]] биле направени од 14.000 до 12.000 година п.н.е. и прикажуваат, меѓу другото, [[Бизон|бизони]]. Салата на бикови во [[Ласко (пештера)|Ласко]], [[Дордоња]], Франција, е една од најпознатите пештерски слики и датира од околу 15.000 до 10.000 година п.н.е. Доколку сликите имаат некакво значење, тоа сè уште е непознато. Пештерите не биле во населено подрачје, па затоа можеби се користеле за сезонски ритуали. Животните се придружени со знаци кои укажуваат на можна употреба на магија. Симболите слични на стрелки во Ласко понекогаш се толкуваат како да се користат како [[Календар|календари]] или алманаси, но доказите остануваат неубедливи.<ref>M. Hoover, "Art of the Paleolithic and Neolithic Eras", from ''Art History Survey 1'', San Antonio College (July 2001; accessed 11 June 2005).</ref> Најважното дело од [[Средно камено време|мезолитскиот период]] е „''Воините кои маршираат“'', карпеста слика во Сингле де ла Мола, [[Кастељон (покраина)|Кастелон]], [[Шпанија]], која датира од околу 7000 до 4000 година п.н.е. Техниката што се користела веројатно била плукање или дување на пигментите врз карпата. Сликите се доста натуралистички, иако стилизирани. Фигурите не се тридимензионални, иако се преклопуваат. Најраните познати индиски слики се карпестите слики од [[Праисторија|праисторијата]], [[Петроглиф|петроглифите]] пронајдени на места како Карпестите засолништа на [[Бимбетка]], а некои од нив се постари од 5500 година п.н.е. Ваквите дела продолжиле и по неколку милениуми, во 7 век, резбаните столбови од [[Пештери Аџанте|Аџанте]], држава [[Махараштра]], претставуваат одличен пример за индиско сликарство. Боите, претежно различни нијанси на црвена и портокалова, биле добивани од минерали. == Источно сликарство == {{multiple image|direction=vertical|footer=Ѕидни слики што го прикажуваат дворскиот живот во гробницата на Сју Сјенсју, династија Северен Ќи, 571 г. н.е., лоцирана во Таијуан, провинција Шанси, Кина.|footer_align=left|image1=Paintings on north wall of Xu Xianxiu Tomb.jpg|width1=220|caption1=|image2=Paintings on east wall of Xu Xianxiu Tomb.jpg|width2=220|caption2=|image3=Paintings on west wall of Xu Xianxiu Tomb.jpg|width3=220|caption3=}} [[File:Changshadragon.jpg|мини| ''Свилена слика на која е прикажан човек кој јава змеј'', слика на [[свила]], датирана од 5-ти до 3-ти век п.н.е.]] Историјата на источното сликарство вклучува широк спектар на влијанија од различни култури и религии. Развојот на [[Источно сликарство|источното сликарство]] историски е паралелен со оној на [[Западно сликарство|западното сликарство]], генерално неколку века порано. Африканската уметност, еврејската уметност, [[Исламска уметност|исламската уметност]], индонезиската уметност, индиската уметност, <ref>{{Наведени вести|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C05EED91E3CF933A25754C0A962958260&sec=&spon=&pagewanted=2|title=Holland Cotter|work=NY Times|access-date=27 October 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20140809021204/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C05EED91E3CF933A25754C0A962958260&sec=&spon=&pagewanted=2|archive-date=9 August 2014}}</ref> кинеската уметност, корејската уметност и јапонската уметност имале значајно влијание врз западната уметност и обратно. [[Кинеско сликарство|Кинеското сликарство]] е едно од најстарите постојани уметнички традиции во светот. Најраните слики не биле репрезентативни, туку украсни; тие се состоеле од шари или дизајни, а не од слики. Раната грнчарија била насликана со спирали, цик-цак линии, точки или животни. Дури за време на [[Период на завојуваните држави|периодот на завојуваните држави]] (403–221 п.н.е.) уметниците почнале да го претставуваат светот околу нив. [[Јапонско сликарство|Јапонското сликарство]] е една од најстарите и најрафинираните јапонски уметности, опфаќајќи широк спектар на жанрови и стилови. Историјата на јапонското сликарство е долга историја на синтеза и натпревар помеѓу домородната јапонска естетика и приспособување на увезените идеи. Корејското сликарство, како независна форма, започнало околу 108 година п.н.е., околу падот на Кочосон, што го прави едно од најстарите во светот. Уметничкото дело од тој временски период се развило во различни стилови што го карактеризирале периодот на Трите кралства на Кореја, особено сликите и фреските што ги красат гробниците на кралското семејство Когурјо. За време на периодот на Трите кралства и за време на [[Корјо|династијата Корјо]], корејското сликарство се карактеризирало првенствено со комбинација од предели во корејски стил, црти на лицето, теми центрирани на [[будизмот]] и акцент на небесното набљудување, што било олеснето од брзиот развој на корејската астрономија. === Источноазиско сликарство === {{Панорама|Along the River During the Qingming Festival (Qing Court Version).jpg|950|Панорама на ''[[Крај реката за време на Ќингминг]]'', римејк од 18 век на оригиналот на династијата Сунг од 12 век од кинескиот уметник [[Џанг Ѕедуан]]. Оригиналната слика на Џанг е почитувана од научниците како „едно од најголемите ремек-дела на кинеската цивилизација."<ref>{{cite web|url=https://blogs.wsj.com/scene/2010/11/12/too-hot-a-ticket-river-of-wisdom/|title='River of Wisdom' is Hong Kong's hottest ticket|author=Seno, Alexandra A.|work=[[The Wall Street Journal]]|date=2 November 2010}}</ref>}} [[File:China_qing_blue.JPG|мини| Кинески насликан ќуп од [[Хан (династија)|периодот на Хан]] (202 п.н.е. - 9 н.е.)]] Кина, Јапонија и Кореја имаат силна традиција во сликарството, која е исто така многу поврзана со уметноста на [[Калиграфија|калиграфијата]] и гравурата (толку многу што тоа најчесто се смета за сликарство). Традиционалното сликарство на [[Далечниот Исток]] се карактеризира со техники на основа на вода, помалку реализам, „елегантни“ и стилизирани теми, графички пристап кон прикажувањето, важноста на белиот простор (или негативниот простор) и претпочитање на пределот (наместо човечката фигура) како субјект. Освен мастилото и бојата на свилени или хартиени свитоци, златото било исто така вообичаен медиум во насликаните источноазиски уметнички дела. Иако свилата била донекаде скап медиум за сликање во минатото, пронаоѓањето на хартијата во текот на 1 век од н.е. од страна на евнухот на ханскиот двор, [[Цај Лун|Цај Лун,]] обезбедило не само евтин и широко распространет медиум за пишување, туку и евтин и широко распространет медиум за сликање (што го направило подостапен за јавноста). Идеологиите на [[Конфуцијанство|конфуцијанството]], [[Таоизам|даоизмот]] и [[Будизам|будизмот]] одиграле голема улога во источноазиската уметност. Сликарите од средновековната [[Сунг (династија)|династија Сунг]], како што е Лин Тингуи и неговото ''„Перење Луохан“'' <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.asia.si.edu/collections/singleObject.cfm?ObjectId=1691|title=Open F-S: Sketch after Cecil Lawson's Swan and Iris|work=Freer – Sackler|archive-url=https://web.archive.org/web/20070611100744/http://www.asia.si.edu/collections/singleObject.cfm?ObjectId=1691|archive-date=11 June 2007}}</ref> (сместено во Смитсоновата уметничка галерија) од 12 век се одлични примери на будистички идеи споени во класичната кинеска уметност. На втората слика на свила, ќелавите будисти Луохан се прикажани во практична атмосфера каде што перат алишта покрај река. Сепак, самата слика е визуелно зачудувачка, со Луохан прикажан со богати детали и светли, непроѕирни бои во контраст со маглива, кафеава и блага шумовита средина. Исто така, врвовите на дрвјата се обвиткани во вртложна магла, обезбедувајќи го вообичаениот „негативен простор“ споменат погоре во Источноазиската уметност.  Во „Јапонизмот“, постимпресионистите од крајот на 19 век како [[Винсент ван Гог|Ван Гог]] и [[Анри де Тулуз-Лотрек]], и тоналистите како Џејмс Мекнил Вислер, се восхитувале на јапонските уметници од [[Укијо-е]] од почетокот на 19 век како [[Кацушика Хокусаи|Хокусаи]] (1760–1849) и [[Хирошиге]] (1797–1858) и биле под нивно влијание.<gallery widths="180"> File:Lacquer_painting_from_Ch'u_State.jpg|алт=A lacquerware painting from the State of Chu (704–223 BC)| Лакирана слика од [[Чу (држава)|државата Чу]] (704–223 п.н.е.) File:Western_Han_Dynasty_Woman,_Han_Tomb_in_Sian,_Shensi.jpg|алт=Fresco of a Chinese woman, Western Han (202 BC – 9 AD)| Фреска на Кинескиња, [[Хан (династија)|Хан]] (202 п.н.е. – 9 н.е.) File:Guardians_of_Day_and_Night,_Han_Dynasty.jpg|алт=Paintings of guardian spirits, Han dynasty (202 BC – 220 AD)| Слики на духови чувари, [[Хан (династија)|династија Хан]] (202 п.н.е. – 220 н.е.) File:Sun_Quan_Tang.jpg|алт=Emperor Sun Quan by Yan Liben (600–673 AD), Tang dynasty| Царот Суен Ќуен од Јан Либен (600–673 н.е.), [[Танг (династија)|династија Танг]] File:Hangan03.jpg|алт=Night-Shining White, by Han Gan (8th century), Tang dynasty| Бело што сјае во ноќта, од Хан Ган (8 век), [[Танг (династија)|династија Танг]] File:EightySevenCelestials3.jpg|алт=Eighty-Seven Celestials, by Wu Daozi (685–758), Tang dynasty| Осумдесет и седум небесни, од Ву Даоѕе (685–758), [[Танг (династија)|династија Танг]] File:Songhuizong4.jpg|алт=Golden Pheasant and Cotton Rose, by Emperor Huizong of Song (1100–1126 AD), Song dynasty| ''Златен фазан и памучна роза'', од царот Хуејѕунг (1100–1126 н.е.), [[Сунг (династија)|династија Сонг]] File:Ma_Lin_010.jpg|алт=A Man and His Horse in the Wind, by Zhao Mengfu (1254–1322 AD), Chinese| ''Човек и неговиот коњ на ветрот'', од Џао Менгфу (1254–1322 н.е.) File:SesshuToyo.jpg|алт=Shukei-sansui (Autumn Landscape), Sesshu Toyo (1420–1506), Japanese| Шукеј-сансуи (есенски пејзаж), Сешу Тојо (1420–1506), јапонски File:Pine_Trees.jpg|алт=Pine Trees screen by Hasegawa Tōhaku (1539–1610), Japanese| ''Екранот „Борови дрвја“'' од Хасегава Тохаку (1539–1610), Јапонец File:Hwangmyo.jpg|алт=A Cat and a Butterfly, by Kim Hong-do (1745–?), 18th century, Korean| ''„Мачка и пеперутка“'', од Ким Хонг-до (1745–?), 18 век, корејски File:Shunkeizu.jpg|алт=Hanging scroll by Kanō Tanyū (1602–1674), Japanese| Висечки свиток од Кано Танју (1602–1674), јапонски </gallery> ==== Кинеско сликарство ==== [[File:Ch'iu_Ying_001.jpg|лево|мини| ''Пролетно утро во палатата Хан'', од уметникот од периодот на Минг (1494–1552 н.е.)]] Најраните зачувани примери на кинеско насликано уметничко дело датирале од периодот на Завојуваните држави (481–221 п.н.е.), со слики на свила или гробни мурали на карпа, тула или камен. Тие често биле во едноставен стилизиран облик и во повеќе или помалку рудиментирани геометриски шари. Често прикажувале митолошки суштества, домашни сцени, сцени од трудот или дворски сцени исполнети со службеници на дворот. Уметничките дела во овој период и во последователните [[династија Ќин]] (221–207 п.н.е.) и [[Хан (династија)|династија Хан]] (202 п.н.е. – 220) не биле создадени како цел сами по себе или заради повисоко лично изразување; наместо тоа, уметноста била создадена за да ги симболизира и почитува погребните обреди, претставите на митолошките божества или духовите на предците итн. Во времето на династијата Хан постоеле слики на свила со дворски службеници и домашни сцени, како и сцени со мажи што ловеле на коњи или учествувале во воена парада. Се сликало и врз тридимензионални уметнички дела, како фигурини и статуи, како што се првобитно насликаните бои што ги покривале статуите на војниците и коњите од [[Теракотна војска|Теракотната војска]]. Во општествената и културната средина на древната [[Источна династија Ѓин]] (316–420), со седиште во Нанџјинг на југ, сликарството станало едно од официјалните занимања на [[Конфуцијанство|конфуцијански]] образованите бирократски службеници и [[аристократија|аристократите]] (заедно со свирењето музика, пишувањето украсна [[калиграфија]], како и пишувањето и рецитирањето поезија). Сликарството станало вообичаена форма на уметничко самоизразување, а во овој период сликарите на дворот или во елитните општествени кругови биле оценувани и рангирани од своите колеги. [[File:Zhang Shengwen. L'enseignement de Bouddha Sakyamuni.jpg|thumb|upright=1.3|''[[Гаутама Буда|Буда Шакјамуни]]'', 1173–1176, период на династија Сунг]] Создавањето на класичното кинеско пејзажно сликарство во голема мера му се припишувало на уметникот од [[Источна династија Ѓин|Источната династија Ѓин]] [[Гу Кајџе]] (344–406), еден од најпознатите уметници во кинеската историја. Како издолжените свиткани сцени на Кајџи, кинеските уметници од [[Танг (династија)|династијата Танг]] (618–907), како [[Ву Даоѕе]], сликале живописни и многу детални уметнички дела на долги хоризонтални рачни свитоци (кои биле многу популарни за време на Танг), како неговото ''Осумдесет и седум небесни луѓе''. Насликаните уметнички дела од периодот Танг се однесувале на ефектите на идеализирана пејзажна средина, со мал број предмети, луѓе или активности, како и со монохроматски карактер (на пример, муралите во гробницата на принцот Јиде во мавзолејот Ќанлинг). Постоеле и фигури како раниот сликар од периодот на династијата Танг [[Џан Ѕеќен]], кој сликал извонредни пејзажи кои биле далеку пред своето време во прикажувањето на реализмот. Сепак, пејзажната уметност воопшто не достигнала повисоко ниво на зрелост и реализам сè до периодот на [[Пет династии и Десет кралства]] (907–960). Во тоа време постоеле исклучителни пејзажни сликари како [[Дунг Јуен]] како и уметници кои сликале поживописни и пореалистични претстави на домашни сцени, како [[Гу Хунгџунг]] и неговото ''Ноќни веселби на Хан Сиѕај''. [[File:Loquats and Mountain Bird.jpg|thumb|left|''Локуми и планинска птица'', анонимен уметник од [[династија Јужен Сонг|династијата Јужен Сонг]]; сликите во стил на листовиден албум, како оваа, биле популарни во Јужен Сонг (1127–1279).]] За време на кинеската [[Јужна династија Сунг|династија Сунг]] (960–1279), не само што пејзажната уметност била унапредена, туку и портретното сликарство станало постандардизирано и пософистицирано од порано а својата класична зрелост ја достигнало за време на [[Минг (династија)|династијата Минг]] (1368–1644). Во текот на доцниот XIII и првата половина на XIV век, Кинезите под [[Монголи|монголски]] контролираната [[Јуен (династија)|династија Јуен]] не смееле да заземаат повисоки владини функции (кои биле резервирани за Монголите или за други етнички групи од Средна Азија), а царскиот испит привремено бил прекинат. Многу кинески образувани конфуцијанци, кои веќе немале професија, се свртеле кон сликарството и театарот, па периодот Јуан станал една од најживописните и најплодните епохи за кинеската уметност. Таков пример бил [[Ќен Сјуен]] (1235–1305), кој бил службеник на династијата Сунг, но од патриотизам одбил да служи на дворот на Јуен и се посветил на сликарството. Примери за извонредната уметност од овој период ги вклучувале богатите и детални насликани мурали во палатата Јонглe,<ref>{{cite web |url=[http://www.chinaculture.org/gb/en_artqa/2003-09/24/content_39769.htm](http://www.chinaculture.org/gb/en_artqa/2003-09/24/content_39769.htm) |title=Yongle Palace Mural |access-date=2007-03-23 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20070405094841/http://www.chinaculture.org/gb/en_artqa/2003-09/24/content_39769.htm](https://web.archive.org/web/20070405094841/http://www.chinaculture.org/gb/en_artqa/2003-09/24/content_39769.htm) |archive-date=5 April 2007}}</ref><ref>{{cite web|url=[http://www.tcc.leidenuniv.nl/index.php3?m=245&c=55|title=Chinastudies](http://www.tcc.leidenuniv.nl/index.php3?m=245&c=55|title=Chinastudies) – bacheloropleiding – Geesteswetenschappen – Humanities – Universiteit Leiden|website=[www.tcc.leidenuniv.nl|date=19](http://www.tcc.leidenuniv.nl|date=19) September 2002 |access-date=23 March 2007|archive-date=19 May 2007|archive-url=[https://web.archive.org/web/20070519145610/http://www.tcc.leidenuniv.nl/index.php3?m=245&c=55}}](https://web.archive.org/web/20070519145610/http://www.tcc.leidenuniv.nl/index.php3?m=245&c=55}})</ref> или „Дачуњанг палатата на долговечноста“, од 1262 година, место на [[Светско наследство на УНЕСКО|Светско наследство]] на [[УНЕСКО]]. [[File:Emperor Qianlong reading.jpg|thumb|[[Цар Циенлун]] практикува [[Калиграфија|калиграфија]], средина на XVIII век.]] Иако високото ниво на стилизација, мистичната привлечност и надреалната елеганција често биле претпочитани пред реализмот, почнувајќи од средновековната династија Сонг постоеле многу кинески сликари кои, тогаш и подоцна, прикажувале сцени од природата кои биле живописно реалистични. Подоцнежните уметници од династијата Минг го следеле акцентот на династијата Сунг врз сложените детали и реализмот на предметите во природата, особено во прикажувањето на животни (како патки, лебеди, врапчиња, тигри итн.) меѓу површини со светло обоени цвеќиња и грмушки и шуми (добар пример била анонимната слика од династијата Минг ''Птици и сливови'',<ref>{{cite web|url=[http://www.asia.si.edu/collections/zoomObject.cfm?ObjectId=4693|archive-url=https://web.archive.org/web/20070704090030/http://www.asia.si.edu/collections/zoomObject.cfm?ObjectId=4693|archive-date=2007-07-04|title=Chinese](http://www.asia.si.edu/collections/zoomObject.cfm?ObjectId=4693|archive-url=https://web.archive.org/web/20070704090030/http://www.asia.si.edu/collections/zoomObject.cfm?ObjectId=4693|archive-date=2007-07-04|title=Chinese) Art | Birds and plum-blossoms | F1909.246j|website=[www.asia.si.edu](http://www.asia.si.edu)}}</ref> сместена во галеријата Фрир при музејот Смитсонијан во Вашингтон). Постоеле многу познати уметници од династијата Минг; [[Ќиу Јинг]] бил одличен пример за врвен сликар од периодот на Минг (познат дури и во своето време), кој во своите дела користел домашни сцени, раздвижени дворски сцени и сцени од природата со речни долини и стрмни планини обвиени со магла и вртложни облаци. За време на династијата Минг постоеле и различни и сопернички уметнички школи поврзани со сликарството, како школата Ву. Класичното кинеско сликарство продолжило и во раниот модерен период на [[династија Ќинг|династијата Ќинг]], со високо реалистични портрети какви што се гледале во доцната династија Минг од почетокот на XVII век. Портретите на [[Kangxi Emperor|царот Кангси]], [[Yongzheng Emperor|царот Јонгџенг]] и [[Qianlong Emperor|царот Ќенлун]] биле одлични примери за реалистично кинеско портретно сликарство. За време на владеењето на Ќенлун и во текот на XIX век, европските [[барок]]ни стилови на сликарство имале забележливо влијание врз кинеското портретно сликарство, особено во насликаните визуелни ефекти на осветлување и сенчење. Исто така, источноазиските слики и другите уметнички дела (како [[порцелан]]от и лакираните предмети) биле високо ценети во Европа од првичните контакти во XVI век. ===== Кинеско сликарство со масло ===== Западните техники на сликање со масло почнале да навлегуваат во Кина во XIX век, станувајќи распространети меѓу кинеските уметници и студентите по уметност на почетокот на XX век, што се совпаѓало со зголеменото поврзување на Кина со Западот. Уметници како [[Ли Тјефу]], [[Хунг Ји]], [[Су Бејхунг]], [[Јен Венлианг]], [[Лин Фенгмјен]], [[Фанг Ганмин]], [[Пан Јулианг]] заминувале во странство, главно во Париз и Токио, за да ја изучуваат западната уметност. Преку нив, уметничките движења како [[импресионизам]], [[кубизам]], [[фовизам]] и [[постимпресионизам]] се развивале и цветале во Кина, сè додека не биле прекинати од Втората светска војна и создавањето на Народна Република Кина, кога модернистичките уметнички стилови биле сметани за несоодветни со преовладувачките политички идеали, а реализмот бил единствената прифатлива уметничка форма. Сепак, наследството од блиската поврзаност со западната уметност на почетокот на XX век продолжило. Сликарството со масло останало важно средство на кинеската уметничка сцена; традиционалното кинеско сликарство со туш исто така било променето како резултат на тоа. <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="8"> File:Li-tiefu-portrait-of-madame-liu.jpg|''Портрет на госпоѓа Лиу'', (1942) [[Ли Тјефу]], масло на платно File:Litiefu1904.jpg|''Портрет на Канг Јувеј'' (1904) [[Ли Тјефу]], масло на платно File:XuBeiHongMdmCheng.jpg|''Портрет на госпоѓа Ченг'' (1941), масло на даска, [[Су Бејхунг]] </gallery> ==== Јапонско сликарство ==== {{main|Јапонско сликарство}} [[File:Geiami - Viewing a Waterfall.jpeg|thumb|upright=.6|[[Муромачки период]], [[Шингеј]] (1431–1485), ''Гледање на водопад'', музејот Незу, Токио.<ref>{{cite web |url=[http://www.nezu-muse.or.jp/syuuzou/kaiga/10169.html](http://www.nezu-muse.or.jp/syuuzou/kaiga/10169.html) |title=観瀑図 |access-date=2007-06-08 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20070927105016/http://www.nezu-muse.or.jp/syuuzou/kaiga/10169.html](https://web.archive.org/web/20070927105016/http://www.nezu-muse.or.jp/syuuzou/kaiga/10169.html) |archive-date=27 September 2007}}</ref>]] Јапонското сликарство (絵画) било една од најстарите и најусовршените форми на [[Јапонска уметност|јапонската уметност]] и опфаќало широк спектар на жанрови и стилови. Како и јапонската уметност воопшто, јапонското сликарство се развивало низ долга историја на синтеза и натпреварување меѓу автохтоната јапонска [[естетика]] и приспособувањето на увезените идеи. [[Укијо-е]], или „слика на плутачкиот свет“, бил жанр на јапонски [[дрвопис|дрворези]] и слики создадени меѓу XVII и XX век, со мотиви на пејзажи, театар и квартови на куртизани. Тој бил главниот уметнички жанр на [[дрвопис во Јапонија|јапонското печатење со дрвопис]]. Јапонската графика, особено од [[Едо (период)|периодот Едо]], извршила огромно влијание врз [[француско сликарство|француското сликарство]] во текот на XIX век. Во XIX век, јапонските сликари развиле нова сликарска техника наречена ''јога'', која во голема мера позајмувала од западните сликарски техники и материјали; меѓу позначајните уметници биле [[Харада Наоџиро]], [[Фуџишима Такеџи]] и [[Курода Сејки]]. ==== Корејско сликарство ==== {{main|Корејско сликарство}} Корејското сликарство, како независна форма, започнало околу 108 п.н.е., околу падот на [[Стар Кочосон|Кочосон]], со што станало едно од најстарите во светот. Уметноста од тој период се развила во различните стилови што го карактеризирале периодот на [[Три кралства на Кореја|Трите кралства на Кореја]], особено сликите и фреските што ги украсувале гробниците на кралското семејство на [[Когурјо]]. Во текот на периодот на Трите кралства и низ [[династија Корјо|династијата Корјо]], корејското сликарство првенствено се карактеризирало со комбинација на пејзажи во корејски стил, црти на лицето, теми поврзани со будизмот и нагласок на набљудувањето на небесните тела, што било овозможено од брзиот развој на корејската астрономија. Дури во [[династија Чосон|династијата Чосон]] конфуцијанските теми почнале да се вкоренуваат во корејските слики, користејќи се во склад со домородните елементи. Историјата на корејското сликарство се карактеризирала со употреба на монохроматски дела со црна четка, често на хартија од црница или свила. Овој стил бил очигледен во „минхва“, или шарената народна уметност, сликите во гробниците и ритуалните и фестивалските уметности, во кои и во двата случаи била застапена широка употреба на бои. === Јужноазиско сликарство === <gallery widths=180> Image:Indischer Maler um 850 001.jpg|''Пловечки фигури што танцуваат'', мурал од околу 850 година. File:Akbar Being Received by Khan Kilan, the Governor of Nagaur, in 1570, Akbarnama.jpg|[[Могулско сликарство]], [[Акбар]] го прима [[Кан Килан]], гувернерот на [[Нагаур]], во 1570 година, [[Акбарнама]] File:Farrukh Beg. Sultan Ibrahim Adil Shah II Khan hawking. Page from St. Petersburg Album. Bijapur ca.1590-95 (28,7x15,6cm) Institute of Oriental Studies St. Petersburg.jpg|[[Деканско сликарство]]; младиот [[Ибрахим Адил Шах II]] лови со сокол, околу 1590 година File:Yudishthira wrestling with Karna.jpg|[[Могулско сликарство]], [[Јудиштира]] се бори со Карна, 1598 File:Indian - Single Leaf of a Nilgai - Walters W865.jpg|[[Могулско сликарство]] [[нилгај]], 1625–1650 File:Emperor Shah Jahan, 1628.jpg|Царот [[Шах Џахан]] и синовите, околу 1628 година или подоцна. Могулските портрети обично користеле профилен приказ. Image:Indischer Maler um 1750 (III) 001.jpg|''Дама што слуша музика'', околу 1750 година. Image:Radha and Krishna in Discussion.jpg|Слика во стилот Бахсоли на Радха и Кришна во разговор, околу 1730 година. File:Sultan-Ibrahim-Adil-Shah-II-of-Bijapur. Miniature. Deccan, Bijapur; c. 1590. The David Collection. (cropped).jpg|[[Деканско сликарство]], султанот [[Ибрахим Адил Шах II]] од [[Биџапур]], околу 1590 година. Приказ од три четвртини кој остава моќен и жив впечаток на прикажаната личност, иако му недостасуваат и могулската прецизност и многу кохерентното моделирање на површините. File:Bichitr - Portrait of Raja Jagat Singh of Nurpur (reigned 1618-46) - 2013.324 - Cleveland Museum of Art.tif|[[Могулско сликарство|Могулски портрет]] на раџа Џагат Синг од Нурпур (владеел 1618–1646), веројатно 1619 година File:Clevelandart 2018.90.jpg|[[Пахарско сликарство]], [[Чамба]], околу 1665 година, воин се качува на својот коњ Image:Meister des Porträts des Govardhân Chand 001.jpg|Портрет на Говардан Чанд, во стилот на [[Пахарско сликарство|пахарското сликарство]], околу 1750 година. File:Unknown, Kangra, India - Krishna Fluting to the Milkmaids - Google Art Project.jpg|[[Канграско сликарство]], околу 1775 година, [[Кришна]] свири на својата флејта за [[гопи]]те Image:Ravi Varma-Ravana Sita Jathayu.jpg|Равана го убива Џатају; заробената Сита очајува, од [[Раџа Рави Варма]] Image:Akbar and Tansen visit Haridas.jpg|''Акбар и Тансен го посетуваат Харидас во Вриндаван'', Раџастански стил, околу 1750 година. File:India, Pahari Hills, Bilaspur school, 18th century - Krishna Summoning the Cows - 1989.339 - Cleveland Museum of Art.tif|Кришна ги повикува кравите, [[Пахарско сликарство]], [[Кахлур|Биласпур]], XVIII век Image:Indischer Maler um 1760 001.jpg|Маж со деца, во стилот на [[Пахарско сликарство|пахарското сликарство]], 1760 година. File:Maker unknown, India - Crimson Horned Pheasant (Satyr Tragapan) - Google Art Project.jpg|[[Сликарство во стилот Компани]], 1770-тите, црвенорог фазан ([[сатирски трагопан]]) Image:Indischer Maler um 1770 001.jpg|''Радха го апси Кришна'', во стилот на [[Пахарско сликарство|пахарското сликарство]], 1770 година. Image:Indischer Maler von 1780 001.jpg|''Рама и Сита во шумата'', во стилот на [[Пахарско сликарство|пахарското сликарство]], 1780 година. File:Unknown Indian - Rama, Lakshmana, and Sita Cooking and Eating in the Wilderness - Google Art Project.jpg|Доцно [[Канграско сликарство]], 1815/1825, [[Рама]], [[Лакшмана]] и [[Сита]] File:16 Kota Ram Singh II Tiger Hunting. Kotah, c 1830-1840, Cleveland MOA.jpg|Доцно [[Раџпутско сликарство]], [[Кота (град)|Кота]], околу 1830-тите, Рам Синг II лови тигар </gallery> ==== Индиско сликарство ==== [[File:Bhimbetka.JPG|thumb|[[Карпести засолништа Бимбетка]], [[карпеста уметност]], [[камено време]], Индија]] {{main|Индиско сликарство|Могулско сликарство}} Индиските слики историски се вртиле околу религиозните божества и кралевите. Индиската уметност била заеднички назив за неколку различни уметнички школи што постоеле на [[Индиски Потконтинент|Индискиот Потконтинент]]. Сликите се разликувале од големите фрески во [[Пештери Аџанте|Аџанте]] до сложените [[Могулско сликарство|могулски]] минијатурни слики и метално украсените дела од школата Танџор. Сликите од [[Гандара]]–[[Таксила]] биле под влијание на [[персиска уметност|персиските]] дела од запад. Источниот стил на сликање главно се развил околу уметничката школа Наланда. Делата главно биле инспирирани од различни сцени од [[индиска митологија|индиската митологија]]. ===== Историја ===== [[File:Aurangabad - Ajanta Caves (13).JPG|thumb|left|Фреска од пештерата 1 во Аџанта]] Најраните индиски слики биле карпестите слики од [[праисторија|праисториското]] време, [[петроглиф]]ите какви што биле пронајдени на места како [[Карпести засолништа Бимбетка|карпестите засолништа Бимбетка]], а некои од нив биле постари од 5500 п.н.е. Таквите дела продолжиле да се создаваат и по неколку милениуми; во VII век, издлабените столбови во [[пештери Аџанта|Аџанта]], во денешната сојузна држава Махараштра, претставувале одличен пример за индиското сликарство, а боите, главно различни нијанси на црвена и портокалова, биле добивани од минерали. [[Пештери Аџанте|Аџанте]] во Махараштра, Индија, биле пештерски споменици издлабени во карпа кои датирале од II век п.н.е. и содржеле слики и скулптури што се сметале за ремек-дела и на будистичката религиозна уметност<ref>UNESCO World Heritage Site. [[https://whc.unesco.org/en/list/242](https://whc.unesco.org/en/list/242) ''Ajanta Caves, India: Brief Description'']. Retrieved 27 October 2006.</ref> и на универзалната ликовна уметност.<ref>[[UNESCO]] International Council on Monuments and Sites. 1982. [[https://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/242.pdf](https://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/242.pdf) ''Ajanta Caves: Advisory Body Evaluation'']. Retrieved 27 October 2006.</ref> ;Мадхубанско сликарство [[Мадхубанско сликарство]] бил стил на индиско сликарство што се практикувал во регионот Митила во сојузната држава Бихар, Индија. Потеклото на мадхубанското сликарство било обвиено со древност. ===== Могулско сликарство ===== [[File:Two Scribes Seated with Books and a Writing Table Fragment of a decorative margin Northern India.jpg|thumb|upright=1.4|left|Двајца писари седнати со книги и маса за пишување, фрагмент од украсна маргина, Северна Индија (могулска школа), околу 1640–1650]] [[Могулско сликарство|Могулското сликарство]] било посебен стил на [[индиско сликарство]], главно ограничен на илустрации во книги и изведуван во минијатурна форма, кој се појавил, се развил и го оформил својот облик во текот на периодот на [[Могулско Царство|Могулското Царство]], од XVI до XIX век. ===== Раџпутско сликарство ===== [[File:Durga Mahisasuramardini.JPG|thumb|upright|[[Богородица|Мајка божица]] Минијатурна слика во стилот на [[Пахарско сликарство|пахарското сликарство]], датирана од XVIII век. Пахарските и раџпутските минијатури споделувале многу заеднички одлики.]] [[Раџпутско сликарство|Раџпутското сликарство]] се развило и процветало во текот на XVIII век, на кралските дворови на [[Раџпутана]], Индија. Секое раџпутско кралство развило посебен стил, но со одредени заеднички одлики. Раџпутските слики прикажувале различни теми, настани од еповите како што биле [[Рамајана]] и [[Махабхарата]], животот на [[Кришна]], прекрасни пејзажи и луѓе. Минијатурите биле претпочитано средство во раџпутското сликарство, но некои ракописи исто така содржеле раџпутски слики, а слики се изведувале дури и на ѕидовите на палатите, внатрешните простории на тврдините и хавелиите, особено на хавелиите во Шехаваџи. Боите се добивале од одредени минерали, растителни извори и школки од морски полжави, а се добивале и со обработка на скапоцени камења. Се користеле злато и сребро. Подготовката на посакуваните бои била долг процес, кој понекогаш траел со недели. Користените четки биле многу фини. ===== Танџавурско сликарство ===== [[Танџавурско сликарство|Танџавурското сликарство]] било важна форма на класичното [[Јужна Индија|јужноиндиско]] сликарство, родено во градот [[Танџавур]] во Тамил Наду. Уметничката форма датирала од почетокот на IX век, период во кој доминирале владетелите од [[династија Чола|династијата Чола]], кои ги поттикнувале уметноста и книжевноста. Овие слики биле познати по својата елеганција, богатите бои и вниманието посветено на деталите. Темите на повеќето од овие слики биле [[хиндуизам|хиндуистичките]] богови и божици и сцени од [[хиндуистичка митологија|хиндуистичката митологија]]. Во современо време, овие слики станале многу барани сувенири за време на празничните пригоди во Јужна Индија. Процесот на изработка на тањорска слика вклучувал повеќе фази. Првата фаза опфаќала изработка на прелиминарна скица на сликата врз основата. Основата се состоела од платно залепено врз дрвена подлога. Потоа, креда во прав или [[цинк оксид]] се мешале со [[лепило]] растворливо во вода и се нанесувале врз основата. За да се направи основата помазна, понекогаш се користело благо [[абразив]]но средство. Откако ќе се изработел цртежот, се вршело украсување на накитот и облеката на прикажаните фигури со полускапоцени камења. За украсување на накитот се користеле и чипки или конци. Врз сето тоа се лепеле златни фолии. На крајот, [[боја|боите]] се користеле за додавање бои на фигурите на сликите. ===== Мадраска школа ===== За време на британското владеење во Индија, британската круна утврдила дека Мадрас имал некои од најталентираните и најобразованите уметнички умови во светот. Бидејќи Британците воспоставиле и голема населба во и околу Мадрас, Џорџтаун бил избран за основање институт кој требало да одговори на уметничките очекувања на кралското семејство во Лондон. Така била создадена [[Мадраска уметничка школа|Мадраската уметничка школа]]. Во почетокот, традиционалните уметници биле ангажирани за изработка на извонредни видови мебел, метални предмети и куриозитети, а нивните дела биле испраќани во кралските палати на кралицата. За разлика од Бенгалската школа, каде што „копирањето“ било норма во наставата, Мадраската школа се развивала преку „создавање“ нови стилови, идеи и тенденции. ===== Бенгалска школа ===== {{main|Бенгалска уметничка школа}} [[File:Bharat Mata.jpg|right|thumb|''Бхарат Мата'' од [[Абаниндранат Тагоре]] (1871–1951), внук на поетот [[Рабиндранат Тагоре]] и пионер на движењето]] [[Бенгалска уметничка школа|Бенгалската уметничка школа]] била влијателен уметнички стил кој процветал во [[Британска Индија|Индија]] за време на [[Британски Раџ|Британскиот Раџ]] во почетокот на XX век. Таа била поврзана со индискиот национализам, но била промовирана и поддржувана и од многу британски администратори во областа на уметноста. Бенгалската школа се појавила како [[авангарда|авангардно]] и националистичко движење како реакција против стиловите на [[академска уметност|академската уметност]] што претходно биле промовирани во Индија, како од индиски уметници како [[Раџа Рави Варма]], така и во британските уметнички школи. По широко распространетото влијание на индиските духовни идеи на Запад, британскиот наставник по уметност [[Ернест Бинфилд Хејвел]] се обидел да ги реформира методите на настава во [[Калкутска уметничка школа|Калкутската уметничка школа]] преку поттикнување на учениците да имитираат [[Могулско сликарство|могулски]] минијатури. Ова предизвикало голема полемика, што довело до штрајк на учениците и поплаки во локалниот печат, вклучително и од националистите кои сметале дека тоа било чекор наназад. Хејвел бил поддржан од уметникот [[Абаниндранат Тагоре]], внук на поетот [[Рабиндранат Тагоре]]. Тагор насликал голем број дела под влијание на могулската уметност, стил за кој тој и Хејвел сметале дека ги изразувал специфичните духовни квалитети на Индија, наспроти „материјализмот“ на Западот. Најпознатата слика на Тагоре, ''Бхарат Мата'' (Мајка Индија), прикажувал млада жена со четири раце, во стилот на хиндуистичките божества, која држи предмети што ги симболизира националните стремежи на Индија. Подоцна Тагоре се обидел да воспостави врски со јапонски уметници како дел од стремежот да изгради паназиски модел на уметност. Влијанието на Бенгалската уметничка школа во Индија опаднало со ширењето на [[модернизам|модернистичките]] идеи во 1920-тите. Во периодот по независноста, индиските уметници покажале поголема приспособливост, бидејќи слободно позајмувале од европските стилови и слободно ги спојувале со индиските мотиви за создавање нови форми на уметност. Додека уметници како [[Френсис Њутн Соуза]] и [[Тајеб Мехта]] имале посилно западен пристап, други, како [[Ганеш Пајн]] и [[Макбул Фида Хусаин]], развиле целосно автохтони стилови на работа. Денес, по процесот на либерализација на пазарот во Индија, уметниците биле изложени на меѓународната уметничка сцена, што им помагало да создаваат понови форми на уметност кои дотогаш не биле видени во Индија. [[Џитиш Калат]] станал познат кон крајот на 1990-тите со своите слики кои биле и модерни и надвор од опсегот на генеричката дефиниција. Сепак, иако уметниците во Индија во новиот век се обидувале со нови стилови, теми и метафори, толку брзото признавање не би било можно без помошта на деловните куќи кои сега навлегувале во уметничкото поле како никогаш порано. ===== Современо индиско сликарство ===== {{main|Современо индиско сликарство}} [[Амрита Шер-Гил]] е индиска сликарка, понекогаш нарекувана индиската [[Фрида Кало]],<ref name="AmritaMaps">{{cite web |url=http://www.mapsofindia.com/who-is-who/art-culture/amrita-sher-gill.html |title=Amrita Sher-Gill |date=February 2018 |publisher= mapsofindia.com}}</ref> а денес се смета за важна жена сликарка на Индија во XX век, чија оставнина стои рамо до рамо со онаа на мајсторите на [[Бенгалска ренесанса|Бенгалската ренесанса]];<ref>{{cite news|url=http://www.indianexpress.com/res/web/pIe/ie/daily/19991017/iex17018.html |title=First Lady of the Modern Canvas |newspaper=[[The Indian Express]]|date=17 October 1999 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110305222544/http://www.indianexpress.com/res/web/pIe/ie/daily/19991017/iex17018.html |archive-date=5 March 2011 }}</ref><ref name="Indiawomenpainters">{{cite web|url=http://www.21stcenturyindianart.com/women.htm |title=Women painters |publisher=21stcenturyindianart.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20071220174924/http://www.21stcenturyindianart.com/women.htm |archive-date=20 December 2007 }}</ref> таа била и „најскапата“ жена сликарка во Индија.<ref>{{cite web |url=http://us.rediff.com/money/2007/dec/29art.htm |title=Most expensive Indian artists |publisher=us.rediff.com }}</ref> Денес, таа е меѓу „Деветте мајстори“, чии дела биле прогласени за „уметнички богатства“ од страна на [[Археолошко истражување на Индија|Археолошкото истражување на Индија]] во 1976 и 1979 година,<ref>{{cite web|url=http://chdmuseum.nic.in/art_gallery/nine_masters.html |title=Nine Masters |publisher=[[Government Museum and Art Gallery, Chandigarh]] Official website |archive-url=https://web.archive.org/web/20101204055532/http://chdmuseum.nic.in/art_gallery/nine_masters.html |archive-date=4 December 2007 }}</ref> а повеќе од 100 нејзини слики денес се изложени во [[Национална галерија на современа уметност|Националната галерија на модерна уметност]], Њу Делхи.<ref>{{cite web |url=http://ngmaindia.gov.in/sh-amrita.asp |title= Showcase: Amrita Sher-Gil |publisher=National Gallery of Modern Art}}</ref> За време на колонијалниот период, западните влијанија почнале да имаат влијание врз индиската уметност. Некои уметници развиле стил кој користел западни идеи за композиција, перспектива и реализам за прикажување индиски теми. Други, како [[Џамини Рој]], свесно црпеле инспирација од народната уметност. До времето на независноста во 1947 година, неколку уметнички школи во Индија обезбедувале пристап до современи техники и идеи. Биле основани галерии за претставување на овие уметници. Современата индиска уметност обично го покажувала влијанието на западните стилови, но често била инспирирана од индиски теми и слики. Главните уметници почнувале да стекнуваат меѓународно признание, најпрвин меѓу индиската дијаспора, но и меѓу неиндиската публика. [[Група на прогресивни уметници]], основана кратко по осамостојувањето на Индија во 1947 година, имала цел да воспостави нови начини на изразување на Индија во постколонијалната ера. Основачи биле шест истакнати уметници – К. Х. Ара, С. К. Бакре, Х. А. Гаде, М. Ф. Хусаин,С. Х. Раза, и Френсис Њутн Соуза иако групата била распуштена во 1956 година, таа имала длабоко влијание врз промената на изразниот јазик на индиската уметност. Речиси сите главни индиски уметници во 1950-тите биле поврзани со групата. Меѓу оние кои денес биле познати биле Бал Чабда, [[Маниши Деј]], [[Мукул Деј]], [[Васудео С. Гајтонде|В. С. Гајтонде]], [[Рам Кумар (уметник)|Рам Кумар]], [[Тајеб Мехта]] и [[Акбар Падамси]]. Други познати сликари како Џахар Дасгупта, Прокаш Кармакар, [[Џон Вилкинс (индиски уметник)|Џон Вилкинс]], Нарајанан Рамачандран и Биџон Чаудхури ја збогатиле уметничката култура на Индија. Тие станале икони на современата индиска уметност. Историчарите на уметност, како професорот Рај Ананд Кришна, исто така се осврнувале на делата на современите уметници кои го одразувале индискиот етос. Гита Вадера била пофалувана за пренесувањето на сложени индиски духовни теми на платно, како суфиската мисла, Упанишадите и [[Бхагавад Гита]]. Индиската уметност добила поттик со [[Економски либерализам|економската либерализација]] на земјата од почетокот на 1990-тите. Уметниците од различни области тогаш почнале да внесуваат разновидни стилови на работа. Во Индија по либерализацијата, многу уметници се етаблирале на меѓународниот уметнички пазар, како апстрактниот сликар [[Натвар Бхавсар]], фигуративниот уметник [[Деваџјоти Рој]] и вајарот [[Аниш Капур]], чии монументални [[постминимализам|постминималистички]] дела привлекле внимание со својата огромна големина. Во САД и Европа биле отворени и многу уметнички куќи и галерии за претставување на индиски уметнички дела. === Југоисточна Азија === ==== Индонезиско сликарство ==== {{Main|Индонезиско сликарство}} [[File:GuaTewet tree of life-LHFage.jpg|thumb|upright|left|Отпечатоци од раце во пештерната слика „Дрво на животот“ во Гуа Тевет, [[Калимантан]], [[Индонезија]]]] Најстарите познати [[Пештерско сликарство|пештерски слики]] се стари повеќе од 44.000–50.000 години и биле пронајдени во пештери во округот Марос ([[Сулавеси]], Индонезија). Најстариот вид пештерни слики биле отпечатоци од раце и едноставни геометриски форми; најстарите неспорни примери на [[фигуративна уметност|фигуративни]] пештерни слики се нешто помлади, стари околу 35.000 години.<ref name=Aubert2014/> Откривањето на тогаш најстарата позната слика на фигуративна уметност, стара повеќе од 40.000 (можеби дури 52.000) години, на непознато животно, било извршено во пештерата [[Лубанг Џериџи Салех]]. Меѓутоа, во декември 2019 година, пештерните слики со фигуративни претстави на лов на свињи во Марос-Пангкеп во [[Сулавеси]] биле проценети како уште постари, со најмалку 43.900 години. Наодот бил опишан како „најстар сликовен запис на раскажување приказна и најраното фигуративно уметничко дело во светот“.<ref name="Aubert 442–445">{{Cite journal|last=Aubert|first=M.|display-authors=et al.|date=11 December 2019|title=Earliest hunting scene in prehistoric art.|journal=Nature|volume=576|issue=7787|pages=442–445|doi=10.1038/s41586-019-1806-y|pmid=31827284|bibcode=2019Natur.576..442A|s2cid=209311825|hdl=10072/397337|hdl-access=free}}</ref><ref name="NYT-20191211"/> [[File:Abb36,Gedompol.jpg|thumb|[[Вајанг|Вајанг бебер]], 17 век]] Други примери на индонезиско сликарство била украсната уметност на Кењахите, заснована на ендемски природни мотиви како папрати и клунорози, која се среќавала како декорација на ѕидовите на долгите куќи на Кењахите. Друга значајна традиционална уметност биле геометриските резби во дрво на Тораџа. [[Балиска уметност|Балиските слики]] првично биле наративни претстави што прикажувале сцени од балиските легенди и религиозни списи. Класичните балиски слики често ги украсувале ракописите на лонтар, како и таваните на павилјоните на храмовите. Значајни современи индонезиски сликари кои работеле во европската традиција биле [[Раден Салех]], [[Јан Тороп]], [[Басуки Абдулах]] и [[Абдулах Суриосуброто]], а нивните теми опфаќале пејзажно и портретно сликарство. <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File: Balinese Cockfighting.jpg|Традиционална балиска слика на која е прикажан [[борба со петли|борбен петел]]. File: Raden Saleh - Diponegoro arrest.jpg|''Заробувањето на [[Дипонегоро|принцот Дипонегоро]]'', 1857. File:Raden Saleh - Javanese Landscape, with Tigers Listening to the Sound of a Travelling Group.jpg |''Јавански пејзаж со тигри кои го слушаат звукот на група патници'', 1849. File: Romualdo Locatelli - Legong Dancer.jpg|Танчерка на [[Легонг]]. File: Candi Jabung Probolinggo 1840.jpg|Слика на индонезиски храм. </gallery> ==== Филипинско сликарство ==== {{Main|Филипинско сликарство}} [[File:La Bulaquena by Juan Luna.jpg|thumb|upright|left|[[Хуан Луна]], ''[[Ла Булаквења]]'', 1895]] Филипинското сликарство во целина можело да се гледа како спој на многу културни влијанија, иако во својата современа форма било повеќе западно, со источни корени. Раното филипинско сликарство можеж да се најде во дизајните со црвен ангоб (глина измешана со вода), украсени на ритуалната керамика на Филипините, како што е [[Манунгулски сад|Манунгулскиот сад]]. Докази за изработка на керамика на [[Филипини|Филипините]], датирани уште од 6000 година пр. н. е., биле пронајдени во пештерата Санга-Санга, Сулу, и пештерата Лауренте, Кагајан. До 5000 година пр. н. е. изработката на керамика се практикувала низ целата земја. Дополнителни докази за сликањето се манифестираат во [[Тетовирање|традицијата на тетовирање]] кај раните Филипинци, особено кај Висајците, кои шпанските истражувачи ги нарекувале ''Pintados'' или „насликани луѓе“.<ref>{{cite web|url=[http://www.admu.edu.ph/offices/mirlab/panublion/islas.html](http://www.admu.edu.ph/offices/mirlab/panublion/islas.html) |title=Islas de los Pintados: The Visayan Islands |archive-url=[https://web.archive.org/web/20110927161432/http://www.admu.edu.ph/offices/mirlab/panublion/islas.html](https://web.archive.org/web/20110927161432/http://www.admu.edu.ph/offices/mirlab/panublion/islas.html) |archive-date=27 September 2011}}</ref> Тие ги украсувале своите тела со различни обоени пигменти и со дизајни што упатувале на флората, фауната и небесните тела. Некои од најсложените сликарски дела создадени од раните Филипинци што преживеале до денес се манифестирале во уметноста и архитектурата на [[Маранао]], народ познат по [[Нага|змејовите Нага]] и [[Сариманок]]от, врежани и насликани на прекрасниот Панолонг во нивниот Тороган, односно Куќата на кралот. [[File:The Parisian Life by Juan Luna.jpg|thumb|[[Хуан Луна]], ''[[Париски живот (слика)|Париски живот]]'', 1892]] Филипинците започнале да создаваат слики во европската традиција во текот на шпанскиот период во 17 век.<ref>{{Cite web|url=[http://filipinocultured.blogspot.com/2007/09/best-of-filipino-art-part-1.html|title=Filipino](http://filipinocultured.blogspot.com/2007/09/best-of-filipino-art-part-1.html|title=Filipino) Cultured: The Best of Filipino Art: Part 1|date=20 September 2007}}</ref> Најраните од овие слики биле црковни фрески и религиозни претстави од библиски извори, како и гравури, скулптури и литографии со христијански икони и европско благородништво. Повеќето слики и скулптури од 19 и 20 век биле мешавина од религиозна, политичка и пејзажна уметност, со изразени карактеристики на благост, темнина и светлина. Раните [[модерна уметност|модернистички]] сликари како [[Дамијан Доминго]] биле поврзани со религиозно и световно сликарство. Уметноста на [[Хуан Луна]] и [[Феликс Ресурексион Идалго|Феликс Идалго]] покажувала тенденција кон политичко изразување. Уметници како [[Фернандо Аморсоло]] го користеле постмодернизмот за создавање слики што ја прикажувале филипинската култура, природата и хармонијата. Други уметници, како [[Фернандо Зобел де Ајала и Монтохо|Фернандо Зобел]], користеле реализам и [[апстрактна уметност|апстракција]] во своите дела. <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:The Death of Cleopatra by Juan Luna1881.jpg|[[Хуан Луна]], ''Смртта на [[Клеопатра]]'', 1881 File:Juan Luna Spoliarium.jpg|[[Хуан Луна]], ''[[Сполиариум]]'', ок.{{nbsp}}1884 File:2016 Official Portrait of Our Lady of Solitude of Porta Vaga.jpg|''[[Пресвета Богородица од Порта Ваја|Нуестра Сењора де ла Соледад де Порта Ваја]]'' File:Ceiling Paintings 07 Nuestra Sra. del Santissimo Rosario Parish Church, Lila, Bohol (100 dpi).jpg|Таванска слика во [[Лила (Бохол)|црквата во Лила]] File:Mujer filipina by Lorenzo de la Rocha Icaza - MBACO.jpg|Лоренсо де ла Роча Икаса, ''Mujer filipina'', 1895 File:Fabian de la Rosa, Women working in a rice field.jpg|[[Фабијан де ла Роса]], ''Жени кои работат на оризово поле'', 1902 File:Tampuhan by Juan Luna.jpg|[[Хуан Луна]], ''[[Тампухан (слика)|Тампухан]]'', 1895 File:Indios by José Honorato Lozano.jpg|Хосе Онорато Лосано, ''[[Хосе Онорато Лосано|Индиос]]'', 1847 </gallery> == Западно сликарство == {{See also|Западно сликарство|Античка уметност}} ===Египет, Грција и Рим=== [[File:Hellenistic terracotta funerary wall painting.jpg|thumb|[[Хеленистичка уметност|Хеленистичкиа]] [[теракота]] [[Ѕидно сликарство|мурал]], 3 век п.н.е.]] [[Стар Египет]], цивилизација со многу силни традиции во архитектурата и скулптурата (кои првично биле обоени во светли бои), исто така имал многу ѕидни слики во храмовите и градбите, како и насликани илустрации на [[папирус]]ни [[ракопис]]и. Египетското ѕидно и украсно сликарство често било графичко, а понекогаш било повеќе симболично отколку реалистично. Египетското сликарство прикажувало фигури со нагласени контури и рамна [[силуета]], при што симетријата била постојана карактеристика. [[Староегипетска уметност|Египетското сликарство]] било тесно поврзано со неговиот пишан јазик – наречен [[египетски хиероглифи]]. Насликаните симболи се наоѓале меѓу првите форми на пишан јазик. Египќаните сликале и на [[лен]], чии остатоци преживеале до денес. Сликите од Стар Египет се зачувале благодарение на исклучително сувата клима. Старите Египќани создавале слики за да го направат [[задгробен живот|задгробниот живот]] на починатиот пријатно место. Темите вклучувале патување низ задгробниот свет или нивните заштитнички божества кои го претставувале починатиот пред боговите на подземниот свет. Некои примери за такви слики биле сликите на боговите и божиците [[Ра]], [[Хор (бог)|Хор]], [[Анубис]], [[Нут (божица)|Нут]], [[Озирис]] и [[Изида]]. Некои гробни слики прикажувале активности со кои починатите се занимавале додека биле живи и кои посакувале да продолжат да ги вршат во вечноста. Во [[Ново Кралство|Новото Кралство]] и подоцна, ''[[Книга на мртвите]]'' била погребувана со погребаното лице. Таа се сметала за важна за воведувањето во задгробниот живот. <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Maler der Grabkammer des Sennudem 001.jpg|''Сенедјем ги орал своите полиња со пар волови'', околу{{nbsp}}1200 пр.н.е. Image:Ägyptischer Maler um 1360 v. Chr. 001.jpg|[[Антички Египет]], ''Божицата [[Изида]]'', ѕидна слика, околу{{nbsp}}1360 пр.н.е. Image:Maler der Grabkammer der Nefertari 004.jpg|[[Стар Египет]], ''Кралицата [[Нефертари]]'' Image:egyptian papyrus.jpg|Стар Египет, [[папирус]] Image:The Pharaoh Tutankhamun destroying his enemies.jpg|[[Стар Египет]] Image:Egypt.Ra-Apep.01.jpg|[[Стар Египет]] Image:KnossosFrescoRepro06827.jpg|[[Кносос]], [[минојска цивилизација]], [[бронзено време]], [[Крит]] Image:NAMA Sacrifice aux Charites.jpg|[[Пицански табли]], едни од ретките зачувани панелни слики од [[архајска Грција]], околу{{nbsp}}540–530 пр.н.е. Image:Symposiumnorthwall.jpg|''Сцена на [[симпозиум (Стара Грција)|симпозиум]] во [[Гробница на нуркачот|Гробницата на нуркачот]]'' во [[Пестум]], околу 480{{nbsp}}пр.н.е. [[старогрчка уметност]] File:Agios Athanasios 1 fresco.jpg|Ѕидна слика на [[Античка македонска војска|војници]] од Агиос Атанасиос, Солун, [[Античка Македонија]], IV век пр.н.е. File:Produzione greca o magnogreca, sarcofago delle amazzoni, 350-325 a.C. ca, da tarquinia 05.JPG|[[Грци|Грк]] кој се борел со [[Амазонки|Амазонка]]. Детал од насликан саркофаг пронајден во Италија, 350–325 пр.н.е. File:Thueros affresco.jpg|Фреска на древен [[Античка македонска војска|македонски војник]] кој носи оклоп од [[верижна кошула|верижна пошта]] и штит, III век пр.н.е. File:Wall painting - sacrifice of Iphigenia - Pompeii (VI 8 5) - Napoli MAN 9112 - 01.jpg|Фреска која ја прикажува жртвата на [[Ифигенија]] File:Telephus (son of Hercules) being suckled by a doe in the tem Wellcome V0015047.jpg|[[римска уметност]] на која биле прикажани [[Херакле]] и [[Телеф]] File:Wall painting - Meleagros and Atalanta - Pompeii (VI 9 3) - Napoli MAN 8980.jpg|Римска уметност на која се прикажани [[Мелеагар]] и [[Аталанта (митологија)|Аталанта]] File:Wall painting - punishment of Dirke - Pompeii (VII 4 56) - Napoli MAN 9042 - 01.jpg|Римска уметност на која е прикажана казната на [[Дирка (митологија)|Дирка]] File:Wall painting - Peirithoos receiving the centaurs at his wedding - Pompeii (VII 2 16) - Napoli MAN 9044.jpg|Римска уметност на која се прикажани [[Пиритој]] и [[Хиподамија (сопруга на Пиритој)|Хиподамија]] Image:Pompejanischer Maler um 80 v. Chr. 001.jpg|Римска уметност, [[Помпеја]], [[Вила на мистериите]], околу 60–50 пр.н.е. File:P. Fannius Synistor anagoria links.JPG|Римска уметност, фрески од [[Вила Боскореале]], околу 40 пр.н.е. File:Pompeii Painter.jpg|Римска уметност, Помпеја File:The Three Graces, from Pompeii (fresco).jpg|[[Грации|Трите Грации]], фреска од Помпеја File:The Fall of Icarus, fresco from Pompeii, 40-79 AD.png|Падот на [[Икар]], фреска од Помпеја, 40–79 н.е. Image:Pompejanischer Maler um 10 20 001.jpg|Римска уметност, Помпеја File:Fayum-34.jpg|Римска уметност, [[Фајумски портрети]] од [[Египет (римска провинција)|Римски Египет]] File:Pompeii - Casa dei Vettii - Pentheus.jpg|Римска уметност од [[Куќа на Ветиите|Куќата на Ветиите]], Помпеја, I век н.е. File:Herculaneum - Lyre and Cupids.jpg|[[Купидон]] кој свири [[лира]], римска фреска од [[Херкуланеум]] File:Dea Barberini 01.JPG|Римска фреска со седечка [[Венера (митологија)|Венера]], таканаречената „Деа Барберини“, IV век н.е. </gallery> На север од [[Египет]] се наоѓала [[минојска цивилизација|минојската цивилизација]], со средиште на островот [[Крит]]. Ѕидните слики пронајдени во палатата на [[Кносос]] биле слични на оние на [[Египќани]]те, но биле многу послободни во стилот. [[Микенска Грција]], која започнала околу 1600 пр.н.е., создавала слична уметност како онаа од минојски Крит. [[старогрчка уметност|Старогрчката уметност]] за време на [[грчко мрачно време|Грчкото мрачно време]] станала многу помалку сложена, но обновувањето на грчката цивилизација низ Медитеранот за време на [[Архајски период|архајскиот период]] довело до нови форми на грчка уметност со [[ориенталистички период|ориенталистичкиот стил]]. [[File:Hades and Persephone, Vergina.jpg|thumb|upright=1.35|Фреска на која биле прикажани [[Ад (митологија)|Ад]] и [[Персефона]] како јават во [[кочија]], од гробницата на кралицата [[Евридика I Македонска]] во [[Кутлеш]], Грција, IV век пр.н.е.]] [[Стара Грција]] имала вешти сликари, скулптори (иако и двете занимања во тоа време се сметале за обична физичка работа) и архитекти. [[Партенон]]от бил пример за нивната архитектура кој опстанал до современото време. Грчката мермерна скулптура често се опишувала како највисока форма на [[класицизам|класичната]] уметност. Сликањето на [[Старогрчка керамика|грчката керамика]] и [[керамика (уметност)|керамиката]] давало особено информативен увид во начинот на кој функционирало општеството во Стара Грција. [[Црна фигура на црвена подлога|Црнофигуралното вазно сликарство]] и [[црвена фигура на црвена подлога|црвенофигуралното вазно сликарство]] давале многу зачувани примери за тоа какво било грчкото сликарство. Некои познати грчки сликари на дрвени панели, кои биле споменати во текстовите, биле [[Апел од Кос|Апел]], [[Зевксис]] и [[Пархасиј]]. Сепак, биле зачувани малку примери на античко грчко панелно сликарство, главно само пишани описи од нивните современици или од подоцнежните Римјани. Зевксис живеел во V–VI век пр.н.е. и се велело дека бил првиот што користел [[сфумато]]. Според [[Плиниј Постариот]], реализмот на неговите слики бил толку голем што птиците се обидувале да го јадат насликаното грозје. Апел се опишувал како најголемиот сликар на [[класична антика|антиката]] поради совршената техника на цртање, брилијантната боја и моделирањето. [[Римска уметност|Римската уметност]] била под влијание на Грција и делумно можела да се смета за наследник на старогрчкото сликарство. Сепак, римското сликарство имало важни и уникатни карактеристики. Зачуваните римски слики вклучувале ѕидни слики и [[фреска|фрески]], од кои многу потекнувале од вили во [[Кампанија]], во Јужна Италија, на места како [[Помпеја]] и [[Херкуланеум]]. Таквото сликарство можело да се подели на четири главни „стилови“ или периоди<ref>{{cite web |url=[http://www.art-and-archaeology.com/roman/painting.html](http://www.art-and-archaeology.com/roman/painting.html) |title=Roman Painting |publisher=art-and-archaeology.com}}</ref> и можело да ги содржи првите примери на ''[[тромп-лој]]'', псевдоперспектива и чист пејзаж.<ref>{{cite web|url=[http://www.accd.edu/sac/vat/arthistory/arts1303/Rome4.htm](http://www.accd.edu/sac/vat/arthistory/arts1303/Rome4.htm) |title=Roman Wall Painting |publisher=accd.edu |archive-url=[https://web.archive.org/web/20070319123717/http://www.accd.edu/sac/vat/arthistory/arts1303/Rome4.htm](https://web.archive.org/web/20070319123717/http://www.accd.edu/sac/vat/arthistory/arts1303/Rome4.htm) |archive-date=19 March 2007 }}</ref> Речиси единствените насликани портрети што преживеале од античкиот свет биле голем број [[Фајумски портрети|портрети на ковчези]] во форма на бисти, пронајдени на [[Доцна антика|доцноантичките]] гробишта во [[ел-Фајум]]. Иако тие не биле од најдобриот период ниту биле со највисок квалитет, тие биле импресивни сами по себе и давале претстава за квалитетот што морало да го имаат најдобрите дела од антиката. Зачуван бил и многу мал број [[минијатура (илуминиран ракопис)|минијатури]] од доцноантички илустрирани книги, како и нешто поголем број нивни копии од раниот средновековен период. ===Среден век=== {{Main|Средновековна уметност|Византиска уметност|Илуминиран ракопис|Среден век|Мрачен век (историографија)|Островска уметност|Каролиншка уметност|Англосаксонска уметност|Романика|Готика}} <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:CottonGenesisFragment26vAbrahamAndAngels.JPG|[[Котонски Генезис]] Минијатура од ''[[Авраам]] се среќава со [[ангел]]и]]s'' File:Spas vsederzhitel sinay.jpg|Византиска [[икона]], VI век File:Sanvitale03.jpg|Мозаици на византиската уметност во [[Равена]] File:RabulaGospelsFol13vAscension.jpg|Византија, VI век File:KellsFol292rIncipJohn.jpg|[[Келсовата книга]] File:KellsFol032vChristEnthroned.jpg|[[Келсовата книга]] File:Les Très Riches Heures du duc de Berry Janvier.jpg|[[Браќа Лимбург]] File:Les Très Riches Heures du duc de Berry juin.jpg|[[Браќа Лимбург]] File:Hastings book of the hours.jpg|[[Часослов]] File:1099jerusalem.jpg|''Освојувањето на [[Ерусалим]] за време на [[Прва крстоносна војна|Првата крстоносна војна]]'', околу 1099 File:MorganLeafVerso.jpg|''Моргановиот лист'', од [[Винчестерска Библија|Винчестерската Библија]], 1160–1175, сцени од животот на [[Давид]] File:Yaroslavl gospel.jpg|[[Јарославски евангелија]], околу 1220-тите File:Codexaureus 25.jpg|[[Каролиншка уметност]] File:Ebbo Gospels St Mark.jpg|Каролиншки ''[[Свети Марко]]'' File:RossanoGospelsFolio121rStMark.jpg|[[Портрет на евангелист]] File:Giottino pieta.jpg|[[Џотино]] File:Madonna dei denti.jpg|[[Витале да Болоња]] File:Simone Martini 072.jpg|[[Симоне Мартини]] File:Simone Martini - Blessed Agostino Novello Altarpiece - WGA21422.jpg|[[Симоне Мартини]] File:Cimabue 025.jpg|[[Чимабуе]] File:Giotto Cruxifixion.jpg|[[Џото ди Бондоне|Џото]] File:Giotto - Scrovegni - -24- - Marriage at Cana.jpg|[[Џото ди Бондоне|Џото]] File:Giotto - Scrovegni - -18- - Adoration of the Magi.jpg|[[Џото ди Бондоне|Џото]] File:Andrej Rublëv 001.jpg|[[Андреј Рубљов]] File:Ascension from Vasilyevskiy chin (15th c., GTG).jpg|[[Андреј Рубљов]] File:Lorenzetti gov.jpg|[[Амброџо Лоренцети]] File:Lorenzetti Pietro Beata Umilta.jpg|[[Пјетро Лоренцети]] File:Duccio di Buoninsegna 036.jpg|[[Дучо ди Буонинсења|Дучо]] File:Bonaventura Berlinghieri Francesco.jpg|[[Бонавентура Берлингиери]], ''Свети Фрањо Асишки'', 1235 File:Chora Church Constantinople 2007 011.jpg|[[Музеј Карије (Истанбул)|Црква Хора]] File:Moscow Archangel Michael Cathedral overhead.jpg|[[Архангелска катедрала]] File:Weyden Deposition.jpg|[[Рохир ван дер Вејден]], (околу 1435) File:Weyden Ivo.jpg|[[Рохир ван дер Вајден]], ''[[Иво Кермартенски|Свети Иво]]'' (околу 1450) File:Voronet last judgment.jpg|[[Манастир Воронец]] </gallery> Подемот на христијанството внел поинаков дух и цел во стиловите на сликарството. [[Византиска уметност|Византиската уметност]], откако нејзиниот стил се утврдил до VI век, ставала голем нагласок на зачувувањето на традиционалната [[иконографија]] и стил и постепено се развивала во текот на илјадагодишното постоење на [[Византија]] и живите традиции на грчкото и руското [[Источно православие|православно]] [[икона|иконопис]]ување. Византиското сликарство имало хиерархиско чувство, а иконите се сметале и сè уште се сметаат за претстава на божественото откровение. Постоеле многу [[фреска|фрески]], но помалку од нив преживеале во споредба со [[мозаик|мозаиците]]. Византиската уметност била споредувана со современата [[апстракција]], поради нејзината плошност и високо стилизираните претстави на фигури и пејзажи. Некои периоди на византиската уметност, особено таканаречената [[Македонска уметност (Византија)|македонска уметност]] од околу X век, биле послободни во пристапот. Фреските од Палеолошката ренесанса од почетокот на XIV век се зачувале во [[Музеј Карије (Истанбул)|црквата Хора]] во [[Истанбул]]. [[File:Hastings book of the hours.jpg|thumb|upright|[[Часослов]]]] Во постантичка католичка Европа, првиот карактеристичен уметнички стил што се појавил и вклучувал сликарство била [[островска уметност|островската уметност]] на Британските Острови, каде што единствените зачувани примери биле минијатурите во [[илуминиран ракопис|илуминираните ракописи]], како што била [[Келсовата книга]].<ref>Putnam A.M., Geo. Haven. Books and Their Makers During The Middle Ages. Vol. 1. New York: Hillary House, 1962. Print.</ref> Тие биле најпознати по својата апстрактна декорација, иако биле прикажувани и фигури, а понекогаш и сцени, особено во [[портрет на евангелист|портретите на евангелистите]]. [[Каролиншка уметност|Каролиншката]] и [[Отонска уметност|отонската уметност]] исто така преживеале главно во ракописи, иако биле зачувани некои ѕидни слики, а за други било документирано нивното постоење. Уметноста од овој период ги комбинирала островските и „варварските“ влијанија со силно византиско влијание и стремеж кон обновување на класичната монументалност и достоинственост. Ѕидовите на црквите во [[Романска архитектура|романичкиот стил]] и [[Готска уметност|готската уметност]] биле украсувани со [[фреска|фрески]], како и со скулптури, а многуте од малкуте преостанати [[ѕидно сликарство|ѕидни слики]] имале голема изразност и ја комбинирале декоративната енергија на островската уметност со нова монументалност во обработката на фигурите. Од периодот преживеале многу повеќе минијатури во [[илуминиран ракопис|илуминираните ракописи]], кои ги покажувале истите карактеристики, а тие продолжиле и во [[Готска уметност|готскиот период]]. [[Таблосликарство]]то станувало сè почесто во текот на [[Романика|романичкиот период]], под силно влијание на византиските икони. Кон средината на XIII век, [[средновековна уметност|средновековната уметност]] и [[Готска уметност|готското сликарство]] станале пореалистични, со појавата на интерес за прикажување на волуменот и перспективата во Италија со [[Чимабуе]] и потоа со неговиот ученик [[Џото ди Бондоне|Џото]]. Од времето на Џото па натаму, обработката на композицијата од страна на најдобрите сликари станала многу послободна и поиновативна. Тие се сметале за двајцата големи средновековни мајстори на сликарството во западната култура. Чимабуе, во рамките на византиската традиција, користел пореалистичен и подраматичен пристап кон својата уметност. Неговиот ученик Џото ги довел овие иновации на повисоко ниво, што пак ги поставило темелите на западната сликарска традиција. Двајцата биле пионери во преминот кон натурализмот. Црквите биле градени со сè поголем број прозорци, а употребата на шареното [[витраж|витражно стакло]] станала составен дел од украсувањето. Еден од најпознатите примери се наоѓал во катедралата [[Нотр Дам]] во Париз. До XIV век, западните општества станале побогати и покултивирани, а сликарите наоѓале нови покровители меѓу благородништвото, па дури и меѓу [[буржоазија|буржоазијата]]. Илуминираните ракописи добиле нов карактер, а во нивните пејзажи биле прикажувани витки, модерно облечени дворски жени. Овој стил наскоро станал познат како Интернационален стил, а [[темпера]]ните панелни слики и олтарните слики добиле поголемо значење. ===Ренесанса и маниризам=== {{Main|Ренесансно сликарство|Ранофламанско сликарство|Италијанско ренесансно сликарство|Маниризам|Висока ренесанса|}} <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Robert Campin - L' Annonciation - 1425.jpg|[[Робер Кампен]], околу 1425 File:Van Eyck - Arnolfini Portrait.jpg|[[Јан ван Ајк]], 1434 File:Weyden_Deposition.jpg|[[Рохир ван дер Вајден]], околу 1435 File:Hugo van der Goes (Gand, 1440 circa – Auderghem, 1482) Altare Monforte - Adorazione dei Magi (1470 circa) - Tecnica olio su tavola Dimensioni 147×242 cm - Gemäldegalerie, Berlin.jpg|[[Хуго ван дер Гус]], околу&nbsp;1470 File:Dieric Bouts - The Last Supper.jpg|[[Дирк Баутс]], 1464–1467 File:Das_Jüngste_Gericht_%28Memling%29.jpg|[[Ханс Мемлинг]], околу&nbsp;1466–1473 File:Petrus_Christus_-_Portrait_of_a_Young_Woman_-_Google_Art_Project.jpg|[[Петрус Кристус]], околу 1470 File:The Garden of Earthly Delights by Bosch High Resolution.jpg|[[Хероним Бош]], околу&nbsp;1480–1505 File:La Anunciación, de Fra Angelico.jpg|[[Фра Анџелико]], 1425–1428 File:Paolo Uccello 047b.jpg|[[Паоло Учело]], околу 1470 File:Masaccio_expulsion-1427.jpg|[[Мазачо]], 1426–1427 File:Fouquet Madonna.jpg|[[Жан Фуке]], 1450 File:Mantegna, Andrea - Agony in the Garden - National Gallery, London.jpg|[[Андреа Мантења]], околу 1458–1460 File:Piero della Francesca - Resurrection - WGA17609.jpg|[[Пјеро дела Франческа]], 1463–1465 File:Sandro Botticelli - La nascita di Venere - Google Art Project - edited.jpg|[[Сандро Ботичели]], 1483–1485 File:Mona Lisa, by Leonardo da Vinci, from C2RMF retouched.jpg|[[Леонардо да Винчи]], 1503–1506 File:Raphael - Madonna in the Meadow - Google Art Project.jpg|[[Рафаел]], 1505–1506 File:Michelangelo - Creation of Adam.jpg|[[Микеланџело]], околу 1511 File:1530 Cranach Judith mit dem Haupt des Holofernes anagoria.JPG|[[Лукас Кранах Постариот]], околу&nbsp;1530 File:Dürer Alte Pinakothek.jpg|[[Албрехт Дирер]], 1500 File:Mathis_Gothart_Grünewald_030.jpg|[[Матијас Гриневалд]], 1512–1516 File:Giovanni Bellini St Francis in Ecstasy.jpg|[[Џовани Белини]], околу 1480 File:Giorgione tempest.jpg|[[Џорџоне]], околу 1505 File:Titian Bacchus and Ariadne.jpg|[[Тицијан]], 1520–1523 File:Scuola di fontainebleau, presunti ritratti di gabrielle d'estrées sua sorella la duchessa di villars, 1594 ca. 04.jpg|[[Фонтенбловска школа]], 1530 File:Angelo Bronzino - Venus, Cupid, Folly and Time - National Gallery, London.jpg|[[Ањоло Бронѕино]], 1540–1545 File:Pieter Bruegel the Elder- The Harvesters - Google Art Project.jpg|[[Питер Бројгел Постариот|Питер Бројгел]], 1565 File:Hans Holbein, the Younger - Sir Thomas More - Google Art Project.jpg|[[Ханс Холбајн Помладиот]], 1527 File:Paolo_Veronese_008.jpg|[[Паоло Веронезе]], 1562–1563 File:1595 Wtewael Die Sintflut anagoria.JPG|[[Јоаким Втеваел]], 1595 File:El Greco View of Toledo.jpg|[[Ел Греко]], 1596–1600 </gallery> [[Ренесанса|Ренесансата]] (македонски: „преродба“), културно движење кое приближно го опфаќало периодот од XIV до средината на XVII век, го означила обновениот интерес за проучување на класичните извори, како и напредокот во науката, што длабоко влијаел врз европскиот интелектуален и уметнички живот. Во [[Ниски Земји|Ниските Земји]], особено во денешна [[Фландрија]], на почетокот на XV век бил воспоставен нов начин на сликање. Следејќи ги достигнувањата во [[илуминиран ракопис|илуминацијата на ракописите]], особено оние на [[Браќа Лимбург]], уметниците станале фасцинирани од опипливото во видливиот свет и започнале да ги претставуваат предметите на исклучително натуралистички начин.<ref name="Gardner et al">Gardner, H., Kleiner, F. S., & Mamiya, C. J. (2006). Gardner's art through the ages: the Western perspective. Belmont, CA, Thomson Wadsworth: 430–437</ref> Усвојувањето на [[маслено сликарство|масленото сликарство]], чиј изум традиционално, но погрешно, му се припишувал на [[Јан ван Ајк]], овозможило нова веродостојност во прикажувањето на овој натурализам. Медиумот на маслената боја веќе бил присутен во делата на [[Мелхиор Бродерлам]], но сликарите како Јан ван Ајк и [[Робер Кампен]] ја довеле неговата употреба на ново ниво и го користеле за да го претстават натурализмот кон кој се стремеле. Со овој нов медиум, сликарите од овој период можеле да создаваат побогати бои со длабока, интензивна тоналност. Илузијата на блескава светлина со завршница слична на порцелан го карактеризирала [[Ранофламанско сликарство|раноголандското сликарство]] и претставувала значајна разлика во однос на матната површина на [[темпера]]та користена во Италија.<ref name="Gardner et al" /> За разлика од Италијанците, чии дела во голема мера се потпирале врз уметноста на Античка Грција и Рим, северните уметници задржале стилски остатоци од скулптурата и [[илуминиран ракопис|илуминираните ракописи]] од Средниот век (особено нивниот натурализам). Најзначаен уметник од ова време бил [[Јан ван Ајк]], чие дело се вбројувало меѓу најдобрите создадени од уметниците кои денес се познати како [[Ранофламанско сликарство|ранохоландски сликари]] или Фламански примитивци (бидејќи повеќето уметници биле активни во градовите на денешна Фландрија). Првиот сликар од овој период бил [[Флеманскиот мајстор]], кој денес се идентификува како [[Робер Кампен]], чие дело ја следело уметноста на [[меѓународна готика|меѓународната готика]]. Друг важен сликар од овој период бил [[Рохир ван дер Вајден]], чии композиции ја нагласувале човечката емоција и драмата, што било покажано, на пример, во неговото дело [[Симнувањето од крстот (ван дер Вајден)|Симнувањето од крстот]], кое се вбројувало меѓу најпознатите дела од XV век и било највлијателната холандска слика на Христовото распнување. Други значајни уметници од овој период биле [[Хуго ван дер Гус]] (чие дело имало големо влијание во Италија), [[Дирк Баутс]] (кој бил меѓу првите северни сликари што покажале употреба на една исчезнувачка точка),<ref name="Gardner et al" /> [[Петрус Кристус]], [[Ханс Мемлинг]] и [[Герард Давид]]. Во Италија, уметноста на [[класична антика|класичната антика]] инспирирала стил на сликање што го нагласувал идеалот. Уметниците како [[Паоло Учело]], [[Мазачо]], [[Фра Анџелико]], [[Пјеро дела Франческа]], [[Андреа Мантења]], [[Филипо Липи]], [[Сандро Ботичели]], [[Леонардо да Винчи]], [[Микеланџело Буонароти]] и [[Рафаел]] го издигнале сликарството на повисоко ниво преку употребата на [[перспектива (графика)|перспективата]], проучувањето на [[човечка анатомија|човечката анатомија]] и пропорциите, како и преку развојот на невидена префинетост во техниките на цртање и сликање. Нешто понатуралистички стил се појавил во [[Венеција]]. Сликарите од [[Венецијанско сликарство|венецијанската школа]], како [[Џовани Белини]], [[Џорџоне]], [[Тицијан]], [[Тинторето]] и [[Паоло Веронезе|Веронезе]], биле помалку загрижени за прецизноста во цртањето отколку за богатството на бојата и единството на ефектот што можело да се постигне преку поспонтан пристап кон сликањето. Фламанските, холандските и германските сликари од Ренесансата, како [[Ханс Холбајн Помладиот]], [[Албрехт Дирер]], [[Лукас Кранах Постариот|Лукас Кранах]], [[Матијас Гриневалд]], [[Хероним Бош]] и [[Питер Бројгел Постариот|Питер Бројгел]], претставувале поинаков пристап од нивните италијански колеги, кој бил пореалистичен и помалку идеализиран. [[жанровско сликарство|Жанровското сликарство]] станало популарен израз меѓу северните сликари како [[Питер Бројгел Постариот|Питер Бројгел]]. Француската традиција на [[меѓународна готика|меѓународната готика]] развила нов стил со интегрирање на силните хроматски тонови на [[готска уметност|готската уметност]] со италијанската перспектива и волумени на ''[[кватроченто]]'', како и со натуралистичките иновации на фламанските примитивци, наречен [[Тур|Екол де Тур]]. Нејзини главни претставници биле [[Жан Фуке]], [[Бартелеми д'Ејк]] од Холандија, [[Жан Клуе|Жан]] и [[Франсоа Клуе]], [[Жан Перјал]], [[Никола Фроман]] и [[Фонтенбловска школа|Екол де Фонтенбло]]. Ренесансното сликарство ја одразувало револуцијата на идеите и науката ([[астрономија]], [[географија]]) што се случила во овој период, [[протестантска реформација|Реформацијата]] и изумот на [[печатница|печатницата]]. Дирер, кој се сметал за еден од најголемите графичари, изјавил дека сликарите не биле само [[занаетчиство|занаетчии]], туку и [[интелектуалец|мислители]]. Со развојот на [[Штафелај|штафелајното сликарство]] во Ренесансата, сликарството стекнало независност од архитектурата. Штафелајните слики — подвижни слики што можеле лесно да се закачат на ѕидови — станале популарна алтернатива на сликите фиксирани на мебел, ѕидови или други конструкции. По вековите во кои доминирале религиозните претстави, световните теми постепено се вратиле во западното сликарство. Уметниците во своите слики вклучувале визии за светот околу нив или производи на сопствената имагинација. Оние што можеле да си го дозволат трошокот можеле да станат покровители и да нарачуваат портрети на себе или на своето семејство. [[Висока ренесанса|Високата ренесанса]] довела до појава на стилизираната уметност позната како [[маниризам]]. Наместо урамнотежените композиции и рационалниот пристап кон перспективата што ја карактеризирале уметноста во почетокот на XVI век, маниристите барале нестабилност, извештаченост и сомнеж. Непоматените лица и гестови на [[Пјеро дела Франческа]] и смирените Богородици на Рафаело биле заменети со вознемирените изрази на [[Понтормо]] и емоционалниот интензитет на [[Ел Греко]]. Немирните и нестабилни композиции, често со екстремни или дисконтинуирани ефекти на перспективата и стилизирани пози, биле карактеристични за италијанските маниристи како [[Тинторето]], Понтормо и [[Бронѕино]], а подоцна се појавиле и во делата на [[Северен маниризам|северните маниристи]] како [[Хендрик Голциус]], [[Бартоломеус Шпрангер]] и [[Јоаким Втеваел]]. ===Барок и рококо=== {{Main|Барок|Барокна уметност|Рококо|Квадратура|Златно време на холандското сликарство|Фламанско барокно сликарство}} <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Baco, por Caravaggio.jpg|[[Караваџо]], 1595–1597 File:Judit decapitando a Holofernes, por Artemisia Gentileschi.jpg|[[Артемизија Џентилески]], 1614–1620 File:Rubens_-_Judgement_of_Paris.jpg|[[Петер Паул Рубенс]], 1632–1635 File:Cavalier_soldier_Hals-1624x.jpg|[[Франс Халс]], 1624 File:Judith_Leyster_A_Game_of_Tric_Trac.jpg|[[Џудит Лајстер]], 1630 File:La ronda de noche, por Rembrandt van Rijn.jpg|[[Рембрант|Рембрант ван Рајн]], 1642 File:Pieter_de_Hooch_-_The_Courtyard_of_a_House_in_Delft.jpg|[[Питер де Хох]], 1658 File:Johannes Vermeer - Het melkmeisje - Google Art Project.jpg|[[Јоханес Вермер]], c.&nbsp;1660 File:The_way_you_hear_it.jpg|[[Јан Стен]], c. 1665 File:The_Windmill_at_Wijk_bij_Duurstede_1670_Ruisdael.jpg|[[Јакоб ван Рајсдал]], 1670 File:Willem_Clasz._Heda_-_Breakfast_Table_with_Blackberry_Pie_-_Google_Art_Project.jpg|[[Вилем Класон Хеда]], 1631 File:Las Meninas, by Diego Velázquez, from Prado in Google Earth.jpg|[[Диего Веласкес]], 1656–1657 File:Jusepe de Ribera - Martyrdom of St Lawrence - Google Art Project.jpg|[[Хосе де Рибера]], 1620–1624 File:L'Enlèvement des Sabines – Nicolas Poussin – Musée du Louvre, INV 7290 – Q3110586.jpg|[[Никола Пусен]], c. 1637–1638 File:Georges de La Tour - Newlyborn infant - Musée des Beaux-Arts de Rennes.jpg|[[Жорж де Латур]], 1640-ти File:Consegna delle chiavi - Reni.jpg|[[Гвидо Рени]], 1625 File:Self-portrait_by_Salvator_Rosa.jpg|[[Салватор Роза]], c. 1645 File:Bartolomé Esteban Murillo - Saint Peter in Tears - Google Art Project.jpg|[[Бартоломе Естебан Муриљо]], c.&nbsp;1650–1655 File:Claude Lorrain 008.jpg|[[Клод Лорен]], 1648 File:Sir Anthony Van Dyck - Charles I (1600-49) - Google Art Project.jpg|[[Ентони ван Дајк]], 1635–1636 File:Canaletto - Piazza di San Marco, em Veneza.jpg|[[Каналето]], 1723 File:Gimbattiasta Tiepolo - La morte di Giacinto (1752-53) - Museo Nacional Thyssen-Bornemisza Madrid.jpg|[[Џовани Батиста Тјеполо]], c.&nbsp;1752–1753 File:Antoine Watteau - The Italian Comedians - Google Art Project.jpg|[[Антоан Вато]], c. 1720 File:Fragonard, The Swing.jpg|[[Жан-Оноре Фрагонар]], c.&nbsp;1767–1768 File:François Boucher, Ruhendes Mädchen (1751, Wallraf-Richartz Museum).jpg|[[Франсоа Буше]], 1751 File:Self-portrait_in_a_Straw_Hat_by_Elisabeth-Louise_Vigée-Lebrun.jpg|[[Елизабет Луиз Виже-Лебрен]], по 1782 File:Maurice-Quentin de La Tour - Pierre-Louis Laideguive - Google Art Project.jpg|[[Морис Кентен де Латур]], c.&nbsp;1761 File:The Blue Boy.jpg|[[Томас Гејнсборо]], c.&nbsp;1770 File:Sir Joshua Reynolds - Colonel Acland and Lord Sydney- The Archers - Google Art Project.jpg|[[Џошуа Рејнолдс]], 1769 File:Jean-Baptiste Siméon Chardin 029.jpg|[[Жан-Батист-Симеон Шарден]], c.&nbsp;1728 File:William Hogarth by William Hogarth.jpg|[[Вилијам Хогарт]], c. 1757 File:Sleepingnymph.jpg|[[Анџелика Кауфман]], c.&nbsp;1780 </gallery> Барокното сликарство било поврзано со [[барок]]ното [[културно движење]], движење кое често се поистоветувало со [[Апсолутизам |апсолутизмот]] и [[Контрареформација|контрареформацијата]] или католичката обнова;<ref name=ebo>[[https://www.britannica.com/eb/article-9026564/Counter-Reformation](https://www.britannica.com/eb/article-9026564/Counter-Reformation) Counter Reformation], from ''[[Encyclopædia Britannica Online]]'', latest edition, full-article.</ref><ref>[[http://www.bartleby.com/65/co/CounterR.html](http://www.bartleby.com/65/co/CounterR.html) Counter Reformation] {{webarchive|url=[https://web.archive.org/web/20081211173809/http://www.bartleby.com/65/co/CounterR.html](https://web.archive.org/web/20081211173809/http://www.bartleby.com/65/co/CounterR.html) |date=11 December 2008 }}, from ''[[The Columbia Encyclopedia]]'', Sixth Edition. 2001–05.</ref> но постоењето на значајно барокно сликарство и во неапсолутистичките и протестантските држави, исто така, ја нагласувало неговата популарност, бидејќи стилот се ширел низ Западна Европа.<ref>Helen Gardner, Fred S. Kleiner, and Christin J. Mamiya, "Gardner's Art Through the Ages" (Belmont, CA: Thomson/Wadsworth, 2005)</ref> Барокното сликарство се карактеризирало со голема драматичност, богата, длабока боја и силни контрасти меѓу светлината и темните сенки. Барокната уметност имала за цел да предизвика емоции и страст наместо мирната рационалност што била ценета за време на Ренесансата. Во периодот што започнувал околу 1600 година и продолжувал во текот на XVII век, сликарството се карактеризирало како барокно. Меѓу најголемите сликари на барокот биле [[Караваџо]], [[Рембрант]], [[Франс Халс]], [[Петер Паул Рубенс|Рубенс]], [[Диего Веласкес|Веласкес]], [[Никола Пусен|Пусен]] и [[Јоханес Вермер]]. Караваџо бил наследник на [[Хуманизам|хуманистичкото]] сликарство од [[Висока ренесанса|високата ренесанса]]. Неговиот реалистичен пристап кон човечката фигура, насликана директно според живиот модел и драматично осветлена наспроти темна заднина, ги шокирал неговите современици и отворил ново поглавје во историјата на сликарството. Барокното сликарство често ги драматизирало сцените користејќи светлосни ефекти; тоа можело да се види во делата на Рембрант, Вермер, [[Ле Наин]], [[Жорж де Латур|Латур]] и [[Хосе де Рибера]]. [[File:Rembrandt Harmensz. van Rijn - Portret van een paar als oudtestamentische figuren, genaamd 'Het Joodse bruidje' - Google Art Project.jpg|thumb|[[Рембрант|Рембрант ван Рајн]], ''Еврејската невеста'', околу 1665–1669]] Во Италија, барокниот стил бил олицетворен преку религиозни и митолошки слики во [[Величествен стил|Големиот стил]] од уметници како [[Карачи]], [[Гвидо Рени]] и [[Лука Џордано]]. Илузионистичките црковни фрески на таваните од [[Пјетро да Кортона]] изгледале како да се отвораат кон небото. Многу помирен тип барок се појавил во [[Холандска Република|Холандската Република]], каде што сликите на штафелај со секојдневни теми биле популарни кај колекционерите од средната класа, а многу сликари станале специјалисти за [[жанровско сликарство|жанровско сликарство]], додека други се специјализирале за пејзаж, морски пејзаж или мртва природа. Вермер, [[Герард тер Борх]] и [[Питер де Хох]] внесувале голема техничка префинетост во сликањето домашни сцени, како што правел и [[Вилем Класон Хеда]] со мртвата природа. Спротивно на нив, Рембрант се истакнувал во сликањето на сите видови теми и развил индивидуален сликарски стил, во кој [[Кјароскуро|кјароскурото]] и темните заднини, произлезени од Караваџо и [[Утрехтски караваџизам|утрехтските караваџисти]], ја губеле својата театарска природа. Во текот на XVIII век, [[Рококо]] следело како полесно продолжение на барокот, често со несериозен и еротски карактер. Рококото прво се развило во декоративните уметности и внатрешното уредување во Франција. Наследувањето на [[Луј XV]] донело промена кај дворските уметници и во општиот уметнички вкус. 1730-тите години го претставувале врвот на развојот на рококото во Франција, што било пример со делата на [[Антоан Вато]] и [[Франсоа Буше]]. Рококото сè уште го задржувало барокниот вкус за сложени форми и сложени шари, но до тој момент почнало да интегрира различни разновидни карактеристики, вклучувајќи наклонетост кон ориентални дизајни и асиметрични композиции. Рококо-стилот се ширел преку француските уметници и гравираните публикации. Тој лесно бил прифатен во католичките делови на Германија, [[Бохемија]] и [[Австрија]], каде што се спојувал со живите германски барокни традиции. Германското рококо со ентузијазам се применувало во црквите и палатите, особено на југот, додека [[Фридериково рококо|фридериковото рококо]] се развило во [[Кралство Прусија|Кралството Прусија]]. Француските мајстори [[Жан-Антоан Вато|Вато]], [[Франсоа Буше|Буше]] и [[Жан-Оноре Фрагонар|Фрагонар]] го претставувале стилот, како и [[Џовани Батиста Тјеполо]] и [[Жан-Батист-Симеон Шарден]], кој според некои бил сметан за најдобриот француски сликар на XVIII век – ''анти-рококо''. [[Портрет]]ирањето било важна компонента на сликарството во сите земји, но особено во Англија, каде што водечки уметници биле [[Вилијам Хогарт]], во директен реалистички стил, и [[Френсис Хејман]], [[Анџелика Кауфман]] (која била Швајцарка), [[Томас Гејнсборо]] и [[Џошуа Рејнолдс]] во поласкави стилови под влијание на [[Ентони ван Дајк]]. Во Франција за време на ерата на рококото, [[Жан-Батист Грез]] (омилениот сликар на [[Дени Дидро]]),<ref>[[Edmond de Goncourt|Edmond]] and [[Jules de Goncourt]], ''French Eighteenth-Century Painters''. Cornell Paperbacks, 1981, pp. 222–225. {{ISBN|0-8014-9218-1}}</ref> се истакнувал во портретите и [[историско сликарство|историските слики]], а [[Морис Кантен де Латур]] и [[Елизабет Виже-Лебрен]] биле високоуспешни [[портретно сликарство|портретни сликари]]. Латур се специјализирал за сликање со [[пастел]], кој станал популарен медиум во овој период. [[Вилијам Хогарт]] помогнал во развојот на теоретската основа на рококо-убавината. Иако немал намера директно да се повикува на движењето, во своето дело ''Analysis of Beauty'' (1753) тврдел дека брановидните линии и S-кривите, истакнати во рококото, биле основа за грациозноста и убавината во уметноста или природата (за разлика од правата линија или кругот во [[Класицизам|класицизмот]]). Почетокот на крајот на рококото дошол во раните 1760-ти години, кога фигури како [[Волтер]] и [[Жак-Франсоа Блондел]] започнале да ја изразуваат својата критика за површноста и дегенеративноста на уметноста. Блондел ја осудувал „смешната мешавина од школки, змејови, трски, палми и растенија“ во современите ентериери.<ref>{{Cite web|url=[http://digi.ub.uni-heidelberg.de/sammlung6/allg/buch.xml?docname=blondel1737|title=Uni-Heidelberg.de}}](http://digi.ub.uni-heidelberg.de/sammlung6/allg/buch.xml?docname=blondel1737|title=Uni-Heidelberg.de}})</ref> До 1785 година, рококото излегло од мода во Франција и било заменето со уредноста и сериозноста на [[неокласицизам|неокласичните]] уметници како [[Жак-Луј Давид]]. ===19 век: неокласицизам, историско сликарство, романтизам, импресионизам, постимпресионизам, симболизам=== {{Main|Неокласицизам|Историско сликарство|Романтизам|Импресионизам|Постимпресионизам|Симболизам}} <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> Image:David_-_The_Death_of_Socrates.jpg|[[Жак-Луј Давид]], 1787 Image:Watsonandtheshark-original.jpg|[[Џон Синглтон Копли]], 1778 Image:Constable DeadhamVale.jpg|''Дедемска долина'', [[Џон Констабл]], 1802 File:Antoine-Jean Gros - Bonaparte Visiting the Plague Victims of Jaffa.jpeg|[[Антоан-Жан Гро]], 1804 Image:Jean-Auguste-Dominique_Ingres_-_Oedipus_and_the_Sphinx_-_Walters_379.jpg|[[Жан Огист Доминик Енгр]], 1814 File:El Tres de Mayo, by Francisco de Goya, from Prado thin black margin.jpg|[[Франсиско Гоја]], 1814 JEAN LOUIS THÉODORE GÉRICAULT - La Balsa de la Medusa (Museo del Louvre, 1818-19).jpg|[[Теодор Жерико]], 1819 Image:Caspar_David_Friedrich_-_Mondaufgang_am_Meer_-_Google_Art_Project.jpg|[[Каспар Давид Фридрих]], c.1822 Image:La Liberté guidant le peuple - Eugène Delacroix - Musée du Louvre Peintures RF 129 - après restauration 2024.jpg|[[Ежен Делакроа]], 1830 Image:The Fighting Temeraire, JMW Turner, National Gallery.jpg|[[Вилијам Тарнер]], 1838 File:Gustave Courbet - A Burial at Ornans - Google Art Project.jpg|[[Гистав Курбе]], 1849–1850 File:Hovhannes Aivazovsky - The Ninth Wave - Google Art Project.jpg|[[Иван Ајвазовски]], 1850 Image:Albert Bierstadt - A Storm in the Rocky Mountains, Mt. Rosalie - Google Art Project.jpg|[[Алберт Бирштат]], 1866 Image:corot.villedavray.750pix.jpg|[[Жан-Батист-Жан-Батист-Камиј Коро|Жан-Батист-Камиј Коро]], c.1867 File:Ilia Efimovich Repin (1844-1930) - Volga Boatmen (1870-1873).jpg|[[Иља Репин]], 1870–1873 File:Road_to_Versailles_at_Louveciennes_1869_Camille_Pissarro.jpg|[[Камиј Писаро]], 1872 Image:Claude Monet, Impression, soleil levant.jpg|[[Клод Моне]], 1872 File:Renoir, Pierre-Auguste - Dance at Le Moulin de la Galette, 1876.jpg | [[Пјер Огист Реноар]], 1876 File:Edgar Degas - In a Café - Google Art Project 2.jpg|[[Едгар Дега]], 1876 Image:Edouard Manet, A Bar at the Folies-Bergère.jpg|[[Едуар Мане]], 1882 Image:Swimming hole.jpg|[[Томас Икинс]], 1884–1885 File:A Sunday on La Grande Jatte, Georges Seurat, 1884.png|[[Жорж Пјер Сера]], 1884–1886 Image:Valentin Serov - Девочка с персиками. Портрет В.С.Мамонтовой - Google Art Project.jpg|[[Валентин Серов]], 1887 Image:Van Gogh - Starry Night - Google Art Project.jpg|[[Винсент ван Гог]], 1889 File:Albert Pinkham Ryder - Moonlit Cove - Google Art Project.jpg|[[Алберт Пинкам Рајдер]], 1890 Image:Gauguin - Where Do We Come From? What Are We? Where Are We Going? (1897-98).jpg|[[Пол Гоген]], 1897–1898 File:Winslow Homer - After the Hurricane, Bahamas.jpg|[[Винслоу Хомер]], 1899 Image:Paul Cézanne 047.jpg|[[Пол Сезан]], 1906 </gallery> По [[Рококо]]то, кон крајот на XVIII век, прво во архитектурата, а потоа и во сликарството, се појавил строг [[неокласицизам]], најдобро претставен од уметници како [[Жак-Луј Давид|Давид]] и неговиот наследник [[Жан Огист Доминик Енгр|Енгр]].<ref name=Irwin>{{cite book| title=Neoclassicism A&I (Art and Ideas)| last=Irwin| first=David G.| publisher=Phaidon Press| year=1997| isbn=978-0-7148-3369-9| url-access=registration| url=[https://archive.org/details/neoclassicism0000irwi}}](https://archive.org/details/neoclassicism0000irwi}})</ref> Во делата на Енгр веќе се содржела голем дел од сензуалноста, но не и спонтаноста, која требало да го карактеризира [[Романтизам|романтизмот]].<ref>{{cite web|url=[https://www.metmuseum.org/toah/hd/roma/hd_roma.htm|title=Romanticism|website=metmuseum.org|date=October](https://www.metmuseum.org/toah/hd/roma/hd_roma.htm|title=Romanticism|website=metmuseum.org|date=October) 2004 }}</ref> Ова движење го насочило своето внимание кон пејзажот и природата, како и кон човечката фигура и надмоќта на природниот поредок над човечката волја. Постoела спротивставеност кон идеалите на просветителството, бидејќи човештвото се гледало како подложно на хаосот на природата. Идејата дека човечките суштества не биле над силите на [[Природа|природата]] била во спротивност со идеалите на [[Стара Грција]] и Ренесансата, каде што човештвото било над сите нешта и управувало со својата судбина. Ова размислување ги навело романтичарските уметници да прикажуваат возвишени сцени, разрушени цркви, бродоломи, масакри и лудило. До средината на XIX век, сликарите се ослободиле од барањата на своите покровители да прикажуваат само сцени од религијата, митологијата, портрети или историјата. Идејата „уметност заради самата уметност“ започнала да се изразува во делата на сликари како Франсиско Гоја, Џон Констабл и Вилијам Тарнер. Романтичарските сликари го гледале [[Пределно сликарство|пределното сликарство]] како важен жанр за изразување на човечката суета наспроти величественоста на природата. Дотогаш, пејзажното сликарство не се сметало за најважен жанр за сликарите, како портретот или историското сликарство. Но, сликари како Вилијам Тарнер и Каспар Давид Фридрих успеале да го издигнат пејзажното сликарство до значење што можело да се спореди со историското сликарство. Некои од главните сликари од овој период биле [[Ежен Делакроа]], [[Теодор Жерико]], [[Вилијам Тарнер]], [[Каспар Давид Фридрих]] и [[Џон Констабл]]. Доцните дела на [[Франсиско Гоја]] го покажувале романтичарскиот интерес за ирационалното, додека делата на [[Арнолд Беклин]] предизвикувале чувство на мистерија, а сликите на уметникот од [[Естетизам|естетичкото движење]], [[Џејмс Макнил Вислер]], предизвикувале и софистицираност и [[Декадентство|декаденција]]. Во Соединетите Американски Држави романтичарската традиција на пејзажно сликарство била позната како [[Школа на реката Хадсон]]:<ref>{{cite news|url=[http://findarticles.com/p/articles/mi_m0268/is_5_40/ai_82469521](http://findarticles.com/p/articles/mi_m0268/is_5_40/ai_82469521) |archive-url=[https://web.archive.org/web/20041024081854/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0268/is_5_40/ai_82469521](https://web.archive.org/web/20041024081854/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0268/is_5_40/ai_82469521) |url-status=usurped |archive-date=24 October 2004 |last=Novack |first=Barbara |title=American Sublime Artforum |year=2002 |issue=5 |volume=40 |access-date=30 October 2008 |work=ArtForum }}</ref> нејзини претставници биле [[Томас Кол]], [[Фредерик Едвин Чрч]], [[Алберт Бирштат]], [[Томас Моран]] и [[Џон Фредерик Кенсет]]. [[Луминизам (американски уметнички стил)|Луминизмот]] бил движење во американското пејзажно сликарство поврзано со [[Школа на реката Хадсон|Школата на реката Хадсон]].<ref>Wilmerding, 12</ref> Значајната изложба на [[Национална галерија на уметноста|Националната галерија на уметноста]] од 1980 година, ''American Light: The Luminist Movement, 1825-1875'', вклучувала многу уметници кои денес првенствено се поврзуваат со Школата на реката Хадсон, како што бил [[Фредерик Едвин Чрч]].<ref>{{Cite book|last=Kelly|first=Franklin|url=[https://www.nga.gov/content/dam/ngaweb/research/publications/pdfs/frederic-edwin-church.pdf|title=Frederic](https://www.nga.gov/content/dam/ngaweb/research/publications/pdfs/frederic-edwin-church.pdf|title=Frederic) Edwin Church|publisher=National Gallery of Art|year=1989|isbn=0-89468-136-2|location=Washington|pages=14}}</ref> [[File:Mary Cassatt Young Mother Sewing.jpg|thumb|left|''Млада жена која шие'', [[Мери Касат]]]] Водечкиот сликар на [[Барбизонска школа|Барбизонската школа]], [[Жан-Батист-Камиј Коро|Жан-Батист-Камиј Коро]], сликал и во романтичен и во реалистичен дух; неговото дело го навестувало [[Импресионизам|импресионизмот]], како и сликите на [[Ежен Буден]], кој бил еден од првите француски пејзажни сликари што сликале на отворено. Буден исто така бил важен влијател врз младиот [[Клод Моне]], кого во 1857 година го вовел во сликањето на отворено. Значајна сила во свртувањето кон [[Реализам|реализмот]] во средината на векот бил [[Гистав Курбе]]. Во последната третина од векот, импресионистите како [[Едуар Мане]], [[Клод Моне]], [[Пјер Огист Реноар]], [[Камиј Писаро]], [[Алфред Сисли]], [[Берта Моризо]], [[Мери Касат]] и [[Едгар Дега]] работеле со подиректен пристап отколку што претходно бил јавно прикажуван. Тие ја отфрлале алегоријата и наративот во корист на индивидуализирани реакции на современиот свет, понекогаш сликајќи со малку или без претходна подготовка, потпирајќи се на вештината на цртањето и високо хроматската палета. Мане, Дега, Реноар, Моризо и Касат првенствено се концентрирале на човечкиот субјект. И Мане и Дега ги преосмислиле класичните фигуративни канони во современи ситуации; во случајот на Мане, овие преосмислувања наишле на непријателски прием кај јавноста. Реноар, Моризо и Касат се свртеле кон домашниот живот како извор на инспирација, при што Реноар се концентрирал на женскиот акт. Моне, Писаро и Сисли го користеле пејзажот како свој примарен мотив, при што минливоста на светлината и времето играла главна улога во нивните дела. Додека Сисли најтесно се придржувал до првичните принципи на импресионистичкото восприемање на пејзажот, Моне барал предизвици во сè похроматски и променливи услови, што кулминирало со неговата серија монументални дела на [[Водни лилјани (циклус на Моне)|Водни лилјани]], насликани во [[Живерниј]]. [[File:The Scream.jpg|thumb|upright|[[Едвард Мунк]], 1893, ран пример на [[Експресионизам|експресионизмот]]]] Писаро усвоил некои од експериментите на [[Постимпресионизам|постимпресионизмот]]. Малку помладите постимпресионисти како [[Винсент ван Гог]], [[Пол Гоген]] и [[Жорж Пјер Сера]], заедно со [[Пол Сезан]], ја довеле уметноста до работ на [[модернизам|модернизмот]]; кај Гоген, импресионизмот отстапил место на лична симболика; Сера ја преобразил раздробената боја на импресионизмот во научно оптичко проучување, структурирано во композиции слични на фриз; бурниот начин на нанесување на бојата кај Ван Гог, во комбинација со звучната употреба на бојата, го навестувал [[Експресионизам|експресионизмот]] и [[Фовизам|фовизмот]], а Сезан, кој сакал да ја обедини класичната композиција со револуционерната апстракција на природните форми, ќе бил сметан за претходник на уметноста од XX век. Влијанието на импресионизмот се чувствувало низ целиот свет, вклучително и во Соединетите Американски Држави, каде што станал составен дел од сликарството на [[Американски импресионизам|американските импресионисти]] како [[Чајлд Хасам]], [[Џон Твакмен]] и [[Теодор Робинсон]]; и во Австралија, каде што сликарите од [[Хајделбершка школа|Хајделбершката школа]], како [[Артур Стритон]], [[Фредерик Мекaбин]] и [[Чарлс Кондер]], сликале на отворено и биле особено заинтересирани за австралискиот предел и светлина. Тој исто така извршил влијание врз сликари кои во теорија не биле првенствено импресионистички, како портретистот и пејзажистот [[Џон Сингер Сарџент]]. Во исто време, во Америка на почетокот на XX век постоел автохтон и речиси изолиран реализам, богато отелотворен во фигуративните дела на [[Томас Икинс]], [[Ашканска школа|Ашканската школа]], како и во пејзажите и морските пејзажи на [[Винслоу Хомер]], чии слики биле длабоко посветени на цврстината на природните форми. Визионерскиот пејзаж, мотив кој во голема мера зависел од двосмисленоста на ноќната сцена, нашол свои застапници кај [[Алберт Пинкам Рајдер]] и [[Ралф Алберт Блејклок]]. Кон крајот на XIX век постоеле и неколку, прилично различни групи на [[Симболизам (уметност)|симболистички сликари]], чии дела одекнале кај помладите уметници на XX век, особено кај [[Фовизам|фовистите]] и [[Надреализам|надреалистите]]. Меѓу нив биле [[Гистав Моро]], [[Одилон Редон]], [[Пјер Пуви де Шаван]], [[Анри Фантен-Латур]], [[Арнолд Беклин]], [[Едвард Мунк]], [[Фелисиен Ропс]] и [[Јан Туороп]], како и [[Густав Климт]], меѓу другите, вклучувајќи ги и [[Руски симболизам|руските симболисти]] како [[Михаил Врубељ]]. Симболистичките сликари црпеле од [[митологија]]та и соништата како визуелен јазик на душата, барајќи впечатливи слики што потсетувале на статичен свет на тишина. Симболите употребувани во симболизмот не биле познатите [[амблем]]и на главната [[иконографија]], туку интензивно лични, приватни, нејасни и двосмислени упатувања. Повеќе филозофија отколку вистински уметнички стил, симболистичките сликари влијаеле врз современото движење [[Арт нуво]] и [[Les Nabis|Ле Наби]]. Во своето истражување на соновидни теми, симболистичките сликари се среќавале низ вековите и културите, како што се среќаваат и денес; [[Бернар Делвај]] го опишал надреализмот на [[Рене Магрит]] како „симболизам плус [[Сигмунд Фројд|Фројд]]“.<ref>{{cite book| last = Delvaille| first = Bernard|author-link=Bernard Delvaille| title = La poésie symboliste: [anthologie]| year = 1971| publisher = Seghers| isbn = 978-2-221-50161-0 }}</ref> ===Модерна и современа уметност на XX век=== {{main|Модерна уметност|Модернизам|Современа уметност}} ====Пионери на XX век==== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> Image:Matisse-Open-Window.jpg|[[Анри Матис]] 1905, [[Фовизам]] Image:Henri Rousseau 005.jpg|[[Анри Русо]] 1910 [[Примитивизам|примитивен]] [[надреализам]] </gallery> [[File:Matissedance.jpg|thumb|[[Анри Матис]] 1909, доцен [[Фовизам|фовизам]]]] Сликари како [[Ван Гог]], [[Сезан]], [[Пол Гоген]] и [[Жорж Пјер Сера]] биле од суштинско значење за развојот на модерната уметност. На почетокот на XX век, [[Анри Матис]] и неколку други млади уметници, меѓу кои и предкубистичкиот [[Жорж Брак]], [[Андре Дерен]], [[Раул Дифи]] и [[Морис де Вламенк]], го револуционизирале парискиот уметнички свет со „диви“, повеќебојни и експресивни пејзажи и фигуративни слики, кои критичарите ги нарекле [[Фовизам|фовизам]]. Втората верзија на делото ''[[Танц (слика)|Танцот]]'' на [[Анри Матис]] претставувала клучна точка во неговата кариера и во развојот на модерното сликарство.<ref>Russell T. Clement. ''Four French Symbolists''. Greenwood Press, 1996. Page 114.</ref> Таа ја одразувала почетната фасцинација на Матис со [[примитивна уметност]]: интензивните топли бои наспроти студената сино-зелена заднина и ритмичкото низање на танцувачките актови ги пренесувале чувствата на емоционално ослободување и [[хедонизам]]. [[Пабло Пикасо]] ги создал своите први [[Кубизам|кубистички]] слики врз основа на идејата на Сезан дека секое прикажување на природата може да се сведе на три цврсти тела: [[коцка]], [[сфера]] и [[конус (геометрија)|конус]]. Со сликата [[Госпоѓиците од Авињон]] од 1907 година, Пикасо драматично создал нова и радикална слика што прикажувала сурова и примитивна сцена од бордел со пет проститутки, насилно насликани жени, кои потсетувале на [[Африкански маски|африкански племенски маски]] и на неговите сопствени нови [[Кубизам|кубистички]] пронајдоци. [[кубизам|Аналитичкиот кубизам]] бил заеднички развиен од Пабло Пикасо и [[Жорж Брак]], а бил претставен со ''Виолина и свеќник, Париз'', од околу 1908 до 1912 година. Аналитичкиот кубизам, првата јасна манифестација на кубизмот, бил следен од [[Кубизам|синтетичкиот кубизам]], кој го практикувале Брак, Пикасо, [[Фернан Леже]], [[Хуан Грис]], [[Албер Глез]], [[Марсел Дишан]] и безброј други уметници во текот на 1920-тите. [[Кубизам|Синтетичкиот кубизам]] се карактеризирал со воведување различни текстури, површини, елементи на [[колаж]], [[papier collé|залепена хартија]] и голема разновидност на споени теми.<ref name="Read-Modern painting">{{cite book |last1=Read |first1=Herbert |title=A Concise History of Modern Painting |date=1968 |publisher=Praeger |url=[https://www.google.com/books/edition/A_Concise_History_of_Modern_Painting/4lREAAAAIAAJ](https://www.google.com/books/edition/A_Concise_History_of_Modern_Painting/4lREAAAAIAAJ) |access-date=4 October 2026}}</ref> [[File:The dining room in the country by Pierre Bonnard (1913).jpg|thumb|left|[[Пјер Бонар]], 1913, европско [[Модернизам|модернистичко наративно сликарство]]]] Les Fauves (француски за ''Дивите ѕверови'') биле сликари од почетокот на XX век кои експериментирале со слободата на изразувањето преку бојата. Името било дадено на групата од страна на уметничкиот критичар [[Луј Восел]], на хумористичен начин и без намера да им биде комплимент. [[Фовизам|Фовизмот]] бил краткотрајно и лабаво здружување на уметници од почетокот на XX век, чии дела ги нагласувале сликарските квалитети и имагинативната употреба на длабоки бои наместо репрезентативните вредности. Фовистите го правеле предметот на сликата лесно читлив, ги преувеличувале перспективите, а интересното пророчко предвидување на фовистите било изразено во 1888 година од [[Пол Гоген]] до [[Пол Серизје]],<ref name="Raynal">{{cite book |last1=Raynal |first1=M. |title=History of Painting: Matisse, Munch, Rouault; fauvism [and] expressionism |date=1949 |publisher=University of California Press |url=[https://www.google.com/books/edition/History_of_Modern_Painting_Matisse_Munch/tR8NAQAAIAAJ](https://www.google.com/books/edition/History_of_Modern_Painting_Matisse_Munch/tR8NAQAAIAAJ) |access-date=4 October 2026}}</ref> {{quote|Како ги гледате овие дрвја? Тие се жолти. Значи, ставете жолта; оваа сенка, повеќе сина, насликајте ја со чист [[ултрамарин]]; овие се црвени лисја? Ставете [[вермилион]].}} Водачи на движењето биле [[Анри Матис]] и [[Андре Дерен]] – еден вид пријателски ривали, секој со свои следбеници. На крајот, Матис станал ''јанг'' наспроти ''јинот'' на [[Пикасо]] во XX век. Меѓу фовистичките сликари биле [[Албер Марке]], [[Шарл Камоан]], [[Морис де Вламенк]], [[Раул Дифи]], [[Отон Фриз]], холандскиот сликар [[Кес ван Донген]] и партнерот на Пикасо во кубизмот, [[Жорж Брак]], меѓу другите.<ref>{{cite book| author = John Elderfield|author2=Stephen Andrew Roberts| title = European Co-operation on Social Science Information and Documentation (ECSSID) Technical Meeting, University of Kent at Canterbury, 25th–26th March 1991: Report to British Library Research & Development Department| year = 1991|publisher=Museum of Modern Art | isbn = 978-0-87070-638-7 }}</ref> [[File:De Chirico's Love Song.jpg|thumb|[[Џорџо де Кирико]] 1914, пред-[[надреализам]]]] Фовизмот, како движење, немал конкретни теории и бил краткотраен; започнал во 1905 година и завршил во 1907 година, при што имале само три изложби. Матис бил сметан за водач на движењето поради неговата поголема возраст и претходното етаблирање во академскиот уметнички свет. Неговиот портрет на госпоѓа Матис од 1905 година, ''Зелената линија'', предизвикал сензација во Париз кога првпат бил изложен. Тој рекол дека сакал да создава уметност што ќе предизвикува задоволство; уметноста како декорација била неговата цел и можело да се каже дека неговата употреба на светли бои се обидувала да ја одржи спокојноста на композицијата. Во 1906 година, по предлог на неговиот трговец [[Амброаз Волар]], [[Андре Дерен]] заминал во Лондон и создал серија слики како ''Мостот Чаринг Крос, Лондон'' (погоре) во [[Фовизам|фовистичкиот]] стил, парафразирајќи ја познатата серија на [[Импресионизам|импресионистичкиот]] сликар [[Клод Моне]]. Мајстори како [[Анри Матис]] и [[Пјер Бонар]] продолжиле да ги развиваат своите наративни стилови независно од кое било движење во текот на XX век.<ref name="Raynal" /> До 1907 година, фовизмот повеќе не бил шокантно ново движење и набргу бил заменет од [[Кубизам|кубизмот]] на критичарскиот радар како најновиот развој во тогашната [[современа уметност]]. Во 1907 година, [[Гијом Аполинер|Аполинер]], коментирајќи за Матис во напис објавен во ''La Falange'', рекол: „Тука не сме во присуство на екстравагантен или екстремистички потфат: уметноста на Матис е исклучително разумна.“<ref>{{cite book| author = William Stanley Rubin| author2 = Judith Cousins| author3 = Museum of Modern Art New York| title = Picasso and Braque: pioneering cubism| year = 1989| isbn = 0-87070-676-4| page = [[https://archive.org/details/picassobraquepio0000rubi/page/348](https://archive.org/details/picassobraquepio0000rubi/page/348) 348]| publisher = Museum of Modern Art| url = [https://archive.org/details/picassobraquepio0000rubi/page/348}}](https://archive.org/details/picassobraquepio0000rubi/page/348}})</ref> [[кубизам|Аналитичкиот кубизам]] бил заеднички развиен од Пабло Пикасо и [[Жорж Брак]] од околу 1908 до 1912 година. Аналитичкиот кубизам, првата јасна манифестација на кубизмот, бил следен од [[Кубизам|синтетичкиот кубизам]], кој го практикувале Брак, Пикасо, [[Фернан Леже]], [[Хуан Грис]], [[Албер Глез]], [[Марсел Дишан]] и безброј други уметници во текот на 1920-тите. [[Кубизам|Синтетичкиот кубизам]] се карактеризирал со воведување различни текстури, површини, елементи на [[колаж]], [[papier collé|папје коле]] и голема разновидност на споени теми.<ref>{{cite web |title=Synthetic Cubism |url=[https://www.tate.org.uk/art/art-terms/s/synthetic-cubism](https://www.tate.org.uk/art/art-terms/s/synthetic-cubism) |website=The Tate |access-date=October 7, 2026}}</ref> Во годините меѓу 1910 година и крајот на Првата светска војна, како и по врвот на [[кубизам|кубизмот]], во Париз се појавиле неколку движења. [[Џорџо де Кирико]] се преселил во Париз во јули 1911 година, каде што му се придружил на својот брат Андреа (поетот и сликар познат како [[Алберто Савинио]]). Преку својот брат се запознал со Пјер Лапрад, член на жирито на Салонот на есента, каде што изложил три свои соновидни дела: ''Енигма на пророкот'', ''Енигма на едно попладне'' и ''Автопортрет''. Во текот на 1913 година ги изложувал своите дела на [[Салон на независните|Салонот на независните]] и Салонот на есента, а неговата работа била забележана од [[Пабло Пикасо]] и [[Гијом Аполинер]], како и од неколку други. Неговите впечатливи и мистериозни слики се сметаат за значајни за раните почетоци на [[Надреализам|надреализмот]]. Во првата половина на XX век во Европа мајстори како [[Жорж Брак]], [[Андре Дерен]] и [[Џорџо де Кирико]] продолжиле да сликаат.<ref>{{cite web|title=Cubism and Its Consequences |url=[https://www.britannica.com/art/Western-painting/Cubism-and-its-consequences](https://www.britannica.com/art/Western-painting/Cubism-and-its-consequences) |website=Britannica |access-date=October 7, 2026}}</ref> ====Пионери на модерната уметност==== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:André Derain, 1905, Le séchage des voiles (The Drying Sails), oil on canvas, 82 x 101 cm, Pushkin Museum, Moscow. Exhibited at the 1905 Salon d'Automne.jpg|[[Андре Дерен]], 1905, ''Le séchage des voiles (The Drying Sails)'', [[Фовизам]] File:Matisse-Woman-with-a-Hat.jpg|[[Анри Матис]], 1905, ''[[Жена со шапка]]'', [[Фовизам]] File:Jean Metzinger, c.1905, Baigneuses, Deux nus dans un jardin exotique, oil on canvas, 116 x 88.8 cm, Colección Carmen Thyssen-Bornemisza.jpg|[[Жан Мецингер]], c.1905, ''[[Два акта во егзотичен пејзаж]]'', [[Дивизионизам]], [[протокубизам]] File:MunchDerToddesMarat1907.JPG|[[Едвард Мунк]], ''Смртта на Марат I'' (1907), пример на [[Експресионизам|експресионизмот]] Image:The Kiss - Gustav Klimt - Google Cultural Institute.jpg|[[Густав Климт]], [[експресионизам]], 1907–1908 Image:Albert Gleizes, l'Homme au Balcon, 1912, oil on canvas, 195.6 x 114.9 cm, Philadelphia Museum of Art.jpg|[[Албер Глез]], 1912, ''[[Човек на балкон (Глез)|l'Homme au Balcon, Човек на балкон (портрет на д-р Тео Морено)]]'', [[Кубизам]] Image:Deer_in_the_Woods_II.jpg|[[Франц Марк]] 1912, [[Синиот јавач]] Image:Delaunay ChampDeMars.jpg|[[Робер Делоне]], 1911, [[Орфизам (уметност)|орфизам]] Image:Francis Picabia, 1912, La Source, The Spring, oil on canvas, 249.6 x 249.3 cm, Museum of Modern Art, New York. Exhibited, 1912 Salon d'Automne, Paris.jpg|[[Франсис Пикабија]], 1912, ''[[Пролетта|La Source (Пролетта)]]'', [[апстрактна уметност]] File:Gino Severini, 1912, Dynamic Hieroglyphic of the Bal Tabarin, oil on canvas with sequins, {{convert|161.6|x|156.2|cm|in|abbr=on}}.), Museum of Modern Art, New York.jpg|[[Џино Северини]], 1912, ''Динамички хиероглиф на Бал Табаран'', [[Футуризам]] File:Composition VII - Wassily Kandinsky, GAC.jpg|[[Василиј Кандински]] 1913, раѓање на [[апстрактна уметност]] Image:Amadeo Modigliani 036.jpg|[[Амедео Модиљани]], ''Портрет на [[Шутен]]'' 1916, пример на [[Експресионизам|експресионизмот]] Image:Leger railway crossing.jpg|[[Фернан Леже]] 1919, [[Кубизам|синтетички кубизам]], [[тубизам]] </gallery> Во првите две децении на XX век и по [[Кубизам|кубизмот]], се појавиле неколку други важни движења; [[футуризам]] ([[Џакомо Бала|Бала]]), [[апстрактна уметност]] ([[Василиј Кандински|Кандински]]), [[Синиот јавач|Der Blaue Reiter]]), [[Баухаус]], ([[Василиј Кандински|Кандински]]) и ([[Паул Кле|Кле]]), [[Орфизам (уметност)|орфизмот]] ([[Робер Делоне]] и [[Франтишек Купка]]), [[Синхромизам]] ([[Морган Расел]]), [[Де Стајл]] ([[Пит Мондријан|Мондријан]]), [[Супрематизам]] ([[Казимир Малевич|Малевич]]), [[Конструктивизам (уметност)|конструктивизмот]] ([[Владимир Татлин]]), [[Дадаизам]] ([[Марсел Дишан]], [[Франсис Пикабија]], [[Жан Арп|Арп]]) и [[Надреализам]] ([[Џорџо де Кирико|Де Кирико]], [[Андре Бретон]], [[Жоан Миро|Миро]], [[Рене Магрит|Магрит]], [[Салвадор Дали|Дали]], [[Макс Ернст|Ернст]]). Модерното сликарство влијаело врз сите визуелни уметности, од [[модернизам|модернистичката]] архитектура и дизајн, до [[авангарда|авангардниот]] филм, театар и [[модерен танц]], и станало експериментална лабораторија за изразување на визуелното искуство, од фотографијата и [[конкретна поезија|конкретната поезија]] до рекламната уметност и модата. Сликарството на Ван Гог извршило големо влијание врз [[Експресионизам|експресионизмот]] на XX век, што можело да се види во делата на [[Фовизам|фовистите]], [[Мост (уметност)|Мост]] (група предводена од германскиот сликар [[Ернст Лудвиг Кирхнер]]),<ref>Andrea Meyer, Méconnaissables. Les biens culturels du Cameroun dans la production picturale allemande, 1905-1989. In: Collective (ed.), [[https://www.static.tu.berlin/fileadmin/www/10002011/Forschungsprojekte/Aktuelle_Forschungsprojekte/Umgekehrte_Sammlungen_KAM/ATLAS_DE_L_ABSENCE_version_francaise.pdf](https://www.static.tu.berlin/fileadmin/www/10002011/Forschungsprojekte/Aktuelle_Forschungsprojekte/Umgekehrte_Sammlungen_KAM/ATLAS_DE_L_ABSENCE_version_francaise.pdf) Atlas de l'absence. Le patrimoine culturel du Cameroun en Allemagne], (english working translation [[https://www.static.tu.berlin/fileadmin/www/10002011/Forschungsprojekte/Aktuelle_Forschungsprojekte/Umgekehrte_Sammlungen_KAM/ATLAS_DER_ABWESENHEIT_EN_DeepL.pdf](https://www.static.tu.berlin/fileadmin/www/10002011/Forschungsprojekte/Aktuelle_Forschungsprojekte/Umgekehrte_Sammlungen_KAM/ATLAS_DER_ABWESENHEIT_EN_DeepL.pdf) online]) Berlin 2023, p. 209.</ref> и експресионизмот на [[Едвард Мунк]], [[Егон Шиле]], [[Марк Шагал]], [[Амедео Модиљани]], [[Шаим Сутин]] и други. [[Василиј Кандински]], руски сликар, [[графика|графичар]] и теоретичар на уметноста, еден од најпознатите уметници на XX век, генерално се сметал за првиот важен сликар на [[модерна уметност|модерната]] апстрактна уметност. Како ран модернист, во потрага по нови начини на визуелно и духовно изразување, тој теоретизирал, како и современите окултисти и [[теозофија|теозофи]], дека чистата визуелна апстракција има корелативни вибрации со звукот и музиката. Тие претпоставувале дека чистата апстракција може да ја изрази чистата духовност. Неговите најрани апстракции генерално биле насловени како примерот во (горната галерија) ''Композиција VII'', поврзувајќи ги со делата на композиторите на музика. Кандински вклучил многу од своите теории за апстрактната уметност во својата книга ''За духовното во уметноста''. [[Робер Делоне]] бил француски уметник поврзан со [[Орфизам (уметност)|орфизмот]] (потсетувајќи на врската меѓу чистата апстракција и кубизмот). Неговите подоцнежни дела биле поапстрактни, потсетувајќи на [[Паул Кле]]. Неговиот главен придонес кон апстрактното сликарство се однесувал на неговата смела употреба на бојата и јасната љубов кон експериментирањето со длабочината и тонот. По покана на [[Василиј Кандински]], Делоне и неговата сопруга, уметницата [[Соња Делоне]], ѝ се придружиле на групата „Синиот јавач“ ([[Синиот јавач|Der Blaue Reiter]]), група апстрактни уметници со седиште во [[Минхен]], во 1911 година, а неговата уметност се свртела кон апстрактното.<ref>{{cite web |url=[http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=86](http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=86) |title=Der Blaue Reiter |publisher=Tate Glossary |access-date=10 August 2009 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20110802022524/https://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=86](https://web.archive.org/web/20110802022524/https://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=86) |archive-date=2 August 2011 }}</ref> Меѓу другите значајни пионери на раната апстракција бил рускиот сликар [[Казимир Малевич]], кој по [[Руска револуција (1917)|Руската револуција]] во 1917 година, а по притисокот од [[сталинизам|сталинистичкиот]] режим во 1924 година, се вратил кон сликањето фигуративни мотиви <ref name=":4">{{Cite book |last1=Malevich |first1=Kazimir Severinovich |url=[http://archive.org/details/kazimir00male](http://archive.org/details/kazimir00male) |title=Kazimir Malevich : suprematism |last2=Drutt |first2=Matthew |last3=Deutsche Guggenheim Berlin |last4=Solomon R. Guggenheim Museum |last5=Menil Collection (Houston |first5=Tex ) |date=2003 |publisher=New York, N.Y. : Guggenheim Museum; Distributed by Harry N. Abrams |others=Solomon R. Guggenheim Museum Library |isbn=978-0-89207-265-1}}</ref> и ''Селани и работници на полето'', и швајцарскиот сликар [[Паул Кле]], чии мајсторски експерименти со бојата го направиле важен пионер на [[апстрактно сликарство|апстрактното сликарство]] во [[Баухаус]]. Други важни пионери на апстрактното сликарство биле шведската уметница [[Хилма аф Клинт]], чешкиот сликар [[Франтишек Купка]], како и американските уметници [[Стентоn Макдоналд-Рајт]] и [[Морган Расел]], кои во 1912 година го основале [[Синхромизам|синхромизмот]], уметничко движење што многу наликувало на [[Орфизам (уметност)|орфизмот]].<ref>{{Cite web |title=Фальшак |url=[https://www.sovsekretno.ru/articles/falshak/](https://www.sovsekretno.ru/articles/falshak/) |url-status=dead |archive-url=[https://web.archive.org/web/20190704212713/https://www.sovsekretno.ru/articles/falshak/](https://web.archive.org/web/20190704212713/https://www.sovsekretno.ru/articles/falshak/) |archive-date=4 July 2019 |access-date=2021-11-22 |website=[www.sovsekretno.ru](http://www.sovsekretno.ru)}}</ref> ''[[Експресионизам]]'' и ''[[Симболизам (уметност)|симболизам]]'' биле широки називи што опфаќале неколку значајни и сродни движења во сликарството на 20 век, кои доминирале во голем дел од авангардната уметност создадена во Западна, Источна и Северна Европа. Експресионистичките дела биле сликани главно меѓу Првата и Втората светска војна, претежно во Франција, Германија, Норвешка, Русија, Белгија и Австрија. Експресионистичките уметници биле поврзани и со надреализмот и со симболизмот, а секој од нив бил на свој начин уникатно и донекаде ексцентрично личен. [[Фовизам|Фовизмот]], [[Мост (уметност)|Мост]] и [[Синиот Јавач]] биле три од најпознатите групи на експресионистички и симболистички сликари.<ref>Note the parallel French movement Fauvism and the English Vorticism: "The Fauvist movement has been compared to German Expressionism, both projecting brilliant colors and spontaneous brushwork, and indebted to the same late nineteenth-century sources, especially Van Gogh." Sabine Rewald, "Fauvism", In ''Heilbrunn Timeline of Art History''. New York: The Metropolitan Museum of Art, 2000–. [http://www.metmuseum.org/toah/hd/fauv/hd_fauv.htm](http://www.metmuseum.org/toah/hd/fauv/hd_fauv.htm) (October 2004); and "Vorticism can be thought of as English Expressionism." Sherrill E. Grace, ''Regression and Apocalypse: Studies in North American Literary Expressionism''. Toronto: University of Toronto Press, 1989, p. 26.</ref> Уметници разновидни и интересни како [[Марк Шагал]], чија слика ''[[Јас и селото]]'' раскажувала автобиографска приказна што го истражувала односот меѓу уметникот и неговото потекло, со речник на уметнички [[Симболизам (уметност)|симболизам]]. [[Густав Климт]], [[Егон Шиле]], [[Едвард Мунк]], [[Емил Нолде]], [[Хаим Сутин]], [[Џејмс Енсор]], [[Оскар Кокошка]], [[Ернст Лудвиг Кирхнер]], [[Макс Бекман]], [[Франц Марк]], [[Кете Шмит Колвиц]], [[Жорж Руо]], [[Амедео Модиљани]] и некои од Американците кои престојувале во странство, како [[Марсден Хартли]] и [[Стјуарт Дејвис]], биле сметани за влијателни експресионистички сликари.<ref name="Tate">{{cite web |title=Glossary of art terms: School of Paris |url=[http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/s/school-of-paris](http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/s/school-of-paris) |publisher=[[Tate Gallery]] |access-date=July 16, 2014 |archive-date=July 26, 2014 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20140726194915/http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/s/school-of-paris](https://web.archive.org/web/20140726194915/http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/s/school-of-paris) |url-status=live }}</ref><ref>Note the parallel French movement Fauvism and the English Vorticism: "The Fauvist movement has been compared to German Expressionism, both projecting brilliant colors and spontaneous brushwork, and indebted to the same late nineteenth-century sources, especially Van Gogh." Sabine Rewald, "Fauvism", In ''Heilbrunn Timeline of Art History''. New York: The Metropolitan Museum of Art, 2000–. [http://www.metmuseum.org/toah/hd/fauv/hd_fauv.htm](http://www.metmuseum.org/toah/hd/fauv/hd_fauv.htm) (October 2004); and "Vorticism can be thought of as English Expressionism." Sherrill E. Grace, ''Regression and Apocalypse: Studies in North American Literary Expressionism''. Toronto: University of Toronto Press, 1989, p. 26.</ref>Иако [[Алберто Џакомети]] првенствено бил сметан за интензивен [[надреалист]]ички скулптор, тој исто така создал интензивни експресионистички слики. ====Пионери на апстракцијата==== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Gray Tree 1911.jpg|[[Пит Мондријан]], 1912, ран [[Де Стајл]] Image:Malevici06.jpg|[[Казимир Малевич]] 1916, [[супрематизам]] Image:Theo van Doesburg Composition VII (the three graces).jpg|[[Тео ван Дусбург]] 1917, [[Де Стајл]], [[неопластицизам]] Image:MacDonaldWright_AirplaneSynchYelOrng.jpg|[[Стентон Макдоналд-Рајт]] 1920, [[синхромизам]] </gallery> Уметноста на [[Пит Мондријан]] исто така била поврзана со неговите духовни и филозофски проучувања. Во 1908 година тој се заинтересирал за теозофскито движење што го започнала [[Мадам Блаватска|Елена Блаватска]] кон крајот на 19 век. Блаватска верувала дека било можно да се достигне познавање на природата што било подлабоко од она што го обезбедувале емпириските средства, а голем дел од творештвото на Мондријан до крајот на неговиот живот бил инспириран од неговото трагање по тоа духовно знаење.<ref>{{cite web|url=[https://www.artandantiquesmag.com/between-the-lines/|title=Inspired](https://www.artandantiquesmag.com/between-the-lines/|title=Inspired) by spiritual ideas, Piet Mondrian created a radical art that aimed to transform the world. Between the Lines, Art and Antiques}}</ref> [[File:Piet Mondriaan, 1939-1942 - Composition 10.jpg|thumb|upright|left|[[Пит Мондријан]], ''„Композиција бр. 10“'' 1939–1942, [[Де Стајл]]]] [[Де Стајл]], исто така познат како [[неопластицизам]], било холандско уметничко движење основано во 1917 година. Терминот ''[[Де Стајл]]'' се користел за да се означи творештво создадено од 1917 до 1931 година во Холандија.<ref name="tate">{{cite web|url=[http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=82|title=De](http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=82|title=De) Stijl|access-date=31 July 2006|work=Tate Glossary|publisher=The Tate|archive-date=4 September 2004|archive-url=[https://web.archive.org/web/20040904194458/http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=82}}](https://web.archive.org/web/20040904194458/http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=82}})</ref><ref name="archdic">{{cite book| last = Curl| first = James Stevens| title = A Dictionary of Architecture and Landscape Architecture| url = [https://archive.org/details/dictionaryofarch00curl_0|](https://archive.org/details/dictionaryofarch00curl_0|) url-access = registration| type = Paperback| edition = Second| year = 2006| publisher = Oxford University Press| isbn = 0-19-860678-8 }}</ref> ''Де Стајл'' исто така било име на списание што го издавал холандскиот сликар, дизајнер, писател и критичар [[Тео ван Дусбург]], со кое ги пропагирал теориите на групата. Покрај ван Дусбург, главни членови на групата биле сликарите [[Пит Мондријан]], [[Вилмос Хусар]] и [[Барт ван дер Лек]], како и архитектите [[Герит Ритвелд]], [[Роберт ван 'т Хоф]] и [[Јакоб Оуд]]. Уметничката филозофија што претставувала основа на работата на групата била позната како ''неопластицизам'' – нова пластична уметност (или ''Nieuwe Beelding'' на холандски).<ref>{{Cite web| title =De Stijl| work =Guggenheim Glossary| publisher =[[Solomon R. Guggenheim Museum|Guggenheim Museum]]| url =[http://www.guggenheimcollection.org/site/glossary_De_Stijl.html|](http://www.guggenheimcollection.org/site/glossary_De_Stijl.html|) access-date =4 February 2011| url-status =dead| archive-url =[https://web.archive.org/web/20080821042905/http://www.guggenheimcollection.org/site/glossary_De_Stijl.html|](https://web.archive.org/web/20080821042905/http://www.guggenheimcollection.org/site/glossary_De_Stijl.html|) archive-date =21 August 2008| df =dmy-all}} </ref> [[File:Cosmic Synchrony.jpg|thumb|upright|[[Морган Расел]], ''Космичка синхронија'' (1913–14), [[синхромизам]]]] Поддржувачите на Де Стајл настојувале да изразат нов [[утопија|утописки]] идеал на духовна хармонија и ред. Тие се залагале за чиста [[апстрактна уметност|апстракција]] и универзалност преку сведување на формата и бојата на суштинските елементи; ги поедноставувале визуелните композиции на вертикални и хоризонтални насоки и користеле само [[примарни бои]], заедно со црна и бела боја. Навистина, според онлајн-статијата на галеријата [[Тејт]] за неопластицизмот, самиот Мондријан ги изложил овие ограничувања во својот есеј „Неопластицизам во сликарската уметност“. Тој напишал: „... оваа нова пластична идеја ќе ги игнорира деталите на појавноста, односно природната форма и боја. Напротив, таа треба да го најде својот израз во апстракцијата на формата и бојата, односно во правата линија и јасно дефинираната примарна боја.“ Написот на Тејт понатаму сумирал дека оваа уметност дозволувала „само примарни бои и небои, само квадрати и правоаголници, само прави и хоризонтални или вертикални линии“.<ref>{{cite web |url=[http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=191](http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=191) |title=Neo-Plasticism |publisher=tate.org.uk |access-date=3 September 2008 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20080910121539/http://tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=191](https://web.archive.org/web/20080910121539/http://tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=191) |archive-date=10 September 2008 }}</ref> Онлајн-статијата на [[Музејот Соломон Р. Гугенхајм|Музејот Гугенхајм]] за Де Стајл ги сумирала овие карактеристики на сличен начин: „Тој [Де Стајл] се темели на основниот принцип на геометријата на правата линија, квадратот и правоаголникот, во комбинација со силна асиметричност; доминантна употреба на чисти примарни бои со црна и бела; и односот меѓу позитивните и негативните елементи во распоредот на необјективни форми и линии.“<ref>{{cite web|url=[http://www.guggenheimcollection.org/site/glossary_De_Stijl.html](http://www.guggenheimcollection.org/site/glossary_De_Stijl.html) |title=The style; Holland, 1917 |publisher=guggenheimcollection.org |access-date=30 November 2010 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20080821042905/http://www.guggenheimcollection.org/site/glossary_De_Stijl.html](https://web.archive.org/web/20080821042905/http://www.guggenheimcollection.org/site/glossary_De_Stijl.html) |archive-date=21 August 2008 }}</ref> Движењето Де Стајл било под влијание на [[кубист]]ичкото сликарство, како и на мистицизмот и идеите за „идеални“ геометриски форми (како што била „совршената права линија“) во [[Неоплатонизам|неоплатонските]] филозофски идеи на [[математичар]]от Метју Шунмакерс. Делата на Де Стајл ќе влијаеле врз стилот [[Баухаус]] и [[интернационален стил (архитектура)|интернационалниот стил]] во архитектурата, како и врз облекувањето и внатрешното уредување. Сепак, тој не ги следел општите насоки на некој „-изам“ (кубизам, футуризам, надреализам), ниту се придржувал до принципите на уметничките школи како Баухаус; тоа бил колективен проект, заедничко дело.<ref>{{[https://www.theartstory.org/movement/de-stijl/](https://www.theartstory.org/movement/de-stijl/) the Art Story}}</ref> ====Дадаизам и надреализам==== {{main|Дадаизам|Надреализам}} <gallery widths="160px" heights="160px" perrow="4"> Image:Picabia Machine Turn.jpg|[[Франсис Пикабија]] 1916, Дада Image:DasUndbild.jpg|[[Курт Швитерс]], 1919, [[колаж|насликан колаж]], [[Дада]] </gallery> [[File:Francis Picabia, 1915, New York..jpg|thumb|[[Франсис Пикабија]], (лево) ''Le saint des saints c'est de moi qu'il s'agit dans ce portrait'', 1 јули 1915; (средина) ''Portrait d'une jeune fille americaine dans l'état de nudité'', 5 јули 1915: (десно) ''J'ai vu et c'est de toi qu'il s'agit, De Zayas! De Zayas! Je suis venu sur les rivages du Pont-Euxin'', Њујорк, 1915]] [[Марсел Дишан]] стекнал меѓународна слава по неговиот озлогласен успех на шоуто Армори во Њујорк во 1913 година (набргу потоа тој се откажал од создавањето уметност во корист на [[шах]]от). Откако ''[[Акт што се симнува по скалите, бр. 2]]'' на Дишан станала меѓународна сензација на Армори шоуто во Њујорк во 1913 година, тој ја создал ''[[Невестата соблечена гола од своите ергени, дури и]], [[Големо стакло]]''. ''[[Големо стакло]]'' ја довело уметноста на сликарството до радикално нови граници, бидејќи било делумно сликарство, делумно колаж и делумно конструкција. Дишан станал тесно поврзан со движењето [[Дадаизам]], кое започнало во неутралниот [[Цирих]], Швајцарија, за време на Првата светска војна и го достигнало својот врв од 1916 до 1920 година. Движењето првенствено ги опфаќало визуелните уметности, литературата (поезија, уметнички манифести, теорија на уметноста), театарот и графичкиот дизајн, а својата антивоена политика ја насочувало преку отфрлање на преовладувачките стандарди во уметноста преку културни дела на [[антиуметност]]а. [[Франсис Пикабија]], [[Мен Реј]], [[Курт Швитерс]], [[Тристан Цара]], [[Ханс Рихтер (уметник)|Ханс Рихтер]], [[Жан Арп]], [[Софи Тојбер-Арп]], заедно со Дишан и многу други, биле поврзани со дадаистичкото движење. Дишан и неколку [[дадаисти]] исто така биле поврзани со надреализмот, движењето што доминирало во европското сликарство во 1920-тите и 1930-тите.<ref name="Taylor (Duchamp, Armory)">{{cite journal |last1=Taylor |first1=Michael A. |title=Marcel Duchamp's Nude Descending a Staircase (No.2) and The 1913 Armory Show Scandal Revisited |journal=Archives of American Art Journal |date=2012 |volume=51 |issue=3/4 |pages=50–65 |url=[http://www.jstor.org/stable/43155387](http://www.jstor.org/stable/43155387) |access-date=4 October 2026}}</ref> Во 1924 година [[Андре Бретон]] го објавил ''[[Надреалистички манифест|Надреалистичкиот манифест]]''. <ref name="Breton manifestoes">{{cite book |last1=Breton |first1=André |title=Manifestoes of Surrealism |date=1969 |publisher=University of Michigan Press |location=Ann Arbor |isbn=0-472-06182-8 |url=[https://www.google.com/books/edition/Manifestoes_of_Surrealism/12TuC9IkxKIC](https://www.google.com/books/edition/Manifestoes_of_Surrealism/12TuC9IkxKIC) |access-date=4 October 2026}}</ref>[[Надреализам|Надреалистичкото]] движење во сликарството станало синоним за [[авангарда|авангардата]] и во него учествувале уметници чии дела се движеле од апстрактното до суперреалистичното. Со дела на хартија како ''Machine Turn Quickly'' (горе), Франсис Пикабија продолжил со својата поврзаност со движењето [[Дадаизам]] до 1919 година во Цирих и Париз, пред да се оддалечи од него откако развил интерес за [[Надреализам|надреалистичката]] уметност. [[Ив Танги]], [[Рене Магрит]] и [[Салвадор Дали]] биле особено познати по своите реалистични претстави на соништа и фантастични манифестации на имагинацијата. ''[[Изораното поле]]'' на [[Жоан Миро]] од 1923–1924 година се доближувала до апстракцијата; оваа рана слика со сложена група предмети и фигури и распоред на сексуално активни ликови била првото надреалистичко ремек-дело на Миро.<ref>Spector, Nancy. "[[http://www.guggenheimcollection.org/site/artist_work_md_109_7.html](http://www.guggenheimcollection.org/site/artist_work_md_109_7.html) The Tilled Field, 1923–1924] {{webarchive|url=[https://web.archive.org/web/20080925010715/http://www.guggenheimcollection.org/site/artist_work_md_109_7.html](https://web.archive.org/web/20080925010715/http://www.guggenheimcollection.org/site/artist_work_md_109_7.html) |date=25 September 2008}}". [[Solomon R. Guggenheim Museum|Guggenheim]] display caption. Retrieved on 30 May 2008.</ref> ''Изораното поле'' на Миро исто така содржело неколку паралели со ''[[Градината на земните наслади|Градината на земните наслади]]'' на Бош: слични јата птици; базени од кои излегувале живи суштества; и преголеми отсечени уши, сето тоа одекнувало со делото на холандскиот мајстор, кое Миро го видел како млад сликар во [[Прадо]]. Поапстрактните [[Жоан Миро]], [[Жан Арп]], [[Андре Масон]] и [[Макс Ернст]] биле многу влијателни, особено во Соединетите Американски Држави во текот на 1940-тите. Во текот на 1930-тите, надреализмот продолжил да станува сè повидлив за пошироката јавност. [[Британска надреалистичка група|Надреалистичка група се развила во Британија]] и, според Бретон, нивната [[Лондонска меѓународна надреалистичка изложба]] од 1936 година била врвна точка на периодот и станала модел за меѓународни изложби. Надреалистичките групи во Јапонија, а особено во Латинска Америка, Карибите и Мексико, создале иновативни и оригинални дела.<ref name="Hist of Surrealism">{{cite book |last1=Durozoi |first1=Gérard |title=History of the Surrealist Movement |date=2002 |publisher=University of Chicago Press |isbn=9780226174112 |url=[https://www.google.com/books/edition/History_of_the_Surrealist_Movement/TuzhQqAGKCgC](https://www.google.com/books/edition/History_of_the_Surrealist_Movement/TuzhQqAGKCgC) |access-date=4 October 2026}}</ref> Дали и [[Рене Магрит|Магрит]] создале некои од најпрепознатливите слики на движењето. Сликата ''Ова не е луле'' од 1928/1929 година, на [[Рене Магрит|Магрит]], била предмет на книга на [[Мишел Фуко]] од 1973 година, ''This is not a Pipe'' (англиско издание, 1991), која ја разгледувала сликата и нејзиниот [[парадокс]]. Дали ѝ се придружил на групата во 1929 година и учествувал во брзото воспоставување на визуелниот стил меѓу 1930 и 1935 година.<ref name="Hist of Surrealism" /> 1931 година означила година во која неколку надреалистички сликари создале дела што претставувале пресвртници во нивниот стилски развој: во еден пример, течните форми станале заштитен знак на Дали, особено во неговата ''[[Постојаноста на сеќавањето]]'', која ја прикажувала сликата на часовници што се опуштале како да се топеле. Евокациите на времето и неговата привлечна мистериозност и апсурдност.<ref>{{cite web |url=[http://www.moma.org/collection/browse_results.php?object_id=79018](http://www.moma.org/collection/browse_results.php?object_id=79018) |title=The Persistence of Memory |publisher=MoMA Online Collection }}</ref> Карактеристиките на овој стил – комбинација на прикажаното, апстрактното и психолошкото – станале израз на отуѓеноста што ја чувствувале многу луѓе во [[модернизам|модернистичкиот]] период, комбинирана со чувството на подлабоко навлегување во психата, за да се „стане целосен со сопствената индивидуалност“. Макс Ернст, чија слика ''Murdering Airplane'' од 1920 година, студирал филозофија и психологија во Бон и бил заинтересиран за алтернативните реалности што ги доживувале лудите. Неговите слики можеби биле инспирирани од проучувањето на [[психоаналитичар]]от [[Сигмунд Фројд]] на заблудите на параноичниот пациент Даниел Пол Шребер. Фројд ја идентификувал фантазијата на Шребер да стане жена како ''[[комплекс на кастрација]]''. Средишната слика на два пара нозе се однесува на хермафродитските желби на Шребер. Натписот на Ернст на задната страна на сликата гласел: ''Сликата е љубопитна поради нејзината симетрија. Двата пола се меѓусебно балансирани.''<ref>{{cite web |url=[http://www.tate.org.uk/servlet/ViewWork?cgroupid=999999961&workid=4133&searchid=19833&tabview=text](http://www.tate.org.uk/servlet/ViewWork?cgroupid=999999961&workid=4133&searchid=19833&tabview=text) |title=Max Ernst (1891–1976). Men Shall Know Nothing of This 1923 / Les Hommes n'en sauront rien |publisher=tate.org.uk |access-date=30 November 2010}}</ref> Во текот на 1920-тите, делото на [[Андре Масон]] било исклучително влијателно во помагањето на новодојдениот во Париз и млад уметник [[Жоан Миро]] да ги пронајде своите корени во новото [[надреализам|надреалистичко]] сликарство.<ref name="Miro-MoMA">{{cite web |title=Joan Miró Spanish, 1893–1983 |url=[https://www.moma.org/artists/4016-joan-miro](https://www.moma.org/artists/4016-joan-miro) |website=Museum of Modern Art |access-date=4 October 2026}}</ref> Миро во писмата до својот дилер [[Пјер Матис]] го признал значењето на Масон како пример за него во неговите рани години во Париз.<ref>{{cite web|title=A Vital Body of Work |url=[https://www.economist.com/prospero/2011/04/15/a-vital-body-of-work](https://www.economist.com/prospero/2011/04/15/a-vital-body-of-work) |website=the Economist |access-date=October 7, 2026}}</ref> Долго откако личните, политичките и професионалните тензии ја распарчиле надреалистичката група и ја растуриле во тенок воздух и етер, Магрит, Миро, Дали и другите надреалисти продолжиле да дефинираат визуелна програма во уметностите. Други истакнати надреалистички уметници биле [[Џорџо де Кирико]], [[Мере Опенхајм]], [[Тоен]], [[Грегоар Мишонз]], [[Роберто Мата]], [[Кеј Сејџ]], [[Леонора Карингтон]], [[Доротеа Танинг]] и [[Леонор Фини]], меѓу другите.<ref name="Hist of Surrealism" /> ====Пред и по војната==== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="6"> File:Egon Schiele - Self-Portrait with Physalis - Google Art Project.jpg|[[Егон Шиле]], [[Симболизам (уметност)|симболизам]] и [[експресионизам]] 1912 File:Kirchner 1913 Street, Berlin.jpg|[[Ернст Лудвиг Кирхнер]], [[Мост (уметност)|Мост]] 1913 Image:Modigliani - Nu couché.jpg|[[Амедео Модиљани]] [[Симболизам (уметност)|симболизам]] и [[експресионизам]] 1917 File:Blue-green.jpg|[[Џорџија О'Киф]], [[американски модернизам]], 1921 Image:Davis steeple street.jpg|[[Стјуарт Дејвис]], американски [[модернизам]] 1922 File:1920, Soutine, Chemin de la Fontaine des Tins at Céret.jpg|[[Хаим Сутин]], [[експресионизам]], околу 1920 </gallery> [[File:Die Zwitscher-Maschine (Twittering Machine), 1922 - Paul Klee.jpg|thumb|upright|[[Паул Кле]], 1922, [[Баухаус]]]] [[Синиот Јавач]] било германско движење што траело од 1911 до 1914 година и било суштинско за експресионизмот, заедно со [[Мост (уметност)]], која била основана во претходната деценија, во 1905 година, и била група германски [[експресионизам|експресионистички]] уметници формирана во [[Дрезден]] во 1905 година. Основачи на Мост (уметност) биле [[Фриц Блајл]], [[Ерих Хекел]], [[Ернст Лудвиг Кирхнер]] и [[Карл Шмит-Ротлуф]]. Подоцнежни членови биле [[Макс Пехштајн]], [[Ото Милер]] и други. Групата била една од клучните, која со текот на времето имала големо влијание врз развојот на [[модерна уметност|модерната уметност]] во 20 век и го создала стилот на [[експресионизам]].<ref name="bruckemuseumbrucke">{{cite web |url=[http://www.bruecke-museum.de/englbleyl.htm](http://www.bruecke-museum.de/englbleyl.htm) |title=The Artists' Association Brücke |publisher=Brücke Museum |access-date=7 September 2007}}</ref> [[Василиј Кандински]], [[Франц Марк]], [[Аугуст Маке]], [[Алексеј фон Јавленски]], чија психички експресивна слика на рускиот танчар ''Портрет на [[Александар Сахаров]]'' од 1909 година се наоѓала во галеријата погоре, [[Маријана фон Верефкин]], [[Лајонел Фајнингер]] и други ја основале групата [[Синиот Јавач]] како одговор на отфрлањето на сликата на Кандински ''Последниот суд'' од изложба. На Синиот Јавач му недостигал централен уметнички манифест, но бил центриран околу Кандински и Марк. Уметниците [[Габриеле Минтер]] и [[Паул Кле]] исто така биле вклучени. [[File:Patrick Henry Bruce Stilleben.jpg|thumb|[[Патрик Хенри Брус]], [[американски модернизам]], 1924]] Името на движењето потекнувало од слика на Кандински создадена во 1903 година. Исто така се тврдело дека името можело да произлезе од воодушевувањето на Марк од коњите и љубовта на Кандински кон сината боја. За Кандински, ''сината'' била боја на духовноста: колку била потемна сината, толку повеќе ја будела човечката желба за вечност.<ref>[[https://www.theartstory.org/movement/der-blaue-reiter/](https://www.theartstory.org/movement/der-blaue-reiter/) The Art Story]</ref> Во САД, во периодот меѓу Првата и Втората светска војна, сликарите имале тенденција да одат во Европа за да стекнат признание. Уметници како [[Марсден Хартли]], [[Патрик Хенри Брус]], [[Џералд Марфи]] и [[Стјуарт Дејвис]] изградиле репутација во странство. Во Њујорк, [[Алберт Пинкам Рајдер]] и [[Ралф Блејлок|Ралф Блејлок]] биле влијателни и значајни фигури во напредното американско сликарство меѓу 1900 и 1920 година. Во текот на 1920-тите, фотографот [[Алфред Стиглиц]] ги изложувал [[Џорџија О'Киф]], [[Артур Дав]], [[Алфред Хенри Маурер]], [[Чарлс Демут]], [[Џон Марин]] и други уметници, вклучувајќи ги европските мајстори [[Анри Матис]], [[Огист Роден]], [[Анри Русо]], [[Пол Сезан]] и [[Пабло Пикасо]], во својата галерија ''[[291 (галерија)|291]]''. ====Општествена свест==== {{See also|Социјалистички реализам|Регионализам (уметност)|Мексикански мурализам}} <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> Image:Thomas Hart Benton - People of Chilmark (Figure Composition) 1920.jpg|[[Томас Харт Бентон]] 1920, [[Американско жанровско сликарство|регионализам]] Image:Bellows George Dempsey and Firpo 1924.jpg|[[Џорџ Белоус]], 1924, [[американски реализам]] Image:Demuth_Charles_Spring_1921.jpg|[[Чарлс Демут]] ''Пролет'', 1921, американски [[прецизионизам]] (прототип на [[поп-арт]]) </gallery> [[File:Palacio de Bellas Artes - Mural El Hombre in cruce de caminos Rivera 3.jpg|thumb|[[Диего Ривера]], рекреација на ''[[Човекот на крстопат]]'' (преименувана во ''[[Човек, контролор на универзумот]]''), првично создадена во 1934 година, движењето [[мексикански мурализам]]]] Во текот на 1920-тите и 1930-тите и [[Големата депресија]], надреализмот, доцниот кубизам, [[Баухаус]], [[Де Стајл]], дадаизмот, германскиот експресионизам, експресионизмот и [[модернист]]ичките и мајсторски колористички сликари како [[Анри Матис]] и [[Пјер Бонар]] ја карактеризирале европската уметничка сцена. Во Германија, [[Макс Бекман]], [[Ото Дикс]], [[Џорџ Грос]] и други ги политизирале своите слики, навестувајќи го доаѓањето на Втората светска војна. Додека во Америка, [[Американско жанровско сликарство]] и движењата на [[социјален реализам|социјалниот реализам]] и [[регионализам (уметност)|регионализмот]], кои содржеле и политички и општествени коментари, доминирале со уметничкиот свет. Уметници како [[Бен Шан]], [[Томас Харт Бентон]], [[Грант Вуд]], [[Џорџ Тукер]], [[Џон Стјуарт Кари]], [[Реџиналд Марш (уметник)|Реџиналд Марш]] и други станале истакнати. Во Латинска Америка, покрај [[Уругвај]]скиот сликар [[Хоакин Торес Гарсија]] и [[Руфино Тамајо]] од Мексико, [[мексикански мурализам|муралистичкото движење]] со [[Диего Ривера]], [[Давид Сикерос]], [[Хосе Ороско]], [[Педро Нел Гомес]] и [[Сантијаго Мартинес Делгадо]], како и [[Симболизам (уметност)|симболистичките]] слики на [[Фрида Кало]], започнале ренесанса на уметностите во регионот, со употреба на бои и историски и политички пораки. Симболистичките дела на [[Фрида Кало]] исто така биле силно поврзани со надреализмот и со движењето [[магичен реализам]] во литературата. Психолошката драма во многу од автопортретите на Кало (горе) ја нагласувала виталноста и релевантноста на нејзините слики за уметниците во 21 век. [[File:Grant Wood - American Gothic - Google Art Project.jpg|thumb|upright|[[Грант Вуд]], 1930, [[социјален реализам]]]] ''[[Американска готика]]'' била слика на [[Грант Вуд]] од 1930 година. Прикажувајќи земјоделец што држи [[Вила (полска)|вила]] и помлада жена пред куќа во стилот на [[карпентерска готика]], таа била една од најпознатите слики во американската [[визуелна уметност|уметност]] на 20 век. Ликовните критичари имале позитивни мислења за сликата, како [[Гертруда Стајн]] и [[Кристофер Морли]], кои претпоставувале дека сликата била наменета како сатира на животот во руралните мали градови. Така, таа била гледана како дел од тенденцијата кон сè покритички претстави на рурална Америка, во духот на ''1919 [[Вајнсбург, Охајо (роман)|Вајнсбург, Охајо]]'' на [[Шервуд Андерсон]], ''[[Главна улица (роман)|Главна улица]]'' од 1920 година на [[Синклер Луис]] и ''The Tattooed Countess'' на [[Карл Ван Вехтен]] во литературата.<ref name="slate">Fineman, Mia, [[http://www.slate.com/id/2120494/](http://www.slate.com/id/2120494/) The Most Famous Farm Couple in the World: Why American Gothic still fascinates.], ''[[Slate (magazine)|Slate]]'', 8 June 2005</ref> Меѓутоа, со почетокот на [[Големата депресија]], сликата почнала да се гледа како претстава на непоколебливиот дух на американските пионери. Диего Ривера веројатно е најпознат во јавноста по својот мурал од 1933 година, „[[Човекот на крстопат]]“, во фоајето на зградата RCA во центарот „Рокфелер“. Кога неговиот покровител [[Нелсон Рокфелер]] открил дека муралот содржел портрет на [[Владимир Ленин]] и други комунистички мотиви, тој го отпуштил Ривера, а недовршеното дело на крајот било уништено од персоналот на Рокфелер. Филмот ''[[Cradle Will Rock]]'' содржел драматизација на контроверзата. Делата на [[Фрида Кало]] (сопругата на Ривера) често се карактеризирале со нивните остри претстави на болката. Од нејзините 143 слики, 55 биле [[автопортрет]]и, кои често вклучувале симболични претстави на нејзините физички и психолошки рани. Кало била длабоко под влијание на домородната мексиканска култура, што било очигледно во светлите бои и драматичната симболика на нејзините слики. Во нејзиното творештво често биле прикажувани христијански и еврејски теми; таа комбинирала елементи од класичната религиозна мексиканска традиција — која често е крвава и насилна — со [[надреализам|надреалистички]] претстави. Иако нејзините слики не се отворено христијански, тие несомнено содржат елементи од морбидниот мексикански христијански стил на религиозно сликарство. Политичкиот активизам бил важен дел од животот на [[Давид Сикерос]] и често го инспирирал да ја остави својата уметничка кариера настрана. Неговата уметност била длабоко вкоренета во [[Мексиканска револуција|Мексиканската револуција]], насилен и хаотичен период во мексиканската историја во кој различни општествени и политички фракции се бореле за признавање и моќ. Периодот од 1920-тите до 1950-тите е познат како Мексиканска ренесанса, а Сикерос бил активен во обидот да создаде уметност која истовремено била мексиканска и универзална. Тој накратко се откажал од сликањето за да се посвети на организирањето на рударите во Халиско. ====Светски судир==== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Ernst Ludwig Kirchner - Bogenschützen -1935-37.jpg|[[Ернст Лудвиг Кирхнер]], 1935–1937, [[германски експресионизам]] File:Wassily Kandinsky, 1939 - Composition X.png|[[Василиј Кандински]] ''Композиција X'' 1939, [[геометриска апстракција]] </gallery> Во текот на 1930-тите, радикалната левичарска политика карактеризирала многу од уметниците поврзани со [[надреализам|надреализмот]], вклучувајќи го и [[Пабло Пикасо]].<ref>Lewis, Helena. ''Dada Turns Red''. 1990. University of Edinburgh Press. A history of the uneasy relations between Surrealists and Communists from the 1920s through the 1950s.</ref> На 26 април 1937 година, за време на [[Шпанската граѓанска војна]], баскискиот град [[Герника]] бил место на [[бомбардирањето на Герника|„бомбардирањето на Герника“]] од страна на Легијата Кондор на Луфтвафе на нацистичка Германија. Германците напаѓале за да ги поддржат напорите на Франсиско Франко да ја собори Баскиската влада и шпанската републиканска влада. Градот бил разурнат, иако бискајското собрание и Герникскиот даб преживеале. Пабло Пикасо го насликал својот мурал со големина на фреска ''[[Герника (слика)|Герника]]'' за да ги одбележи ужасите од бомбардирањето. Во својата конечна форма, ''Герника'' била огромен црно-бел мурал, 3,5 метри висок и 7,8 метри широк, насликан со масло. Муралот прикажува сцена на смрт, насилство, бруталност, страдање и беспомошност без да ги прикажува нивните непосредни причини. Изборот да се слика во црно-бело бил во контраст со интензитетот на прикажаната сцена и ја повикува непосредноста на фотографија од весник.<ref>{{cite web|url=[http://www.arthistoryarchive.com/arthistory/cubism/Pablo-Picasso.html|title=Pablo](http://www.arthistoryarchive.com/arthistory/cubism/Pablo-Picasso.html|title=Pablo) Picasso – Biography, Quotes & Paintings |publisher=arthistoryarchive.com |access-date=14 June 2007}}</ref> Пикасо го насликал муралот ''[[Герника (слика)|Герника]]'' во знак на протест против бомбардирањето. Сликата првпат била изложена во Париз во 1937 година, потоа во [[Скандинавија]], потоа во Лондон во 1938 година и конечно во 1939 година, на барање на Пикасо, сликата била испратена во Соединетите Американски Држави на продолжен заем (за чување) во [[Музејот на модерната уметност|MoMA]]. Сликата била изложувана во музеите низ САД сè до нејзиното конечно враќање во [[Музејот на модерната уметност]] во Њујорк, каде што била изложувана речиси триесет години. Конечно, во согласност со желбата на [[Пабло Пикасо]] сликата да им биде подарена на луѓето во Шпанија, таа била испратена во Шпанија во 1981 година. [[File:Max Beckmann, 1918-19, The Night (Die Nacht), oil on canvas, 133 x 154 cm, Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen, Düsseldorf.jpg|thumb|[[Макс Бекман]], ''[[Ноќта (слика)|Ноќта (Die Nacht)]]'', 1918–1919, [[Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen]], Диселдорф]] За време на [[Големата депресија]] во 1930-тите, низ годините на Втората светска војна, американската уметност била карактеризирана со [[социјален реализам]] и [[Американско жанровско сликарство]] во делата на [[Грант Вуд]], [[Едвард Хопер]], [[Бен Шан]], [[Томас Харт Бентон]] и неколку други. ''[[Ноќни бувови (слика)|Ноќни бувови]]'' (1942) е слика на Едвард Хопер која прикажува луѓе што седат во центарот на градот доцна навечер. Таа не е само најпознатата слика на Хопер, туку и една од најпрепознатливите во американската уметност. Во моментов се наоѓа во колекцијата на [[Чикашки уметнички институт|Чикашкиот уметнички институт]]. Сцената била инспирирана од еден ресторан (оттогаш урнат) во [[Гринич Вилиџ]], маалото на Хопер во [[Менхетен]]. Хопер започнал да ја слика веднаш по [[Напад на Перл Харбор|нападот на Перл Харбор]]. По овој настан, низ земјата се појавило силно чувство на мрачност, чувство што било прикажано во сликата. Урбаната улица надвор е празна, а внатре, ниту еден од тројцата гости очигледно не гледа или разговара со другите, туку е изгубен во сопствените мисли. Ова претставување на современиот урбан живот како празен или осамен бил вообичаена тема во творештвото на Хопер. Состојбата за уметниците во Европа во текот на 1930-тите брзо се влошувала со зголемувањето на моќта на нацистите во Германија и низ Источна Европа. Климата станала толку непријателска кон уметниците и уметноста поврзана со [[модернизам]]от и [[апстрактна уметност|апстракцијата]], што многумина заминале во Америка. ''[[Дегенерирана уметност]]'' бил термин усвоен од [[Нацизам|нацистичкиот]] режим во Германија за речиси целата [[модерна уметност]]. Таквата уметност била забранета со образложение дека била негерманска или од природата на [[Еврејски болшевизам|еврејскиот болшевизам]], а оние кои биле идентификувани како дегенерирани уметници биле подложени на санкции. Тие вклучувале отпуштање од наставните места, забрана за изложување или продавање на нивната уметност, а во некои случаи и целосна забрана за создавање уметност. ''Дегенерирана уметност'' исто така бил наслов на изложба поставена од нацистите во [[Минхен]] во 1937 година, која се состоела од модернистички уметнички дела хаотично закачени и придружени со текстуални натписи што ја исмејувале уметноста. Дизајнирана да го разгори јавното мислење против модернизмот, изложбата потоа патувала во неколку други градови во Германија и Австрија. Германскиот уметник [[Макс Бекман]] и десетици други ја напуштиле Европа и заминале во Њујорк. Во Њујорк, нова генерација млади и возбудливи модернистички сликари предводени од [[Аршил Горки]], [[Вилем де Кунинг]] и други, штотуку започнувала да созрева. [[Аршил Горки|Горки]]евиот портрет на некого кој можеби бил [[Вилем де Кунинг]] (горе) бил пример за еволуцијата на [[апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]] од контекстот на фигуративното сликарство, [[кубизам]]от и [[надреализам]]от. Заедно со своите пријатели де Кунинг и [[Џон Д. Греам]], Горки создал биоморфно обликувани и апстрахирани фигуративни композиции кои до 1940-тите еволуирале во целосно апстрактни слики. Делото на Горки изгледало како внимателна анализа на меморијата, емоцијата и формата, при што користел линија и боја за да ги изрази чувствата и природата. ====Кон средината на векот==== [[File:Nighthawks by Edward Hopper 1942.jpg|thumb|left|[[Едвард Хопер]], ''[[Ноќни птици (сликарство)|Ноќни птици]]'', 1942, [[Американско жанровско сликарство]]]] Во 1940-тите години во Њујорк бил најавен триумфот на американскиот [[апстрактен експресионизам]], модернистичко движење кое ги комбинирало сознанијата стекнати од [[Анри Матис]], [[Пабло Пикасо]], [[надреализам|надреализмот]], [[Жоан Миро]], [[кубизам|кубизмот]], [[фовизам|фовизмот]] и раниот [[модернизам]], преку големите учители во Америка како [[Ханс Хофман]] и [[Џон Д. Греам]]. Американските уметници имале корист од присуството на [[Пит Мондријан]], [[Фернан Леже]], [[Макс Ернст]] и групата околу [[Андре Бретон]], галеријата на Пјер Матис, галеријата на [[Пеги Гугенхајм]] ''[[Уметноста на овој век]]'', како и од други фактори. Фигуративните дела на [[Френсис Бејкон (сликар)|Франсис Бејкон]], [[Фрида Кало]], [[Едвард Хопер]], [[Лусијан Фројд]], [[Ендру Вајет]] и други служеле како еден вид алтернатива на апстрактниот експресионизам. Американското сликарство по Втората светска војна, наречено апстрактен експресионизам, ги опфаќало уметниците како [[Џексон Полок]], [[Вилем де Кунинг]], [[Аршил Горки]], [[Марк Ротко]], [[Ханс Хофман]], [[Клифорд Стил]], [[Франц Клајн]], [[Адолф Готлиб]], [[Марк Тоби]], [[Барнет Њуман]], [[Џејмс Брукс]], [[Филип Гастон]], [[Роберт Мадервел]], [[Конрад Марк-Рели]], [[Џек Творков]], [[Вилијам Базиотес]], [[Ричард Пусет-Дарт]], [[Ад Рајнхарт]], [[Хеда Стерн]], [[Џими Ернст]], [[Естебан Висенте]], [[Бредли Вокер Томлин]] и [[Теодорос Стамос]], меѓу другите. Американскиот апстрактен експресионизам го добил своето име во 1946 година од уметничкиот критичар [[Роберт Коутс]]. Тој бил сметан за спој на емоционалниот интензитет и самоодрекувањето на германските експресионисти со нефигуративната естетика на европските апстрактни школи, како [[футуризам (уметност)|футуризмот]], [[Баухаус]] и синтетичкиот кубизам. Апстрактниот експресионизам, [[акционо сликарство|акционото сликарство]] и [[сликарство на обоено поле|сликарството на обоено поле]] биле синоними за [[Њујоршка школа (уметност)|Њујоршката школа]]. Технички, надреализмот бил важен претходник на апстрактниот експресионизам со својот нагласок на спонтаното, [[надреалистички автоматизам|автоматското]] или потсвесното создавање. Техниката на [[Џексон Полок]] за капење боја врз платно поставено на подот имала свои корени во делата на [[Андре Масон]]. Друга важна рана манифестација на она што подоцна станало апстрактен експресионизам билo делото на американскиот уметник од Северозападот [[Марк Тоби]], особено неговите платна со „бело пишување“, кои, иако главно не биле со големи размери, го навестувале изгледот „насекаде“ на Полоковите слики со капење боја. ====Апстрактен експресионизам==== {{main|Апстрактен експресионизам|Акционо сликарство|Сликарство на обоено поле|Лирска апстракција}} Дополнително, апстрактниот експресионизам имал слика на бунтовнички, анархичен, високо идиосинкратичен и, според некои, прилично нихилистички правец. Во практиката, терминот се применувал на голем број уметници кои работеле (главно) во Њујорк и имале мошне различни стилови, а се применувал дури и на дела кои не биле особено апстрактни ниту експресионистички. Енергичните „[[акционо сликарство|акциони слики]]“ на [[Џексон Полок]], со нивниот „преполн“ изглед, биле технички и естетски различни од насилната и гротескна серија ''Жени'' на [[Вилем де Кунинг]]. Како што било прикажано погоре во галеријата, ''Woman V'' била една од серијата од шест слики што де Кунинг ги создал меѓу 1950 и 1953 година и прикажувале женска фигура во должина од три четвртини. Тој ја започнал првата од овие слики, ''Woman I'', колекција: [[Музејот на модерната уметност]], Њујорк, во јуни 1950 година, постојано менувајќи ја и пребојувајќи ја сликата до јануари или февруари 1952 година, кога сликата била напуштена како недовршена. Историчарот на уметноста [[Мејер Шапиро]] ја видел сликата во ателјето на де Кунинг кратко потоа и го охрабрил уметникот да истрае. Одговорот на де Кунинг бил да започне уште три слики на истата тема: ''Жени II'', колекција: [[Музеј на модерната уметност]], Њујорк, ''[[Жени III]]'', [[Музеј на современата уметност во Техеран]], ''Жени IV'', [[Музеј на уметноста Нелсон-Аткинс]], [[Канзас Сити, Мисури]]. Во текот на летото 1952 година, поминато во [[Ист Хемптон, Њујорк|Ист Хемптон]], де Кунинг дополнително ја истражувал темата преку цртежи и пастели. Тој можеби ја завршил работата на ''Woman I'' до крајот на јуни, или можеби дури во ноември 1952 година, а веројатно и другите три слики со жени биле завршени приближно во истото време.<ref>{{cite web |url=[http://www.nga.gov.au/International/Catalogue/Detail.cfm?IRN=47761&BioArtistIRN=25281&MnuID=2&GalID=1](http://www.nga.gov.au/International/Catalogue/Detail.cfm?IRN=47761&BioArtistIRN=25281&MnuID=2&GalID=1) |title=Willem De Kooning: Woman V 1952–53 |publisher= [[National Gallery of Australia]] |access-date=30 November 2010}}</ref> ''Woman series'' биле изразито [[фигуративна уметност|фигуративни слики]]. Друг важен уметник бил [[Франц Клајн]], како што покажувала неговата слика ''High Street'', 1950, кој, како [[Џексон Полок]] и другите апстрактни експресионисти, бил означуван како „акционен сликар“ поради неговиот навидум спонтан и интензивен стил, кој се фокусирал помалку, или воопшто не се фокусирал, на фигури или претстави, туку на самите потези со четката и употребата на платното.<ref>{{Cite web|url=[https://hyperallergic.com/66831/painting-at-the-speed-of-sight-franz-klines-rapid-transit/|title=Painting](https://hyperallergic.com/66831/painting-at-the-speed-of-sight-franz-klines-rapid-transit/|title=Painting) at the Speed of Sight: Franz Kline's Rapid Transit|date=16 March 2013|website=Hyperallergic}}</ref><ref>{{Cite news|url=[https://www.thoughtco.com/art-history-definition-action-painting-183188|title=Art](https://www.thoughtco.com/art-history-definition-action-painting-183188|title=Art) History Definition: Action Painting|work=ThoughtCo|access-date=2018-05-04}}</ref><ref>{{Cite web|url=[https://www.moma.org/audio/playlist/1/81|title=Franz](https://www.moma.org/audio/playlist/1/81|title=Franz) Kline. Painting Number 2. 1954 {{pipe}} MoMA|website=[www.moma.org](http://www.moma.org)}}</ref><ref>[[https://books.google.com/books?isbn=0520050150](https://books.google.com/books?isbn=0520050150) Rudolf Arnheim, ''The Power of the Center: A Study of Composition in the Visual Arts''], University of California Press, 1983, pp. 71–72, {{ISBN|0520050150}}</ref> [[Клифорд Стил]], [[Барнет Њуман]], [[Адолф Готлиб]] и спокојно треперливите блокови на боја во делата на [[Марк Ротко]] (кои вообичаено не би се нарекувале експресионистички и кои Ротко негирал дека се апстрактни) биле класифицирани како апстрактни експресионисти, иако од насоката на апстрактниот експресионизам што [[Клемент Гринберг]] ја нарекол [[сликарство на обоено поле|„обоено поле“]]. И [[Ханс Хофман]] и [[Роберт Мадервел]] (галерија) можеле убедливо да се опишат како претставници на [[акционо сликарство|акционото сликарство]] и сликарството на обоено поле поле. Апстрактниот експресионизам имал многу стилски сличности со руските уметници од почетокот на XX век, како [[Василиј Кандински]]. Иако било точно дека спонтаноста или впечатокот на спонтаност го карактеризирал творештвото на многу апстрактни експресионисти, повеќето од овие слики вклучувале внимателно планирање, особено затоа што нивната голема големина го барала тоа. Исклучок можеле да бидат Полоковите слики со капење боја. Зошто овој стил стекнал општо прифаќање во 1950-тите години било предмет на дебата. Американскиот [[социјален реализам]] бил доминантен во 1930-тите години. Тој бил под влијание не само на [[Големата депресија]], туку и на [[социјалистички реализам|социјалистичките реалисти]] од Мексико, како [[Давид Алфаро Сикерос]] и [[Диего Ривера]]. Политичката клима по Втората светска војна не ги толерирала долго време социјалните протести на овие сликари. Апстрактниот експресионизам се појавил за време на Втората светска војна и започнал да се прикажува на почетокот на 1940-тите години во галерии во Њујорк, како ''[[Галеријата „Уметност на овој век“]]''. Од крајот на 1940-тите до средината на 1950-тите години започнала [[ерата на Мекарти]]. Тоа бил период по Втората светска војна, одбележан со политички конзерватизам и екстремна уметничка цензура во Соединетите Држави. Некои претпоставувале дека, бидејќи темите често биле целосно апстрактни, апстрактниот експресионизам станал безбедна стратегија за уметниците кои сакале да го практикуваат овој стил. Апстрактната уметност можела да се смета за аполитична. Или, ако уметноста била политичка, пораката главно била наменета за упатените. Сепак, тие теоретичари биле малцинство. Како прва навистина оригинална школа на сликарството во Америка, апстрактниот експресионизам ја покажал виталноста и креативноста на земјата во повоените години, како и нејзината способност (или потреба) да развие естетско чувство кое не било ограничено од европските стандарди за убавина. Иако апстрактниот експресионизам брзо се проширил низ Соединетите Држави, главните центри на овој стил биле Њујорк и Калифорнија, особено [[Њујоршка школа (уметност)|Њујоршката школа]] и областа на заливот Сан Франциско. Сликите на апстрактниот експресионизам споделувале одредени карактеристики, вклучувајќи ја употребата на големи платна, пристапот [[сликарство „насекаде“|„насекаде“]], при што целото платно било третирано со еднаква важност (спротивно на пристапот при кој центарот бил поважен од рабовите). Платното како ''арена'' станало кредо на акционото сликарство, додека [[рамнина на сликата#Интегритет на рамнината на сликата|''интегритетот на рамнината на сликата'']] станал кредо на сликарите на обоено поле. Многу други уметници започнале да ги изложуваат своите слики поврзани со апстрактниот експресионизам во текот на 1950-тите години, меѓу кои биле [[Алфред Лесли]], [[Сем Френсис]], [[Џоан Мичел]], [[Хелен Франкенталер]], [[Сај Твомбли]], [[Милтон Резник]], [[Мајкл Голдберг]], [[Норман Блум]], [[Реј Паркер]], [[Николас Кароне]], [[Грејс Хартиган]], [[Фридел Џубас]] и [[Роберт Гудноу]], меѓу другите. Во текот на 1950-тите години, сликарството на обоено поле првично се однесувало на одреден вид [[апстрактен експресионизам]], особено на делата на [[Марк Ротко]], Клифорд Стил, Барнет Њуман, [[Роберт Мадервел]] и [[Адолф Готлиб]]. Во суштина, тоа вклучувало апстрактни слики со големи, рамни површини на боја кои ги изразувале сетилните и визуелните чувства и својства на големите површини со нијансирана текстура. Уметничкиот критичар [[Клемент Гринберг]] го сметал сликарството на обоено поле за поврзано, но различно од акционото сликарство. Целокупната површина и гешталтот на делата на раните сликари на обоено поле зборувале за речиси религиозно искуство, исполнето со восхит пред проширувачкиот универзум на сетилноста, бојата и површината. Во почетокот и средината на 1960-тите години, ''сликарството на обоено поле'' започнало да се однесува на стиловите на уметници како [[Жил Олитски]], [[Кенет Ноланд]] и [[Хелен Франкенталер]], чии дела биле поврзани со апстрактниот експресионизам од втората генерација, како и со помлади уметници како [[Лери Зокс]] и [[Френк Стела]], кои сите се движеле во нова насока. Уметниците како Клифорд Стил, [[Марк Ротко]], [[Ханс Хофман]], [[Морис Луис]], [[Жил Олитски]], [[Кенет Ноланд]], [[Хелен Франкенталер]], [[Лери Зокс]] и други често користеле многу редуцирани упатувања кон природата и сликале со високо артикулирана и психолошка употреба на бојата. Општо земено, овие уметници ги отстранувале препознатливите претстави. Во ''[[Mountains and Sea]]'', од 1952 година, основоположничко дело на [[сликарството на обоено поле|сликарството на обоено поле]] на [[Хелен Франкенталер]], уметницата за првпат ја користела техниката на дамки. Во Европа продолжиле надреализмот, кубизмот, дадаизмот и делата на Матис. Исто така, во Европа се појавил [[ташизам|ташизмот]] (европскиот еквивалент на [[апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]]), кој ја освоил најновата генерација. [[Серж Полјаков]], [[Никола де Стал]], [[Жорж Матје]], [[Виера да Силва]], [[Жан Дибифе]], [[Ив Клајн]] и [[Пјер Сулаж]], меѓу другите, се сметале за важни фигури во повоеното европско сликарство. На крајот, апстрактното сликарство во Америка се развило во движења како [[неодадаизам]], сликарството на обоено поле, [[постсликарска апстракција]], [[оп-арт]], [[сликарство со остри рабови]], [[минимална уметност]], сликарство на [[обликувано платно]], [[лирска апстракција]], [[неоекспресионизам]] и продолжување на апстрактниот експресионизам. Како одговор на тенденцијата кон апстракција, фигуративни претстави се појавиле преку различни нови движења, особено [[поп-арт]]. ====Поп-арт==== {{main|Поп-арт}} Уште порано, во Англија во 1956 година, терминот ''поп-арт'' го употребил [[Лоренс Алоу]] за слики кои го славеле консумеризмот во периодот по Втората светска војна. Ова движење го отфрлило апстрактниот експресионизам и неговиот фокус на херменевтичката и психолошката внатрешност, во корист на уметност која ја прикажувала, а често и ја славела материјалната потрошувачка култура, рекламирањето и иконографијата на ерата на масовното производство.<ref>{{cite book| last = Alloway| first = Lawrence| title = Topics in American art: since 1945| url = [https://archive.org/details/topicsinamerican0000allo|](https://archive.org/details/topicsinamerican0000allo|) url-access = registration| year = 1975| publisher = W. W. Norton| isbn = 978-0-393-04401-0| pages = [[https://archive.org/details/topicsinamerican0000allo/page/119](https://archive.org/details/topicsinamerican0000allo/page/119) 119–122] }}</ref> Раните дела на [[Дејвид Хокни]] и делата на [[Ричард Хамилтон (уметник)|Ричард Хамилтон]], [[Питер Блејк (уметник)|Питер Блејк]] и [[Едуардо Паолоци]] биле сметани за основоположнички примери на движењето. [[Поп-арт]]от во Америка во голема мера првично бил инспириран од делата на [[Џаспер Џонс]], [[Лери Риверс]] и [[Роберт Раушенберг]]. Иако сликите на [[Џералд Марфи]], [[Стјуарт Дејвис (сликар)|Стјуарт Дејвис]] и [[Чарлс Демут]] од 1920-тите и 1930-тите години ја подготвиле почвата за поп-артот во Америка. Во Њујорк во средината на 1950-тите години, [[Роберт Раушенберг]] и [[Џаспер Џонс]] создале уметнички дела кои на почетокот изгледале како продолжение на [[апстрактен експресионизам|апстрактното експресионистичко]] сликарство. Всушност, нивните дела и делата на [[Лери Риверс]] претставувале радикално отстапување од апстрактниот експресионизам, особено во употребата на банални и буквални претстави и вклучувањето и комбинирањето на секојдневни материјали во нивните дела. Иновациите на Џонс во специфичната употреба на различни слики и предмети, како што се столици, броеви, мети, лименки пиво и американското знаме; сликите на Риверс со теми преземени од популарната култура, како [[Џорџ Вашингтон]] кој ја преминува [[Делавер (река)|Делавер]], и неговото вклучување слики од реклами, како камилата од [[Camel cigarettes|цигарите Camel]]; како и изненадувачките конструкции на Раушенберг со употреба на предмети и слики преземени од популарната култура, продавниците за алати, отпадите, градските улици и [[таксидермија]]та, довеле до појава на радикално ново движење во [[визуелна уметност на Соединетите Држави|американската уметност]]. На крајот, до 1963 година движењето станало познато во целиот свет како поп-арт. Американскиот поп-арт бил претставуван од уметници како: [[Енди Ворхол]], [[Клас Олденбург]], [[Вејн Тибо]], [[Џејмс Розенквист]], [[Џим Дајн]], [[Том Веселман]] и [[Рој Лихтенштајн]], меѓу другите. Најзначајното дело на Лихтенштајн веројатно било ''[[Whaam!]]'' (1963, [[Тејт Модерн]], Лондон<ref name="Tate_Whaam">{{cite web |url=[http://www.tate.org.uk/servlet/ViewWork?workid=8782](http://www.tate.org.uk/servlet/ViewWork?workid=8782) |work=Tate Collection |title=Whaam! |first=Roy |last=Lichtenstein |access-date=27 January 2008 }}</ref>), еден од најраните познати примери на [[поп-арт]], кој адаптирал панел од [[стрип|стрип]] од издание од 1962 година на ''[[All-American Men of War]]'' на [[DC Comics]].<ref name="Lichtenstein_Foundation_Whaam">{{cite web |url=[http://www.image-duplicator.com/main.php?decade=60&year=63&work_id=137](http://www.image-duplicator.com/main.php?decade=60&year=63&work_id=137) |work=Roy Lichtenstein Foundation website |title=Whaam! |first=Roy |last=Lichtenstein |access-date=12 September 2009 }}</ref> Сликата прикажува борбен авион кој испукувал ракета кон непријателски авион, со црвено-жолта експлозија. Стриповскиот стил бил нагласен преку употребата на [[ономатопеја|ономатопејскиот]] натпис ''„[[Whaam!]]“'' и врамениот текст ''„I pressed the fire control... and ahead of me rockets blazed through the sky...“''<ref name=Tate_Whaam/> Поп-артот ја спојувал популарната и масовната култура со ликовната уметност, истовремено внесувајќи хумор, иронија и препознатливи претстави и содржини во целината. Во октомври 1962 година галеријата [[Сидни Џенис]] ја поставила изложбата ''The New Realists'', првата голема групна изложба на поп-арт во градска уметничка галерија во Њујорк. [[Сидни Џенис]] ја поставил изложбата во излог на улицата 57, во близина на неговата галерија на адреса 15 E. 57th Street. Изложбата предизвикала шокови во [[Њујоршка школа (уметност)|Њујоршката школа]] и одекнала низ целиот свет. Претходно, во есента 1962 година, историски важната и пресвртна изложба ''[[New Painting of Common Objects]]'' на поп-арт, курирана од [[Волтер Хопс]] во Музејот на уметноста во Пасадена, предизвикала шокови низ западниот дел на Соединетите Држави. Додека во центарот на уметничката сцена во њујоршкиот [[Ист Вилиџ (Менхетен)|Ист Вилиџ]], во [[галерии на Десеттата улица|галериите на Десеттата улица]], уметниците формулирале американска верзија на [[поп-арт]]. [[Клас Олденбург]] имал свој излог и изработувал насликани предмети, а Грин галерија на [[57-ма улица (Менхетен)|57-ма улица]] започнала да ги изложува [[Том Веселман]] и [[Џејмс Розенквист]]. Подоцна, [[Лео Кастели]] изложувал и други американски уметници, вклучувајќи го најголемиот дел од творечкиот опус на Енди Ворхол и Рој Лихтенштајн и неговата употреба на Бендејеви точки, техника што се користела во комерцијалната репродукција. Постои поврзаност меѓу радикалните дела на Дишан и [[Мен Реј]], бунтовничките дадаисти – со смисла за хумор – и поп-уметниците како [[Алекс Кац]] (кој станал познат по своите пародии на портретната фотографија и приградскиот живот), Клас Олденбург, Енди Ворхол, Рој Лихтенштајн и другите. Додека во текот на XX век многу сликари продолжиле да практикуваат пејзажно и фигуративно сликарство со современи теми и цврста техника, како [[Милтон Ејвери]], [[Џон Д. Греам]], [[Ферфилд Портер]], [[Едвард Хопер]], [[Балтиус]], [[Френсис Бејкон (сликар)|Франсис Бејкон]], [[Никола де Стал]], [[Ендру Вајет]], [[Лусијан Фројд]], [[Френк Ауербах]], [[Филип Перлстин]], [[Дејвид Парк]], [[Нејтан Оливеира]], [[Дејвид Хокни]], [[Малколм Морли]], [[Ричард Естес]], [[Ралф Гоуингс]], [[Одри Флак]], [[Чак Клоуз]], [[Сузан Ротенберг]], [[Ерик Фишл]], [[Вија Селминс]] и [[Ричард Дибенкорн]]. ====Фигуративно, пејзажно, мртва природа, морски пејзаж и реализам==== Од 1930-тите до 1960-тите години, апстрактното сликарство во Америка и Европа се развило во движења како [[апстрактен експресионизам]], [[сликарство на обоено поле]], [[постсликарска апстракција]], [[оп-арт]], [[сликарство со остри рабови]], [[минимална уметност]], сликарство на [[обликувано платно]] и [[лирска апстракција]]. Други уметници реагирале на тенденцијата кон апстракција, овозможувајќи фигуративните претстави да продолжат во различни нови контексти, како [[фигуративно движење во областа на заливот]] во 1950-тите години и новите форми на [[експресионизам]] од 1940-тите до 1960-тите години. Во Италија во овој период, [[Џорџо Моранди]] бил најзначајниот сликар на мртва природа, истражувајќи широк спектар на пристапи кон прикажувањето на секојдневните шишиња и кујнски предмети.<ref>David Piper, p. 635</ref> Во текот на XX век многу сликари практикувале [[реализам (визуелни уметности)|реализам]] и користеле експресивни претстави; практикувале пејзажно и фигуративно сликарство со современи теми и цврста техника, како и со уникатна експресивност, како сликарот на [[мртва природа]] [[Џорџо Моранди]], [[Милтон Ејвери]], [[Џон Д. Греам]], [[Ферфилд Портер]], [[Едвард Хопер]], [[Ендру Вајет]], [[Балтиус]], [[Френсис Бејкон (сликар)|Франсис Бејкон]], [[Леон Кософ]], [[Френк Ауербах]], [[Лусијан Фројд]], [[Филип Перлстин]], [[Вилем де Кунинг]], [[Аршил Горки]], [[Грејс Хартиган]], [[Роберт Де Ниро Постариот]], [[Елејн де Кунинг]] и други. Заедно со [[Анри Матис]], [[Пабло Пикасо]], [[Пјер Бонар]], [[Жорж Брак]] и други мајстори на XX век. Особено Милтон Ејвери, преку употребата на бојата и својот интерес за сликање морски пејзажи и пејзажи, се поврзал со аспектот на обоеното поле на апстрактниот експресионизам, како што се манифестирал кај [[Адолф Готлиб]] и [[Марк Ротко]], како и со лекциите што американските сликари ги презеле од делата на [[Анри Матис]].<ref>{{Cite news|url=[https://www.nytimes.com/2005/01/07/arts/art-in-review-milton-avery-onrushing-waves.html|title=Art](https://www.nytimes.com/2005/01/07/arts/art-in-review-milton-avery-onrushing-waves.html|title=Art) in Review; Milton Avery – 'Onrushing Waves'|first=Grace|last=Glueck|newspaper=The New York Times|date=7 January 2005}}</ref><ref>{{Cite web|url=[https://observer.com/2002/05/the-summer-of-57-with-milton-avery-gottlieb-rothko/|title=The](https://observer.com/2002/05/the-summer-of-57-with-milton-avery-gottlieb-rothko/|title=The) Summer of '57 With Milton Avery, Gottlieb, Rothko|website=[[The New York Observer]] |date=13 May 2002}}</ref> ''[[Head VI]]'', 1949 година, била слика на ирскиот уметник [[Френсис Бејкон (сликар)|Франсис Бејкон]] и претставувала пример на европскиот [[експресионизам]] по Втората светска војна. Делото прикажувало искривена верзија на [[Портретот на Инокентиј X]], насликан од шпанскиот уметник [[Диего Веласкес]] во 1650 година. Делото било едно од серијата варијации на сликата на Веласкес што Бејкон ги изработил во текот на 1950-тите и почетокот на 1960-тите години, вкупно четириесет и пет дела.<ref>{{cite book| last = Schmied| first = Wieland| title = Francis Bacon: commitment and conflict| year = 1996| publisher = Prestel Pub| isbn = 3-7913-1664-8| page = 17 }}</ref> Кога бил прашан зошто бил принуден толку често да се навраќа на темата, Бејкон одговорил дека немал ништо против папите, туку дека само „сакал изговор да ги употреби овие бои, а на обичната облека не можеш да ѝ ја дадеш таа виолетова боја без да навлезеш во еден вид лажен [[фовизам|фовистички]] начин“.<ref>{{cite book| last = Peppiatt| first = Michael| title = เรื่องเก่าเล่าใหม่: รวมข้อคิดจากพงศาวดารและตํานานเก่า| year = 1998| publisher = Westview Press| isbn = 978-0-8133-3520-9| page = 147 }}</ref> Папата во оваа верзија зоврива од гнев и агресија, а темните бои ѝ дават на сликата гротескен и кошмарен изглед.<ref>Schmied (1996), p20</ref> Набраните завеси во заднината се прикажани како проѕирни и изгледат како да паѓаат низ лицето на Папата.<ref>Peppiatt (1996), p148</ref> Италијанскиот сликар [[Џорџо Моранди]] бил важен ран пионер на минимализмот во XX век. Роден во [[Болоња]], во 1890 година, во текот на својата кариера Моранди речиси исклучиво се посветил на мртви природи и пејзажи, освен неколку автопортрети. Со голема чувствителност кон тонот, бојата и композиционата рамнотежа, тој повторно и повторно ги прикажувал истите познати шишиња и вазни во слики забележливи по едноставноста на изведбата. Моранди изработил 133 бакрописи, значаен опус сам по себе, а неговите цртежи и акварели често се приближувале до апстракцијата поради економичноста на средствата. Преку своите едноставни и повторливи мотиви и економичната употреба на бојата, вредноста и површината, Моранди станал проницлив и важен претходник на [[минимализам|минимализмот]]. Тој починал во Болоња во 1964 година. По Втората светска војна, терминот [[Париска школа]] често се однесувал на [[ташизам|ташизмот]], европскиот еквивалент на американскиот апстрактен експресионизам, а овие уметници биле поврзани и со [[КОБРА (авангарден уметнички правец)|КОБРА]]. Важни претставници биле [[Жан Дибифе]], [[Пјер Сулаж]], [[Никола де Стал]], [[Ханс Хартунг]], [[Серж Полиаков]] и [[Жорж Матје]], меѓу неколку други. Во почетокот на 1950-тите години [[Жан Дибифе|Дибифе]] (кој секогаш бил фигуративен уметник) и [[Никола де Стал|де Стал]] ја напуштиле апстракцијата и се вратиле кон претставувањето преку фигурацијата и пејзажот. Делото на де Стал брзо било препознаено во повоениот уметнички свет и тој станал еден од највлијателните уметници на 1950-тите години. Неговото враќање кон претставувањето (морски пејзажи, фудбалери, џез-музичари, галеби) во почетокот на 1950-тите години може да се смета за влијателен претходник на американското [[фигуративно движење во областа на заливот]], бидејќи многу од тие апстрактни сликари, како [[Ричард Дибенкорн]], [[Дејвид Парк]], [[Елмер Бишоф]], [[Вејн Тибо]], [[Нејтан Оливеира]], [[Џоан Браун]] и други, направиле сличен чекор, враќајќи се кон фигуративните претстави во средината на 1950-тите години. Голем дел од доцното творештво на де Стал – особено неговите разредени и разводнети апстрактни пејзажи во масло на платно од средината на 1950-тите години – го навестувале сликарството на обоено поле и [[лирска апстракција|лирската апстракција]] од 1960-тите и 1970-тите години. Смелата и интензивно живописна боја на [[Никола де Стал]] во неговите последни слики ја навестувала насоката на голем дел од современото сликарство што следело по него, вклучувајќи го и поп-артот од 1960-тите години. ====Арт брут, нов реализам, фигуративно движење во областа на Заливот, неодадаизам, фотореализам==== <gallery widths="220px" heights="140px" perrow="4"> File:John's Diner by John Baeder.jpg|[[Џон Бејдер]], [[фотореализам]] </gallery> Во текот на 1950-тите и 1960-тите години, додека апстрактното сликарство во Америка и Европа еволуирало во движења како [[Сликарство на обоено поле|сликарството на обоено поле]], [[постсликарска апстракција]], [[оп-арт]], [[сликарство со остри рабови]], [[минимална уметност]], сликарството на [[обликувано платно]], [[лирска апстракција]] и продолжувањето на [[апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]], други уметници реагирале на тенденцијата кон апстракција со [[аутсајдерска уметност|арт брут]],<ref>[[Jean Dubuffet]]: ''L'Art brut préféré aux arts culturels'' [1949] (in English: ''Art brut. Madness and Marginalia'', special issue of ''Art & Text'', No. 27, 1987, p. 31-33)</ref> како што се гледало во ''Court les rues,'' 1962, од [[Жан Дибифе]], [[флуксус]], [[неодадаизам]], [[нов реализам]], овозможувајќи повторно појавување на фигуративните претстави преку различни нови контексти, како [[поп-арт]], [[фигуративно движење во областа на заливот]] (типичен пример бил Дибенкорновиот ''Cityscape I, (Landscape No. 1),'' 1963, масло на платно, 60 1/4 x 50 1/2 инчи, колекција: [[Музеј на современа уметност во Сан Франциско]]) и подоцна во 1970-тите години [[неоекспресионизам]]. Фигуративното движење во областа на заливот, чии влијателни членови биле [[Дејвид Парк]], [[Елмер Бишоф]], [[Нејтан Оливеира]] и [[Ричард Дибенкорн]], чија слика ''Cityscape 1'', 1963, била типичен пример, процветало во текот на 1950-тите и 1960-тите години во Калифорнија. Иако во текот на XX век сликарите продолжиле да практикуваат [[реализам (визуелни уметности)|реализам]] и да користат фигуративни претстави, практикувајќи пејзажно и фигуративно сликарство со современи теми и цврста техника и со уникатна експресивност, како [[Милтон Ејвери]], [[Едвард Хопер]], [[Жан Дибифе]], [[Френсис Бејкон (сликар)|Франсис Бејкон]], [[Френк Ауербах]], [[Лусијан Фројд]], [[Филип Перлстин]] и други. Помладите сликари практикувале употреба на фигуративни претстави на нови и радикални начини. [[Ив Клајн]], [[Марсијал Рајс]], [[Ники де Сен Фал]], [[Волф Востел]], [[Дејвид Хокни]], [[Алекс Кац]], [[Малколм Морли]], [[Ралф Гоуингс]], [[Одри Флак]], [[Ричард Естес]], [[Чак Клоуз]], [[Сузан Ротенберг]], [[Ерик Фишл]], [[Џон Бејдер]] и [[Вија Селминс]] биле меѓу оние кои станале истакнати меѓу 1960-тите и 1980-тите години. [[Ферфилд Портер]] бил главно самоук и создал репрезентативни дела во средината на движењето на [[апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]]. Неговите теми главно биле пејзажи, домашни ентериери и портрети на семејството, пријателите и колегите уметници, од кои многумина биле поврзани со [[Њујоршка школа (уметност)|Њујоршката школа]] на писатели, вклучувајќи ги [[Џон Ешбери]], [[Френк О'Хара]] и [[Џејмс Шојлер]]. Многу од неговите слики биле поставени во или околу семејната летна куќа на [[Грејт Спрус Хед Ајленд, Мејн]]. Исто така, во текот на 1960-тите и 1970-тите години постоела реакција против сликарството. Критичарите како Даглас Кримп го разгледувале делото на уметници како [[Ад Рајнхарт]] и ја прогласиле „смртта на сликарството“. Уметниците започнале да практикуваат нови начини на создавање уметност. Новите движења станале значајни, а меѓу нив биле: [[Флуксус]], [[хепенинг]], [[видеоуметност]], [[инсталациска уметност]], [[поштенска уметност]], [[ситуационисти]], [[концептуална уметност]], [[постминимализам]], [[земјишна уметност]], [[арте повера]], [[перформансна уметност]] и [[телесна уметност]], меѓу другите.<ref>Douglas Crimp, ''The End of Painting'', October, Vol. 16, Spring, 1981, pp. 69–86</ref><ref>Douglas Crimp, ''On the Museum's Ruins'', Cambridge, Mass., 1993</ref> Неодадаизмот било исто така движење кое започнало во 1950-тите и 1960-тите години и било поврзано со апстрактниот експресионизам, но само преку фигуративните претстави. Се одликувало со појава на комбинирани произведени предмети заедно со уметнички материјали, оддалечувајќи се од претходните конвенции на сликарството. Овој тренд во уметноста бил претставен со делата на [[Џаспер Џонс]] и [[Роберт Раушенберг]], чии „комбајни“ од 1950-тите години биле претходници на поп-артот и [[инсталациска уметност|инсталациската уметност]], и користеле асемблаж од големи физички предмети, вклучувајќи препарирани животни, птици и комерцијална фотографија. [[Роберт Раушенберг]], [[Џаспер Џонс]], [[Лери Риверс]], [[Џон Чемберлен]], [[Клас Олденбург]], [[Џорџ Сигал]], [[Џим Дајн]] и [[Едвард Кинхолц]], меѓу другите, биле важни пионери и на апстракцијата и на поп-артот; создавајќи нови конвенции во создавањето уметност, тие го направиле прифатливо во сериозните кругови на современата уметност радикалното вклучување на невообичаени материјали како делови од нивните уметнички дела. ====Нова апстракција од 1950-тите до 1980-тите години==== [[File:IKB 191.jpg|right|thumb|[[Ив Клајн]], 1962, [[монохромно сликарство]]]] Сликарството на обоено поле јасно укажувало на нова насока во американското сликарство, оддалечена од [[апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]]. Сликарството на обоено поле било поврзано со [[постсликарска апстракција]], [[супрематизам]], [[апстрактен експресионизам]], [[сликарство со остри рабови]] и [[лирска апстракција]]. Во текот на 1960-тите и 1970-тите години апстрактното сликарство продолжило да се развива во Америка преку различни стилови. [[Геометриска апстракција]], оп-артот, [[сликарство со остри рабови]], сликарството на обоено поле и [[минимализам|минималното]] сликарство биле некои од меѓусебно поврзаните насоки на напредното апстрактно сликарство, заедно со некои други нови движења. [[Морис Луис]] бил важен пионер на напредното сликарството на обоено поле, а неговото дело можело да послужи како мост меѓу [[апстрактен експресионизам]], сликарствотото на обоено поле и [[минимална уметност]]. Двајца влијателни учители, [[Јозеф Алберс]] и [[Ханс Хофман]], вовеле нова генерација американски уметници во нивните напредни теории за бојата и просторот. [[Јозеф Алберс]] најмногу бил запаметен по својата работа како сликар и теоретичар на [[геометриска апстракција|геометриската апстракција]]. Најпознати се стотиците слики и графики што ја сочинуваат серијата ''Почит кон квадратот''. Во оваа строга серија, започната во 1949 година, Алберс ги истражувал хроматските интеракции со рамни обоени квадрати распоредени концентрично на платното. Теориите на Алберс за уметноста и образованието биле основоположнички за следната генерација уметници. Неговите сопствени слики ја формирале основата и на [[сликарство со остри рабови|сликарството со остри рабови]] и на оп-артот. [[Јозеф Алберс]], [[Ханс Хофман]], [[Иља Болотoвски]], [[Бургојн Дилер]], [[Виктор Вазарели]], [[Бриџит Рајли]], [[Ричард Анушкевич]], [[Френк Стела]], [[Морис Луис]], [[Кенет Ноланд]],<ref>{{cite web |first=Terry |last=Fenton |title=Online essay about Kenneth Noland, and acrylic paint |url=[http://www.sharecom.ca/noland/materials](http://www.sharecom.ca/noland/materials) |access-date=30 April 2007 |archive-date=21 January 2021 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20210121041610/http://www.sharecom.ca/noland/materials](https://web.archive.org/web/20210121041610/http://www.sharecom.ca/noland/materials) }}</ref> [[Елсворт Кели]], [[Барнет Њуман]], [[Лери Пунс]], [[Роналд Дејвис]], [[Лери Зокс]], [[Ал Хелд]] и некои други, како [[Мино Арџенто]],<ref>Noel, Frackman "Mino Argento create. These canvases in which geometric forms, squares, arcs, and lines", Arts Magazine p.19 December 1979</ref> биле уметници тесно поврзани со [[геометриска апстракција]], оп-артот, сликарството на обоено поле, а во случајот на Хофман и Њуман и со апстрактниот експресионизам. Во 1965 година, изложбата наречена ''[[Окото кое реагира]]'', курирана од Вилијам К. Зајц, била одржана во [[Музејот на модерната уметност]], во Њујорк. Изложените дела биле разновидни и ја опфаќале [[минимализам|минималистичката]] уметност на [[Френк Стела]], оп-артот на Лери Пунс, делото на [[Александар Либерман]], заедно со мајсторите на оп-арт движењето: [[Виктор Вазарели]], [[Ричард Анушкевич]], Бриџит Рајли и други. Изложбата се фокусирала на перцептивните аспекти на уметноста, кои произлегувале и од илузијата на движење и од интеракцијата на односите меѓу боите. Оп-артот, познат и како оптичка уметност, бил стил присутен во некои слики и други уметнички дела кои користеле [[оптичка илузија|оптички илузии]]. Оп-артот бил тесно поврзан и со [[геометриска апстракција]] и [[сликарство со остри рабови]]. Иако понекогаш за него се користел терминот перцептивна апстракција. Оп-артот бил метод на сликање што се однесувал на интеракцијата меѓу илузијата и рамнината на сликата, меѓу разбирањето и гледањето.<ref>John Lancaster. ''Introducing Op Art'', London: BT Batsford Ltd, 1973, p. 28.</ref> Делата на оп-артот биле апстрактни, а многу од попознатите дела биле изработени само во црно и бело. Кога гледачот ги набљудувал, се создавал впечаток на движење, скриени слики, трепкање и вибрации, шари или, алтернативно, на набабрување или искривување. Сликарството на обоено поле настојувало да ја ослободи уметноста од излишната реторика. Уметниците како [[Клифорд Стил]], [[Марк Ротко]], [[Ханс Хофман]], [[Морис Луис]], [[Жил Олитски]], [[Кенет Ноланд]], [[Хелен Франкенталер]], [[Џон Хојланд]], [[Лери Зокс]] и други често користеле многу редуцирани упатувања кон природата и сликале со високо артикулирана и психолошка употреба на бојата. Општо земено, овие уметници ги отстранувале препознатливите фигуративни претстави. Одредени уметници се повикувале на референци од минатата или современата уметност, но генерално сликарството на обоено поле ја претставувало апстракцијата како цел сама по себе. Следејќи ја оваа насока на [[модерна уметност|модерната уметност]], уметниците сакале секоја слика да ја претстават како единствена, кохерентна, монолитна слика. ====Вашингтонска школа, обликувано платно, апстрактен илузионизам, лирска апстракција==== {{main|Вашингтонска уметничка школа|Обликувано платно|Апстрактен илузионизам|Лирска апстракција}} [[Image:Ring of Ronald Davis.jpg|thumb|left|[[Роналд Дејвис]] 1968, [[Апстрактен илузионизам]]]] [[Френк Стела]], [[Кенет Ноланд]], [[Елсворт Кели]], [[Барнет Њуман]], [[Роналд Дејвис]], [[Нил Вилијамс (уметник)|Нил Вилијамс]], [[Роберт Манголд]], [[Чарлс Хинман]], [[Ричард Татл]], [[Дејвид Новрос]] и [[Алвин Лавинг]] биле примери на уметници поврзани со употребата на [[обликувано платно]] во периодот што започнал во раните 1960-ти. Многу уметници на [[геометриска апстракција]], [[минимализам|минималисти]] и сликари на [[сликарство со остри рабови]] избрале да ги користат рабовите на сликата за да го определат обликот на сликата, наместо да го прифаќаат правоаголниот формат. Всушност, употребата на [[обликувано платно]] првенствено била поврзана со слики од 1960-тите и 1970-тите кои биле ладно [[апстрактна уметност|апстрактни]], формалистички, геометриски, објективни, рационалистички, со чисти линии, нагласено остри рабови или [[минимализам|минималистички]] по својот карактер. Галеријата „Андре Емерих“, галеријата [[Лео Кастели]], галеријата „Ричард Фајген“ и галеријата [[Парк Плејс]] биле важни места за претставување на сликарството на обоено поле, сликарството со [[обликувано платно]] и [[лирска апстракција]] во Њујорк во текот на 1960-тите. Постоела поврзаност со [[постсликарска апстракција]], која реагирала против мистицизмот, хиперсубјективноста и нагласувањето на драматичното прикажување на самиот чин на сликање кај [[апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]] – како и против свеченото прифаќање на рамниот правоаголник како речиси ритуален предуслов за сериозното сликарство. Во текот на 1960-тите, сликарството на обоено поле и [[минимална уметност]] често биле тесно поврзани едно со друго. Всушност, до почетокот на 1970-тите двете движења станале значително различни. Друго сродно движење од доцните 1960-ти, [[лирска апстракција]] (термин што го создал Лари Олдрих, основачот на [[Музејот на современа уметност Олдрих]], Риџфилд, Конектикат), опфаќало она што Олдрих рекол дека го гледал во ателјеата на многу уметници во тоа време.<ref>Aldrich, Larry. Young Lyrical Painters, Art in America, v.57, n6, November–December 1969, pp.104–113.</ref> Тоа било и назив на изложба што потекнувала од Музејот Олдрих и патувала во Музејот на американската уметност „Витни“ и други музеи низ САД во периодот од 1969 до 1971 година.<ref>Lyrical Abstraction, Exhibition Catalogue, the Aldrich Museum of Contemporary Art, Ridgefield, Conn. 1970.</ref> [[Image:Forwilliamblake.jpg|thumb|[[Рони Лендфилд]], 1968, [[лирска апстракција]]]] [[Лирска апстракција|Лирската апстракција]] од доцните 1960-ти била карактеризирана со сликите на [[Ден Кристенсен]], [[Рони Лендфилд]], [[Питер Јанг (уметник)|Питер Јанг]] и други, а заедно со движењето [[Флуксус]] и [[постминимализам]] (термин што прв го употребил [[Роберт Пинкус-Витен]] на страниците на ''[[Артфорум]]'' во 1969 година)<ref name="sxdvrz">''Movers and Shakers, New York'', "Leaving C&M", by Sarah Douglas, Art and Auction, March 2007, V.XXXNo7.</ref> настојувала да ги прошири границите на апстрактното сликарство и минимализмот преку фокусирање на процесот, новите материјали и новите начини на изразување. [[Постминимализмот]] често вклучувал индустриски материјали, суровини, изработки, пронајдени предмети, инсталации, сериско повторување и често упатувања на [[Дада]] и [[надреализам]], а најдобро бил претставен во скулптурите на [[Ева Хесе]].<ref name="sxdvrz"/> Лирската апстракција, [[концептуална уметност]], [[постминимализам]], [[земјишна уметност]], видео, [[перформансна уметност]], [[инсталациска уметност]], заедно со продолжувањето на Флуксус, [[апстрактен експресионизам]], [[Сликарство на обоено поле|сликарство на обоено поле]], [[сликарство со остри рабови]], [[минимална уметност]], [[оп-арт]], [[поп-арт]], [[фотореализам]] и [[нов реализам]], ги прошириле границите на [[современа уметност]] од средината на 1960-тите до 1970-тите.<ref>Martin, Ann Ray, and Howard Junker. "The New Art: It's Way, Way Out", ''Newsweek'' 29 July 1968: pp.3,55–63.</ref> Лирската апстракција била вид слободно развиено апстрактно сликарство што се појавило во средината на 1960-тите, кога апстрактните сликари се вратиле кон различни форми на сликарски, ликовен и експресионистички израз, со нагласен фокус на процесот, гешталтот и повторливите композициски стратегии воопшто. Лирската апстракција имала сличности со сликарството на обоено поле и апстрактниот експресионизам. [[Лирска апстракција]], како што била претставена во сликата ''For William Blake'' од 1968 година на [[Рони Лендфилд]] (горе), особено се одликувала со слободната употреба на бојата – текстурата и површината. Директното цртање, калиграфската употреба на линијата, ефектите од четкањето, прскањето, нанесувањето дамки, повлекувањето со гумена лента, истурањето и распрскувањето на бојата површно личеле на ефектите забележливи кај апстрактниот експресионизам и сликарството на обоено поле. Сепак, стиловите значително се разликувале. Од [[апстрактен експресионизам]] и [[акционо сликарство]] од 1940-тите и 1950-тите го одвојувал пристапот кон композицијата и драматиката. Како и кај акционото сликарство, постоел нагласок на потезите со четка, високата композициска драматика и динамичната композициска напнатост. Додека кај лирската апстракција постоело чувство на композициска случајност, композиција што ја исполнувала целата површина, ненагласена и опуштена композициска драматика и нагласок на процесот, повторувањето и сеопфатното чувство.<ref>The Aldrich Museum of Contemporary Art, ''Lyrical Abstraction'', exhibition: 5 April through 7 June 1970</ref><ref>''Lyrical Abstraction'' Whitney Museum of American Art, New York, 25 May – 6 July 1971</ref> ====Сликарство со остри рабови, минимализам, постминимализам, монохромно сликарство==== [[File:The Dylan Painting.jpg|thumb|[[Брајс Марден]], 1966/1986, [[монохромно сликарство]]]] [[Агнес Мартин]], [[Роберт Манголд]], [[Брајс Марден]], [[Џо Баер]], [[Роберт Рајман]], [[Ричард Татл]], [[Нил Вилијамс (уметник)|Нил Вилијамс]], [[Дејвид Новрос]], Пол Могензон и [[Чарлс Хинман]] биле примери на уметници поврзани со [[минимализам]]от и (со исклучок на Мартин, Баер и Марден) со употребата на [[обликувано платно]], исто така во периодот што започнал во раните 1960-ти. Многу уметници на [[геометриска апстракција]], минималисти и сликари на [[сликарство со остри рабови]] избрале да ги користат рабовите на сликата за да го определат обликот на сликата, наместо да го прифаќаат правоаголниот формат. Всушност, употребата на [[обликувано платно]] првенствено била поврзана со слики од 1960-тите и 1970-тите кои биле ладно апстрактни, формалистички, геометриски, објективни, рационалистички, со чисти линии, нагласено остри рабови или [[минимализам|минималистички]] по својот карактер. Галеријата „Бајкерт“ и галеријата [[Парк Плејс]] биле важни места за претставување на [[минимализам]]от и сликарството со [[обликувано платно]] во Њујорк во текот на 1960-тите. Во текот на 1960-тите и 1970-тите уметници како [[Роберт Мадервел]], [[Адолф Готлиб]], [[Филип Гастон]], [[Ли Краснер]], [[Сај Твомбли]], [[Роберт Раушенберг]], [[Џаспер Џонс]], [[Ричард Дибенкорн]], [[Јозеф Алберс]], [[Елмер Бишоф]], Агнес Мартин, [[Ал Хелд]], [[Сам Френсис]], [[Елсворт Кели]], [[Морис Луис]], [[Хелен Франкенталер]], [[Џин Дејвис (сликар)|Џин Дејвис]], [[Френк Стела]], [[Кенет Ноланд]], [[Џоан Мичел]], [[Фридел Цубас]] и помлади уметници како Брајс Марден, [[Роберт Манголд]], [[Сам Гилијам]],<ref>{{cite web |url=[http://www.sbmuseart.org/exhibitions/colorscope.web](http://www.sbmuseart.org/exhibitions/colorscope.web) |title=Colorscope: Abstract Painting 1960–1979 |access-date=30 November 2010 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20100703034943/http://www.sbmuseart.org/exhibitions/colorscope.web](https://web.archive.org/web/20100703034943/http://www.sbmuseart.org/exhibitions/colorscope.web) |archive-date=3 July 2010 }}</ref> [[Џон Хојланд]], [[Шон Скали]], [[Пет Стајр]], [[Елизабет Мари (уметник)|Елизабет Мари]], [[Лари Пунс]], [[Волтер Дарби Банард]], [[Лари Зокс]], [[Рони Лендфилд]], [[Роналд Дејвис]], [[Ден Кристенсен]], [[Џоан Снајдер]], [[Рос Блекнер]], [[Арчи Ранд]], [[Сузан Крајл]] и десетици други создале голем број разновидни слики. [[File:'Untitled Etching 1 (First Version)' by Barnett Newman, 1968.jpg|thumb|left|[[Барнет Њуман]], ''Untitled Etching 1 (First Version)'', 1968, [[минимализам]]]] Во текот на 1960-тите и 1970-тите се појавила реакција против апстрактното сликарство. Некои критичари го разгледувале творештвото на уметници како [[Ад Рајнхарт]] и прогласиле „смрт на сликарството“. Уметниците започнале да применуваат нови начини на создавање уметност. Новите движења станале позначајни, меѓу кои биле: [[постминимализам]], [[земјишна уметност]], [[видеоуметност]], [[инсталациска уметност]], [[арте повера]], [[перформансна уметност]], [[телесна уметност]], [[Флуксус]], [[хепенинг]], [[поштенска уметност]], [[ситуационисти]] и [[концептуална уметност]], меѓу другите. Сепак, и во апстрактното сликарство се случиле други важни иновации во текот на 1960-тите и 1970-тите, карактеризирани со [[монохромно сликарство]] и [[сликарство со остри рабови]], инспирирани од Ад Рајнхарт, [[Барнет Њуман]], [[Милтон Ресник]] и [[Елсворт Кели]].<ref>{{cite web |last=Tate |title=Monochrome – Art Term - Tate |url=[http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/m/monochrome](http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/m/monochrome) |access-date=22 August 2018}}</ref> Почнувајќи од [[геометриска апстракција]] во различни медиуми до нерепрезентативно [[Акционо сликарство|гестуално сликарство]], монохроматските дела продолжиле да претставуваат важно влијание врз современата уметност. Почнувајќи од [[геометриска апстракција]] во различни медиуми до нерепрезентативно [[Акционо сликарство|гестуално сликарство]], монохроматските дела продолжиле да претставуваат важно влијание врз современата уметност. Уметници разновидни како Агнес Мартин, Ал Хелд, [[Лари Зокс]], [[Френк Стела]], [[Лари Пунс]], [[Брајс Марден]] и други ја истражувале моќта на поедноставувањето. Спојувањето на сликарството на обоено поле, [[минимална уметност]], сликарството со остри рабови, [[лирска апстракција]] и постминимализмот ја замаглило разликата меѓу движењата, која станала поочигледна во 1980-тите и 1990-тите. Движењето [[неоекспресионизам]] било поврзано со претходните развои во [[апстрактен експресионизам]], [[неодада]], лирската апстракција и постминималистичкото сликарство. ====Неоекспресионизам==== Кон крајот на 1960-тите, сликарот на [[апстрактен експресионизам]] [[Филип Гастон]] помогнал да се предводи преминот од апстрактниот експресионизам кон [[неоекспресионизам]]от во сликарството, напуштајќи ја таканаречената „чиста апстракција“ на апстрактниот експресионизам во корист на покарикатурални претстави на различни лични симболи и предмети. Овие дела биле инспирација за новата генерација сликари заинтересирани за оживување на експресивните претстави. Неговата слика ''Painting, Smoking, Eating'' од 1973 година, прикажана погоре во галеријата, била пример за конечното и дефинитивно враќање на Гастон кон претставувањето. Кон крајот на 1970-тите и почетокот на 1980-тите се случило и враќање кон сликарството, речиси истовремено во Италија, Германија, Франција и [[Обединетото Кралство|Британија]]. Овие движења биле наречени [[Трансавангарда]], [[Млади бунтовници ]], [[Фигурација Либр]],<ref>{{Cite web|url=[https://www.tate.org.uk/art/art-terms|title=Art](https://www.tate.org.uk/art/art-terms|title=Art) Terms|website=Tate}}</ref> [[неоекспресионизам]], Лондонската школа и, кон крајот на 1980-тите, [[Стакизам|Стакистите]], соодветно. Овие слики биле карактеризирани со големи формати, слободно експресивно нанесување на траги, фигуративност, мит и имагинација. Целокупното творештво од овој жанр станало означувано како [[неоекспресионизам]]. Критичката реакција била поделена. Некои критичари го сметале за поттикнат од профитните мотиви на големите комерцијални галерии. Овој вид уметност продолжил да биде популарен и во 21 век, дури и по падот на уметничкиот пазар кон крајот на 1980-тите. [[Анселм Кифер]] бил водечка фигура на европскиот [[неоекспресионизам]] до 1980-тите; темите на Кифер се прошириле од фокусот на улогата на Германија во цивилизацијата кон судбината на уметноста и културата воопшто. Неговото творештво станало поскулптурално и вклучувало не само национален идентитет и колективно сеќавање, туку и [[окултизам|окултна]] [[симболика]], [[теологија]] и [[мистицизам]]. Темата на целокупното творештво била траумата што ја доживувале цели општества и постојаното повторно раѓање и обновување во животот. Во доцните 1970-ти во САД, сликарите кои започнале да работат со оживеани површини и кои се вратиле кон фигуративноста, како [[Сузан Ротенберг]], станале популарни, особено како што се гледало погоре во слики како ''Horse 2'' од 1979 година. Во текот на 1980-тите, американските уметници како [[Ерик Фишл]], [[Дејвид Сал]], [[Жан-Мишел Баскија]] (кој започнал како [[графити уметник]]), [[Џулијан Шнабел]] и [[Кит Харинг]], како и италијанските сликари како [[Мимо Паладино]], [[Сандро Кја]] и [[Енцо Куки]], меѓу другите, ја дефинирале идејата за [[неоекспресионизам]] во Америка. Неоекспресионизмот бил стил на [[модернизам|модерното]] сликарство што станал популарен кон крајот на 1970-тите и доминирал на уметничкиот пазар до средината на 1980-тите. Тој се развил во Европа како реакција против концептуалната и [[минимализам|минималистичката]] уметност од 1960-тите и 1970-тите. Неоекспресионистите повторно започнале да прикажуваат препознатливи предмети, како човечкото тело (иако понекогаш на речиси апстрактен начин), на груб и силно емотивен начин, користејќи живи бои и банални хармонии на бои. Искусните сликари [[Филип Гастон]], [[Френк Ауербах]], [[Леон Кософ]], [[Герхард Рихтер]], [[А. Р. Пенк]] и [[Георг Базелиц]], заедно со нешто помладите уметници како [[Анселм Кифер]], [[Ерик Фишл]], [[Сузан Ротенберг]], [[Франческо Клементе]], [[Жан-Мишел Баскија]], [[Џулијан Шнабел]], [[Кит Харинг]] и многу други, станале познати по работата во овој интензивен експресионистички правец на сликарството. Сликарството и понатаму има почитувана положба во современата уметност. Уметноста станала отворено поле, повеќе неподелено од дихотомијата меѓу објективното и необјективното. Уметниците можеле да постигнат критички успех без оглед на тоа дали нивните слики биле фигуративни или апстрактни. Она што имало значење било содржината, истражувањето на границите на медиумот и одбивањето да се повторуваат делата од минатото како крајна цел. ====Современо сликарство во 21 век==== {{main|Современа уметност|Постмодерна уметност|доцен модернизам}} На почетокот на 21 век, современото сликарство и современата уметност воопшто продолжиле во неколку меѓусебно поврзани насоки, карактеризирани со идејата за [[културен плурализам|плурализам]]. „Кризата“ во сликарството и актуелната уметност, како и во современата [[уметничка критика]], била предизвикана од [[културен плурализам|плурализмот]]. Не постоел консензус, ниту пак било неопходно да постои, во однос на репрезентативниот стил на епохата. Преовладувал ставот дека „сè е дозволено“; синдромот „сè се случува“, а следствено и „ништо не се случува“; тоа создавало естетски сообраќаен метеж без цврста и јасна насока и со секоја лента на уметничкиот автопат исполнета до капацитет. Следствено, продолжиле да се создаваат величествени и значајни уметнички дела, иако во голема разновидност на стилови и естетски темпераменти, при што пазарот бил оставен да ја проценува вредноста. [[Сликарство со остри рабови]], [[геометриска апстракција]], [[присвојување (уметност)|присвојување]], [[хиперреализам (визуелни уметности)|хиперреализам]], [[фотореализам]], [[експресионизам]], [[минимализам]], [[лирска апстракција]], [[поп-арт]], [[оп-арт]], [[апстрактен експресионизам]], [[Сликарство на обоено поле|сликарството на обоено поле]], [[монохромно сликарство]], [[неоекспресионизам]], [[колаж]], [[интермедијално]] сликарство, [[асамблаж]] сликарство, [[дигитално сликарство]], [[постмодерна]] сликарство, [[неодадаизам]], сликарство со [[обликувано платно]], еколошко [[мурално сликарство]], традиционално сликарство на [[човечки изглед|фигура]], [[пејзажно сликарство]] и [[портретно сликарство]], се некои од продолжените и актуелни насоки во сликарството на почетокот на 21 век. ==Америка== [[File:Attributed to Joaquín Villegas - The Eternal Father Painting the Virgin of Guadalupe - Google Art Project.jpg|thumb|''Вечниот Отец ја сликал Богородица од Гвадалупе''. Припишано на Хоакин Виљегас (1713 – активен во 1753) (Мексиканец) (сликар, [[Museo Nacional de Arte|Национален музеј на уметноста]].]] {{Main|Уметност на домородните народи на Америка|Уметност на Маите|Предколумбиска уметност|Сликарство во Америка пред колонизацијата|Леџерска уметност}} Во периодот пред и по европското истражување и населување на Америка, вклучувајќи ги Северна Америка, Средна Америка, Јужна Америка и островите на [[Кариби|Карибите]], [[Антили|Антилите]], [[Мали Антили|Малите Антили]] и другите островски групи, домородните култури создале уметнички дела, меѓу кои архитектура, [[керамика]], [[керамичка уметност|керамички предмети]], [[ткаење]], резбање, скулптура, сликарство и [[мурал|ѕидни слики]], како и други религиозни и утилитарни предмети. На секој континент од Америка постоеле општества со уникатни и самостојно развиени култури, кои создавале тотеми, дела со религиозна симболика и декоративни и експресивни насликани дела. Африканското влијание било особено силно во уметноста на Карибите и Јужна Америка. Уметноста на домородните народи на Америка имала огромно влијание врз [[европска уметност|европската уметност]] и обратно, за време и по [[Големите географски откритија|периодот на големите географски откритија]]. Шпанија, Португалија, Франција, Холандија и Англија биле моќни и влијателни [[Колонијализам|колонијални сили]] во Америка во текот и по XV век. До XIX век културното влијание започнало да се одвива во двете насоки преку Атлантикот. ===Мексико и Средна Америка=== <gallery widths="140" heights="140" perrow="4"> File:Tetitla Diosa de Jade.jpg|Мурал на [[Големата божица од Теотиуакан]] од локалитетот Тетитла, Мексико File:Great Goddess of Teotihuacan (T Aleto).jpg|Мурал од комплексот Тепантила во [[Теотиуакан]], репродукција во Националниот музеј за антропологија во Мексико Сити File:Tepantitla Mountain Stream mural Teotihuacan (Luis Tello).jpg|Дел од муралот од комплексот Тепантила, кој го претставувал [[Тлалокан]], едно од нивоата во Подземниот свет, Мексико File:Butterfly Palace IMG 7281.JPG|Мурал од комплексот на Јагуарите во Теотиуакан. File:Pinturas prehispánicas.JPG|Портик А од [[Какаштла]], кој го претставувал Човекот-јагуар File:Frescos cacaxtla.JPG|Детал од Црвениот храм, околу 600–700 година, [[Какаштла]], Мексико File:Monte Alban - Rekonstruktion Grab 105 1.jpg|Реконструкција на гробницата 105 од [[Монте Албан]]. File:Bonampak painting.jpg|Мајански мурал од [[Бонампак]], Мексико, 580–800 година. File:Bonampakmural3.jpg|Мајански мурал од [[Бонампак]], 580–800 година File:SBmural.jpg|Мајански мурал од Сан Бартоло, предкласичен период (1–250 година) File:Jaguar vase.jpg|Сликарство на вазна со престолот на Господарот со јагуарска кожа, сцена од [[мајанска цивилизација|дворот на Маите]], 700–800 година. File:Cylinder Vase with dancing maize god, 675-725 AD, Maya culture, eastern Peten lowlands, Guatemala or Belize, earthenware with slip - Gardiner Museum, Toronto - DSC01183.JPG|Сликарство на мајанска вазна од доцниот класичен период (600–900) File:Jaina Figurine 1 (T Aleto).jpg|Насликана керамичка фигура на крал од погребното место на островот Хаина, мајанска уметност, 400–800 година File:Palenque Relief.jpg|Насликан релјеф од мајанскиот локалитет [[Паленке]], на кој бил прикажан синот на Кинич Ахкал Мо' Нааб III (678–730-ти?, владеел 722–729). File:Dresden p 74 large.jpg|Сликарство од [[Дрезденски кодекс|Дрезденскиот кодекс]]. File:CNuttall16.jpg|Слика од [[Миштеци|Миштеци]] од Кодексот Зуше-Натал. File:Codex Borgia page 56.jpg|[[Ацтеки|Ацтечка]] слика од [[Кодекс Борџија]], на која се прикажани Миктлантекутли и [[Кецалкоатл]]. File:Codex Borbonicus (p. 7).jpg|[[Ацтеки|Ацтечка]] слика од [[Кодекс Бурбоникус]], на која е прикажан [[Тлалок]]. File:Matrícula de tributos - 06.tif|Слика од Матрикулата на која е прикажан Ичкахуипили, Мексико. File:Codex Mendoza folio 2r.jpg|Слика од [[Кодекс Мендоза]], на која е прикажана ацтечката легенда за основањето на [[Теночтитлан]], околу 1553 година </gallery> ===Јужна Америка=== <gallery widths="140" heights="140" perrow="4"> File:Huaca de la Luna - Août 2007.jpg|Мурали на [[Моче|цивилизацијата Моче]] од локалитетот [[Храм на месечината]], [[Перу]], 100–700 година. File:H Luna Frisorestaurado lou.jpg|Мурали на [[Моче|цивилизацијата Моче]] од локалитетот [[Храм на месечината]], [[Перу]], 100–700 година. File:Huaca Cao Viejo Mausoleum of Senora de Cao frescos 1.jpg|Мурал во Хуака Као Виехо, Перу File:Moche warrior pot.jpg|Насликана керамика од [[Моче|културата Моче]] во [[Перу]] File:Orca mitica nasca.jpg|''Кит убиец'', насликана керамика, [[насканска култура]], 300 п.н.е.–800 година, [[музеј Ларко]]. [[Лима]], Перу File:Huari pottery 01.png|Насликана керамика од [[Вариска култура|Вариската култура]] во [[Перу]], 500–1200 година File:Pataxo 2417a.JPG|Сликање на телото, домородни народи во Бразил, племе Паташо. </gallery> ===Северна Америка=== ====Соединети Американски Држави==== <gallery widths="140" heights="140" perrow="4"> File:GreatGalleryPanel.jpg|''Големата галерија'', [[пиктографи]], Национален парк Кањонлендс, Кањон Хорсшу, [[Јута]], околу 1500 п.н.е. File:Pictograph jqjacobs.jpg|[[Пиктограф]], југоисточна [[Јута]], околу 1200 п.н.е., [[Пуебло Индијанци|култура Пуебло]] File:Chaco Anasazi canteen NPS.jpg|''Насликана керамика'', [[Анасази]], Северна Америка: канта (сад) ископана од урнатините во кањонот Чако, околу 700–1100 година File:Mississippian Underwater Panther ceramic.JPG|Насликан керамички бокал со приказ на подводниот пантер од Мисисиписката култура, околу 1400–1600 година. File:Dahlem Wolfsmaske Haida.jpg|Маска на волк од народот [[Хајда]], 1880 година. File:Ceramic Hopi jar - by-Nampeyo - date-ca. 1880 - from-DC1.jpg|Сад од [[Хопи|Хопите]] изработен од [[Нампејо]] (околу 1860–1942), направен во [[Аризона]], 1880 година. File:Zuni-girl-with-jar2.png|Девојка од племето [[Зуни]] од [[Ново Мексико]] со сад од насликана керамика, фотографирана околу 1903 година. File:Navajo sandpainting.jpg|[[Едвард С. Кертис]], ''[[Навахо]] [[сликање со песок]]'', околу 1907 година File:Zahadolzhá--Navaho.jpg|Маж од народот [[Навахо]] во церемонијална облека со маска и слики на телото, околу 1904 година File:Blackhawk-spiritbeing.jpg|[[Леџер уметност]] на [[Хаока]] (околу 1880) од Црниот Јастреб ([[Лакота (племе)|Лакота]]). File:Ledger-sm2.jpg|Леџер уметност на [[Киова]], веројатно од ''битката кај Бафало Валоу во 1874 година'', [[Војна на Црвената Река]]. File:Silver horn painting 1880 ohs.jpg|Детал од леџер слика на муслин од [[Сребрен Рог]] (1860–1940), околу 1880 година, Историски центар на Оклахома File:Carl sweezy 1904.jpg|''Дело на хартија'', од [[Арапахо (народ)|арапахо]] сликарот [[Карл Свизи]] (1881–1953), 1904 година File:UteHideArt3.jpg|[[Јути|Јути]], ''Слика на дабарска кожа.'' Северните Јути ловеле дабари, врежувале слики во растегнатите и обработени кожи на животните и ги користеле за украсување на нивните лични и церемонијални живеалишта, околу XIX век. File:Tlingit totem pole.jpg|[[Тлингити|Тлингитски]] тотемски столб во [[Кечикан|Кечикан, Алјаска]], околу 1901 година. File:Tlingit K'alyaan Totem Pole August 2005.jpg|Тотемскиот столб ''K'alyaan'' на кланот Кикс.ади од народот [[Тлингити]], подигнат во Националниот историски парк „Ситка“ во спомен на жртвите во [[Битка кај Ситка|битката кај Ситка]] во 1804 година. File:Ketchican totem pole 2 stub.jpg|[[Тотемски столб на поглаварот Џонсон|Тотемскиот столб на поглаварот Џонсон]] во [[Кечикан|Кечикан, Алјаска]], во стилот на народот [[Тлингити]]. File:Totem pole (js) 2.jpg|Детал од тотемскиот столб „Гавранот го краде Сонцето“, [[Кечикан|Кечикан, Алјаска]] File:Totem pole (js) 3.jpg|Детал од тотемскиот столб „Гавранот го краде Сонцето“, [[Кечикан|Кечикан, Алјаска]] </gallery> ====Канада==== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> Image:Totem Park pole 1.jpg|Тотемски столб, Викторија (Британска Колумбија) Image:Totem Park pole 2.jpg|Тотемски столб, Викторија (Британска Колумбија) </gallery> ==Исламско сликарство== {{main|Исламска уметност|Арапска минијатура|Персиска минијатура|Арабеска}} <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> Image:Yahyâ ibn Mahmûd al-Wâsitî 007.jpg|[[Јахја ибн Махмуд ел-Васити]], Ирак, 1237 Image:Yahyâ ibn Mahmûd al-Wâsitî 004.jpg|Јахја ибн Махмуд ел-Васити, Ирак, 1237 Image:Syrischer Maler um 1315 001.jpg|Сириски сликар, 1315, [[Метрополитен (музеј)|Метрополитен]] Image:Iskandar (Alexander) and the Talking Tree, Folio from a Great Mongol Shahnameh.jpg|Илханидски Шахнаме, околу 1330–1340, [[Смитсонов институт]] Image:Kamal-ud-din Bihzad - Construction of the fort of Kharnaq.jpg|[[Камалудин Бехзад]] (околу 1450 – околу 1535), Изградбата на замокот Хаварнак (الخورنق) во [[ел-Хира]], околу 1494–1495 година, [[Британски музеј]] Image:Miraj_by_Sultan_Muhammad.jpg|[[Персиска минијатура]], 1550 година Image:Saki - Reza Abbasi - Moraqqa’-e Golshan 1609 Golestan Palace.jpg|[[Реза Абаси]], 1609 година Image:Meister des Razm-Nâma-Manuskripts 001.jpg|Размнама, 1616 година, [[Британски музеј]] Image:Reza Abbasi - Two Lovers (1630).jpg|„Двајца љубовници“ од [[Реза Абаси]], 1630 година Image:Harun Al-Rashid and the World of the Thousand and One Nights.jpg|[[Персиска минијатура]] ''[[Харун ел-Рашид]] во [[Илјада и една ноќ]]'' Image:Georgian prince by Reza Abbasi.jpg|[[Реза Абаси]] (1565–1635), ''Принцот Мухамад-Беик од [[Грузија]]'', 1620 година Image:Adam and Eve from a copy of the Falnama.jpg|[[Адам и Ева]], [[Сафавидско Царство|Сафавидски Иран]], од [[Фал-нама]] (книга на претскажувања), околу 1550 година. Image:Arabischer Maler um 1335 002.jpg|Слика на која е прикажан Абу Зајд, 1335 година. Image:Irakischer Maler um 1210 001.jpg|Сцена од книгата на Ахмад ибн ел-Хусеин ибн ел-Ахнаф, на која се прикажани двајца јавачи на коњи, 1210 година. Image:Irakischer Maler um 1280 001.jpg|Ангелот Исрафил, Ирак, 1280 година. Image:Irakischer Maler von 1287 002.jpg|''Писарот'', Ирак, 1287 година. Image:Al-Bawwâb 001.jpg|Орнаментиран [[Куран]], од ел-Баваб, XI век. Image:Sarayi_Album_10a.jpg|[[Мехмед II]], од Сарајските албуми во [[Истанбул]], Турција, XV век. Image:Maiden fur cap Louvre OA7128.jpg|''Девојка со крзнена капа'', од Мухамад „Али“, [[Исфахан]], Иран, средина на XVII век Image:Youth and suitors.jpg|''Млад човек и додворувачи'', [[Мешхед]], Иран, 1556–1565 година </gallery> Прикажувањето на луѓе, животни или други фигуративни мотиви било забрането во исламот за да се спречи верниците да се впуштаат во [[идолопоклонство]], па затоа во муслиманската култура немало религиозно мотивирана традиција на сликарство (или скулптура). Сликарската активност била сведена на [[арабеска]], главно [[Апстрактна уметност|апстрактна]], со [[геометрија|геометриски]] композиции или цветни и растителни мотиви. Таа била силно поврзана со архитектурата и [[калиграфија|калиграфијата]] и можела широко да се види во сликањето на плочки во џамиите или во илуминациите околу текстот на Куранот и другите книги. Всушност, апстрактната уметност не била изум на модерната уметност, туку била присутна во предкласичните, [[варвари|варварските]] и незападните култури многу векови порано и во суштина претставувала украсна или [[применета уметност]]. Значајниот илустратор М. К. Ешер бил под влијание на оваа геометриска уметност заснована на шари. [[Ар нуво]] ([[Обри Бердсли]] и архитектот [[Антонио Гауди]]) повторно ги вовеле апстрактните цветни мотиви во западната уметност. Треба да се забележи дека и покрај табуто за фигуративното визуелно прикажување, некои муслимански земји развиле богата традиција во сликарството, иако не како самостојна уметничка форма, туку како придружба на пишаниот збор. Иранската или персиската уметност, нашироко позната како персиска минијатура, се концентрирала на илустрирање епски или романтични книжевни дела. Персиските илустратори намерно избегнувале употреба на сенчење и перспектива, иако биле запознаени со нив од нивната предисламска историја, со цел да го почитуваат правилото да не создаваат жива илузија на реалниот свет. Нивната цел не била да го прикажат светот таков каков што бил, туку да создадат слики на идеален свет со безвременска убавина и совршен ред. ===Иран=== {{See also|Персиска калиграфија|Список на персиски сликари|Иранска уметност}} <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> Image:Babur-drunken.jpg|[[Фарух Бег]] (околу 1545 – околу 1615), ''Пијаниот [[Бабур]] се враќал во логорот ноќе'', [[Лахор]], Пакистан, 1589 година File:Fath_Ali_Shah(Saad_Abad).jpg|[[Михр „Али“]] (активен 1795–1830), ''Фатх Али Шах Каџар'' (1813–1814) File:Rammal by Kamalolmolk.jpg|[[Камал-ол-Молк]] (1847–1940), ''Претскажувач на иднината'', 1892 година, Музеј Садабад, [[Техеран]] </gallery> ===Пакистан=== {{main|Пакистанска култура}} <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> Image:LAgha_Star.jpg|[[Лубна Ага]], ''Ѕвезда'' – слика инспирирана од занаетчиите од Мароко Image:Anarkali.jpg|[[Абдур Рахман Чугтаи|А. Р. Чугтаи]], ''Анаркали'' </gallery> ==Африка== {{main|Африканска уметност|Африкански маски|Тингатинга}} <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> Image:Himba_lady_preparing_deodorant.jpg|[[Народ Химба|Жена од народот Химба]] покриена со традиционален пигмент од [[окер|црвен окер]]. Традиционалното [[сликање на телото]] било симболично за земјата и крвта, а се носело и за заштита од сонцето. Image:Kikuyu_woman_traditional_dress.jpg|Жена од народот [[Кикују]] во традиционална облека. Церемонијално сликање на лицето. Image:Young Maasai Warrior.jpg|''Млад [[Масаи|воин од племето Масаи]]'', со покривка за глава и [[сликање на лицето]]. Image:Dogon Circumsion Cave Painting.jpg|[[Догони]], ''пештера на обрежувањето'', со слики, [[Мали]]; околу [[современа уметност|современ период]] </gallery> Африканската традиционална култура и племињата изгледа немале голем интерес за дводимензионални претстави, давајќи предност на скулптурата и [[релјеф]]от. Сепак, декоративното сликарство во африканската култура често било апстрактно и геометриско. Друга форма на сликовна уметност било [[сликање на телото]], како и [[сликање на лицето]], присутно, на пример, во културата на [[Масаи|Масаите]] и [[Кикују]] во рамките на нивните церемонијални ритуали. Церемонијалното [[пештерско сликарство]] во одредени села сè уште можело да се најде во употреба. Треба да се забележи дека [[Пабло Пикасо]] и други современи уметници биле под влијание на [[африканска скулптура|африканската скулптура]] и [[маска|маските]] во нивните различни стилови. Современите африкански уметници ги следат западните уметнички движења и нивните слики имаат малку разлики од западните уметнички дела. ===Судан=== [[File:Baptism, Old Dongola.jpg|thumb|Крштевањето на Христос на средновековна [[Нубијци|нубиска]] слика од [[Стара Донгола]]]] [[Кралство Куш]] во древна [[Нубија]] (односно денешен [[Судан]]), кое се граничело со [[Стар Египет]], произведувало широк спектар уметнички дела, вклучувајќи ѕидни слики и насликани предмети. На суданскиот локалитет [[Керма]], центарот на [[култура Керма|културата Керма]] која му претходела на [[Историја на Судан|Кралството Куш]], фрагментарна слика од околу 1700 п.н.е. од кралска гробница прикажувала [[едреник]] и куќи со скалила кои биле слични на сцените на релјефите од времето на владеењето на [[Осумнаесетта династија на Египет|египетската кралица]] [[Хатшепсут]] (околу 1479–1458 п.н.е.).<ref>Hatke, George (2013). ''[[http://dlib.nyu.edu/awdl/isaw/hatke2013-aksum-and-nubia/](http://dlib.nyu.edu/awdl/isaw/hatke2013-aksum-and-nubia/) Aksum and Nubia: Warfare, Commerce, and Political Fictions in Ancient Northeast Africa]''. [[New York University Libraries]]: [[Ancient World Digital Library]]. Accessed 12 May 2018.</ref><ref>Boivin, N. and Fuller, D. Q. (2009). "Shell Middens, Ships, and Seeds: Exploring Coastal Subsistence, Maritime Trade and the Dispersal of Domesticates in and Around the Arabian Peninsula." ''Journal of World Prehistory'' 22: 113–80 [p. 140].</ref> Древната традиција на ѕидно сликарство, првпат опишана од Абу Салих во текот на XII век, продолжила и во периодот на [[средновековна Нубија]].<ref>Nadig, Peter C. (3 April 2009) [16 January 2003]. "[[http://bmcr.brynmawr.edu/2003/2003-01-16.html](http://bmcr.brynmawr.edu/2003/2003-01-16.html) Derek A. Welsby, ''The Medieval Kingdoms of Nubia. Pagans, Christians and Muslims along the Middle Nile''. London: The British Museum Press, 2002.]" ''[[Bryn Mawr Classical Review]]''. Accessed 12 May 2018.</ref> ===Етиопија=== {{main|Етиопска уметност}} [[File:Illumination-from-Abba-Garima-gospel.jpg|thumb|upright|Етиопски [[илуминиран ракопис|илуминиран]] [[портрет на евангелист]]от [[Апостол Марко (Евангелист)|Марко Евангелистот]], од етиопското [[Гариминово евангелие]], VI век, [[Кралство Аксум]]]] [[Христијанска уметност|Христијанската традиција]] на сликарство во [[Историја на Етиопија|Етиопија]] датира од IV век, за време на древното [[Кралство Аксум]].<ref>{{Cite news|url=[https://smarthistory.org/christian-ethiopian-art/|title=Christian](https://smarthistory.org/christian-ethiopian-art/|title=Christian) Ethiopian art|date=2016-12-22|work=Smarthistory|access-date=2017-07-27|language=en}}</ref> За време на нивното прогонство во [[Аксум]], следбениците на [[Мухамед]] од VII век опишале слики кои ја украсувале [[Црква на Пресвета Богородица Марија Сионска|црквата на Пресвета Богородица Марија Сионска]].<ref name="teferi 2015 242"/> Сепак, најраните зачувани примери на црковни слики во [[Етиопија]] потекнувале од црквата Дебре Селам Михаел во [[Регион Тиграј|регионот Тиграј]] и биле датирани во XI век.<ref name="teferi 2015 242">{{citation|first=Dawit|last=Teferi|editor-first=Philip|editor-last=Briggs|title=Ethiopia|chapter=A Short History of Ethiopian Church Art|year=2015|orig-date=1995|location=Chalfont St Peter|publisher=Bradt Travel Guides|isbn=978-1-84162-922-3|page=242|url=[https://books.google.com/books?id=gU_fCgAAQBAJ|postscript=](https://books.google.com/books?id=gU_fCgAAQBAJ|postscript=) .}}</ref> Етиопските слики во [[илуминиран ракопис|илуминираните ракописи]] претходеле на најраните зачувани црковни слики. На пример, етиопското [[Гариминово евангелие]] од IV–VI век содржеле [[Христијанска уметност|илуминирани сцени]] кои го имитирале современиот [[Византиска уметност|византиски илуминиран стил]].<ref>{{citation|last=De Lorenzi|first=James|title=Guardians of the Tradition: Historians and Historical Writing in Ethiopia and Eritrea|location=Rochester|publisher=[[University of Rochester Press]]|year=2015|isbn=978-1-58046-519-9|pages=15–16|url=[https://books.google.com/books?id=c1WECgAAQBAJ|](https://books.google.com/books?id=c1WECgAAQBAJ|) postscript = .}}</ref> <gallery widths=180> File:Bible tana.jpg|Илуминирана [[Библија]] од манастир на [[Тана (езеро)|езерото Тана]], [[Етиопија]], XII–XIII век File:Gebre Mesqel Lalibela.png|Етиопска слика од XV век во стилот на [[Етиопска уметност|етиопската уметност]], која ја прикажувала [[Соломонска династија|Соломонската династија]] и владетелот од [[Династија Загај|династијата Загај]] [[Гебре Мескел Лалибела]] (владеел 1181–1221) File:The Queen of Sheba (2131716999).jpg|Етиопска слика од XVII век во [[Гондар|Гондарски стил]], која го прикажува [[Свети Меркуриј]], првично од [[Лалибела]], а денес се наоѓа во [[Национален музеј на Етиопија|Националниот музеј на Етиопија]] во [[Адис Абеба]] File:Nerga Sellasie.jpg|Портрет од 1748 година на [[Цар на Етиопија|етиопската царица]] [[Ментеваб]], важна фигура од [[Земене Месафинт]], како клечела пред Марија и Исус, од црквата [[Нарга Селасие]] </gallery> ===Влијание врз западната уметност=== {{see also|Африкански период на Пикасо|Современа африканска уметност}} На почетокот на XX век, уметници како [[Пабло Пикасо|Пикасо]], [[Анри Матис|Матис]], [[Пол Гоген]] и [[Амедео Модиљани|Амедео Модиљани]] станале свесни за [[африканска уметност|африканската уметност]] и биле инспирирани од неа.<ref name="African Influences in Modern Art">Murrell, Denise. [[http://www.metmuseum.org/toah/hd/aima/hd_aima.htm](http://www.metmuseum.org/toah/hd/aima/hd_aima.htm) "African Influences in Modern Art"], ''[[The Metropolitan Museum of Art]]'', April 2008. Retrieved on 31 January 2013.</ref> Во ситуација во која воспоставената [[авангарда]] се борела против ограничувањата наметнати од служењето на светот на видливото, африканската уметност ја демонстрирала моќта на врвно организираните форми; тие не настанувале само како одговор на способноста за гледање, туку и, а често и првенствено, на способноста за имагинација, емоции и мистично и религиозно искуство. Овие уметници во африканската уметност виделе [[Формализам (уметност)|формално]] совршенство и софистицираност обединети со извонредна изразна моќ.<ref name="Johnson">Johnson, ''Picasso's Demoiselles d'Avignon and the Theater of the Absurd''. 102–113</ref><ref>Richardson, J. ''Picasso's Apocalyptic Whorehouse''. 40–47</ref><ref name="ChristiesPress">[[http://www.christies.com/about/press-center/releases/pressrelease.aspx?pressreleaseid=4086](http://www.christies.com/about/press-center/releases/pressrelease.aspx?pressreleaseid=4086) Release: Tête – Amedeo Modigliani] {{Webarchive|url=[https://web.archive.org/web/20160304225858/http://www.christies.com/about/press-center/releases/pressrelease.aspx?pressreleaseid=4086](https://web.archive.org/web/20160304225858/http://www.christies.com/about/press-center/releases/pressrelease.aspx?pressreleaseid=4086) |date=4 March 2016 }}. Press Release, [[Christie's|Christie's Paris]]. 26 May 2010. Accessed 20 October 2011.</ref><ref>Matisse may have purchased this piece from Emile Heymenn's shop of non-western artworks in Paris, see [[http://www.pablopicasso.org/africanperiod.jsp](http://www.pablopicasso.org/africanperiod.jsp) PabloPicasso.org].</ref><ref name=twsJun10a>{{cite news |author=[[Arthur I. Miller|Miller, Arthur I.]] |title= Einstein, Picasso: Space, Time, and the Beauty That Causes Havoc |work= [[The New York Times]] |quote= Les Demoiselles contains vestiges of Cézanne, El Greco, Gauguin and Ingres, among others, with the addition of conceptual aspects of primitive art properly represented with geometry. |year= 2001 |url= [https://www.nytimes.com/books/first/m/miller-01einstein.html](https://www.nytimes.com/books/first/m/miller-01einstein.html) |access-date=10 June 2010 }}</ref> == Белешки == <references group="lower-alpha" /> == Наводи == {{наводи}} ==Извори== * [[Clement Greenberg]], ''Art and Culture'', Beacon Press, 1961 * ''[[Lyrical Abstraction]]'', Exhibition Catalogue, [[Whitney Museum of American Art]], NYC, 1971. * O'Connor, Francis V. ''[[Jackson Pollock]]'' Exhibition Catalogue, (New York, [[Museum of Modern Art]], [1967]) {{OCLC|165852}} * ''Pictures of Nothing: Abstract Art since Pollock'' (A.W. Mellon Lectures in the Fine Arts), [[Kirk Varnedoe]], 2003 * ''The Triumph of [[Modernism]]'': The Art World, 1985–2005, [[Hilton Kramer]], 2006, {{ISBN|0-15-666370-8}} * {{cite book| last = Piper| first = David| title = The Illustrated Library of Art: History, Appreciation, and Tradition| year = 1986| publisher = Portland House| isbn = 978-0-517-62336-7| url-access = registration| url = https://archive.org/details/illustratedlibra03pipe}} == Надворешни врски == {{commons category|History of painting}} * [http://www.all-art.org History of Art: From Paleolithic Age to Contemporary Art] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201119110530/http://www.all-art.org/ |date=19 November 2020 }} * [[Wassily Kandinsky|Kandinsky]] {{cite web |url=http://www.mnstate.edu/gracyk/courses/phil%20of%20art/kandinskytext.htm |title=Concerning the Spiritual in Art |first=Wassily |last=Kandinsky (translated by Michael T. H. Sadler) |publisher=mnstate.edu |access-date=30 November 2010 |archive-date=28 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528150354/http://www.mnstate.edu/gracyk/courses/phil%20of%20art/kandinskytext.htm }} * [http://www.metmuseum.org/toah/ Metropolitan Museum of Art Timeline of Art History] * [http://creadm.solent.ac.uk/custom/rwpainting/cover/contentspage.html Ancient Roman Wall-Painting] [[Категорија:Историја по тема|Сликарство]] [[Категорија:Сликарство]] pd7wttqms3dyvyf5u194s1y8fpww7ky 5642394 5642372 2026-10-09T11:02:56Z Тиверополник 1815 /* Источно сликарство */ 5642394 wikitext text/x-wiki {{multiple image||perrow=2|total_width=270|caption_align=center|direction=vertical|header=Историја на сликарството|image1=Lubang Jeriji Saléh cave painting of Bull.jpg|caption1=[[Лубанг Џериџи Салех]], во [[Калимантан]], [[Индонезија]], содржи една од најстарите познати фигуративни слики – приказ на бик стар 40.000 години.|image2=Johannes Vermeer - Het melkmeisje - Google Art Project.jpg|caption2=''[[Млекарка (Вермер)|Млекарка]]'' од [[Јоханес Вермер]], 1657година}} '''Историјата на сликарството''' — период кој го опфаќа далечното минато на човекот, започнувајќи со најраните [[Старо камено време|палеолитски]] [[Артефакт (археологија)|артефакти]] и уметничките дела кои биле создадени од праисториските уметници до денес. Тоа претставува постојана, иако периодично нарушена, традиција од антиката која ги опфаќа сите култури и цивилизации. Низ културите, континентите и милениумите, историјата на сликарството се состои од постојана река на креативност која продолжува и во 21 век. <ref name="ColeGealt1991">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/artofwesternworl00bruc|title=Art of the Western World: From Ancient Greece to Post Modernism|last=Bruce Cole|last2=Adelheid M. Gealt|date=15 December 1991|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-0-671-74728-2|access-date=8 September 2011|url-access=registration}}</ref> До почетокот на 20 век, сликарството првенствено се потпирало на [[Репрезентативна уметност|репрезентативни]], [[Духовна уметност|духовни]] и [[Антика|класични]] мотиви, по што почести биле почисто апстрактните и [[Концептуална уметност|концептуалните]] пристапи. Развојот на источното сликарство историски е паралелно со оној на [[Западно сликарство|западното сликарство]], генерално, но неколку векови порано. [[Африканска уметност|Африканската уметност]], [[Еврејска уметност|еврејската уметност]], [[Исламска уметност|исламската уметност]], [[Индонезиска уметност|индонезиската уметност]], [[Индиска уметност|индиската уметност]], <ref>{{Наведени вести|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C05EED91E3CF933A25754C0A962958260&sec=&spon=&pagewanted=2|title=Art View; Eastern Art Through Western Eyes|date=10 July 1994|work=[[The New York Times]]|access-date=30 November 2010}}</ref> [[Кинеска уметност|кинеската уметност]] и [[Јапонска уметност|јапонската уметност]] <ref name="Publisher 1999">{{Наведена книга|title=Japonisme: The Japanese Influence on Western Art Since 1858|last=Wichmann|first=Siegfried|publisher=Thames & Hudson|year=1999|isbn=978-0-500-28163-5}}</ref> извршиле значајно влијание врз западната уметност и обратно. <ref name="Western Art 1989">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/bub_gb_PMFwC1gP0BkC|title=The Meeting of Eastern and Western Art|last=Sullivan|first=Michael|publisher=University of California Press|year=1989|isbn=978-0-520-05902-3}}</ref> Првично служејќи за практична намена, проследена со царско, приватно, граѓанско и религиозно [[Дарителски портрет|покровителство]], источното и западното сликарство подоцна пронашле публика во [[Аристократија|аристократијата]] и средната класа. Од современиот период, од [[Среден век|средниот век]] па сè до [[Ренесанса|ренесансата,]] сликарите работеле за црквата и богатата аристократија. Започнувајќи од [[Барок|барокниот период]], уметниците добивале приватни нарачки од пообразована и просперитетна средна класа. На Запад, идејата за „[[Ларпурлартизам|уметност заради уметност]]“ започнала да наоѓа израз во делата на [[Романтизам|романтичните]] сликари како [[Франсиско Гоја]], [[Џон Констабл]] и [[Вилијам Тарнер]]. Во 19 век дошло до подем на комерцијалната уметност, која обезбедила покровителство во 20 век.<ref>[http://www.artic.edu/aic/exhibitions/picasso/themes.html ''Cézanne to Picasso: Ambroise Vollard, Patron of the Avant-Garde,'' Chicago Art Institute. Retrieved 11 November 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081012050647/http://www.artic.edu/aic/exhibitions/picasso/themes.html|date=12 October 2008}}.</ref> == Праисторија == {{multiple image|footer_align=left|image2=Maros_hunting_scene.png|width2=180|caption2=Прецртан приказ на ловна сцена од пештерите во карстниот предел Марос-Пангкеп|image1=Pig-deer print paintings in Pettakere Cave, Maros.jpg|width1=200|caption1=Се проценува дека пештерните цртежи што прикажуваат лов на диви свињи во карстниот предел Марос-Пангкеп на Сулавеси се стари најмалку 43.900 години (2014). Ова откритие е признаено како „најстариот познат приказ на раскажување приказни и најраниот пример за фигуративна уметност во човечката историја“.}} Најстарите познати слики се стари повеќе од 40.000-60.000 години ([[палеолитска уметност]]) и се пронајдени во пештерите во областа Марос ([[Сулавеси]], [[Индонезија]]). Тие се изработени од рачно изработени модели и едноставни геометриски форми. <ref name="Aubert2014">M. Aubert et al., "Pleistocene cave art from Sulawesi, Indonesia", ''Nature'' vol. 514, pp. 223–227 (9 October 2014). "using uranium-series dating of coralloid speleothems directly associated with 12 human hand stencils and two figurative animal depictions from seven cave sites in the Maros karsts of Sulawesi, we show that rock art traditions on this Indonesian island are at least compatible in age with the oldest European art. The earliest dated image from Maros, with a minimum age of 39.9 kyr, is now the oldest known hand stencil in the world. In addition, a painting of a [[Babirusa|babirusa ('pig-deer')]] made at least 35.4 kyr ago is among the earliest dated figurative depictions worldwide, if not the earliest one. Among the implications, it can now be demonstrated that humans were producing rock art by ~40 kyr ago at opposite ends of the Pleistocene Eurasian world."</ref> Некои отпечатоци од раце се пронајдени во [[Тибет]] и датираат од околу 200.000 години. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cbc.ca/radio/quirks/200-000-year-old-handprints-may-be-the-world-s-oldest-artwork-scientists-say-1.6188120|title=200,000-year-old handprints may be the world's oldest artwork, scientists say|last=Bob McDonald|date=September 24, 2021|work=cbc.ca|publisher=CBC Radio|accessdate=2024-05-09}}</ref> Во ноември 2018 година, научниците објавиле дека е откриена најстарата позната фигуративна уметничка слика, стара над 40.000 (можеби дури 52.000) години, на непознато животно, во пештерата [[Лубанг Џериџи Салех]] на [[Индонезија|индонезискиот]] остров [[Борнео]]. <ref name="NYT-20181107-cz">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2018/11/07/science/oldest-cave-art-borneo.html|title=In Cave in Borneo Jungle, Scientists Find Oldest Figurative Painting in the World – A cave drawing in Borneo is at least 40,000 years old, raising intriguing questions about creativity in ancient societies.|last=Zimmer|first=Carl|date=7 November 2018|work=[[The New York Times]]|access-date=8 November 2018|author-link=Carl Zimmer}}</ref> <ref name="NAT-20181107">{{Наведено списание|last=Aubert, M.|displayauthors=et al|date=7 November 2018|title=Palaeolithic cave art in Borneo|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=564|issue=7735|pages=254–257|bibcode=2018Natur.564..254A|doi=10.1038/s41586-018-0679-9|pmid=30405242}}</ref> Во декември 2019 година, биле откриени уште постари пештерски слики на кои е прикажан лов на свињи во карстниот регион Марос-Пангкеп во [[Сулавеси]], со проценета возраст од најмалку 43.900 години. Ова откритие било признаено како „најстариот познат приказ на раскажување приказни и најраниот пример на фигуративна уметност во човечката историја“. <ref>{{Наведено списание|last=Aubert|first=M.|displayauthors=et al.|date=11 December 2019|title=Earliest hunting scene in prehistoric art.|journal=Nature|volume=576|issue=7787|pages=442–445|bibcode=2019Natur.576..442A|doi=10.1038/s41586-019-1806-y|pmid=31827284|hdl-access=free}}</ref> <ref name="NYT-20191211">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2019/12/11/science/cave-art-indonesia.html|title=Mythical Beings May Be Earliest Imaginative Cave Art by Humans – The paintings on an Indonesian island are at least 43,900 years old and depict humanoid figures with animal-like features in a hunting scene.|last=Ferreira|first=Becky|date=11 December 2019|work=[[The New York Times]]|access-date=12 December 2019}}</ref> Во 2021 година, била објавена пештерска уметност на свиња пронајдена во [[Сулавеси]], Индонезија, која датира од пред повеќе од 45.500 години. <ref>{{Наведено списание|last=Brumm|first=Adam|last2=Oktaviana|first2=Adhi Agus|last3=Burhan|first3=Basran|last4=Hakim|first4=Budianto|last5=Lebe|first5=Rustan|last6=Zhao|first6=Jian-xin|last7=Sulistyarto|first7=Priyatno Hadi|last8=Ririmasse|first8=Marlon|last9=Adhityatama|first9=Shinatria|date=2021-01-01|title=Oldest cave art found in Sulawesi|journal=Science Advances|language=en|volume=7|issue=3|bibcode=2021SciA....7.4648B|doi=10.1126/sciadv.abd4648|issn=2375-2548|pmc=7806210|pmid=33523879|doi-access=free}}</ref> <ref name="NYT-20210113">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2021/01/13/science/cave-painting-indonesia.html|title=Pig Painting May Be World's Oldest Cave Art Yet, Archaeologists Say – The depiction of the animal on an Indonesian island is at least 45,500 years old, the researchers say.|last=Ferreira|first=Becky|date=January 13, 2021|work=[[The New York Times]]|access-date=January 14, 2021}}</ref> На 3 јули 2024 година, списанието ''„Nature“'' објавило истражувачки наоди кои укажуваат дека пештерските слики кои прикажуваат антропоморфни фигури во интеракција со свиња и се со димензии 91 на 38 см во [[Капампанганска пештера|Капампанганската пештера]] се стари приближно 51.200 години, што ги прави најстарите познати слики во светот. <ref name=":0">{{Наведено списание|last=Oktaviana|first=Adhi Agus|last2=Joannes-Boyau|first2=Renaud|last3=Hakim|first3=Budianto|last4=Burhan|first4=Basran|last5=Sardi|first5=Ratno|last6=Adhityatama|first6=Shinatria|last7=Hamrullah|last8=Sumantri|first8=Iwan|last9=Tang|first9=M.|date=2024-07-03|title=Narrative cave art in Indonesia by 51,200 years ago|journal=Nature|language=en|volume=631|issue=8022|pages=814–818|bibcode=2024Natur.631..814O|doi=10.1038/s41586-024-07541-7|issn=0028-0836|pmc=11269172|pmid=38961284|doi-access=free}}</ref> <ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theartnewspaper.com/2024/07/04/oldest-example-of-figurative-art-found-in-indonesian-cave|title=Oldest example of figurative art found in Indonesian cave|last=Harris|first=Garreth|date=2024-07-04|work=The Art Newspaper|accessdate=2024-07-05}}</ref><gallery widths="140" heights="100"> File:Bhimbetka.JPG|алт=Rock Shelters of Bhimbetka, rock painting, Stone Age, India| Карпести засолништа во [[Бимбетка]], [[Карпеста уметност|карпесто сликарство]], [[камено време]], [[Индија]] File:Lascaux2.jpg|алт=Lascaux, Horse| [[Ласко (пештера)|Ласко]], ''Коњ'' File:San_Painting,_Ukalamba_Drakensberge_1.JPG|алт=Eland, rock painting, Drakensberg, South Africa| ''[[Еланд (антилопа)|Еланд]]'', [[Карпеста уметност|карпеста слика]], Дракенсберг, Јужна Африка File:Lascaux_painting.jpg|алт=Lascaux, Bulls and Horses| [[Ласко (пештера)|Ласко]], ''Бикови и Коњи'' File:Rock_art_bull.jpg|алт=Spanish cave painting of Bulls| Шпанско [[пештерско сликарство]] на ''[[Домашно говедо|бикови]]'' File:Haljesta.jpg|алт=Petroglyphs, from Sweden, Nordic Bronze Age (painted)| [[Петроглиф|Петроглифи]], од Шведска, нордиско бронзено време File:Lascaux_04.jpg|алт=Lascaux, Aurochs (Bos primigenius primigenius)| [[Ласко (пештера)|Ласко]], тур (''Bos primigenius primigenius'') File:GreatGalleryedit.jpg|алт=Pictographs from the Great Gallery, Canyonlands National Park, Horseshoe Canyon, Utah, c. 1500 BCE| [[Пиктографи]] од Големата галерија, Национален парк Канјонлендс, Кањон Хорсшу, [[Јута]], околу 1500 година п.н.е. File:SantaCruz-CuevaManos-P2210651b.jpg|алт=Cueva de las Manos (Spanish for Cave of the Hands) in the Santa Cruz province in Argentina, c. 7300 BC| [[Куева де лас Манос]] (шпански за Пештерата на рацете) во провинцијата Санта Крус во Аргентина, в. 7300 п.н.е File:Bradshaw_rock_paintings.jpg|алт=Gwion Gwion rock paintings found in the north-west Kimberley region of Western Australia c. 15,000 BC| Карпести цртежи Гвион Гвион пронајдени во северозападниот регион Кимберли во Западна Австралија околу 15.000 година п.н.е. <ref name="date">{{Наведување|last=Tacon|first=Paul|last2=Mulvaney|first2=Ken|last3=Fullagar|first3=Richard|last4=Head|first4=Lesley|title=Bradshaws' – an eastern province?|journal=Rock Art Research|volume=16|number=2|pages=127–129|year=1999}}</ref> </gallery> Во [[Старо камено време|палеолитското]] време, претставувањето на луѓето во пештерските слики било ретко. Најчесто, биле сликани животни, и тоа не само животни кои се користеле како храна, туку и животни кои биле силни по природа, како [[Носорог|носорозите]] или големите [[мачки]], како во пештерата [[Шове]]. Понекогаш биле цртани и знаци како точки. Ретките претстави на луѓе вклучуваат отпечатоци од раце и модели добиени со нивно оцртување, како и фигури што прикажуваат хибриди човек-животно. Пештерата Шове во департманот [[Ардеш]] во [[Департмани во Франција|Франција]] ги содржи најважните зачувани пештерски слики од палеолитскиот период, насликани околу 31.000 година п.н.е. Сликите во пештерата [[Алтамира]] во [[Шпанија]] биле направени од 14.000 до 12.000 година п.н.е. и прикажуваат, меѓу другото, [[Бизон|бизони]]. Салата на бикови во [[Ласко (пештера)|Ласко]], [[Дордоња]], Франција, е една од најпознатите пештерски слики и датира од околу 15.000 до 10.000 година п.н.е. Доколку сликите имаат некакво значење, тоа сè уште е непознато. Пештерите не биле во населено подрачје, па затоа можеби се користеле за сезонски ритуали. Животните се придружени со знаци кои укажуваат на можна употреба на магија. Симболите слични на стрелки во Ласко понекогаш се толкуваат како да се користат како [[Календар|календари]] или алманаси, но доказите остануваат неубедливи.<ref>M. Hoover, "Art of the Paleolithic and Neolithic Eras", from ''Art History Survey 1'', San Antonio College (July 2001; accessed 11 June 2005).</ref> Најважното дело од [[Средно камено време|мезолитскиот период]] е „''Воините кои маршираат“'', карпеста слика во Сингле де ла Мола, [[Кастељон (покраина)|Кастелон]], [[Шпанија]], која датира од околу 7000 до 4000 година п.н.е. Техниката што се користела веројатно била плукање или дување на пигментите врз карпата. Сликите се доста натуралистички, иако стилизирани. Фигурите не се тридимензионални, иако се преклопуваат. Најраните познати индиски слики се карпестите слики од [[Праисторија|праисторијата]], [[Петроглиф|петроглифите]] пронајдени на места како Карпестите засолништа на [[Бимбетка]], а некои од нив се постари од 5500 година п.н.е. Ваквите дела продолжиле и по неколку милениуми, во 7 век, резбаните столбови од [[Пештери Аџанте|Аџанте]], држава [[Махараштра]], претставуваат одличен пример за индиско сликарство. Боите, претежно различни нијанси на црвена и портокалова, биле добивани од минерали. == Источно сликарство == {{multiple image|direction=vertical|footer=Ѕидни слики што го прикажуваат дворскиот живот во гробницата на Сју Сјенсју, династија Северен Ќи, 571 г. н.е., лоцирана во Таијуан, провинција Шанси, Кина.|footer_align=left|image1=Paintings on north wall of Xu Xianxiu Tomb.jpg|width1=220|caption1=|image2=Paintings on east wall of Xu Xianxiu Tomb.jpg|width2=220|caption2=|image3=Paintings on west wall of Xu Xianxiu Tomb.jpg|width3=220|caption3=}} [[File:Changshadragon.jpg|мини| ''Свилена слика на која е прикажан човек кој јава змеј'', слика на [[свила]], датирана од 5-ти до 3-ти век п.н.е.]] Историјата на источното сликарство вклучува широк спектар на влијанија од различни култури и религии. Развојот на [[Источно сликарство|источното сликарство]] историски е паралелен со оној на [[Западно сликарство|западното сликарство]], генерално неколку века порано. Африканската уметност, еврејската уметност, [[Исламска уметност|исламската уметност]], индонезиската уметност, индиската уметност, <ref>{{Наведени вести|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C05EED91E3CF933A25754C0A962958260&sec=&spon=&pagewanted=2|title=Holland Cotter|work=NY Times|access-date=27 October 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20140809021204/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C05EED91E3CF933A25754C0A962958260&sec=&spon=&pagewanted=2|archive-date=9 August 2014}}</ref> кинеската уметност, корејската уметност и јапонската уметност имале значајно влијание врз западната уметност и обратно. [[Кинеско сликарство|Кинеското сликарство]] е едно од најстарите постојани уметнички традиции во светот. Најраните слики не биле репрезентативни, туку украсни; тие се состоеле од шари или дизајни, а не од слики. Раната грнчарија била насликана со спирали, цик-цак линии, точки или животни. Дури за време на [[Период на завојуваните држави|периодот на завојуваните држави]] (403–221 п.н.е.) уметниците почнале да го претставуваат светот околу нив. [[Јапонско сликарство|Јапонското сликарство]] е една од најстарите и најрафинираните јапонски уметности, опфаќајќи широк спектар на жанрови и стилови. Историјата на јапонското сликарство е долга историја на синтеза и натпревар помеѓу домородната јапонска естетика и приспособување на увезените идеи. Корејското сликарство, како независна форма, започнало околу 108 година п.н.е., околу падот на Кочосон, што го прави едно од најстарите во светот. Уметничкото дело од тој временски период се развило во различни стилови што го карактеризирале периодот на Трите кралства на Кореја, особено сликите и фреските што ги красат гробниците на кралското семејство Когурјо. За време на периодот на Трите кралства и за време на [[Корјо|династијата Корјо]], корејското сликарство се карактеризирало првенствено со комбинација од предели во корејски стил, црти на лицето, теми центрирани на [[будизмот]] и акцент на небесното набљудување, што било олеснето од брзиот развој на корејската астрономија. === Источноазиско сликарство === {{Панорама|Along the River During the Qingming Festival (Qing Court Version).jpg|950|Панорама на ''[[Крај реката за време на Ќингминг]]'', римејк од 18 век на оригиналот на династијата Сунг од 12 век од кинескиот уметник [[Џанг Ѕедуан]]. Оригиналната слика на Џанг е почитувана од научниците како „едно од најголемите ремек-дела на кинеската цивилизација."<ref>{{cite web|url=https://blogs.wsj.com/scene/2010/11/12/too-hot-a-ticket-river-of-wisdom/|title='River of Wisdom' is Hong Kong's hottest ticket|author=Seno, Alexandra A.|work=[[The Wall Street Journal]]|date=2 November 2010}}</ref>}} [[File:China_qing_blue.JPG|мини| Кинески насликан ќуп од [[Хан (династија)|периодот на Хан]] (202 п.н.е. - 9 н.е.)]] Кина, Јапонија и Кореја имаат силна традиција во сликарството, која е исто така многу поврзана со уметноста на [[Калиграфија|калиграфијата]] и гравурата (толку многу што тоа најчесто се смета за сликарство). Традиционалното сликарство на [[Далечниот Исток]] се карактеризира со техники на основа на вода, помалку реализам, „елегантни“ и стилизирани теми, графички пристап кон прикажувањето, важноста на белиот простор (или негативниот простор) и претпочитање на пределот (наместо човечката фигура) како субјект. Освен мастилото и бојата на свилени или хартиени свитоци, златото било исто така вообичаен медиум во насликаните источноазиски уметнички дела. Иако свилата била донекаде скап медиум за сликање во минатото, пронаоѓањето на хартијата во текот на 1 век од н.е. од страна на евнухот на ханскиот двор, [[Цај Лун|Цај Лун,]] обезбедило не само евтин и широко распространет медиум за пишување, туку и евтин и широко распространет медиум за сликање (што го направило подостапен за јавноста). Идеологиите на [[Конфуцијанство|конфуцијанството]], [[Таоизам|даоизмот]] и [[Будизам|будизмот]] одиграле голема улога во источноазиската уметност. Сликарите од средновековната [[Сунг (династија)|династија Сунг]], како што е Лин Тингуи и неговото ''„Перење Луохан“'' <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.asia.si.edu/collections/singleObject.cfm?ObjectId=1691|title=Open F-S: Sketch after Cecil Lawson's Swan and Iris|work=Freer – Sackler|archive-url=https://web.archive.org/web/20070611100744/http://www.asia.si.edu/collections/singleObject.cfm?ObjectId=1691|archive-date=11 June 2007}}</ref> (сместено во Смитсоновата уметничка галерија) од 12 век се одлични примери на будистички идеи споени во класичната кинеска уметност. На втората слика на свила, ќелавите будисти Луохан се прикажани во практична атмосфера каде што перат алишта покрај река. Сепак, самата слика е визуелно зачудувачка, со Луохан прикажан со богати детали и светли, непроѕирни бои во контраст со маглива, кафеава и блага шумовита средина. Исто така, врвовите на дрвјата се обвиткани во вртложна магла, обезбедувајќи го вообичаениот „негативен простор“ споменат погоре во Источноазиската уметност.  Во „Јапонизмот“, постимпресионистите од крајот на 19 век како [[Винсент ван Гог|Ван Гог]] и [[Анри де Тулуз-Лотрек]], и тоналистите како Џејмс Мекнил Вислер, се восхитувале на јапонските уметници од [[Укијо-е]] од почетокот на 19 век како [[Кацушика Хокусаи|Хокусаи]] (1760–1849) и [[Хирошиге]] (1797–1858) и биле под нивно влијание.<gallery widths="180"> File:Lacquer_painting_from_Ch'u_State.jpg|алт=A lacquerware painting from the State of Chu (704–223 BC)| Лакирана слика од [[Чу (држава)|државата Чу]] (704–223 п.н.е.) File:Western_Han_Dynasty_Woman,_Han_Tomb_in_Sian,_Shensi.jpg|алт=Fresco of a Chinese woman, Western Han (202 BC – 9 AD)| Фреска на Кинескиња, [[Хан (династија)|Хански период]] (202 п.н.е. – 9 н.е.) File:Guardians_of_Day_and_Night,_Han_Dynasty.jpg|алт=Paintings of guardian spirits, Han dynasty (202 BC – 220 AD)| Слики на духови чувари, [[Хан (династија)|Хански период]] (202 п.н.е. – 220 н.е.) File:Sun_Quan_Tang.jpg|алт=Emperor Sun Quan by Yan Liben (600–673 AD), Tang dynasty| Царот Суен Ќуен од Јан Либен (600–673 н.е.), [[Танг (династија)|тангски период]] File:Hangan03.jpg|алт=Night-Shining White, by Han Gan (8th century), Tang dynasty| Бело што сјае во ноќта, од Хан Ган (8 век), [[Танг (династија)|тангски период]] File:EightySevenCelestials3.jpg|алт=Eighty-Seven Celestials, by Wu Daozi (685–758), Tang dynasty| Осумдесет и седум небесни, од Ву Даоѕе (685–758), [[Танг (династија)|тангски период]] File:Songhuizong4.jpg|алт=Golden Pheasant and Cotton Rose, by Emperor Huizong of Song (1100–1126 AD), Song dynasty| ''Златен фазан и памучна роза'', од царот Хуејѕунг (1100–1126 н.е.), [[Сунг (династија)|сунгски период]] File:Ma_Lin_010.jpg|алт=A Man and His Horse in the Wind, by Zhao Mengfu (1254–1322 AD), Chinese| ''Човек и неговиот коњ на ветрот'', од Џао Менгфу (1254–1322 н.е.), [[Сунг (династија)|сунгски период]] File:SesshuToyo.jpg|алт=Shukei-sansui (Autumn Landscape), Sesshu Toyo (1420–1506), Japanese| Шукеј-сансуи (есенски предел), Сешу Тојо (1420–1506), јапонско сликарство File:Pine_Trees.jpg|алт=Pine Trees screen by Hasegawa Tōhaku (1539–1610), Japanese| ''Екранот „Борови дрвја“'' од Хасегава Тохаку (1539–1610), јапонско сликарство File:Hwangmyo.jpg|алт=A Cat and a Butterfly, by Kim Hong-do (1745–?), 18th century, Korean| ''„Мачка и пеперутка“'', од Ким Хонг-до (1745–?), 18 век, корејско сликарство File:Shunkeizu.jpg|алт=Hanging scroll by Kanō Tanyū (1602–1674), Japanese| Висечки свиток од Кано Танју (1602–1674), јапонски </gallery> ==== Кинеско сликарство ==== [[File:Ch'iu_Ying_001.jpg|лево|мини| ''Пролетно утро во палатата Хан'', од уметникот од периодот на Минг (1494–1552 н.е.)]] Најраните зачувани примери на кинеско насликано уметничко дело датирале од периодот на Завојуваните држави (481–221 п.н.е.), со слики на свила или гробни мурали на карпа, тула или камен. Тие често биле во едноставен стилизиран облик и во повеќе или помалку рудиментирани геометриски шари. Често прикажувале митолошки суштества, домашни сцени, сцени од трудот или дворски сцени исполнети со службеници на дворот. Уметничките дела во овој период и во последователните [[династија Ќин]] (221–207 п.н.е.) и [[Хан (династија)|династија Хан]] (202 п.н.е. – 220) не биле создадени како цел сами по себе или заради повисоко лично изразување; наместо тоа, уметноста била создадена за да ги симболизира и почитува погребните обреди, претставите на митолошките божества или духовите на предците итн. Во времето на династијата Хан постоеле слики на свила со дворски службеници и домашни сцени, како и сцени со мажи што ловеле на коњи или учествувале во воена парада. Се сликало и врз тридимензионални уметнички дела, како фигурини и статуи, како што се првобитно насликаните бои што ги покривале статуите на војниците и коњите од [[Теракотна војска|Теракотната војска]]. Во општествената и културната средина на древната [[Источна династија Ѓин]] (316–420), со седиште во Нанџјинг на југ, сликарството станало едно од официјалните занимања на [[Конфуцијанство|конфуцијански]] образованите бирократски службеници и [[аристократија|аристократите]] (заедно со свирењето музика, пишувањето украсна [[калиграфија]], како и пишувањето и рецитирањето поезија). Сликарството станало вообичаена форма на уметничко самоизразување, а во овој период сликарите на дворот или во елитните општествени кругови биле оценувани и рангирани од своите колеги. [[File:Zhang Shengwen. L'enseignement de Bouddha Sakyamuni.jpg|thumb|upright=1.3|''[[Гаутама Буда|Буда Шакјамуни]]'', 1173–1176, период на династија Сунг]] Создавањето на класичното кинеско пејзажно сликарство во голема мера му се припишувало на уметникот од [[Источна династија Ѓин|Источната династија Ѓин]] [[Гу Кајџе]] (344–406), еден од најпознатите уметници во кинеската историја. Како издолжените свиткани сцени на Кајџи, кинеските уметници од [[Танг (династија)|династијата Танг]] (618–907), како [[Ву Даоѕе]], сликале живописни и многу детални уметнички дела на долги хоризонтални рачни свитоци (кои биле многу популарни за време на Танг), како неговото ''Осумдесет и седум небесни луѓе''. Насликаните уметнички дела од периодот Танг се однесувале на ефектите на идеализирана пејзажна средина, со мал број предмети, луѓе или активности, како и со монохроматски карактер (на пример, муралите во гробницата на принцот Јиде во мавзолејот Ќанлинг). Постоеле и фигури како раниот сликар од периодот на династијата Танг [[Џан Ѕеќен]], кој сликал извонредни пејзажи кои биле далеку пред своето време во прикажувањето на реализмот. Сепак, пејзажната уметност воопшто не достигнала повисоко ниво на зрелост и реализам сè до периодот на [[Пет династии и Десет кралства]] (907–960). Во тоа време постоеле исклучителни пејзажни сликари како [[Дунг Јуен]] како и уметници кои сликале поживописни и пореалистични претстави на домашни сцени, како [[Гу Хунгџунг]] и неговото ''Ноќни веселби на Хан Сиѕај''. [[File:Loquats and Mountain Bird.jpg|thumb|left|''Локуми и планинска птица'', анонимен уметник од [[династија Јужен Сонг|династијата Јужен Сонг]]; сликите во стил на листовиден албум, како оваа, биле популарни во Јужен Сонг (1127–1279).]] За време на кинеската [[Јужна династија Сунг|династија Сунг]] (960–1279), не само што пејзажната уметност била унапредена, туку и портретното сликарство станало постандардизирано и пософистицирано од порано а својата класична зрелост ја достигнало за време на [[Минг (династија)|династијата Минг]] (1368–1644). Во текот на доцниот XIII и првата половина на XIV век, Кинезите под [[Монголи|монголски]] контролираната [[Јуен (династија)|династија Јуен]] не смееле да заземаат повисоки владини функции (кои биле резервирани за Монголите или за други етнички групи од Средна Азија), а царскиот испит привремено бил прекинат. Многу кинески образувани конфуцијанци, кои веќе немале професија, се свртеле кон сликарството и театарот, па периодот Јуан станал една од најживописните и најплодните епохи за кинеската уметност. Таков пример бил [[Ќен Сјуен]] (1235–1305), кој бил службеник на династијата Сунг, но од патриотизам одбил да служи на дворот на Јуен и се посветил на сликарството. Примери за извонредната уметност од овој период ги вклучувале богатите и детални насликани мурали во палатата Јонглe,<ref>{{cite web |url=[http://www.chinaculture.org/gb/en_artqa/2003-09/24/content_39769.htm](http://www.chinaculture.org/gb/en_artqa/2003-09/24/content_39769.htm) |title=Yongle Palace Mural |access-date=2007-03-23 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20070405094841/http://www.chinaculture.org/gb/en_artqa/2003-09/24/content_39769.htm](https://web.archive.org/web/20070405094841/http://www.chinaculture.org/gb/en_artqa/2003-09/24/content_39769.htm) |archive-date=5 April 2007}}</ref><ref>{{cite web|url=[http://www.tcc.leidenuniv.nl/index.php3?m=245&c=55|title=Chinastudies](http://www.tcc.leidenuniv.nl/index.php3?m=245&c=55|title=Chinastudies) – bacheloropleiding – Geesteswetenschappen – Humanities – Universiteit Leiden|website=[www.tcc.leidenuniv.nl|date=19](http://www.tcc.leidenuniv.nl|date=19) September 2002 |access-date=23 March 2007|archive-date=19 May 2007|archive-url=[https://web.archive.org/web/20070519145610/http://www.tcc.leidenuniv.nl/index.php3?m=245&c=55}}](https://web.archive.org/web/20070519145610/http://www.tcc.leidenuniv.nl/index.php3?m=245&c=55}})</ref> или „Дачуњанг палатата на долговечноста“, од 1262 година, место на [[Светско наследство на УНЕСКО|Светско наследство]] на [[УНЕСКО]]. [[File:Emperor Qianlong reading.jpg|thumb|[[Цар Циенлун]] практикува [[Калиграфија|калиграфија]], средина на XVIII век.]] Иако високото ниво на стилизација, мистичната привлечност и надреалната елеганција често биле претпочитани пред реализмот, почнувајќи од средновековната династија Сонг постоеле многу кинески сликари кои, тогаш и подоцна, прикажувале сцени од природата кои биле живописно реалистични. Подоцнежните уметници од династијата Минг го следеле акцентот на династијата Сунг врз сложените детали и реализмот на предметите во природата, особено во прикажувањето на животни (како патки, лебеди, врапчиња, тигри итн.) меѓу површини со светло обоени цвеќиња и грмушки и шуми (добар пример била анонимната слика од династијата Минг ''Птици и сливови'',<ref>{{cite web|url=[http://www.asia.si.edu/collections/zoomObject.cfm?ObjectId=4693|archive-url=https://web.archive.org/web/20070704090030/http://www.asia.si.edu/collections/zoomObject.cfm?ObjectId=4693|archive-date=2007-07-04|title=Chinese](http://www.asia.si.edu/collections/zoomObject.cfm?ObjectId=4693|archive-url=https://web.archive.org/web/20070704090030/http://www.asia.si.edu/collections/zoomObject.cfm?ObjectId=4693|archive-date=2007-07-04|title=Chinese) Art | Birds and plum-blossoms | F1909.246j|website=[www.asia.si.edu](http://www.asia.si.edu)}}</ref> сместена во галеријата Фрир при музејот Смитсонијан во Вашингтон). Постоеле многу познати уметници од династијата Минг; [[Ќиу Јинг]] бил одличен пример за врвен сликар од периодот на Минг (познат дури и во своето време), кој во своите дела користел домашни сцени, раздвижени дворски сцени и сцени од природата со речни долини и стрмни планини обвиени со магла и вртложни облаци. За време на династијата Минг постоеле и различни и сопернички уметнички школи поврзани со сликарството, како школата Ву. Класичното кинеско сликарство продолжило и во раниот модерен период на [[династија Ќинг|династијата Ќинг]], со високо реалистични портрети какви што се гледале во доцната династија Минг од почетокот на XVII век. Портретите на [[Kangxi Emperor|царот Кангси]], [[Yongzheng Emperor|царот Јонгџенг]] и [[Qianlong Emperor|царот Ќенлун]] биле одлични примери за реалистично кинеско портретно сликарство. За време на владеењето на Ќенлун и во текот на XIX век, европските [[барок]]ни стилови на сликарство имале забележливо влијание врз кинеското портретно сликарство, особено во насликаните визуелни ефекти на осветлување и сенчење. Исто така, источноазиските слики и другите уметнички дела (како [[порцелан]]от и лакираните предмети) биле високо ценети во Европа од првичните контакти во XVI век. ===== Кинеско маслено сликарство ===== Западните техники на [[маслено сликарство]] почнале да навлегуваат во Кина во XIX век, станувајќи распространети меѓу кинеските уметници и студентите по уметност на почетокот на XX век, што се совпаѓало со зголеменото поврзување на Кина со Западот. Уметници како [[Ли Тјефу]], [[Хунг Ји]], [[Су Бејхунг]], [[Јен Венлианг]], [[Лин Фенгмјен]], [[Фанг Ганмин]], [[Пан Јулианг]] заминувале во странство, главно во Париз и Токио, за да ја изучуваат западната уметност. Преку нив, уметничките движења како [[импресионизам]], [[кубизам]], [[фовизам]] и [[постимпресионизам]] се развивале и цветале во Кина, сè додека не биле прекинати од Втората светска војна и создавањето на Народна Република Кина, кога модернистичките уметнички стилови биле сметани за несоодветни со преовладувачките политички идеали, а реализмот бил единствената прифатлива уметничка форма. Сепак, наследството од блиската поврзаност со западната уметност на почетокот на XX век продолжило. Сликарството со масло останало важно средство на кинеската уметничка сцена; традиционалното кинеско сликарство со туш исто така било променето како резултат на тоа. <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="8"> File:Li-tiefu-portrait-of-madame-liu.jpg|''Портрет на госпоѓа Лиу'', (1942) [[Ли Тјефу]], масло на платно File:Litiefu1904.jpg|''Портрет на Канг Јувеј'' (1904) [[Ли Тјефу]], масло на платно File:XuBeiHongMdmCheng.jpg|''Портрет на госпоѓа Ченг'' (1941), масло на даска, [[Су Бејхунг]] </gallery> ==== Јапонско сликарство ==== {{main|Јапонско сликарство}} [[File:Geiami - Viewing a Waterfall.jpeg|thumb|upright=.6|[[Муромачки период]], [[Шингеј]] (1431–1485), ''Гледање на водопад'', музејот Незу, Токио.<ref>{{cite web |url=[http://www.nezu-muse.or.jp/syuuzou/kaiga/10169.html](http://www.nezu-muse.or.jp/syuuzou/kaiga/10169.html) |title=観瀑図 |access-date=2007-06-08 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20070927105016/http://www.nezu-muse.or.jp/syuuzou/kaiga/10169.html](https://web.archive.org/web/20070927105016/http://www.nezu-muse.or.jp/syuuzou/kaiga/10169.html) |archive-date=27 September 2007}}</ref>]] Јапонското сликарство (絵画) било една од најстарите и најусовршените форми на [[Јапонска уметност|јапонската уметност]] и опфаќало широк спектар на жанрови и стилови. Како и јапонската уметност воопшто, јапонското сликарство се развивало низ долга историја на синтеза и натпреварување меѓу автохтоната јапонска [[естетика]] и приспособувањето на увезените идеи. [[Укијо-е]], или „слика на плутачкиот свет“, бил жанр на јапонски [[дрвопис|дрворези]] и слики создадени меѓу XVII и XX век, со мотиви на пејзажи, театар и квартови на куртизани. Тој бил главниот уметнички жанр на [[дрвопис во Јапонија|јапонското дрвописно печатење]]. Јапонската графика, особено од [[Едо (период)|периодот Едо]], извршила огромно влијание врз [[француско сликарство|француското сликарство]] во текот на XIX век. Во XIX век, јапонските сликари развиле нова сликарска техника наречена ''ега'', која во голема мера позајмувала од западните сликарски техники и материјали; меѓу позначајните уметници биле [[Харада Наоџиро]], [[Фуџишима Такеџи]] и [[Курода Сејки]]. ==== Корејско сликарство ==== {{main|Корејско сликарство}} Корејското сликарство, како независна форма, започнало околу 108 п.н.е., околу падот на [[Стар Кочосон|Кочосон]], со што станало едно од најстарите во светот. Уметноста од тој период се развила во различните стилови што го карактеризирале периодот на [[Три кралства на Кореја|Трите кралства на Кореја]], особено сликите и фреските што ги украсувале гробниците на кралското семејство на [[Когурјо]]. Во текот на периодот на Трите кралства и низ [[династија Корјо|династијата Корјо]], корејското сликарство првенствено се карактеризирало со комбинација на пејзажи во корејски стил, црти на лицето, теми поврзани со будизмот и нагласок на набљудувањето на небесните тела, што било овозможено од брзиот развој на корејската астрономија. Дури во [[династија Чосон|династијата Чосон]] конфуцијанските теми почнале да се вкоренуваат во корејските слики, користејќи се во склад со домородните елементи. Историјата на корејското сликарство се карактеризирала со употреба на монохроматски дела со црна четка, често на хартија од црница или свила. Овој стил бил очигледен во „минхва“, или шарената народна уметност, сликите во гробниците и ритуалните и фестивалските уметности, во кои и во двата случаи била застапена широка употреба на бои. === Јужноазиско сликарство === <gallery widths=180> Image:Indischer Maler um 850 001.jpg|''Пловечки фигури кои танцуваат'', [[мурал]] од околу 850 година. File:Akbar Being Received by Khan Kilan, the Governor of Nagaur, in 1570, Akbarnama.jpg|[[Могулско сликарство]], [[Акбар]] го прима [[Кан Килан]], гувернерот на [[Нагаур]], во 1570 година, [[Акбарнама]] File:Farrukh Beg. Sultan Ibrahim Adil Shah II Khan hawking. Page from St. Petersburg Album. Bijapur ca.1590-95 (28,7x15,6cm) Institute of Oriental Studies St. Petersburg.jpg|[[Деканско сликарство]]; младиот [[Ибрахим Адил Шах II]] лови со сокол, околу 1590 година File:Yudishthira wrestling with Karna.jpg|[[Могулско сликарство]], [[Јудиштира]] се бори со Карна, 1598 File:Indian - Single Leaf of a Nilgai - Walters W865.jpg|[[Могулско сликарство]], [[нилгај]], 1625–1650 File:Emperor Shah Jahan, 1628.jpg|Царот [[Шах Џахан]] и синовите, околу 1628 година или подоцна. Могулските портрети обично користеле профилен приказ. Image:Indischer Maler um 1750 (III) 001.jpg|''Дама која слуша музика'', околу 1750 година. Image:Radha and Krishna in Discussion.jpg|Слика во стилот Бахсоли на Радха и Кришна во разговор, околу 1730 година. File:Sultan-Ibrahim-Adil-Shah-II-of-Bijapur. Miniature. Deccan, Bijapur; c. 1590. The David Collection. (cropped).jpg|[[Деканско сликарство]], султанот [[Ибрахим Адил Шах II]] од [[Биџапур]], околу 1590 година. Приказ од три четвртини кој остава моќен и жив впечаток на прикажаната личност, иако му недостасуваат и могулската прецизност и многу кохерентното моделирање на површините. File:Bichitr - Portrait of Raja Jagat Singh of Nurpur (reigned 1618-46) - 2013.324 - Cleveland Museum of Art.tif|[[Могулско сликарство|Могулски портрет]] на раџа Џагат Синг од Нурпур (владеел 1618–1646), веројатно 1619 година File:Clevelandart 2018.90.jpg|[[Пахарско сликарство]], [[Чамба]], околу 1665 година, воин се качува на својот коњ Image:Meister des Porträts des Govardhân Chand 001.jpg|Портрет на Говардан Чанд, во стилот на [[Пахарско сликарство|пахарското сликарство]], околу 1750 година. File:Unknown, Kangra, India - Krishna Fluting to the Milkmaids - Google Art Project.jpg|[[Канграско сликарство]], околу 1775 година, [[Кришна]] свири на својата флејта за [[гопи]]те Image:Ravi Varma-Ravana Sita Jathayu.jpg|Равана го убива Џатају; заробената Сита очајува, од [[Раџа Рави Варма]] Image:Akbar and Tansen visit Haridas.jpg|''Акбар и Тансен го посетуваат Харидас во Вриндаван'', Раџастански стил, околу 1750 година. File:India, Pahari Hills, Bilaspur school, 18th century - Krishna Summoning the Cows - 1989.339 - Cleveland Museum of Art.tif|Кришна ги повикува кравите, [[Пахарско сликарство]], [[Кахлур|Биласпур]], XVIII век Image:Indischer Maler um 1760 001.jpg|Маж со деца, во стилот на [[Пахарско сликарство|пахарското сликарство]], 1760 година. File:Maker unknown, India - Crimson Horned Pheasant (Satyr Tragapan) - Google Art Project.jpg|[[Сликарство во стилот Компани]], 1770-тите, црвенорог фазан ([[сатирски трагопан]]) Image:Indischer Maler um 1770 001.jpg|''Радха го апси Кришна'', во стилот на [[Пахарско сликарство|пахарското сликарство]], 1770 година. Image:Indischer Maler von 1780 001.jpg|''Рама и Сита во шумата'', во стилот на [[Пахарско сликарство|пахарското сликарство]], 1780 година. File:Unknown Indian - Rama, Lakshmana, and Sita Cooking and Eating in the Wilderness - Google Art Project.jpg|Доцно [[Канграско сликарство]], 1815/1825, [[Рама]], [[Лакшмана]] и [[Сита]] File:16 Kota Ram Singh II Tiger Hunting. Kotah, c 1830-1840, Cleveland MOA.jpg|Доцно [[Раџпутско сликарство]], [[Кота (град)|Кота]], околу 1830-тите, Рам Синг II лови тигар </gallery> ==== Индиско сликарство ==== [[File:Bhimbetka.JPG|thumb|[[Карпести засолништа Бимбетка]], [[карпеста уметност]], [[камено време]], Индија]] {{main|Индиско сликарство|Могулско сликарство}} Индиските слики историски се вртиле околу религиозните божества и кралевите. Индиската уметност била заеднички назив за неколку различни уметнички школи што постоеле на [[Индиски Потконтинент|Индискиот Потконтинент]]. Сликите се разликувале од големите фрески во [[Пештери Аџанте|Аџанте]] до сложените [[Могулско сликарство|могулски]] минијатурни слики и метално украсените дела од школата Танџор. Сликите од [[Гандара]]–[[Таксила]] биле под влијание на [[персиска уметност|персиските]] дела од запад. Источниот стил на сликање главно се развил околу уметничката школа Наланда. Делата главно биле инспирирани од различни сцени од [[индиска митологија|индиската митологија]]. ===== Историја ===== [[File:Aurangabad - Ajanta Caves (13).JPG|thumb|left|Фреска од пештерата 1 во Аџанта]] Најраните индиски слики се карпестите слики од [[праисторија|праисториското]] време, [[петроглиф]]ите какви што биле пронајдени на места како [[Карпести засолништа Бимбетка|карпестите засолништа во Бимбетка]], а некои од нив биле постари од 5500 п.н.е. Таквите дела продолжиле да се создаваат и по неколку милениуми; во VII век, издлабените столбови во [[пештери Аџанта|Аџанта]], во денешната сојузна држава [[Махараштра]], претставуваат одличен пример за индиското сликарство, а боите, главно различни нијанси на црвена и портокалова, биле добивани од минерали. [[Пештери Аџанте|Аџанте]] во Махараштра, Индија, се пештерски споменици издлабени во карпа кои датирале од II век п.н.е. и содржат слики и скулптури што се сметаат за [[Ремек-дело|ремек-дела]] и на будистичката религиозна уметност<ref>UNESCO World Heritage Site. [[https://whc.unesco.org/en/list/242](https://whc.unesco.org/en/list/242) ''Ajanta Caves, India: Brief Description'']. Retrieved 27 October 2006.</ref> и на универзалната ликовна уметност.<ref>[[UNESCO]] International Council on Monuments and Sites. 1982. [[https://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/242.pdf](https://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/242.pdf) ''Ajanta Caves: Advisory Body Evaluation'']. Retrieved 27 October 2006.</ref> ;Мадхубанско сликарство [[Мадхубанско сликарство]] бил стил на индиско сликарство кој се практикувал во регионот Митила во сојузната држава [[Бихар]], [[Индија]]. Потеклото на мадхубанското сликарство е обвиено во велот на древноста. ===== Могулско сликарство ===== [[File:Two Scribes Seated with Books and a Writing Table Fragment of a decorative margin Northern India.jpg|thumb|upright=1.4|left|Двајца писари седнати со книги и маса за пишување, фрагмент од украсна маргина, Северна Индија (могулска школа), околу 1640–1650]] [[Могулско сликарство|Могулското сликарство]] било посебен стил на [[индиско сликарство]], главно ограничен на илустрации во книги и изведуван во минијатурна форма, кој се појавил, се развил и го оформил својот облик во текот на периодот на [[Могулско Царство|Могулското Царство]], од XVI до XIX век. ===== Раџпутско сликарство ===== [[File:Durga Mahisasuramardini.JPG|thumb|upright|[[Богородица|Мајка божица]] Минијатурна слика во стилот на [[Пахарско сликарство|пахарското сликарство]], датирана од XVIII век. Пахарските и раџпутските минијатури споделувале многу заеднички одлики.]] [[Раџпутско сликарство|Раџпутското сликарство]] се развило и процветало во текот на XVIII век, на кралските дворови на [[Раџпутана]], Индија. Секое раџпутско кралство развило посебен стил, но со одредени заеднички одлики. Раџпутските слики прикажуваат различни теми, настани од еповите како што се [[Рамајана]] и [[Махабхарата]], животот на [[Кришна]], прекрасни предели и луѓе. Минијатурите се претпочитано средство во раџпутското сликарство, но некои ракописи исто така содржат раџпутски слики, а слики се изведувале дури и на ѕидовите на палатите, внатрешните простории на тврдините и хавелиите, особено на хавелиите во Шехаваџи. Боите се добивале од одредени минерали, растителни извори и школки од морски полжави, а се добивале и со обработка на скапоцени камења. Се користеле злато и сребро. Подготовката на посакуваните бои била долг процес, кој понекогаш траел со недели. Користените четки биле многу фини. ===== Танџавурско сликарство ===== [[Танџавурско сликарство|Танџавурското сликарство]] било важна форма на класичното [[Јужна Индија|јужноиндиско]] сликарство, родено во градот [[Танџавур]] во Тамил Наду. Уметничката форма датира од почетокот на IX век, период во кој доминирале владетелите од [[династија Чола|династијата Чола]], кои ги поттикнувале уметноста и книжевноста. Овие слики се познати по својата елеганција, богатите бои и вниманието посветено на деталите. Темите на повеќето од овие слики се [[хиндуизам|хиндуистичките]] богови и божици и сцени од [[хиндуистичка митологија|хиндуистичката митологија]]. Во современо време, овие слики станале многу барани сувенири за време на празничните пригоди во Јужна Индија. Процесот на изработка на тањорска слика вклучувал повеќе фази. Првата фаза опфаќала изработка на прелиминарна скица на сликата врз основата. Основата се состоела од платно залепено врз дрвена подлога. Потоа, креда во прав или [[цинк оксид]] се мешале со [[лепило]] растворливо во вода и се нанесувале врз основата. За да се направи основата помазна, понекогаш се користело благо [[абразив]]но средство. Откако ќе се изработел цртежот, се вршело украсување на накитот и облеката на прикажаните фигури со полускапоцени камења. За украсување на накитот се користеле и чипки или конци. Врз сето тоа се лепеле златни фолии. На крајот, [[боја|боите]] се користеле за додавање бои на фигурите на сликите. ===== Мадраска школа ===== За време на британското владеење во Индија, британската круна утврдила дека Мадрас има некои од најталентираните и најобразованите уметнички умови во светот. Бидејќи Британците воспоставиле и голема населба во и околу Мадрас, Џорџтаун бил избран за основање институт кој требало да одговори на уметничките очекувања на кралското семејство во Лондон. Така била создадена [[Мадраска уметничка школа|Мадраската уметничка школа]]. Во почетокот, традиционалните уметници биле ангажирани за изработка на извонредни видови мебел, метални предмети и куриозитети, а нивните дела биле испраќани во кралските палати на кралицата. За разлика од Бенгалската школа, каде што „копирањето“ било норма во наставата, Мадраската школа се развивала преку „создавање“ нови стилови, идеи и тенденции. ===== Бенгалска школа ===== {{main|Бенгалска уметничка школа}} [[File:Bharat Mata.jpg|right|thumb|''Бхарат Мата'' од [[Абаниндранат Тагоре]] (1871–1951), внук на поетот [[Рабиндранат Тагоре]] и пионер на движењето]] [[Бенгалска уметничка школа|Бенгалската уметничка школа]] била влијателен уметнички стил кој процветал во [[Британска Индија|Индија]] за време на [[Британски Раџ|Британскиот Раџ]] во почетокот на XX век. Таа била поврзана со индискиот национализам, но била промовирана и поддржувана и од многу британски администратори во областа на уметноста. Бенгалската школа се појавила како [[авангарда|авангардно]] и националистичко движење како реакција против стиловите на [[академска уметност|академската уметност]] што претходно биле промовирани во Индија, како од индиски уметници како [[Раџа Рави Варма]], така и во британските уметнички школи. По широко распространетото влијание на индиските духовни идеи на Запад, британскиот наставник по уметност [[Ернест Бинфилд Хејвел]] се обидел да ги реформира методите на настава во [[Калкутска уметничка школа|Калкутската уметничка школа]] преку поттикнување на учениците да имитираат [[Могулско сликарство|могулски]] минијатури. Ова предизвикало голема полемика, што довело до штрајк на учениците и поплаки во локалниот печат, вклучително и од националистите кои сметале дека тоа било чекор наназад. Хејвел бил поддржан од уметникот [[Абаниндранат Тагоре]], внук на поетот [[Рабиндранат Тагоре]]. Тагор насликал голем број дела под влијание на могулската уметност, стил за кој тој и Хејвел сметале дека ги изразувал специфичните духовни квалитети на Индија, наспроти „материјализмот“ на Западот. Најпознатата слика на Тагоре, ''Бхарат Мата'' (Мајка Индија), прикажувува млада жена со четири раце, во стилот на хиндуистичките божества, која држи предмети што ги симболизира националните стремежи на Индија. Подоцна Тагоре се обидел да воспостави врски со јапонски уметници како дел од стремежот да изгради паназиски модел на уметност. Влијанието на Бенгалската уметничка школа во Индија се намалило со ширењето на [[модернизам|модернистичките]] идеи во 1920-тите. Во периодот по независноста, индиските уметници покажале поголема приспособливост, бидејќи слободно позајмувале од европските стилови и слободно ги спојувале со индиските мотиви за создавање нови форми на уметност. Додека уметници како [[Френсис Њутн Соуза]] и [[Тајеб Мехта]] имале посилно западен пристап, други, како [[Ганеш Пајн]] и [[Макбул Фида Хусаин]], развиле целосно автохтони стилови на работа. Денес, по процесот на либерализација на пазарот во Индија, уметниците се изложени на меѓународната уметничка сцена, што им помага да создаваат понови форми на уметност кои дотогаш не биле видени во Индија. [[Џитиш Калат]] станал познат кон крајот на 1990-тите со своите слики кои биле и модерни и надвор од опсегот на генеричката дефиниција. Сепак, иако уметниците во Индија во новиот век се обидувале со нови стилови, теми и метафори, толку брзото признавање не би било можно без помошта на деловните куќи кои денес навлегуват во уметничкото поле како никогаш порано. ===== Современо индиско сликарство ===== {{main|Современо индиско сликарство}} [[Амрита Шер-Гил]] е индиска сликарка, понекогаш нарекувана индиската [[Фрида Кало]],<ref name="AmritaMaps">{{cite web |url=http://www.mapsofindia.com/who-is-who/art-culture/amrita-sher-gill.html |title=Amrita Sher-Gill |date=February 2018 |publisher= mapsofindia.com}}</ref> а денес се смета за важна жена сликарка на Индија во XX век, чија оставнина стои рамо до рамо со онаа на мајсторите на [[Бенгалска ренесанса|Бенгалската ренесанса]];<ref>{{cite news|url=http://www.indianexpress.com/res/web/pIe/ie/daily/19991017/iex17018.html |title=First Lady of the Modern Canvas |newspaper=[[The Indian Express]]|date=17 October 1999 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110305222544/http://www.indianexpress.com/res/web/pIe/ie/daily/19991017/iex17018.html |archive-date=5 March 2011 }}</ref><ref name="Indiawomenpainters">{{cite web|url=http://www.21stcenturyindianart.com/women.htm |title=Women painters |publisher=21stcenturyindianart.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20071220174924/http://www.21stcenturyindianart.com/women.htm |archive-date=20 December 2007 }}</ref> таа била и „најскапата“ жена сликарка во Индија.<ref>{{cite web |url=http://us.rediff.com/money/2007/dec/29art.htm |title=Most expensive Indian artists |publisher=us.rediff.com }}</ref> Денес, таа е меѓу „Деветте мајстори“, чии дела се прогласени за „уметнички богатства“ од страна на [[Археолошко истражување на Индија|Археолошкото истражување на Индија]] во 1976 и 1979 година,<ref>{{cite web|url=http://chdmuseum.nic.in/art_gallery/nine_masters.html |title=Nine Masters |publisher=[[Government Museum and Art Gallery, Chandigarh]] Official website |archive-url=https://web.archive.org/web/20101204055532/http://chdmuseum.nic.in/art_gallery/nine_masters.html |archive-date=4 December 2007 }}</ref> а повеќе од 100 нејзини слики денес се изложени во [[Национална галерија на современа уметност|Националната галерија на модерна уметност]], [[Њу Делхи]].<ref>{{cite web |url=http://ngmaindia.gov.in/sh-amrita.asp |title= Showcase: Amrita Sher-Gil |publisher=National Gallery of Modern Art}}</ref> За време на колонијалниот период, западните влијанија почнале да имаат влијание и врз индиската уметност. Некои уметници развиле стил кој користел западни идеи за композиција, перспектива и реализам за прикажување индиски теми. Други, како [[Џамини Рој]], свесно црпеле инспирација од народната уметност. До времето на независноста во 1947 година, неколку уметнички школи во Индија обезбедувале пристап до современи техники и идеи. Биле основани галерии за претставување на овие уметници. Современата индиска уметност обично го покажувала влијанието на западните стилови, но често била инспирирана од индиски теми и слики. Главните уметници почнувале да стекнуваат меѓународно признание, најпрвин меѓу индиската дијаспора, но и меѓу неиндиската публика. [[Група на прогресивни уметници]], основана кратко по осамостојувањето на Индија во 1947 година, имала цел да воспостави нови начини на изразување на Индија во постколонијалната ера. Основачи биле шест истакнати уметници – К. Х. Ара, С. К. Бакре, Х. А. Гаде, М. Ф. Хусаин,С. Х. Раза, и Френсис Њутн Соуза иако групата била распуштена во 1956 година, таа имала длабоко влијание врз промената на изразниот јазик на индиската уметност. Речиси сите главни индиски уметници во 1950-тите биле поврзани со групата. Меѓу оние кои денес се познати, се: Бал Чабда, [[Маниши Деј]], [[Мукул Деј]], [[Васудео С. Гајтонде|В. С. Гајтонде]], [[Рам Кумар (уметник)|Рам Кумар]], [[Тајеб Мехта]] и [[Акбар Падамси]]. Други познати сликари како Џахар Дасгупта, Прокаш Кармакар, [[Џон Вилкинс (индиски уметник)|Џон Вилкинс]], Нарајанан Рамачандран и Биџон Чаудхури ја збогатиле уметничката култура на Индија. Тие станале икони на современата индиска уметност. Историчарите на уметност, како професорот Рај Ананд Кришна, исто така се осврнува на делата на современите уметници кои го одразувале индискиот етос. Гита Вадера била пофалувана за пренесувањето на сложени индиски духовни теми на платно, како суфиската мисла, Упанишадите и [[Бхагавад Гита]]. Индиската уметност добила поттик со [[Економски либерализам|економската либерализација]] на земјата од почетокот на 1990-тите. Уметниците од различни области тогаш почнале да внесуваат разновидни стилови на работа. Во Индија по либерализацијата, многу уметници се етаблирале на меѓународниот уметнички пазар, како апстрактниот сликар [[Натвар Бхавсар]], фигуративниот уметник [[Деваџјоти Рој]] и вајарот [[Аниш Капур]], чии монументални [[постминимализам|постминималистички]] дела привлекле внимание со својата огромна големина. Во САД и Европа биле отворени и многу уметнички куќи и галерии за претставување на индиски уметнички дела. === Југоисточна Азија === ==== Индонезиско сликарство ==== {{Main|Индонезиско сликарство}} [[File:GuaTewet tree of life-LHFage.jpg|thumb|upright|left|Отпечатоци од раце во пештерната слика „Дрво на животот“ во Гуа Тевет, [[Калимантан]], [[Индонезија]]]] Најстарите познати [[Пештерско сликарство|пештерски слики]] се стари повеќе од 44.000–50.000 години и биле пронајдени во пештери во округот Марос ([[Сулавеси]], Индонезија). Најстариот вид пештерни слики биле отпечатоци од раце и едноставни геометриски форми; најстарите неспорни примери на [[фигуративна уметност|фигуративни]] пештерни слики се нешто помлади, стари околу 35.000 години.<ref name=Aubert2014/> Откривањето на тогаш најстарата позната слика на фигуративна уметност, стара повеќе од 40.000 (можеби дури 52.000) години, на непознато животно, било извршено во пештерата [[Лубанг Џериџи Салех]]. Меѓутоа, во декември 2019 година, пештерните слики со фигуративни претстави на лов на свињи во Марос-Пангкеп во [[Сулавеси]] биле проценети како уште постари, со најмалку 43.900 години. Наодот бил опишан како „најстар сликовен запис на раскажување приказна и најраното фигуративно уметничко дело во светот“.<ref name="Aubert 442–445">{{Cite journal|last=Aubert|first=M.|display-authors=et al.|date=11 December 2019|title=Earliest hunting scene in prehistoric art.|journal=Nature|volume=576|issue=7787|pages=442–445|doi=10.1038/s41586-019-1806-y|pmid=31827284|bibcode=2019Natur.576..442A|s2cid=209311825|hdl=10072/397337|hdl-access=free}}</ref><ref name="NYT-20191211"/> [[File:Abb36,Gedompol.jpg|thumb|[[Вајанг|Вајанг бебер]], 17 век]] Други примери на индонезиско сликарство била украсната уметност на Кењахите, заснована на ендемски природни мотиви како папрати и клунорози, која се среќавала како декорација на ѕидовите на долгите куќи на Кењахите. Друга значајна традиционална уметност биле геометриските резби во дрво на Тораџа. [[Балиска уметност|Балиските слики]] првично биле наративни претстави што прикажувале сцени од балиските легенди и религиозни списи. Класичните балиски слики често ги украсувале ракописите на лонтар, како и таваните на павилјоните на храмовите. Значајни современи индонезиски сликари кои работеле во европската традиција се [[Раден Салех]], [[Јан Тороп]], [[Басуки Абдулах]] и [[Абдулах Суриосуброто]], а нивните теми опфаќале пејзажно и портретно сликарство. <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File: Balinese Cockfighting.jpg|Традиционална балиска слика на која е прикажан [[борба со петли|борбен петел]]. File: Raden Saleh - Diponegoro arrest.jpg|''Заробувањето на [[Дипонегоро|принцот Дипонегоро]]'', 1857. File:Raden Saleh - Javanese Landscape, with Tigers Listening to the Sound of a Travelling Group.jpg |''Јавански пејзаж со тигри кои го слушаат звукот на група патници'', 1849. File: Romualdo Locatelli - Legong Dancer.jpg|Танчерка на [[Легонг]]. File: Candi Jabung Probolinggo 1840.jpg|Слика на индонезиски храм. </gallery> ==== Филипинско сликарство ==== {{Main|Филипинско сликарство}} [[File:La Bulaquena by Juan Luna.jpg|thumb|upright|left|[[Хуан Луна]], ''[[Ла Булаквења]]'', 1895]] Филипинското сликарство во целина може да се гледа како спој на многу културни влијанија, иако во својата современа форма е повеќе западно, но со источни корени. Раното филипинско сликарство може да се најде во дизајните со црвен ангоб (глина измешана со вода), украсени на ритуалната керамика на Филипините, како што е [[Манунгулски сад|манунгулскиот сад]]. Докази за изработка на керамика на [[Филипини|Филипините]], датирани уште од 6000 година пр. н. е., биле пронајдени во пештерата Санга-Санга, Сулу, и пештерата Лауренте, Кагајан. До 5000 година пр. н. е. изработката на керамика се практикувала низ целата земја. Дополнителни докази за сликањето се манифестираат во [[Тетовирање|традицијата на тетовирање]] кај раните Филипинци, особено кај Висајците, кои шпанските истражувачи ги нарекувале ''Pintados'' или „насликани луѓе“.<ref>{{cite web|url=[http://www.admu.edu.ph/offices/mirlab/panublion/islas.html](http://www.admu.edu.ph/offices/mirlab/panublion/islas.html) |title=Islas de los Pintados: The Visayan Islands |archive-url=[https://web.archive.org/web/20110927161432/http://www.admu.edu.ph/offices/mirlab/panublion/islas.html](https://web.archive.org/web/20110927161432/http://www.admu.edu.ph/offices/mirlab/panublion/islas.html) |archive-date=27 September 2011}}</ref> Тие ги украсувале своите тела со различни обоени пигменти и со дизајни што упатувале на флората, фауната и небесните тела. Некои од најсложените сликарски дела создадени од раните Филипинци што преживеале до денес се манифестирале во уметноста и архитектурата на [[Маранао]], народ познат по [[Нага|змејовите Нага]] и [[Сариманок]]от, врежани и насликани на прекрасниот Панолонг во нивниот Тороган, односно Куќата на кралот. [[File:The Parisian Life by Juan Luna.jpg|thumb|[[Хуан Луна]], ''[[Париски живот (слика)|Париски живот]]'', 1892]] Филипинците започнале да создаваат слики во европската традиција во текот на шпанскиот период во 17 век.<ref>{{Cite web|url=[http://filipinocultured.blogspot.com/2007/09/best-of-filipino-art-part-1.html|title=Filipino](http://filipinocultured.blogspot.com/2007/09/best-of-filipino-art-part-1.html|title=Filipino) Cultured: The Best of Filipino Art: Part 1|date=20 September 2007}}</ref> Најраните од овие слики се црковни фрески и религиозни претстави од библиски извори, како и гравури, скулптури и литографии со христијански икони и европско благородништво. Повеќето слики и скулптури од 19 и 20 век биле мешавина од религиозна, политичка и пејзажна уметност, со изразени карактеристики на благост, темнина и светлина. Раните [[модерна уметност|модернистички]] сликари како [[Дамијан Доминго]] биле поврзани со религиозно и световно сликарство. Уметноста на [[Хуан Луна]] и [[Феликс Ресурексион Идалго|Феликс Идалго]] покажува тенденција кон политичко изразување. Уметници како [[Фернандо Аморсоло]] го користеле постмодернизмот за создавање слики што ја прикажуваат филипинската култура, природата и хармонијата. Други уметници, како [[Фернандо Зобел де Ајала и Монтохо|Фернандо Зобел]], користеле реализам и [[апстрактна уметност|апстракција]] во своите дела. <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:The Death of Cleopatra by Juan Luna1881.jpg|[[Хуан Луна]], ''Смртта на [[Клеопатра]]'', 1881 File:Juan Luna Spoliarium.jpg|[[Хуан Луна]], ''[[Сполиариум]]'', ок.{{nbsp}}1884 File:2016 Official Portrait of Our Lady of Solitude of Porta Vaga.jpg|''[[Пресвета Богородица од Порта Ваја|Нуестра Сењора де ла Соледад де Порта Ваја]]'' File:Ceiling Paintings 07 Nuestra Sra. del Santissimo Rosario Parish Church, Lila, Bohol (100 dpi).jpg|Таванска слика во [[Лила (Бохол)|црквата во Лила]] File:Mujer filipina by Lorenzo de la Rocha Icaza - MBACO.jpg|Лоренсо де ла Роча Икаса, ''Mujer filipina'', 1895 File:Fabian de la Rosa, Women working in a rice field.jpg|[[Фабијан де ла Роса]], ''Жени кои работат на оризово поле'', 1902 File:Tampuhan by Juan Luna.jpg|[[Хуан Луна]], ''[[Тампухан (слика)|Тампухан]]'', 1895 File:Indios by José Honorato Lozano.jpg|Хосе Онорато Лосано, ''[[Хосе Онорато Лосано|Индиос]]'', 1847 </gallery> == Западно сликарство == {{See also|Западно сликарство|Античка уметност}} ===Египет, Грција и Рим=== [[File:Hellenistic terracotta funerary wall painting.jpg|thumb|[[Хеленистичка уметност|Хеленистичкиа]] [[теракота]] [[Ѕидно сликарство|мурал]], 3 век п.н.е.]] [[Стар Египет]], цивилизација со многу силни традиции во архитектурата и скулптурата (кои првично биле обоени во светли бои), исто така имал многу ѕидни слики во храмовите и градбите, како и насликани илустрации на [[папирус]]ни [[ракопис]]и. Египетското ѕидно и украсно сликарство често било графичко, а понекогаш било повеќе симболично отколку реалистично. Египетското сликарство прикажувало фигури со нагласени контури и рамна [[силуета]], при што симетријата била постојана карактеристика. [[Староегипетска уметност|Египетското сликарство]] било тесно поврзано со неговиот пишан јазик – наречен [[египетски хиероглифи]]. Насликаните симболи се наоѓале меѓу првите форми на пишан јазик. Египќаните сликале и на [[лен]], чии остатоци преживеале до денес. Сликите од Стар Египет се зачувале благодарение на исклучително сувата клима. Старите Египќани создавале слики за да го направат [[задгробен живот|задгробниот живот]] на починатиот пријатно место. Темите вклучувале патување низ задгробниот свет или нивните заштитнички божества кои го претставувале починатиот пред боговите на подземниот свет. Некои примери за такви слики биле сликите на боговите и божиците [[Ра]], [[Хор (бог)|Хор]], [[Анубис]], [[Нут (божица)|Нут]], [[Озирис]] и [[Изида]]. Некои гробни слики прикажувале активности со кои починатите се занимавале додека биле живи и кои посакувале да продолжат да ги вршат во вечноста. Во [[Ново Кралство|Новото Кралство]] и подоцна, ''[[Книга на мртвите]]'' била погребувана со погребаното лице. Таа се сметала за важна за воведувањето во задгробниот живот. <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Maler der Grabkammer des Sennudem 001.jpg|''Сенедјем ги орал своите полиња со пар волови'', околу{{nbsp}}1200 пр.н.е. Image:Ägyptischer Maler um 1360 v. Chr. 001.jpg|[[Антички Египет]], ''Божицата [[Изида]]'', ѕидна слика, околу{{nbsp}}1360 пр.н.е. Image:Maler der Grabkammer der Nefertari 004.jpg|[[Стар Египет]], ''Кралицата [[Нефертари]]'' Image:egyptian papyrus.jpg|Стар Египет, [[папирус]] Image:The Pharaoh Tutankhamun destroying his enemies.jpg|[[Стар Египет]] Image:Egypt.Ra-Apep.01.jpg|[[Стар Египет]] Image:KnossosFrescoRepro06827.jpg|[[Кносос]], [[минојска цивилизација]], [[бронзено време]], [[Крит]] Image:NAMA Sacrifice aux Charites.jpg|[[Пицански табли]], едни од ретките зачувани панелни слики од [[архајска Грција]], околу{{nbsp}}540–530 пр.н.е. Image:Symposiumnorthwall.jpg|''Сцена на [[симпозиум (Стара Грција)|симпозиум]] во [[Гробница на нуркачот|Гробницата на нуркачот]]'' во [[Пестум]], околу 480{{nbsp}}пр.н.е. [[старогрчка уметност]] File:Agios Athanasios 1 fresco.jpg|Ѕидна слика на [[Античка македонска војска|војници]] од Агиос Атанасиос, Солун, [[Античка Македонија]], IV век пр.н.е. File:Produzione greca o magnogreca, sarcofago delle amazzoni, 350-325 a.C. ca, da tarquinia 05.JPG|[[Грци|Грк]] кој се борел со [[Амазонки|Амазонка]]. Детал од насликан саркофаг пронајден во Италија, 350–325 пр.н.е. File:Thueros affresco.jpg|Фреска на древен [[Античка македонска војска|македонски војник]] кој носи оклоп од [[верижна кошула|верижна пошта]] и штит, III век пр.н.е. File:Wall painting - sacrifice of Iphigenia - Pompeii (VI 8 5) - Napoli MAN 9112 - 01.jpg|Фреска која ја прикажува жртвата на [[Ифигенија]] File:Telephus (son of Hercules) being suckled by a doe in the tem Wellcome V0015047.jpg|[[римска уметност]] на која биле прикажани [[Херакле]] и [[Телеф]] File:Wall painting - Meleagros and Atalanta - Pompeii (VI 9 3) - Napoli MAN 8980.jpg|Римска уметност на која се прикажани [[Мелеагар]] и [[Аталанта (митологија)|Аталанта]] File:Wall painting - punishment of Dirke - Pompeii (VII 4 56) - Napoli MAN 9042 - 01.jpg|Римска уметност на која е прикажана казната на [[Дирка (митологија)|Дирка]] File:Wall painting - Peirithoos receiving the centaurs at his wedding - Pompeii (VII 2 16) - Napoli MAN 9044.jpg|Римска уметност на која се прикажани [[Пиритој]] и [[Хиподамија (сопруга на Пиритој)|Хиподамија]] Image:Pompejanischer Maler um 80 v. Chr. 001.jpg|Римска уметност, [[Помпеја]], [[Вила на мистериите]], околу 60–50 пр.н.е. File:P. Fannius Synistor anagoria links.JPG|Римска уметност, фрески од [[Вила Боскореале]], околу 40 пр.н.е. File:Pompeii Painter.jpg|Римска уметност, Помпеја File:The Three Graces, from Pompeii (fresco).jpg|[[Грации|Трите Грации]], фреска од Помпеја File:The Fall of Icarus, fresco from Pompeii, 40-79 AD.png|Падот на [[Икар]], фреска од Помпеја, 40–79 н.е. Image:Pompejanischer Maler um 10 20 001.jpg|Римска уметност, Помпеја File:Fayum-34.jpg|Римска уметност, [[Фајумски портрети]] од [[Египет (римска провинција)|Римски Египет]] File:Pompeii - Casa dei Vettii - Pentheus.jpg|Римска уметност од [[Куќа на Ветиите|Куќата на Ветиите]], Помпеја, I век н.е. File:Herculaneum - Lyre and Cupids.jpg|[[Купидон]] кој свири [[лира]], римска фреска од [[Херкуланеум]] File:Dea Barberini 01.JPG|Римска фреска со седечка [[Венера (митологија)|Венера]], таканаречената „Деа Барберини“, IV век н.е. </gallery> На север од [[Египет]] се наоѓала [[минојска цивилизација|минојската цивилизација]], со средиште на островот [[Крит]]. Ѕидните слики пронајдени во палатата на [[Кносос]] биле слични на оние на [[Египќани]]те, но биле многу послободни во стилот. [[Микенска Грција]], која започнала околу 1600 пр.н.е., создавала слична уметност како онаа од минојски Крит. [[старогрчка уметност|Старогрчката уметност]] за време на [[грчко мрачно време|Грчкото мрачно време]] станала многу помалку сложена, но обновувањето на грчката цивилизација низ Медитеранот за време на [[Архајски период|архајскиот период]] довело до нови форми на грчка уметност со [[ориенталистички период|ориенталистичкиот стил]]. [[File:Hades and Persephone, Vergina.jpg|thumb|upright=1.35|Фреска на која биле прикажани [[Ад (митологија)|Ад]] и [[Персефона]] како јават во [[кочија]], од гробницата на кралицата [[Евридика I Македонска]] во [[Кутлеш]], Грција, IV век пр.н.е.]] [[Стара Грција]] имала вешти сликари, скулптори (иако и двете занимања во тоа време се сметале за обична физичка работа) и архитекти. [[Партенон]]от бил пример за нивната архитектура кој опстанал до современото време. Грчката мермерна скулптура често се опишувала како највисока форма на [[класицизам|класичната]] уметност. Сликањето на [[Старогрчка керамика|грчката керамика]] и [[керамика (уметност)|керамиката]] давало особено информативен увид во начинот на кој функционирало општеството во Стара Грција. [[Црна фигура на црвена подлога|Црнофигуралното вазно сликарство]] и [[црвена фигура на црвена подлога|црвенофигуралното вазно сликарство]] давале многу зачувани примери за тоа какво било грчкото сликарство. Некои познати грчки сликари на дрвени панели, кои биле споменати во текстовите, биле [[Апел од Кос|Апел]], [[Зевксис]] и [[Пархасиј]]. Сепак, биле зачувани малку примери на античко грчко панелно сликарство, главно само пишани описи од нивните современици или од подоцнежните Римјани. Зевксис живеел во V–VI век пр.н.е. и се велело дека бил првиот што користел [[сфумато]]. Според [[Плиниј Постариот]], реализмот на неговите слики бил толку голем што птиците се обидувале да го јадат насликаното грозје. Апел се опишувал како најголемиот сликар на [[класична антика|антиката]] поради совршената техника на цртање, брилијантната боја и моделирањето. [[Римска уметност|Римската уметност]] била под влијание на Грција и делумно можела да се смета за наследник на старогрчкото сликарство. Сепак, римското сликарство имало важни и уникатни карактеристики. Зачуваните римски слики вклучувале ѕидни слики и [[фреска|фрески]], од кои многу потекнувале од вили во [[Кампанија]], во Јужна Италија, на места како [[Помпеја]] и [[Херкуланеум]]. Таквото сликарство можело да се подели на четири главни „стилови“ или периоди<ref>{{cite web |url=[http://www.art-and-archaeology.com/roman/painting.html](http://www.art-and-archaeology.com/roman/painting.html) |title=Roman Painting |publisher=art-and-archaeology.com}}</ref> и можело да ги содржи првите примери на ''[[тромп-лој]]'', псевдоперспектива и чист пејзаж.<ref>{{cite web|url=[http://www.accd.edu/sac/vat/arthistory/arts1303/Rome4.htm](http://www.accd.edu/sac/vat/arthistory/arts1303/Rome4.htm) |title=Roman Wall Painting |publisher=accd.edu |archive-url=[https://web.archive.org/web/20070319123717/http://www.accd.edu/sac/vat/arthistory/arts1303/Rome4.htm](https://web.archive.org/web/20070319123717/http://www.accd.edu/sac/vat/arthistory/arts1303/Rome4.htm) |archive-date=19 March 2007 }}</ref> Речиси единствените насликани портрети што преживеале од античкиот свет биле голем број [[Фајумски портрети|портрети на ковчези]] во форма на бисти, пронајдени на [[Доцна антика|доцноантичките]] гробишта во [[ел-Фајум]]. Иако тие не биле од најдобриот период ниту биле со највисок квалитет, тие биле импресивни сами по себе и давале претстава за квалитетот што морало да го имаат најдобрите дела од антиката. Зачуван бил и многу мал број [[минијатура (илуминиран ракопис)|минијатури]] од доцноантички илустрирани книги, како и нешто поголем број нивни копии од раниот средновековен период. ===Среден век=== {{Main|Средновековна уметност|Византиска уметност|Илуминиран ракопис|Среден век|Мрачен век (историографија)|Островска уметност|Каролиншка уметност|Англосаксонска уметност|Романика|Готика}} <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:CottonGenesisFragment26vAbrahamAndAngels.JPG|[[Котонски Генезис]] Минијатура од ''[[Авраам]] се среќава со [[ангел]]и]]s'' File:Spas vsederzhitel sinay.jpg|Византиска [[икона]], VI век File:Sanvitale03.jpg|Мозаици на византиската уметност во [[Равена]] File:RabulaGospelsFol13vAscension.jpg|Византија, VI век File:KellsFol292rIncipJohn.jpg|[[Келсовата книга]] File:KellsFol032vChristEnthroned.jpg|[[Келсовата книга]] File:Les Très Riches Heures du duc de Berry Janvier.jpg|[[Браќа Лимбург]] File:Les Très Riches Heures du duc de Berry juin.jpg|[[Браќа Лимбург]] File:Hastings book of the hours.jpg|[[Часослов]] File:1099jerusalem.jpg|''Освојувањето на [[Ерусалим]] за време на [[Прва крстоносна војна|Првата крстоносна војна]]'', околу 1099 File:MorganLeafVerso.jpg|''Моргановиот лист'', од [[Винчестерска Библија|Винчестерската Библија]], 1160–1175, сцени од животот на [[Давид]] File:Yaroslavl gospel.jpg|[[Јарославски евангелија]], околу 1220-тите File:Codexaureus 25.jpg|[[Каролиншка уметност]] File:Ebbo Gospels St Mark.jpg|Каролиншки ''[[Свети Марко]]'' File:RossanoGospelsFolio121rStMark.jpg|[[Портрет на евангелист]] File:Giottino pieta.jpg|[[Џотино]] File:Madonna dei denti.jpg|[[Витале да Болоња]] File:Simone Martini 072.jpg|[[Симоне Мартини]] File:Simone Martini - Blessed Agostino Novello Altarpiece - WGA21422.jpg|[[Симоне Мартини]] File:Cimabue 025.jpg|[[Чимабуе]] File:Giotto Cruxifixion.jpg|[[Џото ди Бондоне|Џото]] File:Giotto - Scrovegni - -24- - Marriage at Cana.jpg|[[Џото ди Бондоне|Џото]] File:Giotto - Scrovegni - -18- - Adoration of the Magi.jpg|[[Џото ди Бондоне|Џото]] File:Andrej Rublëv 001.jpg|[[Андреј Рубљов]] File:Ascension from Vasilyevskiy chin (15th c., GTG).jpg|[[Андреј Рубљов]] File:Lorenzetti gov.jpg|[[Амброџо Лоренцети]] File:Lorenzetti Pietro Beata Umilta.jpg|[[Пјетро Лоренцети]] File:Duccio di Buoninsegna 036.jpg|[[Дучо ди Буонинсења|Дучо]] File:Bonaventura Berlinghieri Francesco.jpg|[[Бонавентура Берлингиери]], ''Свети Фрањо Асишки'', 1235 File:Chora Church Constantinople 2007 011.jpg|[[Музеј Карије (Истанбул)|Црква Хора]] File:Moscow Archangel Michael Cathedral overhead.jpg|[[Архангелска катедрала]] File:Weyden Deposition.jpg|[[Рохир ван дер Вејден]], (околу 1435) File:Weyden Ivo.jpg|[[Рохир ван дер Вајден]], ''[[Иво Кермартенски|Свети Иво]]'' (околу 1450) File:Voronet last judgment.jpg|[[Манастир Воронец]] </gallery> Подемот на христијанството внел поинаков дух и цел во стиловите на сликарството. [[Византиска уметност|Византиската уметност]], откако нејзиниот стил се утврдил до VI век, ставала голем нагласок на зачувувањето на традиционалната [[иконографија]] и стил и постепено се развивала во текот на илјадагодишното постоење на [[Византија]] и живите традиции на грчкото и руското [[Источно православие|православно]] [[икона|иконопис]]ување. Византиското сликарство имало хиерархиско чувство, а иконите се сметале и сè уште се сметаат за претстава на божественото откровение. Постоеле многу [[фреска|фрески]], но помалку од нив преживеале во споредба со [[мозаик|мозаиците]]. Византиската уметност била споредувана со современата [[апстракција]], поради нејзината плошност и високо стилизираните претстави на фигури и пејзажи. Некои периоди на византиската уметност, особено таканаречената [[Македонска уметност (Византија)|македонска уметност]] од околу X век, биле послободни во пристапот. Фреските од Палеолошката ренесанса од почетокот на XIV век се зачувале во [[Музеј Карије (Истанбул)|црквата Хора]] во [[Истанбул]]. [[File:Hastings book of the hours.jpg|thumb|upright|[[Часослов]]]] Во постантичка католичка Европа, првиот карактеристичен уметнички стил што се појавил и вклучувал сликарство била [[островска уметност|островската уметност]] на Британските Острови, каде што единствените зачувани примери биле минијатурите во [[илуминиран ракопис|илуминираните ракописи]], како што била [[Келсовата книга]].<ref>Putnam A.M., Geo. Haven. Books and Their Makers During The Middle Ages. Vol. 1. New York: Hillary House, 1962. Print.</ref> Тие биле најпознати по својата апстрактна декорација, иако биле прикажувани и фигури, а понекогаш и сцени, особено во [[портрет на евангелист|портретите на евангелистите]]. [[Каролиншка уметност|Каролиншката]] и [[Отонска уметност|отонската уметност]] исто така преживеале главно во ракописи, иако биле зачувани некои ѕидни слики, а за други било документирано нивното постоење. Уметноста од овој период ги комбинирала островските и „варварските“ влијанија со силно византиско влијание и стремеж кон обновување на класичната монументалност и достоинственост. Ѕидовите на црквите во [[Романска архитектура|романичкиот стил]] и [[Готска уметност|готската уметност]] биле украсувани со [[фреска|фрески]], како и со скулптури, а многуте од малкуте преостанати [[ѕидно сликарство|ѕидни слики]] имале голема изразност и ја комбинирале декоративната енергија на островската уметност со нова монументалност во обработката на фигурите. Од периодот преживеале многу повеќе минијатури во [[илуминиран ракопис|илуминираните ракописи]], кои ги покажувале истите карактеристики, а тие продолжиле и во [[Готска уметност|готскиот период]]. [[Таблосликарство]]то станувало сè почесто во текот на [[Романика|романичкиот период]], под силно влијание на византиските икони. Кон средината на XIII век, [[средновековна уметност|средновековната уметност]] и [[Готска уметност|готското сликарство]] станале пореалистични, со појавата на интерес за прикажување на волуменот и перспективата во Италија со [[Чимабуе]] и потоа со неговиот ученик [[Џото ди Бондоне|Џото]]. Од времето на Џото па натаму, обработката на композицијата од страна на најдобрите сликари станала многу послободна и поиновативна. Тие се сметале за двајцата големи средновековни мајстори на сликарството во западната култура. Чимабуе, во рамките на византиската традиција, користел пореалистичен и подраматичен пристап кон својата уметност. Неговиот ученик Џото ги довел овие иновации на повисоко ниво, што пак ги поставило темелите на западната сликарска традиција. Двајцата биле пионери во преминот кон натурализмот. Црквите биле градени со сè поголем број прозорци, а употребата на шареното [[витраж|витражно стакло]] станала составен дел од украсувањето. Еден од најпознатите примери се наоѓал во катедралата [[Нотр Дам]] во Париз. До XIV век, западните општества станале побогати и покултивирани, а сликарите наоѓале нови покровители меѓу благородништвото, па дури и меѓу [[буржоазија|буржоазијата]]. Илуминираните ракописи добиле нов карактер, а во нивните пејзажи биле прикажувани витки, модерно облечени дворски жени. Овој стил наскоро станал познат како Интернационален стил, а [[темпера]]ните панелни слики и олтарните слики добиле поголемо значење. ===Ренесанса и маниризам=== {{Main|Ренесансно сликарство|Ранофламанско сликарство|Италијанско ренесансно сликарство|Маниризам|Висока ренесанса|}} <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Robert Campin - L' Annonciation - 1425.jpg|[[Робер Кампен]], околу 1425 File:Van Eyck - Arnolfini Portrait.jpg|[[Јан ван Ајк]], 1434 File:Weyden_Deposition.jpg|[[Рохир ван дер Вајден]], околу 1435 File:Hugo van der Goes (Gand, 1440 circa – Auderghem, 1482) Altare Monforte - Adorazione dei Magi (1470 circa) - Tecnica olio su tavola Dimensioni 147×242 cm - Gemäldegalerie, Berlin.jpg|[[Хуго ван дер Гус]], околу&nbsp;1470 File:Dieric Bouts - The Last Supper.jpg|[[Дирк Баутс]], 1464–1467 File:Das_Jüngste_Gericht_%28Memling%29.jpg|[[Ханс Мемлинг]], околу&nbsp;1466–1473 File:Petrus_Christus_-_Portrait_of_a_Young_Woman_-_Google_Art_Project.jpg|[[Петрус Кристус]], околу 1470 File:The Garden of Earthly Delights by Bosch High Resolution.jpg|[[Хероним Бош]], околу&nbsp;1480–1505 File:La Anunciación, de Fra Angelico.jpg|[[Фра Анџелико]], 1425–1428 File:Paolo Uccello 047b.jpg|[[Паоло Учело]], околу 1470 File:Masaccio_expulsion-1427.jpg|[[Мазачо]], 1426–1427 File:Fouquet Madonna.jpg|[[Жан Фуке]], 1450 File:Mantegna, Andrea - Agony in the Garden - National Gallery, London.jpg|[[Андреа Мантења]], околу 1458–1460 File:Piero della Francesca - Resurrection - WGA17609.jpg|[[Пјеро дела Франческа]], 1463–1465 File:Sandro Botticelli - La nascita di Venere - Google Art Project - edited.jpg|[[Сандро Ботичели]], 1483–1485 File:Mona Lisa, by Leonardo da Vinci, from C2RMF retouched.jpg|[[Леонардо да Винчи]], 1503–1506 File:Raphael - Madonna in the Meadow - Google Art Project.jpg|[[Рафаел]], 1505–1506 File:Michelangelo - Creation of Adam.jpg|[[Микеланџело]], околу 1511 File:1530 Cranach Judith mit dem Haupt des Holofernes anagoria.JPG|[[Лукас Кранах Постариот]], околу&nbsp;1530 File:Dürer Alte Pinakothek.jpg|[[Албрехт Дирер]], 1500 File:Mathis_Gothart_Grünewald_030.jpg|[[Матијас Гриневалд]], 1512–1516 File:Giovanni Bellini St Francis in Ecstasy.jpg|[[Џовани Белини]], околу 1480 File:Giorgione tempest.jpg|[[Џорџоне]], околу 1505 File:Titian Bacchus and Ariadne.jpg|[[Тицијан]], 1520–1523 File:Scuola di fontainebleau, presunti ritratti di gabrielle d'estrées sua sorella la duchessa di villars, 1594 ca. 04.jpg|[[Фонтенбловска школа]], 1530 File:Angelo Bronzino - Venus, Cupid, Folly and Time - National Gallery, London.jpg|[[Ањоло Бронѕино]], 1540–1545 File:Pieter Bruegel the Elder- The Harvesters - Google Art Project.jpg|[[Питер Бројгел Постариот|Питер Бројгел]], 1565 File:Hans Holbein, the Younger - Sir Thomas More - Google Art Project.jpg|[[Ханс Холбајн Помладиот]], 1527 File:Paolo_Veronese_008.jpg|[[Паоло Веронезе]], 1562–1563 File:1595 Wtewael Die Sintflut anagoria.JPG|[[Јоаким Втеваел]], 1595 File:El Greco View of Toledo.jpg|[[Ел Греко]], 1596–1600 </gallery> [[Ренесанса|Ренесансата]] (македонски: „преродба“), културно движење кое приближно го опфаќало периодот од XIV до средината на XVII век, го означила обновениот интерес за проучување на класичните извори, како и напредокот во науката, што длабоко влијаел врз европскиот интелектуален и уметнички живот. Во [[Ниски Земји|Ниските Земји]], особено во денешна [[Фландрија]], на почетокот на XV век бил воспоставен нов начин на сликање. Следејќи ги достигнувањата во [[илуминиран ракопис|илуминацијата на ракописите]], особено оние на [[Браќа Лимбург]], уметниците станале фасцинирани од опипливото во видливиот свет и започнале да ги претставуваат предметите на исклучително натуралистички начин.<ref name="Gardner et al">Gardner, H., Kleiner, F. S., & Mamiya, C. J. (2006). Gardner's art through the ages: the Western perspective. Belmont, CA, Thomson Wadsworth: 430–437</ref> Усвојувањето на [[маслено сликарство|масленото сликарство]], чиј изум традиционално, но погрешно, му се припишувал на [[Јан ван Ајк]], овозможило нова веродостојност во прикажувањето на овој натурализам. Медиумот на маслената боја веќе бил присутен во делата на [[Мелхиор Бродерлам]], но сликарите како Јан ван Ајк и [[Робер Кампен]] ја довеле неговата употреба на ново ниво и го користеле за да го претстават натурализмот кон кој се стремеле. Со овој нов медиум, сликарите од овој период можеле да создаваат побогати бои со длабока, интензивна тоналност. Илузијата на блескава светлина со завршница слична на порцелан го карактеризирала [[Ранофламанско сликарство|раноголандското сликарство]] и претставувала значајна разлика во однос на матната површина на [[темпера]]та користена во Италија.<ref name="Gardner et al" /> За разлика од Италијанците, чии дела во голема мера се потпирале врз уметноста на Античка Грција и Рим, северните уметници задржале стилски остатоци од скулптурата и [[илуминиран ракопис|илуминираните ракописи]] од Средниот век (особено нивниот натурализам). Најзначаен уметник од ова време бил [[Јан ван Ајк]], чие дело се вбројувало меѓу најдобрите создадени од уметниците кои денес се познати како [[Ранофламанско сликарство|ранохоландски сликари]] или Фламански примитивци (бидејќи повеќето уметници биле активни во градовите на денешна Фландрија). Првиот сликар од овој период бил [[Флеманскиот мајстор]], кој денес се идентификува како [[Робер Кампен]], чие дело ја следело уметноста на [[меѓународна готика|меѓународната готика]]. Друг важен сликар од овој период бил [[Рохир ван дер Вајден]], чии композиции ја нагласувале човечката емоција и драмата, што било покажано, на пример, во неговото дело [[Симнувањето од крстот (ван дер Вајден)|Симнувањето од крстот]], кое се вбројувало меѓу најпознатите дела од XV век и било највлијателната холандска слика на Христовото распнување. Други значајни уметници од овој период биле [[Хуго ван дер Гус]] (чие дело имало големо влијание во Италија), [[Дирк Баутс]] (кој бил меѓу првите северни сликари што покажале употреба на една исчезнувачка точка),<ref name="Gardner et al" /> [[Петрус Кристус]], [[Ханс Мемлинг]] и [[Герард Давид]]. Во Италија, уметноста на [[класична антика|класичната антика]] инспирирала стил на сликање што го нагласувал идеалот. Уметниците како [[Паоло Учело]], [[Мазачо]], [[Фра Анџелико]], [[Пјеро дела Франческа]], [[Андреа Мантења]], [[Филипо Липи]], [[Сандро Ботичели]], [[Леонардо да Винчи]], [[Микеланџело Буонароти]] и [[Рафаел]] го издигнале сликарството на повисоко ниво преку употребата на [[перспектива (графика)|перспективата]], проучувањето на [[човечка анатомија|човечката анатомија]] и пропорциите, како и преку развојот на невидена префинетост во техниките на цртање и сликање. Нешто понатуралистички стил се појавил во [[Венеција]]. Сликарите од [[Венецијанско сликарство|венецијанската школа]], како [[Џовани Белини]], [[Џорџоне]], [[Тицијан]], [[Тинторето]] и [[Паоло Веронезе|Веронезе]], биле помалку загрижени за прецизноста во цртањето отколку за богатството на бојата и единството на ефектот што можело да се постигне преку поспонтан пристап кон сликањето. Фламанските, холандските и германските сликари од Ренесансата, како [[Ханс Холбајн Помладиот]], [[Албрехт Дирер]], [[Лукас Кранах Постариот|Лукас Кранах]], [[Матијас Гриневалд]], [[Хероним Бош]] и [[Питер Бројгел Постариот|Питер Бројгел]], претставувале поинаков пристап од нивните италијански колеги, кој бил пореалистичен и помалку идеализиран. [[жанровско сликарство|Жанровското сликарство]] станало популарен израз меѓу северните сликари како [[Питер Бројгел Постариот|Питер Бројгел]]. Француската традиција на [[меѓународна готика|меѓународната готика]] развила нов стил со интегрирање на силните хроматски тонови на [[готска уметност|готската уметност]] со италијанската перспектива и волумени на ''[[кватроченто]]'', како и со натуралистичките иновации на фламанските примитивци, наречен [[Тур|Екол де Тур]]. Нејзини главни претставници биле [[Жан Фуке]], [[Бартелеми д'Ејк]] од Холандија, [[Жан Клуе|Жан]] и [[Франсоа Клуе]], [[Жан Перјал]], [[Никола Фроман]] и [[Фонтенбловска школа|Екол де Фонтенбло]]. Ренесансното сликарство ја одразувало револуцијата на идеите и науката ([[астрономија]], [[географија]]) што се случила во овој период, [[протестантска реформација|Реформацијата]] и изумот на [[печатница|печатницата]]. Дирер, кој се сметал за еден од најголемите графичари, изјавил дека сликарите не биле само [[занаетчиство|занаетчии]], туку и [[интелектуалец|мислители]]. Со развојот на [[Штафелај|штафелајното сликарство]] во Ренесансата, сликарството стекнало независност од архитектурата. Штафелајните слики — подвижни слики што можеле лесно да се закачат на ѕидови — станале популарна алтернатива на сликите фиксирани на мебел, ѕидови или други конструкции. По вековите во кои доминирале религиозните претстави, световните теми постепено се вратиле во западното сликарство. Уметниците во своите слики вклучувале визии за светот околу нив или производи на сопствената имагинација. Оние што можеле да си го дозволат трошокот можеле да станат покровители и да нарачуваат портрети на себе или на своето семејство. [[Висока ренесанса|Високата ренесанса]] довела до појава на стилизираната уметност позната како [[маниризам]]. Наместо урамнотежените композиции и рационалниот пристап кон перспективата што ја карактеризирале уметноста во почетокот на XVI век, маниристите барале нестабилност, извештаченост и сомнеж. Непоматените лица и гестови на [[Пјеро дела Франческа]] и смирените Богородици на Рафаело биле заменети со вознемирените изрази на [[Понтормо]] и емоционалниот интензитет на [[Ел Греко]]. Немирните и нестабилни композиции, често со екстремни или дисконтинуирани ефекти на перспективата и стилизирани пози, биле карактеристични за италијанските маниристи како [[Тинторето]], Понтормо и [[Бронѕино]], а подоцна се појавиле и во делата на [[Северен маниризам|северните маниристи]] како [[Хендрик Голциус]], [[Бартоломеус Шпрангер]] и [[Јоаким Втеваел]]. ===Барок и рококо=== {{Main|Барок|Барокна уметност|Рококо|Квадратура|Златно време на холандското сликарство|Фламанско барокно сликарство}} <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Baco, por Caravaggio.jpg|[[Караваџо]], 1595–1597 File:Judit decapitando a Holofernes, por Artemisia Gentileschi.jpg|[[Артемизија Џентилески]], 1614–1620 File:Rubens_-_Judgement_of_Paris.jpg|[[Петер Паул Рубенс]], 1632–1635 File:Cavalier_soldier_Hals-1624x.jpg|[[Франс Халс]], 1624 File:Judith_Leyster_A_Game_of_Tric_Trac.jpg|[[Џудит Лајстер]], 1630 File:La ronda de noche, por Rembrandt van Rijn.jpg|[[Рембрант|Рембрант ван Рајн]], 1642 File:Pieter_de_Hooch_-_The_Courtyard_of_a_House_in_Delft.jpg|[[Питер де Хох]], 1658 File:Johannes Vermeer - Het melkmeisje - Google Art Project.jpg|[[Јоханес Вермер]], c.&nbsp;1660 File:The_way_you_hear_it.jpg|[[Јан Стен]], c. 1665 File:The_Windmill_at_Wijk_bij_Duurstede_1670_Ruisdael.jpg|[[Јакоб ван Рајсдал]], 1670 File:Willem_Clasz._Heda_-_Breakfast_Table_with_Blackberry_Pie_-_Google_Art_Project.jpg|[[Вилем Класон Хеда]], 1631 File:Las Meninas, by Diego Velázquez, from Prado in Google Earth.jpg|[[Диего Веласкес]], 1656–1657 File:Jusepe de Ribera - Martyrdom of St Lawrence - Google Art Project.jpg|[[Хосе де Рибера]], 1620–1624 File:L'Enlèvement des Sabines – Nicolas Poussin – Musée du Louvre, INV 7290 – Q3110586.jpg|[[Никола Пусен]], c. 1637–1638 File:Georges de La Tour - Newlyborn infant - Musée des Beaux-Arts de Rennes.jpg|[[Жорж де Латур]], 1640-ти File:Consegna delle chiavi - Reni.jpg|[[Гвидо Рени]], 1625 File:Self-portrait_by_Salvator_Rosa.jpg|[[Салватор Роза]], c. 1645 File:Bartolomé Esteban Murillo - Saint Peter in Tears - Google Art Project.jpg|[[Бартоломе Естебан Муриљо]], c.&nbsp;1650–1655 File:Claude Lorrain 008.jpg|[[Клод Лорен]], 1648 File:Sir Anthony Van Dyck - Charles I (1600-49) - Google Art Project.jpg|[[Ентони ван Дајк]], 1635–1636 File:Canaletto - Piazza di San Marco, em Veneza.jpg|[[Каналето]], 1723 File:Gimbattiasta Tiepolo - La morte di Giacinto (1752-53) - Museo Nacional Thyssen-Bornemisza Madrid.jpg|[[Џовани Батиста Тјеполо]], c.&nbsp;1752–1753 File:Antoine Watteau - The Italian Comedians - Google Art Project.jpg|[[Антоан Вато]], c. 1720 File:Fragonard, The Swing.jpg|[[Жан-Оноре Фрагонар]], c.&nbsp;1767–1768 File:François Boucher, Ruhendes Mädchen (1751, Wallraf-Richartz Museum).jpg|[[Франсоа Буше]], 1751 File:Self-portrait_in_a_Straw_Hat_by_Elisabeth-Louise_Vigée-Lebrun.jpg|[[Елизабет Луиз Виже-Лебрен]], по 1782 File:Maurice-Quentin de La Tour - Pierre-Louis Laideguive - Google Art Project.jpg|[[Морис Кентен де Латур]], c.&nbsp;1761 File:The Blue Boy.jpg|[[Томас Гејнсборо]], c.&nbsp;1770 File:Sir Joshua Reynolds - Colonel Acland and Lord Sydney- The Archers - Google Art Project.jpg|[[Џошуа Рејнолдс]], 1769 File:Jean-Baptiste Siméon Chardin 029.jpg|[[Жан-Батист-Симеон Шарден]], c.&nbsp;1728 File:William Hogarth by William Hogarth.jpg|[[Вилијам Хогарт]], c. 1757 File:Sleepingnymph.jpg|[[Анџелика Кауфман]], c.&nbsp;1780 </gallery> Барокното сликарство било поврзано со [[барок]]ното [[културно движење]], движење кое често се поистоветувало со [[Апсолутизам |апсолутизмот]] и [[Контрареформација|контрареформацијата]] или католичката обнова;<ref name=ebo>[[https://www.britannica.com/eb/article-9026564/Counter-Reformation](https://www.britannica.com/eb/article-9026564/Counter-Reformation) Counter Reformation], from ''[[Encyclopædia Britannica Online]]'', latest edition, full-article.</ref><ref>[[http://www.bartleby.com/65/co/CounterR.html](http://www.bartleby.com/65/co/CounterR.html) Counter Reformation] {{webarchive|url=[https://web.archive.org/web/20081211173809/http://www.bartleby.com/65/co/CounterR.html](https://web.archive.org/web/20081211173809/http://www.bartleby.com/65/co/CounterR.html) |date=11 December 2008 }}, from ''[[The Columbia Encyclopedia]]'', Sixth Edition. 2001–05.</ref> но постоењето на значајно барокно сликарство и во неапсолутистичките и протестантските држави, исто така, ја нагласувало неговата популарност, бидејќи стилот се ширел низ Западна Европа.<ref>Helen Gardner, Fred S. Kleiner, and Christin J. Mamiya, "Gardner's Art Through the Ages" (Belmont, CA: Thomson/Wadsworth, 2005)</ref> Барокното сликарство се карактеризирало со голема драматичност, богата, длабока боја и силни контрасти меѓу светлината и темните сенки. Барокната уметност имала за цел да предизвика емоции и страст наместо мирната рационалност што била ценета за време на Ренесансата. Во периодот што започнувал околу 1600 година и продолжувал во текот на XVII век, сликарството се карактеризирало како барокно. Меѓу најголемите сликари на барокот биле [[Караваџо]], [[Рембрант]], [[Франс Халс]], [[Петер Паул Рубенс|Рубенс]], [[Диего Веласкес|Веласкес]], [[Никола Пусен|Пусен]] и [[Јоханес Вермер]]. Караваџо бил наследник на [[Хуманизам|хуманистичкото]] сликарство од [[Висока ренесанса|високата ренесанса]]. Неговиот реалистичен пристап кон човечката фигура, насликана директно според живиот модел и драматично осветлена наспроти темна заднина, ги шокирал неговите современици и отворил ново поглавје во историјата на сликарството. Барокното сликарство често ги драматизирало сцените користејќи светлосни ефекти; тоа можело да се види во делата на Рембрант, Вермер, [[Ле Наин]], [[Жорж де Латур|Латур]] и [[Хосе де Рибера]]. [[File:Rembrandt Harmensz. van Rijn - Portret van een paar als oudtestamentische figuren, genaamd 'Het Joodse bruidje' - Google Art Project.jpg|thumb|[[Рембрант|Рембрант ван Рајн]], ''Еврејската невеста'', околу 1665–1669]] Во Италија, барокниот стил бил олицетворен преку религиозни и митолошки слики во [[Величествен стил|Големиот стил]] од уметници како [[Карачи]], [[Гвидо Рени]] и [[Лука Џордано]]. Илузионистичките црковни фрески на таваните од [[Пјетро да Кортона]] изгледале како да се отвораат кон небото. Многу помирен тип барок се појавил во [[Холандска Република|Холандската Република]], каде што сликите на штафелај со секојдневни теми биле популарни кај колекционерите од средната класа, а многу сликари станале специјалисти за [[жанровско сликарство|жанровско сликарство]], додека други се специјализирале за пејзаж, морски пејзаж или мртва природа. Вермер, [[Герард тер Борх]] и [[Питер де Хох]] внесувале голема техничка префинетост во сликањето домашни сцени, како што правел и [[Вилем Класон Хеда]] со мртвата природа. Спротивно на нив, Рембрант се истакнувал во сликањето на сите видови теми и развил индивидуален сликарски стил, во кој [[Кјароскуро|кјароскурото]] и темните заднини, произлезени од Караваџо и [[Утрехтски караваџизам|утрехтските караваџисти]], ја губеле својата театарска природа. Во текот на XVIII век, [[Рококо]] следело како полесно продолжение на барокот, често со несериозен и еротски карактер. Рококото прво се развило во декоративните уметности и внатрешното уредување во Франција. Наследувањето на [[Луј XV]] донело промена кај дворските уметници и во општиот уметнички вкус. 1730-тите години го претставувале врвот на развојот на рококото во Франција, што било пример со делата на [[Антоан Вато]] и [[Франсоа Буше]]. Рококото сè уште го задржувало барокниот вкус за сложени форми и сложени шари, но до тој момент почнало да интегрира различни разновидни карактеристики, вклучувајќи наклонетост кон ориентални дизајни и асиметрични композиции. Рококо-стилот се ширел преку француските уметници и гравираните публикации. Тој лесно бил прифатен во католичките делови на Германија, [[Бохемија]] и [[Австрија]], каде што се спојувал со живите германски барокни традиции. Германското рококо со ентузијазам се применувало во црквите и палатите, особено на југот, додека [[Фридериково рококо|фридериковото рококо]] се развило во [[Кралство Прусија|Кралството Прусија]]. Француските мајстори [[Жан-Антоан Вато|Вато]], [[Франсоа Буше|Буше]] и [[Жан-Оноре Фрагонар|Фрагонар]] го претставувале стилот, како и [[Џовани Батиста Тјеполо]] и [[Жан-Батист-Симеон Шарден]], кој според некои бил сметан за најдобриот француски сликар на XVIII век – ''анти-рококо''. [[Портрет]]ирањето било важна компонента на сликарството во сите земји, но особено во Англија, каде што водечки уметници биле [[Вилијам Хогарт]], во директен реалистички стил, и [[Френсис Хејман]], [[Анџелика Кауфман]] (која била Швајцарка), [[Томас Гејнсборо]] и [[Џошуа Рејнолдс]] во поласкави стилови под влијание на [[Ентони ван Дајк]]. Во Франција за време на ерата на рококото, [[Жан-Батист Грез]] (омилениот сликар на [[Дени Дидро]]),<ref>[[Edmond de Goncourt|Edmond]] and [[Jules de Goncourt]], ''French Eighteenth-Century Painters''. Cornell Paperbacks, 1981, pp. 222–225. {{ISBN|0-8014-9218-1}}</ref> се истакнувал во портретите и [[историско сликарство|историските слики]], а [[Морис Кантен де Латур]] и [[Елизабет Виже-Лебрен]] биле високоуспешни [[портретно сликарство|портретни сликари]]. Латур се специјализирал за сликање со [[пастел]], кој станал популарен медиум во овој период. [[Вилијам Хогарт]] помогнал во развојот на теоретската основа на рококо-убавината. Иако немал намера директно да се повикува на движењето, во своето дело ''Analysis of Beauty'' (1753) тврдел дека брановидните линии и S-кривите, истакнати во рококото, биле основа за грациозноста и убавината во уметноста или природата (за разлика од правата линија или кругот во [[Класицизам|класицизмот]]). Почетокот на крајот на рококото дошол во раните 1760-ти години, кога фигури како [[Волтер]] и [[Жак-Франсоа Блондел]] започнале да ја изразуваат својата критика за површноста и дегенеративноста на уметноста. Блондел ја осудувал „смешната мешавина од школки, змејови, трски, палми и растенија“ во современите ентериери.<ref>{{Cite web|url=[http://digi.ub.uni-heidelberg.de/sammlung6/allg/buch.xml?docname=blondel1737|title=Uni-Heidelberg.de}}](http://digi.ub.uni-heidelberg.de/sammlung6/allg/buch.xml?docname=blondel1737|title=Uni-Heidelberg.de}})</ref> До 1785 година, рококото излегло од мода во Франција и било заменето со уредноста и сериозноста на [[неокласицизам|неокласичните]] уметници како [[Жак-Луј Давид]]. ===19 век: неокласицизам, историско сликарство, романтизам, импресионизам, постимпресионизам, симболизам=== {{Main|Неокласицизам|Историско сликарство|Романтизам|Импресионизам|Постимпресионизам|Симболизам}} <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> Image:David_-_The_Death_of_Socrates.jpg|[[Жак-Луј Давид]], 1787 Image:Watsonandtheshark-original.jpg|[[Џон Синглтон Копли]], 1778 Image:Constable DeadhamVale.jpg|''Дедемска долина'', [[Џон Констабл]], 1802 File:Antoine-Jean Gros - Bonaparte Visiting the Plague Victims of Jaffa.jpeg|[[Антоан-Жан Гро]], 1804 Image:Jean-Auguste-Dominique_Ingres_-_Oedipus_and_the_Sphinx_-_Walters_379.jpg|[[Жан Огист Доминик Енгр]], 1814 File:El Tres de Mayo, by Francisco de Goya, from Prado thin black margin.jpg|[[Франсиско Гоја]], 1814 JEAN LOUIS THÉODORE GÉRICAULT - La Balsa de la Medusa (Museo del Louvre, 1818-19).jpg|[[Теодор Жерико]], 1819 Image:Caspar_David_Friedrich_-_Mondaufgang_am_Meer_-_Google_Art_Project.jpg|[[Каспар Давид Фридрих]], c.1822 Image:La Liberté guidant le peuple - Eugène Delacroix - Musée du Louvre Peintures RF 129 - après restauration 2024.jpg|[[Ежен Делакроа]], 1830 Image:The Fighting Temeraire, JMW Turner, National Gallery.jpg|[[Вилијам Тарнер]], 1838 File:Gustave Courbet - A Burial at Ornans - Google Art Project.jpg|[[Гистав Курбе]], 1849–1850 File:Hovhannes Aivazovsky - The Ninth Wave - Google Art Project.jpg|[[Иван Ајвазовски]], 1850 Image:Albert Bierstadt - A Storm in the Rocky Mountains, Mt. Rosalie - Google Art Project.jpg|[[Алберт Бирштат]], 1866 Image:corot.villedavray.750pix.jpg|[[Жан-Батист-Жан-Батист-Камиј Коро|Жан-Батист-Камиј Коро]], c.1867 File:Ilia Efimovich Repin (1844-1930) - Volga Boatmen (1870-1873).jpg|[[Иља Репин]], 1870–1873 File:Road_to_Versailles_at_Louveciennes_1869_Camille_Pissarro.jpg|[[Камиј Писаро]], 1872 Image:Claude Monet, Impression, soleil levant.jpg|[[Клод Моне]], 1872 File:Renoir, Pierre-Auguste - Dance at Le Moulin de la Galette, 1876.jpg | [[Пјер Огист Реноар]], 1876 File:Edgar Degas - In a Café - Google Art Project 2.jpg|[[Едгар Дега]], 1876 Image:Edouard Manet, A Bar at the Folies-Bergère.jpg|[[Едуар Мане]], 1882 Image:Swimming hole.jpg|[[Томас Икинс]], 1884–1885 File:A Sunday on La Grande Jatte, Georges Seurat, 1884.png|[[Жорж Пјер Сера]], 1884–1886 Image:Valentin Serov - Девочка с персиками. Портрет В.С.Мамонтовой - Google Art Project.jpg|[[Валентин Серов]], 1887 Image:Van Gogh - Starry Night - Google Art Project.jpg|[[Винсент ван Гог]], 1889 File:Albert Pinkham Ryder - Moonlit Cove - Google Art Project.jpg|[[Алберт Пинкам Рајдер]], 1890 Image:Gauguin - Where Do We Come From? What Are We? Where Are We Going? (1897-98).jpg|[[Пол Гоген]], 1897–1898 File:Winslow Homer - After the Hurricane, Bahamas.jpg|[[Винслоу Хомер]], 1899 Image:Paul Cézanne 047.jpg|[[Пол Сезан]], 1906 </gallery> По [[Рококо]]то, кон крајот на XVIII век, прво во архитектурата, а потоа и во сликарството, се појавил строг [[неокласицизам]], најдобро претставен од уметници како [[Жак-Луј Давид|Давид]] и неговиот наследник [[Жан Огист Доминик Енгр|Енгр]].<ref name=Irwin>{{cite book| title=Neoclassicism A&I (Art and Ideas)| last=Irwin| first=David G.| publisher=Phaidon Press| year=1997| isbn=978-0-7148-3369-9| url-access=registration| url=[https://archive.org/details/neoclassicism0000irwi}}](https://archive.org/details/neoclassicism0000irwi}})</ref> Во делата на Енгр веќе се содржела голем дел од сензуалноста, но не и спонтаноста, која требало да го карактеризира [[Романтизам|романтизмот]].<ref>{{cite web|url=[https://www.metmuseum.org/toah/hd/roma/hd_roma.htm|title=Romanticism|website=metmuseum.org|date=October](https://www.metmuseum.org/toah/hd/roma/hd_roma.htm|title=Romanticism|website=metmuseum.org|date=October) 2004 }}</ref> Ова движење го насочило своето внимание кон пејзажот и природата, како и кон човечката фигура и надмоќта на природниот поредок над човечката волја. Постoела спротивставеност кон идеалите на просветителството, бидејќи човештвото се гледало како подложно на хаосот на природата. Идејата дека човечките суштества не биле над силите на [[Природа|природата]] била во спротивност со идеалите на [[Стара Грција]] и Ренесансата, каде што човештвото било над сите нешта и управувало со својата судбина. Ова размислување ги навело романтичарските уметници да прикажуваат возвишени сцени, разрушени цркви, бродоломи, масакри и лудило. До средината на XIX век, сликарите се ослободиле од барањата на своите покровители да прикажуваат само сцени од религијата, митологијата, портрети или историјата. Идејата „уметност заради самата уметност“ започнала да се изразува во делата на сликари како Франсиско Гоја, Џон Констабл и Вилијам Тарнер. Романтичарските сликари го гледале [[Пределно сликарство|пределното сликарство]] како важен жанр за изразување на човечката суета наспроти величественоста на природата. Дотогаш, пејзажното сликарство не се сметало за најважен жанр за сликарите, како портретот или историското сликарство. Но, сликари како Вилијам Тарнер и Каспар Давид Фридрих успеале да го издигнат пејзажното сликарство до значење што можело да се спореди со историското сликарство. Некои од главните сликари од овој период биле [[Ежен Делакроа]], [[Теодор Жерико]], [[Вилијам Тарнер]], [[Каспар Давид Фридрих]] и [[Џон Констабл]]. Доцните дела на [[Франсиско Гоја]] го покажувале романтичарскиот интерес за ирационалното, додека делата на [[Арнолд Беклин]] предизвикувале чувство на мистерија, а сликите на уметникот од [[Естетизам|естетичкото движење]], [[Џејмс Макнил Вислер]], предизвикувале и софистицираност и [[Декадентство|декаденција]]. Во Соединетите Американски Држави романтичарската традиција на пејзажно сликарство била позната како [[Школа на реката Хадсон]]:<ref>{{cite news|url=[http://findarticles.com/p/articles/mi_m0268/is_5_40/ai_82469521](http://findarticles.com/p/articles/mi_m0268/is_5_40/ai_82469521) |archive-url=[https://web.archive.org/web/20041024081854/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0268/is_5_40/ai_82469521](https://web.archive.org/web/20041024081854/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0268/is_5_40/ai_82469521) |url-status=usurped |archive-date=24 October 2004 |last=Novack |first=Barbara |title=American Sublime Artforum |year=2002 |issue=5 |volume=40 |access-date=30 October 2008 |work=ArtForum }}</ref> нејзини претставници биле [[Томас Кол]], [[Фредерик Едвин Чрч]], [[Алберт Бирштат]], [[Томас Моран]] и [[Џон Фредерик Кенсет]]. [[Луминизам (американски уметнички стил)|Луминизмот]] бил движење во американското пејзажно сликарство поврзано со [[Школа на реката Хадсон|Школата на реката Хадсон]].<ref>Wilmerding, 12</ref> Значајната изложба на [[Национална галерија на уметноста|Националната галерија на уметноста]] од 1980 година, ''American Light: The Luminist Movement, 1825-1875'', вклучувала многу уметници кои денес првенствено се поврзуваат со Школата на реката Хадсон, како што бил [[Фредерик Едвин Чрч]].<ref>{{Cite book|last=Kelly|first=Franklin|url=[https://www.nga.gov/content/dam/ngaweb/research/publications/pdfs/frederic-edwin-church.pdf|title=Frederic](https://www.nga.gov/content/dam/ngaweb/research/publications/pdfs/frederic-edwin-church.pdf|title=Frederic) Edwin Church|publisher=National Gallery of Art|year=1989|isbn=0-89468-136-2|location=Washington|pages=14}}</ref> [[File:Mary Cassatt Young Mother Sewing.jpg|thumb|left|''Млада жена која шие'', [[Мери Касат]]]] Водечкиот сликар на [[Барбизонска школа|Барбизонската школа]], [[Жан-Батист-Камиј Коро|Жан-Батист-Камиј Коро]], сликал и во романтичен и во реалистичен дух; неговото дело го навестувало [[Импресионизам|импресионизмот]], како и сликите на [[Ежен Буден]], кој бил еден од првите француски пејзажни сликари што сликале на отворено. Буден исто така бил важен влијател врз младиот [[Клод Моне]], кого во 1857 година го вовел во сликањето на отворено. Значајна сила во свртувањето кон [[Реализам|реализмот]] во средината на векот бил [[Гистав Курбе]]. Во последната третина од векот, импресионистите како [[Едуар Мане]], [[Клод Моне]], [[Пјер Огист Реноар]], [[Камиј Писаро]], [[Алфред Сисли]], [[Берта Моризо]], [[Мери Касат]] и [[Едгар Дега]] работеле со подиректен пристап отколку што претходно бил јавно прикажуван. Тие ја отфрлале алегоријата и наративот во корист на индивидуализирани реакции на современиот свет, понекогаш сликајќи со малку или без претходна подготовка, потпирајќи се на вештината на цртањето и високо хроматската палета. Мане, Дега, Реноар, Моризо и Касат првенствено се концентрирале на човечкиот субјект. И Мане и Дега ги преосмислиле класичните фигуративни канони во современи ситуации; во случајот на Мане, овие преосмислувања наишле на непријателски прием кај јавноста. Реноар, Моризо и Касат се свртеле кон домашниот живот како извор на инспирација, при што Реноар се концентрирал на женскиот акт. Моне, Писаро и Сисли го користеле пејзажот како свој примарен мотив, при што минливоста на светлината и времето играла главна улога во нивните дела. Додека Сисли најтесно се придржувал до првичните принципи на импресионистичкото восприемање на пејзажот, Моне барал предизвици во сè похроматски и променливи услови, што кулминирало со неговата серија монументални дела на [[Водни лилјани (циклус на Моне)|Водни лилјани]], насликани во [[Живерниј]]. [[File:The Scream.jpg|thumb|upright|[[Едвард Мунк]], 1893, ран пример на [[Експресионизам|експресионизмот]]]] Писаро усвоил некои од експериментите на [[Постимпресионизам|постимпресионизмот]]. Малку помладите постимпресионисти како [[Винсент ван Гог]], [[Пол Гоген]] и [[Жорж Пјер Сера]], заедно со [[Пол Сезан]], ја довеле уметноста до работ на [[модернизам|модернизмот]]; кај Гоген, импресионизмот отстапил место на лична симболика; Сера ја преобразил раздробената боја на импресионизмот во научно оптичко проучување, структурирано во композиции слични на фриз; бурниот начин на нанесување на бојата кај Ван Гог, во комбинација со звучната употреба на бојата, го навестувал [[Експресионизам|експресионизмот]] и [[Фовизам|фовизмот]], а Сезан, кој сакал да ја обедини класичната композиција со револуционерната апстракција на природните форми, ќе бил сметан за претходник на уметноста од XX век. Влијанието на импресионизмот се чувствувало низ целиот свет, вклучително и во Соединетите Американски Држави, каде што станал составен дел од сликарството на [[Американски импресионизам|американските импресионисти]] како [[Чајлд Хасам]], [[Џон Твакмен]] и [[Теодор Робинсон]]; и во Австралија, каде што сликарите од [[Хајделбершка школа|Хајделбершката школа]], како [[Артур Стритон]], [[Фредерик Мекaбин]] и [[Чарлс Кондер]], сликале на отворено и биле особено заинтересирани за австралискиот предел и светлина. Тој исто така извршил влијание врз сликари кои во теорија не биле првенствено импресионистички, како портретистот и пејзажистот [[Џон Сингер Сарџент]]. Во исто време, во Америка на почетокот на XX век постоел автохтон и речиси изолиран реализам, богато отелотворен во фигуративните дела на [[Томас Икинс]], [[Ашканска школа|Ашканската школа]], како и во пејзажите и морските пејзажи на [[Винслоу Хомер]], чии слики биле длабоко посветени на цврстината на природните форми. Визионерскиот пејзаж, мотив кој во голема мера зависел од двосмисленоста на ноќната сцена, нашол свои застапници кај [[Алберт Пинкам Рајдер]] и [[Ралф Алберт Блејклок]]. Кон крајот на XIX век постоеле и неколку, прилично различни групи на [[Симболизам (уметност)|симболистички сликари]], чии дела одекнале кај помладите уметници на XX век, особено кај [[Фовизам|фовистите]] и [[Надреализам|надреалистите]]. Меѓу нив биле [[Гистав Моро]], [[Одилон Редон]], [[Пјер Пуви де Шаван]], [[Анри Фантен-Латур]], [[Арнолд Беклин]], [[Едвард Мунк]], [[Фелисиен Ропс]] и [[Јан Туороп]], како и [[Густав Климт]], меѓу другите, вклучувајќи ги и [[Руски симболизам|руските симболисти]] како [[Михаил Врубељ]]. Симболистичките сликари црпеле од [[митологија]]та и соништата како визуелен јазик на душата, барајќи впечатливи слики што потсетувале на статичен свет на тишина. Симболите употребувани во симболизмот не биле познатите [[амблем]]и на главната [[иконографија]], туку интензивно лични, приватни, нејасни и двосмислени упатувања. Повеќе филозофија отколку вистински уметнички стил, симболистичките сликари влијаеле врз современото движење [[Арт нуво]] и [[Les Nabis|Ле Наби]]. Во своето истражување на соновидни теми, симболистичките сликари се среќавале низ вековите и културите, како што се среќаваат и денес; [[Бернар Делвај]] го опишал надреализмот на [[Рене Магрит]] како „симболизам плус [[Сигмунд Фројд|Фројд]]“.<ref>{{cite book| last = Delvaille| first = Bernard|author-link=Bernard Delvaille| title = La poésie symboliste: [anthologie]| year = 1971| publisher = Seghers| isbn = 978-2-221-50161-0 }}</ref> ===Модерна и современа уметност на XX век=== {{main|Модерна уметност|Модернизам|Современа уметност}} ====Пионери на XX век==== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> Image:Matisse-Open-Window.jpg|[[Анри Матис]] 1905, [[Фовизам]] Image:Henri Rousseau 005.jpg|[[Анри Русо]] 1910 [[Примитивизам|примитивен]] [[надреализам]] </gallery> [[File:Matissedance.jpg|thumb|[[Анри Матис]] 1909, доцен [[Фовизам|фовизам]]]] Сликари како [[Ван Гог]], [[Сезан]], [[Пол Гоген]] и [[Жорж Пјер Сера]] биле од суштинско значење за развојот на модерната уметност. На почетокот на XX век, [[Анри Матис]] и неколку други млади уметници, меѓу кои и предкубистичкиот [[Жорж Брак]], [[Андре Дерен]], [[Раул Дифи]] и [[Морис де Вламенк]], го револуционизирале парискиот уметнички свет со „диви“, повеќебојни и експресивни пејзажи и фигуративни слики, кои критичарите ги нарекле [[Фовизам|фовизам]]. Втората верзија на делото ''[[Танц (слика)|Танцот]]'' на [[Анри Матис]] претставувала клучна точка во неговата кариера и во развојот на модерното сликарство.<ref>Russell T. Clement. ''Four French Symbolists''. Greenwood Press, 1996. Page 114.</ref> Таа ја одразувала почетната фасцинација на Матис со [[примитивна уметност]]: интензивните топли бои наспроти студената сино-зелена заднина и ритмичкото низање на танцувачките актови ги пренесувале чувствата на емоционално ослободување и [[хедонизам]]. [[Пабло Пикасо]] ги создал своите први [[Кубизам|кубистички]] слики врз основа на идејата на Сезан дека секое прикажување на природата може да се сведе на три цврсти тела: [[коцка]], [[сфера]] и [[конус (геометрија)|конус]]. Со сликата [[Госпоѓиците од Авињон]] од 1907 година, Пикасо драматично создал нова и радикална слика што прикажувала сурова и примитивна сцена од бордел со пет проститутки, насилно насликани жени, кои потсетувале на [[Африкански маски|африкански племенски маски]] и на неговите сопствени нови [[Кубизам|кубистички]] пронајдоци. [[кубизам|Аналитичкиот кубизам]] бил заеднички развиен од Пабло Пикасо и [[Жорж Брак]], а бил претставен со ''Виолина и свеќник, Париз'', од околу 1908 до 1912 година. Аналитичкиот кубизам, првата јасна манифестација на кубизмот, бил следен од [[Кубизам|синтетичкиот кубизам]], кој го практикувале Брак, Пикасо, [[Фернан Леже]], [[Хуан Грис]], [[Албер Глез]], [[Марсел Дишан]] и безброј други уметници во текот на 1920-тите. [[Кубизам|Синтетичкиот кубизам]] се карактеризирал со воведување различни текстури, површини, елементи на [[колаж]], [[papier collé|залепена хартија]] и голема разновидност на споени теми.<ref name="Read-Modern painting">{{cite book |last1=Read |first1=Herbert |title=A Concise History of Modern Painting |date=1968 |publisher=Praeger |url=[https://www.google.com/books/edition/A_Concise_History_of_Modern_Painting/4lREAAAAIAAJ](https://www.google.com/books/edition/A_Concise_History_of_Modern_Painting/4lREAAAAIAAJ) |access-date=4 October 2026}}</ref> [[File:The dining room in the country by Pierre Bonnard (1913).jpg|thumb|left|[[Пјер Бонар]], 1913, европско [[Модернизам|модернистичко наративно сликарство]]]] Les Fauves (француски за ''Дивите ѕверови'') биле сликари од почетокот на XX век кои експериментирале со слободата на изразувањето преку бојата. Името било дадено на групата од страна на уметничкиот критичар [[Луј Восел]], на хумористичен начин и без намера да им биде комплимент. [[Фовизам|Фовизмот]] бил краткотрајно и лабаво здружување на уметници од почетокот на XX век, чии дела ги нагласувале сликарските квалитети и имагинативната употреба на длабоки бои наместо репрезентативните вредности. Фовистите го правеле предметот на сликата лесно читлив, ги преувеличувале перспективите, а интересното пророчко предвидување на фовистите било изразено во 1888 година од [[Пол Гоген]] до [[Пол Серизје]],<ref name="Raynal">{{cite book |last1=Raynal |first1=M. |title=History of Painting: Matisse, Munch, Rouault; fauvism [and] expressionism |date=1949 |publisher=University of California Press |url=[https://www.google.com/books/edition/History_of_Modern_Painting_Matisse_Munch/tR8NAQAAIAAJ](https://www.google.com/books/edition/History_of_Modern_Painting_Matisse_Munch/tR8NAQAAIAAJ) |access-date=4 October 2026}}</ref> {{quote|Како ги гледате овие дрвја? Тие се жолти. Значи, ставете жолта; оваа сенка, повеќе сина, насликајте ја со чист [[ултрамарин]]; овие се црвени лисја? Ставете [[вермилион]].}} Водачи на движењето биле [[Анри Матис]] и [[Андре Дерен]] – еден вид пријателски ривали, секој со свои следбеници. На крајот, Матис станал ''јанг'' наспроти ''јинот'' на [[Пикасо]] во XX век. Меѓу фовистичките сликари биле [[Албер Марке]], [[Шарл Камоан]], [[Морис де Вламенк]], [[Раул Дифи]], [[Отон Фриз]], холандскиот сликар [[Кес ван Донген]] и партнерот на Пикасо во кубизмот, [[Жорж Брак]], меѓу другите.<ref>{{cite book| author = John Elderfield|author2=Stephen Andrew Roberts| title = European Co-operation on Social Science Information and Documentation (ECSSID) Technical Meeting, University of Kent at Canterbury, 25th–26th March 1991: Report to British Library Research & Development Department| year = 1991|publisher=Museum of Modern Art | isbn = 978-0-87070-638-7 }}</ref> [[File:De Chirico's Love Song.jpg|thumb|[[Џорџо де Кирико]] 1914, пред-[[надреализам]]]] Фовизмот, како движење, немал конкретни теории и бил краткотраен; започнал во 1905 година и завршил во 1907 година, при што имале само три изложби. Матис бил сметан за водач на движењето поради неговата поголема возраст и претходното етаблирање во академскиот уметнички свет. Неговиот портрет на госпоѓа Матис од 1905 година, ''Зелената линија'', предизвикал сензација во Париз кога првпат бил изложен. Тој рекол дека сакал да создава уметност што ќе предизвикува задоволство; уметноста како декорација била неговата цел и можело да се каже дека неговата употреба на светли бои се обидувала да ја одржи спокојноста на композицијата. Во 1906 година, по предлог на неговиот трговец [[Амброаз Волар]], [[Андре Дерен]] заминал во Лондон и создал серија слики како ''Мостот Чаринг Крос, Лондон'' (погоре) во [[Фовизам|фовистичкиот]] стил, парафразирајќи ја познатата серија на [[Импресионизам|импресионистичкиот]] сликар [[Клод Моне]]. Мајстори како [[Анри Матис]] и [[Пјер Бонар]] продолжиле да ги развиваат своите наративни стилови независно од кое било движење во текот на XX век.<ref name="Raynal" /> До 1907 година, фовизмот повеќе не бил шокантно ново движење и набргу бил заменет од [[Кубизам|кубизмот]] на критичарскиот радар како најновиот развој во тогашната [[современа уметност]]. Во 1907 година, [[Гијом Аполинер|Аполинер]], коментирајќи за Матис во напис објавен во ''La Falange'', рекол: „Тука не сме во присуство на екстравагантен или екстремистички потфат: уметноста на Матис е исклучително разумна.“<ref>{{cite book| author = William Stanley Rubin| author2 = Judith Cousins| author3 = Museum of Modern Art New York| title = Picasso and Braque: pioneering cubism| year = 1989| isbn = 0-87070-676-4| page = [[https://archive.org/details/picassobraquepio0000rubi/page/348](https://archive.org/details/picassobraquepio0000rubi/page/348) 348]| publisher = Museum of Modern Art| url = [https://archive.org/details/picassobraquepio0000rubi/page/348}}](https://archive.org/details/picassobraquepio0000rubi/page/348}})</ref> [[кубизам|Аналитичкиот кубизам]] бил заеднички развиен од Пабло Пикасо и [[Жорж Брак]] од околу 1908 до 1912 година. Аналитичкиот кубизам, првата јасна манифестација на кубизмот, бил следен од [[Кубизам|синтетичкиот кубизам]], кој го практикувале Брак, Пикасо, [[Фернан Леже]], [[Хуан Грис]], [[Албер Глез]], [[Марсел Дишан]] и безброј други уметници во текот на 1920-тите. [[Кубизам|Синтетичкиот кубизам]] се карактеризирал со воведување различни текстури, површини, елементи на [[колаж]], [[papier collé|папје коле]] и голема разновидност на споени теми.<ref>{{cite web |title=Synthetic Cubism |url=[https://www.tate.org.uk/art/art-terms/s/synthetic-cubism](https://www.tate.org.uk/art/art-terms/s/synthetic-cubism) |website=The Tate |access-date=October 7, 2026}}</ref> Во годините меѓу 1910 година и крајот на Првата светска војна, како и по врвот на [[кубизам|кубизмот]], во Париз се појавиле неколку движења. [[Џорџо де Кирико]] се преселил во Париз во јули 1911 година, каде што му се придружил на својот брат Андреа (поетот и сликар познат како [[Алберто Савинио]]). Преку својот брат се запознал со Пјер Лапрад, член на жирито на Салонот на есента, каде што изложил три свои соновидни дела: ''Енигма на пророкот'', ''Енигма на едно попладне'' и ''Автопортрет''. Во текот на 1913 година ги изложувал своите дела на [[Салон на независните|Салонот на независните]] и Салонот на есента, а неговата работа била забележана од [[Пабло Пикасо]] и [[Гијом Аполинер]], како и од неколку други. Неговите впечатливи и мистериозни слики се сметаат за значајни за раните почетоци на [[Надреализам|надреализмот]]. Во првата половина на XX век во Европа мајстори како [[Жорж Брак]], [[Андре Дерен]] и [[Џорџо де Кирико]] продолжиле да сликаат.<ref>{{cite web|title=Cubism and Its Consequences |url=[https://www.britannica.com/art/Western-painting/Cubism-and-its-consequences](https://www.britannica.com/art/Western-painting/Cubism-and-its-consequences) |website=Britannica |access-date=October 7, 2026}}</ref> ====Пионери на модерната уметност==== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:André Derain, 1905, Le séchage des voiles (The Drying Sails), oil on canvas, 82 x 101 cm, Pushkin Museum, Moscow. Exhibited at the 1905 Salon d'Automne.jpg|[[Андре Дерен]], 1905, ''Le séchage des voiles (The Drying Sails)'', [[Фовизам]] File:Matisse-Woman-with-a-Hat.jpg|[[Анри Матис]], 1905, ''[[Жена со шапка]]'', [[Фовизам]] File:Jean Metzinger, c.1905, Baigneuses, Deux nus dans un jardin exotique, oil on canvas, 116 x 88.8 cm, Colección Carmen Thyssen-Bornemisza.jpg|[[Жан Мецингер]], c.1905, ''[[Два акта во егзотичен пејзаж]]'', [[Дивизионизам]], [[протокубизам]] File:MunchDerToddesMarat1907.JPG|[[Едвард Мунк]], ''Смртта на Марат I'' (1907), пример на [[Експресионизам|експресионизмот]] Image:The Kiss - Gustav Klimt - Google Cultural Institute.jpg|[[Густав Климт]], [[експресионизам]], 1907–1908 Image:Albert Gleizes, l'Homme au Balcon, 1912, oil on canvas, 195.6 x 114.9 cm, Philadelphia Museum of Art.jpg|[[Албер Глез]], 1912, ''[[Човек на балкон (Глез)|l'Homme au Balcon, Човек на балкон (портрет на д-р Тео Морено)]]'', [[Кубизам]] Image:Deer_in_the_Woods_II.jpg|[[Франц Марк]] 1912, [[Синиот јавач]] Image:Delaunay ChampDeMars.jpg|[[Робер Делоне]], 1911, [[Орфизам (уметност)|орфизам]] Image:Francis Picabia, 1912, La Source, The Spring, oil on canvas, 249.6 x 249.3 cm, Museum of Modern Art, New York. Exhibited, 1912 Salon d'Automne, Paris.jpg|[[Франсис Пикабија]], 1912, ''[[Пролетта|La Source (Пролетта)]]'', [[апстрактна уметност]] File:Gino Severini, 1912, Dynamic Hieroglyphic of the Bal Tabarin, oil on canvas with sequins, {{convert|161.6|x|156.2|cm|in|abbr=on}}.), Museum of Modern Art, New York.jpg|[[Џино Северини]], 1912, ''Динамички хиероглиф на Бал Табаран'', [[Футуризам]] File:Composition VII - Wassily Kandinsky, GAC.jpg|[[Василиј Кандински]] 1913, раѓање на [[апстрактна уметност]] Image:Amadeo Modigliani 036.jpg|[[Амедео Модиљани]], ''Портрет на [[Шутен]]'' 1916, пример на [[Експресионизам|експресионизмот]] Image:Leger railway crossing.jpg|[[Фернан Леже]] 1919, [[Кубизам|синтетички кубизам]], [[тубизам]] </gallery> Во првите две децении на XX век и по [[Кубизам|кубизмот]], се појавиле неколку други важни движења; [[футуризам]] ([[Џакомо Бала|Бала]]), [[апстрактна уметност]] ([[Василиј Кандински|Кандински]]), [[Синиот јавач|Der Blaue Reiter]]), [[Баухаус]], ([[Василиј Кандински|Кандински]]) и ([[Паул Кле|Кле]]), [[Орфизам (уметност)|орфизмот]] ([[Робер Делоне]] и [[Франтишек Купка]]), [[Синхромизам]] ([[Морган Расел]]), [[Де Стајл]] ([[Пит Мондријан|Мондријан]]), [[Супрематизам]] ([[Казимир Малевич|Малевич]]), [[Конструктивизам (уметност)|конструктивизмот]] ([[Владимир Татлин]]), [[Дадаизам]] ([[Марсел Дишан]], [[Франсис Пикабија]], [[Жан Арп|Арп]]) и [[Надреализам]] ([[Џорџо де Кирико|Де Кирико]], [[Андре Бретон]], [[Жоан Миро|Миро]], [[Рене Магрит|Магрит]], [[Салвадор Дали|Дали]], [[Макс Ернст|Ернст]]). Модерното сликарство влијаело врз сите визуелни уметности, од [[модернизам|модернистичката]] архитектура и дизајн, до [[авангарда|авангардниот]] филм, театар и [[модерен танц]], и станало експериментална лабораторија за изразување на визуелното искуство, од фотографијата и [[конкретна поезија|конкретната поезија]] до рекламната уметност и модата. Сликарството на Ван Гог извршило големо влијание врз [[Експресионизам|експресионизмот]] на XX век, што можело да се види во делата на [[Фовизам|фовистите]], [[Мост (уметност)|Мост]] (група предводена од германскиот сликар [[Ернст Лудвиг Кирхнер]]),<ref>Andrea Meyer, Méconnaissables. Les biens culturels du Cameroun dans la production picturale allemande, 1905-1989. In: Collective (ed.), [[https://www.static.tu.berlin/fileadmin/www/10002011/Forschungsprojekte/Aktuelle_Forschungsprojekte/Umgekehrte_Sammlungen_KAM/ATLAS_DE_L_ABSENCE_version_francaise.pdf](https://www.static.tu.berlin/fileadmin/www/10002011/Forschungsprojekte/Aktuelle_Forschungsprojekte/Umgekehrte_Sammlungen_KAM/ATLAS_DE_L_ABSENCE_version_francaise.pdf) Atlas de l'absence. Le patrimoine culturel du Cameroun en Allemagne], (english working translation [[https://www.static.tu.berlin/fileadmin/www/10002011/Forschungsprojekte/Aktuelle_Forschungsprojekte/Umgekehrte_Sammlungen_KAM/ATLAS_DER_ABWESENHEIT_EN_DeepL.pdf](https://www.static.tu.berlin/fileadmin/www/10002011/Forschungsprojekte/Aktuelle_Forschungsprojekte/Umgekehrte_Sammlungen_KAM/ATLAS_DER_ABWESENHEIT_EN_DeepL.pdf) online]) Berlin 2023, p. 209.</ref> и експресионизмот на [[Едвард Мунк]], [[Егон Шиле]], [[Марк Шагал]], [[Амедео Модиљани]], [[Шаим Сутин]] и други. [[Василиј Кандински]], руски сликар, [[графика|графичар]] и теоретичар на уметноста, еден од најпознатите уметници на XX век, генерално се сметал за првиот важен сликар на [[модерна уметност|модерната]] апстрактна уметност. Како ран модернист, во потрага по нови начини на визуелно и духовно изразување, тој теоретизирал, како и современите окултисти и [[теозофија|теозофи]], дека чистата визуелна апстракција има корелативни вибрации со звукот и музиката. Тие претпоставувале дека чистата апстракција може да ја изрази чистата духовност. Неговите најрани апстракции генерално биле насловени како примерот во (горната галерија) ''Композиција VII'', поврзувајќи ги со делата на композиторите на музика. Кандински вклучил многу од своите теории за апстрактната уметност во својата книга ''За духовното во уметноста''. [[Робер Делоне]] бил француски уметник поврзан со [[Орфизам (уметност)|орфизмот]] (потсетувајќи на врската меѓу чистата апстракција и кубизмот). Неговите подоцнежни дела биле поапстрактни, потсетувајќи на [[Паул Кле]]. Неговиот главен придонес кон апстрактното сликарство се однесувал на неговата смела употреба на бојата и јасната љубов кон експериментирањето со длабочината и тонот. По покана на [[Василиј Кандински]], Делоне и неговата сопруга, уметницата [[Соња Делоне]], ѝ се придружиле на групата „Синиот јавач“ ([[Синиот јавач|Der Blaue Reiter]]), група апстрактни уметници со седиште во [[Минхен]], во 1911 година, а неговата уметност се свртела кон апстрактното.<ref>{{cite web |url=[http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=86](http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=86) |title=Der Blaue Reiter |publisher=Tate Glossary |access-date=10 August 2009 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20110802022524/https://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=86](https://web.archive.org/web/20110802022524/https://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=86) |archive-date=2 August 2011 }}</ref> Меѓу другите значајни пионери на раната апстракција бил рускиот сликар [[Казимир Малевич]], кој по [[Руска револуција (1917)|Руската револуција]] во 1917 година, а по притисокот од [[сталинизам|сталинистичкиот]] режим во 1924 година, се вратил кон сликањето фигуративни мотиви <ref name=":4">{{Cite book |last1=Malevich |first1=Kazimir Severinovich |url=[http://archive.org/details/kazimir00male](http://archive.org/details/kazimir00male) |title=Kazimir Malevich : suprematism |last2=Drutt |first2=Matthew |last3=Deutsche Guggenheim Berlin |last4=Solomon R. Guggenheim Museum |last5=Menil Collection (Houston |first5=Tex ) |date=2003 |publisher=New York, N.Y. : Guggenheim Museum; Distributed by Harry N. Abrams |others=Solomon R. Guggenheim Museum Library |isbn=978-0-89207-265-1}}</ref> и ''Селани и работници на полето'', и швајцарскиот сликар [[Паул Кле]], чии мајсторски експерименти со бојата го направиле важен пионер на [[апстрактно сликарство|апстрактното сликарство]] во [[Баухаус]]. Други важни пионери на апстрактното сликарство биле шведската уметница [[Хилма аф Клинт]], чешкиот сликар [[Франтишек Купка]], како и американските уметници [[Стентоn Макдоналд-Рајт]] и [[Морган Расел]], кои во 1912 година го основале [[Синхромизам|синхромизмот]], уметничко движење што многу наликувало на [[Орфизам (уметност)|орфизмот]].<ref>{{Cite web |title=Фальшак |url=[https://www.sovsekretno.ru/articles/falshak/](https://www.sovsekretno.ru/articles/falshak/) |url-status=dead |archive-url=[https://web.archive.org/web/20190704212713/https://www.sovsekretno.ru/articles/falshak/](https://web.archive.org/web/20190704212713/https://www.sovsekretno.ru/articles/falshak/) |archive-date=4 July 2019 |access-date=2021-11-22 |website=[www.sovsekretno.ru](http://www.sovsekretno.ru)}}</ref> ''[[Експресионизам]]'' и ''[[Симболизам (уметност)|симболизам]]'' биле широки називи што опфаќале неколку значајни и сродни движења во сликарството на 20 век, кои доминирале во голем дел од авангардната уметност создадена во Западна, Источна и Северна Европа. Експресионистичките дела биле сликани главно меѓу Првата и Втората светска војна, претежно во Франција, Германија, Норвешка, Русија, Белгија и Австрија. Експресионистичките уметници биле поврзани и со надреализмот и со симболизмот, а секој од нив бил на свој начин уникатно и донекаде ексцентрично личен. [[Фовизам|Фовизмот]], [[Мост (уметност)|Мост]] и [[Синиот Јавач]] биле три од најпознатите групи на експресионистички и симболистички сликари.<ref>Note the parallel French movement Fauvism and the English Vorticism: "The Fauvist movement has been compared to German Expressionism, both projecting brilliant colors and spontaneous brushwork, and indebted to the same late nineteenth-century sources, especially Van Gogh." Sabine Rewald, "Fauvism", In ''Heilbrunn Timeline of Art History''. New York: The Metropolitan Museum of Art, 2000–. [http://www.metmuseum.org/toah/hd/fauv/hd_fauv.htm](http://www.metmuseum.org/toah/hd/fauv/hd_fauv.htm) (October 2004); and "Vorticism can be thought of as English Expressionism." Sherrill E. Grace, ''Regression and Apocalypse: Studies in North American Literary Expressionism''. Toronto: University of Toronto Press, 1989, p. 26.</ref> Уметници разновидни и интересни како [[Марк Шагал]], чија слика ''[[Јас и селото]]'' раскажувала автобиографска приказна што го истражувала односот меѓу уметникот и неговото потекло, со речник на уметнички [[Симболизам (уметност)|симболизам]]. [[Густав Климт]], [[Егон Шиле]], [[Едвард Мунк]], [[Емил Нолде]], [[Хаим Сутин]], [[Џејмс Енсор]], [[Оскар Кокошка]], [[Ернст Лудвиг Кирхнер]], [[Макс Бекман]], [[Франц Марк]], [[Кете Шмит Колвиц]], [[Жорж Руо]], [[Амедео Модиљани]] и некои од Американците кои престојувале во странство, како [[Марсден Хартли]] и [[Стјуарт Дејвис]], биле сметани за влијателни експресионистички сликари.<ref name="Tate">{{cite web |title=Glossary of art terms: School of Paris |url=[http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/s/school-of-paris](http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/s/school-of-paris) |publisher=[[Tate Gallery]] |access-date=July 16, 2014 |archive-date=July 26, 2014 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20140726194915/http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/s/school-of-paris](https://web.archive.org/web/20140726194915/http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/s/school-of-paris) |url-status=live }}</ref><ref>Note the parallel French movement Fauvism and the English Vorticism: "The Fauvist movement has been compared to German Expressionism, both projecting brilliant colors and spontaneous brushwork, and indebted to the same late nineteenth-century sources, especially Van Gogh." Sabine Rewald, "Fauvism", In ''Heilbrunn Timeline of Art History''. New York: The Metropolitan Museum of Art, 2000–. [http://www.metmuseum.org/toah/hd/fauv/hd_fauv.htm](http://www.metmuseum.org/toah/hd/fauv/hd_fauv.htm) (October 2004); and "Vorticism can be thought of as English Expressionism." Sherrill E. Grace, ''Regression and Apocalypse: Studies in North American Literary Expressionism''. Toronto: University of Toronto Press, 1989, p. 26.</ref>Иако [[Алберто Џакомети]] првенствено бил сметан за интензивен [[надреалист]]ички скулптор, тој исто така создал интензивни експресионистички слики. ====Пионери на апстракцијата==== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Gray Tree 1911.jpg|[[Пит Мондријан]], 1912, ран [[Де Стајл]] Image:Malevici06.jpg|[[Казимир Малевич]] 1916, [[супрематизам]] Image:Theo van Doesburg Composition VII (the three graces).jpg|[[Тео ван Дусбург]] 1917, [[Де Стајл]], [[неопластицизам]] Image:MacDonaldWright_AirplaneSynchYelOrng.jpg|[[Стентон Макдоналд-Рајт]] 1920, [[синхромизам]] </gallery> Уметноста на [[Пит Мондријан]] исто така била поврзана со неговите духовни и филозофски проучувања. Во 1908 година тој се заинтересирал за теозофскито движење што го започнала [[Мадам Блаватска|Елена Блаватска]] кон крајот на 19 век. Блаватска верувала дека било можно да се достигне познавање на природата што било подлабоко од она што го обезбедувале емпириските средства, а голем дел од творештвото на Мондријан до крајот на неговиот живот бил инспириран од неговото трагање по тоа духовно знаење.<ref>{{cite web|url=[https://www.artandantiquesmag.com/between-the-lines/|title=Inspired](https://www.artandantiquesmag.com/between-the-lines/|title=Inspired) by spiritual ideas, Piet Mondrian created a radical art that aimed to transform the world. Between the Lines, Art and Antiques}}</ref> [[File:Piet Mondriaan, 1939-1942 - Composition 10.jpg|thumb|upright|left|[[Пит Мондријан]], ''„Композиција бр. 10“'' 1939–1942, [[Де Стајл]]]] [[Де Стајл]], исто така познат како [[неопластицизам]], било холандско уметничко движење основано во 1917 година. Терминот ''[[Де Стајл]]'' се користел за да се означи творештво создадено од 1917 до 1931 година во Холандија.<ref name="tate">{{cite web|url=[http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=82|title=De](http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=82|title=De) Stijl|access-date=31 July 2006|work=Tate Glossary|publisher=The Tate|archive-date=4 September 2004|archive-url=[https://web.archive.org/web/20040904194458/http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=82}}](https://web.archive.org/web/20040904194458/http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=82}})</ref><ref name="archdic">{{cite book| last = Curl| first = James Stevens| title = A Dictionary of Architecture and Landscape Architecture| url = [https://archive.org/details/dictionaryofarch00curl_0|](https://archive.org/details/dictionaryofarch00curl_0|) url-access = registration| type = Paperback| edition = Second| year = 2006| publisher = Oxford University Press| isbn = 0-19-860678-8 }}</ref> ''Де Стајл'' исто така било име на списание што го издавал холандскиот сликар, дизајнер, писател и критичар [[Тео ван Дусбург]], со кое ги пропагирал теориите на групата. Покрај ван Дусбург, главни членови на групата биле сликарите [[Пит Мондријан]], [[Вилмос Хусар]] и [[Барт ван дер Лек]], како и архитектите [[Герит Ритвелд]], [[Роберт ван 'т Хоф]] и [[Јакоб Оуд]]. Уметничката филозофија што претставувала основа на работата на групата била позната како ''неопластицизам'' – нова пластична уметност (или ''Nieuwe Beelding'' на холандски).<ref>{{Cite web| title =De Stijl| work =Guggenheim Glossary| publisher =[[Solomon R. Guggenheim Museum|Guggenheim Museum]]| url =[http://www.guggenheimcollection.org/site/glossary_De_Stijl.html|](http://www.guggenheimcollection.org/site/glossary_De_Stijl.html|) access-date =4 February 2011| url-status =dead| archive-url =[https://web.archive.org/web/20080821042905/http://www.guggenheimcollection.org/site/glossary_De_Stijl.html|](https://web.archive.org/web/20080821042905/http://www.guggenheimcollection.org/site/glossary_De_Stijl.html|) archive-date =21 August 2008| df =dmy-all}} </ref> [[File:Cosmic Synchrony.jpg|thumb|upright|[[Морган Расел]], ''Космичка синхронија'' (1913–14), [[синхромизам]]]] Поддржувачите на Де Стајл настојувале да изразат нов [[утопија|утописки]] идеал на духовна хармонија и ред. Тие се залагале за чиста [[апстрактна уметност|апстракција]] и универзалност преку сведување на формата и бојата на суштинските елементи; ги поедноставувале визуелните композиции на вертикални и хоризонтални насоки и користеле само [[примарни бои]], заедно со црна и бела боја. Навистина, според онлајн-статијата на галеријата [[Тејт]] за неопластицизмот, самиот Мондријан ги изложил овие ограничувања во својот есеј „Неопластицизам во сликарската уметност“. Тој напишал: „... оваа нова пластична идеја ќе ги игнорира деталите на појавноста, односно природната форма и боја. Напротив, таа треба да го најде својот израз во апстракцијата на формата и бојата, односно во правата линија и јасно дефинираната примарна боја.“ Написот на Тејт понатаму сумирал дека оваа уметност дозволувала „само примарни бои и небои, само квадрати и правоаголници, само прави и хоризонтални или вертикални линии“.<ref>{{cite web |url=[http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=191](http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=191) |title=Neo-Plasticism |publisher=tate.org.uk |access-date=3 September 2008 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20080910121539/http://tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=191](https://web.archive.org/web/20080910121539/http://tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=191) |archive-date=10 September 2008 }}</ref> Онлајн-статијата на [[Музејот Соломон Р. Гугенхајм|Музејот Гугенхајм]] за Де Стајл ги сумирала овие карактеристики на сличен начин: „Тој [Де Стајл] се темели на основниот принцип на геометријата на правата линија, квадратот и правоаголникот, во комбинација со силна асиметричност; доминантна употреба на чисти примарни бои со црна и бела; и односот меѓу позитивните и негативните елементи во распоредот на необјективни форми и линии.“<ref>{{cite web|url=[http://www.guggenheimcollection.org/site/glossary_De_Stijl.html](http://www.guggenheimcollection.org/site/glossary_De_Stijl.html) |title=The style; Holland, 1917 |publisher=guggenheimcollection.org |access-date=30 November 2010 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20080821042905/http://www.guggenheimcollection.org/site/glossary_De_Stijl.html](https://web.archive.org/web/20080821042905/http://www.guggenheimcollection.org/site/glossary_De_Stijl.html) |archive-date=21 August 2008 }}</ref> Движењето Де Стајл било под влијание на [[кубист]]ичкото сликарство, како и на мистицизмот и идеите за „идеални“ геометриски форми (како што била „совршената права линија“) во [[Неоплатонизам|неоплатонските]] филозофски идеи на [[математичар]]от Метју Шунмакерс. Делата на Де Стајл ќе влијаеле врз стилот [[Баухаус]] и [[интернационален стил (архитектура)|интернационалниот стил]] во архитектурата, како и врз облекувањето и внатрешното уредување. Сепак, тој не ги следел општите насоки на некој „-изам“ (кубизам, футуризам, надреализам), ниту се придржувал до принципите на уметничките школи како Баухаус; тоа бил колективен проект, заедничко дело.<ref>{{[https://www.theartstory.org/movement/de-stijl/](https://www.theartstory.org/movement/de-stijl/) the Art Story}}</ref> ====Дадаизам и надреализам==== {{main|Дадаизам|Надреализам}} <gallery widths="160px" heights="160px" perrow="4"> Image:Picabia Machine Turn.jpg|[[Франсис Пикабија]] 1916, Дада Image:DasUndbild.jpg|[[Курт Швитерс]], 1919, [[колаж|насликан колаж]], [[Дада]] </gallery> [[File:Francis Picabia, 1915, New York..jpg|thumb|[[Франсис Пикабија]], (лево) ''Le saint des saints c'est de moi qu'il s'agit dans ce portrait'', 1 јули 1915; (средина) ''Portrait d'une jeune fille americaine dans l'état de nudité'', 5 јули 1915: (десно) ''J'ai vu et c'est de toi qu'il s'agit, De Zayas! De Zayas! Je suis venu sur les rivages du Pont-Euxin'', Њујорк, 1915]] [[Марсел Дишан]] стекнал меѓународна слава по неговиот озлогласен успех на шоуто Армори во Њујорк во 1913 година (набргу потоа тој се откажал од создавањето уметност во корист на [[шах]]от). Откако ''[[Акт што се симнува по скалите, бр. 2]]'' на Дишан станала меѓународна сензација на Армори шоуто во Њујорк во 1913 година, тој ја создал ''[[Невестата соблечена гола од своите ергени, дури и]], [[Големо стакло]]''. ''[[Големо стакло]]'' ја довело уметноста на сликарството до радикално нови граници, бидејќи било делумно сликарство, делумно колаж и делумно конструкција. Дишан станал тесно поврзан со движењето [[Дадаизам]], кое започнало во неутралниот [[Цирих]], Швајцарија, за време на Првата светска војна и го достигнало својот врв од 1916 до 1920 година. Движењето првенствено ги опфаќало визуелните уметности, литературата (поезија, уметнички манифести, теорија на уметноста), театарот и графичкиот дизајн, а својата антивоена политика ја насочувало преку отфрлање на преовладувачките стандарди во уметноста преку културни дела на [[антиуметност]]а. [[Франсис Пикабија]], [[Мен Реј]], [[Курт Швитерс]], [[Тристан Цара]], [[Ханс Рихтер (уметник)|Ханс Рихтер]], [[Жан Арп]], [[Софи Тојбер-Арп]], заедно со Дишан и многу други, биле поврзани со дадаистичкото движење. Дишан и неколку [[дадаисти]] исто така биле поврзани со надреализмот, движењето што доминирало во европското сликарство во 1920-тите и 1930-тите.<ref name="Taylor (Duchamp, Armory)">{{cite journal |last1=Taylor |first1=Michael A. |title=Marcel Duchamp's Nude Descending a Staircase (No.2) and The 1913 Armory Show Scandal Revisited |journal=Archives of American Art Journal |date=2012 |volume=51 |issue=3/4 |pages=50–65 |url=[http://www.jstor.org/stable/43155387](http://www.jstor.org/stable/43155387) |access-date=4 October 2026}}</ref> Во 1924 година [[Андре Бретон]] го објавил ''[[Надреалистички манифест|Надреалистичкиот манифест]]''. <ref name="Breton manifestoes">{{cite book |last1=Breton |first1=André |title=Manifestoes of Surrealism |date=1969 |publisher=University of Michigan Press |location=Ann Arbor |isbn=0-472-06182-8 |url=[https://www.google.com/books/edition/Manifestoes_of_Surrealism/12TuC9IkxKIC](https://www.google.com/books/edition/Manifestoes_of_Surrealism/12TuC9IkxKIC) |access-date=4 October 2026}}</ref>[[Надреализам|Надреалистичкото]] движење во сликарството станало синоним за [[авангарда|авангардата]] и во него учествувале уметници чии дела се движеле од апстрактното до суперреалистичното. Со дела на хартија како ''Machine Turn Quickly'' (горе), Франсис Пикабија продолжил со својата поврзаност со движењето [[Дадаизам]] до 1919 година во Цирих и Париз, пред да се оддалечи од него откако развил интерес за [[Надреализам|надреалистичката]] уметност. [[Ив Танги]], [[Рене Магрит]] и [[Салвадор Дали]] биле особено познати по своите реалистични претстави на соништа и фантастични манифестации на имагинацијата. ''[[Изораното поле]]'' на [[Жоан Миро]] од 1923–1924 година се доближувала до апстракцијата; оваа рана слика со сложена група предмети и фигури и распоред на сексуално активни ликови била првото надреалистичко ремек-дело на Миро.<ref>Spector, Nancy. "[[http://www.guggenheimcollection.org/site/artist_work_md_109_7.html](http://www.guggenheimcollection.org/site/artist_work_md_109_7.html) The Tilled Field, 1923–1924] {{webarchive|url=[https://web.archive.org/web/20080925010715/http://www.guggenheimcollection.org/site/artist_work_md_109_7.html](https://web.archive.org/web/20080925010715/http://www.guggenheimcollection.org/site/artist_work_md_109_7.html) |date=25 September 2008}}". [[Solomon R. Guggenheim Museum|Guggenheim]] display caption. Retrieved on 30 May 2008.</ref> ''Изораното поле'' на Миро исто така содржело неколку паралели со ''[[Градината на земните наслади|Градината на земните наслади]]'' на Бош: слични јата птици; базени од кои излегувале живи суштества; и преголеми отсечени уши, сето тоа одекнувало со делото на холандскиот мајстор, кое Миро го видел како млад сликар во [[Прадо]]. Поапстрактните [[Жоан Миро]], [[Жан Арп]], [[Андре Масон]] и [[Макс Ернст]] биле многу влијателни, особено во Соединетите Американски Држави во текот на 1940-тите. Во текот на 1930-тите, надреализмот продолжил да станува сè повидлив за пошироката јавност. [[Британска надреалистичка група|Надреалистичка група се развила во Британија]] и, според Бретон, нивната [[Лондонска меѓународна надреалистичка изложба]] од 1936 година била врвна точка на периодот и станала модел за меѓународни изложби. Надреалистичките групи во Јапонија, а особено во Латинска Америка, Карибите и Мексико, создале иновативни и оригинални дела.<ref name="Hist of Surrealism">{{cite book |last1=Durozoi |first1=Gérard |title=History of the Surrealist Movement |date=2002 |publisher=University of Chicago Press |isbn=9780226174112 |url=[https://www.google.com/books/edition/History_of_the_Surrealist_Movement/TuzhQqAGKCgC](https://www.google.com/books/edition/History_of_the_Surrealist_Movement/TuzhQqAGKCgC) |access-date=4 October 2026}}</ref> Дали и [[Рене Магрит|Магрит]] создале некои од најпрепознатливите слики на движењето. Сликата ''Ова не е луле'' од 1928/1929 година, на [[Рене Магрит|Магрит]], била предмет на книга на [[Мишел Фуко]] од 1973 година, ''This is not a Pipe'' (англиско издание, 1991), која ја разгледувала сликата и нејзиниот [[парадокс]]. Дали ѝ се придружил на групата во 1929 година и учествувал во брзото воспоставување на визуелниот стил меѓу 1930 и 1935 година.<ref name="Hist of Surrealism" /> 1931 година означила година во која неколку надреалистички сликари создале дела што претставувале пресвртници во нивниот стилски развој: во еден пример, течните форми станале заштитен знак на Дали, особено во неговата ''[[Постојаноста на сеќавањето]]'', која ја прикажувала сликата на часовници што се опуштале како да се топеле. Евокациите на времето и неговата привлечна мистериозност и апсурдност.<ref>{{cite web |url=[http://www.moma.org/collection/browse_results.php?object_id=79018](http://www.moma.org/collection/browse_results.php?object_id=79018) |title=The Persistence of Memory |publisher=MoMA Online Collection }}</ref> Карактеристиките на овој стил – комбинација на прикажаното, апстрактното и психолошкото – станале израз на отуѓеноста што ја чувствувале многу луѓе во [[модернизам|модернистичкиот]] период, комбинирана со чувството на подлабоко навлегување во психата, за да се „стане целосен со сопствената индивидуалност“. Макс Ернст, чија слика ''Murdering Airplane'' од 1920 година, студирал филозофија и психологија во Бон и бил заинтересиран за алтернативните реалности што ги доживувале лудите. Неговите слики можеби биле инспирирани од проучувањето на [[психоаналитичар]]от [[Сигмунд Фројд]] на заблудите на параноичниот пациент Даниел Пол Шребер. Фројд ја идентификувал фантазијата на Шребер да стане жена како ''[[комплекс на кастрација]]''. Средишната слика на два пара нозе се однесува на хермафродитските желби на Шребер. Натписот на Ернст на задната страна на сликата гласел: ''Сликата е љубопитна поради нејзината симетрија. Двата пола се меѓусебно балансирани.''<ref>{{cite web |url=[http://www.tate.org.uk/servlet/ViewWork?cgroupid=999999961&workid=4133&searchid=19833&tabview=text](http://www.tate.org.uk/servlet/ViewWork?cgroupid=999999961&workid=4133&searchid=19833&tabview=text) |title=Max Ernst (1891–1976). Men Shall Know Nothing of This 1923 / Les Hommes n'en sauront rien |publisher=tate.org.uk |access-date=30 November 2010}}</ref> Во текот на 1920-тите, делото на [[Андре Масон]] било исклучително влијателно во помагањето на новодојдениот во Париз и млад уметник [[Жоан Миро]] да ги пронајде своите корени во новото [[надреализам|надреалистичко]] сликарство.<ref name="Miro-MoMA">{{cite web |title=Joan Miró Spanish, 1893–1983 |url=[https://www.moma.org/artists/4016-joan-miro](https://www.moma.org/artists/4016-joan-miro) |website=Museum of Modern Art |access-date=4 October 2026}}</ref> Миро во писмата до својот дилер [[Пјер Матис]] го признал значењето на Масон како пример за него во неговите рани години во Париз.<ref>{{cite web|title=A Vital Body of Work |url=[https://www.economist.com/prospero/2011/04/15/a-vital-body-of-work](https://www.economist.com/prospero/2011/04/15/a-vital-body-of-work) |website=the Economist |access-date=October 7, 2026}}</ref> Долго откако личните, политичките и професионалните тензии ја распарчиле надреалистичката група и ја растуриле во тенок воздух и етер, Магрит, Миро, Дали и другите надреалисти продолжиле да дефинираат визуелна програма во уметностите. Други истакнати надреалистички уметници биле [[Џорџо де Кирико]], [[Мере Опенхајм]], [[Тоен]], [[Грегоар Мишонз]], [[Роберто Мата]], [[Кеј Сејџ]], [[Леонора Карингтон]], [[Доротеа Танинг]] и [[Леонор Фини]], меѓу другите.<ref name="Hist of Surrealism" /> ====Пред и по војната==== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="6"> File:Egon Schiele - Self-Portrait with Physalis - Google Art Project.jpg|[[Егон Шиле]], [[Симболизам (уметност)|симболизам]] и [[експресионизам]] 1912 File:Kirchner 1913 Street, Berlin.jpg|[[Ернст Лудвиг Кирхнер]], [[Мост (уметност)|Мост]] 1913 Image:Modigliani - Nu couché.jpg|[[Амедео Модиљани]] [[Симболизам (уметност)|симболизам]] и [[експресионизам]] 1917 File:Blue-green.jpg|[[Џорџија О'Киф]], [[американски модернизам]], 1921 Image:Davis steeple street.jpg|[[Стјуарт Дејвис]], американски [[модернизам]] 1922 File:1920, Soutine, Chemin de la Fontaine des Tins at Céret.jpg|[[Хаим Сутин]], [[експресионизам]], околу 1920 </gallery> [[File:Die Zwitscher-Maschine (Twittering Machine), 1922 - Paul Klee.jpg|thumb|upright|[[Паул Кле]], 1922, [[Баухаус]]]] [[Синиот Јавач]] било германско движење што траело од 1911 до 1914 година и било суштинско за експресионизмот, заедно со [[Мост (уметност)]], која била основана во претходната деценија, во 1905 година, и била група германски [[експресионизам|експресионистички]] уметници формирана во [[Дрезден]] во 1905 година. Основачи на Мост (уметност) биле [[Фриц Блајл]], [[Ерих Хекел]], [[Ернст Лудвиг Кирхнер]] и [[Карл Шмит-Ротлуф]]. Подоцнежни членови биле [[Макс Пехштајн]], [[Ото Милер]] и други. Групата била една од клучните, која со текот на времето имала големо влијание врз развојот на [[модерна уметност|модерната уметност]] во 20 век и го создала стилот на [[експресионизам]].<ref name="bruckemuseumbrucke">{{cite web |url=[http://www.bruecke-museum.de/englbleyl.htm](http://www.bruecke-museum.de/englbleyl.htm) |title=The Artists' Association Brücke |publisher=Brücke Museum |access-date=7 September 2007}}</ref> [[Василиј Кандински]], [[Франц Марк]], [[Аугуст Маке]], [[Алексеј фон Јавленски]], чија психички експресивна слика на рускиот танчар ''Портрет на [[Александар Сахаров]]'' од 1909 година се наоѓала во галеријата погоре, [[Маријана фон Верефкин]], [[Лајонел Фајнингер]] и други ја основале групата [[Синиот Јавач]] како одговор на отфрлањето на сликата на Кандински ''Последниот суд'' од изложба. На Синиот Јавач му недостигал централен уметнички манифест, но бил центриран околу Кандински и Марк. Уметниците [[Габриеле Минтер]] и [[Паул Кле]] исто така биле вклучени. [[File:Patrick Henry Bruce Stilleben.jpg|thumb|[[Патрик Хенри Брус]], [[американски модернизам]], 1924]] Името на движењето потекнувало од слика на Кандински создадена во 1903 година. Исто така се тврдело дека името можело да произлезе од воодушевувањето на Марк од коњите и љубовта на Кандински кон сината боја. За Кандински, ''сината'' била боја на духовноста: колку била потемна сината, толку повеќе ја будела човечката желба за вечност.<ref>[[https://www.theartstory.org/movement/der-blaue-reiter/](https://www.theartstory.org/movement/der-blaue-reiter/) The Art Story]</ref> Во САД, во периодот меѓу Првата и Втората светска војна, сликарите имале тенденција да одат во Европа за да стекнат признание. Уметници како [[Марсден Хартли]], [[Патрик Хенри Брус]], [[Џералд Марфи]] и [[Стјуарт Дејвис]] изградиле репутација во странство. Во Њујорк, [[Алберт Пинкам Рајдер]] и [[Ралф Блејлок|Ралф Блејлок]] биле влијателни и значајни фигури во напредното американско сликарство меѓу 1900 и 1920 година. Во текот на 1920-тите, фотографот [[Алфред Стиглиц]] ги изложувал [[Џорџија О'Киф]], [[Артур Дав]], [[Алфред Хенри Маурер]], [[Чарлс Демут]], [[Џон Марин]] и други уметници, вклучувајќи ги европските мајстори [[Анри Матис]], [[Огист Роден]], [[Анри Русо]], [[Пол Сезан]] и [[Пабло Пикасо]], во својата галерија ''[[291 (галерија)|291]]''. ====Општествена свест==== {{See also|Социјалистички реализам|Регионализам (уметност)|Мексикански мурализам}} <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> Image:Thomas Hart Benton - People of Chilmark (Figure Composition) 1920.jpg|[[Томас Харт Бентон]] 1920, [[Американско жанровско сликарство|регионализам]] Image:Bellows George Dempsey and Firpo 1924.jpg|[[Џорџ Белоус]], 1924, [[американски реализам]] Image:Demuth_Charles_Spring_1921.jpg|[[Чарлс Демут]] ''Пролет'', 1921, американски [[прецизионизам]] (прототип на [[поп-арт]]) </gallery> [[File:Palacio de Bellas Artes - Mural El Hombre in cruce de caminos Rivera 3.jpg|thumb|[[Диего Ривера]], рекреација на ''[[Човекот на крстопат]]'' (преименувана во ''[[Човек, контролор на универзумот]]''), првично создадена во 1934 година, движењето [[мексикански мурализам]]]] Во текот на 1920-тите и 1930-тите и [[Големата депресија]], надреализмот, доцниот кубизам, [[Баухаус]], [[Де Стајл]], дадаизмот, германскиот експресионизам, експресионизмот и [[модернист]]ичките и мајсторски колористички сликари како [[Анри Матис]] и [[Пјер Бонар]] ја карактеризирале европската уметничка сцена. Во Германија, [[Макс Бекман]], [[Ото Дикс]], [[Џорџ Грос]] и други ги политизирале своите слики, навестувајќи го доаѓањето на Втората светска војна. Додека во Америка, [[Американско жанровско сликарство]] и движењата на [[социјален реализам|социјалниот реализам]] и [[регионализам (уметност)|регионализмот]], кои содржеле и политички и општествени коментари, доминирале со уметничкиот свет. Уметници како [[Бен Шан]], [[Томас Харт Бентон]], [[Грант Вуд]], [[Џорџ Тукер]], [[Џон Стјуарт Кари]], [[Реџиналд Марш (уметник)|Реџиналд Марш]] и други станале истакнати. Во Латинска Америка, покрај [[Уругвај]]скиот сликар [[Хоакин Торес Гарсија]] и [[Руфино Тамајо]] од Мексико, [[мексикански мурализам|муралистичкото движење]] со [[Диего Ривера]], [[Давид Сикерос]], [[Хосе Ороско]], [[Педро Нел Гомес]] и [[Сантијаго Мартинес Делгадо]], како и [[Симболизам (уметност)|симболистичките]] слики на [[Фрида Кало]], започнале ренесанса на уметностите во регионот, со употреба на бои и историски и политички пораки. Симболистичките дела на [[Фрида Кало]] исто така биле силно поврзани со надреализмот и со движењето [[магичен реализам]] во литературата. Психолошката драма во многу од автопортретите на Кало (горе) ја нагласувала виталноста и релевантноста на нејзините слики за уметниците во 21 век. [[File:Grant Wood - American Gothic - Google Art Project.jpg|thumb|upright|[[Грант Вуд]], 1930, [[социјален реализам]]]] ''[[Американска готика]]'' била слика на [[Грант Вуд]] од 1930 година. Прикажувајќи земјоделец што држи [[Вила (полска)|вила]] и помлада жена пред куќа во стилот на [[карпентерска готика]], таа била една од најпознатите слики во американската [[визуелна уметност|уметност]] на 20 век. Ликовните критичари имале позитивни мислења за сликата, како [[Гертруда Стајн]] и [[Кристофер Морли]], кои претпоставувале дека сликата била наменета како сатира на животот во руралните мали градови. Така, таа била гледана како дел од тенденцијата кон сè покритички претстави на рурална Америка, во духот на ''1919 [[Вајнсбург, Охајо (роман)|Вајнсбург, Охајо]]'' на [[Шервуд Андерсон]], ''[[Главна улица (роман)|Главна улица]]'' од 1920 година на [[Синклер Луис]] и ''The Tattooed Countess'' на [[Карл Ван Вехтен]] во литературата.<ref name="slate">Fineman, Mia, [[http://www.slate.com/id/2120494/](http://www.slate.com/id/2120494/) The Most Famous Farm Couple in the World: Why American Gothic still fascinates.], ''[[Slate (magazine)|Slate]]'', 8 June 2005</ref> Меѓутоа, со почетокот на [[Големата депресија]], сликата почнала да се гледа како претстава на непоколебливиот дух на американските пионери. Диего Ривера веројатно е најпознат во јавноста по својот мурал од 1933 година, „[[Човекот на крстопат]]“, во фоајето на зградата RCA во центарот „Рокфелер“. Кога неговиот покровител [[Нелсон Рокфелер]] открил дека муралот содржел портрет на [[Владимир Ленин]] и други комунистички мотиви, тој го отпуштил Ривера, а недовршеното дело на крајот било уништено од персоналот на Рокфелер. Филмот ''[[Cradle Will Rock]]'' содржел драматизација на контроверзата. Делата на [[Фрида Кало]] (сопругата на Ривера) често се карактеризирале со нивните остри претстави на болката. Од нејзините 143 слики, 55 биле [[автопортрет]]и, кои често вклучувале симболични претстави на нејзините физички и психолошки рани. Кало била длабоко под влијание на домородната мексиканска култура, што било очигледно во светлите бои и драматичната симболика на нејзините слики. Во нејзиното творештво често биле прикажувани христијански и еврејски теми; таа комбинирала елементи од класичната религиозна мексиканска традиција — која често е крвава и насилна — со [[надреализам|надреалистички]] претстави. Иако нејзините слики не се отворено христијански, тие несомнено содржат елементи од морбидниот мексикански христијански стил на религиозно сликарство. Политичкиот активизам бил важен дел од животот на [[Давид Сикерос]] и често го инспирирал да ја остави својата уметничка кариера настрана. Неговата уметност била длабоко вкоренета во [[Мексиканска револуција|Мексиканската револуција]], насилен и хаотичен период во мексиканската историја во кој различни општествени и политички фракции се бореле за признавање и моќ. Периодот од 1920-тите до 1950-тите е познат како Мексиканска ренесанса, а Сикерос бил активен во обидот да создаде уметност која истовремено била мексиканска и универзална. Тој накратко се откажал од сликањето за да се посвети на организирањето на рударите во Халиско. ====Светски судир==== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Ernst Ludwig Kirchner - Bogenschützen -1935-37.jpg|[[Ернст Лудвиг Кирхнер]], 1935–1937, [[германски експресионизам]] File:Wassily Kandinsky, 1939 - Composition X.png|[[Василиј Кандински]] ''Композиција X'' 1939, [[геометриска апстракција]] </gallery> Во текот на 1930-тите, радикалната левичарска политика карактеризирала многу од уметниците поврзани со [[надреализам|надреализмот]], вклучувајќи го и [[Пабло Пикасо]].<ref>Lewis, Helena. ''Dada Turns Red''. 1990. University of Edinburgh Press. A history of the uneasy relations between Surrealists and Communists from the 1920s through the 1950s.</ref> На 26 април 1937 година, за време на [[Шпанската граѓанска војна]], баскискиот град [[Герника]] бил место на [[бомбардирањето на Герника|„бомбардирањето на Герника“]] од страна на Легијата Кондор на Луфтвафе на нацистичка Германија. Германците напаѓале за да ги поддржат напорите на Франсиско Франко да ја собори Баскиската влада и шпанската републиканска влада. Градот бил разурнат, иако бискајското собрание и Герникскиот даб преживеале. Пабло Пикасо го насликал својот мурал со големина на фреска ''[[Герника (слика)|Герника]]'' за да ги одбележи ужасите од бомбардирањето. Во својата конечна форма, ''Герника'' била огромен црно-бел мурал, 3,5 метри висок и 7,8 метри широк, насликан со масло. Муралот прикажува сцена на смрт, насилство, бруталност, страдање и беспомошност без да ги прикажува нивните непосредни причини. Изборот да се слика во црно-бело бил во контраст со интензитетот на прикажаната сцена и ја повикува непосредноста на фотографија од весник.<ref>{{cite web|url=[http://www.arthistoryarchive.com/arthistory/cubism/Pablo-Picasso.html|title=Pablo](http://www.arthistoryarchive.com/arthistory/cubism/Pablo-Picasso.html|title=Pablo) Picasso – Biography, Quotes & Paintings |publisher=arthistoryarchive.com |access-date=14 June 2007}}</ref> Пикасо го насликал муралот ''[[Герника (слика)|Герника]]'' во знак на протест против бомбардирањето. Сликата првпат била изложена во Париз во 1937 година, потоа во [[Скандинавија]], потоа во Лондон во 1938 година и конечно во 1939 година, на барање на Пикасо, сликата била испратена во Соединетите Американски Држави на продолжен заем (за чување) во [[Музејот на модерната уметност|MoMA]]. Сликата била изложувана во музеите низ САД сè до нејзиното конечно враќање во [[Музејот на модерната уметност]] во Њујорк, каде што била изложувана речиси триесет години. Конечно, во согласност со желбата на [[Пабло Пикасо]] сликата да им биде подарена на луѓето во Шпанија, таа била испратена во Шпанија во 1981 година. [[File:Max Beckmann, 1918-19, The Night (Die Nacht), oil on canvas, 133 x 154 cm, Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen, Düsseldorf.jpg|thumb|[[Макс Бекман]], ''[[Ноќта (слика)|Ноќта (Die Nacht)]]'', 1918–1919, [[Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen]], Диселдорф]] За време на [[Големата депресија]] во 1930-тите, низ годините на Втората светска војна, американската уметност била карактеризирана со [[социјален реализам]] и [[Американско жанровско сликарство]] во делата на [[Грант Вуд]], [[Едвард Хопер]], [[Бен Шан]], [[Томас Харт Бентон]] и неколку други. ''[[Ноќни бувови (слика)|Ноќни бувови]]'' (1942) е слика на Едвард Хопер која прикажува луѓе што седат во центарот на градот доцна навечер. Таа не е само најпознатата слика на Хопер, туку и една од најпрепознатливите во американската уметност. Во моментов се наоѓа во колекцијата на [[Чикашки уметнички институт|Чикашкиот уметнички институт]]. Сцената била инспирирана од еден ресторан (оттогаш урнат) во [[Гринич Вилиџ]], маалото на Хопер во [[Менхетен]]. Хопер започнал да ја слика веднаш по [[Напад на Перл Харбор|нападот на Перл Харбор]]. По овој настан, низ земјата се појавило силно чувство на мрачност, чувство што било прикажано во сликата. Урбаната улица надвор е празна, а внатре, ниту еден од тројцата гости очигледно не гледа или разговара со другите, туку е изгубен во сопствените мисли. Ова претставување на современиот урбан живот како празен или осамен бил вообичаена тема во творештвото на Хопер. Состојбата за уметниците во Европа во текот на 1930-тите брзо се влошувала со зголемувањето на моќта на нацистите во Германија и низ Источна Европа. Климата станала толку непријателска кон уметниците и уметноста поврзана со [[модернизам]]от и [[апстрактна уметност|апстракцијата]], што многумина заминале во Америка. ''[[Дегенерирана уметност]]'' бил термин усвоен од [[Нацизам|нацистичкиот]] режим во Германија за речиси целата [[модерна уметност]]. Таквата уметност била забранета со образложение дека била негерманска или од природата на [[Еврејски болшевизам|еврејскиот болшевизам]], а оние кои биле идентификувани како дегенерирани уметници биле подложени на санкции. Тие вклучувале отпуштање од наставните места, забрана за изложување или продавање на нивната уметност, а во некои случаи и целосна забрана за создавање уметност. ''Дегенерирана уметност'' исто така бил наслов на изложба поставена од нацистите во [[Минхен]] во 1937 година, која се состоела од модернистички уметнички дела хаотично закачени и придружени со текстуални натписи што ја исмејувале уметноста. Дизајнирана да го разгори јавното мислење против модернизмот, изложбата потоа патувала во неколку други градови во Германија и Австрија. Германскиот уметник [[Макс Бекман]] и десетици други ја напуштиле Европа и заминале во Њујорк. Во Њујорк, нова генерација млади и возбудливи модернистички сликари предводени од [[Аршил Горки]], [[Вилем де Кунинг]] и други, штотуку започнувала да созрева. [[Аршил Горки|Горки]]евиот портрет на некого кој можеби бил [[Вилем де Кунинг]] (горе) бил пример за еволуцијата на [[апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]] од контекстот на фигуративното сликарство, [[кубизам]]от и [[надреализам]]от. Заедно со своите пријатели де Кунинг и [[Џон Д. Греам]], Горки создал биоморфно обликувани и апстрахирани фигуративни композиции кои до 1940-тите еволуирале во целосно апстрактни слики. Делото на Горки изгледало како внимателна анализа на меморијата, емоцијата и формата, при што користел линија и боја за да ги изрази чувствата и природата. ====Кон средината на векот==== [[File:Nighthawks by Edward Hopper 1942.jpg|thumb|left|[[Едвард Хопер]], ''[[Ноќни птици (сликарство)|Ноќни птици]]'', 1942, [[Американско жанровско сликарство]]]] Во 1940-тите години во Њујорк бил најавен триумфот на американскиот [[апстрактен експресионизам]], модернистичко движење кое ги комбинирало сознанијата стекнати од [[Анри Матис]], [[Пабло Пикасо]], [[надреализам|надреализмот]], [[Жоан Миро]], [[кубизам|кубизмот]], [[фовизам|фовизмот]] и раниот [[модернизам]], преку големите учители во Америка како [[Ханс Хофман]] и [[Џон Д. Греам]]. Американските уметници имале корист од присуството на [[Пит Мондријан]], [[Фернан Леже]], [[Макс Ернст]] и групата околу [[Андре Бретон]], галеријата на Пјер Матис, галеријата на [[Пеги Гугенхајм]] ''[[Уметноста на овој век]]'', како и од други фактори. Фигуративните дела на [[Френсис Бејкон (сликар)|Франсис Бејкон]], [[Фрида Кало]], [[Едвард Хопер]], [[Лусијан Фројд]], [[Ендру Вајет]] и други служеле како еден вид алтернатива на апстрактниот експресионизам. Американското сликарство по Втората светска војна, наречено апстрактен експресионизам, ги опфаќало уметниците како [[Џексон Полок]], [[Вилем де Кунинг]], [[Аршил Горки]], [[Марк Ротко]], [[Ханс Хофман]], [[Клифорд Стил]], [[Франц Клајн]], [[Адолф Готлиб]], [[Марк Тоби]], [[Барнет Њуман]], [[Џејмс Брукс]], [[Филип Гастон]], [[Роберт Мадервел]], [[Конрад Марк-Рели]], [[Џек Творков]], [[Вилијам Базиотес]], [[Ричард Пусет-Дарт]], [[Ад Рајнхарт]], [[Хеда Стерн]], [[Џими Ернст]], [[Естебан Висенте]], [[Бредли Вокер Томлин]] и [[Теодорос Стамос]], меѓу другите. Американскиот апстрактен експресионизам го добил своето име во 1946 година од уметничкиот критичар [[Роберт Коутс]]. Тој бил сметан за спој на емоционалниот интензитет и самоодрекувањето на германските експресионисти со нефигуративната естетика на европските апстрактни школи, како [[футуризам (уметност)|футуризмот]], [[Баухаус]] и синтетичкиот кубизам. Апстрактниот експресионизам, [[акционо сликарство|акционото сликарство]] и [[сликарство на обоено поле|сликарството на обоено поле]] биле синоними за [[Њујоршка школа (уметност)|Њујоршката школа]]. Технички, надреализмот бил важен претходник на апстрактниот експресионизам со својот нагласок на спонтаното, [[надреалистички автоматизам|автоматското]] или потсвесното создавање. Техниката на [[Џексон Полок]] за капење боја врз платно поставено на подот имала свои корени во делата на [[Андре Масон]]. Друга важна рана манифестација на она што подоцна станало апстрактен експресионизам билo делото на американскиот уметник од Северозападот [[Марк Тоби]], особено неговите платна со „бело пишување“, кои, иако главно не биле со големи размери, го навестувале изгледот „насекаде“ на Полоковите слики со капење боја. ====Апстрактен експресионизам==== {{main|Апстрактен експресионизам|Акционо сликарство|Сликарство на обоено поле|Лирска апстракција}} Дополнително, апстрактниот експресионизам имал слика на бунтовнички, анархичен, високо идиосинкратичен и, според некои, прилично нихилистички правец. Во практиката, терминот се применувал на голем број уметници кои работеле (главно) во Њујорк и имале мошне различни стилови, а се применувал дури и на дела кои не биле особено апстрактни ниту експресионистички. Енергичните „[[акционо сликарство|акциони слики]]“ на [[Џексон Полок]], со нивниот „преполн“ изглед, биле технички и естетски различни од насилната и гротескна серија ''Жени'' на [[Вилем де Кунинг]]. Како што било прикажано погоре во галеријата, ''Woman V'' била една од серијата од шест слики што де Кунинг ги создал меѓу 1950 и 1953 година и прикажувале женска фигура во должина од три четвртини. Тој ја започнал првата од овие слики, ''Woman I'', колекција: [[Музејот на модерната уметност]], Њујорк, во јуни 1950 година, постојано менувајќи ја и пребојувајќи ја сликата до јануари или февруари 1952 година, кога сликата била напуштена како недовршена. Историчарот на уметноста [[Мејер Шапиро]] ја видел сликата во ателјето на де Кунинг кратко потоа и го охрабрил уметникот да истрае. Одговорот на де Кунинг бил да започне уште три слики на истата тема: ''Жени II'', колекција: [[Музеј на модерната уметност]], Њујорк, ''[[Жени III]]'', [[Музеј на современата уметност во Техеран]], ''Жени IV'', [[Музеј на уметноста Нелсон-Аткинс]], [[Канзас Сити, Мисури]]. Во текот на летото 1952 година, поминато во [[Ист Хемптон, Њујорк|Ист Хемптон]], де Кунинг дополнително ја истражувал темата преку цртежи и пастели. Тој можеби ја завршил работата на ''Woman I'' до крајот на јуни, или можеби дури во ноември 1952 година, а веројатно и другите три слики со жени биле завршени приближно во истото време.<ref>{{cite web |url=[http://www.nga.gov.au/International/Catalogue/Detail.cfm?IRN=47761&BioArtistIRN=25281&MnuID=2&GalID=1](http://www.nga.gov.au/International/Catalogue/Detail.cfm?IRN=47761&BioArtistIRN=25281&MnuID=2&GalID=1) |title=Willem De Kooning: Woman V 1952–53 |publisher= [[National Gallery of Australia]] |access-date=30 November 2010}}</ref> ''Woman series'' биле изразито [[фигуративна уметност|фигуративни слики]]. Друг важен уметник бил [[Франц Клајн]], како што покажувала неговата слика ''High Street'', 1950, кој, како [[Џексон Полок]] и другите апстрактни експресионисти, бил означуван како „акционен сликар“ поради неговиот навидум спонтан и интензивен стил, кој се фокусирал помалку, или воопшто не се фокусирал, на фигури или претстави, туку на самите потези со четката и употребата на платното.<ref>{{Cite web|url=[https://hyperallergic.com/66831/painting-at-the-speed-of-sight-franz-klines-rapid-transit/|title=Painting](https://hyperallergic.com/66831/painting-at-the-speed-of-sight-franz-klines-rapid-transit/|title=Painting) at the Speed of Sight: Franz Kline's Rapid Transit|date=16 March 2013|website=Hyperallergic}}</ref><ref>{{Cite news|url=[https://www.thoughtco.com/art-history-definition-action-painting-183188|title=Art](https://www.thoughtco.com/art-history-definition-action-painting-183188|title=Art) History Definition: Action Painting|work=ThoughtCo|access-date=2018-05-04}}</ref><ref>{{Cite web|url=[https://www.moma.org/audio/playlist/1/81|title=Franz](https://www.moma.org/audio/playlist/1/81|title=Franz) Kline. Painting Number 2. 1954 {{pipe}} MoMA|website=[www.moma.org](http://www.moma.org)}}</ref><ref>[[https://books.google.com/books?isbn=0520050150](https://books.google.com/books?isbn=0520050150) Rudolf Arnheim, ''The Power of the Center: A Study of Composition in the Visual Arts''], University of California Press, 1983, pp. 71–72, {{ISBN|0520050150}}</ref> [[Клифорд Стил]], [[Барнет Њуман]], [[Адолф Готлиб]] и спокојно треперливите блокови на боја во делата на [[Марк Ротко]] (кои вообичаено не би се нарекувале експресионистички и кои Ротко негирал дека се апстрактни) биле класифицирани како апстрактни експресионисти, иако од насоката на апстрактниот експресионизам што [[Клемент Гринберг]] ја нарекол [[сликарство на обоено поле|„обоено поле“]]. И [[Ханс Хофман]] и [[Роберт Мадервел]] (галерија) можеле убедливо да се опишат како претставници на [[акционо сликарство|акционото сликарство]] и сликарството на обоено поле поле. Апстрактниот експресионизам имал многу стилски сличности со руските уметници од почетокот на XX век, како [[Василиј Кандински]]. Иако било точно дека спонтаноста или впечатокот на спонтаност го карактеризирал творештвото на многу апстрактни експресионисти, повеќето од овие слики вклучувале внимателно планирање, особено затоа што нивната голема големина го барала тоа. Исклучок можеле да бидат Полоковите слики со капење боја. Зошто овој стил стекнал општо прифаќање во 1950-тите години било предмет на дебата. Американскиот [[социјален реализам]] бил доминантен во 1930-тите години. Тој бил под влијание не само на [[Големата депресија]], туку и на [[социјалистички реализам|социјалистичките реалисти]] од Мексико, како [[Давид Алфаро Сикерос]] и [[Диего Ривера]]. Политичката клима по Втората светска војна не ги толерирала долго време социјалните протести на овие сликари. Апстрактниот експресионизам се појавил за време на Втората светска војна и започнал да се прикажува на почетокот на 1940-тите години во галерии во Њујорк, како ''[[Галеријата „Уметност на овој век“]]''. Од крајот на 1940-тите до средината на 1950-тите години започнала [[ерата на Мекарти]]. Тоа бил период по Втората светска војна, одбележан со политички конзерватизам и екстремна уметничка цензура во Соединетите Држави. Некои претпоставувале дека, бидејќи темите често биле целосно апстрактни, апстрактниот експресионизам станал безбедна стратегија за уметниците кои сакале да го практикуваат овој стил. Апстрактната уметност можела да се смета за аполитична. Или, ако уметноста била политичка, пораката главно била наменета за упатените. Сепак, тие теоретичари биле малцинство. Како прва навистина оригинална школа на сликарството во Америка, апстрактниот експресионизам ја покажал виталноста и креативноста на земјата во повоените години, како и нејзината способност (или потреба) да развие естетско чувство кое не било ограничено од европските стандарди за убавина. Иако апстрактниот експресионизам брзо се проширил низ Соединетите Држави, главните центри на овој стил биле Њујорк и Калифорнија, особено [[Њујоршка школа (уметност)|Њујоршката школа]] и областа на заливот Сан Франциско. Сликите на апстрактниот експресионизам споделувале одредени карактеристики, вклучувајќи ја употребата на големи платна, пристапот [[сликарство „насекаде“|„насекаде“]], при што целото платно било третирано со еднаква важност (спротивно на пристапот при кој центарот бил поважен од рабовите). Платното како ''арена'' станало кредо на акционото сликарство, додека [[рамнина на сликата#Интегритет на рамнината на сликата|''интегритетот на рамнината на сликата'']] станал кредо на сликарите на обоено поле. Многу други уметници започнале да ги изложуваат своите слики поврзани со апстрактниот експресионизам во текот на 1950-тите години, меѓу кои биле [[Алфред Лесли]], [[Сем Френсис]], [[Џоан Мичел]], [[Хелен Франкенталер]], [[Сај Твомбли]], [[Милтон Резник]], [[Мајкл Голдберг]], [[Норман Блум]], [[Реј Паркер]], [[Николас Кароне]], [[Грејс Хартиган]], [[Фридел Џубас]] и [[Роберт Гудноу]], меѓу другите. Во текот на 1950-тите години, сликарството на обоено поле првично се однесувало на одреден вид [[апстрактен експресионизам]], особено на делата на [[Марк Ротко]], Клифорд Стил, Барнет Њуман, [[Роберт Мадервел]] и [[Адолф Готлиб]]. Во суштина, тоа вклучувало апстрактни слики со големи, рамни површини на боја кои ги изразувале сетилните и визуелните чувства и својства на големите површини со нијансирана текстура. Уметничкиот критичар [[Клемент Гринберг]] го сметал сликарството на обоено поле за поврзано, но различно од акционото сликарство. Целокупната површина и гешталтот на делата на раните сликари на обоено поле зборувале за речиси религиозно искуство, исполнето со восхит пред проширувачкиот универзум на сетилноста, бојата и површината. Во почетокот и средината на 1960-тите години, ''сликарството на обоено поле'' започнало да се однесува на стиловите на уметници како [[Жил Олитски]], [[Кенет Ноланд]] и [[Хелен Франкенталер]], чии дела биле поврзани со апстрактниот експресионизам од втората генерација, како и со помлади уметници како [[Лери Зокс]] и [[Френк Стела]], кои сите се движеле во нова насока. Уметниците како Клифорд Стил, [[Марк Ротко]], [[Ханс Хофман]], [[Морис Луис]], [[Жил Олитски]], [[Кенет Ноланд]], [[Хелен Франкенталер]], [[Лери Зокс]] и други често користеле многу редуцирани упатувања кон природата и сликале со високо артикулирана и психолошка употреба на бојата. Општо земено, овие уметници ги отстранувале препознатливите претстави. Во ''[[Mountains and Sea]]'', од 1952 година, основоположничко дело на [[сликарството на обоено поле|сликарството на обоено поле]] на [[Хелен Франкенталер]], уметницата за првпат ја користела техниката на дамки. Во Европа продолжиле надреализмот, кубизмот, дадаизмот и делата на Матис. Исто така, во Европа се појавил [[ташизам|ташизмот]] (европскиот еквивалент на [[апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]]), кој ја освоил најновата генерација. [[Серж Полјаков]], [[Никола де Стал]], [[Жорж Матје]], [[Виера да Силва]], [[Жан Дибифе]], [[Ив Клајн]] и [[Пјер Сулаж]], меѓу другите, се сметале за важни фигури во повоеното европско сликарство. На крајот, апстрактното сликарство во Америка се развило во движења како [[неодадаизам]], сликарството на обоено поле, [[постсликарска апстракција]], [[оп-арт]], [[сликарство со остри рабови]], [[минимална уметност]], сликарство на [[обликувано платно]], [[лирска апстракција]], [[неоекспресионизам]] и продолжување на апстрактниот експресионизам. Како одговор на тенденцијата кон апстракција, фигуративни претстави се појавиле преку различни нови движења, особено [[поп-арт]]. ====Поп-арт==== {{main|Поп-арт}} Уште порано, во Англија во 1956 година, терминот ''поп-арт'' го употребил [[Лоренс Алоу]] за слики кои го славеле консумеризмот во периодот по Втората светска војна. Ова движење го отфрлило апстрактниот експресионизам и неговиот фокус на херменевтичката и психолошката внатрешност, во корист на уметност која ја прикажувала, а често и ја славела материјалната потрошувачка култура, рекламирањето и иконографијата на ерата на масовното производство.<ref>{{cite book| last = Alloway| first = Lawrence| title = Topics in American art: since 1945| url = [https://archive.org/details/topicsinamerican0000allo|](https://archive.org/details/topicsinamerican0000allo|) url-access = registration| year = 1975| publisher = W. W. Norton| isbn = 978-0-393-04401-0| pages = [[https://archive.org/details/topicsinamerican0000allo/page/119](https://archive.org/details/topicsinamerican0000allo/page/119) 119–122] }}</ref> Раните дела на [[Дејвид Хокни]] и делата на [[Ричард Хамилтон (уметник)|Ричард Хамилтон]], [[Питер Блејк (уметник)|Питер Блејк]] и [[Едуардо Паолоци]] биле сметани за основоположнички примери на движењето. [[Поп-арт]]от во Америка во голема мера првично бил инспириран од делата на [[Џаспер Џонс]], [[Лери Риверс]] и [[Роберт Раушенберг]]. Иако сликите на [[Џералд Марфи]], [[Стјуарт Дејвис (сликар)|Стјуарт Дејвис]] и [[Чарлс Демут]] од 1920-тите и 1930-тите години ја подготвиле почвата за поп-артот во Америка. Во Њујорк во средината на 1950-тите години, [[Роберт Раушенберг]] и [[Џаспер Џонс]] создале уметнички дела кои на почетокот изгледале како продолжение на [[апстрактен експресионизам|апстрактното експресионистичко]] сликарство. Всушност, нивните дела и делата на [[Лери Риверс]] претставувале радикално отстапување од апстрактниот експресионизам, особено во употребата на банални и буквални претстави и вклучувањето и комбинирањето на секојдневни материјали во нивните дела. Иновациите на Џонс во специфичната употреба на различни слики и предмети, како што се столици, броеви, мети, лименки пиво и американското знаме; сликите на Риверс со теми преземени од популарната култура, како [[Џорџ Вашингтон]] кој ја преминува [[Делавер (река)|Делавер]], и неговото вклучување слики од реклами, како камилата од [[Camel cigarettes|цигарите Camel]]; како и изненадувачките конструкции на Раушенберг со употреба на предмети и слики преземени од популарната култура, продавниците за алати, отпадите, градските улици и [[таксидермија]]та, довеле до појава на радикално ново движење во [[визуелна уметност на Соединетите Држави|американската уметност]]. На крајот, до 1963 година движењето станало познато во целиот свет како поп-арт. Американскиот поп-арт бил претставуван од уметници како: [[Енди Ворхол]], [[Клас Олденбург]], [[Вејн Тибо]], [[Џејмс Розенквист]], [[Џим Дајн]], [[Том Веселман]] и [[Рој Лихтенштајн]], меѓу другите. Најзначајното дело на Лихтенштајн веројатно било ''[[Whaam!]]'' (1963, [[Тејт Модерн]], Лондон<ref name="Tate_Whaam">{{cite web |url=[http://www.tate.org.uk/servlet/ViewWork?workid=8782](http://www.tate.org.uk/servlet/ViewWork?workid=8782) |work=Tate Collection |title=Whaam! |first=Roy |last=Lichtenstein |access-date=27 January 2008 }}</ref>), еден од најраните познати примери на [[поп-арт]], кој адаптирал панел од [[стрип|стрип]] од издание од 1962 година на ''[[All-American Men of War]]'' на [[DC Comics]].<ref name="Lichtenstein_Foundation_Whaam">{{cite web |url=[http://www.image-duplicator.com/main.php?decade=60&year=63&work_id=137](http://www.image-duplicator.com/main.php?decade=60&year=63&work_id=137) |work=Roy Lichtenstein Foundation website |title=Whaam! |first=Roy |last=Lichtenstein |access-date=12 September 2009 }}</ref> Сликата прикажува борбен авион кој испукувал ракета кон непријателски авион, со црвено-жолта експлозија. Стриповскиот стил бил нагласен преку употребата на [[ономатопеја|ономатопејскиот]] натпис ''„[[Whaam!]]“'' и врамениот текст ''„I pressed the fire control... and ahead of me rockets blazed through the sky...“''<ref name=Tate_Whaam/> Поп-артот ја спојувал популарната и масовната култура со ликовната уметност, истовремено внесувајќи хумор, иронија и препознатливи претстави и содржини во целината. Во октомври 1962 година галеријата [[Сидни Џенис]] ја поставила изложбата ''The New Realists'', првата голема групна изложба на поп-арт во градска уметничка галерија во Њујорк. [[Сидни Џенис]] ја поставил изложбата во излог на улицата 57, во близина на неговата галерија на адреса 15 E. 57th Street. Изложбата предизвикала шокови во [[Њујоршка школа (уметност)|Њујоршката школа]] и одекнала низ целиот свет. Претходно, во есента 1962 година, историски важната и пресвртна изложба ''[[New Painting of Common Objects]]'' на поп-арт, курирана од [[Волтер Хопс]] во Музејот на уметноста во Пасадена, предизвикала шокови низ западниот дел на Соединетите Држави. Додека во центарот на уметничката сцена во њујоршкиот [[Ист Вилиџ (Менхетен)|Ист Вилиџ]], во [[галерии на Десеттата улица|галериите на Десеттата улица]], уметниците формулирале американска верзија на [[поп-арт]]. [[Клас Олденбург]] имал свој излог и изработувал насликани предмети, а Грин галерија на [[57-ма улица (Менхетен)|57-ма улица]] започнала да ги изложува [[Том Веселман]] и [[Џејмс Розенквист]]. Подоцна, [[Лео Кастели]] изложувал и други американски уметници, вклучувајќи го најголемиот дел од творечкиот опус на Енди Ворхол и Рој Лихтенштајн и неговата употреба на Бендејеви точки, техника што се користела во комерцијалната репродукција. Постои поврзаност меѓу радикалните дела на Дишан и [[Мен Реј]], бунтовничките дадаисти – со смисла за хумор – и поп-уметниците како [[Алекс Кац]] (кој станал познат по своите пародии на портретната фотографија и приградскиот живот), Клас Олденбург, Енди Ворхол, Рој Лихтенштајн и другите. Додека во текот на XX век многу сликари продолжиле да практикуваат пејзажно и фигуративно сликарство со современи теми и цврста техника, како [[Милтон Ејвери]], [[Џон Д. Греам]], [[Ферфилд Портер]], [[Едвард Хопер]], [[Балтиус]], [[Френсис Бејкон (сликар)|Франсис Бејкон]], [[Никола де Стал]], [[Ендру Вајет]], [[Лусијан Фројд]], [[Френк Ауербах]], [[Филип Перлстин]], [[Дејвид Парк]], [[Нејтан Оливеира]], [[Дејвид Хокни]], [[Малколм Морли]], [[Ричард Естес]], [[Ралф Гоуингс]], [[Одри Флак]], [[Чак Клоуз]], [[Сузан Ротенберг]], [[Ерик Фишл]], [[Вија Селминс]] и [[Ричард Дибенкорн]]. ====Фигуративно, пејзажно, мртва природа, морски пејзаж и реализам==== Од 1930-тите до 1960-тите години, апстрактното сликарство во Америка и Европа се развило во движења како [[апстрактен експресионизам]], [[сликарство на обоено поле]], [[постсликарска апстракција]], [[оп-арт]], [[сликарство со остри рабови]], [[минимална уметност]], сликарство на [[обликувано платно]] и [[лирска апстракција]]. Други уметници реагирале на тенденцијата кон апстракција, овозможувајќи фигуративните претстави да продолжат во различни нови контексти, како [[фигуративно движење во областа на заливот]] во 1950-тите години и новите форми на [[експресионизам]] од 1940-тите до 1960-тите години. Во Италија во овој период, [[Џорџо Моранди]] бил најзначајниот сликар на мртва природа, истражувајќи широк спектар на пристапи кон прикажувањето на секојдневните шишиња и кујнски предмети.<ref>David Piper, p. 635</ref> Во текот на XX век многу сликари практикувале [[реализам (визуелни уметности)|реализам]] и користеле експресивни претстави; практикувале пејзажно и фигуративно сликарство со современи теми и цврста техника, како и со уникатна експресивност, како сликарот на [[мртва природа]] [[Џорџо Моранди]], [[Милтон Ејвери]], [[Џон Д. Греам]], [[Ферфилд Портер]], [[Едвард Хопер]], [[Ендру Вајет]], [[Балтиус]], [[Френсис Бејкон (сликар)|Франсис Бејкон]], [[Леон Кософ]], [[Френк Ауербах]], [[Лусијан Фројд]], [[Филип Перлстин]], [[Вилем де Кунинг]], [[Аршил Горки]], [[Грејс Хартиган]], [[Роберт Де Ниро Постариот]], [[Елејн де Кунинг]] и други. Заедно со [[Анри Матис]], [[Пабло Пикасо]], [[Пјер Бонар]], [[Жорж Брак]] и други мајстори на XX век. Особено Милтон Ејвери, преку употребата на бојата и својот интерес за сликање морски пејзажи и пејзажи, се поврзал со аспектот на обоеното поле на апстрактниот експресионизам, како што се манифестирал кај [[Адолф Готлиб]] и [[Марк Ротко]], како и со лекциите што американските сликари ги презеле од делата на [[Анри Матис]].<ref>{{Cite news|url=[https://www.nytimes.com/2005/01/07/arts/art-in-review-milton-avery-onrushing-waves.html|title=Art](https://www.nytimes.com/2005/01/07/arts/art-in-review-milton-avery-onrushing-waves.html|title=Art) in Review; Milton Avery – 'Onrushing Waves'|first=Grace|last=Glueck|newspaper=The New York Times|date=7 January 2005}}</ref><ref>{{Cite web|url=[https://observer.com/2002/05/the-summer-of-57-with-milton-avery-gottlieb-rothko/|title=The](https://observer.com/2002/05/the-summer-of-57-with-milton-avery-gottlieb-rothko/|title=The) Summer of '57 With Milton Avery, Gottlieb, Rothko|website=[[The New York Observer]] |date=13 May 2002}}</ref> ''[[Head VI]]'', 1949 година, била слика на ирскиот уметник [[Френсис Бејкон (сликар)|Франсис Бејкон]] и претставувала пример на европскиот [[експресионизам]] по Втората светска војна. Делото прикажувало искривена верзија на [[Портретот на Инокентиј X]], насликан од шпанскиот уметник [[Диего Веласкес]] во 1650 година. Делото било едно од серијата варијации на сликата на Веласкес што Бејкон ги изработил во текот на 1950-тите и почетокот на 1960-тите години, вкупно четириесет и пет дела.<ref>{{cite book| last = Schmied| first = Wieland| title = Francis Bacon: commitment and conflict| year = 1996| publisher = Prestel Pub| isbn = 3-7913-1664-8| page = 17 }}</ref> Кога бил прашан зошто бил принуден толку често да се навраќа на темата, Бејкон одговорил дека немал ништо против папите, туку дека само „сакал изговор да ги употреби овие бои, а на обичната облека не можеш да ѝ ја дадеш таа виолетова боја без да навлезеш во еден вид лажен [[фовизам|фовистички]] начин“.<ref>{{cite book| last = Peppiatt| first = Michael| title = เรื่องเก่าเล่าใหม่: รวมข้อคิดจากพงศาวดารและตํานานเก่า| year = 1998| publisher = Westview Press| isbn = 978-0-8133-3520-9| page = 147 }}</ref> Папата во оваа верзија зоврива од гнев и агресија, а темните бои ѝ дават на сликата гротескен и кошмарен изглед.<ref>Schmied (1996), p20</ref> Набраните завеси во заднината се прикажани како проѕирни и изгледат како да паѓаат низ лицето на Папата.<ref>Peppiatt (1996), p148</ref> Италијанскиот сликар [[Џорџо Моранди]] бил важен ран пионер на минимализмот во XX век. Роден во [[Болоња]], во 1890 година, во текот на својата кариера Моранди речиси исклучиво се посветил на мртви природи и пејзажи, освен неколку автопортрети. Со голема чувствителност кон тонот, бојата и композиционата рамнотежа, тој повторно и повторно ги прикажувал истите познати шишиња и вазни во слики забележливи по едноставноста на изведбата. Моранди изработил 133 бакрописи, значаен опус сам по себе, а неговите цртежи и акварели често се приближувале до апстракцијата поради економичноста на средствата. Преку своите едноставни и повторливи мотиви и економичната употреба на бојата, вредноста и површината, Моранди станал проницлив и важен претходник на [[минимализам|минимализмот]]. Тој починал во Болоња во 1964 година. По Втората светска војна, терминот [[Париска школа]] често се однесувал на [[ташизам|ташизмот]], европскиот еквивалент на американскиот апстрактен експресионизам, а овие уметници биле поврзани и со [[КОБРА (авангарден уметнички правец)|КОБРА]]. Важни претставници биле [[Жан Дибифе]], [[Пјер Сулаж]], [[Никола де Стал]], [[Ханс Хартунг]], [[Серж Полиаков]] и [[Жорж Матје]], меѓу неколку други. Во почетокот на 1950-тите години [[Жан Дибифе|Дибифе]] (кој секогаш бил фигуративен уметник) и [[Никола де Стал|де Стал]] ја напуштиле апстракцијата и се вратиле кон претставувањето преку фигурацијата и пејзажот. Делото на де Стал брзо било препознаено во повоениот уметнички свет и тој станал еден од највлијателните уметници на 1950-тите години. Неговото враќање кон претставувањето (морски пејзажи, фудбалери, џез-музичари, галеби) во почетокот на 1950-тите години може да се смета за влијателен претходник на американското [[фигуративно движење во областа на заливот]], бидејќи многу од тие апстрактни сликари, како [[Ричард Дибенкорн]], [[Дејвид Парк]], [[Елмер Бишоф]], [[Вејн Тибо]], [[Нејтан Оливеира]], [[Џоан Браун]] и други, направиле сличен чекор, враќајќи се кон фигуративните претстави во средината на 1950-тите години. Голем дел од доцното творештво на де Стал – особено неговите разредени и разводнети апстрактни пејзажи во масло на платно од средината на 1950-тите години – го навестувале сликарството на обоено поле и [[лирска апстракција|лирската апстракција]] од 1960-тите и 1970-тите години. Смелата и интензивно живописна боја на [[Никола де Стал]] во неговите последни слики ја навестувала насоката на голем дел од современото сликарство што следело по него, вклучувајќи го и поп-артот од 1960-тите години. ====Арт брут, нов реализам, фигуративно движење во областа на Заливот, неодадаизам, фотореализам==== <gallery widths="220px" heights="140px" perrow="4"> File:John's Diner by John Baeder.jpg|[[Џон Бејдер]], [[фотореализам]] </gallery> Во текот на 1950-тите и 1960-тите години, додека апстрактното сликарство во Америка и Европа еволуирало во движења како [[Сликарство на обоено поле|сликарството на обоено поле]], [[постсликарска апстракција]], [[оп-арт]], [[сликарство со остри рабови]], [[минимална уметност]], сликарството на [[обликувано платно]], [[лирска апстракција]] и продолжувањето на [[апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]], други уметници реагирале на тенденцијата кон апстракција со [[аутсајдерска уметност|арт брут]],<ref>[[Jean Dubuffet]]: ''L'Art brut préféré aux arts culturels'' [1949] (in English: ''Art brut. Madness and Marginalia'', special issue of ''Art & Text'', No. 27, 1987, p. 31-33)</ref> како што се гледало во ''Court les rues,'' 1962, од [[Жан Дибифе]], [[флуксус]], [[неодадаизам]], [[нов реализам]], овозможувајќи повторно појавување на фигуративните претстави преку различни нови контексти, како [[поп-арт]], [[фигуративно движење во областа на заливот]] (типичен пример бил Дибенкорновиот ''Cityscape I, (Landscape No. 1),'' 1963, масло на платно, 60 1/4 x 50 1/2 инчи, колекција: [[Музеј на современа уметност во Сан Франциско]]) и подоцна во 1970-тите години [[неоекспресионизам]]. Фигуративното движење во областа на заливот, чии влијателни членови биле [[Дејвид Парк]], [[Елмер Бишоф]], [[Нејтан Оливеира]] и [[Ричард Дибенкорн]], чија слика ''Cityscape 1'', 1963, била типичен пример, процветало во текот на 1950-тите и 1960-тите години во Калифорнија. Иако во текот на XX век сликарите продолжиле да практикуваат [[реализам (визуелни уметности)|реализам]] и да користат фигуративни претстави, практикувајќи пејзажно и фигуративно сликарство со современи теми и цврста техника и со уникатна експресивност, како [[Милтон Ејвери]], [[Едвард Хопер]], [[Жан Дибифе]], [[Френсис Бејкон (сликар)|Франсис Бејкон]], [[Френк Ауербах]], [[Лусијан Фројд]], [[Филип Перлстин]] и други. Помладите сликари практикувале употреба на фигуративни претстави на нови и радикални начини. [[Ив Клајн]], [[Марсијал Рајс]], [[Ники де Сен Фал]], [[Волф Востел]], [[Дејвид Хокни]], [[Алекс Кац]], [[Малколм Морли]], [[Ралф Гоуингс]], [[Одри Флак]], [[Ричард Естес]], [[Чак Клоуз]], [[Сузан Ротенберг]], [[Ерик Фишл]], [[Џон Бејдер]] и [[Вија Селминс]] биле меѓу оние кои станале истакнати меѓу 1960-тите и 1980-тите години. [[Ферфилд Портер]] бил главно самоук и создал репрезентативни дела во средината на движењето на [[апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]]. Неговите теми главно биле пејзажи, домашни ентериери и портрети на семејството, пријателите и колегите уметници, од кои многумина биле поврзани со [[Њујоршка школа (уметност)|Њујоршката школа]] на писатели, вклучувајќи ги [[Џон Ешбери]], [[Френк О'Хара]] и [[Џејмс Шојлер]]. Многу од неговите слики биле поставени во или околу семејната летна куќа на [[Грејт Спрус Хед Ајленд, Мејн]]. Исто така, во текот на 1960-тите и 1970-тите години постоела реакција против сликарството. Критичарите како Даглас Кримп го разгледувале делото на уметници како [[Ад Рајнхарт]] и ја прогласиле „смртта на сликарството“. Уметниците започнале да практикуваат нови начини на создавање уметност. Новите движења станале значајни, а меѓу нив биле: [[Флуксус]], [[хепенинг]], [[видеоуметност]], [[инсталациска уметност]], [[поштенска уметност]], [[ситуационисти]], [[концептуална уметност]], [[постминимализам]], [[земјишна уметност]], [[арте повера]], [[перформансна уметност]] и [[телесна уметност]], меѓу другите.<ref>Douglas Crimp, ''The End of Painting'', October, Vol. 16, Spring, 1981, pp. 69–86</ref><ref>Douglas Crimp, ''On the Museum's Ruins'', Cambridge, Mass., 1993</ref> Неодадаизмот било исто така движење кое започнало во 1950-тите и 1960-тите години и било поврзано со апстрактниот експресионизам, но само преку фигуративните претстави. Се одликувало со појава на комбинирани произведени предмети заедно со уметнички материјали, оддалечувајќи се од претходните конвенции на сликарството. Овој тренд во уметноста бил претставен со делата на [[Џаспер Џонс]] и [[Роберт Раушенберг]], чии „комбајни“ од 1950-тите години биле претходници на поп-артот и [[инсталациска уметност|инсталациската уметност]], и користеле асемблаж од големи физички предмети, вклучувајќи препарирани животни, птици и комерцијална фотографија. [[Роберт Раушенберг]], [[Џаспер Џонс]], [[Лери Риверс]], [[Џон Чемберлен]], [[Клас Олденбург]], [[Џорџ Сигал]], [[Џим Дајн]] и [[Едвард Кинхолц]], меѓу другите, биле важни пионери и на апстракцијата и на поп-артот; создавајќи нови конвенции во создавањето уметност, тие го направиле прифатливо во сериозните кругови на современата уметност радикалното вклучување на невообичаени материјали како делови од нивните уметнички дела. ====Нова апстракција од 1950-тите до 1980-тите години==== [[File:IKB 191.jpg|right|thumb|[[Ив Клајн]], 1962, [[монохромно сликарство]]]] Сликарството на обоено поле јасно укажувало на нова насока во американското сликарство, оддалечена од [[апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]]. Сликарството на обоено поле било поврзано со [[постсликарска апстракција]], [[супрематизам]], [[апстрактен експресионизам]], [[сликарство со остри рабови]] и [[лирска апстракција]]. Во текот на 1960-тите и 1970-тите години апстрактното сликарство продолжило да се развива во Америка преку различни стилови. [[Геометриска апстракција]], оп-артот, [[сликарство со остри рабови]], сликарството на обоено поле и [[минимализам|минималното]] сликарство биле некои од меѓусебно поврзаните насоки на напредното апстрактно сликарство, заедно со некои други нови движења. [[Морис Луис]] бил важен пионер на напредното сликарството на обоено поле, а неговото дело можело да послужи како мост меѓу [[апстрактен експресионизам]], сликарствотото на обоено поле и [[минимална уметност]]. Двајца влијателни учители, [[Јозеф Алберс]] и [[Ханс Хофман]], вовеле нова генерација американски уметници во нивните напредни теории за бојата и просторот. [[Јозеф Алберс]] најмногу бил запаметен по својата работа како сликар и теоретичар на [[геометриска апстракција|геометриската апстракција]]. Најпознати се стотиците слики и графики што ја сочинуваат серијата ''Почит кон квадратот''. Во оваа строга серија, започната во 1949 година, Алберс ги истражувал хроматските интеракции со рамни обоени квадрати распоредени концентрично на платното. Теориите на Алберс за уметноста и образованието биле основоположнички за следната генерација уметници. Неговите сопствени слики ја формирале основата и на [[сликарство со остри рабови|сликарството со остри рабови]] и на оп-артот. [[Јозеф Алберс]], [[Ханс Хофман]], [[Иља Болотoвски]], [[Бургојн Дилер]], [[Виктор Вазарели]], [[Бриџит Рајли]], [[Ричард Анушкевич]], [[Френк Стела]], [[Морис Луис]], [[Кенет Ноланд]],<ref>{{cite web |first=Terry |last=Fenton |title=Online essay about Kenneth Noland, and acrylic paint |url=[http://www.sharecom.ca/noland/materials](http://www.sharecom.ca/noland/materials) |access-date=30 April 2007 |archive-date=21 January 2021 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20210121041610/http://www.sharecom.ca/noland/materials](https://web.archive.org/web/20210121041610/http://www.sharecom.ca/noland/materials) }}</ref> [[Елсворт Кели]], [[Барнет Њуман]], [[Лери Пунс]], [[Роналд Дејвис]], [[Лери Зокс]], [[Ал Хелд]] и некои други, како [[Мино Арџенто]],<ref>Noel, Frackman "Mino Argento create. These canvases in which geometric forms, squares, arcs, and lines", Arts Magazine p.19 December 1979</ref> биле уметници тесно поврзани со [[геометриска апстракција]], оп-артот, сликарството на обоено поле, а во случајот на Хофман и Њуман и со апстрактниот експресионизам. Во 1965 година, изложбата наречена ''[[Окото кое реагира]]'', курирана од Вилијам К. Зајц, била одржана во [[Музејот на модерната уметност]], во Њујорк. Изложените дела биле разновидни и ја опфаќале [[минимализам|минималистичката]] уметност на [[Френк Стела]], оп-артот на Лери Пунс, делото на [[Александар Либерман]], заедно со мајсторите на оп-арт движењето: [[Виктор Вазарели]], [[Ричард Анушкевич]], Бриџит Рајли и други. Изложбата се фокусирала на перцептивните аспекти на уметноста, кои произлегувале и од илузијата на движење и од интеракцијата на односите меѓу боите. Оп-артот, познат и како оптичка уметност, бил стил присутен во некои слики и други уметнички дела кои користеле [[оптичка илузија|оптички илузии]]. Оп-артот бил тесно поврзан и со [[геометриска апстракција]] и [[сликарство со остри рабови]]. Иако понекогаш за него се користел терминот перцептивна апстракција. Оп-артот бил метод на сликање што се однесувал на интеракцијата меѓу илузијата и рамнината на сликата, меѓу разбирањето и гледањето.<ref>John Lancaster. ''Introducing Op Art'', London: BT Batsford Ltd, 1973, p. 28.</ref> Делата на оп-артот биле апстрактни, а многу од попознатите дела биле изработени само во црно и бело. Кога гледачот ги набљудувал, се создавал впечаток на движење, скриени слики, трепкање и вибрации, шари или, алтернативно, на набабрување или искривување. Сликарството на обоено поле настојувало да ја ослободи уметноста од излишната реторика. Уметниците како [[Клифорд Стил]], [[Марк Ротко]], [[Ханс Хофман]], [[Морис Луис]], [[Жил Олитски]], [[Кенет Ноланд]], [[Хелен Франкенталер]], [[Џон Хојланд]], [[Лери Зокс]] и други често користеле многу редуцирани упатувања кон природата и сликале со високо артикулирана и психолошка употреба на бојата. Општо земено, овие уметници ги отстранувале препознатливите фигуративни претстави. Одредени уметници се повикувале на референци од минатата или современата уметност, но генерално сликарството на обоено поле ја претставувало апстракцијата како цел сама по себе. Следејќи ја оваа насока на [[модерна уметност|модерната уметност]], уметниците сакале секоја слика да ја претстават како единствена, кохерентна, монолитна слика. ====Вашингтонска школа, обликувано платно, апстрактен илузионизам, лирска апстракција==== {{main|Вашингтонска уметничка школа|Обликувано платно|Апстрактен илузионизам|Лирска апстракција}} [[Image:Ring of Ronald Davis.jpg|thumb|left|[[Роналд Дејвис]] 1968, [[Апстрактен илузионизам]]]] [[Френк Стела]], [[Кенет Ноланд]], [[Елсворт Кели]], [[Барнет Њуман]], [[Роналд Дејвис]], [[Нил Вилијамс (уметник)|Нил Вилијамс]], [[Роберт Манголд]], [[Чарлс Хинман]], [[Ричард Татл]], [[Дејвид Новрос]] и [[Алвин Лавинг]] биле примери на уметници поврзани со употребата на [[обликувано платно]] во периодот што започнал во раните 1960-ти. Многу уметници на [[геометриска апстракција]], [[минимализам|минималисти]] и сликари на [[сликарство со остри рабови]] избрале да ги користат рабовите на сликата за да го определат обликот на сликата, наместо да го прифаќаат правоаголниот формат. Всушност, употребата на [[обликувано платно]] првенствено била поврзана со слики од 1960-тите и 1970-тите кои биле ладно [[апстрактна уметност|апстрактни]], формалистички, геометриски, објективни, рационалистички, со чисти линии, нагласено остри рабови или [[минимализам|минималистички]] по својот карактер. Галеријата „Андре Емерих“, галеријата [[Лео Кастели]], галеријата „Ричард Фајген“ и галеријата [[Парк Плејс]] биле важни места за претставување на сликарството на обоено поле, сликарството со [[обликувано платно]] и [[лирска апстракција]] во Њујорк во текот на 1960-тите. Постоела поврзаност со [[постсликарска апстракција]], која реагирала против мистицизмот, хиперсубјективноста и нагласувањето на драматичното прикажување на самиот чин на сликање кај [[апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]] – како и против свеченото прифаќање на рамниот правоаголник како речиси ритуален предуслов за сериозното сликарство. Во текот на 1960-тите, сликарството на обоено поле и [[минимална уметност]] често биле тесно поврзани едно со друго. Всушност, до почетокот на 1970-тите двете движења станале значително различни. Друго сродно движење од доцните 1960-ти, [[лирска апстракција]] (термин што го создал Лари Олдрих, основачот на [[Музејот на современа уметност Олдрих]], Риџфилд, Конектикат), опфаќало она што Олдрих рекол дека го гледал во ателјеата на многу уметници во тоа време.<ref>Aldrich, Larry. Young Lyrical Painters, Art in America, v.57, n6, November–December 1969, pp.104–113.</ref> Тоа било и назив на изложба што потекнувала од Музејот Олдрих и патувала во Музејот на американската уметност „Витни“ и други музеи низ САД во периодот од 1969 до 1971 година.<ref>Lyrical Abstraction, Exhibition Catalogue, the Aldrich Museum of Contemporary Art, Ridgefield, Conn. 1970.</ref> [[Image:Forwilliamblake.jpg|thumb|[[Рони Лендфилд]], 1968, [[лирска апстракција]]]] [[Лирска апстракција|Лирската апстракција]] од доцните 1960-ти била карактеризирана со сликите на [[Ден Кристенсен]], [[Рони Лендфилд]], [[Питер Јанг (уметник)|Питер Јанг]] и други, а заедно со движењето [[Флуксус]] и [[постминимализам]] (термин што прв го употребил [[Роберт Пинкус-Витен]] на страниците на ''[[Артфорум]]'' во 1969 година)<ref name="sxdvrz">''Movers and Shakers, New York'', "Leaving C&M", by Sarah Douglas, Art and Auction, March 2007, V.XXXNo7.</ref> настојувала да ги прошири границите на апстрактното сликарство и минимализмот преку фокусирање на процесот, новите материјали и новите начини на изразување. [[Постминимализмот]] често вклучувал индустриски материјали, суровини, изработки, пронајдени предмети, инсталации, сериско повторување и често упатувања на [[Дада]] и [[надреализам]], а најдобро бил претставен во скулптурите на [[Ева Хесе]].<ref name="sxdvrz"/> Лирската апстракција, [[концептуална уметност]], [[постминимализам]], [[земјишна уметност]], видео, [[перформансна уметност]], [[инсталациска уметност]], заедно со продолжувањето на Флуксус, [[апстрактен експресионизам]], [[Сликарство на обоено поле|сликарство на обоено поле]], [[сликарство со остри рабови]], [[минимална уметност]], [[оп-арт]], [[поп-арт]], [[фотореализам]] и [[нов реализам]], ги прошириле границите на [[современа уметност]] од средината на 1960-тите до 1970-тите.<ref>Martin, Ann Ray, and Howard Junker. "The New Art: It's Way, Way Out", ''Newsweek'' 29 July 1968: pp.3,55–63.</ref> Лирската апстракција била вид слободно развиено апстрактно сликарство што се појавило во средината на 1960-тите, кога апстрактните сликари се вратиле кон различни форми на сликарски, ликовен и експресионистички израз, со нагласен фокус на процесот, гешталтот и повторливите композициски стратегии воопшто. Лирската апстракција имала сличности со сликарството на обоено поле и апстрактниот експресионизам. [[Лирска апстракција]], како што била претставена во сликата ''For William Blake'' од 1968 година на [[Рони Лендфилд]] (горе), особено се одликувала со слободната употреба на бојата – текстурата и површината. Директното цртање, калиграфската употреба на линијата, ефектите од четкањето, прскањето, нанесувањето дамки, повлекувањето со гумена лента, истурањето и распрскувањето на бојата површно личеле на ефектите забележливи кај апстрактниот експресионизам и сликарството на обоено поле. Сепак, стиловите значително се разликувале. Од [[апстрактен експресионизам]] и [[акционо сликарство]] од 1940-тите и 1950-тите го одвојувал пристапот кон композицијата и драматиката. Како и кај акционото сликарство, постоел нагласок на потезите со четка, високата композициска драматика и динамичната композициска напнатост. Додека кај лирската апстракција постоело чувство на композициска случајност, композиција што ја исполнувала целата површина, ненагласена и опуштена композициска драматика и нагласок на процесот, повторувањето и сеопфатното чувство.<ref>The Aldrich Museum of Contemporary Art, ''Lyrical Abstraction'', exhibition: 5 April through 7 June 1970</ref><ref>''Lyrical Abstraction'' Whitney Museum of American Art, New York, 25 May – 6 July 1971</ref> ====Сликарство со остри рабови, минимализам, постминимализам, монохромно сликарство==== [[File:The Dylan Painting.jpg|thumb|[[Брајс Марден]], 1966/1986, [[монохромно сликарство]]]] [[Агнес Мартин]], [[Роберт Манголд]], [[Брајс Марден]], [[Џо Баер]], [[Роберт Рајман]], [[Ричард Татл]], [[Нил Вилијамс (уметник)|Нил Вилијамс]], [[Дејвид Новрос]], Пол Могензон и [[Чарлс Хинман]] биле примери на уметници поврзани со [[минимализам]]от и (со исклучок на Мартин, Баер и Марден) со употребата на [[обликувано платно]], исто така во периодот што започнал во раните 1960-ти. Многу уметници на [[геометриска апстракција]], минималисти и сликари на [[сликарство со остри рабови]] избрале да ги користат рабовите на сликата за да го определат обликот на сликата, наместо да го прифаќаат правоаголниот формат. Всушност, употребата на [[обликувано платно]] првенствено била поврзана со слики од 1960-тите и 1970-тите кои биле ладно апстрактни, формалистички, геометриски, објективни, рационалистички, со чисти линии, нагласено остри рабови или [[минимализам|минималистички]] по својот карактер. Галеријата „Бајкерт“ и галеријата [[Парк Плејс]] биле важни места за претставување на [[минимализам]]от и сликарството со [[обликувано платно]] во Њујорк во текот на 1960-тите. Во текот на 1960-тите и 1970-тите уметници како [[Роберт Мадервел]], [[Адолф Готлиб]], [[Филип Гастон]], [[Ли Краснер]], [[Сај Твомбли]], [[Роберт Раушенберг]], [[Џаспер Џонс]], [[Ричард Дибенкорн]], [[Јозеф Алберс]], [[Елмер Бишоф]], Агнес Мартин, [[Ал Хелд]], [[Сам Френсис]], [[Елсворт Кели]], [[Морис Луис]], [[Хелен Франкенталер]], [[Џин Дејвис (сликар)|Џин Дејвис]], [[Френк Стела]], [[Кенет Ноланд]], [[Џоан Мичел]], [[Фридел Цубас]] и помлади уметници како Брајс Марден, [[Роберт Манголд]], [[Сам Гилијам]],<ref>{{cite web |url=[http://www.sbmuseart.org/exhibitions/colorscope.web](http://www.sbmuseart.org/exhibitions/colorscope.web) |title=Colorscope: Abstract Painting 1960–1979 |access-date=30 November 2010 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20100703034943/http://www.sbmuseart.org/exhibitions/colorscope.web](https://web.archive.org/web/20100703034943/http://www.sbmuseart.org/exhibitions/colorscope.web) |archive-date=3 July 2010 }}</ref> [[Џон Хојланд]], [[Шон Скали]], [[Пет Стајр]], [[Елизабет Мари (уметник)|Елизабет Мари]], [[Лари Пунс]], [[Волтер Дарби Банард]], [[Лари Зокс]], [[Рони Лендфилд]], [[Роналд Дејвис]], [[Ден Кристенсен]], [[Џоан Снајдер]], [[Рос Блекнер]], [[Арчи Ранд]], [[Сузан Крајл]] и десетици други создале голем број разновидни слики. [[File:'Untitled Etching 1 (First Version)' by Barnett Newman, 1968.jpg|thumb|left|[[Барнет Њуман]], ''Untitled Etching 1 (First Version)'', 1968, [[минимализам]]]] Во текот на 1960-тите и 1970-тите се појавила реакција против апстрактното сликарство. Некои критичари го разгледувале творештвото на уметници како [[Ад Рајнхарт]] и прогласиле „смрт на сликарството“. Уметниците започнале да применуваат нови начини на создавање уметност. Новите движења станале позначајни, меѓу кои биле: [[постминимализам]], [[земјишна уметност]], [[видеоуметност]], [[инсталациска уметност]], [[арте повера]], [[перформансна уметност]], [[телесна уметност]], [[Флуксус]], [[хепенинг]], [[поштенска уметност]], [[ситуационисти]] и [[концептуална уметност]], меѓу другите. Сепак, и во апстрактното сликарство се случиле други важни иновации во текот на 1960-тите и 1970-тите, карактеризирани со [[монохромно сликарство]] и [[сликарство со остри рабови]], инспирирани од Ад Рајнхарт, [[Барнет Њуман]], [[Милтон Ресник]] и [[Елсворт Кели]].<ref>{{cite web |last=Tate |title=Monochrome – Art Term - Tate |url=[http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/m/monochrome](http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/m/monochrome) |access-date=22 August 2018}}</ref> Почнувајќи од [[геометриска апстракција]] во различни медиуми до нерепрезентативно [[Акционо сликарство|гестуално сликарство]], монохроматските дела продолжиле да претставуваат важно влијание врз современата уметност. Почнувајќи од [[геометриска апстракција]] во различни медиуми до нерепрезентативно [[Акционо сликарство|гестуално сликарство]], монохроматските дела продолжиле да претставуваат важно влијание врз современата уметност. Уметници разновидни како Агнес Мартин, Ал Хелд, [[Лари Зокс]], [[Френк Стела]], [[Лари Пунс]], [[Брајс Марден]] и други ја истражувале моќта на поедноставувањето. Спојувањето на сликарството на обоено поле, [[минимална уметност]], сликарството со остри рабови, [[лирска апстракција]] и постминимализмот ја замаглило разликата меѓу движењата, која станала поочигледна во 1980-тите и 1990-тите. Движењето [[неоекспресионизам]] било поврзано со претходните развои во [[апстрактен експресионизам]], [[неодада]], лирската апстракција и постминималистичкото сликарство. ====Неоекспресионизам==== Кон крајот на 1960-тите, сликарот на [[апстрактен експресионизам]] [[Филип Гастон]] помогнал да се предводи преминот од апстрактниот експресионизам кон [[неоекспресионизам]]от во сликарството, напуштајќи ја таканаречената „чиста апстракција“ на апстрактниот експресионизам во корист на покарикатурални претстави на различни лични симболи и предмети. Овие дела биле инспирација за новата генерација сликари заинтересирани за оживување на експресивните претстави. Неговата слика ''Painting, Smoking, Eating'' од 1973 година, прикажана погоре во галеријата, била пример за конечното и дефинитивно враќање на Гастон кон претставувањето. Кон крајот на 1970-тите и почетокот на 1980-тите се случило и враќање кон сликарството, речиси истовремено во Италија, Германија, Франција и [[Обединетото Кралство|Британија]]. Овие движења биле наречени [[Трансавангарда]], [[Млади бунтовници ]], [[Фигурација Либр]],<ref>{{Cite web|url=[https://www.tate.org.uk/art/art-terms|title=Art](https://www.tate.org.uk/art/art-terms|title=Art) Terms|website=Tate}}</ref> [[неоекспресионизам]], Лондонската школа и, кон крајот на 1980-тите, [[Стакизам|Стакистите]], соодветно. Овие слики биле карактеризирани со големи формати, слободно експресивно нанесување на траги, фигуративност, мит и имагинација. Целокупното творештво од овој жанр станало означувано како [[неоекспресионизам]]. Критичката реакција била поделена. Некои критичари го сметале за поттикнат од профитните мотиви на големите комерцијални галерии. Овој вид уметност продолжил да биде популарен и во 21 век, дури и по падот на уметничкиот пазар кон крајот на 1980-тите. [[Анселм Кифер]] бил водечка фигура на европскиот [[неоекспресионизам]] до 1980-тите; темите на Кифер се прошириле од фокусот на улогата на Германија во цивилизацијата кон судбината на уметноста и културата воопшто. Неговото творештво станало поскулптурално и вклучувало не само национален идентитет и колективно сеќавање, туку и [[окултизам|окултна]] [[симболика]], [[теологија]] и [[мистицизам]]. Темата на целокупното творештво била траумата што ја доживувале цели општества и постојаното повторно раѓање и обновување во животот. Во доцните 1970-ти во САД, сликарите кои започнале да работат со оживеани површини и кои се вратиле кон фигуративноста, како [[Сузан Ротенберг]], станале популарни, особено како што се гледало погоре во слики како ''Horse 2'' од 1979 година. Во текот на 1980-тите, американските уметници како [[Ерик Фишл]], [[Дејвид Сал]], [[Жан-Мишел Баскија]] (кој започнал како [[графити уметник]]), [[Џулијан Шнабел]] и [[Кит Харинг]], како и италијанските сликари како [[Мимо Паладино]], [[Сандро Кја]] и [[Енцо Куки]], меѓу другите, ја дефинирале идејата за [[неоекспресионизам]] во Америка. Неоекспресионизмот бил стил на [[модернизам|модерното]] сликарство што станал популарен кон крајот на 1970-тите и доминирал на уметничкиот пазар до средината на 1980-тите. Тој се развил во Европа како реакција против концептуалната и [[минимализам|минималистичката]] уметност од 1960-тите и 1970-тите. Неоекспресионистите повторно започнале да прикажуваат препознатливи предмети, како човечкото тело (иако понекогаш на речиси апстрактен начин), на груб и силно емотивен начин, користејќи живи бои и банални хармонии на бои. Искусните сликари [[Филип Гастон]], [[Френк Ауербах]], [[Леон Кософ]], [[Герхард Рихтер]], [[А. Р. Пенк]] и [[Георг Базелиц]], заедно со нешто помладите уметници како [[Анселм Кифер]], [[Ерик Фишл]], [[Сузан Ротенберг]], [[Франческо Клементе]], [[Жан-Мишел Баскија]], [[Џулијан Шнабел]], [[Кит Харинг]] и многу други, станале познати по работата во овој интензивен експресионистички правец на сликарството. Сликарството и понатаму има почитувана положба во современата уметност. Уметноста станала отворено поле, повеќе неподелено од дихотомијата меѓу објективното и необјективното. Уметниците можеле да постигнат критички успех без оглед на тоа дали нивните слики биле фигуративни или апстрактни. Она што имало значење било содржината, истражувањето на границите на медиумот и одбивањето да се повторуваат делата од минатото како крајна цел. ====Современо сликарство во 21 век==== {{main|Современа уметност|Постмодерна уметност|доцен модернизам}} На почетокот на 21 век, современото сликарство и современата уметност воопшто продолжиле во неколку меѓусебно поврзани насоки, карактеризирани со идејата за [[културен плурализам|плурализам]]. „Кризата“ во сликарството и актуелната уметност, како и во современата [[уметничка критика]], била предизвикана од [[културен плурализам|плурализмот]]. Не постоел консензус, ниту пак било неопходно да постои, во однос на репрезентативниот стил на епохата. Преовладувал ставот дека „сè е дозволено“; синдромот „сè се случува“, а следствено и „ништо не се случува“; тоа создавало естетски сообраќаен метеж без цврста и јасна насока и со секоја лента на уметничкиот автопат исполнета до капацитет. Следствено, продолжиле да се создаваат величествени и значајни уметнички дела, иако во голема разновидност на стилови и естетски темпераменти, при што пазарот бил оставен да ја проценува вредноста. [[Сликарство со остри рабови]], [[геометриска апстракција]], [[присвојување (уметност)|присвојување]], [[хиперреализам (визуелни уметности)|хиперреализам]], [[фотореализам]], [[експресионизам]], [[минимализам]], [[лирска апстракција]], [[поп-арт]], [[оп-арт]], [[апстрактен експресионизам]], [[Сликарство на обоено поле|сликарството на обоено поле]], [[монохромно сликарство]], [[неоекспресионизам]], [[колаж]], [[интермедијално]] сликарство, [[асамблаж]] сликарство, [[дигитално сликарство]], [[постмодерна]] сликарство, [[неодадаизам]], сликарство со [[обликувано платно]], еколошко [[мурално сликарство]], традиционално сликарство на [[човечки изглед|фигура]], [[пејзажно сликарство]] и [[портретно сликарство]], се некои од продолжените и актуелни насоки во сликарството на почетокот на 21 век. ==Америка== [[File:Attributed to Joaquín Villegas - The Eternal Father Painting the Virgin of Guadalupe - Google Art Project.jpg|thumb|''Вечниот Отец ја сликал Богородица од Гвадалупе''. Припишано на Хоакин Виљегас (1713 – активен во 1753) (Мексиканец) (сликар, [[Museo Nacional de Arte|Национален музеј на уметноста]].]] {{Main|Уметност на домородните народи на Америка|Уметност на Маите|Предколумбиска уметност|Сликарство во Америка пред колонизацијата|Леџерска уметност}} Во периодот пред и по европското истражување и населување на Америка, вклучувајќи ги Северна Америка, Средна Америка, Јужна Америка и островите на [[Кариби|Карибите]], [[Антили|Антилите]], [[Мали Антили|Малите Антили]] и другите островски групи, домородните култури создале уметнички дела, меѓу кои архитектура, [[керамика]], [[керамичка уметност|керамички предмети]], [[ткаење]], резбање, скулптура, сликарство и [[мурал|ѕидни слики]], како и други религиозни и утилитарни предмети. На секој континент од Америка постоеле општества со уникатни и самостојно развиени култури, кои создавале тотеми, дела со религиозна симболика и декоративни и експресивни насликани дела. Африканското влијание било особено силно во уметноста на Карибите и Јужна Америка. Уметноста на домородните народи на Америка имала огромно влијание врз [[европска уметност|европската уметност]] и обратно, за време и по [[Големите географски откритија|периодот на големите географски откритија]]. Шпанија, Португалија, Франција, Холандија и Англија биле моќни и влијателни [[Колонијализам|колонијални сили]] во Америка во текот и по XV век. До XIX век културното влијание започнало да се одвива во двете насоки преку Атлантикот. ===Мексико и Средна Америка=== <gallery widths="140" heights="140" perrow="4"> File:Tetitla Diosa de Jade.jpg|Мурал на [[Големата божица од Теотиуакан]] од локалитетот Тетитла, Мексико File:Great Goddess of Teotihuacan (T Aleto).jpg|Мурал од комплексот Тепантила во [[Теотиуакан]], репродукција во Националниот музеј за антропологија во Мексико Сити File:Tepantitla Mountain Stream mural Teotihuacan (Luis Tello).jpg|Дел од муралот од комплексот Тепантила, кој го претставувал [[Тлалокан]], едно од нивоата во Подземниот свет, Мексико File:Butterfly Palace IMG 7281.JPG|Мурал од комплексот на Јагуарите во Теотиуакан. File:Pinturas prehispánicas.JPG|Портик А од [[Какаштла]], кој го претставувал Човекот-јагуар File:Frescos cacaxtla.JPG|Детал од Црвениот храм, околу 600–700 година, [[Какаштла]], Мексико File:Monte Alban - Rekonstruktion Grab 105 1.jpg|Реконструкција на гробницата 105 од [[Монте Албан]]. File:Bonampak painting.jpg|Мајански мурал од [[Бонампак]], Мексико, 580–800 година. File:Bonampakmural3.jpg|Мајански мурал од [[Бонампак]], 580–800 година File:SBmural.jpg|Мајански мурал од Сан Бартоло, предкласичен период (1–250 година) File:Jaguar vase.jpg|Сликарство на вазна со престолот на Господарот со јагуарска кожа, сцена од [[мајанска цивилизација|дворот на Маите]], 700–800 година. File:Cylinder Vase with dancing maize god, 675-725 AD, Maya culture, eastern Peten lowlands, Guatemala or Belize, earthenware with slip - Gardiner Museum, Toronto - DSC01183.JPG|Сликарство на мајанска вазна од доцниот класичен период (600–900) File:Jaina Figurine 1 (T Aleto).jpg|Насликана керамичка фигура на крал од погребното место на островот Хаина, мајанска уметност, 400–800 година File:Palenque Relief.jpg|Насликан релјеф од мајанскиот локалитет [[Паленке]], на кој бил прикажан синот на Кинич Ахкал Мо' Нааб III (678–730-ти?, владеел 722–729). File:Dresden p 74 large.jpg|Сликарство од [[Дрезденски кодекс|Дрезденскиот кодекс]]. File:CNuttall16.jpg|Слика од [[Миштеци|Миштеци]] од Кодексот Зуше-Натал. File:Codex Borgia page 56.jpg|[[Ацтеки|Ацтечка]] слика од [[Кодекс Борџија]], на која се прикажани Миктлантекутли и [[Кецалкоатл]]. File:Codex Borbonicus (p. 7).jpg|[[Ацтеки|Ацтечка]] слика од [[Кодекс Бурбоникус]], на која е прикажан [[Тлалок]]. File:Matrícula de tributos - 06.tif|Слика од Матрикулата на која е прикажан Ичкахуипили, Мексико. File:Codex Mendoza folio 2r.jpg|Слика од [[Кодекс Мендоза]], на која е прикажана ацтечката легенда за основањето на [[Теночтитлан]], околу 1553 година </gallery> ===Јужна Америка=== <gallery widths="140" heights="140" perrow="4"> File:Huaca de la Luna - Août 2007.jpg|Мурали на [[Моче|цивилизацијата Моче]] од локалитетот [[Храм на месечината]], [[Перу]], 100–700 година. File:H Luna Frisorestaurado lou.jpg|Мурали на [[Моче|цивилизацијата Моче]] од локалитетот [[Храм на месечината]], [[Перу]], 100–700 година. File:Huaca Cao Viejo Mausoleum of Senora de Cao frescos 1.jpg|Мурал во Хуака Као Виехо, Перу File:Moche warrior pot.jpg|Насликана керамика од [[Моче|културата Моче]] во [[Перу]] File:Orca mitica nasca.jpg|''Кит убиец'', насликана керамика, [[насканска култура]], 300 п.н.е.–800 година, [[музеј Ларко]]. [[Лима]], Перу File:Huari pottery 01.png|Насликана керамика од [[Вариска култура|Вариската култура]] во [[Перу]], 500–1200 година File:Pataxo 2417a.JPG|Сликање на телото, домородни народи во Бразил, племе Паташо. </gallery> ===Северна Америка=== ====Соединети Американски Држави==== <gallery widths="140" heights="140" perrow="4"> File:GreatGalleryPanel.jpg|''Големата галерија'', [[пиктографи]], Национален парк Кањонлендс, Кањон Хорсшу, [[Јута]], околу 1500 п.н.е. File:Pictograph jqjacobs.jpg|[[Пиктограф]], југоисточна [[Јута]], околу 1200 п.н.е., [[Пуебло Индијанци|култура Пуебло]] File:Chaco Anasazi canteen NPS.jpg|''Насликана керамика'', [[Анасази]], Северна Америка: канта (сад) ископана од урнатините во кањонот Чако, околу 700–1100 година File:Mississippian Underwater Panther ceramic.JPG|Насликан керамички бокал со приказ на подводниот пантер од Мисисиписката култура, околу 1400–1600 година. File:Dahlem Wolfsmaske Haida.jpg|Маска на волк од народот [[Хајда]], 1880 година. File:Ceramic Hopi jar - by-Nampeyo - date-ca. 1880 - from-DC1.jpg|Сад од [[Хопи|Хопите]] изработен од [[Нампејо]] (околу 1860–1942), направен во [[Аризона]], 1880 година. File:Zuni-girl-with-jar2.png|Девојка од племето [[Зуни]] од [[Ново Мексико]] со сад од насликана керамика, фотографирана околу 1903 година. File:Navajo sandpainting.jpg|[[Едвард С. Кертис]], ''[[Навахо]] [[сликање со песок]]'', околу 1907 година File:Zahadolzhá--Navaho.jpg|Маж од народот [[Навахо]] во церемонијална облека со маска и слики на телото, околу 1904 година File:Blackhawk-spiritbeing.jpg|[[Леџер уметност]] на [[Хаока]] (околу 1880) од Црниот Јастреб ([[Лакота (племе)|Лакота]]). File:Ledger-sm2.jpg|Леџер уметност на [[Киова]], веројатно од ''битката кај Бафало Валоу во 1874 година'', [[Војна на Црвената Река]]. File:Silver horn painting 1880 ohs.jpg|Детал од леџер слика на муслин од [[Сребрен Рог]] (1860–1940), околу 1880 година, Историски центар на Оклахома File:Carl sweezy 1904.jpg|''Дело на хартија'', од [[Арапахо (народ)|арапахо]] сликарот [[Карл Свизи]] (1881–1953), 1904 година File:UteHideArt3.jpg|[[Јути|Јути]], ''Слика на дабарска кожа.'' Северните Јути ловеле дабари, врежувале слики во растегнатите и обработени кожи на животните и ги користеле за украсување на нивните лични и церемонијални живеалишта, околу XIX век. File:Tlingit totem pole.jpg|[[Тлингити|Тлингитски]] тотемски столб во [[Кечикан|Кечикан, Алјаска]], околу 1901 година. File:Tlingit K'alyaan Totem Pole August 2005.jpg|Тотемскиот столб ''K'alyaan'' на кланот Кикс.ади од народот [[Тлингити]], подигнат во Националниот историски парк „Ситка“ во спомен на жртвите во [[Битка кај Ситка|битката кај Ситка]] во 1804 година. File:Ketchican totem pole 2 stub.jpg|[[Тотемски столб на поглаварот Џонсон|Тотемскиот столб на поглаварот Џонсон]] во [[Кечикан|Кечикан, Алјаска]], во стилот на народот [[Тлингити]]. File:Totem pole (js) 2.jpg|Детал од тотемскиот столб „Гавранот го краде Сонцето“, [[Кечикан|Кечикан, Алјаска]] File:Totem pole (js) 3.jpg|Детал од тотемскиот столб „Гавранот го краде Сонцето“, [[Кечикан|Кечикан, Алјаска]] </gallery> ====Канада==== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> Image:Totem Park pole 1.jpg|Тотемски столб, Викторија (Британска Колумбија) Image:Totem Park pole 2.jpg|Тотемски столб, Викторија (Британска Колумбија) </gallery> ==Исламско сликарство== {{main|Исламска уметност|Арапска минијатура|Персиска минијатура|Арабеска}} <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> Image:Yahyâ ibn Mahmûd al-Wâsitî 007.jpg|[[Јахја ибн Махмуд ел-Васити]], Ирак, 1237 Image:Yahyâ ibn Mahmûd al-Wâsitî 004.jpg|Јахја ибн Махмуд ел-Васити, Ирак, 1237 Image:Syrischer Maler um 1315 001.jpg|Сириски сликар, 1315, [[Метрополитен (музеј)|Метрополитен]] Image:Iskandar (Alexander) and the Talking Tree, Folio from a Great Mongol Shahnameh.jpg|Илханидски Шахнаме, околу 1330–1340, [[Смитсонов институт]] Image:Kamal-ud-din Bihzad - Construction of the fort of Kharnaq.jpg|[[Камалудин Бехзад]] (околу 1450 – околу 1535), Изградбата на замокот Хаварнак (الخورنق) во [[ел-Хира]], околу 1494–1495 година, [[Британски музеј]] Image:Miraj_by_Sultan_Muhammad.jpg|[[Персиска минијатура]], 1550 година Image:Saki - Reza Abbasi - Moraqqa’-e Golshan 1609 Golestan Palace.jpg|[[Реза Абаси]], 1609 година Image:Meister des Razm-Nâma-Manuskripts 001.jpg|Размнама, 1616 година, [[Британски музеј]] Image:Reza Abbasi - Two Lovers (1630).jpg|„Двајца љубовници“ од [[Реза Абаси]], 1630 година Image:Harun Al-Rashid and the World of the Thousand and One Nights.jpg|[[Персиска минијатура]] ''[[Харун ел-Рашид]] во [[Илјада и една ноќ]]'' Image:Georgian prince by Reza Abbasi.jpg|[[Реза Абаси]] (1565–1635), ''Принцот Мухамад-Беик од [[Грузија]]'', 1620 година Image:Adam and Eve from a copy of the Falnama.jpg|[[Адам и Ева]], [[Сафавидско Царство|Сафавидски Иран]], од [[Фал-нама]] (книга на претскажувања), околу 1550 година. Image:Arabischer Maler um 1335 002.jpg|Слика на која е прикажан Абу Зајд, 1335 година. Image:Irakischer Maler um 1210 001.jpg|Сцена од книгата на Ахмад ибн ел-Хусеин ибн ел-Ахнаф, на која се прикажани двајца јавачи на коњи, 1210 година. Image:Irakischer Maler um 1280 001.jpg|Ангелот Исрафил, Ирак, 1280 година. Image:Irakischer Maler von 1287 002.jpg|''Писарот'', Ирак, 1287 година. Image:Al-Bawwâb 001.jpg|Орнаментиран [[Куран]], од ел-Баваб, XI век. Image:Sarayi_Album_10a.jpg|[[Мехмед II]], од Сарајските албуми во [[Истанбул]], Турција, XV век. Image:Maiden fur cap Louvre OA7128.jpg|''Девојка со крзнена капа'', од Мухамад „Али“, [[Исфахан]], Иран, средина на XVII век Image:Youth and suitors.jpg|''Млад човек и додворувачи'', [[Мешхед]], Иран, 1556–1565 година </gallery> Прикажувањето на луѓе, животни или други фигуративни мотиви било забрането во исламот за да се спречи верниците да се впуштаат во [[идолопоклонство]], па затоа во муслиманската култура немало религиозно мотивирана традиција на сликарство (или скулптура). Сликарската активност била сведена на [[арабеска]], главно [[Апстрактна уметност|апстрактна]], со [[геометрија|геометриски]] композиции или цветни и растителни мотиви. Таа била силно поврзана со архитектурата и [[калиграфија|калиграфијата]] и можела широко да се види во сликањето на плочки во џамиите или во илуминациите околу текстот на Куранот и другите книги. Всушност, апстрактната уметност не била изум на модерната уметност, туку била присутна во предкласичните, [[варвари|варварските]] и незападните култури многу векови порано и во суштина претставувала украсна или [[применета уметност]]. Значајниот илустратор М. К. Ешер бил под влијание на оваа геометриска уметност заснована на шари. [[Ар нуво]] ([[Обри Бердсли]] и архитектот [[Антонио Гауди]]) повторно ги вовеле апстрактните цветни мотиви во западната уметност. Треба да се забележи дека и покрај табуто за фигуративното визуелно прикажување, некои муслимански земји развиле богата традиција во сликарството, иако не како самостојна уметничка форма, туку како придружба на пишаниот збор. Иранската или персиската уметност, нашироко позната како персиска минијатура, се концентрирала на илустрирање епски или романтични книжевни дела. Персиските илустратори намерно избегнувале употреба на сенчење и перспектива, иако биле запознаени со нив од нивната предисламска историја, со цел да го почитуваат правилото да не создаваат жива илузија на реалниот свет. Нивната цел не била да го прикажат светот таков каков што бил, туку да создадат слики на идеален свет со безвременска убавина и совршен ред. ===Иран=== {{See also|Персиска калиграфија|Список на персиски сликари|Иранска уметност}} <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> Image:Babur-drunken.jpg|[[Фарух Бег]] (околу 1545 – околу 1615), ''Пијаниот [[Бабур]] се враќал во логорот ноќе'', [[Лахор]], Пакистан, 1589 година File:Fath_Ali_Shah(Saad_Abad).jpg|[[Михр „Али“]] (активен 1795–1830), ''Фатх Али Шах Каџар'' (1813–1814) File:Rammal by Kamalolmolk.jpg|[[Камал-ол-Молк]] (1847–1940), ''Претскажувач на иднината'', 1892 година, Музеј Садабад, [[Техеран]] </gallery> ===Пакистан=== {{main|Пакистанска култура}} <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> Image:LAgha_Star.jpg|[[Лубна Ага]], ''Ѕвезда'' – слика инспирирана од занаетчиите од Мароко Image:Anarkali.jpg|[[Абдур Рахман Чугтаи|А. Р. Чугтаи]], ''Анаркали'' </gallery> ==Африка== {{main|Африканска уметност|Африкански маски|Тингатинга}} <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> Image:Himba_lady_preparing_deodorant.jpg|[[Народ Химба|Жена од народот Химба]] покриена со традиционален пигмент од [[окер|црвен окер]]. Традиционалното [[сликање на телото]] било симболично за земјата и крвта, а се носело и за заштита од сонцето. Image:Kikuyu_woman_traditional_dress.jpg|Жена од народот [[Кикују]] во традиционална облека. Церемонијално сликање на лицето. Image:Young Maasai Warrior.jpg|''Млад [[Масаи|воин од племето Масаи]]'', со покривка за глава и [[сликање на лицето]]. Image:Dogon Circumsion Cave Painting.jpg|[[Догони]], ''пештера на обрежувањето'', со слики, [[Мали]]; околу [[современа уметност|современ период]] </gallery> Африканската традиционална култура и племињата изгледа немале голем интерес за дводимензионални претстави, давајќи предност на скулптурата и [[релјеф]]от. Сепак, декоративното сликарство во африканската култура често било апстрактно и геометриско. Друга форма на сликовна уметност било [[сликање на телото]], како и [[сликање на лицето]], присутно, на пример, во културата на [[Масаи|Масаите]] и [[Кикују]] во рамките на нивните церемонијални ритуали. Церемонијалното [[пештерско сликарство]] во одредени села сè уште можело да се најде во употреба. Треба да се забележи дека [[Пабло Пикасо]] и други современи уметници биле под влијание на [[африканска скулптура|африканската скулптура]] и [[маска|маските]] во нивните различни стилови. Современите африкански уметници ги следат западните уметнички движења и нивните слики имаат малку разлики од западните уметнички дела. ===Судан=== [[File:Baptism, Old Dongola.jpg|thumb|Крштевањето на Христос на средновековна [[Нубијци|нубиска]] слика од [[Стара Донгола]]]] [[Кралство Куш]] во древна [[Нубија]] (односно денешен [[Судан]]), кое се граничело со [[Стар Египет]], произведувало широк спектар уметнички дела, вклучувајќи ѕидни слики и насликани предмети. На суданскиот локалитет [[Керма]], центарот на [[култура Керма|културата Керма]] која му претходела на [[Историја на Судан|Кралството Куш]], фрагментарна слика од околу 1700 п.н.е. од кралска гробница прикажувала [[едреник]] и куќи со скалила кои биле слични на сцените на релјефите од времето на владеењето на [[Осумнаесетта династија на Египет|египетската кралица]] [[Хатшепсут]] (околу 1479–1458 п.н.е.).<ref>Hatke, George (2013). ''[[http://dlib.nyu.edu/awdl/isaw/hatke2013-aksum-and-nubia/](http://dlib.nyu.edu/awdl/isaw/hatke2013-aksum-and-nubia/) Aksum and Nubia: Warfare, Commerce, and Political Fictions in Ancient Northeast Africa]''. [[New York University Libraries]]: [[Ancient World Digital Library]]. Accessed 12 May 2018.</ref><ref>Boivin, N. and Fuller, D. Q. (2009). "Shell Middens, Ships, and Seeds: Exploring Coastal Subsistence, Maritime Trade and the Dispersal of Domesticates in and Around the Arabian Peninsula." ''Journal of World Prehistory'' 22: 113–80 [p. 140].</ref> Древната традиција на ѕидно сликарство, првпат опишана од Абу Салих во текот на XII век, продолжила и во периодот на [[средновековна Нубија]].<ref>Nadig, Peter C. (3 April 2009) [16 January 2003]. "[[http://bmcr.brynmawr.edu/2003/2003-01-16.html](http://bmcr.brynmawr.edu/2003/2003-01-16.html) Derek A. Welsby, ''The Medieval Kingdoms of Nubia. Pagans, Christians and Muslims along the Middle Nile''. London: The British Museum Press, 2002.]" ''[[Bryn Mawr Classical Review]]''. Accessed 12 May 2018.</ref> ===Етиопија=== {{main|Етиопска уметност}} [[File:Illumination-from-Abba-Garima-gospel.jpg|thumb|upright|Етиопски [[илуминиран ракопис|илуминиран]] [[портрет на евангелист]]от [[Апостол Марко (Евангелист)|Марко Евангелистот]], од етиопското [[Гариминово евангелие]], VI век, [[Кралство Аксум]]]] [[Христијанска уметност|Христијанската традиција]] на сликарство во [[Историја на Етиопија|Етиопија]] датира од IV век, за време на древното [[Кралство Аксум]].<ref>{{Cite news|url=[https://smarthistory.org/christian-ethiopian-art/|title=Christian](https://smarthistory.org/christian-ethiopian-art/|title=Christian) Ethiopian art|date=2016-12-22|work=Smarthistory|access-date=2017-07-27|language=en}}</ref> За време на нивното прогонство во [[Аксум]], следбениците на [[Мухамед]] од VII век опишале слики кои ја украсувале [[Црква на Пресвета Богородица Марија Сионска|црквата на Пресвета Богородица Марија Сионска]].<ref name="teferi 2015 242"/> Сепак, најраните зачувани примери на црковни слики во [[Етиопија]] потекнувале од црквата Дебре Селам Михаел во [[Регион Тиграј|регионот Тиграј]] и биле датирани во XI век.<ref name="teferi 2015 242">{{citation|first=Dawit|last=Teferi|editor-first=Philip|editor-last=Briggs|title=Ethiopia|chapter=A Short History of Ethiopian Church Art|year=2015|orig-date=1995|location=Chalfont St Peter|publisher=Bradt Travel Guides|isbn=978-1-84162-922-3|page=242|url=[https://books.google.com/books?id=gU_fCgAAQBAJ|postscript=](https://books.google.com/books?id=gU_fCgAAQBAJ|postscript=) .}}</ref> Етиопските слики во [[илуминиран ракопис|илуминираните ракописи]] претходеле на најраните зачувани црковни слики. На пример, етиопското [[Гариминово евангелие]] од IV–VI век содржеле [[Христијанска уметност|илуминирани сцени]] кои го имитирале современиот [[Византиска уметност|византиски илуминиран стил]].<ref>{{citation|last=De Lorenzi|first=James|title=Guardians of the Tradition: Historians and Historical Writing in Ethiopia and Eritrea|location=Rochester|publisher=[[University of Rochester Press]]|year=2015|isbn=978-1-58046-519-9|pages=15–16|url=[https://books.google.com/books?id=c1WECgAAQBAJ|](https://books.google.com/books?id=c1WECgAAQBAJ|) postscript = .}}</ref> <gallery widths=180> File:Bible tana.jpg|Илуминирана [[Библија]] од манастир на [[Тана (езеро)|езерото Тана]], [[Етиопија]], XII–XIII век File:Gebre Mesqel Lalibela.png|Етиопска слика од XV век во стилот на [[Етиопска уметност|етиопската уметност]], која ја прикажувала [[Соломонска династија|Соломонската династија]] и владетелот од [[Династија Загај|династијата Загај]] [[Гебре Мескел Лалибела]] (владеел 1181–1221) File:The Queen of Sheba (2131716999).jpg|Етиопска слика од XVII век во [[Гондар|Гондарски стил]], која го прикажува [[Свети Меркуриј]], првично од [[Лалибела]], а денес се наоѓа во [[Национален музеј на Етиопија|Националниот музеј на Етиопија]] во [[Адис Абеба]] File:Nerga Sellasie.jpg|Портрет од 1748 година на [[Цар на Етиопија|етиопската царица]] [[Ментеваб]], важна фигура од [[Земене Месафинт]], како клечела пред Марија и Исус, од црквата [[Нарга Селасие]] </gallery> ===Влијание врз западната уметност=== {{see also|Африкански период на Пикасо|Современа африканска уметност}} На почетокот на XX век, уметници како [[Пабло Пикасо|Пикасо]], [[Анри Матис|Матис]], [[Пол Гоген]] и [[Амедео Модиљани|Амедео Модиљани]] станале свесни за [[африканска уметност|африканската уметност]] и биле инспирирани од неа.<ref name="African Influences in Modern Art">Murrell, Denise. [[http://www.metmuseum.org/toah/hd/aima/hd_aima.htm](http://www.metmuseum.org/toah/hd/aima/hd_aima.htm) "African Influences in Modern Art"], ''[[The Metropolitan Museum of Art]]'', April 2008. Retrieved on 31 January 2013.</ref> Во ситуација во која воспоставената [[авангарда]] се борела против ограничувањата наметнати од служењето на светот на видливото, африканската уметност ја демонстрирала моќта на врвно организираните форми; тие не настанувале само како одговор на способноста за гледање, туку и, а често и првенствено, на способноста за имагинација, емоции и мистично и религиозно искуство. Овие уметници во африканската уметност виделе [[Формализам (уметност)|формално]] совршенство и софистицираност обединети со извонредна изразна моќ.<ref name="Johnson">Johnson, ''Picasso's Demoiselles d'Avignon and the Theater of the Absurd''. 102–113</ref><ref>Richardson, J. ''Picasso's Apocalyptic Whorehouse''. 40–47</ref><ref name="ChristiesPress">[[http://www.christies.com/about/press-center/releases/pressrelease.aspx?pressreleaseid=4086](http://www.christies.com/about/press-center/releases/pressrelease.aspx?pressreleaseid=4086) Release: Tête – Amedeo Modigliani] {{Webarchive|url=[https://web.archive.org/web/20160304225858/http://www.christies.com/about/press-center/releases/pressrelease.aspx?pressreleaseid=4086](https://web.archive.org/web/20160304225858/http://www.christies.com/about/press-center/releases/pressrelease.aspx?pressreleaseid=4086) |date=4 March 2016 }}. Press Release, [[Christie's|Christie's Paris]]. 26 May 2010. Accessed 20 October 2011.</ref><ref>Matisse may have purchased this piece from Emile Heymenn's shop of non-western artworks in Paris, see [[http://www.pablopicasso.org/africanperiod.jsp](http://www.pablopicasso.org/africanperiod.jsp) PabloPicasso.org].</ref><ref name=twsJun10a>{{cite news |author=[[Arthur I. Miller|Miller, Arthur I.]] |title= Einstein, Picasso: Space, Time, and the Beauty That Causes Havoc |work= [[The New York Times]] |quote= Les Demoiselles contains vestiges of Cézanne, El Greco, Gauguin and Ingres, among others, with the addition of conceptual aspects of primitive art properly represented with geometry. |year= 2001 |url= [https://www.nytimes.com/books/first/m/miller-01einstein.html](https://www.nytimes.com/books/first/m/miller-01einstein.html) |access-date=10 June 2010 }}</ref> == Белешки == <references group="lower-alpha" /> == Наводи == {{наводи}} ==Извори== * [[Clement Greenberg]], ''Art and Culture'', Beacon Press, 1961 * ''[[Lyrical Abstraction]]'', Exhibition Catalogue, [[Whitney Museum of American Art]], NYC, 1971. * O'Connor, Francis V. ''[[Jackson Pollock]]'' Exhibition Catalogue, (New York, [[Museum of Modern Art]], [1967]) {{OCLC|165852}} * ''Pictures of Nothing: Abstract Art since Pollock'' (A.W. Mellon Lectures in the Fine Arts), [[Kirk Varnedoe]], 2003 * ''The Triumph of [[Modernism]]'': The Art World, 1985–2005, [[Hilton Kramer]], 2006, {{ISBN|0-15-666370-8}} * {{cite book| last = Piper| first = David| title = The Illustrated Library of Art: History, Appreciation, and Tradition| year = 1986| publisher = Portland House| isbn = 978-0-517-62336-7| url-access = registration| url = https://archive.org/details/illustratedlibra03pipe}} == Надворешни врски == {{commons category|History of painting}} * [http://www.all-art.org History of Art: From Paleolithic Age to Contemporary Art] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201119110530/http://www.all-art.org/ |date=19 November 2020 }} * [[Wassily Kandinsky|Kandinsky]] {{cite web |url=http://www.mnstate.edu/gracyk/courses/phil%20of%20art/kandinskytext.htm |title=Concerning the Spiritual in Art |first=Wassily |last=Kandinsky (translated by Michael T. H. Sadler) |publisher=mnstate.edu |access-date=30 November 2010 |archive-date=28 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528150354/http://www.mnstate.edu/gracyk/courses/phil%20of%20art/kandinskytext.htm }} * [http://www.metmuseum.org/toah/ Metropolitan Museum of Art Timeline of Art History] * [http://creadm.solent.ac.uk/custom/rwpainting/cover/contentspage.html Ancient Roman Wall-Painting] [[Категорија:Историја по тема|Сликарство]] [[Категорија:Сликарство]] q5m96x4h6y9syslo1rnwdrm7bozphwu 5642405 5642394 2026-10-09T11:45:44Z Тиверополник 1815 /* Западно сликарство */ 5642405 wikitext text/x-wiki {{multiple image||perrow=2|total_width=270|caption_align=center|direction=vertical|header=Историја на сликарството|image1=Lubang Jeriji Saléh cave painting of Bull.jpg|caption1=[[Лубанг Џериџи Салех]], во [[Калимантан]], [[Индонезија]], содржи една од најстарите познати фигуративни слики – приказ на бик стар 40.000 години.|image2=Johannes Vermeer - Het melkmeisje - Google Art Project.jpg|caption2=''[[Млекарка (Вермер)|Млекарка]]'' од [[Јоханес Вермер]], 1657година}} '''Историјата на сликарството''' — период кој го опфаќа далечното минато на човекот, започнувајќи со најраните [[Старо камено време|палеолитски]] [[Артефакт (археологија)|артефакти]] и уметничките дела кои биле создадени од праисториските уметници до денес. Тоа претставува постојана, иако периодично нарушена, традиција од антиката која ги опфаќа сите култури и цивилизации. Низ културите, континентите и милениумите, историјата на сликарството се состои од постојана река на креативност која продолжува и во 21 век. <ref name="ColeGealt1991">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/artofwesternworl00bruc|title=Art of the Western World: From Ancient Greece to Post Modernism|last=Bruce Cole|last2=Adelheid M. Gealt|date=15 December 1991|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-0-671-74728-2|access-date=8 September 2011|url-access=registration}}</ref> До почетокот на 20 век, сликарството првенствено се потпирало на [[Репрезентативна уметност|репрезентативни]], [[Духовна уметност|духовни]] и [[Антика|класични]] мотиви, по што почести биле почисто апстрактните и [[Концептуална уметност|концептуалните]] пристапи. Развојот на источното сликарство историски е паралелно со оној на [[Западно сликарство|западното сликарство]], генерално, но неколку векови порано. [[Африканска уметност|Африканската уметност]], [[Еврејска уметност|еврејската уметност]], [[Исламска уметност|исламската уметност]], [[Индонезиска уметност|индонезиската уметност]], [[Индиска уметност|индиската уметност]], <ref>{{Наведени вести|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C05EED91E3CF933A25754C0A962958260&sec=&spon=&pagewanted=2|title=Art View; Eastern Art Through Western Eyes|date=10 July 1994|work=[[The New York Times]]|access-date=30 November 2010}}</ref> [[Кинеска уметност|кинеската уметност]] и [[Јапонска уметност|јапонската уметност]] <ref name="Publisher 1999">{{Наведена книга|title=Japonisme: The Japanese Influence on Western Art Since 1858|last=Wichmann|first=Siegfried|publisher=Thames & Hudson|year=1999|isbn=978-0-500-28163-5}}</ref> извршиле значајно влијание врз западната уметност и обратно. <ref name="Western Art 1989">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/bub_gb_PMFwC1gP0BkC|title=The Meeting of Eastern and Western Art|last=Sullivan|first=Michael|publisher=University of California Press|year=1989|isbn=978-0-520-05902-3}}</ref> Првично служејќи за практична намена, проследена со царско, приватно, граѓанско и религиозно [[Дарителски портрет|покровителство]], источното и западното сликарство подоцна пронашле публика во [[Аристократија|аристократијата]] и средната класа. Од современиот период, од [[Среден век|средниот век]] па сè до [[Ренесанса|ренесансата,]] сликарите работеле за црквата и богатата аристократија. Започнувајќи од [[Барок|барокниот период]], уметниците добивале приватни нарачки од пообразована и просперитетна средна класа. На Запад, идејата за „[[Ларпурлартизам|уметност заради уметност]]“ започнала да наоѓа израз во делата на [[Романтизам|романтичните]] сликари како [[Франсиско Гоја]], [[Џон Констабл]] и [[Вилијам Тарнер]]. Во 19 век дошло до подем на комерцијалната уметност, која обезбедила покровителство во 20 век.<ref>[http://www.artic.edu/aic/exhibitions/picasso/themes.html ''Cézanne to Picasso: Ambroise Vollard, Patron of the Avant-Garde,'' Chicago Art Institute. Retrieved 11 November 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081012050647/http://www.artic.edu/aic/exhibitions/picasso/themes.html|date=12 October 2008}}.</ref> == Праисторија == {{multiple image|footer_align=left|image2=Maros_hunting_scene.png|width2=180|caption2=Прецртан приказ на ловна сцена од пештерите во карстниот предел Марос-Пангкеп|image1=Pig-deer print paintings in Pettakere Cave, Maros.jpg|width1=200|caption1=Се проценува дека пештерните цртежи што прикажуваат лов на диви свињи во карстниот предел Марос-Пангкеп на Сулавеси се стари најмалку 43.900 години (2014). Ова откритие е признаено како „најстариот познат приказ на раскажување приказни и најраниот пример за фигуративна уметност во човечката историја“.}} Најстарите познати слики се стари повеќе од 40.000-60.000 години ([[палеолитска уметност]]) и се пронајдени во пештерите во областа Марос ([[Сулавеси]], [[Индонезија]]). Тие се изработени од рачно изработени модели и едноставни геометриски форми. <ref name="Aubert2014">M. Aubert et al., "Pleistocene cave art from Sulawesi, Indonesia", ''Nature'' vol. 514, pp. 223–227 (9 October 2014). "using uranium-series dating of coralloid speleothems directly associated with 12 human hand stencils and two figurative animal depictions from seven cave sites in the Maros karsts of Sulawesi, we show that rock art traditions on this Indonesian island are at least compatible in age with the oldest European art. The earliest dated image from Maros, with a minimum age of 39.9 kyr, is now the oldest known hand stencil in the world. In addition, a painting of a [[Babirusa|babirusa ('pig-deer')]] made at least 35.4 kyr ago is among the earliest dated figurative depictions worldwide, if not the earliest one. Among the implications, it can now be demonstrated that humans were producing rock art by ~40 kyr ago at opposite ends of the Pleistocene Eurasian world."</ref> Некои отпечатоци од раце се пронајдени во [[Тибет]] и датираат од околу 200.000 години. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cbc.ca/radio/quirks/200-000-year-old-handprints-may-be-the-world-s-oldest-artwork-scientists-say-1.6188120|title=200,000-year-old handprints may be the world's oldest artwork, scientists say|last=Bob McDonald|date=September 24, 2021|work=cbc.ca|publisher=CBC Radio|accessdate=2024-05-09}}</ref> Во ноември 2018 година, научниците објавиле дека е откриена најстарата позната фигуративна уметничка слика, стара над 40.000 (можеби дури 52.000) години, на непознато животно, во пештерата [[Лубанг Џериџи Салех]] на [[Индонезија|индонезискиот]] остров [[Борнео]]. <ref name="NYT-20181107-cz">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2018/11/07/science/oldest-cave-art-borneo.html|title=In Cave in Borneo Jungle, Scientists Find Oldest Figurative Painting in the World – A cave drawing in Borneo is at least 40,000 years old, raising intriguing questions about creativity in ancient societies.|last=Zimmer|first=Carl|date=7 November 2018|work=[[The New York Times]]|access-date=8 November 2018|author-link=Carl Zimmer}}</ref> <ref name="NAT-20181107">{{Наведено списание|last=Aubert, M.|displayauthors=et al|date=7 November 2018|title=Palaeolithic cave art in Borneo|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=564|issue=7735|pages=254–257|bibcode=2018Natur.564..254A|doi=10.1038/s41586-018-0679-9|pmid=30405242}}</ref> Во декември 2019 година, биле откриени уште постари пештерски слики на кои е прикажан лов на свињи во карстниот регион Марос-Пангкеп во [[Сулавеси]], со проценета возраст од најмалку 43.900 години. Ова откритие било признаено како „најстариот познат приказ на раскажување приказни и најраниот пример на фигуративна уметност во човечката историја“. <ref>{{Наведено списание|last=Aubert|first=M.|displayauthors=et al.|date=11 December 2019|title=Earliest hunting scene in prehistoric art.|journal=Nature|volume=576|issue=7787|pages=442–445|bibcode=2019Natur.576..442A|doi=10.1038/s41586-019-1806-y|pmid=31827284|hdl-access=free}}</ref> <ref name="NYT-20191211">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2019/12/11/science/cave-art-indonesia.html|title=Mythical Beings May Be Earliest Imaginative Cave Art by Humans – The paintings on an Indonesian island are at least 43,900 years old and depict humanoid figures with animal-like features in a hunting scene.|last=Ferreira|first=Becky|date=11 December 2019|work=[[The New York Times]]|access-date=12 December 2019}}</ref> Во 2021 година, била објавена пештерска уметност на свиња пронајдена во [[Сулавеси]], Индонезија, која датира од пред повеќе од 45.500 години. <ref>{{Наведено списание|last=Brumm|first=Adam|last2=Oktaviana|first2=Adhi Agus|last3=Burhan|first3=Basran|last4=Hakim|first4=Budianto|last5=Lebe|first5=Rustan|last6=Zhao|first6=Jian-xin|last7=Sulistyarto|first7=Priyatno Hadi|last8=Ririmasse|first8=Marlon|last9=Adhityatama|first9=Shinatria|date=2021-01-01|title=Oldest cave art found in Sulawesi|journal=Science Advances|language=en|volume=7|issue=3|bibcode=2021SciA....7.4648B|doi=10.1126/sciadv.abd4648|issn=2375-2548|pmc=7806210|pmid=33523879|doi-access=free}}</ref> <ref name="NYT-20210113">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2021/01/13/science/cave-painting-indonesia.html|title=Pig Painting May Be World's Oldest Cave Art Yet, Archaeologists Say – The depiction of the animal on an Indonesian island is at least 45,500 years old, the researchers say.|last=Ferreira|first=Becky|date=January 13, 2021|work=[[The New York Times]]|access-date=January 14, 2021}}</ref> На 3 јули 2024 година, списанието ''„Nature“'' објавило истражувачки наоди кои укажуваат дека пештерските слики кои прикажуваат антропоморфни фигури во интеракција со свиња и се со димензии 91 на 38 см во [[Капампанганска пештера|Капампанганската пештера]] се стари приближно 51.200 години, што ги прави најстарите познати слики во светот. <ref name=":0">{{Наведено списание|last=Oktaviana|first=Adhi Agus|last2=Joannes-Boyau|first2=Renaud|last3=Hakim|first3=Budianto|last4=Burhan|first4=Basran|last5=Sardi|first5=Ratno|last6=Adhityatama|first6=Shinatria|last7=Hamrullah|last8=Sumantri|first8=Iwan|last9=Tang|first9=M.|date=2024-07-03|title=Narrative cave art in Indonesia by 51,200 years ago|journal=Nature|language=en|volume=631|issue=8022|pages=814–818|bibcode=2024Natur.631..814O|doi=10.1038/s41586-024-07541-7|issn=0028-0836|pmc=11269172|pmid=38961284|doi-access=free}}</ref> <ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theartnewspaper.com/2024/07/04/oldest-example-of-figurative-art-found-in-indonesian-cave|title=Oldest example of figurative art found in Indonesian cave|last=Harris|first=Garreth|date=2024-07-04|work=The Art Newspaper|accessdate=2024-07-05}}</ref><gallery widths="140" heights="100"> File:Bhimbetka.JPG|алт=Rock Shelters of Bhimbetka, rock painting, Stone Age, India| Карпести засолништа во [[Бимбетка]], [[Карпеста уметност|карпесто сликарство]], [[камено време]], [[Индија]] File:Lascaux2.jpg|алт=Lascaux, Horse| [[Ласко (пештера)|Ласко]], ''Коњ'' File:San_Painting,_Ukalamba_Drakensberge_1.JPG|алт=Eland, rock painting, Drakensberg, South Africa| ''[[Еланд (антилопа)|Еланд]]'', [[Карпеста уметност|карпеста слика]], Дракенсберг, Јужна Африка File:Lascaux_painting.jpg|алт=Lascaux, Bulls and Horses| [[Ласко (пештера)|Ласко]], ''Бикови и Коњи'' File:Rock_art_bull.jpg|алт=Spanish cave painting of Bulls| Шпанско [[пештерско сликарство]] на ''[[Домашно говедо|бикови]]'' File:Haljesta.jpg|алт=Petroglyphs, from Sweden, Nordic Bronze Age (painted)| [[Петроглиф|Петроглифи]], од Шведска, нордиско бронзено време File:Lascaux_04.jpg|алт=Lascaux, Aurochs (Bos primigenius primigenius)| [[Ласко (пештера)|Ласко]], тур (''Bos primigenius primigenius'') File:GreatGalleryedit.jpg|алт=Pictographs from the Great Gallery, Canyonlands National Park, Horseshoe Canyon, Utah, c. 1500 BCE| [[Пиктографи]] од Големата галерија, Национален парк Канјонлендс, Кањон Хорсшу, [[Јута]], околу 1500 година п.н.е. File:SantaCruz-CuevaManos-P2210651b.jpg|алт=Cueva de las Manos (Spanish for Cave of the Hands) in the Santa Cruz province in Argentina, c. 7300 BC| [[Куева де лас Манос]] (шпански за Пештерата на рацете) во провинцијата Санта Крус во Аргентина, в. 7300 п.н.е File:Bradshaw_rock_paintings.jpg|алт=Gwion Gwion rock paintings found in the north-west Kimberley region of Western Australia c. 15,000 BC| Карпести цртежи Гвион Гвион пронајдени во северозападниот регион Кимберли во Западна Австралија околу 15.000 година п.н.е. <ref name="date">{{Наведување|last=Tacon|first=Paul|last2=Mulvaney|first2=Ken|last3=Fullagar|first3=Richard|last4=Head|first4=Lesley|title=Bradshaws' – an eastern province?|journal=Rock Art Research|volume=16|number=2|pages=127–129|year=1999}}</ref> </gallery> Во [[Старо камено време|палеолитското]] време, претставувањето на луѓето во пештерските слики било ретко. Најчесто, биле сликани животни, и тоа не само животни кои се користеле како храна, туку и животни кои биле силни по природа, како [[Носорог|носорозите]] или големите [[мачки]], како во пештерата [[Шове]]. Понекогаш биле цртани и знаци како точки. Ретките претстави на луѓе вклучуваат отпечатоци од раце и модели добиени со нивно оцртување, како и фигури што прикажуваат хибриди човек-животно. Пештерата Шове во департманот [[Ардеш]] во [[Департмани во Франција|Франција]] ги содржи најважните зачувани пештерски слики од палеолитскиот период, насликани околу 31.000 година п.н.е. Сликите во пештерата [[Алтамира]] во [[Шпанија]] биле направени од 14.000 до 12.000 година п.н.е. и прикажуваат, меѓу другото, [[Бизон|бизони]]. Салата на бикови во [[Ласко (пештера)|Ласко]], [[Дордоња]], Франција, е една од најпознатите пештерски слики и датира од околу 15.000 до 10.000 година п.н.е. Доколку сликите имаат некакво значење, тоа сè уште е непознато. Пештерите не биле во населено подрачје, па затоа можеби се користеле за сезонски ритуали. Животните се придружени со знаци кои укажуваат на можна употреба на магија. Симболите слични на стрелки во Ласко понекогаш се толкуваат како да се користат како [[Календар|календари]] или алманаси, но доказите остануваат неубедливи.<ref>M. Hoover, "Art of the Paleolithic and Neolithic Eras", from ''Art History Survey 1'', San Antonio College (July 2001; accessed 11 June 2005).</ref> Најважното дело од [[Средно камено време|мезолитскиот период]] е „''Воините кои маршираат“'', карпеста слика во Сингле де ла Мола, [[Кастељон (покраина)|Кастелон]], [[Шпанија]], која датира од околу 7000 до 4000 година п.н.е. Техниката што се користела веројатно била плукање или дување на пигментите врз карпата. Сликите се доста натуралистички, иако стилизирани. Фигурите не се тридимензионални, иако се преклопуваат. Најраните познати индиски слики се карпестите слики од [[Праисторија|праисторијата]], [[Петроглиф|петроглифите]] пронајдени на места како Карпестите засолништа на [[Бимбетка]], а некои од нив се постари од 5500 година п.н.е. Ваквите дела продолжиле и по неколку милениуми, во 7 век, резбаните столбови од [[Пештери Аџанте|Аџанте]], држава [[Махараштра]], претставуваат одличен пример за индиско сликарство. Боите, претежно различни нијанси на црвена и портокалова, биле добивани од минерали. == Источно сликарство == {{multiple image|direction=vertical|footer=Ѕидни слики што го прикажуваат дворскиот живот во гробницата на Сју Сјенсју, династија Северен Ќи, 571 г. н.е., лоцирана во Таијуан, провинција Шанси, Кина.|footer_align=left|image1=Paintings on north wall of Xu Xianxiu Tomb.jpg|width1=220|caption1=|image2=Paintings on east wall of Xu Xianxiu Tomb.jpg|width2=220|caption2=|image3=Paintings on west wall of Xu Xianxiu Tomb.jpg|width3=220|caption3=}} [[File:Changshadragon.jpg|мини| ''Свилена слика на која е прикажан човек кој јава змеј'', слика на [[свила]], датирана од 5-ти до 3-ти век п.н.е.]] Историјата на источното сликарство вклучува широк спектар на влијанија од различни култури и религии. Развојот на [[Источно сликарство|источното сликарство]] историски е паралелен со оној на [[Западно сликарство|западното сликарство]], генерално неколку века порано. Африканската уметност, еврејската уметност, [[Исламска уметност|исламската уметност]], индонезиската уметност, индиската уметност, <ref>{{Наведени вести|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C05EED91E3CF933A25754C0A962958260&sec=&spon=&pagewanted=2|title=Holland Cotter|work=NY Times|access-date=27 October 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20140809021204/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C05EED91E3CF933A25754C0A962958260&sec=&spon=&pagewanted=2|archive-date=9 August 2014}}</ref> кинеската уметност, корејската уметност и јапонската уметност имале значајно влијание врз западната уметност и обратно. [[Кинеско сликарство|Кинеското сликарство]] е едно од најстарите постојани уметнички традиции во светот. Најраните слики не биле репрезентативни, туку украсни; тие се состоеле од шари или дизајни, а не од слики. Раната грнчарија била насликана со спирали, цик-цак линии, точки или животни. Дури за време на [[Период на завојуваните држави|периодот на завојуваните држави]] (403–221 п.н.е.) уметниците почнале да го претставуваат светот околу нив. [[Јапонско сликарство|Јапонското сликарство]] е една од најстарите и најрафинираните јапонски уметности, опфаќајќи широк спектар на жанрови и стилови. Историјата на јапонското сликарство е долга историја на синтеза и натпревар помеѓу домородната јапонска естетика и приспособување на увезените идеи. Корејското сликарство, како независна форма, започнало околу 108 година п.н.е., околу падот на Кочосон, што го прави едно од најстарите во светот. Уметничкото дело од тој временски период се развило во различни стилови што го карактеризирале периодот на Трите кралства на Кореја, особено сликите и фреските што ги красат гробниците на кралското семејство Когурјо. За време на периодот на Трите кралства и за време на [[Корјо|династијата Корјо]], корејското сликарство се карактеризирало првенствено со комбинација од предели во корејски стил, црти на лицето, теми центрирани на [[будизмот]] и акцент на небесното набљудување, што било олеснето од брзиот развој на корејската астрономија. === Источноазиско сликарство === {{Панорама|Along the River During the Qingming Festival (Qing Court Version).jpg|950|Панорама на ''[[Крај реката за време на Ќингминг]]'', римејк од 18 век на оригиналот на династијата Сунг од 12 век од кинескиот уметник [[Џанг Ѕедуан]]. Оригиналната слика на Џанг е почитувана од научниците како „едно од најголемите ремек-дела на кинеската цивилизација."<ref>{{cite web|url=https://blogs.wsj.com/scene/2010/11/12/too-hot-a-ticket-river-of-wisdom/|title='River of Wisdom' is Hong Kong's hottest ticket|author=Seno, Alexandra A.|work=[[The Wall Street Journal]]|date=2 November 2010}}</ref>}} [[File:China_qing_blue.JPG|мини| Кинески насликан ќуп од [[Хан (династија)|периодот на Хан]] (202 п.н.е. - 9 н.е.)]] Кина, Јапонија и Кореја имаат силна традиција во сликарството, која е исто така многу поврзана со уметноста на [[Калиграфија|калиграфијата]] и гравурата (толку многу што тоа најчесто се смета за сликарство). Традиционалното сликарство на [[Далечниот Исток]] се карактеризира со техники на основа на вода, помалку реализам, „елегантни“ и стилизирани теми, графички пристап кон прикажувањето, важноста на белиот простор (или негативниот простор) и претпочитање на пределот (наместо човечката фигура) како субјект. Освен мастилото и бојата на свилени или хартиени свитоци, златото било исто така вообичаен медиум во насликаните источноазиски уметнички дела. Иако свилата била донекаде скап медиум за сликање во минатото, пронаоѓањето на хартијата во текот на 1 век од н.е. од страна на евнухот на ханскиот двор, [[Цај Лун|Цај Лун,]] обезбедило не само евтин и широко распространет медиум за пишување, туку и евтин и широко распространет медиум за сликање (што го направило подостапен за јавноста). Идеологиите на [[Конфуцијанство|конфуцијанството]], [[Таоизам|даоизмот]] и [[Будизам|будизмот]] одиграле голема улога во источноазиската уметност. Сликарите од средновековната [[Сунг (династија)|династија Сунг]], како што е Лин Тингуи и неговото ''„Перење Луохан“'' <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.asia.si.edu/collections/singleObject.cfm?ObjectId=1691|title=Open F-S: Sketch after Cecil Lawson's Swan and Iris|work=Freer – Sackler|archive-url=https://web.archive.org/web/20070611100744/http://www.asia.si.edu/collections/singleObject.cfm?ObjectId=1691|archive-date=11 June 2007}}</ref> (сместено во Смитсоновата уметничка галерија) од 12 век се одлични примери на будистички идеи споени во класичната кинеска уметност. На втората слика на свила, ќелавите будисти Луохан се прикажани во практична атмосфера каде што перат алишта покрај река. Сепак, самата слика е визуелно зачудувачка, со Луохан прикажан со богати детали и светли, непроѕирни бои во контраст со маглива, кафеава и блага шумовита средина. Исто така, врвовите на дрвјата се обвиткани во вртложна магла, обезбедувајќи го вообичаениот „негативен простор“ споменат погоре во Источноазиската уметност.  Во „Јапонизмот“, постимпресионистите од крајот на 19 век како [[Винсент ван Гог|Ван Гог]] и [[Анри де Тулуз-Лотрек]], и тоналистите како Џејмс Мекнил Вислер, се восхитувале на јапонските уметници од [[Укијо-е]] од почетокот на 19 век како [[Кацушика Хокусаи|Хокусаи]] (1760–1849) и [[Хирошиге]] (1797–1858) и биле под нивно влијание.<gallery widths="180"> File:Lacquer_painting_from_Ch'u_State.jpg|алт=A lacquerware painting from the State of Chu (704–223 BC)| Лакирана слика од [[Чу (држава)|државата Чу]] (704–223 п.н.е.) File:Western_Han_Dynasty_Woman,_Han_Tomb_in_Sian,_Shensi.jpg|алт=Fresco of a Chinese woman, Western Han (202 BC – 9 AD)| Фреска на Кинескиња, [[Хан (династија)|Хански период]] (202 п.н.е. – 9 н.е.) File:Guardians_of_Day_and_Night,_Han_Dynasty.jpg|алт=Paintings of guardian spirits, Han dynasty (202 BC – 220 AD)| Слики на духови чувари, [[Хан (династија)|Хански период]] (202 п.н.е. – 220 н.е.) File:Sun_Quan_Tang.jpg|алт=Emperor Sun Quan by Yan Liben (600–673 AD), Tang dynasty| Царот Суен Ќуен од Јан Либен (600–673 н.е.), [[Танг (династија)|тангски период]] File:Hangan03.jpg|алт=Night-Shining White, by Han Gan (8th century), Tang dynasty| Бело што сјае во ноќта, од Хан Ган (8 век), [[Танг (династија)|тангски период]] File:EightySevenCelestials3.jpg|алт=Eighty-Seven Celestials, by Wu Daozi (685–758), Tang dynasty| Осумдесет и седум небесни, од Ву Даоѕе (685–758), [[Танг (династија)|тангски период]] File:Songhuizong4.jpg|алт=Golden Pheasant and Cotton Rose, by Emperor Huizong of Song (1100–1126 AD), Song dynasty| ''Златен фазан и памучна роза'', од царот Хуејѕунг (1100–1126 н.е.), [[Сунг (династија)|сунгски период]] File:Ma_Lin_010.jpg|алт=A Man and His Horse in the Wind, by Zhao Mengfu (1254–1322 AD), Chinese| ''Човек и неговиот коњ на ветрот'', од Џао Менгфу (1254–1322 н.е.), [[Сунг (династија)|сунгски период]] File:SesshuToyo.jpg|алт=Shukei-sansui (Autumn Landscape), Sesshu Toyo (1420–1506), Japanese| Шукеј-сансуи (есенски предел), Сешу Тојо (1420–1506), јапонско сликарство File:Pine_Trees.jpg|алт=Pine Trees screen by Hasegawa Tōhaku (1539–1610), Japanese| ''Екранот „Борови дрвја“'' од Хасегава Тохаку (1539–1610), јапонско сликарство File:Hwangmyo.jpg|алт=A Cat and a Butterfly, by Kim Hong-do (1745–?), 18th century, Korean| ''„Мачка и пеперутка“'', од Ким Хонг-до (1745–?), 18 век, корејско сликарство File:Shunkeizu.jpg|алт=Hanging scroll by Kanō Tanyū (1602–1674), Japanese| Висечки свиток од Кано Танју (1602–1674), јапонски </gallery> ==== Кинеско сликарство ==== [[File:Ch'iu_Ying_001.jpg|лево|мини| ''Пролетно утро во палатата Хан'', од уметникот од периодот на Минг (1494–1552 н.е.)]] Најраните зачувани примери на кинеско насликано уметничко дело датирале од периодот на Завојуваните држави (481–221 п.н.е.), со слики на свила или гробни мурали на карпа, тула или камен. Тие често биле во едноставен стилизиран облик и во повеќе или помалку рудиментирани геометриски шари. Често прикажувале митолошки суштества, домашни сцени, сцени од трудот или дворски сцени исполнети со службеници на дворот. Уметничките дела во овој период и во последователните [[династија Ќин]] (221–207 п.н.е.) и [[Хан (династија)|династија Хан]] (202 п.н.е. – 220) не биле создадени како цел сами по себе или заради повисоко лично изразување; наместо тоа, уметноста била создадена за да ги симболизира и почитува погребните обреди, претставите на митолошките божества или духовите на предците итн. Во времето на династијата Хан постоеле слики на свила со дворски службеници и домашни сцени, како и сцени со мажи што ловеле на коњи или учествувале во воена парада. Се сликало и врз тридимензионални уметнички дела, како фигурини и статуи, како што се првобитно насликаните бои што ги покривале статуите на војниците и коњите од [[Теракотна војска|Теракотната војска]]. Во општествената и културната средина на древната [[Источна династија Ѓин]] (316–420), со седиште во Нанџјинг на југ, сликарството станало едно од официјалните занимања на [[Конфуцијанство|конфуцијански]] образованите бирократски службеници и [[аристократија|аристократите]] (заедно со свирењето музика, пишувањето украсна [[калиграфија]], како и пишувањето и рецитирањето поезија). Сликарството станало вообичаена форма на уметничко самоизразување, а во овој период сликарите на дворот или во елитните општествени кругови биле оценувани и рангирани од своите колеги. [[File:Zhang Shengwen. L'enseignement de Bouddha Sakyamuni.jpg|thumb|upright=1.3|''[[Гаутама Буда|Буда Шакјамуни]]'', 1173–1176, период на династија Сунг]] Создавањето на класичното кинеско пејзажно сликарство во голема мера му се припишувало на уметникот од [[Источна династија Ѓин|Источната династија Ѓин]] [[Гу Кајџе]] (344–406), еден од најпознатите уметници во кинеската историја. Како издолжените свиткани сцени на Кајџи, кинеските уметници од [[Танг (династија)|династијата Танг]] (618–907), како [[Ву Даоѕе]], сликале живописни и многу детални уметнички дела на долги хоризонтални рачни свитоци (кои биле многу популарни за време на Танг), како неговото ''Осумдесет и седум небесни луѓе''. Насликаните уметнички дела од периодот Танг се однесувале на ефектите на идеализирана пејзажна средина, со мал број предмети, луѓе или активности, како и со монохроматски карактер (на пример, муралите во гробницата на принцот Јиде во мавзолејот Ќанлинг). Постоеле и фигури како раниот сликар од периодот на династијата Танг [[Џан Ѕеќен]], кој сликал извонредни пејзажи кои биле далеку пред своето време во прикажувањето на реализмот. Сепак, пејзажната уметност воопшто не достигнала повисоко ниво на зрелост и реализам сè до периодот на [[Пет династии и Десет кралства]] (907–960). Во тоа време постоеле исклучителни пејзажни сликари како [[Дунг Јуен]] како и уметници кои сликале поживописни и пореалистични претстави на домашни сцени, како [[Гу Хунгџунг]] и неговото ''Ноќни веселби на Хан Сиѕај''. [[File:Loquats and Mountain Bird.jpg|thumb|left|''Локуми и планинска птица'', анонимен уметник од [[династија Јужен Сонг|династијата Јужен Сонг]]; сликите во стил на листовиден албум, како оваа, биле популарни во Јужен Сонг (1127–1279).]] За време на кинеската [[Јужна династија Сунг|династија Сунг]] (960–1279), не само што пејзажната уметност била унапредена, туку и портретното сликарство станало постандардизирано и пософистицирано од порано а својата класична зрелост ја достигнало за време на [[Минг (династија)|династијата Минг]] (1368–1644). Во текот на доцниот XIII и првата половина на XIV век, Кинезите под [[Монголи|монголски]] контролираната [[Јуен (династија)|династија Јуен]] не смееле да заземаат повисоки владини функции (кои биле резервирани за Монголите или за други етнички групи од Средна Азија), а царскиот испит привремено бил прекинат. Многу кинески образувани конфуцијанци, кои веќе немале професија, се свртеле кон сликарството и театарот, па периодот Јуан станал една од најживописните и најплодните епохи за кинеската уметност. Таков пример бил [[Ќен Сјуен]] (1235–1305), кој бил службеник на династијата Сунг, но од патриотизам одбил да служи на дворот на Јуен и се посветил на сликарството. Примери за извонредната уметност од овој период ги вклучувале богатите и детални насликани мурали во палатата Јонглe,<ref>{{cite web |url=[http://www.chinaculture.org/gb/en_artqa/2003-09/24/content_39769.htm](http://www.chinaculture.org/gb/en_artqa/2003-09/24/content_39769.htm) |title=Yongle Palace Mural |access-date=2007-03-23 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20070405094841/http://www.chinaculture.org/gb/en_artqa/2003-09/24/content_39769.htm](https://web.archive.org/web/20070405094841/http://www.chinaculture.org/gb/en_artqa/2003-09/24/content_39769.htm) |archive-date=5 April 2007}}</ref><ref>{{cite web|url=[http://www.tcc.leidenuniv.nl/index.php3?m=245&c=55|title=Chinastudies](http://www.tcc.leidenuniv.nl/index.php3?m=245&c=55|title=Chinastudies) – bacheloropleiding – Geesteswetenschappen – Humanities – Universiteit Leiden|website=[www.tcc.leidenuniv.nl|date=19](http://www.tcc.leidenuniv.nl|date=19) September 2002 |access-date=23 March 2007|archive-date=19 May 2007|archive-url=[https://web.archive.org/web/20070519145610/http://www.tcc.leidenuniv.nl/index.php3?m=245&c=55}}](https://web.archive.org/web/20070519145610/http://www.tcc.leidenuniv.nl/index.php3?m=245&c=55}})</ref> или „Дачуњанг палатата на долговечноста“, од 1262 година, место на [[Светско наследство на УНЕСКО|Светско наследство]] на [[УНЕСКО]]. [[File:Emperor Qianlong reading.jpg|thumb|[[Цар Циенлун]] практикува [[Калиграфија|калиграфија]], средина на XVIII век.]] Иако високото ниво на стилизација, мистичната привлечност и надреалната елеганција често биле претпочитани пред реализмот, почнувајќи од средновековната династија Сонг постоеле многу кинески сликари кои, тогаш и подоцна, прикажувале сцени од природата кои биле живописно реалистични. Подоцнежните уметници од династијата Минг го следеле акцентот на династијата Сунг врз сложените детали и реализмот на предметите во природата, особено во прикажувањето на животни (како патки, лебеди, врапчиња, тигри итн.) меѓу површини со светло обоени цвеќиња и грмушки и шуми (добар пример била анонимната слика од династијата Минг ''Птици и сливови'',<ref>{{cite web|url=[http://www.asia.si.edu/collections/zoomObject.cfm?ObjectId=4693|archive-url=https://web.archive.org/web/20070704090030/http://www.asia.si.edu/collections/zoomObject.cfm?ObjectId=4693|archive-date=2007-07-04|title=Chinese](http://www.asia.si.edu/collections/zoomObject.cfm?ObjectId=4693|archive-url=https://web.archive.org/web/20070704090030/http://www.asia.si.edu/collections/zoomObject.cfm?ObjectId=4693|archive-date=2007-07-04|title=Chinese) Art | Birds and plum-blossoms | F1909.246j|website=[www.asia.si.edu](http://www.asia.si.edu)}}</ref> сместена во галеријата Фрир при музејот Смитсонијан во Вашингтон). Постоеле многу познати уметници од династијата Минг; [[Ќиу Јинг]] бил одличен пример за врвен сликар од периодот на Минг (познат дури и во своето време), кој во своите дела користел домашни сцени, раздвижени дворски сцени и сцени од природата со речни долини и стрмни планини обвиени со магла и вртложни облаци. За време на династијата Минг постоеле и различни и сопернички уметнички школи поврзани со сликарството, како школата Ву. Класичното кинеско сликарство продолжило и во раниот модерен период на [[династија Ќинг|династијата Ќинг]], со високо реалистични портрети какви што се гледале во доцната династија Минг од почетокот на XVII век. Портретите на [[Kangxi Emperor|царот Кангси]], [[Yongzheng Emperor|царот Јонгџенг]] и [[Qianlong Emperor|царот Ќенлун]] биле одлични примери за реалистично кинеско портретно сликарство. За време на владеењето на Ќенлун и во текот на XIX век, европските [[барок]]ни стилови на сликарство имале забележливо влијание врз кинеското портретно сликарство, особено во насликаните визуелни ефекти на осветлување и сенчење. Исто така, источноазиските слики и другите уметнички дела (како [[порцелан]]от и лакираните предмети) биле високо ценети во Европа од првичните контакти во XVI век. ===== Кинеско маслено сликарство ===== Западните техники на [[маслено сликарство]] почнале да навлегуваат во Кина во XIX век, станувајќи распространети меѓу кинеските уметници и студентите по уметност на почетокот на XX век, што се совпаѓало со зголеменото поврзување на Кина со Западот. Уметници како [[Ли Тјефу]], [[Хунг Ји]], [[Су Бејхунг]], [[Јен Венлианг]], [[Лин Фенгмјен]], [[Фанг Ганмин]], [[Пан Јулианг]] заминувале во странство, главно во Париз и Токио, за да ја изучуваат западната уметност. Преку нив, уметничките движења како [[импресионизам]], [[кубизам]], [[фовизам]] и [[постимпресионизам]] се развивале и цветале во Кина, сè додека не биле прекинати од Втората светска војна и создавањето на Народна Република Кина, кога модернистичките уметнички стилови биле сметани за несоодветни со преовладувачките политички идеали, а реализмот бил единствената прифатлива уметничка форма. Сепак, наследството од блиската поврзаност со западната уметност на почетокот на XX век продолжило. Сликарството со масло останало важно средство на кинеската уметничка сцена; традиционалното кинеско сликарство со туш исто така било променето како резултат на тоа. <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="8"> File:Li-tiefu-portrait-of-madame-liu.jpg|''Портрет на госпоѓа Лиу'', (1942) [[Ли Тјефу]], масло на платно File:Litiefu1904.jpg|''Портрет на Канг Јувеј'' (1904) [[Ли Тјефу]], масло на платно File:XuBeiHongMdmCheng.jpg|''Портрет на госпоѓа Ченг'' (1941), масло на даска, [[Су Бејхунг]] </gallery> ==== Јапонско сликарство ==== {{main|Јапонско сликарство}} [[File:Geiami - Viewing a Waterfall.jpeg|thumb|upright=.6|[[Муромачки период]], [[Шингеј]] (1431–1485), ''Гледање на водопад'', музејот Незу, Токио.<ref>{{cite web |url=[http://www.nezu-muse.or.jp/syuuzou/kaiga/10169.html](http://www.nezu-muse.or.jp/syuuzou/kaiga/10169.html) |title=観瀑図 |access-date=2007-06-08 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20070927105016/http://www.nezu-muse.or.jp/syuuzou/kaiga/10169.html](https://web.archive.org/web/20070927105016/http://www.nezu-muse.or.jp/syuuzou/kaiga/10169.html) |archive-date=27 September 2007}}</ref>]] Јапонското сликарство (絵画) било една од најстарите и најусовршените форми на [[Јапонска уметност|јапонската уметност]] и опфаќало широк спектар на жанрови и стилови. Како и јапонската уметност воопшто, јапонското сликарство се развивало низ долга историја на синтеза и натпреварување меѓу автохтоната јапонска [[естетика]] и приспособувањето на увезените идеи. [[Укијо-е]], или „слика на плутачкиот свет“, бил жанр на јапонски [[дрвопис|дрворези]] и слики создадени меѓу XVII и XX век, со мотиви на пејзажи, театар и квартови на куртизани. Тој бил главниот уметнички жанр на [[дрвопис во Јапонија|јапонското дрвописно печатење]]. Јапонската графика, особено од [[Едо (период)|периодот Едо]], извршила огромно влијание врз [[француско сликарство|француското сликарство]] во текот на XIX век. Во XIX век, јапонските сликари развиле нова сликарска техника наречена ''ега'', која во голема мера позајмувала од западните сликарски техники и материјали; меѓу позначајните уметници биле [[Харада Наоџиро]], [[Фуџишима Такеџи]] и [[Курода Сејки]]. ==== Корејско сликарство ==== {{main|Корејско сликарство}} Корејското сликарство, како независна форма, започнало околу 108 п.н.е., околу падот на [[Стар Кочосон|Кочосон]], со што станало едно од најстарите во светот. Уметноста од тој период се развила во различните стилови што го карактеризирале периодот на [[Три кралства на Кореја|Трите кралства на Кореја]], особено сликите и фреските што ги украсувале гробниците на кралското семејство на [[Когурјо]]. Во текот на периодот на Трите кралства и низ [[династија Корјо|династијата Корјо]], корејското сликарство првенствено се карактеризирало со комбинација на пејзажи во корејски стил, црти на лицето, теми поврзани со будизмот и нагласок на набљудувањето на небесните тела, што било овозможено од брзиот развој на корејската астрономија. Дури во [[династија Чосон|династијата Чосон]] конфуцијанските теми почнале да се вкоренуваат во корејските слики, користејќи се во склад со домородните елементи. Историјата на корејското сликарство се карактеризирала со употреба на монохроматски дела со црна четка, често на хартија од црница или свила. Овој стил бил очигледен во „минхва“, или шарената народна уметност, сликите во гробниците и ритуалните и фестивалските уметности, во кои и во двата случаи била застапена широка употреба на бои. === Јужноазиско сликарство === <gallery widths=180> Image:Indischer Maler um 850 001.jpg|''Пловечки фигури кои танцуваат'', [[мурал]] од околу 850 година. File:Akbar Being Received by Khan Kilan, the Governor of Nagaur, in 1570, Akbarnama.jpg|[[Могулско сликарство]], [[Акбар]] го прима [[Кан Килан]], гувернерот на [[Нагаур]], во 1570 година, [[Акбарнама]] File:Farrukh Beg. Sultan Ibrahim Adil Shah II Khan hawking. Page from St. Petersburg Album. Bijapur ca.1590-95 (28,7x15,6cm) Institute of Oriental Studies St. Petersburg.jpg|[[Деканско сликарство]]; младиот [[Ибрахим Адил Шах II]] лови со сокол, околу 1590 година File:Yudishthira wrestling with Karna.jpg|[[Могулско сликарство]], [[Јудиштира]] се бори со Карна, 1598 File:Indian - Single Leaf of a Nilgai - Walters W865.jpg|[[Могулско сликарство]], [[нилгај]], 1625–1650 File:Emperor Shah Jahan, 1628.jpg|Царот [[Шах Џахан]] и синовите, околу 1628 година или подоцна. Могулските портрети обично користеле профилен приказ. Image:Indischer Maler um 1750 (III) 001.jpg|''Дама која слуша музика'', околу 1750 година. Image:Radha and Krishna in Discussion.jpg|Слика во стилот Бахсоли на Радха и Кришна во разговор, околу 1730 година. File:Sultan-Ibrahim-Adil-Shah-II-of-Bijapur. Miniature. Deccan, Bijapur; c. 1590. The David Collection. (cropped).jpg|[[Деканско сликарство]], султанот [[Ибрахим Адил Шах II]] од [[Биџапур]], околу 1590 година. Приказ од три четвртини кој остава моќен и жив впечаток на прикажаната личност, иако му недостасуваат и могулската прецизност и многу кохерентното моделирање на површините. File:Bichitr - Portrait of Raja Jagat Singh of Nurpur (reigned 1618-46) - 2013.324 - Cleveland Museum of Art.tif|[[Могулско сликарство|Могулски портрет]] на раџа Џагат Синг од Нурпур (владеел 1618–1646), веројатно 1619 година File:Clevelandart 2018.90.jpg|[[Пахарско сликарство]], [[Чамба]], околу 1665 година, воин се качува на својот коњ Image:Meister des Porträts des Govardhân Chand 001.jpg|Портрет на Говардан Чанд, во стилот на [[Пахарско сликарство|пахарското сликарство]], околу 1750 година. File:Unknown, Kangra, India - Krishna Fluting to the Milkmaids - Google Art Project.jpg|[[Канграско сликарство]], околу 1775 година, [[Кришна]] свири на својата флејта за [[гопи]]те Image:Ravi Varma-Ravana Sita Jathayu.jpg|Равана го убива Џатају; заробената Сита очајува, од [[Раџа Рави Варма]] Image:Akbar and Tansen visit Haridas.jpg|''Акбар и Тансен го посетуваат Харидас во Вриндаван'', Раџастански стил, околу 1750 година. File:India, Pahari Hills, Bilaspur school, 18th century - Krishna Summoning the Cows - 1989.339 - Cleveland Museum of Art.tif|Кришна ги повикува кравите, [[Пахарско сликарство]], [[Кахлур|Биласпур]], XVIII век Image:Indischer Maler um 1760 001.jpg|Маж со деца, во стилот на [[Пахарско сликарство|пахарското сликарство]], 1760 година. File:Maker unknown, India - Crimson Horned Pheasant (Satyr Tragapan) - Google Art Project.jpg|[[Сликарство во стилот Компани]], 1770-тите, црвенорог фазан ([[сатирски трагопан]]) Image:Indischer Maler um 1770 001.jpg|''Радха го апси Кришна'', во стилот на [[Пахарско сликарство|пахарското сликарство]], 1770 година. Image:Indischer Maler von 1780 001.jpg|''Рама и Сита во шумата'', во стилот на [[Пахарско сликарство|пахарското сликарство]], 1780 година. File:Unknown Indian - Rama, Lakshmana, and Sita Cooking and Eating in the Wilderness - Google Art Project.jpg|Доцно [[Канграско сликарство]], 1815/1825, [[Рама]], [[Лакшмана]] и [[Сита]] File:16 Kota Ram Singh II Tiger Hunting. Kotah, c 1830-1840, Cleveland MOA.jpg|Доцно [[Раџпутско сликарство]], [[Кота (град)|Кота]], околу 1830-тите, Рам Синг II лови тигар </gallery> ==== Индиско сликарство ==== [[File:Bhimbetka.JPG|thumb|[[Карпести засолништа Бимбетка]], [[карпеста уметност]], [[камено време]], Индија]] {{main|Индиско сликарство|Могулско сликарство}} Индиските слики историски се вртиле околу религиозните божества и кралевите. Индиската уметност била заеднички назив за неколку различни уметнички школи што постоеле на [[Индиски Потконтинент|Индискиот Потконтинент]]. Сликите се разликувале од големите фрески во [[Пештери Аџанте|Аџанте]] до сложените [[Могулско сликарство|могулски]] минијатурни слики и метално украсените дела од школата Танџор. Сликите од [[Гандара]]–[[Таксила]] биле под влијание на [[персиска уметност|персиските]] дела од запад. Источниот стил на сликање главно се развил околу уметничката школа Наланда. Делата главно биле инспирирани од различни сцени од [[индиска митологија|индиската митологија]]. ===== Историја ===== [[File:Aurangabad - Ajanta Caves (13).JPG|thumb|left|Фреска од пештерата 1 во Аџанта]] Најраните индиски слики се карпестите слики од [[праисторија|праисториското]] време, [[петроглиф]]ите какви што биле пронајдени на места како [[Карпести засолништа Бимбетка|карпестите засолништа во Бимбетка]], а некои од нив биле постари од 5500 п.н.е. Таквите дела продолжиле да се создаваат и по неколку милениуми; во VII век, издлабените столбови во [[пештери Аџанта|Аџанта]], во денешната сојузна држава [[Махараштра]], претставуваат одличен пример за индиското сликарство, а боите, главно различни нијанси на црвена и портокалова, биле добивани од минерали. [[Пештери Аџанте|Аџанте]] во Махараштра, Индија, се пештерски споменици издлабени во карпа кои датирале од II век п.н.е. и содржат слики и скулптури што се сметаат за [[Ремек-дело|ремек-дела]] и на будистичката религиозна уметност<ref>UNESCO World Heritage Site. [[https://whc.unesco.org/en/list/242](https://whc.unesco.org/en/list/242) ''Ajanta Caves, India: Brief Description'']. Retrieved 27 October 2006.</ref> и на универзалната ликовна уметност.<ref>[[UNESCO]] International Council on Monuments and Sites. 1982. [[https://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/242.pdf](https://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/242.pdf) ''Ajanta Caves: Advisory Body Evaluation'']. Retrieved 27 October 2006.</ref> ;Мадхубанско сликарство [[Мадхубанско сликарство]] бил стил на индиско сликарство кој се практикувал во регионот Митила во сојузната држава [[Бихар]], [[Индија]]. Потеклото на мадхубанското сликарство е обвиено во велот на древноста. ===== Могулско сликарство ===== [[File:Two Scribes Seated with Books and a Writing Table Fragment of a decorative margin Northern India.jpg|thumb|upright=1.4|left|Двајца писари седнати со книги и маса за пишување, фрагмент од украсна маргина, Северна Индија (могулска школа), околу 1640–1650]] [[Могулско сликарство|Могулското сликарство]] било посебен стил на [[индиско сликарство]], главно ограничен на илустрации во книги и изведуван во минијатурна форма, кој се појавил, се развил и го оформил својот облик во текот на периодот на [[Могулско Царство|Могулското Царство]], од XVI до XIX век. ===== Раџпутско сликарство ===== [[File:Durga Mahisasuramardini.JPG|thumb|upright|[[Богородица|Мајка божица]] Минијатурна слика во стилот на [[Пахарско сликарство|пахарското сликарство]], датирана од XVIII век. Пахарските и раџпутските минијатури споделувале многу заеднички одлики.]] [[Раџпутско сликарство|Раџпутското сликарство]] се развило и процветало во текот на XVIII век, на кралските дворови на [[Раџпутана]], Индија. Секое раџпутско кралство развило посебен стил, но со одредени заеднички одлики. Раџпутските слики прикажуваат различни теми, настани од еповите како што се [[Рамајана]] и [[Махабхарата]], животот на [[Кришна]], прекрасни предели и луѓе. Минијатурите се претпочитано средство во раџпутското сликарство, но некои ракописи исто така содржат раџпутски слики, а слики се изведувале дури и на ѕидовите на палатите, внатрешните простории на тврдините и хавелиите, особено на хавелиите во Шехаваџи. Боите се добивале од одредени минерали, растителни извори и школки од морски полжави, а се добивале и со обработка на скапоцени камења. Се користеле злато и сребро. Подготовката на посакуваните бои била долг процес, кој понекогаш траел со недели. Користените четки биле многу фини. ===== Танџавурско сликарство ===== [[Танџавурско сликарство|Танџавурското сликарство]] било важна форма на класичното [[Јужна Индија|јужноиндиско]] сликарство, родено во градот [[Танџавур]] во Тамил Наду. Уметничката форма датира од почетокот на IX век, период во кој доминирале владетелите од [[династија Чола|династијата Чола]], кои ги поттикнувале уметноста и книжевноста. Овие слики се познати по својата елеганција, богатите бои и вниманието посветено на деталите. Темите на повеќето од овие слики се [[хиндуизам|хиндуистичките]] богови и божици и сцени од [[хиндуистичка митологија|хиндуистичката митологија]]. Во современо време, овие слики станале многу барани сувенири за време на празничните пригоди во Јужна Индија. Процесот на изработка на тањорска слика вклучувал повеќе фази. Првата фаза опфаќала изработка на прелиминарна скица на сликата врз основата. Основата се состоела од платно залепено врз дрвена подлога. Потоа, креда во прав или [[цинк оксид]] се мешале со [[лепило]] растворливо во вода и се нанесувале врз основата. За да се направи основата помазна, понекогаш се користело благо [[абразив]]но средство. Откако ќе се изработел цртежот, се вршело украсување на накитот и облеката на прикажаните фигури со полускапоцени камења. За украсување на накитот се користеле и чипки или конци. Врз сето тоа се лепеле златни фолии. На крајот, [[боја|боите]] се користеле за додавање бои на фигурите на сликите. ===== Мадраска школа ===== За време на британското владеење во Индија, британската круна утврдила дека Мадрас има некои од најталентираните и најобразованите уметнички умови во светот. Бидејќи Британците воспоставиле и голема населба во и околу Мадрас, Џорџтаун бил избран за основање институт кој требало да одговори на уметничките очекувања на кралското семејство во Лондон. Така била создадена [[Мадраска уметничка школа|Мадраската уметничка школа]]. Во почетокот, традиционалните уметници биле ангажирани за изработка на извонредни видови мебел, метални предмети и куриозитети, а нивните дела биле испраќани во кралските палати на кралицата. За разлика од Бенгалската школа, каде што „копирањето“ било норма во наставата, Мадраската школа се развивала преку „создавање“ нови стилови, идеи и тенденции. ===== Бенгалска школа ===== {{main|Бенгалска уметничка школа}} [[File:Bharat Mata.jpg|right|thumb|''Бхарат Мата'' од [[Абаниндранат Тагоре]] (1871–1951), внук на поетот [[Рабиндранат Тагоре]] и пионер на движењето]] [[Бенгалска уметничка школа|Бенгалската уметничка школа]] била влијателен уметнички стил кој процветал во [[Британска Индија|Индија]] за време на [[Британски Раџ|Британскиот Раџ]] во почетокот на XX век. Таа била поврзана со индискиот национализам, но била промовирана и поддржувана и од многу британски администратори во областа на уметноста. Бенгалската школа се појавила како [[авангарда|авангардно]] и националистичко движење како реакција против стиловите на [[академска уметност|академската уметност]] што претходно биле промовирани во Индија, како од индиски уметници како [[Раџа Рави Варма]], така и во британските уметнички школи. По широко распространетото влијание на индиските духовни идеи на Запад, британскиот наставник по уметност [[Ернест Бинфилд Хејвел]] се обидел да ги реформира методите на настава во [[Калкутска уметничка школа|Калкутската уметничка школа]] преку поттикнување на учениците да имитираат [[Могулско сликарство|могулски]] минијатури. Ова предизвикало голема полемика, што довело до штрајк на учениците и поплаки во локалниот печат, вклучително и од националистите кои сметале дека тоа било чекор наназад. Хејвел бил поддржан од уметникот [[Абаниндранат Тагоре]], внук на поетот [[Рабиндранат Тагоре]]. Тагор насликал голем број дела под влијание на могулската уметност, стил за кој тој и Хејвел сметале дека ги изразувал специфичните духовни квалитети на Индија, наспроти „материјализмот“ на Западот. Најпознатата слика на Тагоре, ''Бхарат Мата'' (Мајка Индија), прикажувува млада жена со четири раце, во стилот на хиндуистичките божества, која држи предмети што ги симболизира националните стремежи на Индија. Подоцна Тагоре се обидел да воспостави врски со јапонски уметници како дел од стремежот да изгради паназиски модел на уметност. Влијанието на Бенгалската уметничка школа во Индија се намалило со ширењето на [[модернизам|модернистичките]] идеи во 1920-тите. Во периодот по независноста, индиските уметници покажале поголема приспособливост, бидејќи слободно позајмувале од европските стилови и слободно ги спојувале со индиските мотиви за создавање нови форми на уметност. Додека уметници како [[Френсис Њутн Соуза]] и [[Тајеб Мехта]] имале посилно западен пристап, други, како [[Ганеш Пајн]] и [[Макбул Фида Хусаин]], развиле целосно автохтони стилови на работа. Денес, по процесот на либерализација на пазарот во Индија, уметниците се изложени на меѓународната уметничка сцена, што им помага да создаваат понови форми на уметност кои дотогаш не биле видени во Индија. [[Џитиш Калат]] станал познат кон крајот на 1990-тите со своите слики кои биле и модерни и надвор од опсегот на генеричката дефиниција. Сепак, иако уметниците во Индија во новиот век се обидувале со нови стилови, теми и метафори, толку брзото признавање не би било можно без помошта на деловните куќи кои денес навлегуват во уметничкото поле како никогаш порано. ===== Современо индиско сликарство ===== {{main|Современо индиско сликарство}} [[Амрита Шер-Гил]] е индиска сликарка, понекогаш нарекувана индиската [[Фрида Кало]],<ref name="AmritaMaps">{{cite web |url=http://www.mapsofindia.com/who-is-who/art-culture/amrita-sher-gill.html |title=Amrita Sher-Gill |date=February 2018 |publisher= mapsofindia.com}}</ref> а денес се смета за важна жена сликарка на Индија во XX век, чија оставнина стои рамо до рамо со онаа на мајсторите на [[Бенгалска ренесанса|Бенгалската ренесанса]];<ref>{{cite news|url=http://www.indianexpress.com/res/web/pIe/ie/daily/19991017/iex17018.html |title=First Lady of the Modern Canvas |newspaper=[[The Indian Express]]|date=17 October 1999 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110305222544/http://www.indianexpress.com/res/web/pIe/ie/daily/19991017/iex17018.html |archive-date=5 March 2011 }}</ref><ref name="Indiawomenpainters">{{cite web|url=http://www.21stcenturyindianart.com/women.htm |title=Women painters |publisher=21stcenturyindianart.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20071220174924/http://www.21stcenturyindianart.com/women.htm |archive-date=20 December 2007 }}</ref> таа била и „најскапата“ жена сликарка во Индија.<ref>{{cite web |url=http://us.rediff.com/money/2007/dec/29art.htm |title=Most expensive Indian artists |publisher=us.rediff.com }}</ref> Денес, таа е меѓу „Деветте мајстори“, чии дела се прогласени за „уметнички богатства“ од страна на [[Археолошко истражување на Индија|Археолошкото истражување на Индија]] во 1976 и 1979 година,<ref>{{cite web|url=http://chdmuseum.nic.in/art_gallery/nine_masters.html |title=Nine Masters |publisher=[[Government Museum and Art Gallery, Chandigarh]] Official website |archive-url=https://web.archive.org/web/20101204055532/http://chdmuseum.nic.in/art_gallery/nine_masters.html |archive-date=4 December 2007 }}</ref> а повеќе од 100 нејзини слики денес се изложени во [[Национална галерија на современа уметност|Националната галерија на модерна уметност]], [[Њу Делхи]].<ref>{{cite web |url=http://ngmaindia.gov.in/sh-amrita.asp |title= Showcase: Amrita Sher-Gil |publisher=National Gallery of Modern Art}}</ref> За време на колонијалниот период, западните влијанија почнале да имаат влијание и врз индиската уметност. Некои уметници развиле стил кој користел западни идеи за композиција, перспектива и реализам за прикажување индиски теми. Други, како [[Џамини Рој]], свесно црпеле инспирација од народната уметност. До времето на независноста во 1947 година, неколку уметнички школи во Индија обезбедувале пристап до современи техники и идеи. Биле основани галерии за претставување на овие уметници. Современата индиска уметност обично го покажувала влијанието на западните стилови, но често била инспирирана од индиски теми и слики. Главните уметници почнувале да стекнуваат меѓународно признание, најпрвин меѓу индиската дијаспора, но и меѓу неиндиската публика. [[Група на прогресивни уметници]], основана кратко по осамостојувањето на Индија во 1947 година, имала цел да воспостави нови начини на изразување на Индија во постколонијалната ера. Основачи биле шест истакнати уметници – К. Х. Ара, С. К. Бакре, Х. А. Гаде, М. Ф. Хусаин,С. Х. Раза, и Френсис Њутн Соуза иако групата била распуштена во 1956 година, таа имала длабоко влијание врз промената на изразниот јазик на индиската уметност. Речиси сите главни индиски уметници во 1950-тите биле поврзани со групата. Меѓу оние кои денес се познати, се: Бал Чабда, [[Маниши Деј]], [[Мукул Деј]], [[Васудео С. Гајтонде|В. С. Гајтонде]], [[Рам Кумар (уметник)|Рам Кумар]], [[Тајеб Мехта]] и [[Акбар Падамси]]. Други познати сликари како Џахар Дасгупта, Прокаш Кармакар, [[Џон Вилкинс (индиски уметник)|Џон Вилкинс]], Нарајанан Рамачандран и Биџон Чаудхури ја збогатиле уметничката култура на Индија. Тие станале икони на современата индиска уметност. Историчарите на уметност, како професорот Рај Ананд Кришна, исто така се осврнува на делата на современите уметници кои го одразувале индискиот етос. Гита Вадера била пофалувана за пренесувањето на сложени индиски духовни теми на платно, како суфиската мисла, Упанишадите и [[Бхагавад Гита]]. Индиската уметност добила поттик со [[Економски либерализам|економската либерализација]] на земјата од почетокот на 1990-тите. Уметниците од различни области тогаш почнале да внесуваат разновидни стилови на работа. Во Индија по либерализацијата, многу уметници се етаблирале на меѓународниот уметнички пазар, како апстрактниот сликар [[Натвар Бхавсар]], фигуративниот уметник [[Деваџјоти Рој]] и вајарот [[Аниш Капур]], чии монументални [[постминимализам|постминималистички]] дела привлекле внимание со својата огромна големина. Во САД и Европа биле отворени и многу уметнички куќи и галерии за претставување на индиски уметнички дела. === Југоисточна Азија === ==== Индонезиско сликарство ==== {{Main|Индонезиско сликарство}} [[File:GuaTewet tree of life-LHFage.jpg|thumb|upright|left|Отпечатоци од раце во пештерната слика „Дрво на животот“ во Гуа Тевет, [[Калимантан]], [[Индонезија]]]] Најстарите познати [[Пештерско сликарство|пештерски слики]] се стари повеќе од 44.000–50.000 години и биле пронајдени во пештери во округот Марос ([[Сулавеси]], Индонезија). Најстариот вид пештерни слики биле отпечатоци од раце и едноставни геометриски форми; најстарите неспорни примери на [[фигуративна уметност|фигуративни]] пештерни слики се нешто помлади, стари околу 35.000 години.<ref name=Aubert2014/> Откривањето на тогаш најстарата позната слика на фигуративна уметност, стара повеќе од 40.000 (можеби дури 52.000) години, на непознато животно, било извршено во пештерата [[Лубанг Џериџи Салех]]. Меѓутоа, во декември 2019 година, пештерните слики со фигуративни претстави на лов на свињи во Марос-Пангкеп во [[Сулавеси]] биле проценети како уште постари, со најмалку 43.900 години. Наодот бил опишан како „најстар сликовен запис на раскажување приказна и најраното фигуративно уметничко дело во светот“.<ref name="Aubert 442–445">{{Cite journal|last=Aubert|first=M.|display-authors=et al.|date=11 December 2019|title=Earliest hunting scene in prehistoric art.|journal=Nature|volume=576|issue=7787|pages=442–445|doi=10.1038/s41586-019-1806-y|pmid=31827284|bibcode=2019Natur.576..442A|s2cid=209311825|hdl=10072/397337|hdl-access=free}}</ref><ref name="NYT-20191211"/> [[File:Abb36,Gedompol.jpg|thumb|[[Вајанг|Вајанг бебер]], 17 век]] Други примери на индонезиско сликарство била украсната уметност на Кењахите, заснована на ендемски природни мотиви како папрати и клунорози, која се среќавала како декорација на ѕидовите на долгите куќи на Кењахите. Друга значајна традиционална уметност биле геометриските резби во дрво на Тораџа. [[Балиска уметност|Балиските слики]] првично биле наративни претстави што прикажувале сцени од балиските легенди и религиозни списи. Класичните балиски слики често ги украсувале ракописите на лонтар, како и таваните на павилјоните на храмовите. Значајни современи индонезиски сликари кои работеле во европската традиција се [[Раден Салех]], [[Јан Тороп]], [[Басуки Абдулах]] и [[Абдулах Суриосуброто]], а нивните теми опфаќале пејзажно и портретно сликарство. <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File: Balinese Cockfighting.jpg|Традиционална балиска слика на која е прикажан [[борба со петли|борбен петел]]. File: Raden Saleh - Diponegoro arrest.jpg|''Заробувањето на [[Дипонегоро|принцот Дипонегоро]]'', 1857. File:Raden Saleh - Javanese Landscape, with Tigers Listening to the Sound of a Travelling Group.jpg |''Јавански пејзаж со тигри кои го слушаат звукот на група патници'', 1849. File: Romualdo Locatelli - Legong Dancer.jpg|Танчерка на [[Легонг]]. File: Candi Jabung Probolinggo 1840.jpg|Слика на индонезиски храм. </gallery> ==== Филипинско сликарство ==== {{Main|Филипинско сликарство}} [[File:La Bulaquena by Juan Luna.jpg|thumb|upright|left|[[Хуан Луна]], ''[[Ла Булаквења]]'', 1895]] Филипинското сликарство во целина може да се гледа како спој на многу културни влијанија, иако во својата современа форма е повеќе западно, но со источни корени. Раното филипинско сликарство може да се најде во дизајните со црвен ангоб (глина измешана со вода), украсени на ритуалната керамика на Филипините, како што е [[Манунгулски сад|манунгулскиот сад]]. Докази за изработка на керамика на [[Филипини|Филипините]], датирани уште од 6000 година пр. н. е., биле пронајдени во пештерата Санга-Санга, Сулу, и пештерата Лауренте, Кагајан. До 5000 година пр. н. е. изработката на керамика се практикувала низ целата земја. Дополнителни докази за сликањето се манифестираат во [[Тетовирање|традицијата на тетовирање]] кај раните Филипинци, особено кај Висајците, кои шпанските истражувачи ги нарекувале ''Pintados'' или „насликани луѓе“.<ref>{{cite web|url=[http://www.admu.edu.ph/offices/mirlab/panublion/islas.html](http://www.admu.edu.ph/offices/mirlab/panublion/islas.html) |title=Islas de los Pintados: The Visayan Islands |archive-url=[https://web.archive.org/web/20110927161432/http://www.admu.edu.ph/offices/mirlab/panublion/islas.html](https://web.archive.org/web/20110927161432/http://www.admu.edu.ph/offices/mirlab/panublion/islas.html) |archive-date=27 September 2011}}</ref> Тие ги украсувале своите тела со различни обоени пигменти и со дизајни што упатувале на флората, фауната и небесните тела. Некои од најсложените сликарски дела создадени од раните Филипинци што преживеале до денес се манифестирале во уметноста и архитектурата на [[Маранао]], народ познат по [[Нага|змејовите Нага]] и [[Сариманок]]от, врежани и насликани на прекрасниот Панолонг во нивниот Тороган, односно Куќата на кралот. [[File:The Parisian Life by Juan Luna.jpg|thumb|[[Хуан Луна]], ''[[Париски живот (слика)|Париски живот]]'', 1892]] Филипинците започнале да создаваат слики во европската традиција во текот на шпанскиот период во 17 век.<ref>{{Cite web|url=[http://filipinocultured.blogspot.com/2007/09/best-of-filipino-art-part-1.html|title=Filipino](http://filipinocultured.blogspot.com/2007/09/best-of-filipino-art-part-1.html|title=Filipino) Cultured: The Best of Filipino Art: Part 1|date=20 September 2007}}</ref> Најраните од овие слики се црковни фрески и религиозни претстави од библиски извори, како и гравури, скулптури и литографии со христијански икони и европско благородништво. Повеќето слики и скулптури од 19 и 20 век биле мешавина од религиозна, политичка и пејзажна уметност, со изразени карактеристики на благост, темнина и светлина. Раните [[модерна уметност|модернистички]] сликари како [[Дамијан Доминго]] биле поврзани со религиозно и световно сликарство. Уметноста на [[Хуан Луна]] и [[Феликс Ресурексион Идалго|Феликс Идалго]] покажува тенденција кон политичко изразување. Уметници како [[Фернандо Аморсоло]] го користеле постмодернизмот за создавање слики што ја прикажуваат филипинската култура, природата и хармонијата. Други уметници, како [[Фернандо Зобел де Ајала и Монтохо|Фернандо Зобел]], користеле реализам и [[апстрактна уметност|апстракција]] во своите дела. <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:The Death of Cleopatra by Juan Luna1881.jpg|[[Хуан Луна]], ''Смртта на [[Клеопатра]]'', 1881 File:Juan Luna Spoliarium.jpg|[[Хуан Луна]], ''[[Сполиариум]]'', ок.{{nbsp}}1884 File:2016 Official Portrait of Our Lady of Solitude of Porta Vaga.jpg|''[[Пресвета Богородица од Порта Ваја|Нуестра Сењора де ла Соледад де Порта Ваја]]'' File:Ceiling Paintings 07 Nuestra Sra. del Santissimo Rosario Parish Church, Lila, Bohol (100 dpi).jpg|Таванска слика во [[Лила (Бохол)|црквата во Лила]] File:Mujer filipina by Lorenzo de la Rocha Icaza - MBACO.jpg|Лоренсо де ла Роча Икаса, ''Mujer filipina'', 1895 File:Fabian de la Rosa, Women working in a rice field.jpg|[[Фабијан де ла Роса]], ''Жени кои работат на оризово поле'', 1902 File:Tampuhan by Juan Luna.jpg|[[Хуан Луна]], ''[[Тампухан (слика)|Тампухан]]'', 1895 File:Indios by José Honorato Lozano.jpg|Хосе Онорато Лосано, ''[[Хосе Онорато Лосано|Индиос]]'', 1847 </gallery> == Западно сликарство == {{See also|Западно сликарство|Античка уметност}} ===Египет, Грција и Рим=== [[File:Hellenistic terracotta funerary wall painting.jpg|thumb|[[Хеленистичка уметност|Хеленистичкиа]] [[теракота]] [[Ѕидно сликарство|мурал]], 3 век п.н.е.]] [[Стар Египет]], цивилизација со многу силни традиции во архитектурата и скулптурата (кои првично биле обоени во светли бои), исто така има многу [[Ѕидно сликарство|ѕидни слики]] во храмовите и градбите, како и насликани илустрации на [[папирус]]ни [[ракопис]]и. Египетското ѕидно и украсно сликарство често е графичко, а понекогаш било повеќе симболично отколку реалистично. Египетското сликарство прикажува фигури со нагласени контури и рамна [[силуета]], при што симетријата е постојана карактеристика. [[Староегипетска уметност|Египетското сликарство]] било тесно поврзано со неговиот пишан јазик – наречен [[египетски хиероглифи]]. Насликаните симболи се наоѓаат меѓу првите форми на пишан јазик. Египќаните сликале и на [[лен]], чии остатоци преживеале до денес. Сликите од Стар Египет се зачувале благодарение на исклучително сувата клима. Старите Египќани создавале слики за да го направат [[задгробен живот|задгробниот живот]] на починатиот пријатно место. Темите вклучувале патување низ задгробниот свет или нивните заштитнички божества кои го претставувале починатиот пред боговите на подземниот свет. Некои примери за такви слики се сликите на боговите и божиците [[Ра]], [[Хор (бог)|Хор]], [[Анубис]], [[Нут (божица)|Нут]], [[Озирис]] и [[Изида]]. Некои гробни слики прикажуваат активности со кои починатите се занимавале додека биле живи и кои посакувале да продолжат да ги вршат во вечноста. Во [[Ново Кралство|Новото Кралство]] и подоцна, ''[[Книга на мртвите]]'' била погребувана со погребаното лице. Таа се сметала за важна за воведувањето во задгробниот живот. <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Maler der Grabkammer des Sennudem 001.jpg|''Сенедјем ги орал своите полиња со пар волови'', околу{{nbsp}}1200 пр.н.е. Image:Ägyptischer Maler um 1360 v. Chr. 001.jpg|[[Антички Египет]], ''Божицата [[Изида]]'', ѕидна слика, околу{{nbsp}}1360 пр.н.е. Image:Maler der Grabkammer der Nefertari 004.jpg|[[Стар Египет]], ''Кралицата [[Нефертари]]'' Image:egyptian papyrus.jpg|Стар Египет, [[папирус]] Image:The Pharaoh Tutankhamun destroying his enemies.jpg|[[Стар Египет]] Image:Egypt.Ra-Apep.01.jpg|[[Стар Египет]] Image:KnossosFrescoRepro06827.jpg|[[Кносос]], [[минојска цивилизација]], [[бронзено време]], [[Крит]] Image:NAMA Sacrifice aux Charites.jpg|[[Пицански табли]], едни од ретките зачувани панелни слики од [[архајска Грција]], околу{{nbsp}}540–530 пр.н.е. Image:Symposiumnorthwall.jpg|''Сцена на [[симпозиум (Стара Грција)|симпозиум]] во [[Гробница на нуркачот|Гробницата на нуркачот]]'' во [[Пестум]], околу 480{{nbsp}}пр.н.е. [[старогрчка уметност]] File:Agios Athanasios 1 fresco.jpg|Ѕидна слика на [[Античка македонска војска|војници]] од Агиос Атанасиос, Солун, [[Античка Македонија]], IV век пр.н.е. File:Produzione greca o magnogreca, sarcofago delle amazzoni, 350-325 a.C. ca, da tarquinia 05.JPG|[[Грци|Грк]] кој се борел со [[Амазонки|Амазонка]]. Детал од насликан саркофаг пронајден во Италија, 350–325 пр.н.е. File:Thueros affresco.jpg|Фреска на древен [[Античка македонска војска|македонски војник]] кој носи оклоп од [[верижна кошула|верижна пошта]] и штит, III век пр.н.е. File:Wall painting - sacrifice of Iphigenia - Pompeii (VI 8 5) - Napoli MAN 9112 - 01.jpg|Фреска која ја прикажува жртвата на [[Ифигенија]] File:Telephus (son of Hercules) being suckled by a doe in the tem Wellcome V0015047.jpg|[[римска уметност]] на која биле прикажани [[Херакле]] и [[Телеф]] File:Wall painting - Meleagros and Atalanta - Pompeii (VI 9 3) - Napoli MAN 8980.jpg|Римска уметност на која се прикажани [[Мелеагар]] и [[Аталанта (митологија)|Аталанта]] File:Wall painting - punishment of Dirke - Pompeii (VII 4 56) - Napoli MAN 9042 - 01.jpg|Римска уметност на која е прикажана казната на [[Дирка (митологија)|Дирка]] File:Wall painting - Peirithoos receiving the centaurs at his wedding - Pompeii (VII 2 16) - Napoli MAN 9044.jpg|Римска уметност на која се прикажани [[Пиритој]] и [[Хиподамија (сопруга на Пиритој)|Хиподамија]] Image:Pompejanischer Maler um 80 v. Chr. 001.jpg|Римска уметност, [[Помпеја]], [[Вила на мистериите]], околу 60–50 пр.н.е. File:P. Fannius Synistor anagoria links.JPG|Римска уметност, фрески од [[Вила Боскореале]], околу 40 пр.н.е. File:Pompeii Painter.jpg|Римска уметност, Помпеја File:The Three Graces, from Pompeii (fresco).jpg|[[Грации|Трите Грации]], фреска од Помпеја File:The Fall of Icarus, fresco from Pompeii, 40-79 AD.png|Падот на [[Икар]], фреска од Помпеја, 40–79 н.е. Image:Pompejanischer Maler um 10 20 001.jpg|Римска уметност, Помпеја File:Fayum-34.jpg|Римска уметност, [[Фајумски портрети]] од [[Египет (римска провинција)|Римски Египет]] File:Pompeii - Casa dei Vettii - Pentheus.jpg|Римска уметност од [[Куќа на Ветиите|Куќата на Ветиите]], Помпеја, I век н.е. File:Herculaneum - Lyre and Cupids.jpg|[[Купидон]] кој свири [[лира]], римска фреска од [[Херкуланеум]] File:Dea Barberini 01.JPG|Римска фреска со седечка [[Венера (митологија)|Венера]], таканаречената „Деа Барберини“, IV век н.е. </gallery> На север од [[Египет]] се наоѓала [[минојска цивилизација|минојската цивилизација]], со средиште на островот [[Крит]]. Ѕидните слики пронајдени во палатата на [[Кносос]] се слични на оние на [[Египќани]]те, но биле многу послободни во стилот. [[Микенска Грција]], која започнала околу 1600 пр.н.е., создавала слична уметност како онаа од минојски Крит. [[старогрчка уметност|Старогрчката уметност]] за време на [[грчко мрачно време|Грчкото мрачно време]] станала многу помалку сложена, но обновувањето на грчката цивилизација низ Медитеранот за време на [[Архајски период|архајскиот период]] довело до нови форми на грчка уметност со [[ориенталистички период|ориенталистичкиот стил]]. [[File:Hades and Persephone, Vergina.jpg|thumb|upright=1.35|Фреска на која биле прикажани [[Ад (митологија)|Ад]] и [[Персефона]] како јават во [[кочија]], од гробницата на кралицата [[Евридика I Македонска]] во [[Кутлеш]], Грција, IV век пр.н.е.]] [[Стара Грција]] имала вешти сликари, скулптори (иако и двете занимања во тоа време се сметале за обична физичка работа) и архитекти. [[Партенон]]от е пример за нивната архитектура кој опстанал до современото време. Грчката мермерна скулптура често се опишува како највисока форма на [[класицизам|класичната]] уметност. Сликањето на [[Старогрчка керамика|грчката керамика]] и [[керамика (уметност)|керамиката]] давало особено информативен увид во начинот на кој функционирало општеството во Стара Грција. [[Црна фигура на црвена подлога|Црнофигуралното вазно сликарство]] и [[црвена фигура на црвена подлога|црвенофигуралното вазно сликарство]] даваат многу зачувани примери за тоа какво било грчкото сликарство. Некои познати грчки сликари на дрвени панели, кои биле споменати во текстовите, се [[Апел од Кос|Апел]], [[Зевксис]] и [[Пархасиј]]. Сепак, биле зачувани малку примери на античко грчко панелно сликарство, главно само пишани описи од нивните современици или од подоцнежните Римјани. Зевксис живеел во V–VI век пр.н.е. и се велело дека бил првиот што користел [[сфумато]]. Според [[Плиниј Постариот]], реализмот на неговите слики бил толку голем што птиците се обидувале да го јадат насликаното грозје. Апел се опишува како најголемиот сликар на [[класична антика|антиката]] поради совршената техника на цртање, брилијантната боја и моделирањето. [[Римска уметност|Римската уметност]] била под влијание на Грција и делумно може да се смета за наследник на старогрчкото сликарство. Сепак, римското сликарство има важни и уникатни карактеристики. Зачуваните римски слики вклучуваат ѕидни слики и [[фреска|фрески]], од кои многу потекнуваат од вили во [[Кампанија]], во Јужна Италија, на места како [[Помпеја]] и [[Херкуланеум]]. Таквото сликарство може да се подели на четири главни „стилови“ или периоди<ref>{{cite web |url=[http://www.art-and-archaeology.com/roman/painting.html](http://www.art-and-archaeology.com/roman/painting.html) |title=Roman Painting |publisher=art-and-archaeology.com}}</ref> и можело да ги содржи првите примери на ''[[тромп-лој]]'', псевдоперспектива и чист пејзаж.<ref>{{cite web|url=[http://www.accd.edu/sac/vat/arthistory/arts1303/Rome4.htm](http://www.accd.edu/sac/vat/arthistory/arts1303/Rome4.htm) |title=Roman Wall Painting |publisher=accd.edu |archive-url=[https://web.archive.org/web/20070319123717/http://www.accd.edu/sac/vat/arthistory/arts1303/Rome4.htm](https://web.archive.org/web/20070319123717/http://www.accd.edu/sac/vat/arthistory/arts1303/Rome4.htm) |archive-date=19 March 2007 }}</ref> Речиси единствените насликани портрети кои преживеале од античкиот свет се голем број [[Фајумски портрети|портрети на ковчези]] во форма на бисти, пронајдени на [[Доцна антика|доцноантичките]] гробишта во [[ел-Фајум]]. Иако тие не биле од најдобриот период ниту биле со највисок квалитет, тие се импресивни сами по себе и даваат претстава за квалитетот што морало да го имаат најдобрите дела од антиката. Зачуван е и многу мал број [[минијатура (илуминиран ракопис)|минијатури]] од доцноантички илустрирани книги, како и нешто поголем број нивни копии од раниот средновековен период. ===Среден век=== {{Main|Средновековна уметност|Византиска уметност|Илуминиран ракопис|Среден век|Мрачен век (историографија)|Островска уметност|Каролиншка уметност|Англосаксонска уметност|Романика|Готика}} <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:CottonGenesisFragment26vAbrahamAndAngels.JPG|[[Котонски Генезис]] Минијатура од ''[[Авраам]] се среќава со [[ангел]]и]]s'' File:Spas vsederzhitel sinay.jpg|Византиска [[икона]], VI век File:Sanvitale03.jpg|Мозаици на византиската уметност во [[Равена]] File:RabulaGospelsFol13vAscension.jpg|Византија, VI век File:KellsFol292rIncipJohn.jpg|[[Келсовата книга]] File:KellsFol032vChristEnthroned.jpg|[[Келсовата книга]] File:Les Très Riches Heures du duc de Berry Janvier.jpg|[[Браќа Лимбург]] File:Les Très Riches Heures du duc de Berry juin.jpg|[[Браќа Лимбург]] File:Hastings book of the hours.jpg|[[Часослов]] File:1099jerusalem.jpg|''Освојувањето на [[Ерусалим]] за време на [[Прва крстоносна војна|Првата крстоносна војна]]'', околу 1099 File:MorganLeafVerso.jpg|''Моргановиот лист'', од [[Винчестерска Библија|Винчестерската Библија]], 1160–1175, сцени од животот на [[Давид]] File:Yaroslavl gospel.jpg|[[Јарославски евангелија]], околу 1220-тите File:Codexaureus 25.jpg|[[Каролиншка уметност]] File:Ebbo Gospels St Mark.jpg|Каролиншки ''[[Свети Марко]]'' File:RossanoGospelsFolio121rStMark.jpg|[[Портрет на евангелист]] File:Giottino pieta.jpg|[[Џотино]] File:Madonna dei denti.jpg|[[Витале да Болоња]] File:Simone Martini 072.jpg|[[Симоне Мартини]] File:Simone Martini - Blessed Agostino Novello Altarpiece - WGA21422.jpg|[[Симоне Мартини]] File:Cimabue 025.jpg|[[Чимабуе]] File:Giotto Cruxifixion.jpg|[[Џото ди Бондоне|Џото]] File:Giotto - Scrovegni - -24- - Marriage at Cana.jpg|[[Џото ди Бондоне|Џото]] File:Giotto - Scrovegni - -18- - Adoration of the Magi.jpg|[[Џото ди Бондоне|Џото]] File:Andrej Rublëv 001.jpg|[[Андреј Рубљов]] File:Ascension from Vasilyevskiy chin (15th c., GTG).jpg|[[Андреј Рубљов]] File:Lorenzetti gov.jpg|[[Амброџо Лоренцети]] File:Lorenzetti Pietro Beata Umilta.jpg|[[Пјетро Лоренцети]] File:Duccio di Buoninsegna 036.jpg|[[Дучо ди Буонинсења|Дучо]] File:Bonaventura Berlinghieri Francesco.jpg|[[Бонавентура Берлингиери]], ''Свети Фрањо Асишки'', 1235 File:Chora Church Constantinople 2007 011.jpg|[[Музеј Карије (Истанбул)|Црква Хора]] File:Moscow Archangel Michael Cathedral overhead.jpg|[[Архангелска катедрала]] File:Weyden Deposition.jpg|[[Рохир ван дер Вејден]], (околу 1435) File:Weyden Ivo.jpg|[[Рохир ван дер Вајден]], ''[[Иво Кермартенски|Свети Иво]]'' (околу 1450) File:Voronet last judgment.jpg|[[Манастир Воронец]] </gallery> Подемот на христијанството внел поинаков дух и цел во стиловите на сликарството. [[Византиска уметност|Византиската уметност]], откако нејзиниот стил се утврдил до VI век, ставила голем нагласок на зачувувањето на традиционалната [[иконографија]] и стил и постепено се развивала во текот на илјадагодишното постоење на [[Византија]] и живите традиции на грчкото и руското [[Источно православие|православно]] [[икона|иконопис]]ување. Византиското сликарство имало хиерархиско чувство, а иконите се сметале и сè уште се сметаат за претстава на божественото откровение. Постоеле многу [[фреска|фрески]], но помалку од нив преживеале во споредба со [[мозаик|мозаиците]]. Византиската уметност е споредувана со современата [[апстракција]], поради нејзината плошност и високо стилизираните претстави на фигури и пејзажи. Некои периоди на византиската уметност, особено таканаречената [[Македонска уметност (Византија)|македонска уметност]] од околу X век, се послободни во пристапот. Фреските од палеолошката ренесанса од почетокот на XIV век се зачувани во [[Музеј Карије (Истанбул)|црквата Хора]] во [[Истанбул]]. [[File:Hastings book of the hours.jpg|thumb|upright|[[Часослов]]]] Во постантичка католичка Европа, првиот карактеристичен уметнички стил кој се појавил и вклучува сликарство била [[островска уметност|островската уметност]] на Британските Острови, каде што единствените зачувани примери се минијатурите во [[илуминиран ракопис|илуминираните ракописи]], како што е [[Келсовата книга]].<ref>Putnam A.M., Geo. Haven. Books and Their Makers During The Middle Ages. Vol. 1. New York: Hillary House, 1962. Print.</ref> Тие се најпознати по својата апстрактна декорација, иако биле прикажувани и фигури, а понекогаш и сцени, особено во [[портрет на евангелист|портретите на евангелистите]]. [[Каролиншка уметност|Каролиншката]] и [[Отонска уметност|отонската уметност]] исто така преживеале главно во ракописи, иако биле зачувани некои ѕидни слики, а за други било документирано нивното постоење. Уметноста од овој период ги комбинира островските и „варварските“ влијанија со силно византиско влијание и стремеж кон обновување на класичната монументалност и достоинственост. Ѕидовите на црквите во [[Романска архитектура|романичкиот стил]] и [[Готска уметност|готската уметност]] биле украсувани со [[фреска|фрески]], како и со скулптури, а многуте од малкуте преостанати [[ѕидно сликарство|ѕидни слики]] имаат голема изразност и ја комбинираат декоративната енергија на островската уметност со нова монументалност во обработката на фигурите. Од периодот преживеале многу повеќе минијатури во [[илуминиран ракопис|илуминираните ракописи]], кои ги покажуваат истите карактеристики, а тие продолжиле и во [[Готска уметност|готскиот период]]. [[Таблосликарство]]то станувало сè почесто во текот на [[Романика|романичкиот период]], под силно влијание на византиските икони. Кон средината на XIII век, [[средновековна уметност|средновековната уметност]] и [[Готска уметност|готското сликарство]] станале пореалистични, со појавата на интерес за прикажување на волуменот и перспективата во Италија со [[Чимабуе]] и потоа со неговиот ученик [[Џото ди Бондоне|Џото]]. Од времето на Џото па натаму, обработката на композицијата од страна на најдобрите сликари станала многу послободна и поиновативна. Тие се сметале за двајцата големи средновековни мајстори на сликарството во западната култура. Чимабуе, во рамките на византиската традиција, користел пореалистичен и подраматичен пристап кон својата уметност. Неговиот ученик Џото ги довел овие иновации на повисоко ниво, што пак ги поставило темелите на западната сликарска традиција. Двајцата биле пионери во преминот кон натурализмот. Црквите биле градени со сè поголем број прозорци, а употребата на шареното [[витраж|витражно стакло]] станала составен дел од украсувањето. Еден од најпознатите примери се наоѓа во катедралата [[Нотр Дам]] во Париз. До XIV век, западните општества станале побогати и покултивирани, а сликарите наоѓале нови покровители меѓу благородништвото, па дури и меѓу [[буржоазија|буржоазијата]]. Илуминираните ракописи добиле нов карактер, а во нивните пејзажи биле прикажувани витки, модерно облечени дворски жени. Овој стил наскоро станал познат како Меѓународен стил, а [[темпера]]ните панелни слики и олтарните слики добиле поголемо значење. ===Ренесанса и маниризам=== {{Main|Ренесансно сликарство|Ранофламанско сликарство|Италијанско ренесансно сликарство|Маниризам|Висока ренесанса|}} <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Robert Campin - L' Annonciation - 1425.jpg|[[Робер Кампен]], околу 1425 File:Van Eyck - Arnolfini Portrait.jpg|[[Јан ван Ајк]], 1434 File:Weyden_Deposition.jpg|[[Рохир ван дер Вајден]], околу 1435 File:Hugo van der Goes (Gand, 1440 circa – Auderghem, 1482) Altare Monforte - Adorazione dei Magi (1470 circa) - Tecnica olio su tavola Dimensioni 147×242 cm - Gemäldegalerie, Berlin.jpg|[[Хуго ван дер Гус]], околу&nbsp;1470 File:Dieric Bouts - The Last Supper.jpg|[[Дирк Баутс]], 1464–1467 File:Das_Jüngste_Gericht_%28Memling%29.jpg|[[Ханс Мемлинг]], околу&nbsp;1466–1473 File:Petrus_Christus_-_Portrait_of_a_Young_Woman_-_Google_Art_Project.jpg|[[Петрус Кристус]], околу 1470 File:The Garden of Earthly Delights by Bosch High Resolution.jpg|[[Хероним Бош]], околу&nbsp;1480–1505 File:La Anunciación, de Fra Angelico.jpg|[[Фра Анџелико]], 1425–1428 File:Paolo Uccello 047b.jpg|[[Паоло Учело]], околу 1470 File:Masaccio_expulsion-1427.jpg|[[Мазачо]], 1426–1427 File:Fouquet Madonna.jpg|[[Жан Фуке]], 1450 File:Mantegna, Andrea - Agony in the Garden - National Gallery, London.jpg|[[Андреа Мантења]], околу 1458–1460 File:Piero della Francesca - Resurrection - WGA17609.jpg|[[Пјеро дела Франческа]], 1463–1465 File:Sandro Botticelli - La nascita di Venere - Google Art Project - edited.jpg|[[Сандро Ботичели]], 1483–1485 File:Mona Lisa, by Leonardo da Vinci, from C2RMF retouched.jpg|[[Леонардо да Винчи]], 1503–1506 File:Raphael - Madonna in the Meadow - Google Art Project.jpg|[[Рафаел]], 1505–1506 File:Michelangelo - Creation of Adam.jpg|[[Микеланџело]], околу 1511 File:1530 Cranach Judith mit dem Haupt des Holofernes anagoria.JPG|[[Лукас Кранах Постариот]], околу&nbsp;1530 File:Dürer Alte Pinakothek.jpg|[[Албрехт Дирер]], 1500 File:Mathis_Gothart_Grünewald_030.jpg|[[Матијас Гриневалд]], 1512–1516 File:Giovanni Bellini St Francis in Ecstasy.jpg|[[Џовани Белини]], околу 1480 File:Giorgione tempest.jpg|[[Џорџоне]], околу 1505 File:Titian Bacchus and Ariadne.jpg|[[Тицијан]], 1520–1523 File:Scuola di fontainebleau, presunti ritratti di gabrielle d'estrées sua sorella la duchessa di villars, 1594 ca. 04.jpg|[[Фонтенбловска школа]], 1530 File:Angelo Bronzino - Venus, Cupid, Folly and Time - National Gallery, London.jpg|[[Ањоло Бронѕино]], 1540–1545 File:Pieter Bruegel the Elder- The Harvesters - Google Art Project.jpg|[[Питер Бројгел Постариот|Питер Бројгел]], 1565 File:Hans Holbein, the Younger - Sir Thomas More - Google Art Project.jpg|[[Ханс Холбајн Помладиот]], 1527 File:Paolo_Veronese_008.jpg|[[Паоло Веронезе]], 1562–1563 File:1595 Wtewael Die Sintflut anagoria.JPG|[[Јоаким Втеваел]], 1595 File:El Greco View of Toledo.jpg|[[Ел Греко]], 1596–1600 </gallery> [[Ренесанса|Ренесансата]] ([[Македонски јазик|македонски]]: „''преродба''“), културно движење кое приближно го опфаќало периодот од XIV до средината на XVII век, го означила обновениот интерес за проучување на класичните извори, како и напредокот во науката, што длабоко влијаел врз европскиот интелектуален и уметнички живот. Во [[Ниски Земји|Ниските Земји]], особено во денешна [[Фландрија]], на почетокот на XV век бил воспоставен нов начин на сликање. Следејќи ги достигнувањата во [[илуминиран ракопис|илуминацијата на ракописите]], особено оние на [[Браќа Лимбург]], уметниците станале фасцинирани од опипливото во видливиот свет и започнале да ги претставуваат предметите на исклучително натуралистички начин.<ref name="Gardner et al">Gardner, H., Kleiner, F. S., & Mamiya, C. J. (2006). Gardner's art through the ages: the Western perspective. Belmont, CA, Thomson Wadsworth: 430–437</ref> Усвојувањето на [[маслено сликарство|масленото сликарство]], чиј изум традиционално, но погрешно, му се припишува на [[Јан ван Ајк]], овозможило нова веродостојност во прикажувањето на овој натурализам. Медиумот на маслената боја веќе бил присутен во делата на [[Мелхиор Бродерлам]], но сликарите како Јан ван Ајк и [[Робер Кампен]] ја довеле неговата употреба на ново ниво и го користеле за да го претстават натурализмот кон кој се стремеле. Со овој нов медиум, сликарите од овој период можеле да создаваат побогати бои со длабока, интензивна тоналност. Илузијата на блескава светлина со завршница слична на порцелан го карактеризирала [[Ранофламанско сликарство|раноголандското сликарство]] и претставувала значајна разлика во однос на матната површина на [[темпера]]та користена во Италија.<ref name="Gardner et al" /> За разлика од Италијанците, чии дела во голема мера се потпираат врз уметноста на Античка Грција и Рим, северните уметници задржале стилски остатоци од скулптурата и [[илуминиран ракопис|илуминираните ракописи]] од Средниот век (особено нивниот натурализам). Најзначаен уметник од ова време е [[Јан ван Ајк]], чие дело се вбројува меѓу најдобрите создадени од уметниците кои денес се познати како [[Ранофламанско сликарство|ранохоландски сликари]] или Фламански примитивци (бидејќи повеќето уметници биле активни во градовите на денешна Фландрија). Првиот сликар од овој период бил [[Флеманскиот мајстор]], кој денес се идентификува како [[Робер Кампен]], чие дело ја следело уметноста на [[меѓународна готика|меѓународната готика]]. Друг важен сликар од овој период е [[Рохир ван дер Вајден]], чии композиции ја нагласуваат човечката емоција и драма, што било покажано, на пример, во неговото дело [[Симнувањето од крстот (ван дер Вајден)|Симнувањето од крстот]], кое се вбројува меѓу најпознатите дела од XV век и било највлијателната холандска слика на Христовото распнување. Други значајни уметници од овој период се [[Хуго ван дер Гус]] (чие дело имало големо влијание во Италија), [[Дирк Баутс]] (кој бил меѓу првите северни сликари што покажале употреба на една исчезнувачка точка),<ref name="Gardner et al" /> [[Петрус Кристус]], [[Ханс Мемлинг]] и [[Герард Давид]]. Во Италија, уметноста на [[класична антика|класичната антика]] инспирирала стил на сликање што го нагласувал идеалот. Уметниците како [[Паоло Учело]], [[Мазачо]], [[Фра Анџелико]], [[Пјеро дела Франческа]], [[Андреа Мантења]], [[Филипо Липи]], [[Сандро Ботичели]], [[Леонардо да Винчи]], [[Микеланџело Буонароти]] и [[Рафаел]] го издигнале сликарството на повисоко ниво преку употребата на [[перспектива (графика)|перспективата]], проучувањето на [[човечка анатомија|човечката анатомија]] и пропорциите, како и преку развојот на невидена префинетост во техниките на цртање и сликање. Нешто понатуралистички стил се појавил во [[Венеција]]. Сликарите од [[Венецијанско сликарство|венецијанската школа]], како [[Џовани Белини]], [[Џорџоне]], [[Тицијан]], [[Тинторето]] и [[Паоло Веронезе|Веронезе]], биле помалку загрижени за прецизноста во цртањето отколку за богатството на бојата и единството на ефектот што можело да се постигне преку поспонтан пристап кон сликањето. Фламанските, холандските и германските сликари од Ренесансата, како [[Ханс Холбајн Помладиот]], [[Албрехт Дирер]], [[Лукас Кранах Постариот|Лукас Кранах]], [[Матијас Гриневалд]], [[Хероним Бош]] и [[Питер Бројгел Постариот|Питер Бројгел]], претставувале поинаков пристап од нивните италијански колеги, кој бил пореалистичен и помалку идеализиран. [[жанровско сликарство|Жанровското сликарство]] станало популарен израз меѓу северните сликари како [[Питер Бројгел Постариот|Питер Бројгел]]. Француската традиција на [[меѓународна готика|меѓународната готика]] развила нов стил со интегрирање на силните хроматски тонови на [[готска уметност|готската уметност]] со италијанската перспектива и волумени на ''[[кватроченто]]'', како и со натуралистичките иновации на фламанските примитивци, наречен [[Тур|Екол де Тур]]. Нејзини главни претставници биле [[Жан Фуке]], [[Бартелеми д'Ејк]] од Холандија, [[Жан Клуе|Жан]] и [[Франсоа Клуе]], [[Жан Перјал]], [[Никола Фроман]] и [[Фонтенбловска школа|Екол де Фонтенбло]]. Ренесансното сликарство ја одразувало револуцијата на идеите и науката ([[астрономија]], [[географија]]) што се случила во овој период, [[протестантска реформација|Реформацијата]] и изумот на [[печатница|печатницата]]. Дирер, кој се сметал за еден од најголемите графичари, изјавил дека сликарите не биле само [[занаетчиство|занаетчии]], туку и [[интелектуалец|мислители]]. Со развојот на [[Штафелај|штафелајното сликарство]] во Ренесансата, сликарството стекнало независност од архитектурата. Штафелајните слики — подвижни слики што можеле лесно да се закачат на ѕидови — станале популарна алтернатива на сликите фиксирани на мебел, ѕидови или други конструкции. По вековите во кои доминирале религиозните претстави, световните теми постепено се вратиле во западното сликарство. Уметниците во своите слики вклучувале визии за светот околу нив или производи на сопствената имагинација. Оние што можеле да си го дозволат трошокот можеле да станат покровители и да нарачуваат портрети на себе или на своето семејство. [[Висока ренесанса|Високата ренесанса]] довела до појава на стилизираната уметност позната како [[маниризам]]. Наместо урамнотежените композиции и рационалниот пристап кон перспективата што ја карактеризирале уметноста во почетокот на XVI век, маниристите барале нестабилност, извештаченост и сомнеж. Непоматените лица и гестови на [[Пјеро дела Франческа]] и смирените Богородици на Рафаело биле заменети со вознемирените изрази на [[Понтормо]] и емоционалниот интензитет на [[Ел Греко]]. Немирните и нестабилни композиции, често со екстремни или дисконтинуирани ефекти на перспективата и стилизирани пози, биле карактеристични за италијанските маниристи како [[Тинторето]], Понтормо и [[Бронѕино]], а подоцна се појавиле и во делата на [[Северен маниризам|северните маниристи]] како [[Хендрик Голциус]], [[Бартоломеус Шпрангер]] и [[Јоаким Втеваел]]. ===Барок и рококо=== {{Main|Барок|Барокна уметност|Рококо|Квадратура|Златно време на холандското сликарство|Фламанско барокно сликарство}} <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Baco, por Caravaggio.jpg|[[Караваџо]], 1595–1597 File:Judit decapitando a Holofernes, por Artemisia Gentileschi.jpg|[[Артемизија Џентилески]], 1614–1620 File:Rubens_-_Judgement_of_Paris.jpg|[[Петер Паул Рубенс]], 1632–1635 File:Cavalier_soldier_Hals-1624x.jpg|[[Франс Халс]], 1624 File:Judith_Leyster_A_Game_of_Tric_Trac.jpg|[[Џудит Лајстер]], 1630 File:La ronda de noche, por Rembrandt van Rijn.jpg|[[Рембрант|Рембрант ван Рајн]], 1642 File:Pieter_de_Hooch_-_The_Courtyard_of_a_House_in_Delft.jpg|[[Питер де Хох]], 1658 File:Johannes Vermeer - Het melkmeisje - Google Art Project.jpg|[[Јоханес Вермер]], c.&nbsp;1660 File:The_way_you_hear_it.jpg|[[Јан Стен]], c. 1665 File:The_Windmill_at_Wijk_bij_Duurstede_1670_Ruisdael.jpg|[[Јакоб ван Рајсдал]], 1670 File:Willem_Clasz._Heda_-_Breakfast_Table_with_Blackberry_Pie_-_Google_Art_Project.jpg|[[Вилем Класон Хеда]], 1631 File:Las Meninas, by Diego Velázquez, from Prado in Google Earth.jpg|[[Диего Веласкес]], 1656–1657 File:Jusepe de Ribera - Martyrdom of St Lawrence - Google Art Project.jpg|[[Хосе де Рибера]], 1620–1624 File:L'Enlèvement des Sabines – Nicolas Poussin – Musée du Louvre, INV 7290 – Q3110586.jpg|[[Никола Пусен]], c. 1637–1638 File:Georges de La Tour - Newlyborn infant - Musée des Beaux-Arts de Rennes.jpg|[[Жорж де Латур]], 1640-ти File:Consegna delle chiavi - Reni.jpg|[[Гвидо Рени]], 1625 File:Self-portrait_by_Salvator_Rosa.jpg|[[Салватор Роза]], c. 1645 File:Bartolomé Esteban Murillo - Saint Peter in Tears - Google Art Project.jpg|[[Бартоломе Естебан Муриљо]], c.&nbsp;1650–1655 File:Claude Lorrain 008.jpg|[[Клод Лорен]], 1648 File:Sir Anthony Van Dyck - Charles I (1600-49) - Google Art Project.jpg|[[Ентони ван Дајк]], 1635–1636 File:Canaletto - Piazza di San Marco, em Veneza.jpg|[[Каналето]], 1723 File:Gimbattiasta Tiepolo - La morte di Giacinto (1752-53) - Museo Nacional Thyssen-Bornemisza Madrid.jpg|[[Џовани Батиста Тјеполо]], c.&nbsp;1752–1753 File:Antoine Watteau - The Italian Comedians - Google Art Project.jpg|[[Антоан Вато]], c. 1720 File:Fragonard, The Swing.jpg|[[Жан-Оноре Фрагонар]], c.&nbsp;1767–1768 File:François Boucher, Ruhendes Mädchen (1751, Wallraf-Richartz Museum).jpg|[[Франсоа Буше]], 1751 File:Self-portrait_in_a_Straw_Hat_by_Elisabeth-Louise_Vigée-Lebrun.jpg|[[Елизабет Луиз Виже-Лебрен]], по 1782 File:Maurice-Quentin de La Tour - Pierre-Louis Laideguive - Google Art Project.jpg|[[Морис Кентен де Латур]], c.&nbsp;1761 File:The Blue Boy.jpg|[[Томас Гејнсборо]], c.&nbsp;1770 File:Sir Joshua Reynolds - Colonel Acland and Lord Sydney- The Archers - Google Art Project.jpg|[[Џошуа Рејнолдс]], 1769 File:Jean-Baptiste Siméon Chardin 029.jpg|[[Жан-Батист-Симеон Шарден]], c.&nbsp;1728 File:William Hogarth by William Hogarth.jpg|[[Вилијам Хогарт]], c. 1757 File:Sleepingnymph.jpg|[[Анџелика Кауфман]], c.&nbsp;1780 </gallery> Барокното сликарство било поврзано со [[барок]]ното [[културно движење]], движење кое често се поистоветува со [[Апсолутизам |апсолутизмот]] и [[Контрареформација|контрареформацијата]] или католичката обнова;<ref name=ebo>[[https://www.britannica.com/eb/article-9026564/Counter-Reformation](https://www.britannica.com/eb/article-9026564/Counter-Reformation) Counter Reformation], from ''[[Encyclopædia Britannica Online]]'', latest edition, full-article.</ref><ref>[[http://www.bartleby.com/65/co/CounterR.html](http://www.bartleby.com/65/co/CounterR.html) Counter Reformation] {{webarchive|url=[https://web.archive.org/web/20081211173809/http://www.bartleby.com/65/co/CounterR.html](https://web.archive.org/web/20081211173809/http://www.bartleby.com/65/co/CounterR.html) |date=11 December 2008 }}, from ''[[The Columbia Encyclopedia]]'', Sixth Edition. 2001–05.</ref> но постоењето на значајно барокно сликарство и во неапсолутистичките и протестантските држави, исто така, ја нагласувало неговата популарност, бидејќи стилот се ширел низ Западна Европа.<ref>Helen Gardner, Fred S. Kleiner, and Christin J. Mamiya, "Gardner's Art Through the Ages" (Belmont, CA: Thomson/Wadsworth, 2005)</ref> Барокното сликарство се карактеризира со голема драматичност, богата, длабока боја и силни контрасти меѓу светлината и темните сенки. Барокната уметност имала за цел да предизвика емоции и страст наместо мирната рационалност што била ценета за време на Ренесансата. Во периодот што започнувал околу 1600 година и продолжувал во текот на XVII век, сликарството се карактеризира како барокно. Меѓу најголемите сликари на барокот биле [[Караваџо]], [[Рембрант]], [[Франс Халс]], [[Петер Паул Рубенс|Рубенс]], [[Диего Веласкес|Веласкес]], [[Никола Пусен|Пусен]] и [[Јоханес Вермер]]. Караваџо бил наследник на [[Хуманизам|хуманистичкото]] сликарство од [[Висока ренесанса|високата ренесанса]]. Неговиот реалистичен пристап кон човечката фигура, насликана директно според живиот модел и драматично осветлена наспроти темна заднина, ги шокирал неговите современици и отворил ново поглавје во историјата на сликарството. Барокното сликарство често ги драматизира сцените користејќи светлосни ефекти; тоа може да се види во делата на Рембрант, Вермер, [[Ле Наин]], [[Жорж де Латур|Латур]] и [[Хосе де Рибера]]. [[File:Rembrandt Harmensz. van Rijn - Portret van een paar als oudtestamentische figuren, genaamd 'Het Joodse bruidje' - Google Art Project.jpg|thumb|[[Рембрант|Рембрант ван Рајн]], ''Еврејската невеста'', околу 1665–1669]] Во Италија, барокниот стил бил олицетворен преку религиозни и митолошки слики во [[Величествен стил|Големиот стил]] од уметници како [[Карачи]], [[Гвидо Рени]] и [[Лука Џордано]]. Илузионистичките црковни фрески на таваните од [[Пјетро да Кортона]] изгледаат како да се отвораат кон небото. Многу помирен тип барок се појавил во [[Холандска Република|Холандската Република]], каде што сликите на штафелај со секојдневни теми биле популарни кај колекционерите од средната класа, а многу сликари станале специјалисти за [[жанровско сликарство|жанровско сликарство]], додека други се специјализирале за пејзаж, морски пејзаж или мртва природа. Вермер, [[Герард тер Борх]] и [[Питер де Хох]] внесувале голема техничка префинетост во сликањето домашни сцени, како што правел и [[Вилем Класон Хеда]] со мртвата природа. Спротивно на нив, Рембрант се истакнува во сликањето на сите видови теми и развил индивидуален сликарски стил, во кој [[Кјароскуро|кјароскурото]] и темните заднини, произлезени од Караваџо и [[Утрехтски караваџизам|утрехтските караваџисти]], ја губеле својата театарска природа. Во текот на XVIII век, [[Рококо]] следело како полесно продолжение на барокот, често со несериозен и еротски карактер. Рококото прво се развило во декоративните уметности и внатрешното уредување во Франција. Наследувањето на [[Луј XV]] донело промена кај дворските уметници и во општиот уметнички вкус. 1730-тите години го претставувале врвот на развојот на рококото во Франција, што било пример со делата на [[Антоан Вато]] и [[Франсоа Буше]]. Рококото сè уште го задржувало барокниот вкус за сложени форми и сложени шари, но до тој момент почнало да интегрира различни разновидни карактеристики, вклучувајќи наклонетост кон ориентални дизајни и асиметрични композиции. Рококо-стилот се ширел преку француските уметници и гравираните публикации. Тој лесно бил прифатен во католичките делови на Германија, [[Бохемија]] и [[Австрија]], каде што се спојувал со живите германски барокни традиции. Германското рококо со ентузијазам се применувало во црквите и палатите, особено на југот, додека [[Фридериково рококо|фридериковото рококо]] се развило во [[Кралство Прусија|Кралството Прусија]]. Француските мајстори [[Жан-Антоан Вато|Вато]], [[Франсоа Буше|Буше]] и [[Жан-Оноре Фрагонар|Фрагонар]] го претставувале стилот, како и [[Џовани Батиста Тјеполо]] и [[Жан-Батист-Симеон Шарден]], кој според некои е сметан за најдобриот француски сликар на XVIII век – ''анти-рококо''. [[Портрет]]ирањето било важна компонента на сликарството во сите земји, но особено во Англија, каде што водечки уметници се [[Вилијам Хогарт]], во директен реалистички стил, и [[Френсис Хејман]], [[Анџелика Кауфман]] (која била Швајцарка), [[Томас Гејнсборо]] и [[Џошуа Рејнолдс]] во поласкави стилови под влијание на [[Ентони ван Дајк]]. Во Франција за време на ерата на рококото, [[Жан-Батист Грез]] (омилениот сликар на [[Дени Дидро]]),<ref>[[Edmond de Goncourt|Edmond]] and [[Jules de Goncourt]], ''French Eighteenth-Century Painters''. Cornell Paperbacks, 1981, pp. 222–225. {{ISBN|0-8014-9218-1}}</ref> се истакнувал во портретите и [[историско сликарство|историските слики]], а [[Морис Кантен де Латур]] и [[Елизабет Виже-Лебрен]] биле високоуспешни [[портретно сликарство|портретни сликари]]. Латур се специјализирал за сликање со [[пастел]], кој станал популарен медиум во овој период. [[Вилијам Хогарт]] помогнал во развојот на теоретската основа на рококо-убавината. Иако немал намера директно да се повикува на движењето, во своето дело ''Анализа на убавината'' (1753) тврдел дека брановидните линии и S-кривите, истакнати во рококото, се основа за грациозноста и убавината во уметноста или природата (за разлика од правата линија или кругот во [[Класицизам|класицизмот]]). Почетокот на крајот на рококото дошол во раните 1760-ти години, кога фигури како [[Франсоа Волтер]] и [[Жак-Франсоа Блондел]] започнале да ја изразуваат својата критика за површноста и дегенеративноста на уметноста. Блондел ја осудувал „смешната мешавина од школки, змејови, трски, палми и растенија“ во современите ентериери.<ref>{{Cite web|url=[http://digi.ub.uni-heidelberg.de/sammlung6/allg/buch.xml?docname=blondel1737|title=Uni-Heidelberg.de}}](http://digi.ub.uni-heidelberg.de/sammlung6/allg/buch.xml?docname=blondel1737|title=Uni-Heidelberg.de}})</ref> До 1785 година, рококото излегло од мода во Франција и било заменето со уредноста и сериозноста на [[неокласицизам|неокласичните]] уметници како [[Жак-Луј Давид]]. ===19 век=== {{Main|Неокласицизам|Историско сликарство|Романтизам|Импресионизам|Постимпресионизам|Симболизам}} <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> Image:David_-_The_Death_of_Socrates.jpg|[[Жак-Луј Давид]], 1787 Image:Watsonandtheshark-original.jpg|[[Џон Синглтон Копли]], 1778 Image:Constable DeadhamVale.jpg|''Дедемска долина'', [[Џон Констабл]], 1802 File:Antoine-Jean Gros - Bonaparte Visiting the Plague Victims of Jaffa.jpeg|[[Антоан-Жан Гро]], 1804 Image:Jean-Auguste-Dominique_Ingres_-_Oedipus_and_the_Sphinx_-_Walters_379.jpg|[[Жан Огист Доминик Енгр]], 1814 File:El Tres de Mayo, by Francisco de Goya, from Prado thin black margin.jpg|[[Франсиско Гоја]], 1814 JEAN LOUIS THÉODORE GÉRICAULT - La Balsa de la Medusa (Museo del Louvre, 1818-19).jpg|[[Теодор Жерико]], 1819 Image:Caspar_David_Friedrich_-_Mondaufgang_am_Meer_-_Google_Art_Project.jpg|[[Каспар Давид Фридрих]], c.1822 Image:La Liberté guidant le peuple - Eugène Delacroix - Musée du Louvre Peintures RF 129 - après restauration 2024.jpg|[[Ежен Делакроа]], 1830 Image:The Fighting Temeraire, JMW Turner, National Gallery.jpg|[[Вилијам Тарнер]], 1838 File:Gustave Courbet - A Burial at Ornans - Google Art Project.jpg|[[Гистав Курбе]], 1849–1850 File:Hovhannes Aivazovsky - The Ninth Wave - Google Art Project.jpg|[[Иван Ајвазовски]], 1850 Image:Albert Bierstadt - A Storm in the Rocky Mountains, Mt. Rosalie - Google Art Project.jpg|[[Алберт Бирштат]], 1866 Image:corot.villedavray.750pix.jpg|[[Жан-Батист-Жан-Батист-Камиј Коро|Жан-Батист-Камиј Коро]], c.1867 File:Ilia Efimovich Repin (1844-1930) - Volga Boatmen (1870-1873).jpg|[[Иља Репин]], 1870–1873 File:Road_to_Versailles_at_Louveciennes_1869_Camille_Pissarro.jpg|[[Камиј Писаро]], 1872 Image:Claude Monet, Impression, soleil levant.jpg|[[Клод Моне]], 1872 File:Renoir, Pierre-Auguste - Dance at Le Moulin de la Galette, 1876.jpg | [[Пјер Огист Реноар]], 1876 File:Edgar Degas - In a Café - Google Art Project 2.jpg|[[Едгар Дега]], 1876 Image:Edouard Manet, A Bar at the Folies-Bergère.jpg|[[Едуар Мане]], 1882 Image:Swimming hole.jpg|[[Томас Икинс]], 1884–1885 File:A Sunday on La Grande Jatte, Georges Seurat, 1884.png|[[Жорж Пјер Сера]], 1884–1886 Image:Valentin Serov - Девочка с персиками. Портрет В.С.Мамонтовой - Google Art Project.jpg|[[Валентин Серов]], 1887 Image:Van Gogh - Starry Night - Google Art Project.jpg|[[Винсент ван Гог]], 1889 File:Albert Pinkham Ryder - Moonlit Cove - Google Art Project.jpg|[[Алберт Пинкам Рајдер]], 1890 Image:Gauguin - Where Do We Come From? What Are We? Where Are We Going? (1897-98).jpg|[[Пол Гоген]], 1897–1898 File:Winslow Homer - After the Hurricane, Bahamas.jpg|[[Винслоу Хомер]], 1899 Image:Paul Cézanne 047.jpg|[[Пол Сезан]], 1906 </gallery> По [[Рококо]]то, кон крајот на XVIII век, прво во архитектурата, а потоа и во сликарството, се појавил строг [[неокласицизам]], најдобро претставен од уметници како [[Жак-Луј Давид|Давид]] и неговиот наследник [[Жан Огист Доминик Енгр|Енгр]].<ref name=Irwin>{{cite book| title=Neoclassicism A&I (Art and Ideas)| last=Irwin| first=David G.| publisher=Phaidon Press| year=1997| isbn=978-0-7148-3369-9| url-access=registration| url=[https://archive.org/details/neoclassicism0000irwi}}](https://archive.org/details/neoclassicism0000irwi}})</ref> Во делата на Енгр веќе се содржела голем дел од сензуалноста, но не и спонтаноста, која требало да го карактеризира [[Романтизам|романтизмот]].<ref>{{cite web|url=[https://www.metmuseum.org/toah/hd/roma/hd_roma.htm|title=Romanticism|website=metmuseum.org|date=October](https://www.metmuseum.org/toah/hd/roma/hd_roma.htm|title=Romanticism|website=metmuseum.org|date=October) 2004 }}</ref> Ова движење го насочило своето внимание кон пределот и природата, како и кон човечката фигура и надмоќта на природниот поредок над човечката волја. Постoела спротивставеност кон идеалите на просветителството, бидејќи човештвото се гледало како подложно на хаосот на природата. Идејата дека човечките суштества не биле над силите на [[Природа|природата]] била во спротивност со идеалите на [[Стара Грција]] и Ренесансата, каде што човештвото било над сите нешта и управувало со својата судбина. Ова размислување ги навело романтичарските уметници да прикажуваат возвишени сцени, разрушени цркви, бродоломи, масакри и лудило. До средината на XIX век, сликарите се ослободиле од барањата на своите покровители да прикажуваат само сцени од религијата, митологијата, портрети или историјата. Идејата „уметност заради самата уметност“ започнала да се изразува во делата на сликари како Франсиско Гоја, Џон Констабл и Вилијам Тарнер. Романтичарските сликари го гледале [[Пределно сликарство|пределното сликарство]] како важен жанр за изразување на човечката суета наспроти величественоста на природата. Дотогаш, пејзажното сликарство не се сметало за најважен жанр за сликарите, како портретот или историското сликарство. Но, сликари како Вилијам Тарнер и Каспар Давид Фридрих успеале да го издигнат пејзажното сликарство до значење што можело да се спореди со историското сликарство. Некои од главните сликари од овој период биле [[Ежен Делакроа]], [[Теодор Жерико]], [[Вилијам Тарнер]], [[Каспар Давид Фридрих]] и [[Џон Констабл]]. Доцните дела на [[Франсиско Гоја]] го покажуваат романтичарскиот интерес за ирационалното, додека делата на [[Арнолд Беклин]] предизвикувале чувство на мистерија, а сликите на уметникот од [[Естетизам|естетичкото движење]], [[Џејмс Макнил Вислер]], предизвикувале и софистицираност и [[Декадентство|декаденција]]. Во Соединетите Американски Држави романтичарската традиција на пејзажно сликарство била позната како [[Школа на реката Хадсон]]:<ref>{{cite news|url=[http://findarticles.com/p/articles/mi_m0268/is_5_40/ai_82469521](http://findarticles.com/p/articles/mi_m0268/is_5_40/ai_82469521) |archive-url=[https://web.archive.org/web/20041024081854/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0268/is_5_40/ai_82469521](https://web.archive.org/web/20041024081854/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0268/is_5_40/ai_82469521) |url-status=usurped |archive-date=24 October 2004 |last=Novack |first=Barbara |title=American Sublime Artforum |year=2002 |issue=5 |volume=40 |access-date=30 October 2008 |work=ArtForum }}</ref> нејзини претставници се [[Томас Кол]], [[Фредерик Едвин Чрч]], [[Алберт Бирштат]], [[Томас Моран]] и [[Џон Фредерик Кенсет]]. [[Луминизам (американски уметнички стил)|Луминизмот]] било движење во американското пејзажно сликарство поврзано со [[Школа на реката Хадсон|Школата на реката Хадсон]].<ref>Wilmerding, 12</ref> Значајната изложба на [[Национална галерија на уметноста|Националната галерија на уметноста]] од 1980 година, ''Американска светлина: Луминистичкото движење, 1825-1875'', вклучувала многу уметници кои денес првенствено се поврзуваат со Школата на реката Хадсон, како што бил [[Фредерик Едвин Чрч]].<ref>{{Cite book|last=Kelly|first=Franklin|url=[https://www.nga.gov/content/dam/ngaweb/research/publications/pdfs/frederic-edwin-church.pdf|title=Frederic](https://www.nga.gov/content/dam/ngaweb/research/publications/pdfs/frederic-edwin-church.pdf|title=Frederic) Edwin Church|publisher=National Gallery of Art|year=1989|isbn=0-89468-136-2|location=Washington|pages=14}}</ref> [[File:Mary Cassatt Young Mother Sewing.jpg|thumb|left|''Млада жена која шие'', [[Мери Касат]]]] Водечкиот сликар на [[Барбизонска школа|Барбизонската школа]], [[Жан-Батист-Камиј Коро]], сликал и во романтичен и во реалистичен дух; неговото дело го навестило [[Импресионизам|импресионизмот]], како и сликите на [[Ежен Буден]], кој бил еден од првите француски пејзажни сликари што сликале на отворено. Буден исто така бил важен влијател врз младиот [[Клод Моне]], кого во 1857 година го вовел во сликањето на отворено. Значајна сила во свртувањето кон [[Реализам|реализмот]] во средината на векот бил [[Гистав Курбе]]. Во последната третина од векот, импресионистите како [[Едуар Мане]], [[Клод Моне]], [[Пјер Огист Реноар]], [[Камиј Писаро]], [[Алфред Сисли]], [[Берта Моризо]], [[Мери Касат]] и [[Едгар Дега]] работеле со подиректен пристап отколку што претходно бил јавно прикажуван. Тие ја отфрлале алегоријата и наративот во корист на индивидуализирани реакции на современиот свет, понекогаш сликајќи со малку или без претходна подготовка, потпирајќи се на вештината на цртањето и високо хроматската палета. Мане, Дега, Реноар, Моризо и Касат првенствено се концентрирале на човечкиот субјект. И Мане и Дега ги преосмислиле класичните фигуративни канони во современи ситуации; во случајот на Мане, овие преосмислувања наишле на непријателски прием кај јавноста. Реноар, Моризо и Касат се свртеле кон домашниот живот како извор на инспирација, при што Реноар се концентрирал на женскиот акт. Моне, Писаро и Сисли го користеле пејзажот како свој примарен мотив, при што минливоста на светлината и времето играла главна улога во нивните дела. Додека Сисли најтесно се придржувал до првичните принципи на импресионистичкото восприемање на пејзажот, Моне барал предизвици во сè похроматски и променливи услови, што кулминирало со неговата серија монументални дела на [[Водни лилјани (циклус на Моне)|Водни лилјани]], насликани во [[Живерниј]]. [[File:The Scream.jpg|thumb|upright|[[Едвард Мунк]], 1893, ран пример на [[Експресионизам|експресионизмот]]]] Писаро усвоил некои од експериментите на [[Постимпресионизам|постимпресионизмот]]. Малку помладите постимпресионисти како [[Винсент ван Гог]], [[Пол Гоген]] и [[Жорж Пјер Сера]], заедно со [[Пол Сезан]], ја довеле уметноста до работ на [[модернизам|модернизмот]]; кај Гоген, импресионизмот отстапил место на лична симболика; Сера ја преобразил раздробената боја на импресионизмот во научно оптичко проучување, структурирано во композиции слични на фриз; бурниот начин на нанесување на бојата кај Ван Гог, во комбинација со звучната употреба на бојата, го навестувал [[Експресионизам|експресионизмот]] и [[Фовизам|фовизмот]], а Сезан, кој сакал да ја обедини класичната композиција со револуционерната апстракција на природните форми, ќе бил сметан за претходник на уметноста од XX век. Влијанието на импресионизмот се чувствувало низ целиот свет, вклучително и во [[Соединетите Американски Држави]], каде што станал составен дел од сликарството на [[Американски импресионизам|американските импресионисти]] како [[Чајлд Хасам]], [[Џон Твакмен]] и [[Теодор Робинсон]]; и во Австралија, каде што сликарите од [[Хајделбершка школа|Хајделбершката школа]], како [[Артур Стритон]], [[Фредерик Мекaбин]] и [[Чарлс Кондер]], сликале на отворено и биле особено заинтересирани за австралискиот предел и светлина. Тој исто така извршил влијание врз сликари кои во теорија не биле првенствено импресионистички, како портретистот и пределистот [[Џон Сингер Сарџент]]. Во исто време, во Америка на почетокот на XX век постоел автохтон и речиси изолиран реализам, богато отелотворен во фигуративните дела на [[Томас Икинс]], [[Ашканска школа|Ашканската школа]], како и во пределните и морските пејзажи на [[Винслоу Хомер]], чии слики се длабоко посветени на цврстината на природните форми. Визионерскиот предел, мотив кој во голема мера зависи од двосмисленоста на ноќната сцена, нашол свои застапници кај [[Алберт Пинкам Рајдер]] и [[Ралф Алберт Блејклок]]. Кон крајот на XIX век постоеле и неколку, прилично различни групи на [[Симболизам (уметност)|симболистички сликари]], чии дела одекнале кај помладите уметници на XX век, особено кај [[Фовизам|фовистите]] и [[Надреализам|надреалистите]]. Меѓу нив биле [[Гистав Моро]], [[Одилон Редон]], [[Пјер Пуви де Шаван]], [[Анри Фантен-Латур]], [[Арнолд Беклин]], [[Едвард Мунк]], [[Фелисиен Ропс]] и [[Јан Туороп]], како и [[Густав Климт]], меѓу другите, вклучувајќи ги и [[Руски симболизам|руските симболисти]] како [[Михаил Врубељ]]. Симболистичките сликари црпеле од [[митологија]]та и соништата како визуелен јазик на душата, барајќи впечатливи слики што потсетувале на статичен свет на тишина. Симболите употребувани во симболизмот не биле познатите [[амблем]]и на главната [[иконографија]], туку интензивно лични, приватни, нејасни и двосмислени упатувања. Повеќе филозофија отколку вистински уметнички стил, симболистичките сликари влијаеле врз современото движење [[Арт нуво]] и [[Наби|Ле Наби]]. Во своето истражување на соновидни теми, симболистичките сликари се среќавале низ вековите и културите, како што се среќаваат и денес; [[Бернар Делвај]] го опишал надреализмот на [[Рене Магрит]] како „симболизам плус [[Сигмунд Фројд|Фројд]]“.<ref>{{cite book| last = Delvaille| first = Bernard|author-link=Bernard Delvaille| title = La poésie symboliste: [anthologie]| year = 1971| publisher = Seghers| isbn = 978-2-221-50161-0 }}</ref> ===Модерна и современа уметност на XX век=== {{main|Модерна уметност|Модернизам|Современа уметност}} ====Пионери на XX век==== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> Image:Matisse-Open-Window.jpg|[[Анри Матис]] 1905, [[Фовизам]] Image:Henri Rousseau 005.jpg|[[Анри Русо]] 1910 [[Примитивизам|примитивен]] [[надреализам]] </gallery> [[File:Matissedance.jpg|thumb|[[Анри Матис]] 1909, доцен [[Фовизам|фовизам]]]] Сликари како [[Ван Гог]], [[Сезан]], [[Пол Гоген]] и [[Жорж Пјер Сера]] биле од суштинско значење за развојот на модерната уметност. На почетокот на XX век, [[Анри Матис]] и неколку други млади уметници, меѓу кои и предкубистичкиот [[Жорж Брак]], [[Андре Дерен]], [[Раул Дифи]] и [[Морис де Вламенк]], го револуционизирале парискиот уметнички свет со „диви“, повеќебојни и експресивни пејзажи и фигуративни слики, кои критичарите ги нарекле [[Фовизам|фовизам]]. Втората варијанта на делото ''[[Танц (слика)|Танцот]]'' на [[Анри Матис]] претставува клучна точка во неговата кариера и во развојот на модерното сликарство.<ref>Russell T. Clement. ''Four French Symbolists''. Greenwood Press, 1996. Page 114.</ref> Таа ја одразува почетната фасцинација на Матис со [[примитивна уметност]]: интензивните топли бои наспроти студената сино-зелена заднина и ритмичкото поврзување на танцувачките актови ги пренесувале чувствата на емоционално ослободување и [[хедонизам]]. [[Пабло Пикасо]] ги создал своите први [[Кубизам|кубистички]] слики врз основа на идејата на Сезан дека секое прикажување на природата може да се сведе на три цврсти тела: [[коцка]], [[сфера]] и [[конус (геометрија)|конус]]. Со сликата [[Госпоѓиците од Авињон]] од 1907 година, Пикасо драматично создал нова и радикална слика што прикажувала сурова и примитивна сцена од бордел со пет проститутки, насилно насликани жени, кои потсетувале на [[Африкански маски|африкански племенски маски]] и на неговите сопствени нови [[Кубизам|кубистички]] пронајдоци. [[кубизам|Аналитичкиот кубизам]] бил заеднички развиен од Пабло Пикасо и [[Жорж Брак]], а бил претставен со ''Виолина и свеќник, Париз'', од околу 1908 до 1912 година. Аналитичкиот кубизам, првата јасна манифестација на кубизмот, бил следен од [[Кубизам|синтетичкиот кубизам]], кој го практикувале Брак, Пикасо, [[Фернан Леже]], [[Хуан Грис]], [[Албер Глез]], [[Марсел Дишан]] и безброј други уметници во текот на 1920-тите. [[Кубизам|Синтетичкиот кубизам]] се карактеризирал со воведување различни текстури, површини, елементи на [[колаж]], [[papier collé|залепена хартија]] и голема разновидност на споени теми.<ref name="Read-Modern painting">{{cite book |last1=Read |first1=Herbert |title=A Concise History of Modern Painting |date=1968 |publisher=Praeger |url=[https://www.google.com/books/edition/A_Concise_History_of_Modern_Painting/4lREAAAAIAAJ](https://www.google.com/books/edition/A_Concise_History_of_Modern_Painting/4lREAAAAIAAJ) |access-date=4 October 2026}}</ref> [[File:The dining room in the country by Pierre Bonnard (1913).jpg|thumb|left|[[Пјер Бонар]], 1913, европско [[Модернизам|модернистичко наративно сликарство]]]] ''[[Фовизам|Les Fauves]]'' ([[Француски јазик|француски]] за ''Дивите ѕверови'') биле сликари од почетокот на XX век кои експериментирале со слободата на изразувањето преку бојата. Името било дадено на групата од страна на уметничкиот критичар [[Луј Восел]], на хумористичен начин и без намера да им биде комплимент. [[Фовизам|Фовизмот]] бил краткотрајно и лабаво здружување на уметници од почетокот на XX век, чии дела ги нагласувале сликарските квалитети и имагинативната употреба на длабоки бои наместо репрезентативните вредности. Фовистите го правеле предметот на сликата лесно читлив, ги преувеличувале перспективите, а интересното пророчко предвидување на фовистите било изразено во 1888 година од [[Пол Гоген]] до [[Пол Серизје]],<ref name="Raynal">{{cite book |last1=Raynal |first1=M. |title=History of Painting: Matisse, Munch, Rouault; fauvism [and] expressionism |date=1949 |publisher=University of California Press |url=[https://www.google.com/books/edition/History_of_Modern_Painting_Matisse_Munch/tR8NAQAAIAAJ](https://www.google.com/books/edition/History_of_Modern_Painting_Matisse_Munch/tR8NAQAAIAAJ) |access-date=4 October 2026}}</ref> {{quote|Како ги гледате овие дрвја? Тие се жолти. Значи, ставете жолта; оваа сенка, повеќе сина, насликајте ја со чист [[ултрамарин]]; овие се црвени лисја? Ставете [[вермилион]].}} Водачи на движењето биле [[Анри Матис]] и [[Андре Дерен]] – еден вид пријателски ривали, секој со свои следбеници. На крајот, Матис станал ''јанг'' наспроти ''јинот'' на [[Пикасо]] во XX век. Меѓу фовистичките сликари биле [[Албер Марке]], [[Шарл Камоан]], [[Морис де Вламенк]], [[Раул Дифи]], [[Отон Фриз]], холандскиот сликар [[Кес ван Донген]] и партнерот на Пикасо во кубизмот, [[Жорж Брак]], меѓу другите.<ref>{{cite book| author = John Elderfield|author2=Stephen Andrew Roberts| title = European Co-operation on Social Science Information and Documentation (ECSSID) Technical Meeting, University of Kent at Canterbury, 25th–26th March 1991: Report to British Library Research & Development Department| year = 1991|publisher=Museum of Modern Art | isbn = 978-0-87070-638-7 }}</ref> [[File:De Chirico's Love Song.jpg|thumb|[[Џорџо де Кирико]] 1914, пред-[[надреализам]]]] Фовизмот, како движење, немал конкретни теории и бил краткотраен; започнал во 1905 година и завршил во 1907 година, при што имале само три изложби. Матис бил сметан за водач на движењето поради неговата поголема возраст и претходното етаблирање во академскиот уметнички свет. Неговиот портрет на госпоѓа Матис од 1905 година, ''Зелената линија'', предизвикал сензација во Париз кога првпат бил изложен. Тој рекол дека сакал да создава уметност што ќе предизвикува задоволство; уметноста како декорација била неговата цел и можело да се каже дека неговата употреба на светли бои се обидувала да ја одржи спокојноста на композицијата. Во 1906 година, по предлог на неговиот трговец [[Амброаз Волар]], [[Андре Дерен]] заминал во Лондон и создал серија слики како ''Мостот Чаринг Крос, Лондон'' во [[Фовизам|фовистички]] стил, парафразирајќи ја познатата серија на [[Импресионизам|импресионистичкиот]] сликар [[Клод Моне]]. Мајстори како [[Анри Матис]] и [[Пјер Бонар]] продолжиле да ги развиваат своите наративни стилови независно од кое било движење во текот на XX век.<ref name="Raynal" /> До 1907 година, фовизмот повеќе не бил шокантно ново движење и набргу бил заменет од [[Кубизам|кубизмот]] на критичарскиот радар како најновиот развој во тогашната [[современа уметност]]. Во 1907 година, [[Гијом Аполинер|Аполинер]], коментирајќи за Матис во напис објавен во ''La Falange'', рекол: „Тука не сме во присуство на екстравагантен или екстремистички потфат: уметноста на Матис е исклучително разумна.“<ref>{{cite book| author = William Stanley Rubin| author2 = Judith Cousins| author3 = Museum of Modern Art New York| title = Picasso and Braque: pioneering cubism| year = 1989| isbn = 0-87070-676-4| page = [[https://archive.org/details/picassobraquepio0000rubi/page/348](https://archive.org/details/picassobraquepio0000rubi/page/348) 348]| publisher = Museum of Modern Art| url = [https://archive.org/details/picassobraquepio0000rubi/page/348}}](https://archive.org/details/picassobraquepio0000rubi/page/348}})</ref> [[кубизам|Аналитичкиот кубизам]] бил заеднички развиен од Пабло Пикасо и [[Жорж Брак]] од околу 1908 до 1912 година. Аналитичкиот кубизам, првата јасна манифестација на кубизмот, бил следен од [[Кубизам|синтетичкиот кубизам]], кој го практикувале Брак, Пикасо, [[Фернан Леже]], [[Хуан Грис]], [[Албер Глез]], [[Марсел Дишан]] и безброј други уметници во текот на 1920-тите. [[Кубизам|Синтетичкиот кубизам]] се карактеризира со воведување различни текстури, површини, елементи на [[колаж]], исечена хартија и голема разновидност на споени теми.<ref>{{cite web |title=Synthetic Cubism |url=[https://www.tate.org.uk/art/art-terms/s/synthetic-cubism](https://www.tate.org.uk/art/art-terms/s/synthetic-cubism) |website=The Tate |access-date=October 7, 2026}}</ref> Во годините меѓу 1910 година и крајот на Првата светска војна, како и по врвот на [[кубизам|кубизмот]], во Париз се појавиле неколку движења. [[Џорџо де Кирико]] се преселил во Париз во јули 1911 година, каде што му се придружил на својот брат Андреа (поетот и сликар познат како [[Алберто Савинио]]). Преку својот брат се запознал со Пјер Лапрад, член на жирито на Салонот на есента, каде што изложил три свои соновидни дела: ''Енигма на пророкот'', ''Енигма на едно попладне'' и ''Автопортрет''. Во текот на 1913 година ги изложувал своите дела на [[Салон на независните|Салонот на независните]] и Салонот на есента, а неговата работа била забележана од [[Пабло Пикасо]] и [[Гијом Аполинер]], како и од неколку други. Неговите впечатливи и мистериозни слики се сметаат за значајни за раните почетоци на [[Надреализам|надреализмот]]. Во првата половина на XX век во Европа мајстори како [[Жорж Брак]], [[Андре Дерен]] и [[Џорџо де Кирико]] продолжиле да сликаат.<ref>{{cite web|title=Cubism and Its Consequences |url=[https://www.britannica.com/art/Western-painting/Cubism-and-its-consequences](https://www.britannica.com/art/Western-painting/Cubism-and-its-consequences) |website=Britannica |access-date=October 7, 2026}}</ref> ====Пионери на модерната уметност==== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:André Derain, 1905, Le séchage des voiles (The Drying Sails), oil on canvas, 82 x 101 cm, Pushkin Museum, Moscow. Exhibited at the 1905 Salon d'Automne.jpg|[[Андре Дерен]], 1905, ''Le séchage des voiles (The Drying Sails)'', [[Фовизам]] File:Matisse-Woman-with-a-Hat.jpg|[[Анри Матис]], 1905, ''[[Жена со шапка]]'', [[Фовизам]] File:Jean Metzinger, c.1905, Baigneuses, Deux nus dans un jardin exotique, oil on canvas, 116 x 88.8 cm, Colección Carmen Thyssen-Bornemisza.jpg|[[Жан Мецингер]], c.1905, ''[[Два акта во егзотичен пејзаж]]'', [[Дивизионизам]], [[протокубизам]] File:MunchDerToddesMarat1907.JPG|[[Едвард Мунк]], ''Смртта на Марат I'' (1907), пример на [[Експресионизам|експресионизмот]] Image:The Kiss - Gustav Klimt - Google Cultural Institute.jpg|[[Густав Климт]], [[експресионизам]], 1907–1908 Image:Albert Gleizes, l'Homme au Balcon, 1912, oil on canvas, 195.6 x 114.9 cm, Philadelphia Museum of Art.jpg|[[Албер Глез]], 1912, ''[[Човек на балкон (Глез)|l'Homme au Balcon, Човек на балкон (портрет на д-р Тео Морено)]]'', [[Кубизам]] Image:Deer_in_the_Woods_II.jpg|[[Франц Марк]] 1912, [[Синиот јавач]] Image:Delaunay ChampDeMars.jpg|[[Робер Делоне]], 1911, [[Орфизам (уметност)|орфизам]] Image:Francis Picabia, 1912, La Source, The Spring, oil on canvas, 249.6 x 249.3 cm, Museum of Modern Art, New York. Exhibited, 1912 Salon d'Automne, Paris.jpg|[[Франсис Пикабија]], 1912, ''[[Пролетта|La Source (Пролетта)]]'', [[апстрактна уметност]] File:Gino Severini, 1912, Dynamic Hieroglyphic of the Bal Tabarin, oil on canvas with sequins, {{convert|161.6|x|156.2|cm|in|abbr=on}}.), Museum of Modern Art, New York.jpg|[[Џино Северини]], 1912, ''Динамички хиероглиф на Бал Табаран'', [[Футуризам]] File:Composition VII - Wassily Kandinsky, GAC.jpg|[[Василиј Кандински]] 1913, раѓање на [[апстрактна уметност]] Image:Amadeo Modigliani 036.jpg|[[Амедео Модиљани]], ''Портрет на [[Шутен]]'' 1916, пример на [[Експресионизам|експресионизмот]] Image:Leger railway crossing.jpg|[[Фернан Леже]] 1919, [[Кубизам|синтетички кубизам]], [[тубизам]] </gallery> Во првите две децении на XX век и по [[Кубизам|кубизмот]], се појавиле неколку други важни движења; [[футуризам]] ([[Џакомо Бала|Бала]]), [[апстрактна уметност]] ([[Василиј Кандински|Кандински]]), [[Синиот Јавач]]), [[Баухаус]], ([[Василиј Кандински|Кандински]]) и ([[Паул Кле|Кле]]), [[Орфизам (уметност)|орфизмот]] ([[Робер Делоне]] и [[Франтишек Купка]]), [[Синхромизам]] ([[Морган Расел]]), [[Де Стајл]] ([[Пит Мондријан|Мондријан]]), [[Супрематизам]] ([[Казимир Малевич|Малевич]]), [[Конструктивизам (уметност)|конструктивизмот]] ([[Владимир Татлин]]), [[Дадаизам]] ([[Марсел Дишан]], [[Франсис Пикабија]], [[Жан Арп|Арп]]) и [[Надреализам]] ([[Џорџо де Кирико|Де Кирико]], [[Андре Бретон]], [[Жоан Миро|Миро]], [[Рене Магрит|Магрит]], [[Салвадор Дали|Дали]], [[Макс Ернст|Ернст]]). Модерното сликарство влијаело врз сите визуелни уметности, од [[модернизам|модернистичката]] архитектура и дизајн, до [[авангарда|авангардниот]] филм, театар и [[модерен танц]], и станало експериментална лабораторија за изразување на визуелното искуство, од фотографијата и [[конкретна поезија|конкретната поезија]] до рекламната уметност и модата. Сликарството на Ван Гог извршило големо влијание врз [[Експресионизам|експресионизмот]] на XX век, што можело да се види во делата на [[Фовизам|фовистите]], [[Мост (уметност)|Мост]] (група предводена од германскиот сликар [[Ернст Лудвиг Кирхнер]]),<ref>Andrea Meyer, Méconnaissables. Les biens culturels du Cameroun dans la production picturale allemande, 1905-1989. In: Collective (ed.), [[https://www.static.tu.berlin/fileadmin/www/10002011/Forschungsprojekte/Aktuelle_Forschungsprojekte/Umgekehrte_Sammlungen_KAM/ATLAS_DE_L_ABSENCE_version_francaise.pdf](https://www.static.tu.berlin/fileadmin/www/10002011/Forschungsprojekte/Aktuelle_Forschungsprojekte/Umgekehrte_Sammlungen_KAM/ATLAS_DE_L_ABSENCE_version_francaise.pdf) Atlas de l'absence. Le patrimoine culturel du Cameroun en Allemagne], (english working translation [[https://www.static.tu.berlin/fileadmin/www/10002011/Forschungsprojekte/Aktuelle_Forschungsprojekte/Umgekehrte_Sammlungen_KAM/ATLAS_DER_ABWESENHEIT_EN_DeepL.pdf](https://www.static.tu.berlin/fileadmin/www/10002011/Forschungsprojekte/Aktuelle_Forschungsprojekte/Umgekehrte_Sammlungen_KAM/ATLAS_DER_ABWESENHEIT_EN_DeepL.pdf) online]) Berlin 2023, p. 209.</ref> и експресионизмот на [[Едвард Мунк]], [[Егон Шиле]], [[Марк Шагал]], [[Амедео Модиљани]], [[Шаим Сутин]] и други. [[Василиј Кандински]], руски сликар, [[графика|графичар]] и теоретичар на уметноста, еден од најпознатите уметници на XX век, генерално се смета за првиот важен сликар на [[модерна уметност|модерната]] апстрактна уметност. Како ран модернист, во потрага по нови начини на визуелно и духовно изразување, тој теоретизирал, како и современите окултисти и [[теозофија|теозофи]], дека чистата визуелна апстракција има корелативни вибрации со звукот и музиката. Тие претпоставувале дека чистата апстракција може да ја изрази чистата духовност. Неговите најрани апстракции генерално биле насловени како примерот во (горната галерија) ''Композиција VII'', поврзувајќи ги со делата на композиторите на музика. Кандински вклучил многу од своите теории за апстрактната уметност во својата книга ''За духовното во уметноста''. [[Робер Делоне]] бил француски уметник поврзан со [[Орфизам (уметност)|орфизмот]] (потсетувајќи на врската меѓу чистата апстракција и кубизмот). Неговите подоцнежни дела биле поапстрактни, потсетувајќи на [[Паул Кле]]. Неговиот главен придонес кон апстрактното сликарство се однесува на неговата смела употреба на бојата и јасната љубов кон експериментирањето со длабочината и тонот. По покана на [[Василиј Кандински]], Делоне и неговата сопруга, уметницата [[Соња Делоне]], ѝ се придружиле на групата „Синиот јавач“ ([[Синиот јавач|Der Blaue Reiter]]), група апстрактни уметници со седиште во [[Минхен]], во 1911 година, а неговата уметност се свртела кон апстрактното.<ref>{{cite web |url=[http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=86](http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=86) |title=Der Blaue Reiter |publisher=Tate Glossary |access-date=10 August 2009 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20110802022524/https://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=86](https://web.archive.org/web/20110802022524/https://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=86) |archive-date=2 August 2011 }}</ref> Меѓу другите значајни пионери на раната апстракција бил рускиот сликар [[Казимир Малевич]], кој по [[Руска револуција (1917)|Руската револуција]] во 1917 година, а по притисокот од [[сталинизам|сталинистичкиот]] режим во 1924 година, се вратил кон сликањето фигуративни мотиви <ref name=":4">{{Cite book |last1=Malevich |first1=Kazimir Severinovich |url=[http://archive.org/details/kazimir00male](http://archive.org/details/kazimir00male) |title=Kazimir Malevich : suprematism |last2=Drutt |first2=Matthew |last3=Deutsche Guggenheim Berlin |last4=Solomon R. Guggenheim Museum |last5=Menil Collection (Houston |first5=Tex ) |date=2003 |publisher=New York, N.Y. : Guggenheim Museum; Distributed by Harry N. Abrams |others=Solomon R. Guggenheim Museum Library |isbn=978-0-89207-265-1}}</ref> и ''Селани и работници на полето'', и швајцарскиот сликар [[Паул Кле]], чии мајсторски експерименти со бојата го направиле важен пионер на [[апстрактно сликарство|апстрактното сликарство]] во [[Баухаус]]. Други важни пионери на апстрактното сликарство се шведската уметница [[Хилма аф Клинт]], чешкиот сликар [[Франтишек Купка]], како и американските уметници [[Стентоn Макдоналд-Рајт]] и [[Морган Расел]], кои во 1912 година го основале [[Синхромизам|синхромизмот]], уметничко движење што многу наликувало на [[Орфизам (уметност)|орфизмот]].<ref>{{Cite web |title=Фальшак |url=[https://www.sovsekretno.ru/articles/falshak/](https://www.sovsekretno.ru/articles/falshak/) |url-status=dead |archive-url=[https://web.archive.org/web/20190704212713/https://www.sovsekretno.ru/articles/falshak/](https://web.archive.org/web/20190704212713/https://www.sovsekretno.ru/articles/falshak/) |archive-date=4 July 2019 |access-date=2021-11-22 |website=[www.sovsekretno.ru](http://www.sovsekretno.ru)}}</ref> ''[[Експресионизам]]'' и ''[[Симболизам (уметност)|симболизам]]'' се широки називи што опфаќаат неколку значајни и сродни движења во сликарството на 20 век, кои доминирале во голем дел од авангардната уметност создадена во Западна, Источна и Северна Европа. Експресионистичките дела биле сликани главно меѓу Првата и Втората светска војна, претежно во Франција, Германија, Норвешка, Русија, Белгија и Австрија. Експресионистичките уметници биле поврзани и со надреализмот и со симболизмот, а секој од нив бил на свој начин уникатно и донекаде ексцентрично личен. [[Фовизам|Фовизмот]], [[Мост (уметност)|Мост]] и [[Синиот Јавач]] биле три од најпознатите групи на експресионистички и симболистички сликари.<ref>Note the parallel French movement Fauvism and the English Vorticism: "The Fauvist movement has been compared to German Expressionism, both projecting brilliant colors and spontaneous brushwork, and indebted to the same late nineteenth-century sources, especially Van Gogh." Sabine Rewald, "Fauvism", In ''Heilbrunn Timeline of Art History''. New York: The Metropolitan Museum of Art, 2000–. [http://www.metmuseum.org/toah/hd/fauv/hd_fauv.htm](http://www.metmuseum.org/toah/hd/fauv/hd_fauv.htm) (October 2004); and "Vorticism can be thought of as English Expressionism." Sherrill E. Grace, ''Regression and Apocalypse: Studies in North American Literary Expressionism''. Toronto: University of Toronto Press, 1989, p. 26.</ref> Уметници разновидни и интересни како [[Марк Шагал]], чија слика ''[[Јас и селото]]'' раскажувал автобиографска приказна што го истражува односот меѓу уметникот и неговото потекло, со речник на уметнички [[Симболизам (уметност)|симболизам]]. [[Густав Климт]], [[Егон Шиле]], [[Едвард Мунк]], [[Емил Нолде]], [[Хаим Сутин]], [[Џејмс Енсор]], [[Оскар Кокошка]], [[Ернст Лудвиг Кирхнер]], [[Макс Бекман]], [[Франц Марк]], [[Кете Шмит Колвиц]], [[Жорж Руо]], [[Амедео Модиљани]] и некои од Американците кои престојувале во странство, како [[Марсден Хартли]] и [[Стјуарт Дејвис]], биле сметани за влијателни експресионистички сликари.<ref name="Tate">{{cite web |title=Glossary of art terms: School of Paris |url=[http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/s/school-of-paris](http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/s/school-of-paris) |publisher=[[Tate Gallery]] |access-date=July 16, 2014 |archive-date=July 26, 2014 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20140726194915/http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/s/school-of-paris](https://web.archive.org/web/20140726194915/http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/s/school-of-paris) |url-status=live }}</ref><ref>Note the parallel French movement Fauvism and the English Vorticism: "The Fauvist movement has been compared to German Expressionism, both projecting brilliant colors and spontaneous brushwork, and indebted to the same late nineteenth-century sources, especially Van Gogh." Sabine Rewald, "Fauvism", In ''Heilbrunn Timeline of Art History''. New York: The Metropolitan Museum of Art, 2000–. [http://www.metmuseum.org/toah/hd/fauv/hd_fauv.htm](http://www.metmuseum.org/toah/hd/fauv/hd_fauv.htm) (October 2004); and "Vorticism can be thought of as English Expressionism." Sherrill E. Grace, ''Regression and Apocalypse: Studies in North American Literary Expressionism''. Toronto: University of Toronto Press, 1989, p. 26.</ref>Иако [[Алберто Џакомети]] првенствено бил сметан за интензивен [[надреалист]]ички скулптор, тој исто така создал интензивни експресионистички слики. ====Пионери на апстракцијата==== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Gray Tree 1911.jpg|[[Пит Мондријан]], 1912, ран [[Де Стајл]] Image:Malevici06.jpg|[[Казимир Малевич]] 1916, [[супрематизам]] Image:Theo van Doesburg Composition VII (the three graces).jpg|[[Тео ван Дусбург]] 1917, [[Де Стајл]], [[неопластицизам]] Image:MacDonaldWright_AirplaneSynchYelOrng.jpg|[[Стентон Макдоналд-Рајт]] 1920, [[синхромизам]] </gallery> Уметноста на [[Пит Мондријан]] исто така била поврзана со неговите духовни и филозофски проучувања. Во 1908 година тој се заинтересирал за теозофскито движење што го започнала [[Мадам Блаватска|Елена Блаватска]] кон крајот на 19 век. Блаватска верувала дека било можно да се достигне познавање на природата што било подлабоко од она што го обезбедувале емпириските средства, а голем дел од творештвото на Мондријан до крајот на неговиот живот бил инспириран од неговото трагање по тоа духовно знаење.<ref>{{cite web|url=[https://www.artandantiquesmag.com/between-the-lines/|title=Inspired](https://www.artandantiquesmag.com/between-the-lines/|title=Inspired) by spiritual ideas, Piet Mondrian created a radical art that aimed to transform the world. Between the Lines, Art and Antiques}}</ref> [[File:Piet Mondriaan, 1939-1942 - Composition 10.jpg|thumb|upright|left|[[Пит Мондријан]], ''„Композиција бр. 10“'' 1939–1942, [[Де Стајл]]]] [[Де Стајл]], исто така познат како [[неопластицизам]], било холандско уметничко движење основано во 1917 година. Терминот ''[[Де Стајл]]'' се користи за да се означи творештво создадено од 1917 до 1931 година во Холандија.<ref name="tate">{{cite web|url=[http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=82|title=De](http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=82|title=De) Stijl|access-date=31 July 2006|work=Tate Glossary|publisher=The Tate|archive-date=4 September 2004|archive-url=[https://web.archive.org/web/20040904194458/http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=82}}](https://web.archive.org/web/20040904194458/http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=82}})</ref><ref name="archdic">{{cite book| last = Curl| first = James Stevens| title = A Dictionary of Architecture and Landscape Architecture| url = [https://archive.org/details/dictionaryofarch00curl_0|](https://archive.org/details/dictionaryofarch00curl_0|) url-access = registration| type = Paperback| edition = Second| year = 2006| publisher = Oxford University Press| isbn = 0-19-860678-8 }}</ref> ''Де Стајл'' исто така е име на списание што го издавал холандскиот сликар, дизајнер, писател и критичар [[Тео ван Дусбург]], со кое ги пропагирал теориите на групата. Покрај ван Дусбург, главни членови на групата биле сликарите [[Пит Мондријан]], [[Вилмос Хусар]] и [[Барт ван дер Лек]], како и архитектите [[Герит Ритвелд]], [[Роберт ван 'т Хоф]] и [[Јакоб Оуд]]. Уметничката филозофија што претставувала основа на работата на групата била позната како ''неопластицизам'' – нова пластична уметност (или ''Nieuwe Beelding'' на холандски).<ref>{{Cite web| title =De Stijl| work =Guggenheim Glossary| publisher =[[Solomon R. Guggenheim Museum|Guggenheim Museum]]| url =[http://www.guggenheimcollection.org/site/glossary_De_Stijl.html|](http://www.guggenheimcollection.org/site/glossary_De_Stijl.html|) access-date =4 February 2011| url-status =dead| archive-url =[https://web.archive.org/web/20080821042905/http://www.guggenheimcollection.org/site/glossary_De_Stijl.html|](https://web.archive.org/web/20080821042905/http://www.guggenheimcollection.org/site/glossary_De_Stijl.html|) archive-date =21 August 2008| df =dmy-all}} </ref> [[File:Cosmic Synchrony.jpg|thumb|upright|[[Морган Расел]], ''Космичка синхронија'' (1913–14), [[синхромизам]]]] Поддржувачите на Де Стајл настојувале да изразат нов [[утопија|утописки]] идеал на духовна хармонија и ред. Тие се залагале за чиста [[апстрактна уметност|апстракција]] и универзалност преку сведување на формата и бојата на суштинските елементи; ги поедноставувале визуелните композиции на вертикални и хоризонтални насоки и користеле само [[примарни бои]], заедно со црна и бела боја. Навистина, според онлајн-статијата на галеријата [[Тејт]] за неопластицизмот, самиот Мондријан ги изложил овие ограничувања во својот есеј „Неопластицизам во сликарската уметност“. Тој напишал: „... оваа нова пластична идеја ќе ги игнорира деталите на појавноста, односно природната форма и боја. Напротив, таа треба да го најде својот израз во апстракцијата на формата и бојата, односно во правата линија и јасно дефинираната примарна боја.“ Написот на Тејт понатаму сумирал дека оваа уметност дозволувала „само примарни бои и небои, само квадрати и правоаголници, само прави и хоризонтални или вертикални линии“.<ref>{{cite web |url=[http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=191](http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=191) |title=Neo-Plasticism |publisher=tate.org.uk |access-date=3 September 2008 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20080910121539/http://tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=191](https://web.archive.org/web/20080910121539/http://tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=191) |archive-date=10 September 2008 }}</ref> Онлајн-статијата на [[Музејот Соломон Р. Гугенхајм|Музејот Гугенхајм]] за Де Стајл ги сумирала овие карактеристики на сличен начин: „Тој [Де Стајл] се темели на основниот принцип на геометријата на правата линија, квадратот и правоаголникот, во комбинација со силна асиметричност; доминантна употреба на чисти примарни бои со црна и бела; и односот меѓу позитивните и негативните елементи во распоредот на необјективни форми и линии.“<ref>{{cite web|url=[http://www.guggenheimcollection.org/site/glossary_De_Stijl.html](http://www.guggenheimcollection.org/site/glossary_De_Stijl.html) |title=The style; Holland, 1917 |publisher=guggenheimcollection.org |access-date=30 November 2010 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20080821042905/http://www.guggenheimcollection.org/site/glossary_De_Stijl.html](https://web.archive.org/web/20080821042905/http://www.guggenheimcollection.org/site/glossary_De_Stijl.html) |archive-date=21 August 2008 }}</ref> Движењето Де Стајл било под влијание на [[кубист]]ичкото сликарство, како и на мистицизмот и идеите за „идеални“ геометриски форми (како што била „совршената права линија“) во [[Неоплатонизам|неоплатонските]] филозофски идеи на [[математичар]]от Метју Шунмакерс. Делата на Де Стајл ќе влијаеле врз стилот [[Баухаус]] и [[интернационален стил (архитектура)|интернационалниот стил]] во архитектурата, како и врз облекувањето и внатрешното уредување. Сепак, тој не ги следел општите насоки на некој „-изам“ (кубизам, футуризам, надреализам), ниту се придржувал до принципите на уметничките школи како Баухаус; тоа бил колективен проект, заедничко дело.<ref>{{[https://www.theartstory.org/movement/de-stijl/](https://www.theartstory.org/movement/de-stijl/) the Art Story}}</ref> ====Дадаизам и надреализам==== {{main|Дадаизам|Надреализам}} <gallery widths="160px" heights="160px" perrow="4"> Image:Picabia Machine Turn.jpg|[[Франсис Пикабија]] 1916, Дада Image:DasUndbild.jpg|[[Курт Швитерс]], 1919, [[колаж|насликан колаж]], [[Дада]] </gallery> [[File:Francis Picabia, 1915, New York..jpg|thumb|[[Франсис Пикабија]], (лево) ''Le saint des saints c'est de moi qu'il s'agit dans ce portrait'', 1 јули 1915; (средина) ''Portrait d'une jeune fille americaine dans l'état de nudité'', 5 јули 1915: (десно) ''J'ai vu et c'est de toi qu'il s'agit, De Zayas! De Zayas! Je suis venu sur les rivages du Pont-Euxin'', Њујорк, 1915]] [[Марсел Дишан]] стекнал меѓународна слава по неговиот озлогласен успех на шоуто Армори во Њујорк во 1913 година (набргу потоа тој се откажал од создавањето уметност во корист на [[шах]]от). Откако ''[[Акт што се симнува по скалите, бр. 2]]'' на Дишан станала меѓународна сензација на Армори шоуто во Њујорк во 1913 година, тој ја создал ''[[Невестата соблечена гола од своите ергени, дури и]], [[Големо стакло]]''. ''[[Големо стакло]]'' ја довело уметноста на сликарството до радикално нови граници, бидејќи било делумно сликарство, делумно колаж и делумно конструкција. Дишан станал тесно поврзан со движењето [[Дадаизам]], кое започнало во неутралниот [[Цирих]], Швајцарија, за време на Првата светска војна и го достигнало својот врв од 1916 до 1920 година. Движењето првенствено ги опфаќало визуелните уметности, литературата (поезија, уметнички манифести, теорија на уметноста), театарот и графичкиот дизајн, а својата антивоена политика ја насочувало преку отфрлање на преовладувачките стандарди во уметноста преку културни дела на [[антиуметност]]а. [[Франсис Пикабија]], [[Мен Реј]], [[Курт Швитерс]], [[Тристан Цара]], [[Ханс Рихтер (уметник)|Ханс Рихтер]], [[Жан Арп]], [[Софи Тојбер-Арп]], заедно со Дишан и многу други, биле поврзани со дадаистичкото движење. Дишан и неколку [[дадаисти]] исто така биле поврзани со надреализмот, движењето што доминирало во европското сликарство во 1920-тите и 1930-тите.<ref name="Taylor (Duchamp, Armory)">{{cite journal |last1=Taylor |first1=Michael A. |title=Marcel Duchamp's Nude Descending a Staircase (No.2) and The 1913 Armory Show Scandal Revisited |journal=Archives of American Art Journal |date=2012 |volume=51 |issue=3/4 |pages=50–65 |url=[http://www.jstor.org/stable/43155387](http://www.jstor.org/stable/43155387) |access-date=4 October 2026}}</ref> Во 1924 година [[Андре Бретон]] го објавил ''[[Надреалистички манифест|Надреалистичкиот манифест]]''. <ref name="Breton manifestoes">{{cite book |last1=Breton |first1=André |title=Manifestoes of Surrealism |date=1969 |publisher=University of Michigan Press |location=Ann Arbor |isbn=0-472-06182-8 |url=[https://www.google.com/books/edition/Manifestoes_of_Surrealism/12TuC9IkxKIC](https://www.google.com/books/edition/Manifestoes_of_Surrealism/12TuC9IkxKIC) |access-date=4 October 2026}}</ref>[[Надреализам|Надреалистичкото]] движење во сликарството станало синоним за [[авангарда|авангардата]] и во него учествувале уметници чии дела се движеле од апстрактното до суперреалистичното. Со дела на хартија како ''Machine Turn Quickly'' (горе), Франсис Пикабија продолжил со својата поврзаност со движењето [[Дадаизам]] до 1919 година во Цирих и Париз, пред да се оддалечи од него откако развил интерес за [[Надреализам|надреалистичката]] уметност. [[Ив Танги]], [[Рене Магрит]] и [[Салвадор Дали]] биле особено познати по своите реалистични претстави на соништа и фантастични манифестации на имагинацијата. ''[[Изораното поле]]'' на [[Жоан Миро]] од 1923–1924 година се доближува до апстракцијата; оваа рана слика со сложена група предмети и фигури и распоред на сексуално активни ликови била првото надреалистичко ремек-дело на Миро.<ref>Spector, Nancy. "[[http://www.guggenheimcollection.org/site/artist_work_md_109_7.html](http://www.guggenheimcollection.org/site/artist_work_md_109_7.html) The Tilled Field, 1923–1924] {{webarchive|url=[https://web.archive.org/web/20080925010715/http://www.guggenheimcollection.org/site/artist_work_md_109_7.html](https://web.archive.org/web/20080925010715/http://www.guggenheimcollection.org/site/artist_work_md_109_7.html) |date=25 September 2008}}". [[Solomon R. Guggenheim Museum|Guggenheim]] display caption. Retrieved on 30 May 2008.</ref> ''Изораното поле'' на Миро исто така содржи неколку паралели со ''[[Градината на земните наслади|Градината на земните наслади]]'' на Бош: слични јата птици; базени од кои излегувале живи суштества; и преголеми отсечени уши, сето тоа одекнувало со делото на холандскиот мајстор, кое Миро го видел како млад сликар во [[Прадо]]. Поапстрактните [[Жоан Миро]], [[Жан Арп]], [[Андре Масон]] и [[Макс Ернст]] биле многу влијателни, особено во Соединетите Американски Држави во текот на 1940-тите. Во текот на 1930-тите, надреализмот продолжил да станува сè повидлив за пошироката јавност. [[Британска надреалистичка група|Надреалистичка група се развила во Британија]] и, според Бретон, нивната [[Лондонска меѓународна надреалистичка изложба]] од 1936 година била врвна точка на периодот и станала модел за меѓународни изложби. Надреалистичките групи во Јапонија, а особено во Латинска Америка, Карибите и Мексико, создале иновативни и оригинални дела.<ref name="Hist of Surrealism">{{cite book |last1=Durozoi |first1=Gérard |title=History of the Surrealist Movement |date=2002 |publisher=University of Chicago Press |isbn=9780226174112 |url=[https://www.google.com/books/edition/History_of_the_Surrealist_Movement/TuzhQqAGKCgC](https://www.google.com/books/edition/History_of_the_Surrealist_Movement/TuzhQqAGKCgC) |access-date=4 October 2026}}</ref> Дали и [[Рене Магрит|Магрит]] создале некои од најпрепознатливите слики на движењето. Сликата ''Ова не е луле'' од 1928/1929 година, на [[Рене Магрит|Магрит]], била предмет на книга на [[Мишел Фуко]] од 1973 година, ''This is not a Pipe'' (англиско издание, 1991), која ја разгледува сликата и нејзиниот [[парадокс]]. Дали ѝ се придружил на групата во 1929 година и учествувал во брзото воспоставување на визуелниот стил меѓу 1930 и 1935 година.<ref name="Hist of Surrealism" /> 1931 година означила година во која неколку надреалистички сликари создале дела што претставувале пресвртници во нивниот стилски развој: во еден пример, течните форми станале заштитен знак на Дали, особено во неговата ''[[Постојаноста на сеќавањето]]'', која ја прикажува сликата на часовници што се опуштале како да се топеле. Евокациите на времето и неговата привлечна мистериозност и апсурдност.<ref>{{cite web |url=[http://www.moma.org/collection/browse_results.php?object_id=79018](http://www.moma.org/collection/browse_results.php?object_id=79018) |title=The Persistence of Memory |publisher=MoMA Online Collection }}</ref> Карактеристиките на овој стил – комбинација на прикажаното, апстрактното и психолошкото – станале израз на отуѓеноста што ја чувствувале многу луѓе во [[модернизам|модернистичкиот]] период, комбинирана со чувството на подлабоко навлегување во психата, за да се „стане целосен со сопствената индивидуалност“. Макс Ернст, чија најпозната слика е ''Авион-убиец'' од 1920 година, студирал филозофија и психологија во Бон и бил заинтересиран за алтернативните реалности што ги доживувале лудите. Неговите слики можеби биле инспирирани од проучувањето на [[психоаналитичар]]от [[Сигмунд Фројд]] на заблудите на параноичниот пациент Даниел Пол Шребер. Фројд ја идентификувал фантазијата на Шребер да стане жена како ''[[комплекс на кастрација]]''. Средишната слика на два пара нозе се однесува на хермафродитските желби на Шребер. Натписот на Ернст на задната страна на сликата гласел: ''Сликата е љубопитна поради нејзината симетрија. Двата пола се меѓусебно балансирани.''<ref>{{cite web |url=[http://www.tate.org.uk/servlet/ViewWork?cgroupid=999999961&workid=4133&searchid=19833&tabview=text](http://www.tate.org.uk/servlet/ViewWork?cgroupid=999999961&workid=4133&searchid=19833&tabview=text) |title=Max Ernst (1891–1976). Men Shall Know Nothing of This 1923 / Les Hommes n'en sauront rien |publisher=tate.org.uk |access-date=30 November 2010}}</ref> Во текот на 1920-тите, делото на [[Андре Масон]] било исклучително влијателно во помагањето на новодојдениот во Париз и млад уметник [[Жоан Миро]] да ги пронајде своите корени во новото [[надреализам|надреалистичко]] сликарство.<ref name="Miro-MoMA">{{cite web |title=Joan Miró Spanish, 1893–1983 |url=[https://www.moma.org/artists/4016-joan-miro](https://www.moma.org/artists/4016-joan-miro) |website=Museum of Modern Art |access-date=4 October 2026}}</ref> Миро во писмата до својот дилер [[Пјер Матис]] го признал значењето на Масон како пример за него во неговите рани години во Париз.<ref>{{cite web|title=A Vital Body of Work |url=[https://www.economist.com/prospero/2011/04/15/a-vital-body-of-work](https://www.economist.com/prospero/2011/04/15/a-vital-body-of-work) |website=the Economist |access-date=October 7, 2026}}</ref> Долго откако личните, политичките и професионалните тензии ја распарчиле надреалистичката група и ја растуриле во тенок воздух и етер, Магрит, Миро, Дали и другите надреалисти продолжиле да дефинираат визуелна програма во уметностите. Други истакнати надреалистички уметници биле [[Џорџо де Кирико]], [[Мере Опенхајм]], [[Тоен]], [[Грегоар Мишонз]], [[Роберто Мата]], [[Кеј Сејџ]], [[Леонора Карингтон]], [[Доротеа Танинг]] и [[Леонор Фини]], меѓу другите.<ref name="Hist of Surrealism" /> ====Пред и по војната==== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="6"> File:Egon Schiele - Self-Portrait with Physalis - Google Art Project.jpg|[[Егон Шиле]], [[Симболизам (уметност)|симболизам]] и [[експресионизам]] 1912 File:Kirchner 1913 Street, Berlin.jpg|[[Ернст Лудвиг Кирхнер]], [[Мост (уметност)|Мост]] 1913 Image:Modigliani - Nu couché.jpg|[[Амедео Модиљани]] [[Симболизам (уметност)|симболизам]] и [[експресионизам]] 1917 File:Blue-green.jpg|[[Џорџија О'Киф]], [[американски модернизам]], 1921 Image:Davis steeple street.jpg|[[Стјуарт Дејвис]], американски [[модернизам]] 1922 File:1920, Soutine, Chemin de la Fontaine des Tins at Céret.jpg|[[Хаим Сутин]], [[експресионизам]], околу 1920 </gallery> [[File:Die Zwitscher-Maschine (Twittering Machine), 1922 - Paul Klee.jpg|thumb|upright|[[Паул Кле]], 1922, [[Баухаус]]]] [[Синиот Јавач]] било германско движење што траело од 1911 до 1914 година и било суштинско за експресионизмот, заедно со [[Мост (уметност)]], која била основана во претходната деценија, во 1905 година, и била група германски [[експресионизам|експресионистички]] уметници формирана во [[Дрезден]] во 1905 година. Основачи на Мост (уметност) биле [[Фриц Блајл]], [[Ерих Хекел]], [[Ернст Лудвиг Кирхнер]] и [[Карл Шмит-Ротлуф]]. Подоцнежни членови биле [[Макс Пехштајн]], [[Ото Милер]] и други. Групата била една од клучните, која со текот на времето имала големо влијание врз развојот на [[модерна уметност|модерната уметност]] во 20 век и го создала стилот на [[експресионизам]].<ref name="bruckemuseumbrucke">{{cite web |url=[http://www.bruecke-museum.de/englbleyl.htm](http://www.bruecke-museum.de/englbleyl.htm) |title=The Artists' Association Brücke |publisher=Brücke Museum |access-date=7 September 2007}}</ref> [[Василиј Кандински]], [[Франц Марк]], [[Аугуст Маке]], [[Алексеј фон Јавленски]], чија психички експресивна слика на рускиот танчар ''Портрет на [[Александар Сахаров]]'' од 1909 година се наоѓала во галеријата погоре, [[Маријана фон Верефкин]], [[Лајонел Фајнингер]] и други ја основале групата [[Синиот Јавач]] како одговор на отфрлањето на сликата на Кандински ''Последниот суд'' од изложба. На Синиот Јавач му недостигал централен уметнички манифест, но бил центриран околу Кандински и Марк. Уметниците [[Габриеле Минтер]] и [[Паул Кле]] исто така биле вклучени. [[File:Patrick Henry Bruce Stilleben.jpg|thumb|[[Патрик Хенри Брус]], [[американски модернизам]], 1924]] Името на движењето потекнувало од слика на Кандински создадена во 1903 година. Исто така се тврдело дека името можело да произлезе од воодушевувањето на Марк од коњите и љубовта на Кандински кон сината боја. За Кандински, ''сината'' била боја на духовноста: колку била потемна сината, толку повеќе ја будела човечката желба за вечност.<ref>[[https://www.theartstory.org/movement/der-blaue-reiter/](https://www.theartstory.org/movement/der-blaue-reiter/) The Art Story]</ref> Во САД, во периодот меѓу Првата и Втората светска војна, сликарите имале стремеж да одат во Европа за да стекнат признание. Уметници како [[Марсден Хартли]], [[Патрик Хенри Брус]], [[Џералд Марфи]] и [[Стјуарт Дејвис]] изградиле репутација во странство. Во Њујорк, [[Алберт Пинкам Рајдер]] и [[Ралф Блејлок|Ралф Блејлок]] биле влијателни и значајни фигури во напредното американско сликарство меѓу 1900 и 1920 година. Во текот на 1920-тите, фотографот [[Алфред Стиглиц]] ги изложувал [[Џорџија О'Киф]], [[Артур Дав]], [[Алфред Хенри Маурер]], [[Чарлс Демут]], [[Џон Марин]] и други уметници, вклучувајќи ги европските мајстори [[Анри Матис]], [[Огист Роден]], [[Анри Русо]], [[Пол Сезан]] и [[Пабло Пикасо]], во својата галерија ''[[291 (галерија)|291]]''. ====Општествена свест==== {{See also|Социјалистички реализам|Регионализам (уметност)|Мексикански мурализам}} <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> Image:Thomas Hart Benton - People of Chilmark (Figure Composition) 1920.jpg|[[Томас Харт Бентон]] 1920, [[Американско жанровско сликарство|регионализам]] Image:Bellows George Dempsey and Firpo 1924.jpg|[[Џорџ Белоус]], 1924, [[американски реализам]] Image:Demuth_Charles_Spring_1921.jpg|[[Чарлс Демут]] ''Пролет'', 1921, американски [[прецизионизам]] (прототип на [[поп-арт]]) </gallery> [[File:Palacio de Bellas Artes - Mural El Hombre in cruce de caminos Rivera 3.jpg|thumb|[[Диего Ривера]], рекреација на ''[[Човекот на крстопат]]'' (преименувана во ''[[Човек, контролор на универзумот]]''), првично создадена во 1934 година, движењето [[мексикански мурализам]]]] Во текот на 1920-тите и 1930-тите и [[Големата депресија]], надреализмот, доцниот кубизам, [[Баухаус]], [[Де Стајл]], дадаизмот, германскиот експресионизам, експресионизмот и [[модернист]]ичките и мајсторски колористички сликари како [[Анри Матис]] и [[Пјер Бонар]] ја карактеризирале европската уметничка сцена. Во Германија, [[Макс Бекман]], [[Ото Дикс]], [[Џорџ Грос]] и други ги политизирале своите слики, навестувајќи го доаѓањето на Втората светска војна. Додека во Америка, [[Американско жанровско сликарство]] и движењата на [[социјален реализам|социјалниот реализам]] и [[регионализам (уметност)|регионализмот]], кои содржеле и политички и општествени коментари, доминирале со уметничкиот свет. Уметници како [[Бен Шан]], [[Томас Харт Бентон]], [[Грант Вуд]], [[Џорџ Тукер]], [[Џон Стјуарт Кари]], [[Реџиналд Марш (уметник)|Реџиналд Марш]] и други станале истакнати. Во Латинска Америка, покрај [[Уругвај]]скиот сликар [[Хоакин Торес Гарсија]] и [[Руфино Тамајо]] од Мексико, [[мексикански мурализам|муралистичкото движење]] со [[Диего Ривера]], [[Давид Сикерос]], [[Хосе Ороско]], [[Педро Нел Гомес]] и [[Сантијаго Мартинес Делгадо]], како и [[Симболизам (уметност)|симболистичките]] слики на [[Фрида Кало]], започнале ренесанса на уметностите во регионот, со употреба на бои и историски и политички пораки. Симболистичките дела на [[Фрида Кало]] исто така биле силно поврзани со надреализмот и со движењето [[магичен реализам]] во литературата. Психолошката драма во многу од автопортретите на Кало ја нагласувала виталноста и релевантноста на нејзините слики за уметниците во 21 век. [[File:Grant Wood - American Gothic - Google Art Project.jpg|thumb|upright|[[Грант Вуд]], 1930, [[социјален реализам]]]] ''[[Американска готика]]'' е слика на [[Грант Вуд]] од 1930 година. Прикажувајќи земјоделец што држи [[Вила (полска)|вила]] и помлада жена пред куќа во стилот на [[карпентерска готика]], таа е една од најпознатите слики во американската [[визуелна уметност|уметност]] на 20 век. Ликовните критичари имале позитивни мислења за сликата, како [[Гертруда Стајн]] и [[Кристофер Морли]], кои претпоставувале дека сликата била наменета како сатира на животот во руралните мали градови. Така, таа била гледана како дел од стремежот кон сè покритички претстави на рурална Америка, во духот на ''1919 [[Вајнсбург, Охајо (роман)|Вајнсбург, Охајо]]'' на [[Шервуд Андерсон]], ''[[Главна улица (роман)|Главна улица]]'' од 1920 година на [[Синклер Луис]] и ''The Tattooed Countess'' на [[Карл Ван Вехтен]] во литературата.<ref name="slate">Fineman, Mia, [[http://www.slate.com/id/2120494/](http://www.slate.com/id/2120494/) The Most Famous Farm Couple in the World: Why American Gothic still fascinates.], ''[[Slate (magazine)|Slate]]'', 8 June 2005</ref> Меѓутоа, со почетокот на [[Големата депресија]], сликата почнала да се гледа како претстава на непоколебливиот дух на американските пионери. [[Диего Ривера]] веројатно е најпознат во јавноста по својот мурал од 1933 година, „[[Човекот на крстопат]]“, во фоајето на зградата RCA во центарот „Рокфелер“. Кога неговиот покровител [[Нелсон Рокфелер]] открил дека муралот содржел портрет на [[Владимир Ленин]] и други комунистички мотиви, тој го отпуштил Ривера, а недовршеното дело на крајот било уништено од персоналот на Рокфелер. Филмот ''[[Cradle Will Rock]]'' содржи драматизација на контроверзата. Делата на [[Фрида Кало]] (сопругата на Ривера) често се карактеризираат со нивните остри претстави на болката. Од нејзините 143 слики, 55 се [[автопортрет]]и, кои често вклучуваат симболични претстави на нејзините физички и психолошки рани. Кало била длабоко под влијание на домородната мексиканска култура, што било очигледно во светлите бои и драматичната симболика на нејзините слики. Во нејзиното творештво често биле прикажувани христијански и еврејски теми; таа комбинирала елементи од класичната религиозна мексиканска традиција — која често е крвава и насилна — со [[надреализам|надреалистички]] претстави. Иако нејзините слики не се отворено христијански, тие несомнено содржат елементи од морбидниот мексикански христијански стил на религиозно сликарство. Политичкиот активизам бил важен дел од животот на [[Давид Сикерос]] и често го инспирирал да ја остави својата уметничка кариера настрана. Неговата уметност била длабоко вкоренета во [[Мексиканска револуција|Мексиканската револуција]], насилен и хаотичен период во мексиканската историја во кој различни општествени и политички фракции се бореле за признавање и моќ. Периодот од 1920-тите до 1950-тите е познат како Мексиканска ренесанса, а Сикерос бил активен во обидот да создаде уметност која истовремено била мексиканска и универзална. Тој накратко се откажал од сликањето за да се посвети на организирањето на рударите во Халиско. ====Светски судир==== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Ernst Ludwig Kirchner - Bogenschützen -1935-37.jpg|[[Ернст Лудвиг Кирхнер]], 1935–1937, [[германски експресионизам]] File:Wassily Kandinsky, 1939 - Composition X.png|[[Василиј Кандински]] ''Композиција X'' 1939, [[геометриска апстракција]] </gallery> Во текот на 1930-тите, радикалната левичарска политика карактеризирала многу од уметниците поврзани со [[надреализам|надреализмот]], вклучувајќи го и [[Пабло Пикасо]].<ref>Lewis, Helena. ''Dada Turns Red''. 1990. University of Edinburgh Press. A history of the uneasy relations between Surrealists and Communists from the 1920s through the 1950s.</ref> На 26 април 1937 година, за време на [[Шпанската граѓанска војна]], баскискиот град [[Герника]] бил место на [[бомбардирањето на Герника|„бомбардирањето на Герника“]] од страна на Легијата Кондор на Луфтвафе на нацистичка Германија. Германците напаѓале за да ги поддржат напорите на Франсиско Франко да ја собори Баскиската влада и шпанската републиканска влада. Градот бил разурнат, иако бискајското собрание и Герникскиот даб преживеале. Пабло Пикасо го насликал својот мурал со големина на фреска ''[[Герника (слика)|Герника]]'' за да ги одбележи ужасите од бомбардирањето. Во својата конечна форма, ''Герника'' е огромен црно-бел мурал, 3,5 метри висок и 7,8 метри широк, насликан со масло. Муралот прикажува сцена на смрт, насилство, бруталност, страдање и беспомошност без да ги прикажува нивните непосредни причини. Изборот да се слика во црно-бело бил во контраст со интензитетот на прикажаната сцена и ја повикува непосредноста на фотографија од весник.<ref>{{cite web|url=[http://www.arthistoryarchive.com/arthistory/cubism/Pablo-Picasso.html|title=Pablo](http://www.arthistoryarchive.com/arthistory/cubism/Pablo-Picasso.html|title=Pablo) Picasso – Biography, Quotes & Paintings |publisher=arthistoryarchive.com |access-date=14 June 2007}}</ref> Пикасо го насликал муралот ''[[Герника (слика)|Герника]]'' во знак на протест против бомбардирањето. Сликата првпат била изложена во Париз во 1937 година, потоа во [[Скандинавија]], потоа во Лондон во 1938 година и конечно во 1939 година, на барање на Пикасо, сликата била испратена во Соединетите Американски Држави на продолжен заем (за чување) во [[Музејот на модерната уметност|MoMA]]. Сликата била изложувана во музеите низ САД сè до нејзиното конечно враќање во [[Музејот на модерната уметност]] во Њујорк, каде што била изложувана речиси триесет години. Конечно, во согласност со желбата на [[Пабло Пикасо]] сликата да им биде подарена на луѓето во Шпанија, таа била испратена во Шпанија во 1981 година. [[File:Max Beckmann, 1918-19, The Night (Die Nacht), oil on canvas, 133 x 154 cm, Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen, Düsseldorf.jpg|thumb|[[Макс Бекман]], ''[[Ноќта (слика)|Ноќта (Die Nacht)]]'', 1918–1919, [[Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen]], Диселдорф]] За време на [[Големата депресија]] во 1930-тите, низ годините на Втората светска војна, американската уметност била карактеризирана со [[социјален реализам]] и [[Американско жанровско сликарство]] во делата на [[Грант Вуд]], [[Едвард Хопер]], [[Бен Шан]], [[Томас Харт Бентон]] и неколку други. ''[[Ноќни бувови (слика)|Ноќни бувови]]'' (1942) е слика на Едвард Хопер која прикажува луѓе што седат во центарот на градот доцна навечер. Таа не е само најпознатата слика на Хопер, туку и една од најпрепознатливите во американската уметност. Во моментов се наоѓа во колекцијата на [[Чикашки уметнички институт|Чикашкиот уметнички институт]]. Сцената била инспирирана од еден ресторан (оттогаш урнат) во [[Гринич Вилиџ]], маалото на Хопер во [[Менхетен]]. Хопер започнал да ја слика веднаш по [[Напад на Перл Харбор|нападот на Перл Харбор]]. По овој настан, низ земјата се појавило силно чувство на мрачност, чувство што било прикажано во сликата. Урбаната улица надвор е празна, а внатре, ниту еден од тројцата гости очигледно не гледа или разговара со другите, туку е изгубен во сопствените мисли. Ова претставување на современиот урбан живот како празен или осамен бил вообичаена тема во творештвото на Хопер. Состојбата за уметниците во Европа во текот на 1930-тите брзо се влошувала со зголемувањето на моќта на нацистите во Германија и низ Источна Европа. Климата станала толку непријателска кон уметниците и уметноста поврзана со [[модернизам]]от и [[апстрактна уметност|апстракцијата]], што многумина заминале во Америка. ''[[Дегенерирана уметност]]'' бил термин усвоен од [[Нацизам|нацистичкиот]] режим во Германија за речиси целата [[модерна уметност]]. Таквата уметност била забранета со образложение дека била негерманска или од природата на [[Еврејски болшевизам|еврејскиот болшевизам]], а оние кои биле идентификувани како дегенерирани уметници биле подложени на санкции. Тие вклучувале отпуштање од наставните места, забрана за изложување или продавање на нивната уметност, а во некои случаи и целосна забрана за создавање уметност. ''Дегенерирана уметност'' исто така бил наслов на изложба поставена од нацистите во [[Минхен]] во 1937 година, која се состоела од модернистички уметнички дела хаотично закачени и придружени со текстуални натписи што ја исмејувале уметноста. Дизајнирана да го разгори јавното мислење против модернизмот, изложбата потоа патувала во неколку други градови во Германија и Австрија. Германскиот уметник [[Макс Бекман]] и десетици други ја напуштиле Европа и заминале во Њујорк. Во Њујорк, нова генерација млади и возбудливи модернистички сликари предводени од [[Аршил Горки]], [[Вилем де Кунинг]] и други, штотуку започнувала да созрева. [[Аршил Горки|Горки]]евиот портрет на некого кој можеби бил [[Вилем де Кунинг]] (горе) бил пример за еволуцијата на [[апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]] од контекстот на фигуративното сликарство, [[кубизам]]от и [[надреализам]]от. Заедно со своите пријатели де Кунинг и [[Џон Д. Греам]], Горки создал биоморфно обликувани и апстрахирани фигуративни композиции кои до 1940-тите еволуирале во целосно апстрактни слики. Делото на Горки изгледало како внимателна анализа на меморијата, емоцијата и формата, при што користел линија и боја за да ги изрази чувствата и природата. ====Кон средината на векот==== [[File:Nighthawks by Edward Hopper 1942.jpg|thumb|left|[[Едвард Хопер]], ''[[Ноќни птици (сликарство)|Ноќни птици]]'', 1942, [[Американско жанровско сликарство]]]] Во 1940-тите години во Њујорк бил најавен триумфот на американскиот [[апстрактен експресионизам]], модернистичко движење кое ги комбинирало сознанијата стекнати од [[Анри Матис]], [[Пабло Пикасо]], [[надреализам|надреализмот]], [[Жоан Миро]], [[кубизам|кубизмот]], [[фовизам|фовизмот]] и раниот [[модернизам]], преку големите учители во Америка како [[Ханс Хофман]] и [[Џон Д. Греам]]. Американските уметници имале корист од присуството на [[Пит Мондријан]], [[Фернан Леже]], [[Макс Ернст]] и групата околу [[Андре Бретон]], галеријата на Пјер Матис, галеријата на [[Пеги Гугенхајм]] ''[[Уметноста на овој век]]'', како и од други фактори. Фигуративните дела на [[Френсис Бејкон (сликар)|Франсис Бејкон]], [[Фрида Кало]], [[Едвард Хопер]], [[Лусијан Фројд]], [[Ендру Вајет]] и други служеле како еден вид алтернатива на апстрактниот експресионизам. Американското сликарство по Втората светска војна, наречено апстрактен експресионизам, ги опфаќало уметниците како [[Џексон Полок]], [[Вилем де Кунинг]], [[Аршил Горки]], [[Марк Ротко]], [[Ханс Хофман]], [[Клифорд Стил]], [[Франц Клајн]], [[Адолф Готлиб]], [[Марк Тоби]], [[Барнет Њуман]], [[Џејмс Брукс]], [[Филип Гастон]], [[Роберт Мадервел]], [[Конрад Марк-Рели]], [[Џек Творков]], [[Вилијам Базиотес]], [[Ричард Пусет-Дарт]], [[Ад Рајнхарт]], [[Хеда Стерн]], [[Џими Ернст]], [[Естебан Висенте]], [[Бредли Вокер Томлин]] и [[Теодорос Стамос]], меѓу другите. Американскиот апстрактен експресионизам го добил своето име во 1946 година од уметничкиот критичар [[Роберт Коутс]]. Тој бил сметан за спој на емоционалниот интензитет и самоодрекувањето на германските експресионисти со нефигуративната естетика на европските апстрактни школи, како [[футуризам (уметност)|футуризмот]], [[Баухаус]] и синтетичкиот кубизам. Апстрактниот експресионизам, [[акционо сликарство|акционото сликарство]] и [[сликарство на обоено поле|сликарството на обоено поле]] биле синоними за [[Њујоршка школа (уметност)|Њујоршката школа]]. Технички, надреализмот бил важен претходник на апстрактниот експресионизам со својот нагласок на спонтаното, [[надреалистички автоматизам|автоматското]] или потсвесното создавање. Техниката на [[Џексон Полок]] за капење боја врз платно поставено на подот имала свои корени во делата на [[Андре Масон]]. Друга важна рана манифестација на она што подоцна станало апстрактен експресионизам билo делото на американскиот уметник од Северозападот [[Марк Тоби]], особено неговите платна со „бело пишување“, кои, иако главно не биле со големи размери, го навестувале изгледот „насекаде“ на Полоковите слики со капење боја. ====Апстрактен експресионизам==== {{main|Апстрактен експресионизам|Акционо сликарство|Сликарство на обоено поле|Лирска апстракција}} Дополнително, апстрактниот експресионизам имал слика на бунтовнички, анархичен, високо идиосинкратичен и, според некои, прилично нихилистички правец. Во практиката, терминот се применувал на голем број уметници кои работеле (главно) во Њујорк и имале мошне различни стилови, а се применувал дури и на дела кои не биле особено апстрактни ниту експресионистички. Енергичните „[[акционо сликарство|акциони слики]]“ на [[Џексон Полок]], со нивниот „преполн“ изглед, биле технички и естетски различни од насилната и гротескна серија ''Жени'' на [[Вилем де Кунинг]]. Како што е прикажано погоре во галеријата, ''Жени V'' е една од серијата од шест слики што де Кунинг ги создал меѓу 1950 и 1953 година и прикажуват женска фигура во должина од три четвртини. Тој ја започнал првата од овие слики, ''Жени I'', колекција: Музеј на модерната уметност, Њујорк, во јуни 1950 година, постојано менувајќи ја и пребојувајќи ја сликата до јануари или февруари 1952 година, кога сликата била напуштена како недовршена. Историчарот на уметноста [[Мејер Шапиро]] ја видел сликата во ателјето на де Кунинг кратко потоа и го охрабрил уметникот да истрае. Одговорот на де Кунинг бил да започне уште три слики на истата тема: ''Жени II'', колекција: [[Музеј на модерната уметност]], Њујорк, ''[[Жени III]]'', [[Музеј на современата уметност во Техеран]], ''Жени IV'', [[Музеј на уметноста Нелсон-Аткинс]], [[Канзас Сити, Мисури]]. Во текот на летото 1952 година, поминато во [[Ист Хемптон, Њујорк|Ист Хемптон]], де Кунинг дополнително ја истражувал темата преку цртежи и пастели. Тој можеби ја завршил работата на ''Жени I'' до крајот на јуни, или можеби дури во ноември 1952 година, а веројатно и другите три слики со жени биле завршени приближно во истото време.<ref>{{cite web |url=[http://www.nga.gov.au/International/Catalogue/Detail.cfm?IRN=47761&BioArtistIRN=25281&MnuID=2&GalID=1](http://www.nga.gov.au/International/Catalogue/Detail.cfm?IRN=47761&BioArtistIRN=25281&MnuID=2&GalID=1) |title=Willem De Kooning: Woman V 1952–53 |publisher= [[National Gallery of Australia]] |access-date=30 November 2010}}</ref> Серијата ''Жени'' биле изразито [[фигуративна уметност|фигуративни слики]]. Друг важен уметник бил [[Франц Клајн]], како што покажува неговата слика ''Висока улица'', 1950, кој, како [[Џексон Полок]] и другите апстрактни експресионисти, е означуван како „акционен сликар“ поради неговиот навидум спонтан и интензивен стил, кој се фокусирал помалку, или воопшто не се фокусирал, на фигури или претстави, туку на самите потези со четката и употребата на платното.<ref>{{Cite web|url=[https://hyperallergic.com/66831/painting-at-the-speed-of-sight-franz-klines-rapid-transit/|title=Painting](https://hyperallergic.com/66831/painting-at-the-speed-of-sight-franz-klines-rapid-transit/|title=Painting) at the Speed of Sight: Franz Kline's Rapid Transit|date=16 March 2013|website=Hyperallergic}}</ref><ref>{{Cite news|url=[https://www.thoughtco.com/art-history-definition-action-painting-183188|title=Art](https://www.thoughtco.com/art-history-definition-action-painting-183188|title=Art) History Definition: Action Painting|work=ThoughtCo|access-date=2018-05-04}}</ref><ref>{{Cite web|url=[https://www.moma.org/audio/playlist/1/81|title=Franz](https://www.moma.org/audio/playlist/1/81|title=Franz) Kline. Painting Number 2. 1954 {{pipe}} MoMA|website=[www.moma.org](http://www.moma.org)}}</ref><ref>[[https://books.google.com/books?isbn=0520050150](https://books.google.com/books?isbn=0520050150) Rudolf Arnheim, ''The Power of the Center: A Study of Composition in the Visual Arts''], University of California Press, 1983, pp. 71–72, {{ISBN|0520050150}}</ref> [[Клифорд Стил]], [[Барнет Њуман]], [[Адолф Готлиб]] и спокојно треперливите блокови на боја во делата на [[Марк Ротко]] (кои вообичаено не би се нарекувале експресионистички и кои Ротко негирал дека се апстрактни) биле класифицирани како апстрактни експресионисти, иако од насоката на апстрактниот експресионизам што [[Клемент Гринберг]] ја нарекол [[сликарство на обоено поле|„обоено поле“]]. И [[Ханс Хофман]] и [[Роберт Мадервел]] (галерија) можеле убедливо да се опишат како претставници на [[акционо сликарство|акционото сликарство]] и сликарството на обоено поле поле. Апстрактниот експресионизам имал многу стилски сличности со руските уметници од почетокот на XX век, како [[Василиј Кандински]]. Иако било точно дека спонтаноста или впечатокот на спонтаност го карактеризирал творештвото на многу апстрактни експресионисти, повеќето од овие слики вклучувале внимателно планирање, особено затоа што нивната голема големина го барала тоа. Исклучок можеле да бидат Полоковите слики со капење боја. Зошто овој стил стекнал општо прифаќање во 1950-тите години било предмет на дебата. Американскиот [[социјален реализам]] бил доминантен во 1930-тите години. Тој бил под влијание не само на [[Големата депресија]], туку и на [[социјалистички реализам|социјалистичките реалисти]] од Мексико, како [[Давид Алфаро Сикерос]] и [[Диего Ривера]]. Политичката клима по Втората светска војна не ги толерирала долго време социјалните протести на овие сликари. Апстрактниот експресионизам се појавил за време на Втората светска војна и започнал да се прикажува на почетокот на 1940-тите години во галерии во Њујорк, како ''[[Галеријата „Уметност на овој век“]]''. Од крајот на 1940-тите до средината на 1950-тите години започнала периодот на Мекарти. Тоа бил период по Втората светска војна, одбележан со политички конзерватизам и екстремна уметничка цензура во Соединетите Држави. Некои претпоставувале дека, бидејќи темите често биле целосно апстрактни, апстрактниот експресионизам станал безбедна стратегија за уметниците кои сакале да го практикуваат овој стил. Апстрактната уметност можела да се смета за аполитична. Или, ако уметноста била политичка, пораката главно била наменета за упатените. Сепак, тие теоретичари биле малцинство. Како прва навистина оригинална школа на сликарството во Америка, апстрактниот експресионизам ја покажал виталноста и креативноста на земјата во повоените години, како и нејзината способност (или потреба) да развие естетско чувство кое не било ограничено од европските стандарди за убавина. Иако апстрактниот експресионизам брзо се проширил низ Соединетите Држави, главните центри на овој стил биле Њујорк и Калифорнија, особено [[Њујоршка школа (уметност)|Њујоршката школа]] и областа на заливот Сан Франциско. Сликите на апстрактниот експресионизам споделувале одредени карактеристики, вклучувајќи ја употребата на големи платна, пристапот [[сликарство „насекаде“|„насекаде“]], при што целото платно било третирано со еднаква важност (спротивно на пристапот при кој центарот бил поважен од рабовите). Платното како ''арена'' станало кредо на акционото сликарство, додека [[рамнина на сликата#Интегритет на рамнината на сликата|''интегритетот на рамнината на сликата'']] станал кредо на сликарите на обоено поле. Многу други уметници започнале да ги изложуваат своите слики поврзани со апстрактниот експресионизам во текот на 1950-тите години, меѓу кои биле [[Алфред Лесли]], [[Сем Френсис]], [[Џоан Мичел]], [[Хелен Франкенталер]], [[Сај Твомбли]], [[Милтон Резник]], [[Мајкл Голдберг]], [[Норман Блум]], [[Реј Паркер]], [[Николас Кароне]], [[Грејс Хартиган]], [[Фридел Џубас]] и [[Роберт Гудноу]], меѓу другите. Во текот на 1950-тите години, сликарството на обоено поле првично се однесувало на одреден вид [[апстрактен експресионизам]], особено на делата на [[Марк Ротко]], Клифорд Стил, Барнет Њуман, [[Роберт Мадервел]] и [[Адолф Готлиб]]. Во суштина, тоа вклучувало апстрактни слики со големи, рамни површини на боја кои ги изразувале сетилните и визуелните чувства и својства на големите површини со нијансирана текстура. Уметничкиот критичар [[Клемент Гринберг]] го сметал сликарството на обоено поле за поврзано, но различно од акционото сликарство. Целокупната површина и гешталтот на делата на раните сликари на обоено поле зборувале за речиси религиозно искуство, исполнето со восхит пред проширувачкиот универзум на сетилноста, бојата и површината. Во почетокот и средината на 1960-тите години, ''сликарството на обоено поле'' започнало да се однесува на стиловите на уметници како [[Жил Олитски]], [[Кенет Ноланд]] и [[Хелен Франкенталер]], чии дела биле поврзани со апстрактниот експресионизам од втората генерација, како и со помлади уметници како [[Лери Зокс]] и [[Френк Стела]], кои сите се движеле во нова насока. Уметниците како Клифорд Стил, [[Марк Ротко]], [[Ханс Хофман]], [[Морис Луис]], [[Жил Олитски]], [[Кенет Ноланд]], [[Хелен Франкенталер]], [[Лери Зокс]] и други често користеле многу редуцирани упатувања кон природата и сликале со високо артикулирана и психолошка употреба на бојата. Општо земено, овие уметници ги отстранувале препознатливите претстави. Во ''[[Mountains and Sea]]'', од 1952 година, основоположничко дело на [[сликарството на обоено поле|сликарството на обоено поле]] на [[Хелен Франкенталер]], уметницата за првпат ја користела техниката на дамки. Во Европа продолжиле надреализмот, кубизмот, дадаизмот и делата на Матис. Исто така, во Европа се појавил [[ташизам|ташизмот]] (европскиот еквивалент на [[апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]]), кој ја освоил најновата генерација. [[Серж Полјаков]], [[Никола де Стал]], [[Жорж Матје]], [[Виера да Силва]], [[Жан Дибифе]], [[Ив Клајн]] и [[Пјер Сулаж]], меѓу другите, се сметале за важни фигури во повоеното европско сликарство. На крајот, апстрактното сликарство во Америка се развило во движења како [[неодадаизам]], сликарството на обоено поле, [[постсликарска апстракција]], [[оп-арт]], [[сликарство со остри рабови]], [[минимална уметност]], сликарство на [[обликувано платно]], [[лирска апстракција]], [[неоекспресионизам]] и продолжување на апстрактниот експресионизам. Како одговор на тенденцијата кон апстракција, фигуративни претстави се појавиле преку различни нови движења, особено [[поп-арт]]. ====Поп-арт==== {{main|Поп-арт}} Уште порано, во Англија во 1956 година, терминот ''поп-арт'' го употребил [[Лоренс Алоу]] за слики кои го славеле консумеризмот во периодот по Втората светска војна. Ова движење го отфрлило апстрактниот експресионизам и неговиот фокус на херменевтичката и психолошката внатрешност, во корист на уметност која ја прикажува, а често и ја слави материјалната потрошувачка култура, рекламирањето и иконографијата на периодот на масовното производство.<ref>{{cite book| last = Alloway| first = Lawrence| title = Topics in American art: since 1945| url = [https://archive.org/details/topicsinamerican0000allo|](https://archive.org/details/topicsinamerican0000allo|) url-access = registration| year = 1975| publisher = W. W. Norton| isbn = 978-0-393-04401-0| pages = [[https://archive.org/details/topicsinamerican0000allo/page/119](https://archive.org/details/topicsinamerican0000allo/page/119) 119–122] }}</ref> Раните дела на [[Дејвид Хокни]] и делата на [[Ричард Хамилтон (уметник)|Ричард Хамилтон]], [[Питер Блејк (уметник)|Питер Блејк]] и [[Едуардо Паолоци]] се сметани за основоположнички примери на движењето. [[Поп-арт]]от во Америка во голема мера првично бил инспириран од делата на [[Џаспер Џонс]], [[Лери Риверс]] и [[Роберт Раушенберг]]. Иако сликите на [[Џералд Марфи]], [[Стјуарт Дејвис (сликар)|Стјуарт Дејвис]] и [[Чарлс Демут]] од 1920-тите и 1930-тите години ја подготвиле почвата за поп-артот во Америка. Во Њујорк во средината на 1950-тите години, [[Роберт Раушенберг]] и [[Џаспер Џонс]] создале уметнички дела кои на почетокот изгледале како продолжение на [[апстрактен експресионизам|апстрактното експресионистичко]] сликарство. Всушност, нивните дела и делата на [[Лери Риверс]] претставуваат радикално отстапување од апстрактниот експресионизам, особено во употребата на банални и буквални претстави и вклучувањето и комбинирањето на секојдневни материјали во нивните дела. Иновациите на Џонс во специфичната употреба на различни слики и предмети, како што се столици, броеви, мети, лименки пиво и американското знаме; сликите на Риверс со теми преземени од популарната култура, како [[Џорџ Вашингтон]] кој ја преминува [[Делавер (река)|Делавер]], и неговото вклучување слики од реклами, како камилата од [[Camel cigarettes|цигарите Camel]]; како и изненадувачките конструкции на Раушенберг со употреба на предмети и слики преземени од популарната култура, продавниците за алати, отпадите, градските улици и [[таксидермија]]та, довеле до појава на радикално ново движење во [[визуелна уметност на Соединетите Држави|американската уметност]]. На крајот, до 1963 година движењето станало познато во целиот свет како поп-арт. Американскиот поп-арт бил претставуван од уметници како: [[Енди Ворхол]], [[Клас Олденбург]], [[Вејн Тибо]], [[Џејмс Розенквист]], [[Џим Дајн]], [[Том Веселман]] и [[Рој Лихтенштајн]], меѓу другите. Најзначајното дело на Лихтенштајн веројатно било ''[[Whaam!]]'' (1963, [[Тејт Модерн]], Лондон<ref name="Tate_Whaam">{{cite web |url=[http://www.tate.org.uk/servlet/ViewWork?workid=8782](http://www.tate.org.uk/servlet/ViewWork?workid=8782) |work=Tate Collection |title=Whaam! |first=Roy |last=Lichtenstein |access-date=27 January 2008 }}</ref>), еден од најраните познати примери на [[поп-арт]], кој адаптирал панел од [[стрип|стрип]] од издание од 1962 година на ''[[All-American Men of War]]'' на [[DC Comics]].<ref name="Lichtenstein_Foundation_Whaam">{{cite web |url=[http://www.image-duplicator.com/main.php?decade=60&year=63&work_id=137](http://www.image-duplicator.com/main.php?decade=60&year=63&work_id=137) |work=Roy Lichtenstein Foundation website |title=Whaam! |first=Roy |last=Lichtenstein |access-date=12 September 2009 }}</ref> Сликата прикажува борбен авион кој испукувал ракета кон непријателски авион, со црвено-жолта експлозија. Стриповскиот стил бил нагласен преку употребата на [[ономатопеја|ономатопејскиот]] натпис ''„[[Whaam!]]“'' и врамениот текст ''„I pressed the fire control... and ahead of me rockets blazed through the sky...“''<ref name=Tate_Whaam/> Поп-артот ја спојува популарната и масовната култура со ликовната уметност, истовремено внесувајќи хумор, иронија и препознатливи претстави и содржини во целината. Во октомври 1962 година галеријата [[Сидни Џенис]] ја поставила изложбата ''Новите реалисти'', првата голема групна изложба на поп-арт во градска уметничка галерија во Њујорк. [[Сидни Џенис]] ја поставил изложбата во излог на улицата 57, во близина на неговата галерија на адреса 15 E. Изложбата предизвикала шокови во [[Њујоршка школа (уметност)|Њујоршката школа]] и одекнала низ целиот свет. Претходно, во есента 1962 година, историски важната и пресвртна изложба ''[[Ново сликарство на секојдневни предмети]]'' на поп-арт, курирана од [[Волтер Хопс]] во Музејот на уметноста во Пасадена, предизвикала шокови низ западниот дел на Соединетите Држави. Додека во центарот на уметничката сцена во њујоршкиот [[Ист Вилиџ (Менхетен)|Ист Вилиџ]], во [[галерии на Десеттата улица|галериите на Десеттата улица]], уметниците формулирале американска верзија на [[поп-арт]]. [[Клас Олденбург]] имал свој излог и изработувал насликани предмети, а Грин галерија на [[57-ма улица (Менхетен)|57-ма улица]] започнала да ги изложува [[Том Веселман]] и [[Џејмс Розенквист]]. Подоцна, [[Лео Кастели]] изложувал и други американски уметници, вклучувајќи го најголемиот дел од творечкиот опус на Енди Ворхол и Рој Лихтенштајн и неговата употреба на Бендејеви точки, техника што се користела во комерцијалната репродукција. Постои поврзаност меѓу радикалните дела на Дишан и [[Мен Реј]], бунтовничките дадаисти – со смисла за хумор – и поп-уметниците како [[Алекс Кац]] (кој станал познат по своите пародии на портретната фотографија и приградскиот живот), Клас Олденбург, Енди Ворхол, Рој Лихтенштајн и другите. Додека во текот на XX век многу сликари продолжиле да практикуваат пејзажно и фигуративно сликарство со современи теми и цврста техника, како [[Милтон Ејвери]], [[Џон Д. Греам]], [[Ферфилд Портер]], [[Едвард Хопер]], [[Балтиус]], [[Френсис Бејкон (сликар)|Франсис Бејкон]], [[Никола де Стал]], [[Ендру Вајет]], [[Лусијан Фројд]], [[Френк Ауербах]], [[Филип Перлстин]], [[Дејвид Парк]], [[Нејтан Оливеира]], [[Дејвид Хокни]], [[Малколм Морли]], [[Ричард Естес]], [[Ралф Гоуингс]], [[Одри Флак]], [[Чак Клоуз]], [[Сузан Ротенберг]], [[Ерик Фишл]], [[Вија Селминс]] и [[Ричард Дибенкорн]]. ====Фигуративно, пејзажно, мртва природа, морски пејзаж и реализам==== Од 1930-тите до 1960-тите години, апстрактното сликарство во Америка и Европа се развило во движења како [[апстрактен експресионизам]], [[сликарство на обоено поле]], [[постсликарска апстракција]], [[оп-арт]], [[сликарство со остри рабови]], [[минимална уметност]], сликарство на [[обликувано платно]] и [[лирска апстракција]]. Други уметници реагирале на стремежот кон апстракција, овозможувајќи фигуративните претстави да продолжат во различни нови контексти, како [[фигуративно движење во областа на заливот]] во 1950-тите години и новите форми на [[експресионизам]] од 1940-тите до 1960-тите години. Во Италија во овој период, [[Џорџо Моранди]] бил најзначајниот сликар на мртва природа, истражувајќи широк спектар на пристапи кон прикажувањето на секојдневните шишиња и кујнски предмети.<ref>David Piper, p. 635</ref> Во текот на XX век многу сликари практикувале [[реализам (визуелни уметности)|реализам]] и користеле експресивни претстави; практикувале пејзажно и фигуративно сликарство со современи теми и цврста техника, како и со уникатна експресивност, како сликарот на [[мртва природа]] [[Џорџо Моранди]], [[Милтон Ејвери]], [[Џон Д. Греам]], [[Ферфилд Портер]], [[Едвард Хопер]], [[Ендру Вајет]], [[Балтиус]], [[Френсис Бејкон (сликар)|Франсис Бејкон]], [[Леон Кософ]], [[Френк Ауербах]], [[Лусијан Фројд]], [[Филип Перлстин]], [[Вилем де Кунинг]], [[Аршил Горки]], [[Грејс Хартиган]], [[Роберт Де Ниро Постариот]], [[Елејн де Кунинг]] и други. Заедно со [[Анри Матис]], [[Пабло Пикасо]], [[Пјер Бонар]], [[Жорж Брак]] и други мајстори на XX век. Особено Милтон Ејвери, преку употребата на бојата и својот интерес за сликање морски пејзажи и пејзажи, се поврзал со аспектот на обоеното поле на апстрактниот експресионизам, како што се манифестирал кај [[Адолф Готлиб]] и [[Марк Ротко]], како и со лекциите што американските сликари ги презеле од делата на [[Анри Матис]].<ref>{{Cite news|url=[https://www.nytimes.com/2005/01/07/arts/art-in-review-milton-avery-onrushing-waves.html|title=Art](https://www.nytimes.com/2005/01/07/arts/art-in-review-milton-avery-onrushing-waves.html|title=Art) in Review; Milton Avery – 'Onrushing Waves'|first=Grace|last=Glueck|newspaper=The New York Times|date=7 January 2005}}</ref><ref>{{Cite web|url=[https://observer.com/2002/05/the-summer-of-57-with-milton-avery-gottlieb-rothko/|title=The](https://observer.com/2002/05/the-summer-of-57-with-milton-avery-gottlieb-rothko/|title=The) Summer of '57 With Milton Avery, Gottlieb, Rothko|website=[[The New York Observer]] |date=13 May 2002}}</ref> ''[[Head VI]]'', 1949 година, е слика на ирскиот уметник [[Френсис Бејкон (сликар)|Франсис Бејкон]] и претставува пример на европскиот [[експресионизам]] по Втората светска војна. Делото прикажува искривена верзија на [[Портретот на Инокентиј X]], насликан од шпанскиот уметник [[Диего Веласкес]] во 1650 година. Делото е едно од серијата варијации на сликата на Веласкес што Бејкон ги изработил во текот на 1950-тите и почетокот на 1960-тите години, вкупно четириесет и пет дела.<ref>{{cite book| last = Schmied| first = Wieland| title = Francis Bacon: commitment and conflict| year = 1996| publisher = Prestel Pub| isbn = 3-7913-1664-8| page = 17 }}</ref> Кога бил прашан зошто бил принуден толку често да се навраќа на темата, Бејкон одговорил дека немал ништо против папите, туку дека само „сакал изговор да ги употреби овие бои, а на обичната облека не можеш да ѝ ја дадеш таа виолетова боја без да навлезеш во еден вид лажен [[фовизам|фовистички]] начин“.<ref>{{cite book| last = Peppiatt| first = Michael| title = เรื่องเก่าเล่าใหม่: รวมข้อคิดจากพงศาวดารและตํานานเก่า| year = 1998| publisher = Westview Press| isbn = 978-0-8133-3520-9| page = 147 }}</ref> Папата во оваа верзија зоврива од гнев и агресија, а темните бои ѝ дават на сликата гротескен и кошмарен изглед.<ref>Schmied (1996), p20</ref> Набраните завеси во заднината се прикажани како проѕирни и изгледат како да паѓаат низ лицето на Папата.<ref>Peppiatt (1996), p148</ref> Италијанскиот сликар [[Џорџо Моранди]] бил важен ран пионер на минимализмот во XX век. Роден во [[Болоња]], во 1890 година, во текот на својата кариера Моранди речиси исклучиво се посветил на мртви природи и пејзажи, освен неколку автопортрети. Со голема чувствителност кон тонот, бојата и композиционата рамнотежа, тој повторно и повторно ги прикажувал истите познати шишиња и вазни во слики забележливи по едноставноста на изведбата. Моранди изработил 133 бакрописи, значаен опус сам по себе, а неговите цртежи и акварели често се приближувале до апстракцијата поради економичноста на средствата. Преку своите едноставни и повторливи мотиви и економичната употреба на бојата, вредноста и површината, Моранди станал проницлив и важен претходник на [[минимализам|минимализмот]]. Тој починал во Болоња во 1964 година. По Втората светска војна, терминот [[Париска школа]] често се однесувал на [[ташизам|ташизмот]], европскиот еквивалент на американскиот апстрактен експресионизам, а овие уметници биле поврзани и со [[КОБРА (авангарден уметнички правец)|КОБРА]]. Важни претставници биле [[Жан Дибифе]], [[Пјер Сулаж]], [[Никола де Стал]], [[Ханс Хартунг]], [[Серж Полиаков]] и [[Жорж Матје]], меѓу неколку други. Во почетокот на 1950-тите години [[Жан Дибифе|Дибифе]] (кој секогаш бил фигуративен уметник) и [[Никола де Стал|де Стал]] ја напуштиле апстракцијата и се вратиле кон претставувањето преку фигурацијата и пејзажот. Делото на де Стал брзо било препознаено во повоениот уметнички свет и тој станал еден од највлијателните уметници на 1950-тите години. Неговото враќање кон претставувањето (морски пејзажи, фудбалери, џез-музичари, галеби) во почетокот на 1950-тите години може да се смета за влијателен претходник на американското [[фигуративно движење во областа на заливот]], бидејќи многу од тие апстрактни сликари, како [[Ричард Дибенкорн]], [[Дејвид Парк]], [[Елмер Бишоф]], [[Вејн Тибо]], [[Нејтан Оливеира]], [[Џоан Браун]] и други, направиле сличен чекор, враќајќи се кон фигуративните претстави во средината на 1950-тите години. Голем дел од доцното творештво на де Стал – особено неговите разредени и разводнети апстрактни пејзажи во масло на платно од средината на 1950-тите години – го навестувале сликарството на обоено поле и [[лирска апстракција|лирската апстракција]] од 1960-тите и 1970-тите години. Смелата и интензивно живописна боја на [[Никола де Стал]] во неговите последни слики ја навестувала насоката на голем дел од современото сликарство што следело по него, вклучувајќи го и поп-артот од 1960-тите години. ====Арт брут, нов реализам, фигуративно движење во областа на Заливот, неодадаизам, фотореализам==== <gallery widths="220px" heights="140px" perrow="4"> File:John's Diner by John Baeder.jpg|[[Џон Бејдер]], [[фотореализам]] </gallery> Во текот на 1950-тите и 1960-тите години, додека апстрактното сликарство во Америка и Европа еволуирало во движења како [[Сликарство на обоено поле|сликарството на обоено поле]], [[постсликарска апстракција]], [[оп-арт]], [[сликарство со остри рабови]], [[минимална уметност]], сликарството на [[обликувано платно]], [[лирска апстракција]] и продолжувањето на [[апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]], други уметници реагирале на тенденцијата кон апстракција со [[аутсајдерска уметност|арт брут]],<ref>[[Jean Dubuffet]]: ''L'Art brut préféré aux arts culturels'' [1949] (in English: ''Art brut. Madness and Marginalia'', special issue of ''Art & Text'', No. 27, 1987, p. 31-33)</ref> како што се гледало во ''Court les rues,'' 1962, од [[Жан Дибифе]], [[флуксус]], [[неодадаизам]], [[нов реализам]], овозможувајќи повторно појавување на фигуративните претстави преку различни нови контексти, како [[поп-арт]], [[фигуративно движење во областа на заливот]] (типичен пример бил Дибенкорновиот ''Градски пејзаж I, (Landscape No. 1),'' 1963, масло на платно, 60 1/4 x 50 1/2 инчи, колекција: [[Музеј на современа уметност во Сан Франциско]]) и подоцна во 1970-тите години [[неоекспресионизам]]. Фигуративното движење во областа на заливот, чии влијателни членови биле [[Дејвид Парк]], [[Елмер Бишоф]], [[Нејтан Оливеира]] и [[Ричард Дибенкорн]], чија слика ''Градски пејзаж 1'', 1963, била типичен пример, процветало во текот на 1950-тите и 1960-тите години во Калифорнија. Иако во текот на XX век сликарите продолжиле да практикуваат [[реализам (визуелни уметности)|реализам]] и да користат фигуративни претстави, практикувајќи пејзажно и фигуративно сликарство со современи теми и цврста техника и со уникатна експресивност, како [[Милтон Ејвери]], [[Едвард Хопер]], [[Жан Дибифе]], [[Френсис Бејкон (сликар)|Франсис Бејкон]], [[Френк Ауербах]], [[Лусијан Фројд]], [[Филип Перлстин]] и други. Помладите сликари практикувале употреба на фигуративни претстави на нови и радикални начини. [[Ив Клајн]], [[Марсијал Рајс]], [[Ники де Сен Фал]], [[Волф Востел]], [[Дејвид Хокни]], [[Алекс Кац]], [[Малколм Морли]], [[Ралф Гоуингс]], [[Одри Флак]], [[Ричард Естес]], [[Чак Клоуз]], [[Сузан Ротенберг]], [[Ерик Фишл]], [[Џон Бејдер]] и [[Вија Селминс]] биле меѓу оние кои станале истакнати меѓу 1960-тите и 1980-тите години. [[Ферфилд Портер]] бил главно самоук и создал репрезентативни дела во средината на движењето на [[апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]]. Неговите теми главно биле пејзажи, домашни ентериери и портрети на семејството, пријателите и колегите уметници, од кои многумина биле поврзани со [[Њујоршка школа (уметност)|Њујоршката школа]] на писатели, вклучувајќи ги [[Џон Ешбери]], [[Френк О'Хара]] и [[Џејмс Шојлер]]. Многу од неговите слики биле поставени во или околу семејната летна куќа на [[Грејт Спрус Хед Ајленд, Мејн]]. Исто така, во текот на 1960-тите и 1970-тите години постоела реакција против сликарството. Критичарите како Даглас Кримп го разгледувале делото на уметници како [[Ад Рајнхарт]] и ја прогласиле „смртта на сликарството“. Уметниците започнале да практикуваат нови начини на создавање уметност. Новите движења станале значајни, а меѓу нив биле: [[Флуксус]], [[хепенинг]], [[видеоуметност]], [[инсталациска уметност]], [[поштенска уметност]], [[ситуационисти]], [[концептуална уметност]], [[постминимализам]], [[земјишна уметност]], [[арте повера]], [[перформансна уметност]] и [[телесна уметност]], меѓу другите.<ref>Douglas Crimp, ''The End of Painting'', October, Vol. 16, Spring, 1981, pp. 69–86</ref><ref>Douglas Crimp, ''On the Museum's Ruins'', Cambridge, Mass., 1993</ref> Неодадаизмот било исто така движење кое започнало во 1950-тите и 1960-тите години и било поврзано со апстрактниот експресионизам, но само преку фигуративните претстави. Се одликувало со појава на комбинирани произведени предмети заедно со уметнички материјали, оддалечувајќи се од претходните конвенции на сликарството. Овој тренд во уметноста бил претставен со делата на [[Џаспер Џонс]] и [[Роберт Раушенберг]], чии „комбајни“ од 1950-тите години биле претходници на поп-артот и [[инсталациска уметност|инсталациската уметност]], и користеле асемблаж од големи физички предмети, вклучувајќи препарирани животни, птици и комерцијална фотографија. [[Роберт Раушенберг]], [[Џаспер Џонс]], [[Лери Риверс]], [[Џон Чемберлен]], [[Клас Олденбург]], [[Џорџ Сигал]], [[Џим Дајн]] и [[Едвард Кинхолц]], меѓу другите, биле важни пионери и на апстракцијата и на поп-артот; создавајќи нови конвенции во создавањето уметност, тие го направиле прифатливо во сериозните кругови на современата уметност радикалното вклучување на невообичаени материјали како делови од нивните уметнички дела. ====Нова апстракција од 1950-тите до 1980-тите години==== [[File:IKB 191.jpg|right|thumb|[[Ив Клајн]], 1962, [[монохромно сликарство]]]] Сликарството на обоено поле јасно укажувало на нова насока во американското сликарство, оддалечена од [[апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]]. Сликарството на обоено поле било поврзано со [[постсликарска апстракција]], [[супрематизам]], [[апстрактен експресионизам]], [[сликарство со остри рабови]] и [[лирска апстракција]]. Во текот на 1960-тите и 1970-тите години апстрактното сликарство продолжило да се развива во Америка преку различни стилови. [[Геометриска апстракција]], оп-артот, [[сликарство со остри рабови]], сликарството на обоено поле и [[минимализам|минималното]] сликарство биле некои од меѓусебно поврзаните насоки на напредното апстрактно сликарство, заедно со некои други нови движења. [[Морис Луис]] бил важен пионер на напредното сликарството на обоено поле, а неговото дело можело да послужи како мост меѓу [[апстрактен експресионизам]], сликарствотото на обоено поле и [[минимална уметност]]. Двајца влијателни учители, [[Јозеф Алберс]] и [[Ханс Хофман]], вовеле нова генерација американски уметници во нивните напредни теории за бојата и просторот. [[Јозеф Алберс]] најмногу бил запаметен по својата работа како сликар и теоретичар на [[геометриска апстракција|геометриската апстракција]]. Најпознати се стотиците слики и графики што ја сочинуваат серијата ''Почит кон квадратот''. Во оваа строга серија, започната во 1949 година, Алберс ги истражувал хроматските интеракции со рамни обоени квадрати распоредени концентрично на платното. Теориите на Алберс за уметноста и образованието биле основоположнички за следната генерација уметници. Неговите сопствени слики ја формирале основата и на [[сликарство со остри рабови|сликарството со остри рабови]] и на оп-артот. [[Јозеф Алберс]], [[Ханс Хофман]], [[Иља Болотoвски]], [[Бургојн Дилер]], [[Виктор Вазарели]], [[Бриџит Рајли]], [[Ричард Анушкевич]], [[Френк Стела]], [[Морис Луис]], [[Кенет Ноланд]],<ref>{{cite web |first=Terry |last=Fenton |title=Online essay about Kenneth Noland, and acrylic paint |url=[http://www.sharecom.ca/noland/materials](http://www.sharecom.ca/noland/materials) |access-date=30 April 2007 |archive-date=21 January 2021 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20210121041610/http://www.sharecom.ca/noland/materials](https://web.archive.org/web/20210121041610/http://www.sharecom.ca/noland/materials) }}</ref> [[Елсворт Кели]], [[Барнет Њуман]], [[Лери Пунс]], [[Роналд Дејвис]], [[Лери Зокс]], [[Ал Хелд]] и некои други, како [[Мино Арџенто]],<ref>Noel, Frackman "Mino Argento create. These canvases in which geometric forms, squares, arcs, and lines", Arts Magazine p.19 December 1979</ref> биле уметници тесно поврзани со [[геометриска апстракција]], оп-артот, сликарството на обоено поле, а во случајот на Хофман и Њуман и со апстрактниот експресионизам. Во 1965 година, изложбата наречена ''[[Окото кое реагира]]'', курирана од Вилијам К. Зајц, била одржана во [[Музејот на модерната уметност]], во Њујорк. Изложените дела биле разновидни и ја опфаќале [[минимализам|минималистичката]] уметност на [[Френк Стела]], оп-артот на Лери Пунс, делото на [[Александар Либерман]], заедно со мајсторите на оп-арт движењето: [[Виктор Вазарели]], [[Ричард Анушкевич]], Бриџит Рајли и други. Изложбата се фокусирала на перцептивните аспекти на уметноста, кои произлегувале и од илузијата на движење и од интеракцијата на односите меѓу боите. Оп-артот, познат и како оптичка уметност, бил стил присутен во некои слики и други уметнички дела кои користеле [[оптичка илузија|оптички илузии]]. Оп-артот бил тесно поврзан и со [[геометриска апстракција]] и [[сликарство со остри рабови]]. Иако понекогаш за него се користел терминот перцептивна апстракција. Оп-артот бил метод на сликање што се однесувал на интеракцијата меѓу илузијата и рамнината на сликата, меѓу разбирањето и гледањето.<ref>John Lancaster. ''Introducing Op Art'', London: BT Batsford Ltd, 1973, p. 28.</ref> Делата на оп-артот биле апстрактни, а многу од попознатите дела биле изработени само во црно и бело. Кога гледачот ги набљудувал, се создавал впечаток на движење, скриени слики, трепкање и вибрации, шари или, алтернативно, на набабрување или искривување. Сликарството на обоено поле настојувало да ја ослободи уметноста од излишната реторика. Уметниците како [[Клифорд Стил]], [[Марк Ротко]], [[Ханс Хофман]], [[Морис Луис]], [[Жил Олитски]], [[Кенет Ноланд]], [[Хелен Франкенталер]], [[Џон Хојланд]], [[Лери Зокс]] и други често користеле многу редуцирани упатувања кон природата и сликале со високо артикулирана и психолошка употреба на бојата. Општо земено, овие уметници ги отстранувале препознатливите фигуративни претстави. Одредени уметници се повикувале на референци од минатата или современата уметност, но генерално сликарството на обоено поле ја претставувало апстракцијата како цел сама по себе. Следејќи ја оваа насока на [[модерна уметност|модерната уметност]], уметниците сакале секоја слика да ја претстават како единствена, кохерентна, монолитна слика. ====Вашингтонска школа, обликувано платно, апстрактен илузионизам, лирска апстракција==== {{main|Вашингтонска уметничка школа|Обликувано платно|Апстрактен илузионизам|Лирска апстракција}} [[Image:Ring of Ronald Davis.jpg|thumb|left|[[Роналд Дејвис]] 1968, [[Апстрактен илузионизам]]]] [[Френк Стела]], [[Кенет Ноланд]], [[Елсворт Кели]], [[Барнет Њуман]], [[Роналд Дејвис]], [[Нил Вилијамс (уметник)|Нил Вилијамс]], [[Роберт Манголд]], [[Чарлс Хинман]], [[Ричард Татл]], [[Дејвид Новрос]] и [[Алвин Лавинг]] биле примери на уметници поврзани со употребата на [[обликувано платно]] во периодот што започнал во раните 1960-ти. Многу уметници на [[геометриска апстракција]], [[минимализам|минималисти]] и сликари на [[сликарство со остри рабови]] избрале да ги користат рабовите на сликата за да го определат обликот на сликата, наместо да го прифаќаат правоаголниот формат. Всушност, употребата на [[обликувано платно]] првенствено била поврзана со слики од 1960-тите и 1970-тите кои биле ладно [[апстрактна уметност|апстрактни]], формалистички, геометриски, објективни, рационалистички, со чисти линии, нагласено остри рабови или [[минимализам|минималистички]] по својот карактер. Галеријата „Андре Емерих“, галеријата [[Лео Кастели]], галеријата „Ричард Фајген“ и галеријата [[Парк Плејс]] биле важни места за претставување на сликарството на обоено поле, сликарството со [[обликувано платно]] и [[лирска апстракција]] во Њујорк во текот на 1960-тите. Постоела поврзаност со [[постсликарска апстракција]], која реагирала против мистицизмот, хиперсубјективноста и нагласувањето на драматичното прикажување на самиот чин на сликање кај [[апстрактен експресионизам|апстрактниот експресионизам]] – како и против свеченото прифаќање на рамниот правоаголник како речиси ритуален предуслов за сериозното сликарство. Во текот на 1960-тите, сликарството на обоено поле и [[минимална уметност]] често биле тесно поврзани едно со друго. Всушност, до почетокот на 1970-тите двете движења станале значително различни. Друго сродно движење од доцните 1960-ти, [[лирска апстракција]] (термин што го создал Лари Олдрих, основачот на [[Музејот на современа уметност Олдрих]], Риџфилд, Конектикат), опфаќало она што Олдрих рекол дека го гледал во ателјеата на многу уметници во тоа време.<ref>Aldrich, Larry. Young Lyrical Painters, Art in America, v.57, n6, November–December 1969, pp.104–113.</ref> Тоа било и назив на изложба што потекнувала од Музејот Олдрих и патувала во Музејот на американската уметност „Витни“ и други музеи низ САД во периодот од 1969 до 1971 година.<ref>Lyrical Abstraction, Exhibition Catalogue, the Aldrich Museum of Contemporary Art, Ridgefield, Conn. 1970.</ref> [[Image:Forwilliamblake.jpg|thumb|[[Рони Лендфилд]], 1968, [[лирска апстракција]]]] [[Лирска апстракција|Лирската апстракција]] од доцните 1960-ти била карактеризирана со сликите на [[Ден Кристенсен]], [[Рони Лендфилд]], [[Питер Јанг (уметник)|Питер Јанг]] и други, а заедно со движењето [[Флуксус]] и [[постминимализам]] (термин што прв го употребил [[Роберт Пинкус-Витен]] на страниците на ''[[Артфорум]]'' во 1969 година)<ref name="sxdvrz">''Movers and Shakers, New York'', "Leaving C&M", by Sarah Douglas, Art and Auction, March 2007, V.XXXNo7.</ref> настојувала да ги прошири границите на апстрактното сликарство и минимализмот преку фокусирање на процесот, новите материјали и новите начини на изразување. [[Постминимализмот]] често вклучувал индустриски материјали, суровини, изработки, пронајдени предмети, инсталации, сериско повторување и често упатувања на [[Дада]] и [[надреализам]], а најдобро бил претставен во скулптурите на [[Ева Хесе]].<ref name="sxdvrz"/> Лирската апстракција, [[концептуална уметност]], [[постминимализам]], [[земјишна уметност]], видео, [[перформансна уметност]], [[инсталациска уметност]], заедно со продолжувањето на Флуксус, [[апстрактен експресионизам]], [[Сликарство на обоено поле|сликарство на обоено поле]], [[сликарство со остри рабови]], [[минимална уметност]], [[оп-арт]], [[поп-арт]], [[фотореализам]] и [[нов реализам]], ги прошириле границите на [[современа уметност]] од средината на 1960-тите до 1970-тите.<ref>Martin, Ann Ray, and Howard Junker. "The New Art: It's Way, Way Out", ''Newsweek'' 29 July 1968: pp.3,55–63.</ref> Лирската апстракција била вид слободно развиено апстрактно сликарство што се појавило во средината на 1960-тите, кога апстрактните сликари се вратиле кон различни форми на сликарски, ликовен и експресионистички израз, со нагласен фокус на процесот, гешталтот и повторливите композициски стратегии воопшто. Лирската апстракција имала сличности со сликарството на обоено поле и апстрактниот експресионизам. [[Лирска апстракција]], како што била претставена во сликата ''For William Blake'' од 1968 година на [[Рони Лендфилд]] (горе), особено се одликувала со слободната употреба на бојата – текстурата и површината. Директното цртање, калиграфската употреба на линијата, ефектите од четкањето, прскањето, нанесувањето дамки, повлекувањето со гумена лента, истурањето и распрскувањето на бојата површно личеле на ефектите забележливи кај апстрактниот експресионизам и сликарството на обоено поле. Сепак, стиловите значително се разликувале. Од [[апстрактен експресионизам]] и [[акционо сликарство]] од 1940-тите и 1950-тите го одвојувал пристапот кон композицијата и драматиката. Како и кај акционото сликарство, постоел нагласок на потезите со четка, високата композициска драматика и динамичната композициска напнатост. Додека кај лирската апстракција постоело чувство на композициска случајност, композиција што ја исполнувала целата површина, ненагласена и опуштена композициска драматика и нагласок на процесот, повторувањето и сеопфатното чувство.<ref>The Aldrich Museum of Contemporary Art, ''Lyrical Abstraction'', exhibition: 5 April through 7 June 1970</ref><ref>''Lyrical Abstraction'' Whitney Museum of American Art, New York, 25 May – 6 July 1971</ref> ====Сликарство со остри рабови, минимализам, постминимализам, монохромно сликарство==== [[File:The Dylan Painting.jpg|thumb|[[Брајс Марден]], 1966/1986, [[монохромно сликарство]]]] [[Агнес Мартин]], [[Роберт Манголд]], [[Брајс Марден]], [[Џо Баер]], [[Роберт Рајман]], [[Ричард Татл]], [[Нил Вилијамс (уметник)|Нил Вилијамс]], [[Дејвид Новрос]], Пол Могензон и [[Чарлс Хинман]] биле примери на уметници поврзани со [[минимализам]]от и (со исклучок на Мартин, Баер и Марден) со употребата на [[обликувано платно]], исто така во периодот што започнал во раните 1960-ти. Многу уметници на [[геометриска апстракција]], минималисти и сликари на [[сликарство со остри рабови]] избрале да ги користат рабовите на сликата за да го определат обликот на сликата, наместо да го прифаќаат правоаголниот формат. Всушност, употребата на [[обликувано платно]] првенствено била поврзана со слики од 1960-тите и 1970-тите кои биле ладно апстрактни, формалистички, геометриски, објективни, рационалистички, со чисти линии, нагласено остри рабови или [[минимализам|минималистички]] по својот карактер. Галеријата „Бајкерт“ и галеријата [[Парк Плејс]] биле важни места за претставување на [[минимализам]]от и сликарството со [[обликувано платно]] во Њујорк во текот на 1960-тите. Во текот на 1960-тите и 1970-тите уметници како [[Роберт Мадервел]], [[Адолф Готлиб]], [[Филип Гастон]], [[Ли Краснер]], [[Сај Твомбли]], [[Роберт Раушенберг]], [[Џаспер Џонс]], [[Ричард Дибенкорн]], [[Јозеф Алберс]], [[Елмер Бишоф]], Агнес Мартин, [[Ал Хелд]], [[Сам Френсис]], [[Елсворт Кели]], [[Морис Луис]], [[Хелен Франкенталер]], [[Џин Дејвис (сликар)|Џин Дејвис]], [[Френк Стела]], [[Кенет Ноланд]], [[Џоан Мичел]], [[Фридел Цубас]] и помлади уметници како Брајс Марден, [[Роберт Манголд]], [[Сам Гилијам]],<ref>{{cite web |url=[http://www.sbmuseart.org/exhibitions/colorscope.web](http://www.sbmuseart.org/exhibitions/colorscope.web) |title=Colorscope: Abstract Painting 1960–1979 |access-date=30 November 2010 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20100703034943/http://www.sbmuseart.org/exhibitions/colorscope.web](https://web.archive.org/web/20100703034943/http://www.sbmuseart.org/exhibitions/colorscope.web) |archive-date=3 July 2010 }}</ref> [[Џон Хојланд]], [[Шон Скали]], [[Пет Стајр]], [[Елизабет Мари (уметник)|Елизабет Мари]], [[Лари Пунс]], [[Волтер Дарби Банард]], [[Лари Зокс]], [[Рони Лендфилд]], [[Роналд Дејвис]], [[Ден Кристенсен]], [[Џоан Снајдер]], [[Рос Блекнер]], [[Арчи Ранд]], [[Сузан Крајл]] и десетици други создале голем број разновидни слики. [[File:'Untitled Etching 1 (First Version)' by Barnett Newman, 1968.jpg|thumb|left|[[Барнет Њуман]], ''Untitled Etching 1 (First Version)'', 1968, [[минимализам]]]] Во текот на 1960-тите и 1970-тите се појавила реакција против апстрактното сликарство. Некои критичари го разгледувале творештвото на уметници како [[Ад Рајнхарт]] и прогласиле „смрт на сликарството“. Уметниците започнале да применуваат нови начини на создавање уметност. Новите движења станале позначајни, меѓу кои биле: [[постминимализам]], [[земјишна уметност]], [[видеоуметност]], [[инсталациска уметност]], [[арте повера]], [[перформансна уметност]], [[телесна уметност]], [[Флуксус]], [[хепенинг]], [[поштенска уметност]], [[ситуационисти]] и [[концептуална уметност]], меѓу другите. Сепак, и во апстрактното сликарство се случиле други важни иновации во текот на 1960-тите и 1970-тите, карактеризирани со [[монохромно сликарство]] и [[сликарство со остри рабови]], инспирирани од Ад Рајнхарт, [[Барнет Њуман]], [[Милтон Ресник]] и [[Елсворт Кели]].<ref>{{cite web |last=Tate |title=Monochrome – Art Term - Tate |url=[http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/m/monochrome](http://www.tate.org.uk/learn/online-resources/glossary/m/monochrome) |access-date=22 August 2018}}</ref> Почнувајќи од [[геометриска апстракција]] во различни медиуми до нерепрезентативно [[Акционо сликарство|гестуално сликарство]], монохроматските дела продолжиле да претставуваат важно влијание врз современата уметност. Почнувајќи од [[геометриска апстракција]] во различни медиуми до нерепрезентативно [[Акционо сликарство|гестуално сликарство]], монохроматските дела продолжиле да претставуваат важно влијание врз современата уметност. Уметници разновидни како Агнес Мартин, Ал Хелд, [[Лари Зокс]], [[Френк Стела]], [[Лари Пунс]], [[Брајс Марден]] и други ја истражувале моќта на поедноставувањето. Спојувањето на сликарството на обоено поле, [[минимална уметност]], сликарството со остри рабови, [[лирска апстракција]] и постминимализмот ја замаглило разликата меѓу движењата, која станала поочигледна во 1980-тите и 1990-тите. Движењето [[неоекспресионизам]] било поврзано со претходните развои во [[апстрактен експресионизам]], [[неодада]], лирската апстракција и постминималистичкото сликарство. ====Неоекспресионизам==== Кон крајот на 1960-тите, сликарот на [[апстрактен експресионизам]] [[Филип Гастон]] помогнал да се предводи преминот од апстрактниот експресионизам кон [[неоекспресионизам]]от во сликарството, напуштајќи ја таканаречената „чиста апстракција“ на апстрактниот експресионизам во корист на покарикатурални претстави на различни лични симболи и предмети. Овие дела биле инспирација за новата генерација сликари заинтересирани за оживување на експресивните претстави. Неговата слика ''Painting, Smoking, Eating'' од 1973 година, прикажана погоре во галеријата, била пример за конечното и дефинитивно враќање на Гастон кон претставувањето. Кон крајот на 1970-тите и почетокот на 1980-тите се случило и враќање кон сликарството, речиси истовремено во Италија, Германија, Франција и [[Обединетото Кралство|Британија]]. Овие движења биле наречени [[Трансавангарда]], [[Млади бунтовници ]], [[Фигурација Либр]],<ref>{{Cite web|url=[https://www.tate.org.uk/art/art-terms|title=Art](https://www.tate.org.uk/art/art-terms|title=Art) Terms|website=Tate}}</ref> [[неоекспресионизам]], Лондонската школа и, кон крајот на 1980-тите, [[Стакизам|Стакистите]], соодветно. Овие слики биле карактеризирани со големи формати, слободно експресивно нанесување на траги, фигуративност, мит и имагинација. Целокупното творештво од овој жанр станало означувано како [[неоекспресионизам]]. Критичката реакција била поделена. Некои критичари го сметале за поттикнат од профитните мотиви на големите комерцијални галерии. Овој вид уметност продолжил да биде популарен и во 21 век, дури и по падот на уметничкиот пазар кон крајот на 1980-тите. [[Анселм Кифер]] бил водечка фигура на европскиот [[неоекспресионизам]] до 1980-тите; темите на Кифер се прошириле од фокусот на улогата на Германија во цивилизацијата кон судбината на уметноста и културата воопшто. Неговото творештво станало поскулптурално и вклучувало не само национален идентитет и колективно сеќавање, туку и [[окултизам|окултна]] [[симболика]], [[теологија]] и [[мистицизам]]. Темата на целокупното творештво била траумата што ја доживувале цели општества и постојаното повторно раѓање и обновување во животот. Во доцните 1970-ти во САД, сликарите кои започнале да работат со оживеани површини и кои се вратиле кон фигуративноста, како [[Сузан Ротенберг]], станале популарни, особено како што се гледало погоре во слики како ''Horse 2'' од 1979 година. Во текот на 1980-тите, американските уметници како [[Ерик Фишл]], [[Дејвид Сал]], [[Жан-Мишел Баскија]] (кој започнал како [[графити уметник]]), [[Џулијан Шнабел]] и [[Кит Харинг]], како и италијанските сликари како [[Мимо Паладино]], [[Сандро Кја]] и [[Енцо Куки]], меѓу другите, ја дефинирале идејата за [[неоекспресионизам]] во Америка. Неоекспресионизмот бил стил на [[модернизам|модерното]] сликарство што станал популарен кон крајот на 1970-тите и доминирал на уметничкиот пазар до средината на 1980-тите. Тој се развил во Европа како реакција против концептуалната и [[минимализам|минималистичката]] уметност од 1960-тите и 1970-тите. Неоекспресионистите повторно започнале да прикажуваат препознатливи предмети, како човечкото тело (иако понекогаш на речиси апстрактен начин), на груб и силно емотивен начин, користејќи живи бои и банални хармонии на бои. Искусните сликари [[Филип Гастон]], [[Френк Ауербах]], [[Леон Кософ]], [[Герхард Рихтер]], [[А. Р. Пенк]] и [[Георг Базелиц]], заедно со нешто помладите уметници како [[Анселм Кифер]], [[Ерик Фишл]], [[Сузан Ротенберг]], [[Франческо Клементе]], [[Жан-Мишел Баскија]], [[Џулијан Шнабел]], [[Кит Харинг]] и многу други, станале познати по работата во овој интензивен експресионистички правец на сликарството. Сликарството и понатаму има почитувана положба во современата уметност. Уметноста станала отворено поле, повеќе неподелено од дихотомијата меѓу објективното и необјективното. Уметниците можеле да постигнат критички успех без оглед на тоа дали нивните слики биле фигуративни или апстрактни. Она што имало значење било содржината, истражувањето на границите на медиумот и одбивањето да се повторуваат делата од минатото како крајна цел. ====Современо сликарство во 21 век==== {{main|Современа уметност|Постмодерна уметност|доцен модернизам}} На почетокот на 21 век, современото сликарство и современата уметност воопшто продолжиле во неколку меѓусебно поврзани насоки, карактеризирани со идејата за [[културен плурализам|плурализам]]. „Кризата“ во сликарството и актуелната уметност, како и во современата [[уметничка критика]], била предизвикана од [[културен плурализам|плурализмот]]. Не постоел консензус, ниту пак било неопходно да постои, во однос на репрезентативниот стил на епохата. Преовладувал ставот дека „сè е дозволено“; синдромот „сè се случува“, а следствено и „ништо не се случува“; тоа создавало естетски сообраќаен метеж без цврста и јасна насока и со секоја лента на уметничкиот автопат исполнета до капацитет. Следствено, продолжиле да се создаваат величествени и значајни уметнички дела, иако во голема разновидност на стилови и естетски темпераменти, при што пазарот бил оставен да ја проценува вредноста. [[Сликарство со остри рабови]], [[геометриска апстракција]], [[присвојување (уметност)|присвојување]], [[хиперреализам (визуелни уметности)|хиперреализам]], [[фотореализам]], [[експресионизам]], [[минимализам]], [[лирска апстракција]], [[поп-арт]], [[оп-арт]], [[апстрактен експресионизам]], [[Сликарство на обоено поле|сликарството на обоено поле]], [[монохромно сликарство]], [[неоекспресионизам]], [[колаж]], [[интермедијално]] сликарство, [[асамблаж]] сликарство, [[дигитално сликарство]], [[постмодерна]] сликарство, [[неодадаизам]], сликарство со [[обликувано платно]], еколошко [[мурално сликарство]], традиционално сликарство на [[човечки изглед|фигура]], [[пејзажно сликарство]] и [[портретно сликарство]], се некои од продолжените и актуелни насоки во сликарството на почетокот на 21 век. ==Америка== [[File:Attributed to Joaquín Villegas - The Eternal Father Painting the Virgin of Guadalupe - Google Art Project.jpg|thumb|''Вечниот Отец ја сликал Богородица од Гвадалупе''. Припишано на Хоакин Виљегас (1713 – активен во 1753) (Мексиканец) (сликар, [[Museo Nacional de Arte|Национален музеј на уметноста]].]] {{Main|Уметност на домородните народи на Америка|Уметност на Маите|Предколумбиска уметност|Сликарство во Америка пред колонизацијата|Леџерска уметност}} Во периодот пред и по европското истражување и населување на Америка, вклучувајќи ги Северна Америка, Средна Америка, Јужна Америка и островите на [[Кариби|Карибите]], [[Антили|Антилите]], [[Мали Антили|Малите Антили]] и другите островски групи, домородните култури создале уметнички дела, меѓу кои архитектура, [[керамика]], [[керамичка уметност|керамички предмети]], [[ткаење]], резбање, скулптура, сликарство и [[мурал|ѕидни слики]], како и други религиозни и утилитарни предмети. На секој континент од Америка постоеле општества со уникатни и самостојно развиени култури, кои создавале тотеми, дела со религиозна симболика и декоративни и експресивни насликани дела. Африканското влијание било особено силно во уметноста на Карибите и Јужна Америка. Уметноста на домородните народи на Америка имала огромно влијание врз [[европска уметност|европската уметност]] и обратно, за време и по [[Големите географски откритија|периодот на големите географски откритија]]. Шпанија, Португалија, Франција, Холандија и Англија биле моќни и влијателни [[Колонијализам|колонијални сили]] во Америка во текот и по XV век. До XIX век културното влијание започнало да се одвива во двете насоки преку Атлантикот. ===Мексико и Средна Америка=== <gallery widths="140" heights="140" perrow="4"> File:Tetitla Diosa de Jade.jpg|Мурал на [[Големата божица од Теотиуакан]] од локалитетот Тетитла, Мексико File:Great Goddess of Teotihuacan (T Aleto).jpg|Мурал од комплексот Тепантила во [[Теотиуакан]], репродукција во Националниот музеј за антропологија во Мексико Сити File:Tepantitla Mountain Stream mural Teotihuacan (Luis Tello).jpg|Дел од муралот од комплексот Тепантила, кој го претставувал [[Тлалокан]], едно од нивоата во Подземниот свет, Мексико File:Butterfly Palace IMG 7281.JPG|Мурал од комплексот на Јагуарите во Теотиуакан. File:Pinturas prehispánicas.JPG|Портик А од [[Какаштла]], кој го претставувал Човекот-јагуар File:Frescos cacaxtla.JPG|Детал од Црвениот храм, околу 600–700 година, [[Какаштла]], Мексико File:Monte Alban - Rekonstruktion Grab 105 1.jpg|Реконструкција на гробницата 105 од [[Монте Албан]]. File:Bonampak painting.jpg|Мајански мурал од [[Бонампак]], Мексико, 580–800 година. File:Bonampakmural3.jpg|Мајански мурал од [[Бонампак]], 580–800 година File:SBmural.jpg|Мајански мурал од Сан Бартоло, предкласичен период (1–250 година) File:Jaguar vase.jpg|Сликарство на вазна со престолот на Господарот со јагуарска кожа, сцена од [[мајанска цивилизација|дворот на Маите]], 700–800 година. File:Cylinder Vase with dancing maize god, 675-725 AD, Maya culture, eastern Peten lowlands, Guatemala or Belize, earthenware with slip - Gardiner Museum, Toronto - DSC01183.JPG|Сликарство на мајанска вазна од доцниот класичен период (600–900) File:Jaina Figurine 1 (T Aleto).jpg|Насликана керамичка фигура на крал од погребното место на островот Хаина, мајанска уметност, 400–800 година File:Palenque Relief.jpg|Насликан релјеф од мајанскиот локалитет [[Паленке]], на кој бил прикажан синот на Кинич Ахкал Мо' Нааб III (678–730-ти?, владеел 722–729). File:Dresden p 74 large.jpg|Сликарство од [[Дрезденски кодекс|Дрезденскиот кодекс]]. File:CNuttall16.jpg|Слика од [[Миштеци|Миштеци]] од Кодексот Зуше-Натал. File:Codex Borgia page 56.jpg|[[Ацтеки|Ацтечка]] слика од [[Кодекс Борџија]], на која се прикажани Миктлантекутли и [[Кецалкоатл]]. File:Codex Borbonicus (p. 7).jpg|[[Ацтеки|Ацтечка]] слика од [[Кодекс Бурбоникус]], на која е прикажан [[Тлалок]]. File:Matrícula de tributos - 06.tif|Слика од Матрикулата на која е прикажан Ичкахуипили, Мексико. File:Codex Mendoza folio 2r.jpg|Слика од [[Кодекс Мендоза]], на која е прикажана ацтечката легенда за основањето на [[Теночтитлан]], околу 1553 година </gallery> ===Јужна Америка=== <gallery widths="140" heights="140" perrow="4"> File:Huaca de la Luna - Août 2007.jpg|Мурали на [[Моче|цивилизацијата Моче]] од локалитетот [[Храм на месечината]], [[Перу]], 100–700 година. File:H Luna Frisorestaurado lou.jpg|Мурали на [[Моче|цивилизацијата Моче]] од локалитетот [[Храм на месечината]], [[Перу]], 100–700 година. File:Huaca Cao Viejo Mausoleum of Senora de Cao frescos 1.jpg|Мурал во Хуака Као Виехо, Перу File:Moche warrior pot.jpg|Насликана керамика од [[Моче|културата Моче]] во [[Перу]] File:Orca mitica nasca.jpg|''Кит убиец'', насликана керамика, [[насканска култура]], 300 п.н.е.–800 година, [[музеј Ларко]]. [[Лима]], Перу File:Huari pottery 01.png|Насликана керамика од [[Вариска култура|Вариската култура]] во [[Перу]], 500–1200 година File:Pataxo 2417a.JPG|Сликање на телото, домородни народи во Бразил, племе Паташо. </gallery> ===Северна Америка=== ====Соединети Американски Држави==== <gallery widths="140" heights="140" perrow="4"> File:GreatGalleryPanel.jpg|''Големата галерија'', [[пиктографи]], Национален парк Кањонлендс, Кањон Хорсшу, [[Јута]], околу 1500 п.н.е. File:Pictograph jqjacobs.jpg|[[Пиктограф]], југоисточна [[Јута]], околу 1200 п.н.е., [[Пуебло Индијанци|култура Пуебло]] File:Chaco Anasazi canteen NPS.jpg|''Насликана керамика'', [[Анасази]], Северна Америка: канта (сад) ископана од урнатините во кањонот Чако, околу 700–1100 година File:Mississippian Underwater Panther ceramic.JPG|Насликан керамички бокал со приказ на подводниот пантер од Мисисиписката култура, околу 1400–1600 година. File:Dahlem Wolfsmaske Haida.jpg|Маска на волк од народот [[Хајда]], 1880 година. File:Ceramic Hopi jar - by-Nampeyo - date-ca. 1880 - from-DC1.jpg|Сад од [[Хопи|Хопите]] изработен од [[Нампејо]] (околу 1860–1942), направен во [[Аризона]], 1880 година. File:Zuni-girl-with-jar2.png|Девојка од племето [[Зуни]] од [[Ново Мексико]] со сад од насликана керамика, фотографирана околу 1903 година. File:Navajo sandpainting.jpg|[[Едвард С. Кертис]], ''[[Навахо]] [[сликање со песок]]'', околу 1907 година File:Zahadolzhá--Navaho.jpg|Маж од народот [[Навахо]] во церемонијална облека со маска и слики на телото, околу 1904 година File:Blackhawk-spiritbeing.jpg|[[Леџер уметност]] на [[Хаока]] (околу 1880) од Црниот Јастреб ([[Лакота (племе)|Лакота]]). File:Ledger-sm2.jpg|Леџер уметност на [[Киова]], веројатно од ''битката кај Бафало Валоу во 1874 година'', [[Војна на Црвената Река]]. File:Silver horn painting 1880 ohs.jpg|Детал од леџер слика на муслин од [[Сребрен Рог]] (1860–1940), околу 1880 година, Историски центар на Оклахома File:Carl sweezy 1904.jpg|''Дело на хартија'', од [[Арапахо (народ)|арапахо]] сликарот [[Карл Свизи]] (1881–1953), 1904 година File:UteHideArt3.jpg|[[Јути|Јути]], ''Слика на дабарска кожа.'' Северните Јути ловеле дабари, врежувале слики во растегнатите и обработени кожи на животните и ги користеле за украсување на нивните лични и церемонијални живеалишта, околу XIX век. File:Tlingit totem pole.jpg|[[Тлингити|Тлингитски]] тотемски столб во [[Кечикан|Кечикан, Алјаска]], околу 1901 година. File:Tlingit K'alyaan Totem Pole August 2005.jpg|Тотемскиот столб ''K'alyaan'' на кланот Кикс.ади од народот [[Тлингити]], подигнат во Националниот историски парк „Ситка“ во спомен на жртвите во [[Битка кај Ситка|битката кај Ситка]] во 1804 година. File:Ketchican totem pole 2 stub.jpg|[[Тотемски столб на поглаварот Џонсон|Тотемскиот столб на поглаварот Џонсон]] во [[Кечикан|Кечикан, Алјаска]], во стилот на народот [[Тлингити]]. File:Totem pole (js) 2.jpg|Детал од тотемскиот столб „Гавранот го краде Сонцето“, [[Кечикан|Кечикан, Алјаска]] File:Totem pole (js) 3.jpg|Детал од тотемскиот столб „Гавранот го краде Сонцето“, [[Кечикан|Кечикан, Алјаска]] </gallery> ====Канада==== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> Image:Totem Park pole 1.jpg|Тотемски столб, Викторија (Британска Колумбија) Image:Totem Park pole 2.jpg|Тотемски столб, Викторија (Британска Колумбија) </gallery> ==Исламско сликарство== {{main|Исламска уметност|Арапска минијатура|Персиска минијатура|Арабеска}} <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> Image:Yahyâ ibn Mahmûd al-Wâsitî 007.jpg|[[Јахја ибн Махмуд ел-Васити]], Ирак, 1237 Image:Yahyâ ibn Mahmûd al-Wâsitî 004.jpg|Јахја ибн Махмуд ел-Васити, Ирак, 1237 Image:Syrischer Maler um 1315 001.jpg|Сириски сликар, 1315, [[Метрополитен (музеј)|Метрополитен]] Image:Iskandar (Alexander) and the Talking Tree, Folio from a Great Mongol Shahnameh.jpg|Илханидски Шахнаме, околу 1330–1340, [[Смитсонов институт]] Image:Kamal-ud-din Bihzad - Construction of the fort of Kharnaq.jpg|[[Камалудин Бехзад]] (околу 1450 – околу 1535), Изградбата на замокот Хаварнак (الخورنق) во [[ел-Хира]], околу 1494–1495 година, [[Британски музеј]] Image:Miraj_by_Sultan_Muhammad.jpg|[[Персиска минијатура]], 1550 година Image:Saki - Reza Abbasi - Moraqqa’-e Golshan 1609 Golestan Palace.jpg|[[Реза Абаси]], 1609 година Image:Meister des Razm-Nâma-Manuskripts 001.jpg|Размнама, 1616 година, [[Британски музеј]] Image:Reza Abbasi - Two Lovers (1630).jpg|„Двајца љубовници“ од [[Реза Абаси]], 1630 година Image:Harun Al-Rashid and the World of the Thousand and One Nights.jpg|[[Персиска минијатура]] ''[[Харун ел-Рашид]] во [[Илјада и една ноќ]]'' Image:Georgian prince by Reza Abbasi.jpg|[[Реза Абаси]] (1565–1635), ''Принцот Мухамад-Беик од [[Грузија]]'', 1620 година Image:Adam and Eve from a copy of the Falnama.jpg|[[Адам и Ева]], [[Сафавидско Царство|Сафавидски Иран]], од [[Фал-нама]] (книга на претскажувања), околу 1550 година. Image:Arabischer Maler um 1335 002.jpg|Слика на која е прикажан Абу Зајд, 1335 година. Image:Irakischer Maler um 1210 001.jpg|Сцена од книгата на Ахмад ибн ел-Хусеин ибн ел-Ахнаф, на која се прикажани двајца јавачи на коњи, 1210 година. Image:Irakischer Maler um 1280 001.jpg|Ангелот Исрафил, Ирак, 1280 година. Image:Irakischer Maler von 1287 002.jpg|''Писарот'', Ирак, 1287 година. Image:Al-Bawwâb 001.jpg|Орнаментиран [[Куран]], од ел-Баваб, XI век. Image:Sarayi_Album_10a.jpg|[[Мехмед II]], од Сарајските албуми во [[Истанбул]], Турција, XV век. Image:Maiden fur cap Louvre OA7128.jpg|''Девојка со крзнена капа'', од Мухамад „Али“, [[Исфахан]], Иран, средина на XVII век Image:Youth and suitors.jpg|''Млад човек и додворувачи'', [[Мешхед]], Иран, 1556–1565 година </gallery> Прикажувањето на луѓе, животни или други фигуративни мотиви било забрането во исламот за да се спречи верниците да се впуштаат во [[идолопоклонство]], па затоа во муслиманската култура немало религиозно мотивирана традиција на сликарство (или скулптура). Сликарската активност била сведена на [[арабеска]], главно [[Апстрактна уметност|апстрактна]], со [[геометрија|геометриски]] композиции или цветни и растителни мотиви. Таа била силно поврзана со архитектурата и [[калиграфија|калиграфијата]] и можела широко да се види во сликањето на плочки во џамиите или во илуминациите околу текстот на Куранот и другите книги. Всушност, апстрактната уметност не била изум на модерната уметност, туку била присутна во предкласичните, [[варвари|варварските]] и незападните култури многу векови порано и во суштина претставувала украсна или [[применета уметност]]. Значајниот илустратор М. К. Ешер бил под влијание на оваа геометриска уметност заснована на шари. [[Ар нуво]] ([[Обри Бердсли]] и архитектот [[Антонио Гауди]]) повторно ги вовеле апстрактните цветни мотиви во западната уметност. Треба да се забележи дека и покрај табуто за фигуративното визуелно прикажување, некои муслимански земји развиле богата традиција во сликарството, иако не како самостојна уметничка форма, туку како придружба на пишаниот збор. Иранската или персиската уметност, нашироко позната како персиска минијатура, се концентрирала на илустрирање епски или романтични книжевни дела. Персиските илустратори намерно избегнувале употреба на сенчење и перспектива, иако биле запознаени со нив од нивната предисламска историја, со цел да го почитуваат правилото да не создаваат жива илузија на реалниот свет. Нивната цел не била да го прикажат светот таков каков што бил, туку да создадат слики на идеален свет со безвременска убавина и совршен ред. ===Иран=== {{See also|Персиска калиграфија|Список на персиски сликари|Иранска уметност}} <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> Image:Babur-drunken.jpg|[[Фарух Бег]] (околу 1545 – околу 1615), ''Пијаниот [[Бабур]] се враќал во логорот ноќе'', [[Лахор]], Пакистан, 1589 година File:Fath_Ali_Shah(Saad_Abad).jpg|[[Михр „Али“]] (активен 1795–1830), ''Фатх Али Шах Каџар'' (1813–1814) File:Rammal by Kamalolmolk.jpg|[[Камал-ол-Молк]] (1847–1940), ''Претскажувач на иднината'', 1892 година, Музеј Садабад, [[Техеран]] </gallery> ===Пакистан=== {{main|Пакистанска култура}} <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> Image:LAgha_Star.jpg|[[Лубна Ага]], ''Ѕвезда'' – слика инспирирана од занаетчиите од Мароко Image:Anarkali.jpg|[[Абдур Рахман Чугтаи|А. Р. Чугтаи]], ''Анаркали'' </gallery> ==Африка== {{main|Африканска уметност|Африкански маски|Тингатинга}} <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> Image:Himba_lady_preparing_deodorant.jpg|[[Народ Химба|Жена од народот Химба]] покриена со традиционален пигмент од [[окер|црвен окер]]. Традиционалното [[сликање на телото]] било симболично за земјата и крвта, а се носело и за заштита од сонцето. Image:Kikuyu_woman_traditional_dress.jpg|Жена од народот [[Кикују]] во традиционална облека. Церемонијално сликање на лицето. Image:Young Maasai Warrior.jpg|''Млад [[Масаи|воин од племето Масаи]]'', со покривка за глава и [[сликање на лицето]]. Image:Dogon Circumsion Cave Painting.jpg|[[Догони]], ''пештера на обрежувањето'', со слики, [[Мали]]; околу [[современа уметност|современ период]] </gallery> Африканската традиционална култура и племињата изгледа немале голем интерес за дводимензионални претстави, давајќи предност на скулптурата и [[релјеф]]от. Сепак, декоративното сликарство во африканската култура често било апстрактно и геометриско. Друга форма на сликовна уметност било [[сликање на телото]], како и [[сликање на лицето]], присутно, на пример, во културата на [[Масаи|Масаите]] и [[Кикују]] во рамките на нивните церемонијални ритуали. Церемонијалното [[пештерско сликарство]] во одредени села сè уште можело да се најде во употреба. Треба да се забележи дека [[Пабло Пикасо]] и други современи уметници биле под влијание на [[африканска скулптура|африканската скулптура]] и [[маска|маските]] во нивните различни стилови. Современите африкански уметници ги следат западните уметнички движења и нивните слики имаат малку разлики од западните уметнички дела. ===Судан=== [[File:Baptism, Old Dongola.jpg|thumb|Крштевањето на Христос на средновековна [[Нубијци|нубиска]] слика од [[Стара Донгола]]]] [[Кралство Куш]] во древна [[Нубија]] (односно денешен [[Судан]]), кое се граничело со [[Стар Египет]], произведувало широк спектар уметнички дела, вклучувајќи ѕидни слики и насликани предмети. На суданскиот локалитет [[Керма]], центарот на [[култура Керма|културата Керма]] која му претходела на [[Историја на Судан|Кралството Куш]], фрагментарна слика од околу 1700 п.н.е. од кралска гробница прикажувала [[едреник]] и куќи со скалила кои биле слични на сцените на релјефите од времето на владеењето на [[Осумнаесетта династија на Египет|египетската кралица]] [[Хатшепсут]] (околу 1479–1458 п.н.е.).<ref>Hatke, George (2013). ''[[http://dlib.nyu.edu/awdl/isaw/hatke2013-aksum-and-nubia/](http://dlib.nyu.edu/awdl/isaw/hatke2013-aksum-and-nubia/) Aksum and Nubia: Warfare, Commerce, and Political Fictions in Ancient Northeast Africa]''. [[New York University Libraries]]: [[Ancient World Digital Library]]. Accessed 12 May 2018.</ref><ref>Boivin, N. and Fuller, D. Q. (2009). "Shell Middens, Ships, and Seeds: Exploring Coastal Subsistence, Maritime Trade and the Dispersal of Domesticates in and Around the Arabian Peninsula." ''Journal of World Prehistory'' 22: 113–80 [p. 140].</ref> Древната традиција на ѕидно сликарство, првпат опишана од Абу Салих во текот на XII век, продолжила и во периодот на [[средновековна Нубија]].<ref>Nadig, Peter C. (3 April 2009) [16 January 2003]. "[[http://bmcr.brynmawr.edu/2003/2003-01-16.html](http://bmcr.brynmawr.edu/2003/2003-01-16.html) Derek A. Welsby, ''The Medieval Kingdoms of Nubia. Pagans, Christians and Muslims along the Middle Nile''. London: The British Museum Press, 2002.]" ''[[Bryn Mawr Classical Review]]''. Accessed 12 May 2018.</ref> ===Етиопија=== {{main|Етиопска уметност}} [[File:Illumination-from-Abba-Garima-gospel.jpg|thumb|upright|Етиопски [[илуминиран ракопис|илуминиран]] [[портрет на евангелист]]от [[Апостол Марко (Евангелист)|Марко Евангелистот]], од етиопското [[Гариминово евангелие]], VI век, [[Кралство Аксум]]]] [[Христијанска уметност|Христијанската традиција]] на сликарство во [[Историја на Етиопија|Етиопија]] датира од IV век, за време на древното [[Кралство Аксум]].<ref>{{Cite news|url=[https://smarthistory.org/christian-ethiopian-art/|title=Christian](https://smarthistory.org/christian-ethiopian-art/|title=Christian) Ethiopian art|date=2016-12-22|work=Smarthistory|access-date=2017-07-27|language=en}}</ref> За време на нивното прогонство во [[Аксум]], следбениците на [[Мухамед]] од VII век опишале слики кои ја украсувале [[Црква на Пресвета Богородица Марија Сионска|црквата на Пресвета Богородица Марија Сионска]].<ref name="teferi 2015 242"/> Сепак, најраните зачувани примери на црковни слики во [[Етиопија]] потекнувале од црквата Дебре Селам Михаел во [[Регион Тиграј|регионот Тиграј]] и биле датирани во XI век.<ref name="teferi 2015 242">{{citation|first=Dawit|last=Teferi|editor-first=Philip|editor-last=Briggs|title=Ethiopia|chapter=A Short History of Ethiopian Church Art|year=2015|orig-date=1995|location=Chalfont St Peter|publisher=Bradt Travel Guides|isbn=978-1-84162-922-3|page=242|url=[https://books.google.com/books?id=gU_fCgAAQBAJ|postscript=](https://books.google.com/books?id=gU_fCgAAQBAJ|postscript=) .}}</ref> Етиопските слики во [[илуминиран ракопис|илуминираните ракописи]] претходеле на најраните зачувани црковни слики. На пример, етиопското [[Гариминово евангелие]] од IV–VI век содржеле [[Христијанска уметност|илуминирани сцени]] кои го имитирале современиот [[Византиска уметност|византиски илуминиран стил]].<ref>{{citation|last=De Lorenzi|first=James|title=Guardians of the Tradition: Historians and Historical Writing in Ethiopia and Eritrea|location=Rochester|publisher=[[University of Rochester Press]]|year=2015|isbn=978-1-58046-519-9|pages=15–16|url=[https://books.google.com/books?id=c1WECgAAQBAJ|](https://books.google.com/books?id=c1WECgAAQBAJ|) postscript = .}}</ref> <gallery widths=180> File:Bible tana.jpg|Илуминирана [[Библија]] од манастир на [[Тана (езеро)|езерото Тана]], [[Етиопија]], XII–XIII век File:Gebre Mesqel Lalibela.png|Етиопска слика од XV век во стилот на [[Етиопска уметност|етиопската уметност]], која ја прикажувала [[Соломонска династија|Соломонската династија]] и владетелот од [[Династија Загај|династијата Загај]] [[Гебре Мескел Лалибела]] (владеел 1181–1221) File:The Queen of Sheba (2131716999).jpg|Етиопска слика од XVII век во [[Гондар|Гондарски стил]], која го прикажува [[Свети Меркуриј]], првично од [[Лалибела]], а денес се наоѓа во [[Национален музеј на Етиопија|Националниот музеј на Етиопија]] во [[Адис Абеба]] File:Nerga Sellasie.jpg|Портрет од 1748 година на [[Цар на Етиопија|етиопската царица]] [[Ментеваб]], важна фигура од [[Земене Месафинт]], како клечела пред Марија и Исус, од црквата [[Нарга Селасие]] </gallery> ===Влијание врз западната уметност=== {{see also|Африкански период на Пикасо|Современа африканска уметност}} На почетокот на XX век, уметници како [[Пабло Пикасо|Пикасо]], [[Анри Матис|Матис]], [[Пол Гоген]] и [[Амедео Модиљани|Амедео Модиљани]] станале свесни за [[африканска уметност|африканската уметност]] и биле инспирирани од неа.<ref name="African Influences in Modern Art">Murrell, Denise. [[http://www.metmuseum.org/toah/hd/aima/hd_aima.htm](http://www.metmuseum.org/toah/hd/aima/hd_aima.htm) "African Influences in Modern Art"], ''[[The Metropolitan Museum of Art]]'', April 2008. Retrieved on 31 January 2013.</ref> Во ситуација во која воспоставената [[авангарда]] се борела против ограничувањата наметнати од служењето на светот на видливото, африканската уметност ја демонстрирала моќта на врвно организираните форми; тие не настанувале само како одговор на способноста за гледање, туку и, а често и првенствено, на способноста за имагинација, емоции и мистично и религиозно искуство. Овие уметници во африканската уметност виделе [[Формализам (уметност)|формално]] совршенство и софистицираност обединети со извонредна изразна моќ.<ref name="Johnson">Johnson, ''Picasso's Demoiselles d'Avignon and the Theater of the Absurd''. 102–113</ref><ref>Richardson, J. ''Picasso's Apocalyptic Whorehouse''. 40–47</ref><ref name="ChristiesPress">[[http://www.christies.com/about/press-center/releases/pressrelease.aspx?pressreleaseid=4086](http://www.christies.com/about/press-center/releases/pressrelease.aspx?pressreleaseid=4086) Release: Tête – Amedeo Modigliani] {{Webarchive|url=[https://web.archive.org/web/20160304225858/http://www.christies.com/about/press-center/releases/pressrelease.aspx?pressreleaseid=4086](https://web.archive.org/web/20160304225858/http://www.christies.com/about/press-center/releases/pressrelease.aspx?pressreleaseid=4086) |date=4 March 2016 }}. Press Release, [[Christie's|Christie's Paris]]. 26 May 2010. Accessed 20 October 2011.</ref><ref>Matisse may have purchased this piece from Emile Heymenn's shop of non-western artworks in Paris, see [[http://www.pablopicasso.org/africanperiod.jsp](http://www.pablopicasso.org/africanperiod.jsp) PabloPicasso.org].</ref><ref name=twsJun10a>{{cite news |author=[[Arthur I. Miller|Miller, Arthur I.]] |title= Einstein, Picasso: Space, Time, and the Beauty That Causes Havoc |work= [[The New York Times]] |quote= Les Demoiselles contains vestiges of Cézanne, El Greco, Gauguin and Ingres, among others, with the addition of conceptual aspects of primitive art properly represented with geometry. |year= 2001 |url= [https://www.nytimes.com/books/first/m/miller-01einstein.html](https://www.nytimes.com/books/first/m/miller-01einstein.html) |access-date=10 June 2010 }}</ref> == Белешки == <references group="lower-alpha" /> == Наводи == {{наводи}} ==Извори== * [[Clement Greenberg]], ''Art and Culture'', Beacon Press, 1961 * ''[[Lyrical Abstraction]]'', Exhibition Catalogue, [[Whitney Museum of American Art]], NYC, 1971. * O'Connor, Francis V. ''[[Jackson Pollock]]'' Exhibition Catalogue, (New York, [[Museum of Modern Art]], [1967]) {{OCLC|165852}} * ''Pictures of Nothing: Abstract Art since Pollock'' (A.W. Mellon Lectures in the Fine Arts), [[Kirk Varnedoe]], 2003 * ''The Triumph of [[Modernism]]'': The Art World, 1985–2005, [[Hilton Kramer]], 2006, {{ISBN|0-15-666370-8}} * {{cite book| last = Piper| first = David| title = The Illustrated Library of Art: History, Appreciation, and Tradition| year = 1986| publisher = Portland House| isbn = 978-0-517-62336-7| url-access = registration| url = https://archive.org/details/illustratedlibra03pipe}} == Надворешни врски == {{commons category|History of painting}} * [http://www.all-art.org History of Art: From Paleolithic Age to Contemporary Art] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201119110530/http://www.all-art.org/ |date=19 November 2020 }} * [[Wassily Kandinsky|Kandinsky]] {{cite web |url=http://www.mnstate.edu/gracyk/courses/phil%20of%20art/kandinskytext.htm |title=Concerning the Spiritual in Art |first=Wassily |last=Kandinsky (translated by Michael T. H. Sadler) |publisher=mnstate.edu |access-date=30 November 2010 |archive-date=28 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528150354/http://www.mnstate.edu/gracyk/courses/phil%20of%20art/kandinskytext.htm }} * [http://www.metmuseum.org/toah/ Metropolitan Museum of Art Timeline of Art History] * [http://creadm.solent.ac.uk/custom/rwpainting/cover/contentspage.html Ancient Roman Wall-Painting] [[Категорија:Историја по тема|Сликарство]] [[Категорија:Сликарство]] 2wdz8nhb9sp8ew24rqicrdxa64mzh8o 0 1405268 5642051 5641873 2026-10-08T16:36:08Z Carshalton 30527 5642051 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | name = Кико | image = [[Податотека:Arquero-kiko-narvaez.jpg|250px]] | fullname = Франсиско Мигел Нарваес Кико<ref name=Profile>{{WorldFootball.net|kiko}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1972|4|26|df=y}}<ref name=Profile/> | birth_place = [[Херес де ла Фронтера]], [[Шпанија]] | nationality = {{flagsport|ESP}} [[Шпанија]] | height = {{height|m=1.89}}<ref name=Profile/> | position = [[Напад (фудбал)|напаѓач]] | currentclub = | retired = 2002 <small>(30 г.)</small> | youthyears1 = |youthclubs1 = {{Fb team Cadiz}} | years1 = 1989-1991 | caps1 = 63 | goals1 = 30 | clubs1 = {{Fb team Cadiz B}} | years2 = 1991-1993 | caps2 = 78 | goals2 = 12 | clubs2 = {{Fb team Cadiz}} | years3 = 1993-2001 | caps3 = 225 | goals3 = 48 | clubs3 = {{Fb team Atletico Madrid}} | years4 = 2002 | caps4 = 11 | goals4 = 1 | clubs4 = {{Fb team Extremadura}} | nationalyears1 = 1991 | nationalcaps1 = 1 | nationalgoals1 = 0 | nationalteam1 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 19 години|Шпанија 19]] | nationalyears2 = 1992-1994 | nationalcaps2 = 5 | nationalgoals2 = 2 | nationalteam2 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 21 годинa|Шпанија 21]] | nationalyears3 = 1991-1992 | nationalcaps3 = 12 | nationalgoals3 = 7 | nationalteam3 = {{flagsport|ESP}} [[Олимписка фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија (олимп.)]] | nationalyears4 = 1992-1998 | nationalcaps4 = 26 | nationalgoals4 = 4 | nationalteam4 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија]] }} '''Франсиско Мигел Нарваес Кико''' (роден на [[26 април]] [[1972]], во [[Херес де ла Фронтера]]), познат и само како '''Кико''' или '''Кико Нарваес''' — [[Шпанија|шпански]] поранешен [[фудбал]]ер, [[Напад (фудбал)|напаѓач]]. ==Клупска кариера== ===Почетоци=== Роден во [[Херес де ла Фронтера]], својата фудбалска кариера ја започнал во клубовите од градот [[ФК Херес|Херес]] и Пуебло Нуево. Иако првично играл како [[Голман (фудбал)|голман]], набрзо ја сменил позицијата во напаѓач.<ref>{{Cite web |url=http://www.lavozdelsur.es/si-mi-padre-lo-quite-del-andamio-fue-por-ese-gol |title="Si a mi padre lo quité del andamio fue por ese gol" |access-date=1 јануари 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160415134501/http://www.lavozdelsur.es/si-mi-padre-lo-quite-del-andamio-fue-por-ese-gol |archive-date=15 април 2016 }}</ref> ===Кадис=== На тринаесетгодишна возраст се приклучил на младинските категории на [[ФК Кадис|Кадис]], каде што се изјаснил како обожавател на [[Махико Гонсалес]]. Неговото деби во [[Примера Дивисион (Шпанија)|Примера Дивисион]] се случило на 14 април 1991 година, во натпреварот Кадис-[[ФК Атлетик Билбао|Атлетик Билбао]], кој завршил со резултат 2-3.<ref>{{cite news|url=https://www.diariodecadiz.es/cadizcf/Cadiz-CF-recuerda-estreno-kiko-narvaez-primera_0_1565245064.html|title=El Cádiz CF recuerda el estreno de Kiko Narváez en Primera hace 30 años|trans-title=Cádiz CF remember Kiko Narváez's debut in ''Primera'' 30 years ago|newspaper=[[Diario de Cádiz]]|language=es|date=15 April 2021|access-date=13 February 2025}}</ref> Во следните две сезони, тој одиграл клучна улога во одржувањето на тимот во највисоката шпанска лига. Добар пример за тоа е натпреварот од последното коло во сезоната 1990-1991, кога Кадис се борел за опстанок против {{Fb team (N) Real Zaragoza}}. Кико влегол во игра во 65-тата минута, кога неговиот тим губел со 0-1, и успеал да го сврти текот на натпреварот; во 81-вата минута тој изнудил пенал, кој [[Оскар Дертисија]] го претворил во гол за израмнување, а само две минути подоцна, постигнал гол за 2–1.<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1991/06/10/pagina-10/1230876/pdf.html|title=El Cádiz dribla el descenso|trans-title=Cádiz dribble relegation|newspaper=[[Mundo Deportivo]]|first=José María|last=Valle|language=es|date=10 June 1991|access-date=21 May 2014}}</ref> Така, Кадис избегнал директно испаѓање, а потоа го задржал својот статус со победата во плејофот над [[ФК Малага|Малага]].<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1991/06/20/pagina-18/1428693/pdf.html|title=El Cádiz consuma el milagro|trans-title=Cádiz work miracle|newspaper=Mundo Deportivo|first=Rogelio|last=Román|language=es|date=20 June 1991|access-date=21 May 2014}}</ref><ref>{{cite news|url=https://as.com/futbol/primera/el-cadiz-y-sus-milagros-mas-recordados-n/|title=El Cádiz y sus milagros más recordados|trans-title=Cádiz and their most remembered miracles|newspaper=[[Diario AS]]|first=Carlos|last=Cariño|language=es|date=7 May 2024|access-date=13 February 2025}}</ref> ===Атлетико Мадрид=== Во летото 1993 година потпишал за [[ФК Атлетико Мадрид|Атлетико Мадрид]]. Неговите први две сезони не биле толку успешни како што се очекувало, веројатно поради постојаната нестабилност во клубот (во текот на две сезони, на клупата на тимот се смениле дури девет различни тренери). Во првата сезона постигнал 5 гола, а во втората 9, но речиси воопшто не го покажал квалитетот што го демонстрирал во Кадис. <!--[[Податотека:Arquero-kiko-narvaez.jpg|thumb|left|250px|Кико играјќи за [[ФК Атлетико Мадрид|Атлетико Мадрид]]]]--> Пристигнувањето на [[Радомир Антиќ]] на тренерската позиција во сезоната 1995-1996 ставило крај на шпекулациите дека Кико би можел да го напушти [[Ванда Метрополитано|Стадионот Висенте Калдерон]]. Српскиот тренер имал доверба во фудбалерот роден во Херес, кој станал важен дел од тимот што ја освоил „двојната круна“, односно [[Примера Дивисион (Шпанија)|првенството]] и [[Фудбалски куп на Шпанија|Купот на Шпанија]] во истата сезона. Кико сезоната ја завршил со 11 гола и со [[Љубослав Пенев]] (16 гола) формирал еден од најдобрите напаѓачки тандеми во тој период. Дел од тој тим биле и [[Диего Симеоне]], [[Милинко Пантиќ]], [[Хосе Луис Каминеро]] и [[Хосе Франсиско Молина]].<ref>{{Cite web |url=https://www.mundodeportivo.com/futbol/atletico-madrid/20210525/493935188629/el-doblete-del-atletico-cumple-25-anos.html |title=El Doblete del Atlético cumple 25 años |date=2021-05-25 |publisher=mundodeportivo.com}}</ref> Следната сезона, иако била помалку успешна во однос на освоените трофеи, на личен план била една од најдобрите во кариерата на Кико. Во сезоната 1996-1997, Атлетико завршил на петтото место, но Кико, со 36 одиграни натпревари и 13 постигнати голови, го соборил сопствениот рекорд по број на голови во шпанското првенство. Покрај тоа, дебитирал во [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите]], на 11 септември 1996 година, во победата со 4-0 на домашен терен над {{Fb team (N) Steaua Bucuresti}}. Својот прв гол во натпреварувањето го постигнал во следниот натпревар, во победата со 1-4 на гостувањето кај {{Fb team (N) Widzew Lоdz}}. Тој одиграл 7 натпревари и постигнал 2 гола во [[УЕФА Лига на шампиони 1996-1997|Лигата на шампионите 1996-1997]] за Атлетико, кој бил елиминиран во четвртфиналето од [[ФК Ајакс|Ајакс]]. Кико останал во [[ФК Атлетико Мадрид|Атлетико Мадрид]] осум сезони, дури и по испаѓањето на тимот од Примера Дивисион во [[Примера Дивисион (Шпанија) 1999-2000|сезоната 1999-2000]], при што последната сезона во дресот на ''„јорганџиите“'' ја одиграл во втората лига. Сепак, додека Атлетико Мадрид се наоѓал во зоната за испаѓање во Сегунда Дивисион, тој отпатувал во [[Милано]] за да потпише за [[ФК Милан|Милан]], но повредата на глуждот го осуетила трансферот во италијанскиот клуб. Поради тоа, кај дел од навивачите на Атлетико стекнал лоша репутација. Неговиот начин на прославување на головите, познат како ''„El Arquero“'' („Стрелецот“), станал многу популарен; некои фудбалери, како [[Фернандо Торес]] и [[Даниел Гуиса]], подоцна ги прославуваат своите голови на овој начин во знак на почит. ===Екстремадура=== По заминувањето од Атлетико Мадрид, тој бил на чекор до потпис со {{Fb team (N) Lazio}}, но трансферот пропаднал поради ангажирањето на [[Гаиска Мендиета]], како и поради интервенцијата на клубот од Мадрид, кој не го препорачал неговиот ангажман. Конечно, тој потпишал за [[ФК Екстремадура|Екстремадура]], каде што останал половина сезона, пред да се пензионира на само 30-годишна возраст поради проблеми со глуждовите. Во својата кариера, Кико одиграл вкупно 271 натпревар и постигнал 60 голови во шпанската Примера Дивисион. ==Репрезентативна кариера== [[Податотека:Kiko Ferrer Summer Olympics 1992.jpg|thumb|Кико (бр. 19) заедно со [[Алберт Ферер]] го слават победничкиот гол на [[Олимписка фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија]] во финалето на [[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Летните олимписки игри 1992]] добиено против [[Олимписка фудбалска репрезентација на Полска|Полска]] со 3-2]] Кико бил дел од [[Олимписка фудбалска репрезентација на Шпанија|олимписката репрезентација на Шпанија]], која го освоила златниот медал на [[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Летните олимписки игри 1992]] во [[Барселона]]. Во финалето, одиграно на [[Камп Ноу]], тој постигнал два гола од кој вториот, победничкиот, во судиското продолжение за победа од 3–2 против [[Олимписка фудбалска репрезентација на Полска|Полска]].<ref>[http://deportes.elpais.com/deportes/2012/06/29/eurocopa_futbol/1340970787_691269.html “El gol más surrealista de mi vida”] elpais.com</ref> Вкупно на турнирот постигнал 5 гола и бил трет стрелец зад [[Анджеј Јусковјак]] (7) и [[Кваме Ају]] (6). За [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|сениорската репрезентација на Шпанија]], Кико настапил во 26 наврати и бил автор на четири гола, во периодот 1992-1998.<ref name=RFEF>{{cite web|url=https://rfef.es/es/noticias/kiko-oro-olimpico-barcelona92-cumple-43-anos|title=Kiko, oro olímpico en Barcelona´92, cumple 43 años|trans-title=Kiko, Olympic gold at Barcelona'92, turns 43|publisher=[[Royal Spanish Football Federation]]|language=es|date=25 April 2015|access-date=13 February 2025}}</ref> Своето деби го имал на 16 декември 1992 година, на [[Стадион „Рамон Санчес Писхуан“|стадинот „Рамон Санчес Писхуан“]] во [[Севиља]], кога бил стартер во натпреварот од [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 1994|квалификациите за Светското првенство 1994]] против [[Фудбалска репрезентација на Латвија|Латвија]] добиен со 5–0.<ref>[http://www.sefutbol.com/kiko-narvaez-mi-primera-convocatoria-me-supuso-dos-dias-dormir Kiko Narváez: „Мојот прв повик значеше два дена без спиење“] {{Wayback|url=http://www.sefutbol.com/kiko-narvaez-mi-primera-convocatoria-me-supuso-dos-dias-dormir |date=20220520095536 }} SEFutbol.com</ref><ref>[https://www.bdfutbol.com/es/p/j825.html?cat=SEL&mf&equip=Espa%C3%B1a Историја на репрезентативните натпревари на Кико Нарваес] bdfutbol.com</ref> Што се однесува до меѓународните турнири, бил повикан од селекторот на репрезентацијата, [[Хавиер Клементе]], за настап на [[Европско првенство во фудбал 1996|Европското првенство 1996]].<ref name=RFEF/> Не настапил на првиот натпревар, на вториот влегол како замена, за конечно да биде стартер на третиот натпревар од групната фаза. Во четвртфиналето против [[Фудбалска репрезентација на Англија|Англија]] повторно бил стартер, при што постигнал и гол кој спорно бил поништен од судијата. Селекторот од [[Баракалдо]] повторно сметал на Кико за [[Светско првенство во фудбал 1998|Светското првенство 1998]] одржано во [[Франција]].<ref name=RFEF/> Репрезентацијата шокантно била елиминирана уште во групната фаза, а тој настапил на сите три натпревари (само на првиот како стартер) против [[Фудбалска репрезентација на Нигерија|Нигерија]], [[Фудбалска репрезентација на Парагвај|Парагвај]] и [[Фудбалска репрезентација на Бугарија|Бугарија]], постигнувајќи гол против последнонаведената репрезентација.<ref>{{cite web|url=http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/events/1998/worldcup/news/1998/06/24/spain_bulgaria/|title=Spain beats Bulgaria 6–1 but fails to qualify|publisher=[[Sports Illustrated]]|date=24 June 1998|access-date=21 May 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060509061816/http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/events/1998/worldcup/news/1998/06/24/spain_bulgaria/|archive-date=9 May 2006}}</ref> == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Шпанија |image3=Flag of Spain.svg }} *[https://www.transfermarkt.com/kiko-narvaez/profil/spieler/104048 Кико на transfermarkt] *[https://www.bdfutbol.com/en/j/j825.html Кико на BDFutbol] *[https://fbref.com/en/players/176cd539/Kiko Кико на fbref] *[https://www.worldfootball.net/person/pe42120/kiko/ Кико на worldfootball.net] {{Состав на Шпанија на ЛОИ фудбал 1992 (м)}} {{Состав на Шпанија на СП фудбал 1998}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Кико, Нарваес}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Шпански фудбалери]] [[Категорија:Родени во 1972 година]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Кадис]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Атлетико Мадрид]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 1998]] d67jaa2drpycygvg985xflg8w9ih845 5642054 5642051 2026-10-08T16:49:32Z Carshalton 30527 5642054 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | name = Кико | image = [[Податотека:Arquero-kiko-narvaez.jpg|250px]] | fullname = Франсиско Мигел Нарваес Кико<ref name=Profile>{{WorldFootball.net|kiko}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1972|4|26|df=y}}<ref name=Profile/> | birth_place = [[Херес де ла Фронтера]], [[Шпанија]] | nationality = {{flagsport|ESP}} [[Шпанија]] | height = {{height|m=1.89}}<ref name=Profile/> | position = [[Напад (фудбал)|напаѓач]] | currentclub = | retired = 2002 <small>(30 г.)</small> | youthyears1 = |youthclubs1 = {{Fb team Cadiz}} | years1 = 1989-1991 | caps1 = 63 | goals1 = 30 | clubs1 = {{Fb team Cadiz B}} | years2 = 1991-1993 | caps2 = 78 | goals2 = 12 | clubs2 = {{Fb team Cadiz}} | years3 = 1993-2001 | caps3 = 225 | goals3 = 48 | clubs3 = {{Fb team Atletico Madrid}} | years4 = 2002 | caps4 = 11 | goals4 = 1 | clubs4 = {{Fb team Extremadura}} | nationalyears1 = 1991 | nationalcaps1 = 1 | nationalgoals1 = 0 | nationalteam1 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 19 години|Шпанија 19]] | nationalyears2 = 1992-1994 | nationalcaps2 = 5 | nationalgoals2 = 2 | nationalteam2 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 21 годинa|Шпанија 21]] | nationalyears3 = 1991-1992 | nationalcaps3 = 12 | nationalgoals3 = 7 | nationalteam3 = {{flagsport|ESP}} [[Олимписка фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија (олимп.)]] | nationalyears4 = 1992-1998 | nationalcaps4 = 26 | nationalgoals4 = 4 | nationalteam4 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија]] }} '''Франсиско Мигел Нарваес Кико''' (роден на [[26 април]] [[1972]], во [[Херес де ла Фронтера]]), познат и само како '''Кико''' или '''Кико Нарваес''' — [[Шпанија|шпански]] поранешен [[фудбал]]ер, [[Напад (фудбал)|напаѓач]]. ==Клупска кариера== ===Почетоци=== Роден во [[Херес де ла Фронтера]], својата фудбалска кариера ја започнал во клубовите од градот [[ФК Херес|Херес]] и Пуебло Нуево. Иако првично играл како [[Голман (фудбал)|голман]], набрзо ја сменил позицијата во напаѓач.<ref>{{Cite web |url=http://www.lavozdelsur.es/si-mi-padre-lo-quite-del-andamio-fue-por-ese-gol |title="Si a mi padre lo quité del andamio fue por ese gol" |access-date=1 јануари 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160415134501/http://www.lavozdelsur.es/si-mi-padre-lo-quite-del-andamio-fue-por-ese-gol |archive-date=15 април 2016 }}</ref> ===Кадис=== На тринаесетгодишна возраст се приклучил на младинските категории на [[ФК Кадис|Кадис]], каде што се изјаснил како обожавател на [[Махико Гонсалес]]. Неговото деби во [[Примера Дивисион (Шпанија)|Примера Дивисион]] се случило на 14 април 1991 година, во натпреварот Кадис-[[ФК Атлетик Билбао|Атлетик Билбао]], кој завршил со резултат 2-3.<ref>{{cite news|url=https://www.diariodecadiz.es/cadizcf/Cadiz-CF-recuerda-estreno-kiko-narvaez-primera_0_1565245064.html|title=El Cádiz CF recuerda el estreno de Kiko Narváez en Primera hace 30 años|trans-title=Cádiz CF remember Kiko Narváez's debut in ''Primera'' 30 years ago|newspaper=[[Diario de Cádiz]]|language=es|date=15 April 2021|access-date=13 February 2025}}</ref> Во следните две сезони, тој одиграл клучна улога во одржувањето на тимот во највисоката шпанска лига. Добар пример за тоа е натпреварот од последното коло во сезоната 1990-1991, кога Кадис се борел за опстанок против {{Fb team (N) Real Zaragoza}}. Кико влегол во игра во 65-тата минута, кога неговиот тим губел со 0-1, и успеал да го сврти текот на натпреварот; во 81-вата минута тој изнудил пенал, кој [[Оскар Дертисија]] го претворил во гол за израмнување, а само две минути подоцна, постигнал гол за 2–1.<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1991/06/10/pagina-10/1230876/pdf.html|title=El Cádiz dribla el descenso|trans-title=Cádiz dribble relegation|newspaper=[[Mundo Deportivo]]|first=José María|last=Valle|language=es|date=10 June 1991|access-date=21 May 2014}}</ref> Така, Кадис избегнал директно испаѓање, а потоа го задржал својот статус со победата во плејофот над [[ФК Малага|Малага]].<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1991/06/20/pagina-18/1428693/pdf.html|title=El Cádiz consuma el milagro|trans-title=Cádiz work miracle|newspaper=Mundo Deportivo|first=Rogelio|last=Román|language=es|date=20 June 1991|access-date=21 May 2014}}</ref><ref>{{cite news|url=https://as.com/futbol/primera/el-cadiz-y-sus-milagros-mas-recordados-n/|title=El Cádiz y sus milagros más recordados|trans-title=Cádiz and their most remembered miracles|newspaper=[[Diario AS]]|first=Carlos|last=Cariño|language=es|date=7 May 2024|access-date=13 February 2025}}</ref> ===Атлетико Мадрид=== Во летото 1993 година потпишал за [[ФК Атлетико Мадрид|Атлетико Мадрид]]. Неговите први две сезони не биле толку успешни како што се очекувало, веројатно поради постојаната нестабилност во клубот (во текот на две сезони, на клупата на тимот се смениле дури девет различни тренери). Во првата сезона постигнал 5 гола, а во втората 9, но речиси воопшто не го покажал квалитетот што го демонстрирал во Кадис. <!--[[Податотека:Arquero-kiko-narvaez.jpg|thumb|left|250px|Кико играјќи за [[ФК Атлетико Мадрид|Атлетико Мадрид]]]]--> Пристигнувањето на [[Радомир Антиќ]] на тренерската позиција во сезоната 1995-1996 ставило крај на шпекулациите дека Кико би можел да го напушти [[Ванда Метрополитано|Стадионот Висенте Калдерон]]. Српскиот тренер имал доверба во фудбалерот роден во Херес, кој станал важен дел од тимот што ја освоил „двојната круна“, односно [[Примера Дивисион (Шпанија)|првенството]] и [[Фудбалски куп на Шпанија|Купот на Шпанија]] во истата сезона. Кико сезоната ја завршил со 11 гола и со [[Љубослав Пенев]] (16 гола) формирал еден од најдобрите напаѓачки тандеми во тој период. Дел од тој тим биле и [[Диего Симеоне]], [[Милинко Пантиќ]], [[Хосе Луис Каминеро]] и [[Хосе Франсиско Молина]].<ref>{{Cite web |url=https://www.mundodeportivo.com/futbol/atletico-madrid/20210525/493935188629/el-doblete-del-atletico-cumple-25-anos.html |title=El Doblete del Atlético cumple 25 años |date=2021-05-25 |publisher=mundodeportivo.com}}</ref> Следната сезона, иако била помалку успешна во однос на освоените трофеи, на личен план била една од најдобрите во кариерата на Кико. Во сезоната 1996-1997, Атлетико завршил на петтото место, но Кико, со 36 одиграни натпревари и 13 постигнати голови, го соборил сопствениот рекорд по број на голови во шпанското првенство. Покрај тоа, дебитирал во [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите]], на 11 септември 1996 година, во победата со 4-0 на домашен терен над {{Fb team (N) Steaua Bucuresti}}. Својот прв гол во натпреварувањето го постигнал во следниот натпревар, во победата со 1-4 на гостувањето кај {{Fb team (N) Widzew Lоdz}}. Тој одиграл 7 натпревари и постигнал 2 гола во [[УЕФА Лига на шампиони 1996-1997|Лигата на шампионите 1996-1997]] за Атлетико, кој бил елиминиран во четвртфиналето од [[ФК Ајакс|Ајакс]]. Кико останал во [[ФК Атлетико Мадрид|Атлетико Мадрид]] осум сезони, дури и по испаѓањето на тимот од Примера Дивисион во [[Примера Дивисион (Шпанија) 1999-2000|сезоната 1999-2000]], при што последната сезона во дресот на ''„јорганџиите“'' ја одиграл во втората лига. Сепак, додека Атлетико Мадрид се наоѓал во зоната за испаѓање во Сегунда Дивисион, тој отпатувал во [[Милано]] за да потпише за [[ФК Милан|Милан]], но повредата на глуждот го осуетила трансферот во италијанскиот клуб. Поради тоа, кај дел од навивачите на Атлетико стекнал лоша репутација. Неговиот начин на прославување на головите, познат како ''„El Arquero“'' („Стрелецот“), станал многу популарен; некои фудбалери, како [[Фернандо Торес]] и [[Даниел Гуиса]], подоцна ги прославуваат своите голови на овој начин во знак на почит. ===Екстремадура=== По заминувањето од Атлетико Мадрид, тој бил на чекор до потпис со {{Fb team (N) Lazio}}, но трансферот пропаднал поради ангажирањето на [[Гаиска Мендиета]], како и поради интервенцијата на клубот од Мадрид, кој не го препорачал неговиот ангажман. Конечно, тој потпишал за [[ФК Екстремадура|Екстремадура]], каде што останал половина сезона, пред да се пензионира на само 30-годишна возраст поради проблеми со глуждовите. Во својата кариера, Кико одиграл вкупно 271 натпревар и постигнал 60 голови во шпанската Примера Дивисион. ==Репрезентативна кариера== [[Податотека:Kiko Ferrer Summer Olympics 1992.jpg|thumb|Кико (бр. 19) заедно со [[Алберт Ферер]] го слават победничкиот гол на [[Олимписка фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија]] во финалето на [[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Летните олимписки игри 1992]] добиено против [[Олимписка фудбалска репрезентација на Полска|Полска]] со 3-2]] Кико бил дел од [[Олимписка фудбалска репрезентација на Шпанија|олимписката репрезентација на Шпанија]], која го освоила златниот медал на [[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Летните олимписки игри 1992]] во [[Барселона]]. Во финалето, одиграно на [[Камп Ноу]], тој постигнал два гола од кој вториот, победничкиот, во судиското продолжение за победа од 3–2 против [[Олимписка фудбалска репрезентација на Полска|Полска]].<ref>[http://deportes.elpais.com/deportes/2012/06/29/eurocopa_futbol/1340970787_691269.html “El gol más surrealista de mi vida”] elpais.com</ref> Вкупно на турнирот постигнал 5 гола и бил трет стрелец зад [[Анджеј Јусковјак]] (7) и [[Кваме Ају]] (6). За [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|сениорската репрезентација на Шпанија]], Кико настапил во 26 наврати и бил автор на четири гола, во периодот 1992-1998.<ref name=RFEF>{{cite web|url=https://rfef.es/es/noticias/kiko-oro-olimpico-barcelona92-cumple-43-anos|title=Kiko, oro olímpico en Barcelona´92, cumple 43 años|trans-title=Kiko, Olympic gold at Barcelona'92, turns 43|publisher=[[Royal Spanish Football Federation]]|language=es|date=25 April 2015|access-date=13 February 2025}}</ref> Своето деби го имал на 16 декември 1992 година, на [[Стадион „Рамон Санчес Писхуан“|стадинот „Рамон Санчес Писхуан“]] во [[Севиља]], кога бил стартер во натпреварот од [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 1994|квалификациите за Светското првенство 1994]] против [[Фудбалска репрезентација на Латвија|Латвија]] добиен со 5–0.<ref>[http://www.sefutbol.com/kiko-narvaez-mi-primera-convocatoria-me-supuso-dos-dias-dormir Kiko Narváez: „Мојот прв повик значеше два дена без спиење“] {{Wayback|url=http://www.sefutbol.com/kiko-narvaez-mi-primera-convocatoria-me-supuso-dos-dias-dormir |date=20220520095536 }} SEFutbol.com</ref><ref>[https://www.bdfutbol.com/es/p/j825.html?cat=SEL&mf&equip=Espa%C3%B1a Историја на репрезентативните натпревари на Кико Нарваес] bdfutbol.com</ref> Што се однесува до меѓународните турнири, бил повикан од селекторот на репрезентацијата, [[Хавиер Клементе]], за настап на [[Европско првенство во фудбал 1996|Европското првенство 1996]].<ref name=RFEF/> Не настапил на првиот натпревар, на вториот влегол како замена, за конечно да биде стартер на третиот натпревар од групната фаза. Во четвртфиналето против [[Фудбалска репрезентација на Англија|Англија]] повторно бил стартер, при што постигнал и гол кој спорно бил поништен од судијата. Селекторот од [[Баракалдо]] повторно сметал на Кико за [[Светско првенство во фудбал 1998|Светското првенство 1998]] одржано во [[Франција]].<ref name=RFEF/> Репрезентацијата шокантно била елиминирана уште во групната фаза, а тој настапил на сите три натпревари (само на првиот како стартер) против [[Фудбалска репрезентација на Нигерија|Нигерија]], [[Фудбалска репрезентација на Парагвај|Парагвај]] и [[Фудбалска репрезентација на Бугарија|Бугарија]], постигнувајќи гол против последнонаведената репрезентација.<ref>{{cite web|url=http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/events/1998/worldcup/news/1998/06/24/spain_bulgaria/|title=Spain beats Bulgaria 6–1 but fails to qualify|publisher=[[Sports Illustrated]]|date=24 June 1998|access-date=21 May 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060509061816/http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/events/1998/worldcup/news/1998/06/24/spain_bulgaria/|archive-date=9 May 2006}}</ref> === Хроноогија на репрезентативните настапи === {{Репрезентативни настапи|ESP}} {{Cronopar|16-12-1992|Севиља|ESP|5|0|LAT|-|Квал. за СП|1994}} {{Cronopar|27-1-1993|Лас Палмас|ESP|1|1|MEX|-|Пријателска|13={{Sostout|46}}}} {{Cronopar|28-4-1993|Севиља|ESP|3|1|NIR|-|Квал. за СП|1994|13={{Sostin|56}}}} {{Cronopar|8-9-1993|Аликанте|ESP|2|0|CHL|-|Пријателска|13={{Sostin|46}}}} {{Cronopar|17-11-1993|Севиља|ESP|1|0|DNK|-|Квал. за СП|1994|13={{Sostin|53}}}} {{Cronopar|15-11-1995|Севиља|ESP|3|0|MKD|1|Квал. за ЕП|1996|13={{Sostout|75}}}} {{Cronopar|7-2-1996|Лас Палмас|ESP|1|0|NOR|1|Пријателска|13={{Sostin|27}}}} {{Cronopar|24-4-1996|Осло|NOR|0|0|ESP|-|Пријателска|13={{Sostin|53}}}} {{Cronopar|15-6-1996|Лидс|FRA|1|1|ESP|-|Евро|1996|Прва фаза|13={{Sostin|58}}}} {{Cronopar|18-6-1996|Лидс|ROU|1|2|ESP|-|Евро|1996|Прва фаза|13={{yel|36}}}} {{Cronopar|22-6-1996|Лондон|ESP|0|0|ENG|-|Евро|1996|Четвртфинале|dts|2 – 4}} {{Cronopar|4-9-1996|Тофтир|FRO|2|6|ESP|-|Квал. за СП|1998}} {{Cronopar|13-11-1996|Санта Крус да Тенерифе|ESP|4|1|SVK|-|Квал. за СП|1998|13={{Sostin|56}}}} {{Cronopar|14-12-1996|Валенсија|ESP|2|0|YUG (1992-2003)|-|Квал. за СП|1998|13={{Sostout|75}}}} {{Cronopar|30-4-1997|Белград|YUG (1992-2003)|1|1|ESP|-|Квал. за СП|1998|13={{Sostout|55}}}} {{Cronopar|8-6-1997|Ваљадолид|ESP|1|0|CZE|-|Квал. за СП|1998|13={{Sostout|84}}}} {{Cronopar|24-9-1997|Братислава|SVK|1|2|ESP|1|Квал. за СП|1998|13={{Sostout|88}}}} {{Cronopar|19-11-1997|Палма де Мајорка|ESP|1|1|ROU|-|Пријателска|13={{Sostout|46}}}} {{Cronopar|25-3-1998|Виго|ESP|4|0|SWE|-|Пријателска|13={{subon|46}}|14=Vigo (Spagna)}} {{Cronopar|3-6-1998|Сантандер|ESP|4|1|NIR|-|Пријателска|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|13-6-1998|Нант|ESP|2|3|NGA|-|Светско првенство|1998|Прва фаза}} {{Cronopar|19-6-1998|Сент-Етјен|PAR|0|0|ESP|-|Светско првенство|1998|Прва фаза|13={{subon|66}} {{yel|87}}}} {{Cronopar|24-6-1998|Лaнс|BGR|1|6|ESP|1|Светско првенство|1998|Прва фаза|13={{subon|65}}}} {{Cronopar|5-9-1998|Ларнака|CYP|3|2|ESP|-|Квал. за ЕП|2000|13={{subon|39}}}} {{Cronopar|23-9-1998|Гранада|ESP|1|0|RUS|-|Пријателска|13={{suboff|68}}}} {{Cronopar|14-10-1998|Рамат Ган|ISR|1|2|ESP|-|Квал. за ЕП|2000|13={{yel|88}} {{suboff|88}}}} {{Cronofin|26|4}} == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Шпанија |image3=Flag of Spain.svg }} *[https://www.transfermarkt.com/kiko-narvaez/profil/spieler/104048 Кико на transfermarkt] *[https://www.bdfutbol.com/en/j/j825.html Кико на BDFutbol] *[https://fbref.com/en/players/176cd539/Kiko Кико на fbref] *[https://www.worldfootball.net/person/pe42120/kiko/ Кико на worldfootball.net] {{Состав на Шпанија на ЛОИ фудбал 1992 (м)}} {{Состав на Шпанија на СП фудбал 1998}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Кико, Нарваес}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Шпански фудбалери]] [[Категорија:Родени во 1972 година]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Кадис]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Атлетико Мадрид]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 1998]] dh0x5m65vu3dywcvatgppuahzldvzao 5642055 5642054 2026-10-08T16:53:19Z Carshalton 30527 5642055 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | name = Кико | image = [[Податотека:Arquero-kiko-narvaez.jpg|250px]] | fullname = Франсиско Мигел Нарваес Кико<ref name=Profile>{{WorldFootball.net|kiko}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1972|4|26|df=y}}<ref name=Profile/> | birth_place = [[Херес де ла Фронтера]], [[Шпанија]] | nationality = {{flagsport|ESP}} [[Шпанија]] | height = {{height|m=1.89}}<ref name=Profile/> | position = [[Напад (фудбал)|напаѓач]] | currentclub = | retired = 2002 <small>(30 г.)</small> | youthyears1 = |youthclubs1 = {{Fb team Cadiz}} | years1 = 1989-1991 | caps1 = 63 | goals1 = 30 | clubs1 = {{Fb team Cadiz B}} | years2 = 1991-1993 | caps2 = 78 | goals2 = 12 | clubs2 = {{Fb team Cadiz}} | years3 = 1993-2001 | caps3 = 225 | goals3 = 48 | clubs3 = {{Fb team Atletico Madrid}} | years4 = 2002 | caps4 = 11 | goals4 = 1 | clubs4 = {{Fb team Extremadura}} | nationalyears1 = 1991 | nationalcaps1 = 1 | nationalgoals1 = 0 | nationalteam1 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 19 години|Шпанија 19]] | nationalyears2 = 1992-1994 | nationalcaps2 = 5 | nationalgoals2 = 2 | nationalteam2 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 21 годинa|Шпанија 21]] | nationalyears3 = 1991-1992 | nationalcaps3 = 12 | nationalgoals3 = 7 | nationalteam3 = {{flagsport|ESP}} [[Олимписка фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија (олимп.)]] | nationalyears4 = 1992-1998 | nationalcaps4 = 26 | nationalgoals4 = 4 | nationalteam4 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија]] }} '''Франсиско Мигел Нарваес Кико''' (роден на [[26 април]] [[1972]], во [[Херес де ла Фронтера]]), познат и само како '''Кико''' или '''Кико Нарваес''' — [[Шпанија|шпански]] поранешен [[фудбал]]ер, [[Напад (фудбал)|напаѓач]]. ==Клупска кариера== ===Почетоци=== Роден во [[Херес де ла Фронтера]], својата фудбалска кариера ја започнал во клубовите од градот [[ФК Херес|Херес]] и Пуебло Нуево. Иако првично играл како [[Голман (фудбал)|голман]], набрзо ја сменил позицијата во напаѓач.<ref>{{Cite web |url=http://www.lavozdelsur.es/si-mi-padre-lo-quite-del-andamio-fue-por-ese-gol |title="Si a mi padre lo quité del andamio fue por ese gol" |access-date=1 јануари 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160415134501/http://www.lavozdelsur.es/si-mi-padre-lo-quite-del-andamio-fue-por-ese-gol |archive-date=15 април 2016 }}</ref> ===Кадис=== На тринаесетгодишна возраст се приклучил на младинските категории на [[ФК Кадис|Кадис]], каде што се изјаснил како обожавател на [[Махико Гонсалес]]. Неговото деби во [[Примера Дивисион (Шпанија)|Примера Дивисион]] се случило на 14 април 1991 година, во натпреварот Кадис-[[ФК Атлетик Билбао|Атлетик Билбао]], кој завршил со резултат 2-3.<ref>{{cite news|url=https://www.diariodecadiz.es/cadizcf/Cadiz-CF-recuerda-estreno-kiko-narvaez-primera_0_1565245064.html|title=El Cádiz CF recuerda el estreno de Kiko Narváez en Primera hace 30 años|trans-title=Cádiz CF remember Kiko Narváez's debut in ''Primera'' 30 years ago|newspaper=[[Diario de Cádiz]]|language=es|date=15 April 2021|access-date=13 February 2025}}</ref> Во следните две сезони, тој одиграл клучна улога во одржувањето на тимот во највисоката шпанска лига. Добар пример за тоа е натпреварот од последното коло во сезоната 1990-1991, кога Кадис се борел за опстанок против {{Fb team (N) Real Zaragoza}}. Кико влегол во игра во 65-тата минута, кога неговиот тим губел со 0-1, и успеал да го сврти текот на натпреварот; во 81-вата минута тој изнудил пенал, кој [[Оскар Дертисија]] го претворил во гол за израмнување, а само две минути подоцна, постигнал гол за 2–1.<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1991/06/10/pagina-10/1230876/pdf.html|title=El Cádiz dribla el descenso|trans-title=Cádiz dribble relegation|newspaper=[[Mundo Deportivo]]|first=José María|last=Valle|language=es|date=10 June 1991|access-date=21 May 2014}}</ref> Така, Кадис избегнал директно испаѓање, а потоа го задржал својот статус со победата во плејофот над [[ФК Малага|Малага]].<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1991/06/20/pagina-18/1428693/pdf.html|title=El Cádiz consuma el milagro|trans-title=Cádiz work miracle|newspaper=Mundo Deportivo|first=Rogelio|last=Román|language=es|date=20 June 1991|access-date=21 May 2014}}</ref><ref>{{cite news|url=https://as.com/futbol/primera/el-cadiz-y-sus-milagros-mas-recordados-n/|title=El Cádiz y sus milagros más recordados|trans-title=Cádiz and their most remembered miracles|newspaper=[[Diario AS]]|first=Carlos|last=Cariño|language=es|date=7 May 2024|access-date=13 February 2025}}</ref> ===Атлетико Мадрид=== Во летото 1993 година потпишал за [[ФК Атлетико Мадрид|Атлетико Мадрид]]. Неговите први две сезони не биле толку успешни како што се очекувало, веројатно поради постојаната нестабилност во клубот (во текот на две сезони, на клупата на тимот се смениле дури девет различни тренери). Во првата сезона постигнал 5 гола, а во втората 9, но речиси воопшто не го покажал квалитетот што го демонстрирал во Кадис. <!--[[Податотека:Arquero-kiko-narvaez.jpg|thumb|left|250px|Кико играјќи за [[ФК Атлетико Мадрид|Атлетико Мадрид]]]]--> Пристигнувањето на [[Радомир Антиќ]] на тренерската позиција во сезоната 1995-1996 ставило крај на шпекулациите дека Кико би можел да го напушти [[Ванда Метрополитано|Стадионот Висенте Калдерон]]. Српскиот тренер имал доверба во фудбалерот роден во Херес, кој станал важен дел од тимот што ја освоил „двојната круна“, односно [[Примера Дивисион (Шпанија)|првенството]] и [[Фудбалски куп на Шпанија|Купот на Шпанија]] во истата сезона. Кико сезоната ја завршил со 11 гола и со [[Љубослав Пенев]] (16 гола) формирал еден од најдобрите напаѓачки тандеми во тој период. Дел од тој тим биле и [[Диего Симеоне]], [[Милинко Пантиќ]], [[Хосе Луис Каминеро]] и [[Хосе Франсиско Молина]].<ref>{{Cite web |url=https://www.mundodeportivo.com/futbol/atletico-madrid/20210525/493935188629/el-doblete-del-atletico-cumple-25-anos.html |title=El Doblete del Atlético cumple 25 años |date=2021-05-25 |publisher=mundodeportivo.com}}</ref> Следната сезона, иако била помалку успешна во однос на освоените трофеи, на личен план била една од најдобрите во кариерата на Кико. Во сезоната 1996-1997, Атлетико завршил на петтото место, но Кико, со 36 одиграни натпревари и 13 постигнати голови, го соборил сопствениот рекорд по број на голови во шпанското првенство. Покрај тоа, дебитирал во [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите]], на 11 септември 1996 година, во победата со 4-0 на домашен терен над {{Fb team (N) Steaua Bucuresti}}. Својот прв гол во натпреварувањето го постигнал во следниот натпревар, во победата со 1-4 на гостувањето кај {{Fb team (N) Widzew Lоdz}}. Тој одиграл 7 натпревари и постигнал 2 гола во [[УЕФА Лига на шампиони 1996-1997|Лигата на шампионите 1996-1997]] за Атлетико, кој бил елиминиран во четвртфиналето од [[ФК Ајакс|Ајакс]]. Кико останал во [[ФК Атлетико Мадрид|Атлетико Мадрид]] осум сезони, дури и по испаѓањето на тимот од Примера Дивисион во [[Примера Дивисион (Шпанија) 1999-2000|сезоната 1999-2000]], при што последната сезона во дресот на ''„јорганџиите“'' ја одиграл во втората лига. Сепак, додека Атлетико Мадрид се наоѓал во зоната за испаѓање во Сегунда Дивисион, тој отпатувал во [[Милано]] за да потпише за [[ФК Милан|Милан]], но повредата на глуждот го осуетила трансферот во италијанскиот клуб. Поради тоа, кај дел од навивачите на Атлетико стекнал лоша репутација. Неговиот начин на прославување на головите, познат како ''„El Arquero“'' („Стрелецот“), станал многу популарен; некои фудбалери, како [[Фернандо Торес]] и [[Даниел Гуиса]], подоцна ги прославуваат своите голови на овој начин во знак на почит. ===Екстремадура=== По заминувањето од Атлетико Мадрид, тој бил на чекор до потпис со {{Fb team (N) Lazio}}, но трансферот пропаднал поради ангажирањето на [[Гаиска Мендиета]], како и поради интервенцијата на клубот од Мадрид, кој не го препорачал неговиот ангажман. Конечно, тој потпишал за [[ФК Екстремадура|Екстремадура]], каде што останал половина сезона, пред да се пензионира на само 30-годишна возраст поради проблеми со глуждовите. Во својата кариера, Кико одиграл вкупно 271 натпревар и постигнал 60 голови во шпанската Примера Дивисион. ==Репрезентативна кариера== [[Податотека:Kiko Ferrer Summer Olympics 1992.jpg|thumb|Кико (бр. 19) заедно со [[Алберт Ферер]] го слават победничкиот гол на [[Олимписка фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија]] во финалето на [[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Летните олимписки игри 1992]] добиено против [[Олимписка фудбалска репрезентација на Полска|Полска]] со 3-2]] Кико бил дел од [[Олимписка фудбалска репрезентација на Шпанија|олимписката репрезентација на Шпанија]], која го освоила златниот медал на [[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Летните олимписки игри 1992]] во [[Барселона]]. Во финалето, одиграно на [[Камп Ноу]], тој постигнал два гола од кој вториот, победничкиот, во судиското продолжение за победа од 3–2 против [[Олимписка фудбалска репрезентација на Полска|Полска]].<ref>[http://deportes.elpais.com/deportes/2012/06/29/eurocopa_futbol/1340970787_691269.html “El gol más surrealista de mi vida”] elpais.com</ref> Вкупно на турнирот постигнал 5 гола и бил трет стрелец зад [[Анджеј Јусковјак]] (7) и [[Кваме Ају]] (6). За [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|сениорската репрезентација на Шпанија]], Кико настапил во 26 наврати и бил автор на четири гола, во периодот 1992-1998.<ref name=RFEF>{{cite web|url=https://rfef.es/es/noticias/kiko-oro-olimpico-barcelona92-cumple-43-anos|title=Kiko, oro olímpico en Barcelona´92, cumple 43 años|trans-title=Kiko, Olympic gold at Barcelona'92, turns 43|publisher=[[Royal Spanish Football Federation]]|language=es|date=25 April 2015|access-date=13 February 2025}}</ref> Своето деби го имал на 16 декември 1992 година, на [[Стадион „Рамон Санчес Писхуан“|стадинот „Рамон Санчес Писхуан“]] во [[Севиља]], кога бил стартер во натпреварот од [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 1994|квалификациите за Светското првенство 1994]] против [[Фудбалска репрезентација на Латвија|Латвија]] добиен со 5–0.<ref>[http://www.sefutbol.com/kiko-narvaez-mi-primera-convocatoria-me-supuso-dos-dias-dormir Kiko Narváez: „Мојот прв повик значеше два дена без спиење“] {{Wayback|url=http://www.sefutbol.com/kiko-narvaez-mi-primera-convocatoria-me-supuso-dos-dias-dormir |date=20220520095536 }} SEFutbol.com</ref><ref>[https://www.bdfutbol.com/es/p/j825.html?cat=SEL&mf&equip=Espa%C3%B1a Историја на репрезентативните натпревари на Кико Нарваес] bdfutbol.com</ref> Што се однесува до меѓународните турнири, бил повикан од селекторот на репрезентацијата, [[Хавиер Клементе]], за настап на [[Европско првенство во фудбал 1996|Европското првенство 1996]].<ref name=RFEF/> Не настапил на првиот натпревар, на вториот влегол како замена, за конечно да биде стартер на третиот натпревар од групната фаза. Во четвртфиналето против [[Фудбалска репрезентација на Англија|Англија]] повторно бил стартер, при што постигнал и гол кој спорно бил поништен од судијата. Селекторот од [[Баракалдо]] повторно сметал на Кико за [[Светско првенство во фудбал 1998|Светското првенство 1998]] одржано во [[Франција]].<ref name=RFEF/> Репрезентацијата шокантно била елиминирана уште во групната фаза, а тој настапил на сите три натпревари (само на првиот како стартер) против [[Фудбалска репрезентација на Нигерија|Нигерија]], [[Фудбалска репрезентација на Парагвај|Парагвај]] и [[Фудбалска репрезентација на Бугарија|Бугарија]], постигнувајќи гол против последнонаведената репрезентација.<ref>{{cite web|url=http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/events/1998/worldcup/news/1998/06/24/spain_bulgaria/|title=Spain beats Bulgaria 6–1 but fails to qualify|publisher=[[Sports Illustrated]]|date=24 June 1998|access-date=21 May 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060509061816/http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/events/1998/worldcup/news/1998/06/24/spain_bulgaria/|archive-date=9 May 2006}}</ref> === Хроноогија на репрезентативните настапи === {{Репрезентативни настапи|ESP}} {{Cronopar|16-12-1992|Севиља|ESP|5|0|LAT|-|Квал. за СП|1994}} {{Cronopar|27-1-1993|Лас Палмас|ESP|1|1|MEX|-|Пријателска|13={{Sostout|46}}}} {{Cronopar|28-4-1993|Севиља|ESP|3|1|NIR|-|Квал. за СП|1994|13={{Sostin|56}}}} {{Cronopar|8-9-1993|Аликанте|ESP|2|0|CHL|-|Пријателска|13={{Sostin|46}}}} {{Cronopar|17-11-1993|Севиља|ESP|1|0|DNK|-|Квал. за СП|1994|13={{Sostin|53}}}} {{Cronopar|15-11-1995|Севиља|ESP|3|0|MKD|1|Квал. за ЕП|1996|13={{Sostout|75}}}} {{Cronopar|7-2-1996|Лас Палмас|ESP|1|0|NOR|1|Пријателска|13={{Sostin|27}}}} {{Cronopar|24-4-1996|Осло|NOR|0|0|ESP|-|Пријателска|13={{Sostin|53}}}} {{Cronopar|15-6-1996|Лидс|FRA|1|1|ESP|-|Евро|1996|Прва фаза|13={{Sostin|58}}}} {{Cronopar|18-6-1996|Лидс|ROU|1|2|ESP|-|Евро|1996|Прва фаза|13={{yel|36}}}} {{Cronopar|22-6-1996|Лондон|ESP|0|0|ENG|-|Евро|1996|Четвртфинале|dts|2 – 4}} {{Cronopar|4-9-1996|Тофтир|FRO|2|6|ESP|-|Квал. за СП|1998}} {{Cronopar|13-11-1996|Санта Крус да Тенерифе|ESP|4|1|SVK|-|Квал. за СП|1998|13={{Sostin|56}}}} {{Cronopar|14-12-1996|Валенсија|ESP|2|0|YUG (1992-2003)|-|Квал. за СП|1998|13={{Sostout|75}}}} {{Cronopar|30-4-1997|Белград|YUG (1992-2003)|1|1|ESP|-|Квал. за СП|1998|13={{Sostout|55}}}} {{Cronopar|8-6-1997|Ваљадолид|ESP|1|0|CZE|-|Квал. за СП|1998|13={{Sostout|84}}}} {{Cronopar|24-9-1997|Братислава|SVK|1|2|ESP|1|Квал. за СП|1998|13={{Sostout|88}}}} {{Cronopar|19-11-1997|Палма де Мајорка|ESP|1|1|ROU|-|Пријателска|13={{Sostout|46}}}} {{Cronopar|25-3-1998|Виго|ESP|4|0|SWE|-|Пријателска|13={{subon|46}}|14=Vigo (Spagna)}} {{Cronopar|3-6-1998|Сантандер|ESP|4|1|NIR|-|Пријателска|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|13-6-1998|Нант|ESP|2|3|NGA|-|Светско првенство|1998|Прва фаза}} {{Cronopar|19-6-1998|Сент-Етјен|PAR|0|0|ESP|-|Светско првенство|1998|Прва фаза|13={{subon|66}} {{yel|87}}}} {{Cronopar|24-6-1998|Лaнс|BGR|1|6|ESP|1|Светско првенство|1998|Прва фаза|13={{subon|65}}}} {{Cronopar|5-9-1998|Ларнака|CYP|3|2|ESP|-|Квал. за ЕП|2000|13={{subon|39}}}} {{Cronopar|23-9-1998|Гранада|ESP|1|0|RUS|-|Пријателска|13={{suboff|68}}}} {{Cronopar|14-10-1998|Рамат Ган|ISR|1|2|ESP|-|Квал. за ЕП|2000|13={{yel|88}} {{suboff|88}}}} {{Cronofin|26|4}} ==Титули== ===Клупски=== ; Атлетико Мадрид *'''{{Трофеј-Шпанија (Примера Дивисион)}} [[Примера Дивисион (Шпанија)|Примера Дивисион]]''' : 1 : 1995–1996 *'''{{Трофеј-Куп на Шпанија}} [[Фудбалски куп на Шпанија|Куп на Шпанија]]''' : 1 : 1995–1996 ===Репрезентативни=== ; Олимписка репрезентација на Шпанија *'''[[Летни олимписки игри]]''' : 1 : {{симбол2|Gold medal.svg}} Златен медал: [[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|1992]] == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Шпанија |image3=Flag of Spain.svg }} *[https://www.transfermarkt.com/kiko-narvaez/profil/spieler/104048 Кико на transfermarkt] *[https://www.bdfutbol.com/en/j/j825.html Кико на BDFutbol] *[https://fbref.com/en/players/176cd539/Kiko Кико на fbref] *[https://www.worldfootball.net/person/pe42120/kiko/ Кико на worldfootball.net] {{Состав на Шпанија на ЛОИ фудбал 1992 (м)}} {{Состав на Шпанија на СП фудбал 1998}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Кико, Нарваес}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Шпански фудбалери]] [[Категорија:Родени во 1972 година]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Кадис]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Атлетико Мадрид]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 1998]] dxrm372v61kau1qcrxj7afmyf11k2ri 0 1405291 5642271 5641988 2026-10-09T08:43:40Z Bjankuloski06 332 /* Поврзано */ 5642271 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Codomain2.SVG|мини|Функција {{мпром|f}} од {{мпром|X}} во {{мпром|Y}}. Множеството точки во црвеното подрачје {{мпром|X}} е доменот на {{мпром|f}}. Множеството точки во синото подрачје {{мпром|Y}} е кодоменот на {{мпром|f}}. Множеството точки во жолтото подрачје е опсегот {{мпром|f}}.]] [[Податотека:Arcsine Arccosine (decimal comma).svg|мини|исправено=0.75|График на функциите аркус синус и аркус косинус, ''f''(''x'') = arcsin(''x'') и ''f''(''x'') = arccos(''x''), чии домени се сочинети од множества реални броеви [–1,1].]] '''Домен на функција''' — [[множество]]то аргументи кои ги прифаќа една [[функција (математика)|функција]]. Понекогаш се означува со <math>\operatorname{dom}(f)</math> или <math>\operatorname{dom }f</math>, каде {{мат|''f''}} е функцијата. Попросто речено, доемнот на една функција може да се замисли како „што може да биде x“.<ref>{{Cite web|title=Domain, Range, Inverse of Functions|url=https://www.easysevens.com/domain-range-inverse-of-functions/|access-date=13 април 2023|website=Easy Sevens Education|date=10 април 2023 |language=en}}</ref> Поточно изразено, за дадена функција <math>f\colon X\to Y</math> доменот на {{мат|''f''}} е {{мат|''X''}}. На современ математички јазик, доменот е дел од дефиницијата на една функција, а не нејзино својство. Во посебниот случај каде и {{мат|''X''}} и {{мат|''Y''}} се множества на [[реален број|реални броеви]], функцијата {{мат|''f''}} може графички да се претстави во [[Декартов координатен систем|Декартовиот координатен систем]]. Во овој случај, доменот е претставен на {{мат|''x''}}-оската на графикот, како проекција на графикот на функцијата врз {{мат|''x''}}-оската. За функција <math>f\colon X\to Y</math>, множеството {{мат|''Y''}} се нарекува ''[[кодомен]]'': множеството на кое мора да припаѓаат сите исходни вредности. Множеството на конкретни исходни вредности кои функцијата ги задава на елементите на {{мат|''X''}} се нарекува нејзин ''[[опсег на функција|опсег]]'' или ''[[слика (математика)|слика]]''. Сликата на <math>f</math> е подмножество на {{мат|''Y''}}, прикажано како жолто подрачје на придружниот дијаграм. Секоја функција може да се ограничи на подмножество на нејзиниот домен. [[Ограничување (математика)|Ограничувањето]] на <math>f \colon X \to Y</math> на <math>A</math>, каде <math>A\subseteq X</math> се означува како <math>\left. f \right|_A \colon A \to Y</math>. == Природен домен == Ако една реална функција {{мпром|f}} е дадена со формула, таа може да не дефинирана за некои вредности на променливата. Во тој случај се работи за ''[[делумна функција]]'', а множеството на реални броеви со кои со формулата се добива реален број се нарекува ''природен домен'' или ''домен од дефиниција'' на {{мпром|f}}. Во многу контексти делумната функција просто се нарекува ''функција'', а нејзиниот природен домен просто нејзин ''домен''. === Примери === * Од функцијата <math>f</math> дефинирана од <math>f(x)=\frac{1}{x}</math> не може да се добие 0. Затоа, природниот домен на <math>f</math> е множеството на реални броеви со исклучок на 0, што може да се означи како <math>\mathbb{R} \setminus \{ 0 \}</math> или <math>\{x\in\mathbb R:x\ne 0\}</math>. * [[Функција дефинирана по делови|Функцијата дефинирана по делови]] <math>f</math> дефинирана од <math>f(x) = \begin{cases} 1/x&x\not=0\\ 0&x=0 \end{cases},</math> за свој природен домен го има множеството <math>\mathbb{R}</math> на реални броеви. * Функцијата [[квадратен корен]] <math>f(x)=\sqrt x</math> за свој природен домен го има множеството на ненегативни реални броеви, што може да се означи со <math>\mathbb R_{\geq 0}</math>, интервалот <math>[0,\infty)</math> или <math>\{x\in\mathbb R:x\geq 0\}</math>. * [[Тангентна функција|Тангентната функција]], означена како <math>\tan</math>, за свој природен домен го има множеството на сите реални броеви кои не се од обликот <math>\tfrac{\pi}{2} + k \pi</math> за извесен [[цел број]] <math>k</math>, што може да се запише како <math>\mathbb R \setminus \{\tfrac{\pi}{2}+k\pi: k\in\mathbb Z\}</math>. == Друга употреба == Поимот ''домен'' се користи во поинаква смисла во [[математичка анализа]]: ''[[домен (математичка анализа)|домен]]'' е [[празно множество|непразно]] [[поврзан простор|поврзано]] [[отворено множество]] во [[тополошки простор]]. Според тоа, во [[реална анализа|реалната]] и [[комплексна анализа|комплексната анализа]] ''домен'' е непразно поврзано отворено подможество на реалниот координатен простор <math>\R^n</math> или комплексниот координатен простор <math>\C^n.</math> Понекогаш ваквиот домен се користи како домен на функција, иако функциите може да се дефинираат на поопшти множества. Двата концепта понекогаш се мешаат како, на пример, во изучувањето на [[парцијална диференцијална равенка|парцијални диференцијални равенки]]: во тој случај, ''домен'' е отвореното поврзано подмножество на <math>\R^{n}</math> каде е зададен проблем, што го прави и аналитички домен и домен на непознатата функција што се бара. == Поимувања во теоријата на множествата == Понекогаш е погодно во [[теорија на множествата|теоријата на множествата]] да дозволиме доменот на една функција да биде [[класа (математика)|сопствена класа]] {{мпром|X}}, во кој случај формално не постои тројка {{мат|(''X'', ''Y'', ''G'')}}. Со таква дефиниција функциите немаат домен, иако некои автори сепак го користат неформално откако ќе наведат функција во обликот {{мат|''f'': ''X'' → ''Y''}}.<ref>{{Harvnb|Eccles|1997}}, стр. 91 ([{{Google books|plainurl=y|id=ImCSX_gm40oC|page=91|text=The reader may wonder at this variety of ways of thinking about a function}} quote 1], [{{Google books|plainurl=y|id=ImCSX_gm40oC|page=91|text=When defining a function using a formula it is important to be clear about which sets are the domain and the codomain of the function}} quote 2]); {{Harvnb|Mac Lane|1998}}, [{{Google books|plainurl=y|id=MXboNPdTv7QC|page=8|text=Here "function" means a function with specified domain and specified codomain}} стр. 8]; Mac Lane, in {{Harvnb|Scott|Jech|1971}}, [{{Google books|plainurl=y|id=5mf4Vckj0gEC|page=232|text=Note explicitly that the notion of function is not that customary in axiomatic set theory}} стр. 232]; {{Harvnb|Sharma|2010}}, [{{Google books|plainurl=y|id=IGvDpe6hYiQC|page=91|text=Functions as sets of ordered pairs}} стр. 91]; {{Harvnb|Stewart|Tall|1977}}, [{{Google books|plainurl=y|id=TLelvnIU2sEC|page=89|text=Strictly speaking we cannot talk of 'the' codomain of a function}} стр. 89]</ref> == Поврзано == * [[Кодомен]] * [[Аргумент на функција]] * [[Носител на функција]] * [[Опсег на функција]] * [[Наивна теорија на множествата]] == Наводи == {{наводи}} == Литература == * {{cite book |last=Bourbaki |first=Nicolas |title=Théorie des ensembles |year=1970 |publisher=Springer |series=Éléments de mathématique |isbn=9783540340348}} * {{cite book |last1=Eccles |first1=Peter J. |title=An Introduction to Mathematical Reasoning: Numbers, Sets and Functions |date=11 декември 1997 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-59718-0 |url=https://books.google.com/books?id=ImCSX_gm40oC |language=en}} * {{cite book |last1=Mac Lane |first1=Saunders |title=Categories for the Working Mathematician |date=25 септември 1998 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-0-387-98403-2 |url=https://books.google.com/books?id=MXboNPdTv7QC |language=en}} * {{cite book |last1=Scott |first1=Dana S. |last2=Jech |first2=Thomas J. |title=Axiomatic Set Theory, Part 1 |date=31 декември 1971 |publisher=American Mathematical Soc. |isbn=978-0-8218-0245-8 |url=https://books.google.com/books?id=5mf4Vckj0gEC |language=en}} * {{cite book |last1=Sharma |first1=A. K. |title=Introduction To Set Theory |date=2010 |publisher=Discovery Publishing House |isbn=978-81-7141-877-0 |url=https://books.google.com/books?id=IGvDpe6hYiQC |language=en}} * {{cite book |last1=Stewart |first1=Ian |last2=Tall |first2=David |title=The Foundations of Mathematics |date=1977 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-853165-4 |url=https://books.google.com/books?id=TLelvnIU2sEC |language=en}} [[Категорија:Функции и пресликувања]] [[Категорија:Основни концепти во теоријата на множествата]] esb7x0btk2bzkbf2l5184xuaol8ouvm 0 1405299 5642013 2026-10-08T12:05:48Z Bojan9Spasovski 91316 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1336772023|Louis XIII style]]“ 5642013 wikitext text/x-wiki [[File:Palais_Luxembourg_Sunset_Edit.JPG|десно|мини|300x300пкс| Луксембуршкиот дворец во Париз]] [[File:Couronnement_de_croisée,_Style_Louis_XIII,_objectnr_A_59269.jpg|десно|мини|300x300пкс| Дизајн на [[медалјон]] во стилот на Луј XIII со пар [[Рог на изобилството|рог на изобилство]] под него]] '''Стил на Луј XIII''' или '''''Луј Треиз''''' — мода во [[Француска уметност|француската уметност]] и [[Француска архитектура|архитектура]], особено влијаејќи на [[Ликовна уметност|визуелните]] и [[Украсна уметност|декоративните уметности]] . Неговата посебност како период во историјата на француската уметност има многу врска со [[Регент|регентството]] под кое [[Луј XIII]] го започнал своето владеење (1610 &#x2013; 1643). Неговата мајка и регент, [[Марија Медичи|Марија де Медичи]], го увезла [[Маниризам|маниризмот]] од нејзината татковина [[Италија]] и влијанието на италијанската уметност силно се чувствувало неколку децении. Сликарството во стилот на Луј XIII било под влијание од север, преку [[Фламанско барокно сликарство|фламанскиот]] и [[Златно време на холандското сликарство|холандскиот барок]], и од југ, преку италијанскиот маниризам и раниот барок. Училиштата се развиле околу [[Караваџо]] и [[Петер Паул Рубенс]] . Меѓу француските сликари кои го спојувале италијанскиот маниризам со љубовта кон жанровските сцени биле Жорж де Ла Тур, Симон Вуе и браќата Ле Нан . Сепак, влијанието на сликарите врз следните генерации беше минимизирано со подемот на класицизмот под водство на [[Никола Пусен]] и неговите следбеници. Архитектурата на Луј XIII била подеднакво под влијание на италијанските стилови. Најголемиот француски архитект од таа ера, Саломон де Брос, го дизајнирал Луксембуршкиот дворец за Марија де Медичи. Де Брос започнал традиција на класицизам во архитектурата која ја продолжил Жак Лемерсје, кој ја завршил Палатата и чие најпознато дело од периодот на Луј XIII е Сорбонската капела (1635). Под водство на следната генерација архитекти, француската барокна архитектура ќе претрпи уште поголем класичен пресврт. Мебелот од тој период бил типично голем и строг. Претходни или постојни стилови * Француска ренесанса ** Прва француска ренесанса: од Луј XII до Франсоа I ** Втора француска ренесанса: Анри II Главни карактеристики * Многубројни странски влијанија (фламански, италијански и шпански) * Прави линии * Употреба на повеќе видови стругување на дрво: ** Торзиско стругување: спирално обликување ** Стругување во форма на низа од монистра: последователни јајцевидни форми ** Балустерско стругување: обликување во форма на круша ** Стругување во форма на тапани: кружни испакнатини ** Соломонско стругување: спирални облици * Декоративни профили: ** Украси во форма на купчиња песок ** Украси во форма на врвови од колачи ** Украси во форма на дијамантски врвови * Задржување на попречните потпори во форма на буквата Н * Столовите ја задржуваат предната попречна греда, која потсетува на ренесансните столови со затворена основа, познати како „сгабело“. Орнаментација * Гилоширани украси * Јајцевидни декоративни мотиви * Постаменти и корнизи * Растителни орнаменти со листови од акантус * Спирално извртени столбови * Украси во форма на дијамантски врвови Мебел Вообичаен мебел * Фотелји и столови со потпирачи за раце: столовите со потпирачи за раце го задржуваат нискиот потпирач за грб, карактеристичен за ренесансата. Потпирачот повеќе не ја надминува висината на главата на лицето што седи, а вертикалните носачи се благо накосени. Овие столови стануваат поудобни благодарение на појавата на плетени седишта од трска, познати како ратан, како и на воведувањето перничиња исполнети со коњски влакна, чија дебелина обично не надминува 3 сантиметри. Перничињата се обложуваат со ткаенина, таписерија или кожа, најчесто со кожа од Кордоба. Ногарките и потпорната конструкција најчесто се изработуваат од стругувано дрво, во форма на низа од монистра или спирални столбови, познати како соломонски столбови. Целата конструкција е зајакната со попречни потпори во форма на буквата Н. Во овој период се појавуваат и конзолни и балустерски облици на ногарките. * Работни маси и бироа * Табуретки * Клупите и сандаците, заедно со табуретките, остануваат најважните парчиња мебел во повеќето домови од овој период. Тие се јавуваат во различни форми: обични клупи, клупи со подвижни или вртливи делови, клупи со висок потпирач, клупи со простор за складирање и големи сандаци, кои често се обложени со црна кожа. Нов мебел * Гардеробни ормари: се појавуваат во овој период и се карактеризираат со изразена релјефна декорација, најчесто во форма на дијамантски врвови. * Кабинетски ормари: мебел чија цела предна страна е исполнета со фиоки, а понекогаш има потпорна конструкција со мали спирално извртени столбови. Највредните примероци се обложени со фурнир од абонос. Нивната главна намена е чување скапоцени предмети. Материјали * Домашни видови дрво (орев и бука) за изработка на конструкциите и столовите * Егзотични видови дрво (првенствено абонос) за декоративни елементи Техники и алати Техника на фурнирање Оваа техника се состои од обложување на конструкциите изработени од обично домашно дрво со слоеви егзотично дрво со дебелина од приближно 10 до 12 милиметри, кои овозможуваат изработка на плитки релјефни резби. Во овој период се развива и техниката на изработка на фин мебел, позната како уметничко столарство или ебенистерија. Архитектура Преминот од стилот на Втората ренесанса кон стилот Луј XIII во архитектурата всушност се случува за време на владеењето на Анри IV. Плоштадите Дофин и Вож во Париз претставуваат едни од најзначајните архитектонски остварувања од неговото владеење во овој стил. Сепак, замокот Шато Неф во Сен Жермен ан Ле, кој денес повеќе не постои, бил изграден порано, за време на владеењето на Анри II. Подоцна станал главна кралска резиденција и седиште на дворот за време на владеењето на Луј XIII, а веќе ги поседувал сите карактеристики на она што вообичаено се нарекува „стил Луј XIII“. Владеењата на Анри IV и Луј XIII претставуваат заеднички преоден период во архитектурата. Поради тоа, не е лесно строго да се дефинира „стилот Луј XIII“ во архитектурата, бидејќи во тој период истовремено постојат повеќе тенденции, кои понекогаш се спротивставуваат, но често и меѓусебно се испреплетуваат. Сепак, генерално може да се каже дека овој стил го продолжува движењето кон францускиот класицизам, кој ќе стане карактеристичен за Големиот век во француската историја. За време на Втората француска ренесанса, архитектите се чини дека се двоумеле меѓу класичната инспирација и поизразениот маниристички пристап, во кој волутите, нишите, фронтоните со необични облици, стрмните покриви, покривните прозорци и камените декоративни елементи им давале динамичност на градбите. Како резултат на тоа, маниризмот во француската архитектура останал поумерен во споредба со другите делови на Европа. Класицизмот и маниризмот често се испреплетувале во архитектурата на француската ренесанса уште од средината на XVI век. За време на владеењето на Анри IV и Луј XIII, италијанскиот барок започнал да има значително влијание врз француската архитектура. Сепак, тоа влијание било силно ублажено и приспособено на националниот вкус, кој прифаќал странски влијанија, но истовремено ја негувал сопствената независност. Големата галерија на Лувр, изградена за време на владеењето на Анри IV, јасно ја покажува оваа двојна тенденција. Еден нејзин дел, проектиран од Луј Метезо, се одликувал со богата, но правилно организирана маниристичка орнаментација. Друг дел, дело на Жак II Андруе ди Серсо, кој денес повеќе не постои, веќе ги покажувал сите карактеристики на најчистиот француски класицизам. Во текот на долгото паралелно постоење на овие две тенденции, класицизмот, кој во Италија речиси бил заборавен, постепено започнал да преовладува во Франција, особено кај најпрестижните архитектонски нарачки. За неговото зацврстување особено придонеле архитектите Саломон де Брос, а подоцна и Жак Лемерсје и Франсоа Мансар. Француските архитекти трајно ги прифатиле естетските принципи што ги промовирала италијанската ренесанса преку идејата за „враќање кон антиката“, со стремеж кон единство и величественост. Тие се насочиле кон едноставност на линиите, јасност на композициите, меѓусебна усогласеност на архитектонските елементи и умерена употреба на украси, со цел подобро да се истакне нивната вредност. Античките архитектонски елементи, како столбовите и триаголните или заоблените фронтони, започнале да се применуваат на поправилен и поусогласен начин. За време на владеењето на Луј XIII се појавиле замоци и градски палати составени од три крила, распоредени во совршено симетрична форма на буквата П. Оваа иновација станала основа на дворската архитектура во Франција и во Европа, а како нејзин пример се издвојува Луксембуршката палата. Сепак, најголемиот дел од градбите изградени за време на владеењето на Луј XIII ја задржале комбинацијата од тула и камен, високите покриви покриени со шкрилци, како и конструкцијата составена од повеќе меѓусебно поврзани павилјони. Токму оваа порустична тенденција во пошироката јавност најчесто се препознава под називот „стил Луј XIII“, а на неа се повикува и неостилот Луј XIII, кој се појавил во XIX век. Прозорските и вратните отвори, украсени со големи испакнати сводни камења или мали фронтони, како и камените површини со релјефно обработени блокови, станале широко распространети. Овие елементи претставувале наследство од маниризмот, но биле обработувани со поголема класична правилност и со помалку декоративна слобода отколку во претходните периоди. Градежните техники постепено се развивале, а прозорците станувале поголеми и поиздолжени во вертикална насока. На тој начин, камените прозорски крстови, карактеристични за готската и ренесансната архитектура, постепено биле заменувани со дрвени прозорски рамки. Плоштадот Вож во Париз е еден од најпрепознатливите примери на оваа архитектонска тенденција. Тој истовремено се одликува со шармантен и живописен изглед, строга правилност и ограничена орнаментација. Иако бил свечено отворен од младиот Луј XIII, неговата изградба била наредена од неговиот татко, Анри IV. Замокот на војводите од Ла Тремуј во градот Туар, изграден за време на владеењето на Луј XIII според проект на Жак Лемерсје, претставува особено карактеристичен пример за архитектурата од овој период. Замокот Ришелје, дело на истиот архитект, кој денес е уништен, имал делумно сличен стил, но сè уште поседувал прозорци со камени крстови. Замокот Шеверни се смета за едно од ремек-делата на овој стил. Кралот Луј XIII изградил многу малку објекти, со исклучок на првобитниот замок Версај. Неговото владеење било обележано со многубројни војни, кои биле финансирани преку даноците што ги плаќало француското население. Свесен за тешкотиите со кои се соочувале неговите поданици при финансирањето на бројните воени походи, кралот одбивал дополнително да ги оптоварува со трошоци за изградба на нови објекти. Според ова толкување, тој го сакал својот народ и бил особено погоден од страдањата на населението. == Наводи == {{Ризница-врска|Louis XIII style}} * [https://www.britannica.com/art/Louis-XIII-style ''Encyclopædia Britannica'' Online: стил Луј XIII] (2016) [[Категорија:Франција во 17 век]] [[Категорија:Барокна архитектура во Франција]] qkcuzwpeswoewacv1uibi41u5tt8cdg 5642014 5642013 2026-10-08T12:14:08Z Bojan9Spasovski 91316 5642014 wikitext text/x-wiki [[File:Palais_Luxembourg_Sunset_Edit.JPG|десно|мини|300x300пкс| Луксембуршкиот дворец во Париз.]] [[File:Couronnement_de_croisée,_Style_Louis_XIII,_objectnr_A_59269.jpg|десно|мини|300x300пкс| Дизајн на [[медалјон]] во стилот на Луј XIII со пар [[Рог на изобилството|рог на изобилство]] под него]] [[Податотека:Musée Carnavalet - room 1.JPG|мини|300x300пкс|Кабинетот на хотелот Колбер де Виласерф де ла местото на Восгес, верс 1650 (Musée Carnavalet)]] [[Податотека:Chair Louis XIII style 06.jpg|мини|490x490пкс|Фотелја]] [[Податотека:Style Louis 13.JPG|мини|400x400пкс|Стил на Луј XIII]] [[Податотека:Banc à tournis.PNG|мини|368x368пкс|Клупа за вртење]] '''Стил на Луј XIII''' или '''''Луј Треиз''''' — мода во [[Француска уметност|француската уметност]] и [[Француска архитектура|архитектура]], особено влијаејќи на [[Ликовна уметност|визуелните]] и [[Украсна уметност|декоративните уметности]] . Неговата посебност како период во историјата на француската уметност има многу врска со [[Регент|регентството]] под кое [[Луј XIII]] го започнал своето владеење (1610 &#x2013; 1643). Неговата мајка и регент, [[Марија Медичи|Марија де Медичи]], го увезла [[Маниризам|маниризмот]] од нејзината татковина [[Италија]] и влијанието на италијанската уметност силно се чувствувало неколку децении. Сликарството во стилот на Луј XIII било под влијание од север, преку [[Фламанско барокно сликарство|фламанскиот]] и [[Златно време на холандското сликарство|холандскиот барок]], и од југ, преку италијанскиот маниризам и раниот барок. Училиштата се развиле околу [[Караваџо]] и [[Петер Паул Рубенс]] . Меѓу француските сликари кои го спојувале италијанскиот маниризам со љубовта кон жанровските сцени биле Жорж де Ла Тур, Симон Вуе и браќата Ле Нан . Сепак, влијанието на сликарите врз следните генерации беше минимизирано со подемот на класицизмот под водство на [[Никола Пусен]] и неговите следбеници. Архитектурата на Луј XIII била подеднакво под влијание на италијанските стилови. Најголемиот француски архитект од таа ера, Саломон де Брос, го дизајнирал Луксембуршкиот дворец за Марија де Медичи. Де Брос започнал традиција на класицизам во архитектурата која ја продолжил Жак Лемерсје, кој ја завршил Палатата и чие најпознато дело од периодот на Луј XIII е Сорбонската капела (1635). Под водство на следната генерација архитекти, француската барокна архитектура ќе претрпи уште поголем класичен пресврт. Мебелот од тој период бил типично голем и строг. == Претходни или постојни стилови == * Француска ренесанса ** Прва француска ренесанса: од Луј XII до Франсоа I ** Втора француска ренесанса: Анри II == Главни карактеристики == * Многубројни странски влијанија (фламански, италијански и шпански) * Прави линии * Употреба на повеќе видови стругување на дрво: ** Торзиско стругување: спирално обликување ** Стругување во форма на низа од монистра: последователни јајцевидни форми ** Балустерско стругување: обликување во форма на круша ** Стругување во форма на тапани: кружни испакнатини ** Соломонско стругување: спирални облици * Декоративни профили: ** Украси во форма на купчиња песок ** Украси во форма на врвови од колачи ** Украси во форма на дијамантски врвови * Задржување на попречните потпори во форма на буквата Н * Столовите ја задржуваат предната попречна греда, која потсетува на ренесансните столови со затворена основа, познати како „сгабело“. == Орнаментација == * Гилоширани украси * Јајцевидни декоративни мотиви * Постаменти и корнизи * Растителни орнаменти со листови од акантус * Спирално извртени столбови * Украси во форма на дијамантски врвови == Мебел == === Вообичаен мебел === * Фотелји и столови со потпирачи за раце: столовите со потпирачи за раце го задржуваат нискиот потпирач за грб, карактеристичен за ренесансата. Потпирачот повеќе не ја надминува висината на главата на лицето што седи, а вертикалните носачи се благо накосени. Овие столови стануваат поудобни благодарение на појавата на плетени седишта од трска, познати како ратан, како и на воведувањето перничиња исполнети со коњски влакна, чија дебелина обично не надминува 3 сантиметри. Перничињата се обложуваат со ткаенина, таписерија или кожа, најчесто со кожа од Кордоба. Ногарките и потпорната конструкција најчесто се изработуваат од стругувано дрво, во форма на низа од монистра или спирални столбови, познати како соломонски столбови. Целата конструкција е зајакната со попречни потпори во форма на буквата Н. Во овој период се појавуваат и конзолни и балустерски облици на ногарките. * Работни маси и бироа * Табуретки * Клупите и сандаците, заедно со табуретките, остануваат најважните парчиња мебел во повеќето домови од овој период. Тие се јавуваат во различни форми: обични клупи, клупи со подвижни или вртливи делови, клупи со висок потпирач, клупи со простор за складирање и големи сандаци, кои често се обложени со црна кожа. === Нов мебел === * Гардеробни ормари: се појавуваат во овој период и се карактеризираат со изразена релјефна декорација, најчесто во форма на дијамантски врвови. * Кабинетски ормари: мебел чија цела предна страна е исполнета со фиоки, а понекогаш има потпорна конструкција со мали спирално извртени столбови. Највредните примероци се обложени со фурнир од абонос. Нивната главна намена е чување скапоцени предмети. === Материјали === * Домашни видови дрво (орев и бука) за изработка на конструкциите и столовите * Егзотични видови дрво (првенствено абонос) за декоративни елементи === Техники и алати === ==== Техника на фурнирање ==== Оваа техника се состои од обложување на конструкциите изработени од обично домашно дрво со слоеви егзотично дрво со дебелина од приближно 10 до 12 милиметри, кои овозможуваат изработка на плитки релјефни резби. Во овој период се развива и техниката на изработка на фин мебел, позната како уметничко столарство или ебенистерија. == Архитектура == Преминот од стилот на Втората ренесанса кон стилот Луј XIII во архитектурата всушност се случува за време на владеењето на Анри IV. Плоштадите Дофин и Вож во Париз претставуваат едни од најзначајните архитектонски остварувања од неговото владеење во овој стил. Сепак, замокот Шато Неф во Сен Жермен ан Ле, кој денес повеќе не постои, бил изграден порано, за време на владеењето на Анри II. Подоцна станал главна кралска резиденција и седиште на дворот за време на владеењето на Луј XIII, а веќе ги поседувал сите карактеристики на она што вообичаено се нарекува „стил Луј XIII“. Владеењата на Анри IV и Луј XIII претставуваат заеднички преоден период во архитектурата. Поради тоа, не е лесно строго да се дефинира „стилот Луј XIII“ во архитектурата, бидејќи во тој период истовремено постојат повеќе тенденции, кои понекогаш се спротивставуваат, но често и меѓусебно се испреплетуваат. Сепак, генерално може да се каже дека овој стил го продолжува движењето кон францускиот класицизам, кој ќе стане карактеристичен за Големиот век во француската историја. За време на Втората француска ренесанса, архитектите се чини дека се двоумеле меѓу класичната инспирација и поизразениот маниристички пристап, во кој волутите, нишите, фронтоните со необични облици, стрмните покриви, покривните прозорци и камените декоративни елементи им давале динамичност на градбите. Како резултат на тоа, маниризмот во француската архитектура останал поумерен во споредба со другите делови на Европа. Класицизмот и маниризмот често се испреплетувале во архитектурата на француската ренесанса уште од средината на XVI век. За време на владеењето на Анри IV и Луј XIII, италијанскиот барок започнал да има значително влијание врз француската архитектура. Сепак, тоа влијание било силно ублажено и приспособено на националниот вкус, кој прифаќал странски влијанија, но истовремено ја негувал сопствената независност. Големата галерија на Лувр, изградена за време на владеењето на Анри IV, јасно ја покажува оваа двојна тенденција. Еден нејзин дел, проектиран од Луј Метезо, се одликувал со богата, но правилно организирана маниристичка орнаментација. Друг дел, дело на Жак II Андруе ди Серсо, кој денес повеќе не постои, веќе ги покажувал сите карактеристики на најчистиот француски класицизам. Во текот на долгото паралелно постоење на овие две тенденции, класицизмот, кој во Италија речиси бил заборавен, постепено започнал да преовладува во Франција, особено кај најпрестижните архитектонски нарачки. За неговото зацврстување особено придонеле архитектите Саломон де Брос, а подоцна и Жак Лемерсје и Франсоа Мансар. Француските архитекти трајно ги прифатиле естетските принципи што ги промовирала италијанската ренесанса преку идејата за „враќање кон антиката“, со стремеж кон единство и величественост. Тие се насочиле кон едноставност на линиите, јасност на композициите, меѓусебна усогласеност на архитектонските елементи и умерена употреба на украси, со цел подобро да се истакне нивната вредност. Античките архитектонски елементи, како столбовите и триаголните или заоблените фронтони, започнале да се применуваат на поправилен и поусогласен начин. За време на владеењето на Луј XIII се појавиле замоци и градски палати составени од три крила, распоредени во совршено симетрична форма на буквата П. Оваа иновација станала основа на дворската архитектура во Франција и во Европа, а како нејзин пример се издвојува Луксембуршката палата. Сепак, најголемиот дел од градбите изградени за време на владеењето на Луј XIII ја задржале комбинацијата од тула и камен, високите покриви покриени со шкрилци, како и конструкцијата составена од повеќе меѓусебно поврзани павилјони. Токму оваа порустична тенденција во пошироката јавност најчесто се препознава под називот „стил Луј XIII“, а на неа се повикува и неостилот Луј XIII, кој се појавил во XIX век. Прозорските и вратните отвори, украсени со големи испакнати сводни камења или мали фронтони, како и камените површини со релјефно обработени блокови, станале широко распространети. Овие елементи претставувале наследство од маниризмот, но биле обработувани со поголема класична правилност и со помалку декоративна слобода отколку во претходните периоди. Градежните техники постепено се развивале, а прозорците станувале поголеми и поиздолжени во вертикална насока. На тој начин, камените прозорски крстови, карактеристични за готската и ренесансната архитектура, постепено биле заменувани со дрвени прозорски рамки. Плоштадот Вож во Париз е еден од најпрепознатливите примери на оваа архитектонска тенденција. Тој истовремено се одликува со шармантен и живописен изглед, строга правилност и ограничена орнаментација. Иако бил свечено отворен од младиот Луј XIII, неговата изградба била наредена од неговиот татко, Анри IV. Замокот на војводите од Ла Тремуј во градот Туар, изграден за време на владеењето на Луј XIII според проект на Жак Лемерсје, претставува особено карактеристичен пример за архитектурата од овој период. Замокот Ришелје, дело на истиот архитект, кој денес е уништен, имал делумно сличен стил, но сè уште поседувал прозорци со камени крстови. Замокот Шеверни се смета за едно од ремек-делата на овој стил. Кралот Луј XIII изградил многу малку објекти, со исклучок на првобитниот замок Версај. Неговото владеење било обележано со многубројни војни, кои биле финансирани преку даноците што ги плаќало француското население. Свесен за тешкотиите со кои се соочувале неговите поданици при финансирањето на бројните воени походи, кралот одбивал дополнително да ги оптоварува со трошоци за изградба на нови објекти. Според ова толкување, тој го сакал својот народ и бил особено погоден од страдањата на населението.<gallery mode="nolines" widths="220" heights="220" class="center"> Податотека:Palais du Luxembourg, Paris (38453204755) (cropped).jpg|Луксембуршката палата во Париз, дизајнирана од Саломон де Брос во име на Мари де Медичи, била изградена помеѓу 1615 и 1645 година. Податотека:Château de Maisons-Laffitte 001.jpg|Шато де Мезони, од Франсоа Мансар, бил отворен во 1640 година. Податотека:Chapelle Sainte-Ursule de la Sorbonne, Paris 001.jpg|Капелата Сорбона, изградена од Жак Лемерсие помеѓу 1635 и 1642 година. Податотека:Hotel-de-Mayenne-Paris-2012.JPG|Хотел де Мајен, Париз. Податотека:Clermont 2.JPG|Замокот Клермон (1643-1649), во Ле Селие (Лоара-Атлантик), ги прикажува сите карактеристики на порустичниот стил на Луј XIII. Податотека:La Ferté-Imbault château 3.jpg|Доградба на Шато де Ла Ферте-Имбо, изградена во 1627 година за Маршал д'Естамп. Податотека:Amiens - Hotel de Berny.JPG|Амиен, поранешен Hôtel des Trésoriers de France (Musée de l'Hôtel de Berny). Податотека:Parc-chateau-courances-essonne, devant le petit pont d'entrée cropped.jpg|Шато де Куранс (1622-1630). Податотека:Paris Place des Vosges 09.jpg|Плоштадот Вож во Париз. Податотека:Thouars - Château des ducs de La Trémoille 06.jpg|Замокот на војводите де Ла Тремој во Тјуар, изграден од Жак Лемерсие. Податотека:Castle of Cheverny 04.jpg|Шато де Шеверни, изграден помеѓу 1624 и 1634 година. </gallery> == Наводи == {{Ризница-врска|Louis XIII style}} * [https://www.britannica.com/art/Louis-XIII-style ''Encyclopædia Britannica'' Online: стил Луј XIII] (2016) [[Категорија:Франција во 17 век]] [[Категорија:Барокна архитектура во Франција]] 4c3ccfa4muuzknrw9c25fup1i92hgv3 5642015 5642014 2026-10-08T12:16:17Z Bojan9Spasovski 91316 5642015 wikitext text/x-wiki [[File:Palais_Luxembourg_Sunset_Edit.JPG|десно|мини|300x300пкс| Луксембуршкиот дворец во Париз.]] [[File:Couronnement_de_croisée,_Style_Louis_XIII,_objectnr_A_59269.jpg|десно|мини|300x300пкс| Дизајн на [[медалјон]] во стилот на Луј XIII со пар [[Рог на изобилството|рог на изобилство]] под него]] [[Податотека:Musée Carnavalet - room 1.JPG|мини|300x300пкс|Кабинетот на хотелот Колбер де Виласерф де ла местото на Восгес, верс 1650 (Musée Carnavalet)]] [[Податотека:Chair Louis XIII style 06.jpg|мини|490x490пкс|Фотелја]] [[Податотека:Style Louis 13.JPG|мини|400x400пкс|Стил на Луј XIII]] [[Податотека:Banc à tournis.PNG|мини|368x368пкс|Клупа за вртење]] '''Стил на Луј XIII''' или '''''Луј Треиз''''' — мода во [[Француска уметност|француската уметност]] и [[Француска архитектура|архитектура]], особено влијаејќи на [[Ликовна уметност|визуелните]] и [[Украсна уметност|декоративните уметности]] . Неговата посебност како период во историјата на француската уметност има многу врска со [[Регент|регентството]] под кое [[Луј XIII]] го започнал своето владеење (1610 &#x2013; 1643). Неговата мајка и регент, [[Марија Медичи|Марија де Медичи]], го увезла [[Маниризам|маниризмот]] од нејзината татковина [[Италија]] и влијанието на италијанската уметност силно се чувствувало неколку децении. Сликарството во стилот на Луј XIII било под влијание од север, преку [[Фламанско барокно сликарство|фламанскиот]] и [[Златно време на холандското сликарство|холандскиот барок]], и од југ, преку италијанскиот маниризам и раниот барок. Училиштата се развиле околу [[Караваџо]] и [[Петер Паул Рубенс]] . Меѓу француските сликари кои го спојувале италијанскиот маниризам со љубовта кон жанровските сцени биле Жорж де Ла Тур, Симон Вуе и браќата Ле Нан . Сепак, влијанието на сликарите врз следните генерации беше минимизирано со подемот на класицизмот под водство на [[Никола Пусен]] и неговите следбеници. Архитектурата на Луј XIII била подеднакво под влијание на италијанските стилови. Најголемиот француски архитект од таа ера, Саломон де Брос, го дизајнирал Луксембуршкиот дворец за Марија де Медичи. Де Брос започнал традиција на класицизам во архитектурата која ја продолжил Жак Лемерсје, кој ја завршил Палатата и чие најпознато дело од периодот на Луј XIII е Сорбонската капела (1635). Под водство на следната генерација архитекти, француската барокна архитектура ќе претрпи уште поголем класичен пресврт. Мебелот од тој период бил типично голем и строг. == Претходни или постојни стилови == * Француска ренесанса ** Прва француска ренесанса: од Луј XII до Франсоа I ** Втора француска ренесанса: Анри II == Главни карактеристики == * Многубројни странски влијанија (фламански, италијански и шпански) * Прави линии * Употреба на повеќе видови стругување на дрво: ** Торзиско стругување: спирално обликување ** Стругување во форма на низа од монистра: последователни јајцевидни форми ** Балустерско стругување: обликување во форма на круша ** Стругување во форма на тапани: кружни испакнатини ** Соломонско стругување: спирални облици * Декоративни профили: ** Украси во форма на купчиња песок ** Украси во форма на врвови од колачи ** Украси во форма на дијамантски врвови * Задржување на попречните потпори во форма на буквата Н * Столовите ја задржуваат предната попречна греда, која потсетува на ренесансните столови со затворена основа, познати како „сгабело“. == Орнаментација == * Гилоширани украси * Јајцевидни декоративни мотиви * Постаменти и корнизи * Растителни орнаменти со листови од акантус * Спирално извртени столбови * Украси во форма на дијамантски врвови == Мебел == === Вообичаен мебел === * Фотелји и столови со потпирачи за раце: столовите со потпирачи за раце го задржуваат нискиот потпирач за грб, карактеристичен за ренесансата. Потпирачот повеќе не ја надминува висината на главата на лицето што седи, а вертикалните носачи се благо накосени. Овие столови стануваат поудобни благодарение на појавата на плетени седишта од трска, познати како ратан, како и на воведувањето перничиња исполнети со коњски влакна, чија дебелина обично не надминува 3 сантиметри. Перничињата се обложуваат со ткаенина, таписерија или кожа, најчесто со кожа од Кордоба. Ногарките и потпорната конструкција најчесто се изработуваат од стругувано дрво, во форма на низа од монистра или спирални столбови, познати како соломонски столбови. Целата конструкција е зајакната со попречни потпори во форма на буквата Н. Во овој период се појавуваат и конзолни и балустерски облици на ногарките. * Работни маси и бироа * Табуретки * Клупите и сандаците, заедно со табуретките, остануваат најважните парчиња мебел во повеќето домови од овој период. Тие се јавуваат во различни форми: обични клупи, клупи со подвижни или вртливи делови, клупи со висок потпирач, клупи со простор за складирање и големи сандаци, кои често се обложени со црна кожа.<ref>Paul Delsalle, Le cadre de vie en France aux XVIe, XVIIe, XVIIIe siècles, Ophrys, 1995, p. 56</ref> === Нов мебел === * Гардеробни ормари: се појавуваат во овој период и се карактеризираат со изразена релјефна декорација, најчесто во форма на дијамантски врвови. * Кабинетски ормари: мебел чија цела предна страна е исполнета со фиоки, а понекогаш има потпорна конструкција со мали спирално извртени столбови. Највредните примероци се обложени со фурнир од абонос. Нивната главна намена е чување скапоцени предмети. === Материјали === * Домашни видови дрво (орев и бука) за изработка на конструкциите и столовите * Егзотични видови дрво (првенствено абонос) за декоративни елементи === Техники и алати === ==== Техника на фурнирање ==== Оваа техника се состои од обложување на конструкциите изработени од обично домашно дрво со слоеви егзотично дрво со дебелина од приближно 10 до 12 милиметри, кои овозможуваат изработка на плитки релјефни резби. Во овој период се развива и техниката на изработка на фин мебел, позната како уметничко столарство или ебенистерија. == Архитектура == Преминот од стилот на Втората ренесанса кон стилот Луј XIII во архитектурата всушност се случува за време на владеењето на Анри IV. Плоштадите Дофин и Вож во Париз претставуваат едни од најзначајните архитектонски остварувања од неговото владеење во овој стил. Сепак, замокот Шато Неф во Сен Жермен ан Ле, кој денес повеќе не постои, бил изграден порано, за време на владеењето на Анри II. Подоцна станал главна кралска резиденција и седиште на дворот за време на владеењето на Луј XIII, а веќе ги поседувал сите карактеристики на она што вообичаено се нарекува „стил Луј XIII“. Владеењата на Анри IV и Луј XIII претставуваат заеднички преоден период во архитектурата. Поради тоа, не е лесно строго да се дефинира „стилот Луј XIII“ во архитектурата, бидејќи во тој период истовремено постојат повеќе тенденции, кои понекогаш се спротивставуваат, но често и меѓусебно се испреплетуваат. Сепак, генерално може да се каже дека овој стил го продолжува движењето кон францускиот класицизам, кој ќе стане карактеристичен за Големиот век во француската историја. За време на Втората француска ренесанса, архитектите се чини дека се двоумеле меѓу класичната инспирација и поизразениот маниристички пристап, во кој волутите, нишите, фронтоните со необични облици, стрмните покриви, покривните прозорци и камените декоративни елементи им давале динамичност на градбите. Како резултат на тоа, маниризмот во француската архитектура останал поумерен во споредба со другите делови на Европа. Класицизмот и маниризмот често се испреплетувале во архитектурата на француската ренесанса уште од средината на XVI век. За време на владеењето на Анри IV и Луј XIII, италијанскиот барок започнал да има значително влијание врз француската архитектура. Сепак, тоа влијание било силно ублажено и приспособено на националниот вкус, кој прифаќал странски влијанија, но истовремено ја негувал сопствената независност.<ref>André Chastel, Le Grand atlas de l'architecture mondiale, Albin Michel, 1981, p. 288</ref> Големата галерија на Лувр, изградена за време на владеењето на Анри IV, јасно ја покажува оваа двојна тенденција. Еден нејзин дел, проектиран од Луј Метезо, се одликувал со богата, но правилно организирана маниристичка орнаментација. Друг дел, дело на Жак II Андруе ди Серсо, кој денес повеќе не постои, веќе ги покажувал сите карактеристики на најчистиот француски класицизам. Во текот на долгото паралелно постоење на овие две тенденции, класицизмот, кој во Италија речиси бил заборавен, постепено започнал да преовладува во Франција, особено кај најпрестижните архитектонски нарачки. За неговото зацврстување особено придонеле архитектите Саломон де Брос, а подоцна и Жак Лемерсје и Франсоа Мансар. Француските архитекти трајно ги прифатиле естетските принципи што ги промовирала италијанската ренесанса преку идејата за „враќање кон антиката“, со стремеж кон единство и величественост. Тие се насочиле кон едноставност на линиите, јасност на композициите, меѓусебна усогласеност на архитектонските елементи и умерена употреба на украси, со цел подобро да се истакне нивната вредност. Античките архитектонски елементи, како столбовите и триаголните или заоблените фронтони, започнале да се применуваат на поправилен и поусогласен начин. За време на владеењето на Луј XIII се појавиле замоци и градски палати составени од три крила, распоредени во совршено симетрична форма на буквата П. Оваа иновација станала основа на дворската архитектура во Франција и во Европа, а како нејзин пример се издвојува Луксембуршката палата. Сепак, најголемиот дел од градбите изградени за време на владеењето на Луј XIII ја задржале комбинацијата од тула и камен, високите покриви покриени со шкрилци, како и конструкцијата составена од повеќе меѓусебно поврзани павилјони. Токму оваа порустична тенденција во пошироката јавност најчесто се препознава под називот „стил Луј XIII“, а на неа се повикува и неостилот Луј XIII, кој се појавил во XIX век. Прозорските и вратните отвори, украсени со големи испакнати сводни камења или мали фронтони, како и камените површини со релјефно обработени блокови, станале широко распространети. Овие елементи претставувале наследство од маниризмот, но биле обработувани со поголема класична правилност и со помалку декоративна слобода отколку во претходните периоди. Градежните техники постепено се развивале, а прозорците станувале поголеми и поиздолжени во вертикална насока. На тој начин, камените прозорски крстови, карактеристични за готската и ренесансната архитектура, постепено биле заменувани со дрвени прозорски рамки. Плоштадот Вож во Париз е еден од најпрепознатливите примери на оваа архитектонска тенденција. Тој истовремено се одликува со шармантен и живописен изглед, строга правилност и ограничена орнаментација. Иако бил свечено отворен од младиот Луј XIII, неговата изградба била наредена од неговиот татко, Анри IV. Замокот на војводите од Ла Тремуј во градот Туар, изграден за време на владеењето на Луј XIII според проект на Жак Лемерсје, претставува особено карактеристичен пример за архитектурата од овој период. Замокот Ришелје, дело на истиот архитект, кој денес е уништен, имал делумно сличен стил, но сè уште поседувал прозорци со камени крстови. Замокот Шеверни се смета за едно од ремек-делата на овој стил. Кралот Луј XIII изградил многу малку објекти, со исклучок на првобитниот замок Версај. Неговото владеење било обележано со многубројни војни, кои биле финансирани преку даноците што ги плаќало француското население. Свесен за тешкотиите со кои се соочувале неговите поданици при финансирањето на бројните воени походи, кралот одбивал дополнително да ги оптоварува со трошоци за изградба на нови објекти. Според ова толкување, тој го сакал својот народ и бил особено погоден од страдањата на населението. == Галерија == <gallery mode="nolines" widths="220" heights="220" class="center"> Податотека:Palais du Luxembourg, Paris (38453204755) (cropped).jpg|Луксембуршката палата во Париз, дизајнирана од Саломон де Брос во име на Мари де Медичи, била изградена помеѓу 1615 и 1645 година. Податотека:Château de Maisons-Laffitte 001.jpg|Шато де Мезони, од Франсоа Мансар, бил отворен во 1640 година. Податотека:Chapelle Sainte-Ursule de la Sorbonne, Paris 001.jpg|Капелата Сорбона, изградена од Жак Лемерсие помеѓу 1635 и 1642 година. Податотека:Hotel-de-Mayenne-Paris-2012.JPG|Хотел де Мајен, Париз. Податотека:Clermont 2.JPG|Замокот Клермон (1643-1649), во Ле Селие (Лоара-Атлантик), ги прикажува сите карактеристики на порустичниот стил на Луј XIII. Податотека:La Ferté-Imbault château 3.jpg|Доградба на Шато де Ла Ферте-Имбо, изградена во 1627 година за Маршал д'Естамп. Податотека:Amiens - Hotel de Berny.JPG|Амиен, поранешен Hôtel des Trésoriers de France (Musée de l'Hôtel de Berny). Податотека:Parc-chateau-courances-essonne, devant le petit pont d'entrée cropped.jpg|Шато де Куранс (1622-1630). Податотека:Paris Place des Vosges 09.jpg|Плоштадот Вож во Париз. Податотека:Thouars - Château des ducs de La Trémoille 06.jpg|Замокот на војводите де Ла Тремој во Тјуар, изграден од Жак Лемерсие. Податотека:Castle of Cheverny 04.jpg|Шато де Шеверни, изграден помеѓу 1624 и 1634 година. </gallery> == Наводи == <references /> {{Ризница-врска|Louis XIII style}} == Надворешни врски == * [https://www.britannica.com/art/Louis-XIII-style ''Encyclopædia Britannica'' Online: стил Луј XIII] (2016) [[Категорија:Франција во 17 век]] [[Категорија:Барокна архитектура во Франција]] 17xy8uai57o4yxfb3d2k0fit3ljfsl4 0 1405300 5642017 2026-10-08T12:19:00Z Bojan9Spasovski 91316 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1369705613|Stroganov school]]“ 5642017 wikitext text/x-wiki [[File:John_the_Baptist_by_Prokopiy_Chirin_(1620s,_GTG).jpg|мини|361x361пкс| Иконите на Строганов се карактеризираат со невообичаено фина, педантна четкаста работа и благи, песочни бои. Икона ''пустински ангел Јован Претеча'' (Иоанн Предтеча ангел пустыни) од Прокопи Чирин прикажана во [[Третјаковска галерија|Третјаковската галерија]].]] '''Училиште Строганов''' ({{Langx|ru|Строгановская школа}}) — конвенционално име за последната голема руска школа за [[Икона|иконопис]], која цветала под покровителство на богатото трговско семејство Строганов кон крајот на 16 и 17 век. Името го добила според богатото трговско семејство Строганови, кое се занимавало со производство и трговија на сол, бидејќи најзначајните карактеристики на оваа школа се манифестирале во голем број уметнички дела поврзани со нивното име. Најдобрите мајстори на школата биле московски иконописци кои работеле во царските работилници. Семејството Строганови вовело поделба на трудот во иконописот, при што уметниците се специјализирале за одредени делови од изработката на иконите, како што се сликање лица, изработка на останатите делови од композицијата, архитектонски прикази и други декоративни елементи. За првпат во историјата на староруското сликарство, уметниците од Строгановската школа ја откриле убавината и поетичноста на пејзажот. Во заднината на многу икони се прикажани панорамски пејзажи со мали долини и шумски чистинки, ридови обраснати со дрвја со златни лисја, треви и цвеќиња, кривулести сребрени реки, како и многубројни животни и птици. Сликарството на Строгановската школа за време на Смутното време се карактеризирало со отсуство на празнична атмосфера и живописни бои, потемна палета и претставување на заштитниците на татковината, како што се Сергиј Радонежски, светите Борис и Глеб и други. Развојот на врските меѓу Русија и другите земји се одразил и врз уметноста, која постепено започнала да се оддалечува од традиционалните канони, да добива посветовен карактер и да го проширува тематскиот опсег на претставените мотиви. Некои од најдобрите примери на Строгановското сликарство му се припишуваат на Симон Ушаков, раководител на Оружејната палата, кој творел во втората половина на XVII век. Меѓу неговите најпознати дела се издвојува иконата „Спас Неракотворен“, во која преку впечатливото и зголемено претставување на Христовото лице уметникот ја демонстрирал својата вештина во користењето на светлината и сенката, прикажувањето на анатомските особености, мекоста на косата и брадата, како и изразноста на очите. Друго негово значајно дело е „Засадување на дрвото на руската држава“, во кое во централниот дел е претставена Владимирската Богородица, во долниот дел се наоѓаат ѕидините на Кремљ, додека на гранките на дрвото се распоредени медалјони со портрети на најзначајните личности од историјата на стара Русија. Значајно место во неговото творештво зазема и сликата „Војводата Скопин-Шујски“, која претставува пример за парсуна, вид портретно сликарство чие име потекнува од зборот „персона“. Овој тип портрет се појавил во времето на Ушаков и, иако бил насочен кон прикажување конкретни личности, истовремено ги задржал техниките, стилските карактеристики и ликовниот израз на традиционалниот иконопис. Во портретите на митрополитите и членовите на царското семејство, Ушаков се стремел кон постигнување што поголема физичка сличност со прикажаните личности. Друг познат уметник од овој период бил Гуриј Никитин, роден во Кострома. Тој се истакнал со своите живописни и декоративно богати фрески, меѓу кои особено се издвојува осликувањето на главниот четириаголен дел од црквата „Свети Илија Пророк“ во Јарослављ. Најпознати претставници * Прокопиј Чирин * Никифор Савин * Назариј Истомин Савин * Фјодор Савин * Истома Савин, најстариот меѓу нив, кој бил царски иконописец * Степан Арефјев * Емељан Москвитин Особености * Виртуозен цртеж и прецизно изведени линии * Внимателна, детална и суптилна обработка на најситните елементи * Богатство на орнаменти и декоративни мотиви * Сјајни, чисти и интензивни бои * Композиции со голем број фигури * Панорамски прикази на пејзажи Карактеристични дела * Иконата „Никита Воин“ од Прокопиј Чирин (1593 година, се чува во Државната Третјаковска галерија) * Иконата „Јован Крстител во пустината“ (20-тите и 30-тите години на XVII век, се чува во Државната Третјаковска галерија) == Наводи == * Игор Грабар ''Историја на руската уметност'', достапно онлајн на [http://nesusvet.narod.ru/ico/books/grabar/grabar_6_1_10.htm] [[Категорија:Иконописни школи]] [[Категорија:Икони]] [[Категорија:Руски уметнички правци]] 71h6p7yjzjjchawzt6ji227v3q3byoi 5642018 5642017 2026-10-08T12:19:52Z Bojan9Spasovski 91316 5642018 wikitext text/x-wiki [[File:John_the_Baptist_by_Prokopiy_Chirin_(1620s,_GTG).jpg|мини|361x361пкс| Иконите на Строганов се карактеризираат со невообичаено фина, педантна четкаста работа и благи, песочни бои. Икона ''пустински ангел Јован Претеча'' (Иоанн Предтеча ангел пустыни) од Прокопи Чирин прикажана во [[Третјаковска галерија|Третјаковската галерија]].]] '''Училиште Строганов''' ({{Langx|ru|Строгановская школа}}) — конвенционално име за последната голема руска школа за [[Икона|иконопис]], која цветала под покровителство на богатото трговско семејство Строганов кон крајот на 16 и 17 век. Името го добила според богатото трговско семејство Строганови, кое се занимавало со производство и трговија на сол, бидејќи најзначајните карактеристики на оваа школа се манифестирале во голем број уметнички дела поврзани со нивното име. Најдобрите мајстори на школата биле московски иконописци кои работеле во царските работилници. Семејството Строганови вовело поделба на трудот во иконописот, при што уметниците се специјализирале за одредени делови од изработката на иконите, како што се сликање лица, изработка на останатите делови од композицијата, архитектонски прикази и други декоративни елементи. За првпат во историјата на староруското сликарство, уметниците од Строгановската школа ја откриле убавината и поетичноста на пејзажот. Во заднината на многу икони се прикажани панорамски пејзажи со мали долини и шумски чистинки, ридови обраснати со дрвја со златни лисја, треви и цвеќиња, кривулести сребрени реки, како и многубројни животни и птици. Сликарството на Строгановската школа за време на Смутното време се карактеризирало со отсуство на празнична атмосфера и живописни бои, потемна палета и претставување на заштитниците на татковината, како што се Сергиј Радонежски, светите Борис и Глеб и други. Развојот на врските меѓу Русија и другите земји се одразил и врз уметноста, која постепено започнала да се оддалечува од традиционалните канони, да добива посветовен карактер и да го проширува тематскиот опсег на претставените мотиви. Некои од најдобрите примери на Строгановското сликарство му се припишуваат на Симон Ушаков, раководител на Оружејната палата, кој творел во втората половина на XVII век. Меѓу неговите најпознати дела се издвојува иконата „Спас Неракотворен“, во која преку впечатливото и зголемено претставување на Христовото лице уметникот ја демонстрирал својата вештина во користењето на светлината и сенката, прикажувањето на анатомските особености, мекоста на косата и брадата, како и изразноста на очите. Друго негово значајно дело е „Засадување на дрвото на руската држава“, во кое во централниот дел е претставена Владимирската Богородица, во долниот дел се наоѓаат ѕидините на Кремљ, додека на гранките на дрвото се распоредени медалјони со портрети на најзначајните личности од историјата на стара Русија. Значајно место во неговото творештво зазема и сликата „Војводата Скопин-Шујски“, која претставува пример за парсуна, вид портретно сликарство чие име потекнува од зборот „персона“. Овој тип портрет се појавил во времето на Ушаков и, иако бил насочен кон прикажување конкретни личности, истовремено ги задржал техниките, стилските карактеристики и ликовниот израз на традиционалниот иконопис. Во портретите на митрополитите и членовите на царското семејство, Ушаков се стремел кон постигнување што поголема физичка сличност со прикажаните личности. Друг познат уметник од овој период бил Гуриј Никитин, роден во Кострома. Тој се истакнал со своите живописни и декоративно богати фрески, меѓу кои особено се издвојува осликувањето на главниот четириаголен дел од црквата „Свети Илија Пророк“ во Јарослављ. == Најпознати претставници == * Прокопиј Чирин * Никифор Савин * Назариј Истомин Савин * Фјодор Савин * Истома Савин, најстариот меѓу нив, кој бил царски иконописец * Степан Арефјев * Емељан Москвитин == Особености == * Виртуозен цртеж и прецизно изведени линии * Внимателна, детална и суптилна обработка на најситните елементи * Богатство на орнаменти и декоративни мотиви * Сјајни, чисти и интензивни бои * Композиции со голем број фигури * Панорамски прикази на пејзажи == Карактеристични дела == * Иконата „Никита Воин“ од Прокопиј Чирин (1593 година, се чува во Државната Третјаковска галерија) * Иконата „Јован Крстител во пустината“ (20-тите и 30-тите години на XVII век, се чува во Државната Третјаковска галерија) == Наводи == * Игор Грабар ''Историја на руската уметност'', достапно онлајн на [http://nesusvet.narod.ru/ico/books/grabar/grabar_6_1_10.htm] == Литература == * Уметноста на Строгановските мајстори во колекцијата на Државниот руски музеј. Каталог на изложби. Ленинград, 1987; * Уметноста на Строгановските мајстори. Каталог на изложби. Москва, 1991; * Икони на имотите Строганов од 16-17 век: Врз основа на реставраторски работи во Серускиот уметнички научен реставраторски центар И.Е. Грабар. Москва, 2003; * Историја на руската уметност: во 3 тома: Том 1: Уметност од 10-ти - прва половина на 19 век. - 3-то издание, корегирано и проширено. - Москва: Ликовна уметност, 1991. - 508 стр. <nowiki>ISBN 5-85200-124-4</nowiki> * Косушкин В. Ф. Реставрација на икони во иконостасот на црквата Рождество Христово (Строганов) во Нижни Новгород // Музејско списание Нижни Новгород * Училиште Муратов П. П. Строганов // Историја на руската уметност. Москва, 1913. Том 6/1: Сликарство. Предпетринска ера. Стр. 347–378. 538 стр. * Бусева-Давидова И. Л. Руска црковна уметност. 10-ти–20-ти век: II. Руско црковно сликарство. 10-ти–20-ти век // Православна енциклопедија / Уредник од Неговата Светост Патријархот Алексиј II Московски и на цела Русија. Москва: Црковен истражувачки центар „Православна енциклопедија“, 2000. Том 0 (специјално). — Стр. 537–558. — 656 стр. — 40.000 примероци. — <nowiki>ISBN 5-89572-005-6</nowiki>. * Строганов (Строганов) школа за сликарство и занаети // Власов, В. Г., Нов енциклопедиски речник на ликовни уметности. Во 10 тома. — Санкт Петербург: Азбука-Класик. — Том. IX, 2008. — стр. 308–310 * Павлинов, П. С., Строгановската школа // Големата руска енциклопедија. Том 31. Москва, 2016. стр. 324 [[Категорија:Иконописни школи]] [[Категорија:Икони]] [[Категорија:Руски уметнички правци]] firdy8gmwus62ndte8kjufd5ao5leb0 0 1405301 5642019 2026-10-08T12:24:21Z Bojan9Spasovski 91316 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1377859456|Guild of Romanists]]“ 5642019 wikitext text/x-wiki [[File:Pope-peter_pprubens.jpg|десно|мини|395x395пкс| Свети Петар од Рубенс]] '''Еснафот на романисти''' — друштво кое било активно во [[Антверпен]] од крајот на 16-ти до крајот на 18-ти век. Нејзиното членство било составено од познати личности и [[Уметник|уметници]] од Антверпен кои го посетиле [[Рим]]. Им нудеше на уметниците пристап до мрежите на урбаните елити на Антверпен.<ref name="lux">Rengenier C. Rittersma, ''Luxury in the Low Countries: Miscellaneous Reflections on Netherlandish Material Culture, 1500 to the Present'', Asp / Vubpress / Upa, 2010, p. 111</ref> == Историја == Еснафот бил основан во 1572 година во катедралата на Пресвета Богородица во Антверпен под покровителство на [[Апостол Павле|Свети Павле]] и [[Апостол Петар|Свети Петар]] и затоа бил познат и како „Broederschap van de HH. Petrus en Paulus“ (Совет на Свети Петар и Павле). Услов за членство беше да се посети [[Рим]]. Условот за посета на Рим за да се ужива членство се чини дека бил строго спроведуван, а историчарите на уметноста го прифаќаат членството во Гилдата како доказ за посети на Рим кои (во случајот на Фит итн.) се недокументирани на друг начин.<ref name="Tim2">Bert Timmermans. ''Patronen van patronage in het zeventiende-eeuwse Antwerpen: een elite als actor binnen een kunstwereld'', Amsterdam University Press, Antwerp, 2008, pp. 243-245</ref> Членството вклучувало [[Каноник|канонци]], богати трговци, членови на локалното благородништво, советници и водечки уметници. Вкупниот број на членови беше ограничен на 25 членови, што го зајакна ексклузивниот карактер на друштвото.<ref name="Tim">Bert Timmermans. ''Patronen van patronage in het zeventiende-eeuwse Antwerpen: een elite als actor binnen een kunstwereld'', Amsterdam University Press, Antwerp, 2008, pp. 243-245</ref> Деканите на еснафот се назначуваа годишно. [[File:Rubens_apostel_paulus_grt.jpg|мини|402x402пкс| Свети Павле од Рубенс]] По 1680 година, еснафот започнал постепено да опаѓа. Поради финансиски тешкотии, во 1681 година неговото седиште било преместено во црквата „Свети Ѓорѓи“ во Антверпен, по што неговите активности биле прекинати во текот на неколку децении. Еснафот повторно бил обновен во 1716 година, кога еден римски кардинал ѝ предал на црквата „Свети Ѓорѓи“ мошти на светите Петар и Павле, кои биле признати како автентични и официјално одобрени. Сепак, неговото постоење завршило во 1785 година, кога бил трајно укинат за време на владеењето на [[Јосиф II (Свето Римско Царство)|австрискиот цар Јосиф II]]. Магистратска книга (1576), „LIBER CONFRATERNITATIS SANCTORUM PETRI ET PAULI EN ROMA“ се чува во Државниот архив на Белгија.<ref>Antwerpen, Sint-Joriskerk – De broederschappen actief in de kerk Centrum - Mechels Plein, 2000 Antwerpen, at the site of topa.be {{In lang|nl}}</ref> == Значајност == Разновидноста на членството им понуди на уметниците добра можност да се сретнат со потенцијални покровители. Слична улога на социјално посредништво играле и коморите за реторика, а особено Виолиерен, која била комората за реторика на Антверпенската еснафска организација на Свети Лука. Членството им помогна на уметниците дополнително да го подигнат својот профил и престиж во општеството воопшто, како и меѓу нивните колеги уметници, бидејќи само реномирани уметници беа поканети да се приклучат. Членовите кои не се уметници се потпирале на членството во Гилдата за да го консолидираат својот општествен статус, бидејќи многу од членовите уметници уживале меѓународен углед. Социјалната улога на еснафот беше олеснета преку воведувањето на годишна гастрономска вечера („(h)eerlyck maeltyt“), со одлични вина и обилни порции храна. Вечерата беше организирана на различни локации. Еснафот понатаму им дозволувал на „„уметничките аџии“ да бидат во тек со новостите од Рим, без разлика дали станува збор за нови сликари или слики, или новооткриени антиквитети“.<ref>David Jaffé (ed), ''Rubens, A Master in the Making'', The National Gallery Company/Yale, p. 11 London 2005, {{ISBN|1-85709-326-7}}</ref> == Значајни членови == * Маертен де Вос - ко-основач * [[Јан Бројгел Постариот]], 1599<ref name="Martin">Gregory Martin, ''The Flemish School, 1600-1900, National Gallery Catalogues'', 1970, National Gallery, London, {{ISBN|0-901791-02-4}}</ref> * Венцеслас Кобергер, 1605 година * Ото ван Веен, Дин 1606 година<ref name="Grove2">Grove Art online, accessed May 12, 2007</ref> * Абрахам Јансенс, 1610 или 1601 година * Хендрик ван Бален, Дин 1613 година<ref name="Martin" /> * [[Петер Паул Рубенс|Питер Пол Рубенс]], 1609, Дин 1613-14<ref name="Martin" /> * Франс Снајдерс, 1619 година, Дин 1629 година<ref>Ingamells, John, ''The Wallace Collection, Catalogue of Pictures, Vol IV, Dutch and Flemish'', Wallace Collection, 1992, {{ISBN|0-900785-37-3}}</ref> * Јан Фит, 1650 година, Дин 1652 година<ref name="Grove">Grove Art online, accessed May 12, 2007</ref> * Авраам Годијн, се приклучил во 1716 година и бил декан во 1723 година<ref name="rkd">[https://rkd.nl/explore/artists/32262 Abraham Godijn] at the [[Државно биро за уметничкоисториска документација|Netherlands Institute for Art History]] {{In lang|nl}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Еснафи]] ec6erz0ebvyglo07dcs1bs0ho04dvcn 0 1405302 5642023 2026-10-08T12:31:14Z Ehrlich91 24281 нс 5642023 wikitext text/x-wiki {{Infobox church | name = Св. Димитриј | fullname = Црква „Свети Димитриј“ - Сарах | image = Црква „Св. Димитриј“ - Сарај.jpg | caption = Поглед на црквата | location = [[Сарај (Струмичко)|Сарај]] | country = [[Македонија]] | denomination = [[македонска византискокатоличка црква|источнокатоличка (унијатска)]] | website = [http://katolickacrkva.mk/%d0%b5%d0%b3%d0%b7%d0%b0%d1%80%d1%85%d1%82/%d0%bf%d0%b0%d1%80%d0%be%d1%85%d0%b8%d0%b8/ katolickacrkva.mk] | founder = | consecrated date = | architect = | architectural type = | style = | groundbreaking = | completed date = | materials = | parish = Парохија Петралинци | archdiocese = | metropolis = | diocese = [[Струмичко-скопска епархија (католичка)|Струмичко-скопска]] | province = | presbytery = | archbishop = | bishop = [[Киро Стојанов]] | dean = Гоце Костов }} '''Црква „Св. Димитриј“''' — [[Македонска византискокатоличка црква|византискокатоличка]] црква која се наоѓа во струмичкото село [[Сарај (Струмичко)|Сарај]], [[Македонија]].<ref name="список">{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|page=90}}</ref> == Местоположба == Црквата е сместена на самиот влез во селото од насока на селото [[Просениково]]. == Историја == Црквата претставува филијална црква во рамки на парохијата на [[Петралинци]].<ref name="католици">{{Наведена мрежна страница|url=http://katolickacrkva.mk/%d0%bf%d0%b0%d1%80%d0%be%d1%85%d0%b8%d1%98%d0%b0-%d1%81%d0%b2%d0%b5%d1%82%d0%b8-%d0%ba%d0%b8%d1%80%d0%b8%d0%bb-%d0%b8-%d0%bc%d0%b5%d1%82%d0%be%d0%b4%d0%b8%d1%98-%d0%bf%d0%b5%d1%82/|title=ПАРОХИЈА „СВЕТИ КИРИЛ И МЕТОДИЈ“ – ПЕТРАЛИНЦИ|date=2016-01-01|accessdate=2026-10-08}}</ref> == Галерија == <gallery mode=packed heights=120px> Податотека:Црква „Св. Димитриј“ - Сарај 2.jpg|Камбанаријата Податотека:Црква „Св. Димитриј“ - Сарај 3.jpg|Апсидата Податотека:Црква „Св. Димитриј“ - Сарај 4.jpg|Прозорец на јужната страна </gallery> == Поврзано == * [[Сарај (Струмичко)|Сарај]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|St. Demetrius Church (Saraj)}} {{Католички цркви во Македонија}} [[Категорија:Цркви во Општина Босилово|Сарај]] [[Категорија:Храмови посветени на Свети Димитрија во Македонија|Сарај]] [[Категорија:Сарај (Струмичко)]] [[Категорија:Католички цркви во Македонија|Димитриј]] lu18862i4cmug3k8r7tq9unv5qr7ezu 5642024 5642023 2026-10-08T12:31:32Z Ehrlich91 24281 /* Галерија */ 5642024 wikitext text/x-wiki {{Infobox church | name = Св. Димитриј | fullname = Црква „Свети Димитриј“ - Сарах | image = Црква „Св. Димитриј“ - Сарај.jpg | caption = Поглед на црквата | location = [[Сарај (Струмичко)|Сарај]] | country = [[Македонија]] | denomination = [[македонска византискокатоличка црква|источнокатоличка (унијатска)]] | website = [http://katolickacrkva.mk/%d0%b5%d0%b3%d0%b7%d0%b0%d1%80%d1%85%d1%82/%d0%bf%d0%b0%d1%80%d0%be%d1%85%d0%b8%d0%b8/ katolickacrkva.mk] | founder = | consecrated date = | architect = | architectural type = | style = | groundbreaking = | completed date = | materials = | parish = Парохија Петралинци | archdiocese = | metropolis = | diocese = [[Струмичко-скопска епархија (католичка)|Струмичко-скопска]] | province = | presbytery = | archbishop = | bishop = [[Киро Стојанов]] | dean = Гоце Костов }} '''Црква „Св. Димитриј“''' — [[Македонска византискокатоличка црква|византискокатоличка]] црква која се наоѓа во струмичкото село [[Сарај (Струмичко)|Сарај]], [[Македонија]].<ref name="список">{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|page=90}}</ref> == Местоположба == Црквата е сместена на самиот влез во селото од насока на селото [[Просениково]]. == Историја == Црквата претставува филијална црква во рамки на парохијата на [[Петралинци]].<ref name="католици">{{Наведена мрежна страница|url=http://katolickacrkva.mk/%d0%bf%d0%b0%d1%80%d0%be%d1%85%d0%b8%d1%98%d0%b0-%d1%81%d0%b2%d0%b5%d1%82%d0%b8-%d0%ba%d0%b8%d1%80%d0%b8%d0%bb-%d0%b8-%d0%bc%d0%b5%d1%82%d0%be%d0%b4%d0%b8%d1%98-%d0%bf%d0%b5%d1%82/|title=ПАРОХИЈА „СВЕТИ КИРИЛ И МЕТОДИЈ“ – ПЕТРАЛИНЦИ|date=2016-01-01|accessdate=2026-10-08}}</ref> == Галерија == <gallery mode=packed heights=150px> Податотека:Црква „Св. Димитриј“ - Сарај 2.jpg|Камбанаријата Податотека:Црква „Св. Димитриј“ - Сарај 3.jpg|Апсидата Податотека:Црква „Св. Димитриј“ - Сарај 4.jpg|Прозорец на јужната страна </gallery> == Поврзано == * [[Сарај (Струмичко)|Сарај]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|St. Demetrius Church (Saraj)}} {{Католички цркви во Македонија}} [[Категорија:Цркви во Општина Босилово|Сарај]] [[Категорија:Храмови посветени на Свети Димитрија во Македонија|Сарај]] [[Категорија:Сарај (Струмичко)]] [[Категорија:Католички цркви во Македонија|Димитриј]] 35703hld6vtp06kw8b3sz2lccdhoh9a 1 1405303 5642028 2026-10-08T12:34:33Z Ehrlich91 24281 Создадена страница со: {{СЗР}} {{ВПМ}} 5642028 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} {{ВПМ}} gb6mllq152llz1mi7o5acnlbw8trody 0 1405304 5642030 2026-10-08T12:36:13Z Ehrlich91 24281 Ehrlich91 ја премести страницата [[Црква „Св. Никола Чудотворец“ - Секирник]] на [[Црква „Св. Никола“ - Секирник]] 5642030 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Црква „Св. Никола“ - Секирник]] tclrt4m31rq5zzjqmyhbuy9w2w7qvu7 1 1405305 5642032 2026-10-08T12:36:13Z Ehrlich91 24281 Ehrlich91 ја премести страницата [[Разговор:Црква „Св. Никола Чудотворец“ - Секирник]] на [[Разговор:Црква „Св. Никола“ - Секирник]] 5642032 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Разговор:Црква „Св. Никола“ - Секирник]] axcuuzt2jskw360ypnkvo2njg5qbf4a 0 1405306 5642033 2026-10-08T12:50:07Z Erikatrpeska 130068 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1375141119|Elsie Louise Shaw]]“ 5642033 wikitext text/x-wiki '''Елси Луиз Шо''' (1862–1940) била американска натуралистка и ботаничка илустраторка, чии многу акварели сега се наоѓаат во колекцијата на Греј хербариум на [[Харвард|Универзитетот Харвард]]. == Биографија == [[File:According_to_season;_talks_about_the_flowers_in_the_order_of_their_appearance_in_the_woods_and_fields_(1902)_(16149713123).jpg|десно|мини|329x329пкс| Црвенокоса бук (''Trillium erectum'') од ''Според годишните времиња'' (1902)]] Како илустратор, Шо обезбедила 48 табли во боја од цела страница за книгата на Франсес Теодора Парсонс „''Како да ги познавате дивите цвеќиња''“ (1893), што бил првиот теренски водич за северноамериканските диви цвеќиња. Тоа било нешто како сензација: првото издание било распродадено за пет дена, а било и пофалено од [[Теодор Рузвелт]] и [[Радјард Киплинг]], меѓу другите. Делото останало во печат до 21 век, иако повеќето подоцнежни изданија не ги вклучувале таблите во боја на Шо (иако ги вклучувале црно-белите илустрации од [[Марион Сатерли]]). Шо, исто така, илустрирала уште една книга на Парсонс за диви цвеќиња, „''Според годишните времиња''“ (1902) со 32 табли во боја од цела страница. Шо собрал примероци од источносеверноамерикански диви цвеќиња за Греј хербариумот, како и за Универзитетот во Мејн и Ботаничкиот клуб на Нова Англија. Таа сликала акварели од овие примероци - понекогаш на терен - како и од примероци собрани од ботаничари како Џ. Франклин Колинс, [[Мерит Линдон Ферналд]], Ц.Д. Липинкот и Артур Х. Нортон. Нејзините „прекрасно точни“ слики често прикажуваат мала група цвеќиња на стеблото со нивните лисја.<ref name="gray" /> Нејзините слики биле монтирани и поврзани во осум листови од нејзиното семејство и донирани на Грејвиот хербариум. Колекцијата ги опфаќа годините во перодот од 1887–1934. Листовите се организирани во групи на цветни семејства на следниов начин: * Фолио 1: Јазикот на змијата до ирисот * Фолио 2: [[Орхидеи]] * Фолио 3: Слатка ветер до враната нога * Фолио 4: [[Жолтика|Од берберис]] до пулсирање * Фолио 5: Од киселица до дрен * Фолио 6: [[Вресови|Од врес]] до [[Лисичинка|пореч]] * Фолио 7: [[Нане|Од нане]] до лобелија * Фолио 8: Композити == Наводи == <references> <ref name="sierra">[http://www.sierracollege.edu/ejournals/jscnhm/v6n1/parsons.html "Frances Theodora Parsons (Mrs. Wm Starr Dana)"]. ''Journal of the Sierra College Natural History Museum''. Website, accessed Dec. 4, 2015.</ref> <ref name="parsons">Parsons, Frances Theodora. ''How to Know the Ferns''. New York: Charles Scribner's Sons, 1893. (See advertisement at end of book.)</ref> <ref name="gray">[http://botlib.huh.harvard.edu/libraries/north_american_wildflowers.htm "Wild Flowers of Eastern North America"]. Harvard University Botany Libraries website. Accessed Nov. 12, 2015.</ref> <ref name="fernald">Fernald, M.L. "Incidents of Field-Work with J. Franklin Collins". ''Rhodora'', vol. 44, no. 520 (April, 1942), pp. 98-147.</ref> </references> {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Починати во 1940 година]] [[Категорија:Родени во 1862 година]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] aw0nph4goc7n9xrjnquqm6dvoqfqgyn 5642178 5642033 2026-10-09T06:57:23Z BosaFi 115936 5642178 wikitext text/x-wiki '''Елси Луиз Шо''' (1862–1940) била американска природонаучничка и ботаничка илустраторка, а голем број нејзини акварели сега се наоѓаат во колекцијата на Греј хербариум на [[Харвард|Универзитетот Харвард]]. == Биографија == [[File:According_to_season;_talks_about_the_flowers_in_the_order_of_their_appearance_in_the_woods_and_fields_(1902)_(16149713123).jpg|десно|мини|329x329пкс| Црвенокоса бук (''Trillium erectum'') од ''Според годишните времиња'' (1902)]] Како илустратор, Шо обезбедила 48 табли во боја за книгата на Франсес Теодора Парсонс ''Како да ги познавате дивите цвеќиња'' (1893), што бил првиот теренски водич за северноамериканските диви цвеќиња. Тоа било нешто како сензација: првото издание било распродадено за пет дена, а било и пофалено од [[Теодор Рузвелт]] и [[Радјард Киплинг]], меѓу другите. Делото останало во печат до 21 век, иако повеќето подоцнежни изданија не ги вклучувале таблите во боја на Шо (иако ги вклучувале црно-белите илустрации од [[Марион Сатерли]]). Шо, исто така, илустрирала уште една книга на Парсонс за диви цвеќиња, ''Според годишните времиња'' (1902) со 32 табли во боја. Шо собрала примероци од источносеверноамерикански диви цвеќиња за Греј хербариумот, како и за Универзитетот во Мејн и Ботаничкиот клуб на Нова Англија. Таа сликала акварели од овие примероци - понекогаш на терен - како и од примероци собрани од ботаничари како Џ. Франклин Колинс, [[Мерит Линдон Ферналд]], Ц.Д. Липинкот и Артур Х. Нортон. Нејзините „прекрасно точни“ слики често прикажуваат мала група цвеќиња на стеблото со нивните лисја.<ref name="gray" /> Нејзините слики биле монтирани и поврзани во осум фолија од нејзиното семејство и донирани на Грејвиот хербариум. Колекцијата ги опфаќа годините во перодот од 1887–1934. Листовите се организирани во групи на цветни семејства на следниов начин: * Фолио 1: Од [[Змиски јазик (род)|змиски јазик]] до ирис * Фолио 2: [[Орхидеи]] * Фолио 3: ''Myrica gale'' до Ranunculus * Фолио 4: Од [[жолтика]] до Fabaceae * Фолио 5: Од ''Oxalis'' до ''Cornus'' * Фолио 6: Од [[Вресови|врес]] до [[лисичинка]] * Фолио 7: Од [[нане]] до ''Lobelia'' * Фолио 8: Композити == Наводи == <references> <ref name="sierra">[http://www.sierracollege.edu/ejournals/jscnhm/v6n1/parsons.html "Frances Theodora Parsons (Mrs. Wm Starr Dana)"]. ''Journal of the Sierra College Natural History Museum''. Website, accessed Dec. 4, 2015.</ref> <ref name="parsons">Parsons, Frances Theodora. ''How to Know the Ferns''. New York: Charles Scribner's Sons, 1893. (See advertisement at end of book.)</ref> <ref name="gray">[http://botlib.huh.harvard.edu/libraries/north_american_wildflowers.htm "Wild Flowers of Eastern North America"]. Harvard University Botany Libraries website. Accessed Nov. 12, 2015.</ref> <ref name="fernald">Fernald, M.L. "Incidents of Field-Work with J. Franklin Collins". ''Rhodora'', vol. 44, no. 520 (April, 1942), pp. 98-147.</ref> </references>{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Шо, Елси Луиз }} [[Категорија:Починати во 1940 година]] [[Категорија:Родени во 1862 година]] [[Категорија:Ботанички илустратори]] o3za05gy2yjf3ujidc2wtptxq0ydft0 5642180 5642178 2026-10-09T06:58:25Z BosaFi 115936 /* Наводи */ 5642180 wikitext text/x-wiki '''Елси Луиз Шо''' (1862–1940) била американска природонаучничка и ботаничка илустраторка, а голем број нејзини акварели сега се наоѓаат во колекцијата на Греј хербариум на [[Харвард|Универзитетот Харвард]]. == Биографија == [[File:According_to_season;_talks_about_the_flowers_in_the_order_of_their_appearance_in_the_woods_and_fields_(1902)_(16149713123).jpg|десно|мини|329x329пкс| Црвенокоса бук (''Trillium erectum'') од ''Според годишните времиња'' (1902)]] Како илустратор, Шо обезбедила 48 табли во боја за книгата на Франсес Теодора Парсонс ''Како да ги познавате дивите цвеќиња'' (1893), што бил првиот теренски водич за северноамериканските диви цвеќиња. Тоа било нешто како сензација: првото издание било распродадено за пет дена, а било и пофалено од [[Теодор Рузвелт]] и [[Радјард Киплинг]], меѓу другите. Делото останало во печат до 21 век, иако повеќето подоцнежни изданија не ги вклучувале таблите во боја на Шо (иако ги вклучувале црно-белите илустрации од [[Марион Сатерли]]). Шо, исто така, илустрирала уште една книга на Парсонс за диви цвеќиња, ''Според годишните времиња'' (1902) со 32 табли во боја. Шо собрала примероци од источносеверноамерикански диви цвеќиња за Греј хербариумот, како и за Универзитетот во Мејн и Ботаничкиот клуб на Нова Англија. Таа сликала акварели од овие примероци - понекогаш на терен - како и од примероци собрани од ботаничари како Џ. Франклин Колинс, [[Мерит Линдон Ферналд]], Ц.Д. Липинкот и Артур Х. Нортон. Нејзините „прекрасно точни“ слики често прикажуваат мала група цвеќиња на стеблото со нивните лисја.<ref name="gray" /> Нејзините слики биле монтирани и поврзани во осум фолија од нејзиното семејство и донирани на Грејвиот хербариум. Колекцијата ги опфаќа годините во перодот од 1887–1934. Листовите се организирани во групи на цветни семејства на следниов начин: * Фолио 1: Од [[Змиски јазик (род)|змиски јазик]] до ирис * Фолио 2: [[Орхидеи]] * Фолио 3: ''Myrica gale'' до Ranunculus * Фолио 4: Од [[жолтика]] до Fabaceae * Фолио 5: Од ''Oxalis'' до ''Cornus'' * Фолио 6: Од [[Вресови|врес]] до [[лисичинка]] * Фолио 7: Од [[нане]] до ''Lobelia'' * Фолио 8: Композити == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Шо, Елси Луиз }} [[Категорија:Починати во 1940 година]] [[Категорија:Родени во 1862 година]] [[Категорија:Ботанички илустратори]] gc785w46nsj4f4n7xv162m84ltmk2qo 5642182 5642180 2026-10-09T06:59:55Z BosaFi 115936 /* Биографија */ 5642182 wikitext text/x-wiki '''Елси Луиз Шо''' (1862–1940) била американска природонаучничка и ботаничка илустраторка, а голем број нејзини акварели сега се наоѓаат во колекцијата на Греј хербариум на [[Харвард|Универзитетот Харвард]]. == Биографија == [[File:According_to_season;_talks_about_the_flowers_in_the_order_of_their_appearance_in_the_woods_and_fields_(1902)_(16149713123).jpg|десно|мини|329x329пкс| Црвенокоса бук (''Trillium erectum'') од ''Според годишните времиња'' (1902)]] Како илустратор, Шо обезбедила 48 табли во боја за книгата на Франсес Теодора Парсонс ''Како да ги познавате дивите цвеќиња'' (1893), што бил првиот теренски водич за северноамериканските диви цвеќиња. Тоа било нешто како сензација: првото издание било распродадено за пет дена, а било и пофалено од [[Теодор Рузвелт]] и [[Радјард Киплинг]], меѓу другите. Делото останало во печат до 21 век, иако повеќето подоцнежни изданија не ги вклучувале таблите во боја на Шо (иако ги вклучувале црно-белите илустрации од [[Марион Сатерли]]).<ref>{{Наведено списание|last=Underwood|first=L. M.|date=1899-08-04|title=<i>How to Know the Ferns</i> . By Frances Theodora Parsons. New York, Charles Scribner's Sons. 1899. 12mo. Pp. 215. Price, $1.50.|url=https://doi.org/10.1126/science.10.240.150|journal=Science|volume=10|issue=240|pages=150–150|doi=10.1126/science.10.240.150|issn=0036-8075}}</ref> Шо, исто така, илустрирала уште една книга на Парсонс за диви цвеќиња, ''Според годишните времиња'' (1902) со 32 табли во боја. Шо собрала примероци од источносеверноамерикански диви цвеќиња за Греј хербариумот, како и за Универзитетот во Мејн и Ботаничкиот клуб на Нова Англија. Таа сликала акварели од овие примероци - понекогаш на терен - како и од примероци собрани од ботаничари како Џ. Франклин Колинс, [[Мерит Линдон Ферналд]], Ц.Д. Липинкот и Артур Х. Нортон. Нејзините „прекрасно точни“ слики често прикажуваат мала група цвеќиња на стеблото со нивните лисја. Нејзините слики биле монтирани и поврзани во осум фолија од нејзиното семејство и донирани на Грејвиот хербариум. Колекцијата ги опфаќа годините во перодот од 1887–1934. Листовите се организирани во групи на цветни семејства на следниов начин: * Фолио 1: Од [[Змиски јазик (род)|змиски јазик]] до ирис * Фолио 2: [[Орхидеи]] * Фолио 3: ''Myrica gale'' до Ranunculus * Фолио 4: Од [[жолтика]] до Fabaceae * Фолио 5: Од ''Oxalis'' до ''Cornus'' * Фолио 6: Од [[Вресови|врес]] до [[лисичинка]] * Фолио 7: Од [[нане]] до ''Lobelia'' * Фолио 8: Композити == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Шо, Елси Луиз }} [[Категорија:Починати во 1940 година]] [[Категорија:Родени во 1862 година]] [[Категорија:Ботанички илустратори]] p7vjcpat4qsy1w84ozga2gmx61u0zcj 0 1405307 5642034 2026-10-08T12:58:27Z Orce Wiki 121850 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1325281343|Malva setigera]]“ 5642034 wikitext text/x-wiki '''''Malva setigera'''''<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:561909-1|title=Malva setigera K.F.Schimp. & Spenn. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|work=Plants of the World Online|language=en|accessdate=2024-02-09}}</ref> ([[Синоним (таксономија)|син.]] ''Althaea hirsuta'')<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:558818-1|title=Althaea hirsuta L. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|work=Plants of the World Online|language=en|accessdate=2024-02-09}}</ref> ''—'' [[Вид (биологија)|вид]] [[едногодишно растение]] што припаѓа на [[Род (биологија)|родот]] [[слез]] (''Malva'') од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[слезови]] (''Malvaceae''). Стои самостојно и има едноставни и широки листови. Неговата висина обично достигнува од 28 сантиметри до 60 см.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://eol.org/pages/597505|title=Althaea hirsuta L. - Encyclopedia of Life|work=eol.org|accessdate=2022-02-04}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.maltawildplants.com/MALV/Althaea_hirsuta.php|title=Althaea hirsuta (Hispid Marshmallow) : MaltaWildPlants.com - the online Flora of the Maltese Islands.|last=Mifsud|first=Stephen|date=2002-08-23|work=www.maltawildplants.com|language=en-us|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227145814/https://www.maltawildplants.com/MALV/Althaea_hirsuta.php|archive-date=2021-12-27|accessdate=2022-02-07}}</ref> [[Домороден вид|Природно]] се среќава во [[Средна Европа|Централна Европа]], [[Средоземно Море|Медитеранот]] и [[Кавказ|Кавказот]]. Видот е внесен во [[Обединето Кралство|Обединетото Кралство]], [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]] и [[Канада]].<ref name=":1" /> == Опис и распространетост == ''Malva setigera'' по површината има тврди четинести прости или ѕвездести влакна, а помеѓу нив и снопчести влакна. [[Стебло|Стеблото]] е вертикално, неразгрането или разгрането. Горната страна на листовите е зелена и скоро гола, особено по спроводните жили. Базалните листови се речиси округло-срцевидни, плитко насечени на 5 полусферични лобуси со назабени рабови. Средните листови се длабоко дланковидно насечени на 5 дела кои повторно се насечени и назабени или напилени. Најгорните листови обично се длабоко насечени на 3 дела, назабени или повторно насечени на ланцетни делчиња. Прилисниците се целокрајни, по работ со долги четинести влакна. [[Цвет|Цветовите]] се поединечни и се сместени во пазувите на листовите, со [[Цветна дршка|дршки]] подолги од соодветниот пазувен лист. Епикаликсот има 6-8 листови, во основата сраснати помеѓу себе, приближно долги колку чашката или малку покуси, меѓутоа на врвот заострени, а по работ и средната жила има четинести влакна. Има пет ливчиња на чашката, долги, ланцетни, во основата сраснати помеѓу себе, со долги четинести влакна по работ и по средната жила, а на внатрешната страна со нежни долги брановидни влакна. Венечните ливчиња се обратно-јајцевидни, долги 12-15 мм, светловиолетово-розе, на врвот округли или слабо всечени, во основата клиновидни и од двете страни со по едно снопче од влакна. Има болем број [[Прашник|прашници]] кои се сраснати меѓу себе во една трубичка. Филаментите се голи и жолти. Има пет жолти антери. [[Плод|Плодот]] е шизокарпиум (сув распукан плод). Карпели има од 12 до 18. Тие се голи, кафеави, по средината по целата должина имаат испакнат гребен, а по страните напречни ребра.<ref name=":2">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=1998|location=Скопје|pages=832-833}}</ref> Во [[Македонија]] расте по брдски пасишта, тревести места, камењари и рудерални станишта до 1300 метри надморска височина.<ref name=":2" /> == Галерија == Фотографиите се од [[Анталија]] освен ако не е наведено поинаку.<gallery> File:Althaea_hirsuta_in_Antalya_by_David_Merrick_03.jpg|алт=Plant form, side, to 60 cm, annual stem| Форма на растението File:Althaea_hirsuta_in_Antalya_by_David_Merrick_02.jpg|алт=Plant form, above, stem leaves 3-5 lobed| Стебло и листови со 3-5 лобуси File:Rough_Marsh-mallow_Althaea_hirsuta_(6172011036).jpg|алт=Flower, anthers pale, strongly-coloured form (England)| Цвет ([[Англија]]) File:Althaea_hirsuta_in_Antalya_by_David_Merrick_06.jpg|алт=Flower, anthers pale, pale form| Цвет и прашници File:Althaea_hirsuta_in_Antalya_by_David_Merrick_01.jpg|алт=Flower, side view, calyx nearly as long as flower, having many-broad-part epicalyx at base, hairs mostly coarse and simple with bulbous bases| Цвет, страничен поглед. File:Althaea_hirsuta_in_Antalya_by_David_Merrick_04.jpg|алт=Leaf, and stipule at leaf-stalk base| Лист и залисток во основата на листовото стебло File:Althaea_hirsuta_in_Antalya_by_David_Merrick_05.jpg|алт=Stem, with mostly coarse simple hairs with bulbous bases, showing stipules where leaf stalks meet stem| Стебло, со претежно груби едноставни влакна. </gallery> == Наводи == {{Наводи}}{{Ризница-ред|Althaea hirsuta}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Слезови]] [[Категорија:Слезовидни]] m2c147gauyj03hjbjovmp5en7jm0pp8 5642035 5642034 2026-10-08T13:03:39Z Orce Wiki 121850 5642035 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | name = Malva setigera | image = ALTHAEA HIRSUTA - SÒBOL - IB-793 (Malví pelut).jpg | genus = Malva | species = setigera | authority = [[L.]]<ref name=":0" /> | synonyms = ''Althaea hirsuta'' }} '''''Malva setigera'''''<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:561909-1|title=Malva setigera K.F.Schimp. & Spenn. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|work=Plants of the World Online|language=en|accessdate=2024-02-09}}</ref> ([[Синоним (таксономија)|син.]] ''Althaea hirsuta'')<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:558818-1|title=Althaea hirsuta L. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|work=Plants of the World Online|language=en|accessdate=2024-02-09}}</ref> ''—'' [[Вид (биологија)|вид]] [[едногодишно растение]] што припаѓа на [[Род (биологија)|родот]] [[слез]] (''Malva'') од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[слезови]] (''Malvaceae''). Стои самостојно и има едноставни и широки листови. Неговата висина обично достигнува од 28 сантиметри до 60 см.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://eol.org/pages/597505|title=Althaea hirsuta L. - Encyclopedia of Life|work=eol.org|accessdate=2022-02-04}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.maltawildplants.com/MALV/Althaea_hirsuta.php|title=Althaea hirsuta (Hispid Marshmallow) : MaltaWildPlants.com - the online Flora of the Maltese Islands.|last=Mifsud|first=Stephen|date=2002-08-23|work=www.maltawildplants.com|language=en-us|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227145814/https://www.maltawildplants.com/MALV/Althaea_hirsuta.php|archive-date=2021-12-27|accessdate=2022-02-07}}</ref> [[Домороден вид|Природно]] се среќава во [[Средна Европа|Централна Европа]], [[Средоземно Море|Медитеранот]] и [[Кавказ|Кавказот]]. Видот е внесен во [[Обединето Кралство|Обединетото Кралство]], [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]] и [[Канада]].<ref name=":1" /> == Опис и распространетост == ''Malva setigera'' по површината има тврди четинести прости или ѕвездести влакна, а помеѓу нив и снопчести влакна. [[Стебло|Стеблото]] е вертикално, неразгрането или разгрането. Горната страна на листовите е зелена и скоро гола, особено по спроводните жили. Базалните листови се речиси округло-срцевидни, плитко насечени на 5 полусферични лобуси со назабени рабови. Средните листови се длабоко дланковидно насечени на 5 дела кои повторно се насечени и назабени или напилени. Најгорните листови обично се длабоко насечени на 3 дела, назабени или повторно насечени на ланцетни делчиња. Прилисниците се целокрајни, по работ со долги четинести влакна. [[Цвет|Цветовите]] се поединечни и се сместени во пазувите на листовите, со [[Цветна дршка|дршки]] подолги од соодветниот пазувен лист. Епикаликсот има 6-8 листови, во основата сраснати помеѓу себе, приближно долги колку чашката или малку покуси, меѓутоа на врвот заострени, а по работ и средната жила има четинести влакна. Има пет ливчиња на чашката, долги, ланцетни, во основата сраснати помеѓу себе, со долги четинести влакна по работ и по средната жила, а на внатрешната страна со нежни долги брановидни влакна. Венечните ливчиња се обратно-јајцевидни, долги 12-15 мм, светловиолетово-розе, на врвот округли или слабо всечени, во основата клиновидни и од двете страни со по едно снопче од влакна. Има болем број [[Прашник|прашници]] кои се сраснати меѓу себе во една трубичка. Филаментите се голи и жолти. Има пет жолти антери. [[Плод|Плодот]] е шизокарпиум (сув распукан плод). Карпели има од 12 до 18. Тие се голи, кафеави, по средината по целата должина имаат испакнат гребен, а по страните напречни ребра.<ref name=":2">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=1998|location=Скопје|pages=832-833}}</ref> Во [[Македонија]] расте по брдски пасишта, тревести места, камењари и рудерални станишта до 1300 метри надморска височина.<ref name=":2" /> == Галерија == Фотографиите се од [[Анталија]] освен ако не е наведено поинаку.<gallery> File:Althaea_hirsuta_in_Antalya_by_David_Merrick_03.jpg|алт=Plant form, side, to 60 cm, annual stem| Форма на растението File:Althaea_hirsuta_in_Antalya_by_David_Merrick_02.jpg|алт=Plant form, above, stem leaves 3-5 lobed| Стебло и листови со 3-5 лобуси File:Rough_Marsh-mallow_Althaea_hirsuta_(6172011036).jpg|алт=Flower, anthers pale, strongly-coloured form (England)| Цвет ([[Англија]]) File:Althaea_hirsuta_in_Antalya_by_David_Merrick_06.jpg|алт=Flower, anthers pale, pale form| Цвет и прашници File:Althaea_hirsuta_in_Antalya_by_David_Merrick_01.jpg|алт=Flower, side view, calyx nearly as long as flower, having many-broad-part epicalyx at base, hairs mostly coarse and simple with bulbous bases| Цвет, страничен поглед. File:Althaea_hirsuta_in_Antalya_by_David_Merrick_04.jpg|алт=Leaf, and stipule at leaf-stalk base| Лист и залисток во основата на листовото стебло File:Althaea_hirsuta_in_Antalya_by_David_Merrick_05.jpg|алт=Stem, with mostly coarse simple hairs with bulbous bases, showing stipules where leaf stalks meet stem| Стебло, со претежно груби едноставни влакна. </gallery> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Althaea hirsuta}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Слезови]] [[Категорија:Слезовидни]] m9ronijr0yh8lo6fb0dmkybow3y9vv2 5642037 5642035 2026-10-08T13:04:38Z Orce Wiki 121850 5642037 wikitext text/x-wiki {{Закосен наслов}}{{Speciesbox | name = Malva setigera | image = ALTHAEA HIRSUTA - SÒBOL - IB-793 (Malví pelut).jpg | genus = Malva | species = setigera | authority = [[L.]]<ref name=":0" /> | synonyms = ''Althaea hirsuta'' }} '''''Malva setigera'''''<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:561909-1|title=Malva setigera K.F.Schimp. & Spenn. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|work=Plants of the World Online|language=en|accessdate=2024-02-09}}</ref> ([[Синоним (таксономија)|син.]] ''Althaea hirsuta'')<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:558818-1|title=Althaea hirsuta L. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|work=Plants of the World Online|language=en|accessdate=2024-02-09}}</ref> ''—'' [[Вид (биологија)|вид]] [[едногодишно растение]] што припаѓа на [[Род (биологија)|родот]] [[слез]] (''Malva'') од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[слезови]] (''Malvaceae''). Стои самостојно и има едноставни и широки листови. Неговата висина обично достигнува од 28 сантиметри до 60 см.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://eol.org/pages/597505|title=Althaea hirsuta L. - Encyclopedia of Life|work=eol.org|accessdate=2022-02-04}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.maltawildplants.com/MALV/Althaea_hirsuta.php|title=Althaea hirsuta (Hispid Marshmallow) : MaltaWildPlants.com - the online Flora of the Maltese Islands.|last=Mifsud|first=Stephen|date=2002-08-23|work=www.maltawildplants.com|language=en-us|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227145814/https://www.maltawildplants.com/MALV/Althaea_hirsuta.php|archive-date=2021-12-27|accessdate=2022-02-07}}</ref> [[Домороден вид|Природно]] се среќава во [[Средна Европа|Централна Европа]], [[Средоземно Море|Медитеранот]] и [[Кавказ|Кавказот]]. Видот е внесен во [[Обединето Кралство|Обединетото Кралство]], [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]] и [[Канада]].<ref name=":1" /> == Опис и распространетост == ''Malva setigera'' по површината има тврди четинести прости или ѕвездести влакна, а помеѓу нив и снопчести влакна. [[Стебло|Стеблото]] е вертикално, неразгрането или разгрането. Горната страна на листовите е зелена и скоро гола, особено по спроводните жили. Базалните листови се речиси округло-срцевидни, плитко насечени на 5 полусферични лобуси со назабени рабови. Средните листови се длабоко дланковидно насечени на 5 дела кои повторно се насечени и назабени или напилени. Најгорните листови обично се длабоко насечени на 3 дела, назабени или повторно насечени на ланцетни делчиња. Прилисниците се целокрајни, по работ со долги четинести влакна. [[Цвет|Цветовите]] се поединечни и се сместени во пазувите на листовите, со [[Цветна дршка|дршки]] подолги од соодветниот пазувен лист. Епикаликсот има 6-8 листови, во основата сраснати помеѓу себе, приближно долги колку чашката или малку покуси, меѓутоа на врвот заострени, а по работ и средната жила има четинести влакна. Има пет ливчиња на чашката, долги, ланцетни, во основата сраснати помеѓу себе, со долги четинести влакна по работ и по средната жила, а на внатрешната страна со нежни долги брановидни влакна. Венечните ливчиња се обратно-јајцевидни, долги 12-15 мм, светловиолетово-розе, на врвот округли или слабо всечени, во основата клиновидни и од двете страни со по едно снопче од влакна. Има болем број [[Прашник|прашници]] кои се сраснати меѓу себе во една трубичка. Филаментите се голи и жолти. Има пет жолти антери. [[Плод|Плодот]] е шизокарпиум (сув распукан плод). Карпели има од 12 до 18. Тие се голи, кафеави, по средината по целата должина имаат испакнат гребен, а по страните напречни ребра.<ref name=":2">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=1998|location=Скопје|pages=832-833}}</ref> Во [[Македонија]] расте по брдски пасишта, тревести места, камењари и рудерални станишта до 1300 метри надморска височина.<ref name=":2" /> == Галерија == Фотографиите се од [[Анталија]] освен ако не е наведено поинаку.<gallery> File:Althaea_hirsuta_in_Antalya_by_David_Merrick_03.jpg|алт=Plant form, side, to 60 cm, annual stem| Форма на растението File:Althaea_hirsuta_in_Antalya_by_David_Merrick_02.jpg|алт=Plant form, above, stem leaves 3-5 lobed| Стебло и листови со 3-5 лобуси File:Rough_Marsh-mallow_Althaea_hirsuta_(6172011036).jpg|алт=Flower, anthers pale, strongly-coloured form (England)| Цвет ([[Англија]]) File:Althaea_hirsuta_in_Antalya_by_David_Merrick_06.jpg|алт=Flower, anthers pale, pale form| Цвет и прашници File:Althaea_hirsuta_in_Antalya_by_David_Merrick_01.jpg|алт=Flower, side view, calyx nearly as long as flower, having many-broad-part epicalyx at base, hairs mostly coarse and simple with bulbous bases| Цвет, страничен поглед. File:Althaea_hirsuta_in_Antalya_by_David_Merrick_04.jpg|алт=Leaf, and stipule at leaf-stalk base| Лист и залисток во основата на листовото стебло File:Althaea_hirsuta_in_Antalya_by_David_Merrick_05.jpg|алт=Stem, with mostly coarse simple hairs with bulbous bases, showing stipules where leaf stalks meet stem| Стебло, со претежно груби едноставни влакна. </gallery> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Althaea hirsuta}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Слезови]] [[Категорија:Слезовидни]] kb6insscs4s83xhqzs1q1ztyql851ob 1 1405308 5642036 2026-10-08T13:04:02Z Orce Wiki 121850 Создадена страница со: {{сзр}} 5642036 wikitext text/x-wiki {{сзр}} l91fuluhfmxd7xhcgfmssgp4a9mdc30 0 1405309 5642038 2026-10-08T13:06:05Z Erikatrpeska 130068 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1372456288|Dorothy van Dyke Leake]]“ 5642038 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=Дороти Лоис Ван Дајк Лик|birth_name=Дороти Ван Дајк|birth_date=Септември 6, 1893|birth_place=[[Колумбус Џанкшн]], Ајова|death_date=Јули 23, 1990|death_place=[[Аурора, Мисури]]|burial_place=|education=[[Колеџ Друри]]<br>[[Универзитет во Оклахома]]|occupation=[[ботаничар]], [[ботанички илустратор]], едукатор|years_active=|known_for=|spouse=Харолд Хендерсон Лик|children=Два|mother=|father=Бенџамин Френклин Ван Дајк}}  '''Дороти Ван Дајк Лик''' (6 септември 1893 – 23 јули 1990) била американска [[Ботаника|ботаничарка]], ботаничка илустраторка, едукаторка, писателка и конзерваторка.<ref>{{Наведена книга|title=Dictionary of Missouri Biography|last=Christensen|first=Lawrence O.|last2=Foley|first2=William E.|last3=Kremer|first3=Gary|date=1999|publisher=University of Missouri Press|isbn=9780826260161|page=476|language=en|chapter=Leake, Dorothy Van Dyke (1893-1990)|chapter-url=https://books.google.com/books?id=6gyxWHRLAWgC&pg=PA476}}</ref> Во пензија, таа станала позната по нејзините напори за зачувување на областа Крејн Крик во северозападниот дел на округот Стоун, Мисури.<ref name=":0" /> == Живот и работа == Дороти Ван Дајк била родена во Колумбус Џанкшн, Ајова, како син на адвокатот Бенџамин Френклин и Фани Ферн Ван Дајк, кои го преселиле своето семејство во Гранит, Оклахома, во 1900 година. Таа се вратила во Мисури за да ја стекне својата диплома по биологија во 1914 година на колеџот Друри во Спрингфилд, а магистрирала следната година на истиот колеџ.<ref name=":0" /> Во јуни 1919 година, таа се омажила за Харолд Хендерсон Лик по неговото враќање од распоредување за служба во [[Прва светска војна|Првата светска војна]]. Тие се запознале додека двајцата студирале на колеџот Друри.<ref name=":1" /> Двојката се преселила на имот од 131 акр во Мисури кој нејзиниот татко, Бенџамин Ван Дајк, го купил за нив во 1920 година. Нивниот имот ги вклучувал изворите на Крејн Крик, и тој потоа ќе стане централна точка на активностите на двојката и нивните две деца, Марселот и Џон.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> Лик бил началник на одделот за хемија и биологија од 1927 до 1933 година на колеџот „Монет Јуниор“.<ref name=":1" /> Околу 1937 година, таа започнала да работи на својот докторат на Универзитетот во Оклахома, завршувајќи го во 1944 година. Во текот на својот живот, таа предавала биологија на неколку институции, вклучувајќи го Универзитетот Филипс, Учителскиот колеџ на Југоисточниот државен универзитет, Универзитетот во Оклахома, Учителскиот колеџ на Централен Мисури, [[Jefferson City Junior College|Јуниорскиот колеџ Џеферсон Сити]] и Земјоделскиот и машинскиот колеџ на Оклахома . Во 1948 година, таа се вратила во Југоисточниот државен колеџ за наставници како раководител на одделот за биологија до 1959 година, кога се пензионирала. <ref name=":1" /> === Илустрации === Како остварена ботаничка илустраторка, таа обезбедила уметнички дела работени [[Цртање|со пенкало и мастило]] за ''„Прирачник за растенија од Карпестите Планини“'' на Рут Нелсон од 1969 година. Во 1972 година, Институтот Хант за ботаничка документација при Универзитетот Карнеги Мелон ги избрала илустрациите на Лик за Третата меѓународна изложба на ботаничка уметност и илустрација. Во 1993 година, нејзината последна книга, ''„Пустински и планински растенија на југозападот“'', било објавена постхумно, со текст од нејзините две деца и илустрации од Лик.<ref name=":0" /> === Награди === Лик ја добила наградата за истакнати поранешни студенти од колеџот Друри во 1982 година и наградата „Елен Свалоу Ричардс“ во 1985 година.<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=https://shsmo.org/manuscripts/columbia/c4011.pdf|title=Leake, Harold H. (1891–1978) and Dorothy V. (1893–1990), Papers, 1841–1990|work=shsmo.org|publisher=The State Historical Society of Missouri|archive-url=https://web.archive.org/web/20180627042345/https://shsmo.org/manuscripts/columbia/c4011.pdf|archive-date=27 June 2018|accessdate=29 March 2019}}</ref> Во 1989 година, колеџот Друри ѝ доделил почесен докторат.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://missouriencyclopedia.org/people/leake-dorothy-van-dyke|title=Dorothy Van Dyke Leake (1893–1990) {{!}} Missouri Encyclopedia|work=missouriencyclopedia.org|accessdate=2021-07-17}}</ref><ref name=":1" /> == Дела == * Leake, Dorothy Vandyke (1944). The Algae of Crystal Lake, Cleveland county, Oklahoma. OCLC 25842135. – Докторска дисертација * Nelson, Ruth Ashton (1977). Handbook of Rocky Mountain plants. Skyland Pub. <nowiki>ISBN 9780912762081</nowiki>. OCLC 3527913. – Илустратор * Leake, Henderson; Leake, Dorothy (1981). Wildflowers of the Ozarks. Ozark Society Foundation. OCLC 7792707. * Leake, Dorothy Van Dycke; Leake, John Benjamin; Roeder, Marcelotte Leake (1993). Desert and mountain plants of the Southwest. University of Oklahoma Press. <nowiki>ISBN 9780806124896</nowiki>. OCLC 729642657. == Наводи == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Наводи}}{{Нормативна контрола}} [[Категорија:Починати во 1990 година]] [[Категорија:Родени во 1893 година]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] 1m58ti96yalsf8zrhvli5vcby96r1eq 5642176 5642038 2026-10-09T06:49:31Z BosaFi 115936 5642176 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=Дороти Лоис Ван Дајк Лик|birth_name=Дороти Ван Дајк|birth_date=Септември 6, 1893|birth_place=[[Колумбус Џанкшн]], Ајова|death_date=Јули 23, 1990|death_place=[[Аурора, Мисури]]|burial_place=|education=[[Колеџ Друри]]<br>[[Универзитет во Оклахома]]|occupation=[[ботаничар]], [[ботанички илустратор]], едукатор|years_active=|known_for=|spouse=Харолд Хендерсон Лик|children=Два|mother=|father=Бенџамин Френклин Ван Дајк}}'''Дороти Ван Дајк Лик''' (6 септември 1893 – 23 јули 1990) била американска [[Ботаника|ботаничарка]], ботаничка илустраторка, едукаторка, писателка и конзерваторка.<ref>{{Наведена книга|title=Dictionary of Missouri Biography|last=Christensen|first=Lawrence O.|last2=Foley|first2=William E.|last3=Kremer|first3=Gary|date=1999|publisher=University of Missouri Press|isbn=9780826260161|page=476|language=en|chapter=Leake, Dorothy Van Dyke (1893-1990)|chapter-url=https://books.google.com/books?id=6gyxWHRLAWgC&pg=PA476}}</ref> Во пензија, таа станала позната по нејзините напори за зачувување на областа Крејн Крик во северозападниот дел на округот Стоун, Мисури.<ref name=":0" /> == Живот и работа == Дороти Ван Дајк била родена во Колумбус Џанкшн, Ајова, како ќерка на адвокатот Бенџамин Френклин и Фани Ферн Ван Дајк, кои го преселиле своето семејство во Гранит, Оклахома, во 1900 година. Таа се вратила во Мисури за да ја стекне својата диплома по биологија во 1914 година на колеџот Друри во Спрингфилд, а магистрирала следната година на истиот колеџ.<ref name=":0" /> Во јуни 1919 година, се омажила за Харолд Хендерсон Лик по неговото враќање од распоредување за служба во [[Прва светска војна|Првата светска војна]]. Тие се запознале додека двајцата студирале на колеџот Друри.<ref name=":1" /> Двојката се преселила на имот од 131 акр во Мисури кој нејзиниот татко, Бенџамин Ван Дајк, го купил за нив во 1920 година. Нивниот имот ги вклучувал изворите на Крејн Крик, и тој потоа ќе стане централна точка на активностите на двојката и нивните две деца, Марселот и Џон.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> Лик бил началник на одделот за хемија и биологија од 1927 до 1933 година на колеџот „Монет Јуниор“.<ref name=":1" /> Околу 1937 година, започнала да работи на својот докторат на Универзитетот во Оклахома, завршувајќи го во 1944 година. Во текот на својот живот, предавала биологија на неколку институции, вклучувајќи го Универзитетот Филипс, Учителскиот колеџ на Југоисточниот државен универзитет, Универзитетот во Оклахома, Учителскиот колеџ на Централен Мисури, [[Jefferson City Junior College|Јуниорскиот колеџ Џеферсон Сити]] и Земјоделскиот и машинскиот колеџ на Оклахома . Во 1948 година, таа се вратила во Југоисточниот државен колеџ за наставници како раководител на одделот за биологија до 1959 година, кога се пензионирала. <ref name=":1" /> === Илустрации === Како остварена ботаничка илустраторка, обезбедила уметнички дела работени [[Цртање|со пенкало и мастило]] за ''Прирачник за растенија од Карпестите Планини'' на Рут Нелсон од 1969 година. Во 1972 година, Институтот Хант за ботаничка документација при Универзитетот Карнеги Мелон ги избрала илустрациите на Лик за Третата меѓународна изложба на ботаничка уметност и илустрација. Во 1993 година, нејзината последна книга, ''Пустински и планински растенија на југозападот'', била објавена постхумно, со текст од нејзините две деца и илустрации од Лик.<ref name=":0" /> === Награди === Лик ја добила наградата за истакнати поранешни студенти од колеџот Друри во 1982 година и наградата „Елен Свалоу Ричардс“ во 1985 година.<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=https://shsmo.org/manuscripts/columbia/c4011.pdf|title=Leake, Harold H. (1891–1978) and Dorothy V. (1893–1990), Papers, 1841–1990|work=shsmo.org|publisher=The State Historical Society of Missouri|archive-url=https://web.archive.org/web/20180627042345/https://shsmo.org/manuscripts/columbia/c4011.pdf|archive-date=27 June 2018|accessdate=29 March 2019}}</ref> Во 1989 година, колеџот Друри ѝ доделил почесен докторат.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://missouriencyclopedia.org/people/leake-dorothy-van-dyke|title=Dorothy Van Dyke Leake (1893–1990) {{!}} Missouri Encyclopedia|work=missouriencyclopedia.org|accessdate=2021-07-17}}</ref><ref name=":1" /> == Дела == * Leake, Dorothy Vandyke (1944). The Algae of Crystal Lake, Cleveland county, Oklahoma. OCLC 25842135. – Докторска дисертација * Nelson, Ruth Ashton (1977). Handbook of Rocky Mountain plants. Skyland Pub. <nowiki>ISBN 9780912762081</nowiki>. OCLC 3527913. – Илустратор * Leake, Henderson; Leake, Dorothy (1981). Wildflowers of the Ozarks. Ozark Society Foundation. OCLC 7792707. * Leake, Dorothy Van Dycke; Leake, John Benjamin; Roeder, Marcelotte Leake (1993). Desert and mountain plants of the Southwest. University of Oklahoma Press. <nowiki>ISBN 9780806124896</nowiki>. OCLC 729642657. == Наводи == {{Наводи}}{{Нормативна контрола}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Лик, Дороти ван Дајк }} [[Категорија:Починати во 1990 година]] [[Категорија:Родени во 1893 година]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Ботанички илустратори]] bl318vlssce9xm4nab8o83bn6sz1fnw 0 1405310 5642046 2026-10-08T15:32:26Z LILI RKIM 119490 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1357259286|Vitrina]]“ 5642046 wikitext text/x-wiki '''''Витрина''''' е [[Род (биологија)|род]] на мали копнени полжави што дишат воздух, [[копнени]] [[пулмонатни]] [[Полжави|гастроподни]] [[мекотели]] од семејството [[Vitrinidae|Витринида]], стаклени полжави. == Опис == Школката е топчеста. Нема апертурална мембрана. Мантијата е многу мала. Нема слепо црево, нема вагина, што значи дека пенисот, јајцеводот и сперматечкиот канал се спојуваат на заедничка точка. Ова се тесно поврзани видови, кај кои внатрешната организација е во многу случаи поизразена од надворешниот аспект на школката. == Дистрибуција == Овие видови се наоѓаат во Северна Америка, [[Гренланд]], Европа и северна Азија. == Видови == Видовите од родот ''Витрина'' вклучуваат: * <small>Angelikae од Beck, 1837</small> <small>Baudoni од Delaunay, 1877 [1]</small> <small>Egzilis од Morelet, 1858</small> <small>† Kubanica од Volkova, 1953</small> <small>† Ludovici од Depéret, 1895</small> <small>† Obesa од H.-Z. Pan, 1977</small> <small>† Oblikva од H.-Z. Pan, 1977 (прифатен > незаменет помлад хомоним)</small> <small>Vitrina pellucida (Müller, 1774)</small> <small>† Vitrina puncticulata F. Sandberger, 1872</small> <small>Vitrina rugulosa E. von Martens, 1874</small> <small>† Vitrina splendida C. Koch, 1880</small> <small>Vitrina tenella A. Gould, 1852</small> <small>† Vitrina turonica Collot, 1911</small> ; Синоними : * † ''Витрина суевика'' <small>Сандбергер, 1872</small> : синоним за † ''[[Phenacolimax suevica|Фенаколимакс суевика]]'' <small>(Ф. Сандбергер, 1872)</small> (заменета комбинација) ; Такса инквиренда : * ''Витрина амоена'' <small>Морелет, 1884</small> * <small>Vitrina angolensis Morelet, 1867 година</small> <small>Vitrina bozasi de Rochebrune & Germain, 1904 година</small> <small>Vitrina compacta Preston, 1912 година</small> <small>Витрина јозефина Ембертон и Грифитс, 2009</small> (генерички афинитет неизвесен) * <small>Витрина мадагаскариенсис Е.А. Смит, 1882 година</small> <small>Vitrina marojeziana Fischer-Piette, Blanc, C.P., Blanc, F. & Salvat, 1994</small> <small>Vitrina ugandensis Thiele, 1911 година.</small> == Наводи == Студер, С. (1820). Краток список на школките откриени досега во нашата родна земја. Научен билтен на Општото швајцарско друштво за природни науки,3 (11): 83–90; (12): 91–94. Берн * Хубендик Б. (1954). Односите на источноафриканските Витрини со белешки за таксономијата на Витрина. Архива за зоологија. 6(5): 83–96 * Банк, Р. (2017). ''Класификација на поновите копнени гастроподи во светот''. Последна измена: 16 јули 2017 година == Надворешни врски == {{Ризница-врска}} * [https://www.biodiversitylibrary.org/page/28587765 Драпарно, ЖПР (1801).] [https://www.biodiversitylibrary.org/page/28587765 Табелата на мекотелите на земјата и флувиатилите на Франција.] [https://www.biodiversitylibrary.org/page/28587765 Монпеље / Париз (Рено / Босанж, Масон и Бесон).] [https://www.biodiversitylibrary.org/page/28587765 1-116] * [https://biodiversitylibrary.org/page/32630046 Семпер, К. (1870-1885).] [https://biodiversitylibrary.org/page/32630046 Reisen im Archipel der Philippinen, Theil 2.] [https://biodiversitylibrary.org/page/32630046 Научни резултати.] [https://biodiversitylibrary.org/page/32630046 Лента 3, Мекотели.] [https://biodiversitylibrary.org/page/32630046 Визбаден: Крајдел.] * [https://www.biodiversitylibrary.org/page/8518924 Бејкер, ХБ (1929).] [https://www.biodiversitylibrary.org/page/8518924 Номенклатура во родот Vitrina.] [https://www.biodiversitylibrary.org/page/8518924 Наутилус.] [https://www.biodiversitylibrary.org/page/8518924 42(4): 137-139.] [https://www.biodiversitylibrary.org/page/8518924 Филаделфија] * Информации за AnimalBase на: [http://www.animalbase.uni-goettingen.de/zooweb/servlet/AnimalBase/home/genus?id=637] [[Категорија:Статии со микроформати за вид]] gsufatsg7oactap56ongjanuqckr4vl 5 1405311 5642047 2026-10-08T15:56:01Z Kiro Ristov 90379 /* Победници */ ново заглавие 5642047 wikitext text/x-wiki == Победници == Честитки до победниците и останатите учесници. [[User:Kiro Ristov|Kiro Ristov]] <small>([[User talk:Kiro Ristov|разговор]])</small> 17:56, 8 октомври 2026 (CEST) o7m6flkijq9mrqq7evtqhsezzqge1gl 2 1405312 5642048 2026-10-08T16:00:17Z Kiro Ristov 90379 Создадена страница со: {{#babel:mk-N}} https://www.facebook.com/kiro.ristov.3 5642048 wikitext text/x-wiki {{#babel:mk-N}} https://www.facebook.com/kiro.ristov.3 pwcdb96ftehgox1w1lv49bp72diioyh 0 1405313 5642049 2026-10-08T16:20:09Z ForestShutter 126802 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1355697258|Clarissa Munger Badger]]“ 5642049 wikitext text/x-wiki   == Наводи == <references> <ref name="mhs">[https://madisonhistory.org/key-figures/clarissa-munger-badger/]. Madison Historical Society website.</ref> <ref name="mcb">Bowman, Mira Chittenden, and Marjorie Lee Chittenden. "The Munger Sisters". Philip S. Platt, ed., ''Madison's Heritage''. Madison, CT: Madison Historical Society, 1964.</ref> <ref name="jf">Farr, Judith. ''The Gardens of Emily Dickinson''. Harvard University Press, 2005.</ref> <ref name="mds">Schroeder, Michael D. [http://www.d.umn.edu/tma/mungersite/FramesVar.html?OtherMungers.html "Other 19th and Early 20th C. Artists with Surname 'Munger'"]. The Gilbert Munger Web Site, August 256, 2006.</ref> <ref name="slb">Bailey, Sarah Loring. ''Historical Sketches of Andover (Comprising the Present Towns of North Andover and Andover), Massachusetts''. Ulan Press, 2012.</ref> <ref name="cq">Coe, D.B. "Milton Badger". ''The Congregational Quarterly'', vol. 17, no. 1 (January 1875), pp. 11-12.</ref> <ref name="jk">Kramer, Jack. ''Women of Flowers: A Tribute to Victorian Women Illustrators''. Stewart, Tabori & Chang, 1996.</ref> </references> == Надворешни врски == * [https://iiif.lib.harvard.edu/manifests/view/drs:45827046$6i ''Дивите цвеќиња на Америка''] дигитализирани од Универзитетот Харвард * [https://www.flickr.com/photos/madisonhistory/albums/72157672432287733 Фликр албум со дела од Клариса Мангер Беџер] од Историското друштво на Медисон * [https://www.flickr.com/photos/madisonhistory/31058896166/in/album-72157672432287733/ Портрет на Клариса Мангер Јазовец] [[Категорија:Починати во 1889 година]] [[Категорија:Родени во 1806 година]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Список на американски ботанички илустратори]] [[Категорија:Американски ботанички илустратори]] g3j91djja289dc635imkb9zwa1i8a1a 5642050 5642049 2026-10-08T16:24:24Z ForestShutter 126802 5642050 wikitext text/x-wiki {{Short description|Американска сликарка}} {{Инфокутија Уметник |name = Клариса Мунгер Беџер |image = Clarissa Munger Badger.jpg |caption = портрет од [[Натаниел Џослин]] |birth_name = Клариса Мунгер |birth_date = 20 мај 1806 |birth_place = [[Медисон (Конектикат)|Ист Гилфорд]], Конектикат |death_date = 14 декември 1889 |resting_place = Западните гробишта, [[Медисон (Конектикат)|Медисон]], Конектикат |known_for = ботаничко сликарство |spouse = Милтон Беџер }} '''Клариса Мунгер Беџер''' (20 мај 1806 – 14 декември 1889)<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Clarissa Munger Badger|url=https://www.findagrave.com/memorial/45293769/clarissa-badger|last=|first=|date=|website=www.findagrave.com|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200815081216/https://www.findagrave.com/memorial/45293769/clarissa-badger|archive-date=2020-08-15|access-date=2020-05-17}}</ref> била американска [[ботаничка илустраторка]] од средината на 19 век, најпозната по трите тома цветни слики придружени со поезија. Сликала и на текстил. == Семејство == [[File:Clarissa-Badger tulips-1867.jpg|мини|Клариса Мунгер Беџер, литографија на лалиња од нејзината книга „Цветни убавици од стаклена градина и градина“ од 1867 година.]] Клариса В. Мунгер е родена во [[Медисон (Конектикат)|Ист Гилфорд]], Конектикат, во 1806 година, како ќерка на [[Џорџ Мунгер (уметник)|Џорџ Мунгер]], портретист и гравер, и на Парнел Келзи Мунгер.<ref name=mcb/><ref name=mhs/> Клариса, нејзиниот постар брат Џорџ и нејзината помлада сестра Каролајн станале уметници, при што Каролајн се специјализирала за портрети како татко ѝ, а Клариса за ботаничка уметност.<ref name=mds/><ref name=jk/> Во 1828 година се омажила за пречесниот [[Милтон Беџер]], пастор на [[Јужна црква (Андовер)|Јужната црква]] во [[Андовер (Масачусетс)|Андовер]], Масачусетс, а подоцна помошник-секретар на [[Американско здружение за домашна мисија|Американското здружение за домашна мисија]], работа што барала тој да поминува време во западниот дел на Соединетите Држави.<ref name=slb/><ref name=cq/> Имале петмина деца, од кои двајца преживеале до зрела возраст и двајцата станале лекари.<ref name=slb/> Милтон се разболел од [[Брајтова болест]], а брачниот пар се вратил во Медисон, Конектикат, каде што Клариса останала вдовица во 1873 година.<ref name=cq/> == Дела == Во 1848 година Клариса Мунгер Беџер самостојно ја објавила книгата „Незаборавка: цвеќиња од природата со избрана поезија“ под името '''К. М. Беџер'''. Тоа бил том со поезија од [[Вилијам Кален Брајант]], [[Лидија Сигурни]], [[Мери Хауит]] и други, илустриран со 13 нејзини слики на цвеќиња. Тоа можеби послужило како модел за нејзината книга од 1859 година „Диви цвеќиња нацртани и обоени според природата“ (неформално позната како „Дивите цвеќиња на Америка“), илустрирана со 22 табли на поединечни вообичаени цвеќиња, како што се лазечката епигеја, пурпурната темјанушка, кардиналната лобелија и ѕвончето.<ref name=mds/> Содржела и песни, за кои се смета дека во овој случај ги напишала самата Беџер, заедно со воведна песна од Сигурни.<ref name=mhs/> Поетесата [[Емили Дикинсон]] имала примерок од оваа книга.<ref name=jf/> Таблите биле широко репродуцирани во тоа време, што придонело за угледот на Беџер како врвна ботаничка уметница.<ref name=mhs/> Книгата „Диви цвеќиња нацртани и обоени според природата“ од 1859 година не се состоела само од нејзини илустрации, туку и од нејзина поезија. Во песните ги персонифицирала цвеќињата. Пишувала во прво лице, така што се создавал впечаток дека цветот нацртан на следната страница самиот ја раскажува својата приказна, како живеел и што правел. Такви се стиховите од песната „Питомиот шипак“: <blockquote>„...И често на осветеното место, каде бледо плаче ожалостениот, го ширам мирисот над гробот каде спие младата убавина. Така, година по година, моите мали чари драговолно ги дарувам, среќно кога ќе запрам некоја тажна солза или ќе го орасположам некое осамено срце.“</blockquote> Секое од цвеќињата во книгата имало и своја песна, како на пример „Ресестата линцура“ и „Ѕвончето“. Третата книга на Клариса, „Цветни убавици од стаклена градина и градина“, била објавена во 1867 година со 16 рачно обоени литографски табли, кои обично прикажуваат по две или три цвеќиња во китки или букети. Како и кај првата книга, сликите на цвеќиња биле придружени со поезија, овој пат со песни за прикажаните цвеќиња. Во еден есеј напишан кога Беџер имала 75 години се истакнуваат „чувството и нежноста“ на нејзините акварели и се споменува дека и во таа напредна возраст сè уште сликала цвеќиња.<ref name=slb/> Популарноста на нејзините грациозни, стилизирани слики во нејзиното време била „засенета од машките колеги, а дури сега се пофалува како одлична ботаничка уметница“.<ref name=jk/> Нејзиниот стил се разликувал од стилот на машките колеги. Некои нејзини дела се насочени на едно цвеќе, но честопати вклучувала повеќе цвеќиња. Тоа ретко се правело, бидејќи многу дела од тоа доба служеле за проучување на едно растение, а не на растенијата како група. Беџер прикажувала сцена, а не само поединечни растенија. На секое дело му давала голема детаљност и колку што можела останувала верна на природата. Користела сенки и разновидност на боите за да создаде контраст и цвеќињата да изгледаат многу живо. Покрај илустрациите и песните, Беџер ги сликала цвеќињата и на текстил. Овие дела, како и илустрациите, изгледаат многу живо и покажуваат дека посветувала внимание на деталите и на сенките. Неодамнешните истражувања откриле дека Беџер сликала и на текстил. Сочуваните дела вклучуваат јорган со панели на кои има рачно насликани цвеќиња и свилена марама со рози насликани на едниот крај и ипомеи на другиот.<ref name=mhs/> Портретите на Беџер и на нејзиниот сопруг ги насликал [[Натаниел Џослин]] во 1846–47 година.<ref name=mhs/>   == Наводи == <references> <ref name="mhs">[https://madisonhistory.org/key-figures/clarissa-munger-badger/]. Madison Historical Society website.</ref> <ref name="mcb">Bowman, Mira Chittenden, and Marjorie Lee Chittenden. "The Munger Sisters". Philip S. Platt, ed., ''Madison's Heritage''. Madison, CT: Madison Historical Society, 1964.</ref> <ref name="jf">Farr, Judith. ''The Gardens of Emily Dickinson''. Harvard University Press, 2005.</ref> <ref name="mds">Schroeder, Michael D. [http://www.d.umn.edu/tma/mungersite/FramesVar.html?OtherMungers.html "Other 19th and Early 20th C. Artists with Surname 'Munger'"]. The Gilbert Munger Web Site, August 256, 2006.</ref> <ref name="slb">Bailey, Sarah Loring. ''Historical Sketches of Andover (Comprising the Present Towns of North Andover and Andover), Massachusetts''. Ulan Press, 2012.</ref> <ref name="cq">Coe, D.B. "Milton Badger". ''The Congregational Quarterly'', vol. 17, no. 1 (January 1875), pp. 11-12.</ref> <ref name="jk">Kramer, Jack. ''Women of Flowers: A Tribute to Victorian Women Illustrators''. Stewart, Tabori & Chang, 1996.</ref> </references> == Надворешни врски == * [https://iiif.lib.harvard.edu/manifests/view/drs:45827046$6i ''Дивите цвеќиња на Америка''] дигитализирани од Универзитетот Харвард * [https://www.flickr.com/photos/madisonhistory/albums/72157672432287733 Фликр албум со дела од Клариса Мангер Беџер] од Историското друштво на Медисон * [https://www.flickr.com/photos/madisonhistory/31058896166/in/album-72157672432287733/ Портрет на Клариса Мангер Јазовец] [[Категорија:Починати во 1889 година]] [[Категорија:Родени во 1806 година]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Список на американски ботанички илустратори]] [[Категорија:Американски ботанички илустратори]] 1zn41wgs8r150jdhoifahrta1hqpun1 5642059 5642050 2026-10-08T17:08:36Z ForestShutter 126802 5642059 wikitext text/x-wiki {{Short description|Американска сликарка}} {{Инфокутија Уметник |name = Клариса Мангер Беџер |image = Clarissa Munger Badger.jpg |caption = портрет од [[Натаниел Џослин]] |birth_name = Клариса Мангер |birth_date = 20 мај 1806 |birth_place = [[Медисон (Конектикат)|Ист Гилфорд]], Конектикат |death_date = 14 декември 1889 |resting_place = Западни гробишта, [[Медисон (Конектикат)|Медисон]], Конектикат |known_for = ботаничко сликарство |spouse = Милтон Беџер }} '''Клариса Мунгер Беџер''' (20 мај 1806 – 14 декември 1889)<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Clarissa Munger Badger|url=https://www.findagrave.com/memorial/45293769/clarissa-badger|last=|first=|date=|website=www.findagrave.com|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200815081216/https://www.findagrave.com/memorial/45293769/clarissa-badger|archive-date=2020-08-15|access-date=2020-05-17}}</ref> била американска [[ботаничка илустраторка]] од средината на 19 век, најпозната по трите тома цветни слики придружени со поезија. Сликала и на текстил. == Семејство == [[File:Clarissa-Badger tulips-1867.jpg|мини|Клариса Мангер Беџер, литографија на лалиња од нејзината книга „Цветни убавици од стакленикот и градината“ од 1867 година.]] Клариса В. Мангер е родена во [[Медисон (Конектикат)|Ист Гилфорд]], Конектикат, во 1806 година, како ќерка на [[Џорџ Мангер]], портретист и гравер, и на Парнел Келси Мангер.<ref name=mcb/><ref name=mhs/> Клариса, нејзиниот постар брат Џорџ и нејзината помлада сестра Каролајн станале уметници, при што Каролајн се специјализирала за портрети како и нивниот татко, додека Клариса се занимавала со ботаничка уметност.<ref name=mds/><ref name=jk/> Во 1828 година, Клариса се омажила за [[Милтон Беџер]], пастор на [[Јужна црква (Андовер)|Јужната црква]] во [[Андовер (Масачусетс)|Андовер]], Масачусетс, а подоцна и помошник-секретар на Американското домашно мисионерско друштво, работа што често барала тој да престојува во западниот дел на САД.<ref name=slb/><ref name=cq/> Имале петмина деца, од кои само двајца преживеале до зрела возраст и подоцна станале лекари.<ref name=slb/> Милтон се разболел од [[Брајтова болест]], а брачниот пар се вратил во Медисон, Конектикат, каде Клариса останала вдовица во 1873 година.<ref name=cq/> == Дела == Во 1848 година, Клариса Мангер Беџер самостојно ја објавила книгата „Незаборавка: цвеќиња од природата со избрана поезија“ под името '''К. М. Беџер'''. Книгата содржела поезија од [[Вилијам Кален Брајант]], [[Лидија Сигурни]], [[Мери Хауит]] и други, илустриран со 13 нејзини слики на цвеќиња. Тоа можеби послужило како модел за нејзината книга од 1859 година „Диви цвеќиња нацртани и обоени според природата“ (неформално позната како „Дивите цвеќиња на Америка“), илустрирана со 22 табли на поединечни вообичаени цвеќиња, како што се лазечката епигеја, пурпурната темјанушка, кардиналната лобелија и ѕвончето.<ref name=mds/> Содржела и песни, за кои се смета дека во овој случај ги напишала самата Беџер, заедно со воведна песна од Сигурни.<ref name=mhs/> Дури и поетесата [[Емили Дикинсон]] имала примерок од оваа книга.<ref name=jf/> Таблите биле широко репродуцирани во тоа време, што придонело за угледот на Беџер како врвна ботаничка уметница.<ref name=mhs/> Книгата „Диви цвеќиња нацртани и обоени според природата“ од 1859 година не се состоела само од нејзини илустрации, туку и од нејзина поезија. Во песните ги персонифицирала цвеќињата. Пишувала во прво лице, така што се создавал впечаток дека цветот нацртан на следната страница самиот ја раскажува својата приказна, како живеел и што правел. Такви се стиховите од песната „Дивата ружа“: <blockquote>„...И често на тоа осветено место, каде бледо плаче ожалостениот, го ширам мирисот над гробот каде спие младата убавина. Така, година по година, своите мали волшепства драговолно ги дарувам, среќна кога ќе запрам некоја тажна солза или ќе орасположам некое осамено срце.“</blockquote> Секое од цвеќињата во книгата имало и своја песна, како на пример „Ресестата линцура“ и „Ѕвончето“. Третата книга на Клариса, „Цветни убавици од стакленикот и градината“, била објавена во 1867 година со 16 рачно обоени литографски табли, кои обично прикажуваат по две или три цвеќиња во китки или букети. Како и кај првата книга, сликите на цвеќиња биле придружени со поезија, овој пат со песни за прикажаните цвеќиња. Во една биографска белешка напишана кога Беџер имала 75 години се истакнуваат „чувството и префинетоста“ на нејзините акварели, како и фактот дека и на таа возраст сè уште сликала цвеќиња.<ref name=slb/> Популарноста на нејзините грациозни, стилизирани слики во нејзиното време била „засенета од незините машки современици, а дури денес таа е призната како одлична ботаничка илустраторка“.<ref name=jk/> Нејзиниот стил се разликувал од стилот на машките современици. На некои од нејзините дела е прикажан само еден цвет, но во многу случаи таа прикажувала повеќе цвеќиња. Тоа било невообичаено, бидејќи многу дела од тој период биле наменети за проучување на едно растение, а не на повеќе растенија како целина. Беџер прикажувала сцена наместо само поединечни растенија. На секое дело му посветувала големо внимание на деталите и настојувала што поверно да ја прикаже природата. Користела сенки и варијации во бојата за да создаде контраст и да им даде на цвеќињата што е можно пореалистичен изглед. Неодамнешните истражувања откриле дека, покрај илустрациите и поезијата, Беџер ги сликала цвеќињата и на текстил. И овие дела, како и нејзините илустрации, се одликуваат со голема реалистичност и покажуваат дека таа посветувала внимание на деталите и сенките. Сочуваните дела вклучуваат јорган со панели на кои има рачно насликани цвеќиња и свилена марама со рози насликани на едниот крај и повивки на другиот.<ref name=mhs/> Портретите на Беџер и на нејзиниот сопруг ги насликал [[Натаниел Џослин]] во 1846–47 година.<ref name=mhs/>   == Наводи == <references> <ref name="mhs">[https://madisonhistory.org/key-figures/clarissa-munger-badger/]. Madison Historical Society website.</ref> <ref name="mcb">Bowman, Mira Chittenden, and Marjorie Lee Chittenden. "The Munger Sisters". Philip S. Platt, ed., ''Madison's Heritage''. Madison, CT: Madison Historical Society, 1964.</ref> <ref name="jf">Farr, Judith. ''The Gardens of Emily Dickinson''. Harvard University Press, 2005.</ref> <ref name="mds">Schroeder, Michael D. [http://www.d.umn.edu/tma/mungersite/FramesVar.html?OtherMungers.html "Other 19th and Early 20th C. Artists with Surname 'Munger'"]. The Gilbert Munger Web Site, August 256, 2006.</ref> <ref name="slb">Bailey, Sarah Loring. ''Historical Sketches of Andover (Comprising the Present Towns of North Andover and Andover), Massachusetts''. Ulan Press, 2012.</ref> <ref name="cq">Coe, D.B. "Milton Badger". ''The Congregational Quarterly'', vol. 17, no. 1 (January 1875), pp. 11-12.</ref> <ref name="jk">Kramer, Jack. ''Women of Flowers: A Tribute to Victorian Women Illustrators''. Stewart, Tabori & Chang, 1996.</ref> </references> == Надворешни врски == * [https://iiif.lib.harvard.edu/manifests/view/drs:45827046$6i ''Дивите цвеќиња на Америка''] дигитализирани од Универзитетот Харвард * [https://www.flickr.com/photos/madisonhistory/albums/72157672432287733 Фликр албум со дела од Клариса Мангер Беџер] од Историското друштво на Медисон * [https://www.flickr.com/photos/madisonhistory/31058896166/in/album-72157672432287733/ Портрет на Клариса Мангер Јазовец] [[Категорија:Починати во 1889 година]] [[Категорија:Родени во 1806 година]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Список на американски ботанички илустратори]] [[Категорија:Американски ботанички илустратори]] rfo13xcfsaja4htmmnezpgnepimp3q7 5642060 5642059 2026-10-08T17:08:56Z ForestShutter 126802 5642060 wikitext text/x-wiki {{Short description|Американска сликарка}} {{Инфокутија Уметник |name = Клариса Мангер Беџер |image = Clarissa Munger Badger.jpg |caption = портрет од [[Натаниел Џослин]] |birth_name = Клариса Мангер |birth_date = 20 мај 1806 |birth_place = [[Медисон (Конектикат)|Ист Гилфорд]], Конектикат |death_date = 14 декември 1889 |resting_place = Западни гробишта, [[Медисон (Конектикат)|Медисон]], Конектикат |known_for = ботаничко сликарство |spouse = Милтон Беџер }} '''Клариса Мангер Беџер''' (20 мај 1806 – 14 декември 1889)<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Clarissa Munger Badger|url=https://www.findagrave.com/memorial/45293769/clarissa-badger|last=|first=|date=|website=www.findagrave.com|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200815081216/https://www.findagrave.com/memorial/45293769/clarissa-badger|archive-date=2020-08-15|access-date=2020-05-17}}</ref> била американска [[ботаничка илустраторка]] од средината на 19 век, најпозната по трите тома цветни слики придружени со поезија. Сликала и на текстил. == Семејство == [[File:Clarissa-Badger tulips-1867.jpg|мини|Клариса Мангер Беџер, литографија на лалиња од нејзината книга „Цветни убавици од стакленикот и градината“ од 1867 година.]] Клариса В. Мангер е родена во [[Медисон (Конектикат)|Ист Гилфорд]], Конектикат, во 1806 година, како ќерка на [[Џорџ Мангер]], портретист и гравер, и на Парнел Келси Мангер.<ref name=mcb/><ref name=mhs/> Клариса, нејзиниот постар брат Џорџ и нејзината помлада сестра Каролајн станале уметници, при што Каролајн се специјализирала за портрети како и нивниот татко, додека Клариса се занимавала со ботаничка уметност.<ref name=mds/><ref name=jk/> Во 1828 година, Клариса се омажила за [[Милтон Беџер]], пастор на [[Јужна црква (Андовер)|Јужната црква]] во [[Андовер (Масачусетс)|Андовер]], Масачусетс, а подоцна и помошник-секретар на Американското домашно мисионерско друштво, работа што често барала тој да престојува во западниот дел на САД.<ref name=slb/><ref name=cq/> Имале петмина деца, од кои само двајца преживеале до зрела возраст и подоцна станале лекари.<ref name=slb/> Милтон се разболел од [[Брајтова болест]], а брачниот пар се вратил во Медисон, Конектикат, каде Клариса останала вдовица во 1873 година.<ref name=cq/> == Дела == Во 1848 година, Клариса Мангер Беџер самостојно ја објавила книгата „Незаборавка: цвеќиња од природата со избрана поезија“ под името '''К. М. Беџер'''. Книгата содржела поезија од [[Вилијам Кален Брајант]], [[Лидија Сигурни]], [[Мери Хауит]] и други, илустриран со 13 нејзини слики на цвеќиња. Тоа можеби послужило како модел за нејзината книга од 1859 година „Диви цвеќиња нацртани и обоени според природата“ (неформално позната како „Дивите цвеќиња на Америка“), илустрирана со 22 табли на поединечни вообичаени цвеќиња, како што се лазечката епигеја, пурпурната темјанушка, кардиналната лобелија и ѕвончето.<ref name=mds/> Содржела и песни, за кои се смета дека во овој случај ги напишала самата Беџер, заедно со воведна песна од Сигурни.<ref name=mhs/> Дури и поетесата [[Емили Дикинсон]] имала примерок од оваа книга.<ref name=jf/> Таблите биле широко репродуцирани во тоа време, што придонело за угледот на Беџер како врвна ботаничка уметница.<ref name=mhs/> Книгата „Диви цвеќиња нацртани и обоени според природата“ од 1859 година не се состоела само од нејзини илустрации, туку и од нејзина поезија. Во песните ги персонифицирала цвеќињата. Пишувала во прво лице, така што се создавал впечаток дека цветот нацртан на следната страница самиот ја раскажува својата приказна, како живеел и што правел. Такви се стиховите од песната „Дивата ружа“: <blockquote>„...И често на тоа осветено место, каде бледо плаче ожалостениот, го ширам мирисот над гробот каде спие младата убавина. Така, година по година, своите мали волшепства драговолно ги дарувам, среќна кога ќе запрам некоја тажна солза или ќе орасположам некое осамено срце.“</blockquote> Секое од цвеќињата во книгата имало и своја песна, како на пример „Ресестата линцура“ и „Ѕвончето“. Третата книга на Клариса, „Цветни убавици од стакленикот и градината“, била објавена во 1867 година со 16 рачно обоени литографски табли, кои обично прикажуваат по две или три цвеќиња во китки или букети. Како и кај првата книга, сликите на цвеќиња биле придружени со поезија, овој пат со песни за прикажаните цвеќиња. Во една биографска белешка напишана кога Беџер имала 75 години се истакнуваат „чувството и префинетоста“ на нејзините акварели, како и фактот дека и на таа возраст сè уште сликала цвеќиња.<ref name=slb/> Популарноста на нејзините грациозни, стилизирани слики во нејзиното време била „засенета од незините машки современици, а дури денес таа е призната како одлична ботаничка илустраторка“.<ref name=jk/> Нејзиниот стил се разликувал од стилот на машките современици. На некои од нејзините дела е прикажан само еден цвет, но во многу случаи таа прикажувала повеќе цвеќиња. Тоа било невообичаено, бидејќи многу дела од тој период биле наменети за проучување на едно растение, а не на повеќе растенија како целина. Беџер прикажувала сцена наместо само поединечни растенија. На секое дело му посветувала големо внимание на деталите и настојувала што поверно да ја прикаже природата. Користела сенки и варијации во бојата за да создаде контраст и да им даде на цвеќињата што е можно пореалистичен изглед. Неодамнешните истражувања откриле дека, покрај илустрациите и поезијата, Беџер ги сликала цвеќињата и на текстил. И овие дела, како и нејзините илустрации, се одликуваат со голема реалистичност и покажуваат дека таа посветувала внимание на деталите и сенките. Сочуваните дела вклучуваат јорган со панели на кои има рачно насликани цвеќиња и свилена марама со рози насликани на едниот крај и повивки на другиот.<ref name=mhs/> Портретите на Беџер и на нејзиниот сопруг ги насликал [[Натаниел Џослин]] во 1846–47 година.<ref name=mhs/>   == Наводи == <references> <ref name="mhs">[https://madisonhistory.org/key-figures/clarissa-munger-badger/]. Madison Historical Society website.</ref> <ref name="mcb">Bowman, Mira Chittenden, and Marjorie Lee Chittenden. "The Munger Sisters". Philip S. Platt, ed., ''Madison's Heritage''. Madison, CT: Madison Historical Society, 1964.</ref> <ref name="jf">Farr, Judith. ''The Gardens of Emily Dickinson''. Harvard University Press, 2005.</ref> <ref name="mds">Schroeder, Michael D. [http://www.d.umn.edu/tma/mungersite/FramesVar.html?OtherMungers.html "Other 19th and Early 20th C. Artists with Surname 'Munger'"]. The Gilbert Munger Web Site, August 256, 2006.</ref> <ref name="slb">Bailey, Sarah Loring. ''Historical Sketches of Andover (Comprising the Present Towns of North Andover and Andover), Massachusetts''. Ulan Press, 2012.</ref> <ref name="cq">Coe, D.B. "Milton Badger". ''The Congregational Quarterly'', vol. 17, no. 1 (January 1875), pp. 11-12.</ref> <ref name="jk">Kramer, Jack. ''Women of Flowers: A Tribute to Victorian Women Illustrators''. Stewart, Tabori & Chang, 1996.</ref> </references> == Надворешни врски == * [https://iiif.lib.harvard.edu/manifests/view/drs:45827046$6i ''Дивите цвеќиња на Америка''] дигитализирани од Универзитетот Харвард * [https://www.flickr.com/photos/madisonhistory/albums/72157672432287733 Фликр албум со дела од Клариса Мангер Беџер] од Историското друштво на Медисон * [https://www.flickr.com/photos/madisonhistory/31058896166/in/album-72157672432287733/ Портрет на Клариса Мангер Јазовец] [[Категорија:Починати во 1889 година]] [[Категорија:Родени во 1806 година]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Список на американски ботанички илустратори]] [[Категорија:Американски ботанички илустратори]] 1h6is7gth81f74bw7dk7cg2uvqarq1x 0 1405314 5642065 2026-10-08T17:17:56Z P.Nedelkovski 47736 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1351451281|Emma Homan Thayer]]“ 5642065 wikitext text/x-wiki '''Ема Хоман Тајер''' ([[Њујорк (град)|Њујорк]], 13 февруари 1842–1908) - американска ботаничка уметница од 19 век и авторка на книги за автохтони диви цвеќиња. Таа напиша и неколку романи. == Животопис == Ема Хоман е родена во [[Њујорк (град)|Њујорк]] на 13 февруари 1842 година, ќерка на Џорџ Ванд и Ема Хоман. Нејзиниот татко бил бизнисмен и првиот човек што управувал со омнибуси на [[Бродвеј]] во Њујорк. Нејзин портрет како многу мало дете (околу 1843 година) од сликарот [[Џон Бредли]] е дел од збирката на [[Метрополитен (музеј)|Метрополитен музејот на уметност]]. Сликата е насликана во селото [[Вејдинг Ривер]] на Лонг Ајленд. Нејзиниот татко го преселил семејството во [[Омаха (Небраска)|Омаха]], [[Небраска]], кога таа имала околу 15 години, а неколку години подоцна, во 1860 година, се омажила за Џорџ А. Грејвс, кој подоцна работел за воениот оддел во Вашингтон. Тие имале две деца, Ејми (1861–1892) и Бајрон (роден 1862). Ема Хоман Грејвс останала вдовица по само четири години брак, по што решила да продолжи со високо образование. Некое време студирала на Женскиот колеџ Рутгерс , а потоа се запишала на Националната академија за дизајн, каде што студирала сликарство. Таа станала една од најраните членови на Лигата на студенти по уметност во Њујорк. Нејзините слики со фигури и мртви природи биле изложени во Њујорк и на други места и освоила два златни медали. Во 1877 година таа повторно се омажила за Елмер А. Тајер од Масачусетс, кој бил менаџер за хотели на линиите Денвер и Рио Гранде. Тие се преселиле во Чикаго, Илиноис, каде што таа ја продолжила својата кариера како сликарка. Со Тајер, таа имала уште две деца, кои починале доста млади (пред 1899 година). Во 1882 година, тие се преселиле во Колорадо, каде што таа се префрлила од сликање фигури на ботаничка уметност, сосредоточувајќи се на диви цвеќиња по потекло од Америка прикажани во природни услови. Нејзината прва книга била ''„Диви цвеќиња на Колорадо“'' (1885), илустрирана со 24 хромолитографии од нејзините [[Акварел|акварели]], придружени со опис на нејзините патувања низ државата. Две години подоцна било проследено со ''„Диви цвеќиња на брегот на Пацификот“'', кое слично било оформено околу патна нарација. Цветовите во обете книги се насликани во жив, импресионистички стил без големо внимание на научните детали. Делумно, привлечноста на книгите на Тајер произлегувала од дневничкиот стил во прво лице што го користела за да ги раскаже своите кампувања и благи авантури во потрага по необични цвеќиња на понекогаш суров терен. Во својата книга за дивите цвеќиња во Колорадо, Тајер била првата личност што известила дека ''[[Epipactis gigantea]]'' може да се најде во таа држава. [[File:Thayer_iris-WFC.jpg|мини| Слика на [[перуника]] од ''„Дивите цвеќиња на Колорадо“'' на Ема Хоман Тајер (1885)]] Во истата година кога била објавена ''„Дивите цвеќиња на Колорадо“'', се тврдело дека Тајер некои од своите акварели за книгата ги засновала на скици направени од ботаничката уметница од Колорадо Спрингс, [[Алис Стјуарт Хил]], наместо на сопствени цртежи. Иако овие тврдења биле силно оспорени од луѓе кои всушност ја придружувале Тајер на нејзините патувања и ја виделе на работа, се покажало дека Тајер купила некои студии за цвеќиња од Хил и можеби позајмила некои композициски елементи од делата на Хил. Сепак, немало тужба, па обемот на позајмувањето на Тајер од Хил никогаш не беше целосно решен.Во 1889 година, Тајер објавила ново издание на ''„Диви цвеќиња на Колорадо“'' под наслов ''„Диви цвеќиња на Карпестите Планини“'' ; единствените промени биле на корицата и насловната страница. Се претпоставува дека оваа измена е направена за да не се натпреварува толку непосредно со книгата на Алис Хил од 1886 година ''„Процесијата на цвеќињата во Колорадо“'' . Тајер напишала и неколку романи, вклучувајќи ги ''„Англиско-американски“'' (1889), ''„Петронила, сестрата“'' (1898), ''„Легендата за Гленвуд Спрингс“'' (1900) и ''„Науката на Дороти Скадер“'' (1901). Сите нејзини книги се продавале добро, а многу од нив имале бројни изданија. Меѓутоа, ''„Запленета хипотека: Приказна за фармата'' “ (1890?), иако напишана од Е.Х. Тајер, очигледно не е нејзино дело. Таа изјавила дека авторката на тој роман ги користела нејзините иницијали, како и некои од нејзините ликови, за да го пласира, лажно, како „новата книга на г-ѓа Тајер“. Тајер починала во [[Денвер]], [[Колорадо]], во 1908 година. == Наводи == {{Ризница}} [[Категорија:Починати во 1908 година]] [[Категорија:Родени во 1842 година]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Американски ботанички илустратори]] [[Категорија:Американски романописци]] bpidj2uvxc36zppjkc6pc4ssfnjuwas 5642067 5642065 2026-10-08T17:38:44Z P.Nedelkovski 47736 дополнување, поправки 5642067 wikitext text/x-wiki {{Infobox artist | honorific_prefix = | name = Ема Хоман Тајер | native_name = Emma Homan Thayer | honorific_suffix = | image = Emma-Homan-Thayer-ca.1897.jpg | image_size = | alt = | caption = Ема Хоман Тајер, околу 1897. | native_name = | native_name_lang = en | birth_name = Ема Хома | birth_date = 1842 | birth_place = Њујорк, САД | death_date = 1908 | death_place = Денвер, Колорадо, САД | education = | alma_mater = | known_for = | notable_works = | style = | movement = | spouse = Џорџ А. Грејвс (1860–64) Елмер А. Тајер (1877–1908) | awards = <!-- {{awd|award|year|title|role|name}} (optional) --> | elected = }} '''Ема Хоман Тајер''' ({{родена во|Њујорк (град)}}, {{родена на|13|февруари|1842}} – {{почината во|Денвер}}, {{почината на|||1908}}) — американска ботаничка уметница од 19 век и авторка на книги за автохтони диви цвеќиња. Таа напиша и неколку романи. == Животопис == Ема Хоман е родена во [[Њујорк (град)|Њујорк]] на 13 февруари 1842 година, ќерка на Џорџ Ванд и Ема Хоман.<ref name=johnson/><ref name=aw/><ref name=kramer/> Нејзиниот татко бил бизнисмен и првиот човек што управувал со омнибуси на [[Бродвеј]] во Њујорк.<ref name=century/> Нејзин портрет како многу мало дете (околу 1843 година) од сликарот [[Џон Бредли]] е дел од збирката на [[Метрополитен (музеј)|Метрополитен музејот на уметност]].<ref name=met/> Сликата е насликана во селото [[Вејдинг Ривер]] на Лонг Ајленд.<ref name=met2/> Нејзиниот татко го преселил семејството во [[Омаха (Небраска)|Омаха]], [[Небраска]], кога таа имала околу 15 години, а неколку години подоцна, во 1860 година, се омажила за Џорџ А. Грејвс, кој подоцна работел за воениот оддел во Вашингтон.<ref name=century/> Тие имале две деца, Ејми (1861–1892) и Бајрон (роден 1862).<ref name=colorado-bio/> Ема Хоман Грејвс останала вдовица по само четири години брак, по што решила да продолжи со високо образование.<ref name=aw/> Некое време студирала на Женскиот колеџ Рутгерс,ref name=johnson/> а потоа се запишала на Националната академија за дизајн, каде што студирала сликарство. Таа станала една од најраните членови на Лигата на студенти по уметност во Њујорк.<ref name=johnson/><ref name=kramer/> Нејзините слики со фигури и мртви природи биле изложени во Њујорк и на други места и освоила два златни медали.<ref name=aw/> Во 1877 година таа повторно стапила во брак, се омажила за Елмер А. Тајер од Масачусетс, кој бил менаџер за хотели на линиите Денвер и Рио Гранде.<ref name=aw/><ref name=kramer/><ref name=rockies/> Тие се преселиле во Чикаго, Илиноис, каде што таа ја продолжила својата кариера како сликарка. Со Тајер, таа имала уште две деца, кои починале доста млади (пред 1899 година).<ref name=colorado-bio/> Во 1882 година, тие се преселиле во Колорадо, каде што таа се префрлила од сликање фигури на ботаничка уметност, сосредоточувајќи се на диви цвеќиња по потекло од Америка прикажани во природни услови.<ref name=ud/> Нејзината прва книга била ''„Диви цвеќиња на Колорадо“'' (1885), илустрирана со 24 хромолитографии од нејзините [[Акварел|акварели]], придружени со опис на нејзините патувања низ државата. Две години подоцна било проследено со ''„Диви цвеќиња на брегот на Пацификот“'', кое слично било оформено околу патна нарација. Цветовите во обете книги се насликани во жив, импресионистички стил без големо внимание на научните детали. Делумно, привлечноста на книгите на Тајер произлегувала од дневничкиот стил во прво лице што го користела за да ги раскаже своите кампувања и благи авантури во потрага по необични цвеќиња на понекогаш суров терен.<ref name=kramer/><ref name=ud/> Во својата книга за дивите цвеќиња во Колорадо, Тајер била првата личност што известила дека ''[[Epipactis gigantea]]'' може да се најде во таа држава.<ref name=rare/> [[Податотека:Thayer_iris-WFC.jpg|мини| Слика на [[перуника]] од ''„Дивите цвеќиња на Колорадо“'' на Ема Хоман Тајер (1885)]] Во истата година кога била објавена ''„Дивите цвеќиња на Колорадо“'', се тврдело дека Тајер некои од своите акварели за книгата ги засновала на скици направени од ботаничката уметница од Колорадо Спрингс, [[Алис Стјуарт Хил]], наместо на сопствени цртежи.<ref name=rockies/><ref name=nation/> Иако овие тврдења биле силно оспорени од луѓе кои всушност ја придружувале Тајер на нејзините патувања и ја виделе на работа,<ref name=nation/> се покажало дека Тајер купила некои студии за цвеќиња од Хил и можеби позајмила некои композициски елементи од делата на Хил.<ref name=rockies/> Сепак, немало тужба, па обемот на позајмувањето на Тајер од Хил никогаш не беше целосно решен.<ref name=rockies/> Во 1889 година, Тајер објавила ново издание на ''„Диви цвеќиња на Колорадо“'' под наслов ''„Диви цвеќиња на Карпестите Планини“'' ; единствените промени биле на корицата и насловната страница.<ref name=rockies/> Се претпоставува дека оваа измена е направена за да не се натпреварува толку непосредно со книгата на Алис Хил од 1886 година ''„Процесијата на цвеќињата во Колорадо“''.<ref name=rockies/> Тајер напишала и неколку романи, вклучувајќи ги ''„Англиско-американски“'' (1889), ''„Петронила, сестрата“'' (1898), ''„Легендата за Гленвуд Спрингс“'' (1900) и ''„Науката на Дороти Скадер“'' (1901). Сите нејзини книги се продавале добро, а многу од нив имале бројни изданија.<ref name=colorado-bio/> Меѓутоа, ''„Запленета хипотека: Приказна за фармата'' “ (1890?), иако напишана од Е.Х. Тајер, очигледно не е нејзино дело. Таа изјавила дека авторката на тој роман ги користела нејзините иницијали, како и некои од нејзините ликови, за да го пласира, лажно, како „новата книга на г-ѓа Тајер“.<ref name=writer/> Тајер починала во [[Денвер]], [[Колорадо]], во 1908 година. == Наводи == {{Reflist | refs= <ref name=century>Willard, Elizabeth, and Mary Ashton Rice. ''A Woman of the Century: Fourteen Hundred-seventy Biographical Sketches Accompanied by Portraits of Leading American Women in All Walks of Life''. Charles Wells Moulton, 1893, pp.709–710.</ref> <ref name=colorado-bio>''Portrait and Biographical Record of the State of Colorado'', Part 1. Chicago: Chapman Publishing Co., 1899, p. 240.</ref> <ref name=met2>Caldwell, John, and Oswaldo Rodriguez Roque. ''American Paintings in the Metropolitan Museum of Art, vol. 1: A Catalogue of Works by Artists Born by 1815''. Metropolitan Museum of Art, 1994, p. 436.</ref> <ref name=met>{{cite web|title=Emma Homan, Oil on canvas by John Bradley|url=http://www.metmuseum.org/Collections/search-the-collections/20010554?rpp=20&pg=1&ft=*&who=John+Bradley&pos=1|publisher=Metropolitan Museum of Art|accessdate=26 May 2012}}</ref> <ref name=johnson>Johnson, Rossiter, and John Howard Brown, eds. ''The Twentieth Century Biographical Dictionary of Notable Americans'', vol. 10. Boston: The Biographical Society, 1904.</ref> <ref name=writer>Hills, William Henry, and Robert Luce, eds. ''The Writer'', vol. 4 (January–December 1890), p. 191.</ref> <ref name=rockies>Nicholl, Chris, et al. ''Extraordinary Women of the Rocky Mountain West''. Pikes Peak Library District, 2010.</ref> <ref name=rare>Colorado Native Plant Society. ''Rare Plants of Colorado''.</ref> <ref name=aw>Willard, Frances Elizabeth, and Mary Ashton Rice Livermore, eds. ''American Women: Fifteen Hundred Biographies with Over 1,400 Portraits'', vol. 2. Crowell & Kirkpatrick, 1897, pp. 709–710.</ref> <ref name=nation>"Correspondence: Mrs. Thayer's Wild Flowers of Colorado". ''The Nation'', Dec. 17, 1885.</ref> <ref name=ud>[http://www.lib.udel.edu/ud/spec/exhibits/hort/women.htm "The Art of Botanical Illustration Women Illustrators"]. University of Delaware Library website. Accessed 8-19-2015.</ref> <ref name=kramer>Kramer, Jack. ''Women of Flowers: A Tribute to Victorian Women Illustrators''. New York, Stewart, Tabori & Chang, 1996.</ref> }} ==Надворешни врски== {{рвр|Emma Homan Thayer}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Тајер, Ема Хоман}} [[Категорија:Починати во 1908 година]] [[Категорија:Родени во 1842 година]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Американски ботанички илустратори]] [[Категорија:Американски романописци]] inr11scv207ptv01pgk5vhy5pq3z9pk 1 1405315 5642068 2026-10-08T17:39:35Z P.Nedelkovski 47736 Создадена страница со: {{СЗР}} 5642068 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1405316 5642070 2026-10-08T18:15:38Z Lili Arsova 86688 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1268456232|Joseph Mason (artist)]]“ 5642070 wikitext text/x-wiki '''Џозеф Мејсон''' ([[Англиски јазик|анг]]:Joseph Mason) (1808 – 8 октомври 1842){{Efn|The birth date used here comes from his tombstone. Other birth dates—1802 and 1807—have been used in various sources. The year of his birth has been disputed in part because of statements by Audubon, in part because Mason has been confused at times with another Joseph Mason who is listed in census records as living in Ohio around the same time.<ref name=pennington/>{{rp|181}} If he was born in 1807, he would have been only 13 rather than 18 when he accompanied Audubon, which seems improbable; however, the most careful source on this subject (Richards) presents credible evidence that Mason may in fact have been 13 and passed for 18 due to being unusually large and adept for his age.<ref name=richards/>{{rp|129}}}} бил американски [[уметник]] кој работел како асистент на [[Џон Џејмс Одибон]], сликајќи непотпишаните позадини со растителен свет за околу 50 од неговите студии за птици за книгата ''„''[[Птиците на Америка]]''“'' . [[File:Blue_Yellow-backed_Warbler_(Audubon).jpg|мини| Плоча 15 од ''„Птици на Америка“'', со северни птици парула (тогаш наречени сини жолтогрби птици) насликани од Џон Џејмс Одибон и стебло од цвет ''од'' бакарен ирис насликано од Џозеф Мејсон, 1821 година. Оригиналниот акварел се чува во музејот Историското друштво на Њујорк.]] == Ран живот == Џозеф Мејсон, кој во некои извори се наведува и како Џозеф Р. Мејсон, е роден во Делавер, Охајо, како син на Џозеф Вилсон Мејсон (книжар), а подоцна се преселил во [[Синсинати|Синсинати, Охајо]]. == Кариера == === Тутела под Одибон === Кога Одибон дошол во Синсинати на пократок престој во 1820 година, Мејсон станал негов ученик, покажувајќи исклучителен талент, особено како цртач. <ref name="Florida">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.flmnh.ufl.edu/naturalists/audubon01.htm|title=John James Audubon|publisher=Florida Naturalists|accessdate=December 19, 2015|quote=George Lehman, a professional Swiss landscape artist accompanied Audubon. Lehman also composed one of the finest Florida plates, plate 321, which shows the "beautiful and singular" roseate spoonbill. Other details for later plates were the work of [[Maria Martin]], the sister-in-law of Audubon's later collaborator, the Reverend John Bachman, whose two daughters married Audubon's sons.}}</ref> Одибон подоцна во писмо до својата сопруга нашишал дека Мејсон поседувал „инзвонреден“ талент за сликање и дека„ ''црта цвеќиња'' подобро од било кој друг во Америка, а добро знаеш дека не им ласкам многу на младите уметници. Ова никогаш не му го кажав нему, но навистина го мислам“. Одибон го ангажирал Мејсон како свој асистент да ги наслика цветните позадини на неговите слики од птици додека патувале на југ по реките [[Охајо (река)|Охајо]] и [[Мисисипи (река)|Мисисипи]] до [[Њу Орлеанс]]. Како одличен стрелец, Мејсон, исто така, извршувал и други експедициски задачи, отстрелувајќи бројни примероци на птици, како и веслајќи го чамецот и превезувајќи залихи. === Патување со Одибон === Според сопствените пресметки, во текот на двете години што патувал со Одубон (од октомври 1820 до август 1822 година), Мејсон, насликал помеѓу 150 и 200 акварелни позадини за Одибон. Над 50 од нив биле употребени, без тој да биде потпишан како автор, во книгата на Одибон со 450 слики од птици. На пример, за студијата на Одибон за две сини жолтогрби птици (денес познати како северни парули; табла 15 од „Птиците на Америка“), Мејсон насликал бакарен ирис (''[[Iris fulva]]''), кој Одибон го нарекол „знаме на Луизијана“. Слично на тоа, на таблата 73 е прикажана сликата на Мејсон со гранка од јужна магнолија (''[[Magnolia grandiflora]]'', од Одибон наречена голема магнолија) на која е качена канадска качурка (од Одибон наречена Бонапартина муволовка). Поранешен куратор на Националната галерија на уметност смета дека позадините на Мејсон значително придонесуваат за научната вредност на проектот на Одибон, бидејќи помагаат да се дефинираат размера, пропорцијата и природното опкружување. === Некредитирано дело === Се претпоставува дека Одибон можеби немал намера да му оддаде признание на Мејсон за неговата работа, бидејќи го замолил Мејсон да го потпише своето име со молив на цртежите, додека тој самиот ги потпишувал завршените дела со мастило. До средината на 1830-тите, Мејсон незадоволен од тоа како Одибон се однесувал кон него, во 1834 година одлучил и напишал писмо до авторот и критичар Џон Нил за Одибон во кое стои: : Го сметав Одибон за мој најголем пријател и никогаш не се посомневав дека ќе ми направи неправда кога ќе дојде време да го објави своето дело. Изгледа дека токму тоа го направи. [[File:Joseph_R._Mason_-_portrait_of_Marie_Jane_Andrew_aged_7_-_1841.jpg|мини| Портрет на Мари Џејн Ендру од Мејсон.]] Нил во неколку изданија од 1835 година во списанието ''„The New England Galaxy“'', во кој тогаш бил главен уредник продолжил да изразува сериозни сомнежи во врска со чесноста и доверливоста на Одибон. Меѓу другото, тој тврдел дека Одибон му ветил на Мејсон дека неговото име ќе биде запишано на релевантните слики во изданието ''„Птиците на Америка“ (The Birds of America).'' == Подоцнежен живот == Мејсон се вратил во Синсинати во 1822 година за да ѝ помогне на својата мајка која останала вдовица. Мејсон живеел во Синсинати до крајот на својот живот, освен неколку години во Филаделфија (1829–32) и кратки патувања во Мичиген (1840–41) и Индијана (1841). Тој се етаблирал како приватен наставник по уметност и портретист, ова подоцнежно дело е прилично круто во споредба со неговите нацртани ботанички слики. == Смрт и наследство == Мејсон починал од [[пневмонија]] на 8 октомври 1842 година. На почетокот на 2000-тите, уметникот за диви животни Џон Рутвен се заинтересирал за животот на Мејсон и решил да го пронајде неговиот гроб, чија локација во тој период била непозната. Рутвен открил дека Мејсон првично бил погребан на гробиштата во центарот на градот, а подоцна бил преместен на гробиштата и арборетумот Спринг Гроув. Рутвен во соработка и со поддршка со други граѓански лидери во Синсинати успеале да создадат бронзен релјефен маркер во спомен на придонесот на Мејсон кон монументалното издание ''„Птиците на Америка“'', бронзениот релјефен маркер му бил посветен на Мејсон во 2013 година. == Белешки == {{Белешки}} == Наводи == [[Категорија:Починати во 1842 година]] [[Категорија:Родени во 1808 година]] [[Категорија:Американски ботанички илустратори]] ily30jptqbuj35sxtj6vnuxb0h3tnhz 0 1405317 5642072 2026-10-08T18:45:44Z P.Nedelkovski 47736 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1340540014|Forest stand]]“ 5642072 wikitext text/x-wiki [[File:Forest_stands.png|мини| Три шумски состоини]] [[File:Stand_dynamics_stages.gif|мини| Фази на динамика на состоините за време на [[Сукцесија|сукцесијата]].]] '''Шумска состоина -''' континуирана [[Растителна заедница|заедница]] на [[Дрво (растение)|дрвја]] доволно униформни по состав, структура, возраст, големина, класа, распространетост, просторен распоред, состојба или местоположба со униформен квалитет за да се разликува од соседните заедници.<ref>{{Наведена книга|title=Silviculture: concepts and applications|last=Nyland|first=Ralph D.|date=2007|publisher=Waveland Press|edition=2nd|location=Prospect Heights}}</ref> [[Шума|Шумата]] е „збир од состоини“ кои исто така ги користат практиките на [[Шумарство|шумарството]].<ref>{{Наведена книга|title=Silviculture: concepts and applications|last=Nyland|first=Ralph D.|date=2007|publisher=Waveland Press|edition=2nd|location=Prospect Heights|page=5}}</ref> ''Моделирањето на ниво на состоина'' е вид на моделирање во [[Шумарство|шумарските науки]] во кое главната единица е шумска состоина. == Опис на состоина == Шумската состоина најчесто се опишува во десетини или 10%. Така, според сразмерите на трите вида, може да се опише мешана состоина од 3 борови пондероса, 2 мангрови дрвја и 5 сребрени смреки. Ако повеќе од 80% од главната крошна е од ист вид, тоа е чиста состоина. Ако е помала од 80%, се смета за мешана состоина.<ref>{{Наведено списание|last=Shifley|first=Stephen R.|last2=Fischer|first2=Burnell C.|date=1989|title=Estimating growth and yield of mixed stands|url=https://research.fs.usda.gov/treesearch/18590|journal=In: Hutchinson, Jay G., ed. Central hardwood notes. St. Paul, MN.: U.S. Dept. of Agriculture, Forest Service, North Central Forest Experiment Station. 5.04|language=en}}</ref> Обликот на мешање на видовите дрвја најчесто се дава како: * единки – кога има неколку неповрзани дрвја од еден тип. * трупа – до 5 дрвја поврзани од ист тип. * група – кога има повеќе од 5 дрвја, но тие се пониски од дрво за берба. * грмушка – кога има повеќе од 5 дрвја, но тие се повисоки од дрво за сечење, до околу 0,5 хектари. * чопорна група (rotten group) – збиен стоечки агрегат од дрвја, дрвјата во гнилата група имаат различни висини и различни длабочини или распоред по ленти. Зборот „Rotten“ потекнува од германскиот збор „''Rotte“'' и значи „чопор“. Овие дрвја се поврзани заедно во мали чопорни групи одделени со поголеми меѓупростори. Ова значи дека тие се идеални за планинско пошумување.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.waldwissen.net/waldwirtschaft/waldbau/bergwald/wsl_rottenaufforstung/index_DE|title=Rottenaufforstung im Gebirge|last=Eidg Forschungsanstalt WSL|work=waldwissen.net|language=de-DE}}</ref> Шумските состоини често се создаваат преку нарушувања. Овие нарушувања паѓаат по спектри на магнитуда, големина и честота. Некои примери вклучуваат шумски пожари, ветрови, инсекти, сечење дрва и пасење добиток. Откако ќе се случи нарушување, нова(и) кохорта(и) можат да го пополнат новиот простор за растење и преку различни метрики да бидат дефинирани како нова состоина.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B0121451607002313|title=Encyclopedia of Forest Sciences|last=Camp|first=A.E.|last2=Oliver|first2=C.D.|publisher=Elsevier|year=2004|isbn=9780121451608|page=1053-1062|chapter=SILVICULTURE {{!}} Forest Dynamics}}</ref> == Растојание на состоините == Растојанието помеѓу состоините може да се опише со [[Крунска покривка|крунската покривка]] на дрвјата. Така, може да се ограничи како: * Спакувани – сите круни се преклопуваат кога се гледаат одозгора * Затворени - сите круни се допираат, но не се преклопуваат * Светли – кога има рамномерен простор помеѓу круните * Просторни/празни – кога неколку дрвја се блиску, а сепак има многу чистини помеѓу овие мали групи. == Намена == Состоините не се логички, еколошки дефинирани управувачки единици. Наместо тоа, тие еволуирале од Нормалвалдовиот концепт, кој се темелел на идејата за ефикасност на сечата и на тоа дека шумското земјиште првенствено требало да даде приход од производство на дрва. Состоините овозможуваат полесна инвентаризација и планирање на шумите. Концептот, по пат на проширување, се применувал во целата шумарска пракса во светот, но потекнува од ''[[Средна Европа]]'' кон крајот на 18-ти и почетокот на 19-ти век со [[Меркантилизам|меркантилистичката]] традиција, пруското образование и појавата на [[Шумарство|модерното шумарство]]. Заедно со Нормалвалдовиот концепт се појавила идејата дека состоините се стандардизирани во однос на големината, мешавината на видови, возрасната класа и други метрики на дрвјата и дека шумарството треба да се стреми да го наметне ова во природата таму каде што дотогаш не постоело.<ref>{{Наведена книга|title=A Critique of Silviculture: Managing for Complexity|last=Puettmann|first=Klaus J.|last2=Coates|first2=K. David|last3=Messier|first3=Christian|date=2009|publisher=Island Press|isbn=978-1597261463|location=Washington, DC}}</ref> == Алтернативи == Бидејќи состоините се од перспектива на економското шумско шумарство, тие се многу сосредоточени на дрвниот елемент на шумите. Не се земаат предвид другите елементи во шумата, како што се грмушките, животните или топографијата, а алтернативните поими можеби подобро ќе одговараат на еколошките или други цели за вредност на земјиштето во шумите. Поимот [[Забел|„забел“]] (grove) е еден пример. Исто така, се предлага ''еко-единица''.<ref>{{Наведена книга|title=Forests: Elements of Silvology|last=Oldeman|first=Roelof A. A.|date=1990|publisher=Springer Berlin Heidelberg|isbn=9783642752117|location=Berlin, Heidelberg|page=624}}</ref> Други поими исто така може да функционираат, но да бидат на различни размери, како што се шумички. За да бидат корисни во шумарството, ваквите поими мора да бидат јасно дефинирани и доследно применети. Во недостаток на други, состоина веројатно ќе остане претпочитаната единица што ќе ја користат шумарите и другите кои управуваат со шумите, и покрај нејзините ограничувања. == Поврзано == * * Сеча, метод на управување * [[Забел]], мала група дрвја * Честар, густа шума од дрвја * [[Шумска динамика]] [[Категорија:Шумарство]] 9fu6t90t1in5b43l7u54t5i3ke0fw3t 0 1405318 5642073 2026-10-08T18:47:50Z 19user99 72391 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1323750687|Cycladic art]]“ 5642073 wikitext text/x-wiki   [[Категорија:Праисториска уметност]] [[Категорија:Старовековна уметност]] [[Категорија:Страници со повеќеделни слики во автоматски размер]] cff5o9q0t2xe4pt2vl13z7u5xqfm85x 5642081 5642073 2026-10-08T19:14:06Z 19user99 72391 5642081 wikitext text/x-wiki {{multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center | align = right | direction =vertical | header=Кикладска уметност | image1 = Cycladic idol 02.JPG | caption1 =Кикладски фигурини, во Националниот археолошки музеј на [[Атина]] }} '''Кикладска уметност''' — една од трите главни гранки на [[Егејска уметност|Егејската уметност]]. Античката [[кикладска култура]] цветала на островите на [[Егејското Море]] од околу 3300 до 1100 година п.н.е.<ref>{{cite book|last1=Adams|first1=Laurie|title=Уметност низ времето|year=1999|url=https://archive.org/details/artacrosstime00adam|url-access=registration|publisher=Mc-Graw Hill|page=[https://archive.org/details/artacrosstime00adam/page/112 112]|edition=fourth}}</ref> Заедно со [[минојската цивилизација]] и [[микенскаата цивилизација]], култураата на Кикладите се смета меѓу трите главни егејски култури. Затоа, Најпознатиот вид уметничко дело што е зачувано е мермерната фигурина, најчесто една женска фигура во цел раст со скрстени раце напред. Овој вид е познат кај археолозите како „FAF“ за „фигура(ине) со скрстени раце“. Освен остро дефинираниот нос, лицата се мазни, иако на некои има докази дека првично биле насликани. Значителен број од нив се познати, иако повеќето се нелегално отстранети од нивниот неевидентиран археолошки контекст, кој обично се чини дека е погреб. == Неолитска уметност == Речиси сите информации за неолитската уметност на Кикладите доаѓаат од ископаните места на [[Салиагос]] кај [[Антипарос]]. Грнчарството од овој период е слично на она од [[Крит]] и [[Грција|грчкото копно]]. [[Синклер Худ]] пишува: „Карактеристична форма е чинија на висока нога споредлива со тип што се јавува во копнениот доцнонеолитски период.“<ref>Худ 28</ref> == Кикладски скулптури == [[Image:Cycladic harp player.jpg|thumb|исправено=0,8|лево|Мермерен свирач на харфа (EC II; Badisches Landesmuseum, [[Карлсруе]])]] Најпознатата уметност од овој период се мермерните фигури кои обично се нарекуваат „идоли“ или „фигурини“, иако ниту едното име не е сосема точно: првиот термин сугерира религиозна функција за која експертите во никој случај не се согласуваат, а второто не се однесува правилно на најголемите фигури, кои се речиси во природна големина. Овие мермерни фигури се гледаат расфрлани низ Егејот, што сугерира дека овие фигури биле популарни меѓу луѓето од [[Крит]] и континентална Грција.<ref>Думас, стр. 81</ref> Можеби најпознатите од овие фигури се музичари: едниот свирач на харфа, другиот свирач на кавал.<ref>Хигинс, стр. 61</ref> Датираат од приближно 2500 година п.н.е., овие музичари понекогаш се сметаат за „најраните постоечки музичари од Егејот“.<ref>Хигинс, стр. 60</ref> Сепак, поголемиот дел од овие фигури се високо стилизирани претстави на женската човечка форма, обично со рамен, геометриски квалитет што влијаел врз дел од [[модерната уметност]] од 20 век.{{Потребен цитат|датум=ноември 2025}} Сепак, ова може да биде модерна заблуда бидејќи постојат докази дека скулптурите првично биле светло обоени.<ref name = "Музеј Гети">[http://www.getty.edu/art/exhibitions/cycladic/ Музеј Гети, претходна изложба „Праисториска уметност на Источниот Медитеран“]</ref> Поголемиот дел од фигурите се женски, прикажани голи и со раце скрстени преку стомакот, обично со десната рака држена под левата. Некои писатели кои ги гледаат овие артефакти од своја антрополошка или психолошка гледна точка претпоставуваат дека тие се претставници на [[Големата Божица]] на природата, можеби во традиција што е континуирана со онаа на неолитските женски фигури како што е [[Венера од Вилендорф]].<ref>Марија Гимбутас, „Јазикот на божицата“, ХарперКолинс 1991 стр. 203; Ерих Нојман, „Големата мајка: Анализа на архетипот“, превод Ралф Манхајм, Принстон Универзити Прес, 2-ро издание 1963, стр. 113.)</ref> Не постои консензус за нивното значење. Тие се толкувани на различни начини како [[култни слики]] на боговите, слики на смртта, детски кукли и други работи. Еден авторитет смета дека тие биле „повеќе од кукли, а веројатно помалку од свети идоли“. <ref name="Emily Vermeule 1974, стр. 52">Емили Вермел, „Грција во бронзеното доба“, University of Chicago Press 1974, стр. 52.</ref> Сугестиите дека овие слики биле идоли во строга смисла - култни предмети кои биле во фокусот на ритуалното обожавање - не се поткрепени со никакви археолошки докази.<ref>Л. Марангу, „Кикладска култура: Наксос во 3-тиот милениум п.н.е.“ Атина 1990 стр. 101, 141{{sic}}</ref> Она што археолошките докази го сугерираат е дека овие слики редовно се користеле во погребна практика: сите се пронајдени во гробови. Сепак, барем некои од нив покажуваат јасни знаци дека биле поправени, што имплицира дека биле предмети што ги ценеле починатите за време на животот и не биле направени специјално за погребување. Поголемите фигури понекогаш биле кршени, така што само дел од нив бил закопан, феномен за кој нема објаснување. Овие фигури очигледно биле погребани подеднакво и со мажите и со жените.<ref>Марангу стр. 101</ref> Вакви фигури не биле пронајдени во секој гроб.<ref name="Emily Vermeule 1974, стр. 52"/> Иако скулптурите најчесто се наоѓаат положени на грб во гробовите, поголемите примери можеби биле поставени во светилишта или места за живеење.<ref>{{cite book|last1=Bothmer|first1=Bernard|title=Краток водич за Одделот за египетска и класична уметност|date=1974|publisher=Музејот во Бруклин|location=Бруклин, Њујорк|pages=20}}</ref> == Ранокикладска уметност == Раната кикладска уметност е поделена на три периоди: EC I (2800–2500 п.н.е.), EC II (2500–2200 п.н.е.) и EC III (2200–2000 п.н.е.). Уметноста во никој случај не е строго ограничена на еден од овие периоди, а во некои случаи, дури и претставува повеќе од еден од кикладските острови. Уметноста на EC I е најдобро претставена на островите [[Парос]], [[Антипарос]] и [[Аморгос]], додека EC II првенствено се гледа на [[Сирос]], а EC III на [[Мелос]].<ref name="Хигинс 53">Хигинс 53</ref> ===Ран Кикладски I (Култура Грота-Пелос, 3300–2700 п.н.е.)=== [[File:Female Figure, ca. 3000 B.C.E.35.733.jpg|thumb|исправена=0.8|лево|Женска мермерна фигура (околу 3000 п.н.е.; [[Бруклински музеј]])]] Најважните најрани групи од [[културата Грота-Пелос|културата Грота-Пелос]] се Пелос, Пластирас и Лурос. Фигурините на Пелос се од шематски тип. И машките и женските фигури, во стоечка положба со глава и лице, го сочинуваат типот Пластирас; прикажувањето е натуралистички, но исто така и чудно стилизирано. Типот Лурос се смета за преоден, комбинирајќи и шематски и натуралистички елементи.<ref name=LakeForest>{{cite web|title=Кикладска култура|url=http://campus.lakeforest.edu/academics/greece/BrzCyc.html|publisher=Колеџ Лејк Форест|access-date=11 ноември 2014}}</ref><ref>{{cite web|last1=Вијанело|first1=Андреа|title=Кикладски фигурини во погребни ритуали|url=http://www.bronzeage.org.uk/4.aspx|website=BronzeAge.org.uk|access-date=11 ноември 2014|archive-date=21 април 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180421095643/http://www.bronzeage.org.uk/4.aspx|url-status=dead}}</ref> Шематските фигури се почесто среќаваат и се многу рамни во профилот, имаат едноставни форми и немаат јасно дефинирана глава. Натуралистичките фигури се мали и имаат тенденција да имаат чудни или претерани пропорции, со долги вратови, аголни горни делови од телото и мускулести нозе.<ref name="Fitton"/> ====Тип на Пелос (шема)==== Фигурините од типот Пелос се разликуваат од многу други кикладски фигурини бидејќи кај повеќето полот е неопределен. Најпознати од фигурините од типот Пелос се фигурините во облик на „виолина“. На овие фигурини има имплицитна издолжена глава, без нозе и тело во облик на виолина. Една посебна фигурина од „виолина“ има гради, раце под градите и срамен триаголник. Бидејќи не сите фигурини ги делат овие карактеристики, не може да се донесе точен заклучок во врска со нивната употреба во овој момент. [[Датотека:Кикладски мермерен идол.jpg|thumb|исправен|Кикладска мермерна фигурина, тип Пластирас]] ====Тип на Пластирас (натуралистички)==== Типот Пластирас е ран пример за кикладски фигурини, именувани по гробиштата на [[Парос]] каде што се пронајдени.<ref>{{cite book|last1=Getz-Preziosi|first1=Pat|title=Рана кикладска уметност во северноамериканските колекции|date=1987|publisher=Универзитетска издавачка куќа во Вашингтон|location=Сиетл и Лондон|page=52}}</ref> Фигурите го задржуваат обликот, ставот и распоредот на склопените раце како виолина од нивните претходници, но се разликуваат на значајни начини. Типот Пластирас е најнатуралистичкиот тип на кикладска фигурина, обележана со претерани пропорции. Овалеста глава со резбани црти на лицето, вклучувајќи уши, се наоѓа на издолжен врат кој обично зафаќа цела третина од вкупната висина на фигурата.<ref name=GetzGentle>{{cite book|last1=Getz-Gentle|first1=Pat|title=Лични стилови во раноцикладската скулптура|url=https://archive.org/details/personalstylesin0000getz|url-access=registration|date=2001|publisher=University of Washington Press|location=Сиетл и Лондон}}</ref> Нозете биле резбани одделно по целата должина, што често резултирало со кршења. Кај женските фигури, срамната област е обележана со засек, а градите се моделирани. Претставите на мажите се разликуваат по структура, но не и значително, поседувајќи потесни колкови и резбани претстави на машките полови органи. Фигурите обично не се поголеми од триесет сантиметри и не се способни да стојат сами, бидејќи стапалата се зашилени. Преживеаните фигурини се изрезбани од мермер, но некои претпоставуваат дека можеби биле изрезбани и од дрво. [[File:Cycladic figurine women, 2800–2700 п.н.е., AshmoleanM, AN 1946.117, 142416.jpg|thumb|исправено|лево|Женска мермерна фигура од Наксос, тип Лурос (2800-27 г. п.н.е.; Оксфорд)]] [[File:Cycladic figurine woman, marble, Kapsala, 2700–2600 BC, BM, A25, 142660.jpg|thumb|исправен|Женска мермерна фигурина, тип Капсала (ЕЗ II, 2700–2600 п.н.е.; [[Британски музеј]])]] ====Тип на Лурос (шематичен и натуралистички)==== Типот Лурос е категорија на цикладски фигурини од раноцикладската I фаза од [[бронзеното доба]]. Комбинирајќи ги натуралистичките и шематските пристапи на претходните стилови на фигури, типот Лурос има лица без црти, долг врат и едноставно тело со заслабени рамена кои имаат тенденција да се протегаат подалеку од колковите во ширина. Нозете се обликувани внимателно, но се издлабени до разделување не подалеку од колената или средните листови.<ref name=GetzGentle /> Иако градите не се наведени, фигурите од овој тип сè уште сугерираат на женската форма и имаат тенденција да носат докази за изрезбан срамен триаголник. ===Ран Кикладски II (култура Керос-Сирос, 2800–2300 п.н.е.)=== [[File:Cycladic three figurines group.jpg|thumb|исправен|лево|Група од три фигурини, ран тип Спедос, [[Култура Керос-Сирос]] (EC II)]] ====Сорта Капсала==== Варијантот Капсала е тип на кикладска фигура од ранокикладскиот II период. Често се смета дека овој тип претходи или се преклопува во периодот со оној на канонската варијанта на фигури на Спедос. Фигурите на Капсала се разликуваат од канонскиот тип по тоа што рацете се држат многу пониско во конфигурацијата десно-долу-лево превиткани, а лицата немаат вајани црти освен носот, а повремено и ушите.<ref name=GetzGentle /> Фигурите на Капсала покажуваат тенденција кон виткост, особено кај нозете, кои се многу подолги и им недостасува моќната мускулатура што се сугерира во претходните форми на скулптурите. Рамената и колковите се исто така многу потесни, а самите фигури ретко се поголеми од 30 см во должина. Доказите сугерираат дека бојата сега редовно се користи за да се дефинираат црти како што се очите и срамниот триаголник, наместо директно да се резбаат. Една карактеристична карактеристика на варијантата Капсала е тоа што некои фигури се чини дека сугерираат бременост, со испакнати стомаци со линии нацртани преку стомакот. Како и другите фигури од раниот кикладски период II, најзначајната карактеристика на варијантата Капсала е нивната положба со скрстени раце. ====Разновидност на Спедос==== [[File:Cycladic figurine women, 2800–2300 п.н.е., AshmoleanM, 142436.jpg|thumb|исправено|Женска мермерна фигура, веројатно од [[Аморгос]], Докатизматска варијанта (2800–2300 г. п.н.е. музеј)]] Типот Спедос, именуван по ранокикладските гробишта на [[Наксос]], е најчестиот од кикладските типови фигурини. Има најширока распространетост во Кикладите, како и на други места, и најголема долговечност. Групата како целина вклучува фигурини со висина од минијатурни примери од 8 см до монументални скулптури од 1,5 м. Со исклучок на статуа на машка фигура, која сега се наоѓа во колекцијата на Музејот на кикладска уметност, сите познати дела од сортата Спедос се женски фигури.<ref>[http://www.cycladic.gr/frontoffice/portal.asp?cpage=resource&cresrc=891&cnode=35&clang=1 Фигурина од сортата Спедос] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140819130317/http://www.cycladic.gr/frontoffice/portal.asp?cpage=resource&cresrc=891&cnode=35&clang=1 |date=2014-08-19 }} Музејот на кикладска уметност</ref> Фигурините на Спедос се типично тенки издолжени женски форми со склопени раце. Тие се карактеризираат со глави во облик на буквата U и длабоко засечена пукнатина меѓу нозете. ====Разновидност на Докатисмата==== Типот Докатисмата е кикладска фигура од крајот на ранокикладскиот II период од бронзеното доба. Со карактеристики кои се развиени од пораната варијанта на Спедос, фигурите на Докатисмата се одликуваат со широки, аголни рамена и прав профил. Фигурите на Докатисмата се сметаат за најстилизирани од фигурите со склопени раце, со долга, елегантна форма која покажува силно чувство за геометрија што е особено евидентно во главата, која се одликува со речиси триаголен облик. Овие фигури биле донекаде конзервативно изградени во споредба со претходните варијанти, со плитка пукнатина на ногата и поврзани стапала.<ref name=GetzGentle /> И покрај ова, фигурите всушност биле доста кршливи и склони кон кршење. Враќањето на засечен срамен триаголник е забележано и во варијантата на фигури Докатисмата. [[File:Cycladic figurine woman, marble, Chalandriani, 2400–2200 BC, BM, A14, 142690.jpg|thumb|исправен|лево|Женска мермерна фигурина, тип Халандријани (ЕЗ II, 2400–2200 п.н.е.; Британски музеј)]] ====Сорта чаландријани==== [[File:Cycladic figurine, female, marble, Crete, 2800-2200 BC, AM Chania, 076188.jpg|thumb|исправен|Женска мермерна фигурина од Крит, сорта Кумаса (EC II, 2800–2200 п.н.е.; [[Археолошки музеј на Ханија]])]] Варијантот [[Халандријани]] е вид кикладска фигура од крајот на ранокикладскиот II период од бронзеното доба. Именувани по гробиштата на островот [[Сирос]] на кој се пронајдени, овие фигури се донекаде слични по стил и манир со варијантот [[Докатизми (кикладски фигури)|Виртемството Докатисмата]] што им претходела. Сепак, фигурите на Халандријани се одликуваат со поскратена форма во која рацете се многу блиску до срамниот триаголник, а расцепот на ногата е означен само со плиток жлеб.<ref name=GetzGentle /> Една карактеристика што треба да се забележи кај варијантата Чаландријани е тоа што строгата конфигурација десно-под-лево што се среќава кај претходните фигури се чини дека се опуштила, бидејќи некои скулптури имаат обратни раце или дури и напуштање на склопената положба за едната или двете раце. Позицијата на легнување кај претходните фигури е исто така предизвикана, бидејќи стапалата не се секогаш наклонети, а нозете се донекаде крути. Рамената беа уште повеќе проширени од варијантата Докатисмата и беа доста подложни на оштетување бидејќи горниот дел од рацете и рамената се исто така најтенката точка на скулптурата. Главата е триаголна или во облик на штит со малку црти на лицето освен истакнат нос, поврзан со телото со пирамидален врат. Како и фигурите од варијантата Докатисмата, некои фигури на Чаландријани се чини дека се претставени како бремени. Дефинирачката карактеристика на овие фигури е нивното смело и претерано означување на рамената и горниот дел од рацете. == Раноминојски примери == ===Примери од Кумаса=== Фигурините од кумашката варијанта, од раноминојските гробишта во [[Кумаса]] на Крит, се многу мали и рамни. Фигурите со склопени раце обично имаат кратки нозе и широки рамена,<ref>{{Cite web|url=http://www.bradshawfoundation.com/sculpture/cycladic_scultpture56.php|title=Кикладска уметност: фигура во варијантата Кумаса|website=Бредшо Фондација}}</ref> и биле склони кон кршење поради нивната деликатна градба.<ref>{{Cite journal|last=Getz-Preziosi|first=Pat|date=1982|title=Ризик и поправка во ранокикладската скулптура|url=https://www.metmuseum.org/pubs/journals/1/pdf/1512766.pdf.bannered.pdf|journal=Metropolitan Museum Journal|volume=18|pages=24}}</ref> [[File:Frying_Pan_Luvr231.jpg|thumb|исправен|Кикладска „тава за пржење“, теракота со печатена и сечена спирална декорација (ЕЗ I–II, околу 2700 п.н.е., фаза Кампос)]] == Грнчарство == Локалната глина се покажа како тешка за преработка, а грнчарството, чиниите и вазните од овој период ретко се над просечните.<ref name="Higgins 53"/> Од одредена важност се таканаречените „тави за пржење“, кои се појавиле на островот Сирос за време на фазата EC II. Станува збор за тркалезни украсени дискови, кои не се користеле за готвење, туку веројатно како амајлии за плодност или огледала.<ref>Higgins 54</ref> Исто така, пронајдени се и некои зоолошки фигурини и парчиња што прикажуваат бродови. Освен овие, пронајдени се и други форми на функционална грнчарија. Целата грнчарија од раната кикладска цивилизација била изработена рачно и обично имала црна или црвеникава боја, иако е пронајдена и грнчарија со бледо кафеава боја. Најчестите форми се цилиндрични кутии, познати како пиксиди.<ref name="Fitton">{{cite book |last=Fitton |first=J. Lesley |title=Cycladic Art |publisher=[[British Museum#British Museum Press|British Museum Press]] |location=London |date=1989 |page=22 |isbn=978-0714112930 }}</ref> Тие се груби по конструкција, со дебели ѕидови и распаѓачки несовршености, но понекогаш имаат натуралистички дизајни што потсетуваат на морската култура на егејските острови. Исто така, постојат и фигурини на животни. ==Галерија== <gallery heights="200"> File:Harp player, Cycladic civilization - Greece.JPG|{{center|<small> Male harp player from Keros</small>}} File:Male harp player of the early Spedos type - Getty Museum (85.AA.103).jpg|{{center|<small>Свирач на харфа од раниот тип Спедос во [[Гети Вила]]</small>}} File:Cycladic figurine female, 3200–2800 BC, AshmoleanM, AN 1946.118, 142402.jpg|{{center|<small>Женска мермерна фигурина од [[Наксос]], тип Пластирас (EC I, 3200–2800 п.н.е.; Ашмолеански музеј, Оксфорд)</small>}} Image:Idol torso cycladic figurine Plastiras type 2800-2700 B, PMTh 24 0503157.jpg|{{center|<small>Женски торзо од потемен камен со дупка во грлото и бутови во облик на дírkama, тип Пластирас (EC I, 2800–2700 п.н.е.; [[Музеј на праисториска Тера]])</small>}} File:Kykladenidol.jpg|{{center|<small>Кикладска скулптура ([[Археолошки музеј на Хераклион]])</small>}} File:Schematic female large figurine of the early Spedos variety, London BM 1971,0521.1.jpg|{{center|<small>Голема женска фигура од раниот вид Спедос (долга 76,8 см), [[Британски музеј]]<ref>[https://www.britishmuseum.org/collection/object/G_1971-0521-1]</ref></small>}} File:Cycladic female figurine 2.jpg|{{center|<small>Женски канонски тип, рано дело од сортата Спедос ([[Музеј на кикладска уметност Гуландрис]])</small>}} File:Head figurine Spedos Louvre Ma2709.jpg|{{center|<small>Глава на женска фигура, тип Спедос, [[rr култура]] (EC II, 2700–2300 п.н.е.; [[Лувр]])</small>}} Image:MuseAckrotiriItem70-6643-wpd.jpg|Рани теракотни фигурини од [[Санторини]] (околу 2100 п.н.е.; Музеј на кикладската култура) File:Chèvre d'or antique.jpg|Златна фигура на козорог од [[Санторини]], доцнокикладски период (17 век п.н.е.) File:Zintilis Idol.jpg|Зилинталски идол, Кипар, 3900-2500 п.н.е. </gallery> == Наводи == {{наводи}} == Извори == * Думас, Христос (1969). „Рана кикладска уметност“. Фредерик А. Прагер, Инк. * Хигинс, Рејнолд (1967). „Минојска и микенска уметност“. Темза и Хадсон. * Худ, Синклер (1978). „Уметноста во праисториска Грција“. „Пенгуин Букс“. ==Надворешни врски== * [https://www.youtube.com/watch?v=7C7do85sfXA Маж свирач на харфа од Керос] (ЕЗ II, околу 2600–2300 п.н.е.; [[Национален археолошки музеј, Атина]]), [[Смархистори]] * [http://www.bradshawfoundation.com/sculpture/cycladic_introduction.php Кикладските скулптури] * [http://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/ref/collection/p15324coll10/id/70242 „Грчка уметност на Егејските Острови“], Издадено во врска со изложбата одржана од 1 ноември 1979 до 10 февруари 1980 година, Метрополитен музеј на уметност, Њујорк, спонзорирана од Владата на Република Грција, дополнета со позајмица од Музејот Лувр {{Западни уметнички движења}}   [[Категорија:Праисториска уметност]] [[Категорија:Старовековна уметност]] [[Категорија:Страници со повеќеделни слики во автоматски размер]] 5kvenkjxsovm8v882ooxzbfhj9fe1yd 5642082 5642081 2026-10-08T19:23:25Z 19user99 72391 5642082 wikitext text/x-wiki {{multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center | align = right | direction =vertical | header=Кикладска уметност | image1 = Cycladic idol 02.JPG | caption1 =Кикладски фигурини, во Националниот археолошки музеј на [[Атина]] }} '''Кикладска уметност''' — една од трите главни гранки на [[Егејска уметност|Егејската уметност]]. Античката кикладска култура цветала на островите на [[Егејското Море]] од околу 3300 до 1100 година п.н.е.<ref>{{cite book|last1=Adams|first1=Laurie|title=Уметност низ времето|year=1999|url=https://archive.org/details/artacrosstime00adam|url-access=registration|publisher=Mc-Graw Hill|page=[https://archive.org/details/artacrosstime00adam/page/112 112]|edition=fourth}}</ref> Заедно со минојската цивилизација и микенскаата цивилизација, култураата на Кикладите се смета меѓу трите главни егејски култури. Затоа, Најпознатиот вид уметничко дело што е зачувано е мермерната фигурина, најчесто една женска фигура во цел раст со скрстени раце напред. Овој вид е познат кај археолозите како „FAF“ за „фигура(ине) со скрстени раце“. Освен остро дефинираниот нос, лицата се мазни, иако на некои има докази дека првично биле насликани. Значителен број од нив се познати, иако повеќето се нелегално отстранети од нивниот неевидентиран археолошки контекст, кој обично се чини дека е погреб. == Неолитска уметност == Речиси сите информации за неолитската уметност на Кикладите доаѓаат од ископаните места на Салиагос кај Антипарос. Грнчарството од овој период е слично на она од [[Крит]] и [[Грција|грчкото копно]]. Синклер Худ пишува: „Карактеристична форма е чинија на висока нога споредлива со тип што се јавува во копнениот доцнонеолитски период.“<ref>Худ 28</ref> == Кикладски скулптури == [[Image:Cycladic harp player.jpg|thumb|исправено=0,8|лево|Мермерен свирач на харфа (EC II; Badisches Landesmuseum, [[Карлсруе]])]] Најпознатата уметност од овој период се мермерните фигури кои обично се нарекуваат „идоли“ или „фигурини“, иако ниту едното име не е сосема точно: првиот термин сугерира религиозна функција за која експертите во никој случај не се согласуваат, а второто не се однесува правилно на најголемите фигури, кои се речиси во природна големина. Овие мермерни фигури се гледаат расфрлани низ Егејот, што сугерира дека овие фигури биле популарни меѓу луѓето од [[Крит]] и континентална Грција.<ref>Думас, стр. 81</ref> Можеби најпознатите од овие фигури се музичари: едниот свирач на харфа, другиот свирач на кавал.<ref>Хигинс, стр. 61</ref> Датираат од приближно 2500 година п.н.е., овие музичари понекогаш се сметаат за „најраните постоечки музичари од Егејот“.<ref>Хигинс, стр. 60</ref> Сепак, поголемиот дел од овие фигури се високо стилизирани претстави на женската човечка форма, обично со рамен, геометриски квалитет што влијаел врз дел од [[Модерна уметност|модерната уметност]] од 20 век. Сепак, ова може да биде модерна заблуда бидејќи постојат докази дека скулптурите првично биле светло обоени.<ref name = "Музеј Гети">[http://www.getty.edu/art/exhibitions/cycladic/ Музеј Гети, претходна изложба „Праисториска уметност на Источниот Медитеран“]</ref> Поголемиот дел од фигурите се женски, прикажани голи и со раце скрстени преку стомакот, обично со десната рака држена под левата. Некои писатели кои ги гледаат овие артефакти од своја антрополошка или психолошка гледна точка претпоставуваат дека тие се претставници на Големата Божица на природата, можеби во традиција што е континуирана со онаа на неолитските женски фигури како што е [[Венера од Вилендорф]].<ref>Марија Гимбутас, „Јазикот на божицата“, ХарперКолинс 1991 стр. 203; Ерих Нојман, „Големата мајка: Анализа на архетипот“, превод Ралф Манхајм, Принстон Универзити Прес, 2-ро издание 1963, стр. 113.)</ref> Не постои консензус за нивното значење. Тие се толкувани на различни начини како [[култни слики]] на боговите, слики на смртта, детски кукли и други работи. Еден авторитет смета дека тие биле „повеќе од кукли, а веројатно помалку од свети идоли“. <ref name="Emily Vermeule 1974, стр. 52">Емили Вермел, „Грција во бронзеното доба“, University of Chicago Press 1974, стр. 52.</ref> Сугестиите дека овие слики биле идоли во строга смисла - култни предмети кои биле во фокусот на ритуалното обожавање - не се поткрепени со никакви археолошки докази.<ref>Л. Марангу, „Кикладска култура: Наксос во 3-тиот милениум п.н.е.“ Атина 1990 стр. 101, 141{{sic}}</ref> Она што археолошките докази го сугерираат е дека овие слики редовно се користеле во погребна практика: сите се пронајдени во гробови. Сепак, барем некои од нив покажуваат јасни знаци дека биле поправени, што имплицира дека биле предмети што ги ценеле починатите за време на животот и не биле направени специјално за погребување. Поголемите фигури понекогаш биле кршени, така што само дел од нив бил закопан, феномен за кој нема објаснување. Овие фигури очигледно биле погребани подеднакво и со мажите и со жените.<ref>Марангу стр. 101</ref> Вакви фигури не биле пронајдени во секој гроб.<ref name="Emily Vermeule 1974, стр. 52"/> Иако скулптурите најчесто се наоѓаат положени на грб во гробовите, поголемите примери можеби биле поставени во светилишта или места за живеење.<ref>{{cite book|last1=Bothmer|first1=Bernard|title=Краток водич за Одделот за египетска и класична уметност|date=1974|publisher=Музејот во Бруклин|location=Бруклин, Њујорк|pages=20}}</ref> == Ранокикладска уметност == Раната кикладска уметност е поделена на три периоди: EC I (2800–2500 п.н.е.), EC II (2500–2200 п.н.е.) и EC III (2200–2000 п.н.е.). Уметноста во никој случај не е строго ограничена на еден од овие периоди, а во некои случаи, дури и претставува повеќе од еден од кикладските острови. Уметноста на EC I е најдобро претставена на островите [[Парос]], [[Антипарос]] и [[Аморгос]], додека EC II првенствено се гледа на [[Сирос]], а EC III на [[Мелос]].<ref name="Хигинс 53">Хигинс 53</ref> ===Ран кикладски период (Култура Грота-Пелос, 3300–2700 п.н.е.)=== [[File:Female Figure, ca. 3000 B.C.E.35.733.jpg|thumb|исправена=0.8|лево|Женска мермерна фигура (околу 3000 п.н.е.; [[Бруклински музеј]])]] Најважните најрани групи од културата Грота-Пелос се групите Пелос, Пластирас и Лурос. Фигурините на Пелос се од шематски тип. И машките и женските фигури, во стоечка положба со глава и лице, го сочинуваат типот Пластирас; прикажувањето е натуралистички, но исто така и чудно стилизирано. Типот Лурос се смета за преоден, комбинирајќи и шематски и натуралистички елементи.<ref name=LakeForest>{{cite web|title=Кикладска култура|url=http://campus.lakeforest.edu/academics/greece/BrzCyc.html|publisher=Колеџ Лејк Форест|access-date=11 ноември 2014}}</ref><ref>{{cite web|last1=Вијанело|first1=Андреа|title=Кикладски фигурини во погребни ритуали|url=http://www.bronzeage.org.uk/4.aspx|website=BronzeAge.org.uk|access-date=11 ноември 2014|archive-date=21 април 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180421095643/http://www.bronzeage.org.uk/4.aspx|url-status=dead}}</ref> Шематските фигури се почесто среќаваат и се многу рамни во профилот, имаат едноставни форми и немаат јасно дефинирана глава. Натуралистичките фигури се мали и имаат тенденција да имаат чудни или претерани пропорции, со долги вратови, аголни горни делови од телото и мускулести нозе.<ref name="Fitton"/> ====Варијанта шема)==== Фигатичнарините од типот Пелос се разликуваат од многу други кикладски фигурини бидејќи кај повеќето полот е неопределен. Најпознати од фигурините од типот Пелос се фигурините во облик на „виолина“. На овие фигурини има имплицитна издолжена глава, без нозе и тело во облик на виолина. Една посебна фигурина од „виолина“ има гради, раце под градите и срамен триаголник. Бидејќи не сите фигурини ги делат овие карактеристики, не може да се донесе точен заклучок во врска со нивната употреба во овој момент. ====Варијанта Пластирас (натуралистичка)==== Типот Пластирас е ран пример за кикладски фигурини, именувани по гробиштата на [[Парос]] каде што се пронајдени.<ref>{{cite book|last1=Getz-Preziosi|first1=Pat|title=Рана кикладска уметност во северноамериканските колекции|date=1987|publisher=Универзитетска издавачка куќа во Вашингтон|location=Сиетл и Лондон|page=52}}</ref> Фигурите го задржуваат обликот, ставот и распоредот на склопените раце како виолина од нивните претходници, но се разликуваат на значајни начини. Типот Пластирас е најнатуралистичкиот тип на кикладска фигурина, обележана со претерани пропорции. Овалеста глава со резбани црти на лицето, вклучувајќи уши, се наоѓа на издолжен врат кој обично зафаќа цела третина од вкупната висина на фигурата.<ref name=GetzGentle>{{cite book|last1=Getz-Gentle|first1=Pat|title=Лични стилови во раноцикладската скулптура|url=https://archive.org/details/personalstylesin0000getz|url-access=registration|date=2001|publisher=University of Washington Press|location=Сиетл и Лондон}}</ref> Нозете биле резбани одделно по целата должина, што често резултирало со кршења. Кај женските фигури, срамната област е обележана со засек, а градите се моделирани. Претставите на мажите се разликуваат по структура, но не и значително, поседувајќи потесни колкови и резбани претстави на машките полови органи. Фигурите обично не се поголеми од триесет сантиметри и не се способни да стојат сами, бидејќи стапалата се зашилени. Преживеаните фигурини се изрезбани од мермер, но некои претпоставуваат дека можеби биле изрезбани и од дрво. [[File:Cycladic figurine women, 2800–2700 п.н.е., AshmoleanM, AN 1946.117, 142416.jpg|thumb|исправено|лево|Женска мермерна фигура од Наксос, тип Лурос (2800-27 г. п.н.е.; Оксфорд)]] [[File:Cycladic figurine woman, marble, Kapsala, 2700–2600 BC, BM, A25, 142660.jpg|thumb|Женска мермерна фигурина, варијанта од Капсала (2700–2600 г. п.н.е.; [[Британски музеј]])]] ====Варијанта Лурос (шематична и натуралистичка)==== Типот Лурос е категорија на цикладски фигурини од раноцикладската I фаза од [[бронзеното доба]]. Комбинирајќи ги натуралистичките и шематските пристапи на претходните стилови на фигури, типот Лурос има лица без црти, долг врат и едноставно тело со заслабени рамена кои имаат тенденција да се протегаат подалеку од колковите во ширина. Нозете се обликувани внимателно, но се издлабени до разделување не подалеку од колената или средните листови.<ref name=GetzGentle /> Иако градите не се наведени, фигурите од овој тип сè уште сугерираат на женската форма и имаат тенденција да носат докази за изрезбан срамен триаголник. ===Ран Кикладски II (култура Керос-Сирос, 2800–2300 п.н.е.)=== [[File:Cycladic three figurines group.jpg|thumb|лево|Група од три фигурини, ран тип од Спедос, [[Култура Керос-Сирос]] (EC II)]] ====Сорта Капсала==== Варијантот Капсала е тип на кикладска фигура од ранокикладскиот II период. Често се смета дека овој тип претходи или се преклопува во периодот со оној на канонската варијанта на фигури на Спедос. Фигурите на Капсала се разликуваат од канонскиот тип по тоа што рацете се држат многу пониско во конфигурацијата десно-долу-лево превиткани, а лицата немаат вајани црти освен носот, а повремено и ушите.<ref name=GetzGentle /> Фигурите на Капсала покажуваат тенденција кон виткост, особено кај нозете, кои се многу подолги и им недостасува моќната мускулатура што се сугерира во претходните форми на скулптурите. Рамената и колковите се исто така многу потесни, а самите фигури ретко се поголеми од 30 см во должина. Доказите сугерираат дека бојата сега редовно се користи за да се дефинираат црти како што се очите и срамниот триаголник, наместо директно да се резбаат. Една карактеристична карактеристика на варијантата Капсала е тоа што некои фигури се чини дека сугерираат бременост, со испакнати стомаци со линии нацртани преку стомакот. Како и другите фигури од раниот кикладски период II, најзначајната карактеристика на варијантата Капсала е нивната положба со скрстени раце. ====Разновидност на варијантите од Спедос==== [[File:Cycladic figurine women, 2800–2300 п.н.е., AshmoleanM, 142436.jpg|thumb|исправено|Женска мермерна фигура, веројатно од [[Аморгос]], Докатизматска варијанта (2800–2300 г. п.н.е. музеј)]] Типот Спедос, именуван по ранокикладските гробишта на [[Наксос]], е најчестиот од кикладските типови фигурини. Има најширока распространетост во Кикладите, како и на други места, и најголема долговечност. Групата како целина вклучува фигурини со висина од минијатурни примери од 8 см до монументални скулптури од 1,5 м. Со исклучок на статуа на машка фигура, која сега се наоѓа во колекцијата на Музејот на кикладска уметност, сите познати дела од сортата Спедос се женски фигури.<ref>[http://www.cycladic.gr/frontoffice/portal.asp?cpage=resource&cresrc=891&cnode=35&clang=1 Фигурина од сортата Спедос] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140819130317/http://www.cycladic.gr/frontoffice/portal.asp?cpage=resource&cresrc=891&cnode=35&clang=1 |date=2014-08-19 }} Музејот на кикладска уметност</ref> Фигурините на Спедос се типично тенки издолжени женски форми со склопени раце. Тие се карактеризираат со глави во облик на буквата U и длабоко засечена пукнатина меѓу нозете. ====Разновидност на Докатисмата==== Типот Докатисмата е кикладска фигура од крајот на ранокикладскиот II период од бронзеното доба. Со карактеристики кои се развиени од пораната варијанта на Спедос, фигурите на Докатисмата се одликуваат со широки, аголни рамена и прав профил. Фигурите на Докатисмата се сметаат за најстилизирани од фигурите со склопени раце, со долга, елегантна форма која покажува силно чувство за геометрија што е особено евидентно во главата, која се одликува со речиси триаголен облик. Овие фигури биле донекаде конзервативно изградени во споредба со претходните варијанти, со плитка пукнатина на ногата и поврзани стапала.<ref name=GetzGentle /> И покрај ова, фигурите всушност биле доста кршливи и склони кон кршење. Враќањето на засечен срамен триаголник е забележано и во варијантата на фигури Докатисмата. [[File:Cycladic figurine woman, marble, Chalandriani, 2400–2200 BC, BM, A14, 142690.jpg|thumb|лево|Женска мермерна фигурина, тип Халандријани (2400–2200 г. п.н.е.; Британски музеј)]] ====Сорта чаландријани==== [[File:Cycladic figurine, female, marble, Crete, 2800-2200 BC, AM Chania, 076188.jpg|thumb|Женска мермерна фигурина од Крит, сорта од Кумаса (2800–2200 г. п.н.е.; [[Археолошки музеј на Ханија]])]] Варијантот [[Халандријани]] е вид кикладска фигура од крајот на ранокикладскиот II период од бронзеното доба. Именувани по гробиштата на островот [[Сирос]] на кој се пронајдени, овие фигури се донекаде слични по стил и манир со варијантот [[Докатизми (кикладски фигури)|Виртемството Докатисмата]] што им претходела. Сепак, фигурите на Халандријани се одликуваат со поскратена форма во која рацете се многу блиску до срамниот триаголник, а расцепот на ногата е означен само со плиток жлеб.<ref name=GetzGentle /> Една карактеристика што треба да се забележи кај варијантата Чаландријани е тоа што строгата конфигурација десно-под-лево што се среќава кај претходните фигури се чини дека се опуштила, бидејќи некои скулптури имаат обратни раце или дури и напуштање на склопената положба за едната или двете раце. Позицијата на легнување кај претходните фигури е исто така предизвикана, бидејќи стапалата не се секогаш наклонети, а нозете се донекаде крути. Рамената беа уште повеќе проширени од варијантата Докатисмата и беа доста подложни на оштетување бидејќи горниот дел од рацете и рамената се исто така најтенката точка на скулптурата. Главата е триаголна или во облик на штит со малку црти на лицето освен истакнат нос, поврзан со телото со пирамидален врат. Како и фигурите од варијантата Докатисмата, некои фигури на Чаландријани се чини дека се претставени како бремени. Дефинирачката карактеристика на овие фигури е нивното смело и претерано означување на рамената и горниот дел од рацете. == Раноминојски примери == ===Примери од Кумаса=== Фигурините од кумашката варијанта, од раноминојските гробишта во [[Кумаса]] на Крит, се многу мали и рамни. Фигурите со склопени раце обично имаат кратки нозе и широки рамена,<ref>{{Cite web|url=http://www.bradshawfoundation.com/sculpture/cycladic_scultpture56.php|title=Кикладска уметност: фигура во варијантата Кумаса|website=Бредшо Фондација}}</ref> и биле склони кон кршење поради нивната деликатна градба.<ref>{{Cite journal|last=Getz-Preziosi|first=Pat|date=1982|title=Ризик и поправка во ранокикладската скулптура|url=https://www.metmuseum.org/pubs/journals/1/pdf/1512766.pdf.bannered.pdf|journal=Metropolitan Museum Journal|volume=18|pages=24}}</ref> [[File:Frying_Pan_Luvr231.jpg|thumb|Кикладска „тава за пржење“, теракота со печатена и сечена спирална декорација (околу 2700 г. п.н.е., Кампос)]] == Грнчарство == Локалната глина се покажа како тешка за преработка, а грнчарството, чиниите и вазните од овој период ретко се над просечните.<ref name="Higgins 53"/> Од одредена важност се таканаречените „тави за пржење“, кои се појавиле на островот Сирос за време на фазата EC II. Станува збор за тркалезни украсени дискови, кои не се користеле за готвење, туку веројатно како амајлии за плодност или огледала.<ref>Higgins 54</ref> Исто така, пронајдени се и некои зоолошки фигурини и парчиња што прикажуваат бродови. Освен овие, пронајдени се и други форми на функционална грнчарија. Целата грнчарија од раната кикладска цивилизација била изработена рачно и обично имала црна или црвеникава боја, иако е пронајдена и грнчарија со бледо кафеава боја. Најчестите форми се цилиндрични кутии, познати како пиксиди.<ref name="Fitton">{{cite book |last=Fitton |first=J. Lesley |title=Cycladic Art |publisher=[[British Museum#British Museum Press|British Museum Press]] |location=London |date=1989 |page=22 |isbn=978-0714112930 }}</ref> Тие се груби по конструкција, со дебели ѕидови и распаѓачки несовршености, но понекогаш имаат натуралистички дизајни што потсетуваат на морската култура на егејските острови. Исто така, постојат и фигурини на животни. ==Галерија== <gallery heights="200"> File:Harp player, Cycladic civilization - Greece.JPG|{{center|<small> Машки свирач на харфа од Керос</small>}}|алт=Male harp player from Keros File:Male harp player of the early Spedos type - Getty Museum (85.AA.103).jpg|{{center|<small>Свирач на харфа од раниот тип Спедос во [[Гети Вила]]</small>}} File:Cycladic figurine female, 3200–2800 BC, AshmoleanM, AN 1946.118, 142402.jpg|{{center|<small>Женска мермерна фигурина од [[Наксос]], тип Пластирас (EC I, 3200–2800 п.н.е.; Ашмолеански музеј, Оксфорд)</small>}} Image:Idol torso cycladic figurine Plastiras type 2800-2700 B, PMTh 24 0503157.jpg|{{center|<small>Женски торзо од потемен камен со дупка во грлото, варијанта од Пластирас (EC I, 2800–2700 п.н.е.; Музеј на праисториска Тера)</small>}}|алт=Женски торзо од потемен камен со дупка во грлото и бутови во облик на дírkama, тип Пластирас (EC I, 2800–2700 п.н.е.; Музеј на праисториска Тера) File:Kykladenidol.jpg|{{center|<small>Кикладска скулптура ([[Хераклионски археолошки музеј]])</small>}}|алт=Кикладска скулптура (Археолошки музеј на Хераклион) File:Schematic female large figurine of the early Spedos variety, London BM 1971,0521.1.jpg|{{center|<small>Голема женска фигура од раниот вид Спедос (долга 76,8 см), [[Британски музеј]]<ref>[https://www.britishmuseum.org/collection/object/G_1971-0521-1]</ref></small>}} File:Cycladic female figurine 2.jpg|{{center|<small>Женски канонски тип, рано дело, варијанта од Спедос (Музеј на кикладска уметност во Гуландрис)</small>}}|алт=Женски канонски тип, рано дело од сортата Спедос (Музеј на кикладска уметност Гуландрис) File:Head figurine Spedos Louvre Ma2709.jpg|{{center|<small>Глава на женска фигура, варијанта од Спедос, (EC II, 2700–2300 п.н.е.; [[Лувр]])</small>}}|алт=Глава на женска фигура, тип Спедос, rr култура (EC II, 2700–2300 п.н.е.; Лувр) Image:MuseAckrotiriItem70-6643-wpd.jpg|Рани теракотни фигурини од [[Санторини]] (околу 2100 п.н.е.; Музеј на кикладската култура) File:Chèvre d'or antique.jpg|Златна фигура на козорог од [[Санторини]], доцнокикладски период (17 век п.н.е.) File:Zintilis Idol.jpg|Зилинталски идол, Кипар, 3900-2500 п.н.е. </gallery> == Наводи == {{наводи}} == Извори == * Думас, Христос (1969). „Рана кикладска уметност“. Фредерик А. Прагер, Инк. * Хигинс, Рејнолд (1967). „Минојска и микенска уметност“. Темза и Хадсон. * Худ, Синклер (1978). „Уметноста во праисториска Грција“. „Пенгуин Букс“. ==Надворешни врски== * [https://www.youtube.com/watch?v=7C7do85sfXA Машки свирач на харфа од Керос] (ЕЗ II, околу 2600–2300 п.н.е.; Национален археолошки музеј, Атина), Смархистори * [http://www.bradshawfoundation.com/sculpture/cycladic_introduction.php Кикладските скулптури] * [http://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/ref/collection/p15324coll10/id/70242 „Грчка уметност на Егејските Острови“], Издадено во врска со изложбата одржана од 1 ноември 1979 до 10 февруари 1980 година, Метрополитен музеј на уметност, Њујорк, спонзорирана од Владата на Република Грција, дополнета со позајмица од Музејот Лувр {{Западни уметнички движења}}   [[Категорија:Праисториска уметност]] [[Категорија:Старовековна уметност]] [[Категорија:Страници со повеќеделни слики во автоматски размер]] adfxfy5p9tpcg4lt1g820wi10k82cj3 5642089 5642082 2026-10-08T19:31:56Z 19user99 72391 /* Ранокикладска уметност */ 5642089 wikitext text/x-wiki {{multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center | align = right | direction =vertical | header=Кикладска уметност | image1 = Cycladic idol 02.JPG | caption1 =Кикладски фигурини, во Националниот археолошки музеј на [[Атина]] }} '''Кикладска уметност''' — една од трите главни гранки на [[Егејска уметност|Егејската уметност]]. Античката кикладска култура цветала на островите на [[Егејското Море]] од околу 3300 до 1100 година п.н.е.<ref>{{cite book|last1=Adams|first1=Laurie|title=Уметност низ времето|year=1999|url=https://archive.org/details/artacrosstime00adam|url-access=registration|publisher=Mc-Graw Hill|page=[https://archive.org/details/artacrosstime00adam/page/112 112]|edition=fourth}}</ref> Заедно со минојската цивилизација и микенскаата цивилизација, култураата на Кикладите се смета меѓу трите главни егејски култури. Затоа, Најпознатиот вид уметничко дело што е зачувано е мермерната фигурина, најчесто една женска фигура во цел раст со скрстени раце напред. Овој вид е познат кај археолозите како „FAF“ за „фигура(ине) со скрстени раце“. Освен остро дефинираниот нос, лицата се мазни, иако на некои има докази дека првично биле насликани. Значителен број од нив се познати, иако повеќето се нелегално отстранети од нивниот неевидентиран археолошки контекст, кој обично се чини дека е погреб. == Неолитска уметност == Речиси сите информации за неолитската уметност на Кикладите доаѓаат од ископаните места на Салиагос кај Антипарос. Грнчарството од овој период е слично на она од [[Крит]] и [[Грција|грчкото копно]]. Синклер Худ пишува: „Карактеристична форма е чинија на висока нога споредлива со тип што се јавува во копнениот доцнонеолитски период.“<ref>Худ 28</ref> == Кикладски скулптури == [[Image:Cycladic harp player.jpg|thumb|исправено=0,8|лево|Мермерен свирач на харфа (EC II; Badisches Landesmuseum, [[Карлсруе]])]] Најпознатата уметност од овој период се мермерните фигури кои обично се нарекуваат „идоли“ или „фигурини“, иако ниту едното име не е сосема точно: првиот термин сугерира религиозна функција за која експертите во никој случај не се согласуваат, а второто не се однесува правилно на најголемите фигури, кои се речиси во природна големина. Овие мермерни фигури се гледаат расфрлани низ Егејот, што сугерира дека овие фигури биле популарни меѓу луѓето од [[Крит]] и континентална Грција.<ref>Думас, стр. 81</ref> Можеби најпознатите од овие фигури се музичари: едниот свирач на харфа, другиот свирач на кавал.<ref>Хигинс, стр. 61</ref> Датираат од приближно 2500 година п.н.е., овие музичари понекогаш се сметаат за „најраните постоечки музичари од Егејот“.<ref>Хигинс, стр. 60</ref> Сепак, поголемиот дел од овие фигури се високо стилизирани претстави на женската човечка форма, обично со рамен, геометриски квалитет што влијаел врз дел од [[Модерна уметност|модерната уметност]] од 20 век. Сепак, ова може да биде модерна заблуда бидејќи постојат докази дека скулптурите првично биле светло обоени.<ref name = "Музеј Гети">[http://www.getty.edu/art/exhibitions/cycladic/ Музеј Гети, претходна изложба „Праисториска уметност на Источниот Медитеран“]</ref> Поголемиот дел од фигурите се женски, прикажани голи и со раце скрстени преку стомакот, обично со десната рака држена под левата. Некои писатели кои ги гледаат овие артефакти од своја антрополошка или психолошка гледна точка претпоставуваат дека тие се претставници на Големата Божица на природата, можеби во традиција што е континуирана со онаа на неолитските женски фигури како што е [[Венера од Вилендорф]].<ref>Марија Гимбутас, „Јазикот на божицата“, ХарперКолинс 1991 стр. 203; Ерих Нојман, „Големата мајка: Анализа на архетипот“, превод Ралф Манхајм, Принстон Универзити Прес, 2-ро издание 1963, стр. 113.)</ref> Не постои консензус за нивното значење. Тие се толкувани на различни начини како [[култни слики]] на боговите, слики на смртта, детски кукли и други работи. Еден авторитет смета дека тие биле „повеќе од кукли, а веројатно помалку од свети идоли“. <ref name="Emily Vermeule 1974, стр. 52">Емили Вермел, „Грција во бронзеното доба“, University of Chicago Press 1974, стр. 52.</ref> Сугестиите дека овие слики биле идоли во строга смисла - култни предмети кои биле во фокусот на ритуалното обожавање - не се поткрепени со никакви археолошки докази.<ref>Л. Марангу, „Кикладска култура: Наксос во 3-тиот милениум п.н.е.“ Атина 1990 стр. 101, 141{{sic}}</ref> Она што археолошките докази го сугерираат е дека овие слики редовно се користеле во погребна практика: сите се пронајдени во гробови. Сепак, барем некои од нив покажуваат јасни знаци дека биле поправени, што имплицира дека биле предмети што ги ценеле починатите за време на животот и не биле направени специјално за погребување. Поголемите фигури понекогаш биле кршени, така што само дел од нив бил закопан, феномен за кој нема објаснување. Овие фигури очигледно биле погребани подеднакво и со мажите и со жените.<ref>Марангу стр. 101</ref> Вакви фигури не биле пронајдени во секој гроб.<ref name="Emily Vermeule 1974, стр. 52"/> Иако скулптурите најчесто се наоѓаат положени на грб во гробовите, поголемите примери можеби биле поставени во светилишта или места за живеење.<ref>{{cite book|last1=Bothmer|first1=Bernard|title=Краток водич за Одделот за египетска и класична уметност|date=1974|publisher=Музејот во Бруклин|location=Бруклин, Њујорк|pages=20}}</ref> == Ранокикладска уметност == Раната кикладска уметност е поделена на три периоди: EC I (2800–2500 п.н.е.), EC II (2500–2200 п.н.е.) и EC III (2200–2000 п.н.е.). Уметноста во никој случај не е строго ограничена на еден од овие периоди, а во некои случаи, дури и претставува повеќе од еден од кикладските острови. Уметноста на EC I е најдобро претставена на островите [[Парос]], [[Антипарос]] и [[Аморгос]], додека EC II првенствено се гледа на [[Сирос]], а EC III на [[Мелос]].<ref name="Хигинс 53">Хигинс 53</ref> ===Ран кикладски период I (Култура Грота-Пелос, 3300–2700 г. п.н.е.)=== [[File:Female Figure, ca. 3000 B.C.E.35.733.jpg|thumb|исправена=0.8|лево|Женска мермерна фигура (околу 3000 п.н.е.; [[Бруклински музеј]])]] Најважните најрани групи од културата Грота-Пелос се групите Пелос, Пластирас и Лурос. Фигурините на Пелос се од шематски тип. И машките и женските фигури, во стоечка положба со глава и лице, го сочинуваат типот Пластирас; прикажувањето е натуралистички, но исто така и чудно стилизирано. Типот Лурос се смета за преоден, комбинирајќи и шематски и натуралистички елементи.<ref name=LakeForest>{{cite web|title=Кикладска култура|url=http://campus.lakeforest.edu/academics/greece/BrzCyc.html|publisher=Колеџ Лејк Форест|access-date=11 ноември 2014}}</ref><ref>{{cite web|last1=Вијанело|first1=Андреа|title=Кикладски фигурини во погребни ритуали|url=http://www.bronzeage.org.uk/4.aspx|website=BronzeAge.org.uk|access-date=11 ноември 2014|archive-date=21 април 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180421095643/http://www.bronzeage.org.uk/4.aspx|url-status=dead}}</ref> Шематските фигури се почесто среќаваат и се многу рамни во профилот, имаат едноставни форми и немаат јасно дефинирана глава. Натуралистичките фигури се мали и имаат тенденција да имаат чудни или претерани пропорции, со долги вратови, аголни горни делови од телото и мускулести нозе.<ref name="Fitton"/> ====Варијанта Пелос (шематична)==== Фигатичнарините од типот Пелос се разликуваат од многу други кикладски фигурини бидејќи кај повеќето полот е неопределен. Најпознати од фигурините од типот Пелос се фигурините во облик на „виолина“. На овие фигурини има имплицитна издолжена глава, без нозе и тело во облик на виолина. Една посебна фигурина од „виолина“ има гради, раце под градите и срамен триаголник. Бидејќи не сите фигурини ги делат овие карактеристики, не може да се донесе точен заклучок во врска со нивната употреба во овој момент. [[File:Cycladic marble Idol.jpg|thumb|upright|Cycladic marble figurine, Plastiras type]] ====Варијанта Пластирас (натуралистичка)==== Типот Пластирас е ран пример за кикладски фигурини, именувани по гробиштата на [[Парос]] каде што се пронајдени.<ref>{{cite book|last1=Getz-Preziosi|first1=Pat|title=Рана кикладска уметност во северноамериканските колекции|date=1987|publisher=Универзитетска издавачка куќа во Вашингтон|location=Сиетл и Лондон|page=52}}</ref> Фигурите го задржуваат обликот, ставот и распоредот на склопените раце како виолина од нивните претходници, но се разликуваат на значајни начини. Типот Пластирас е најнатуралистичкиот тип на кикладска фигурина, обележана со претерани пропорции. Овалеста глава со резбани црти на лицето, вклучувајќи уши, се наоѓа на издолжен врат кој обично зафаќа цела третина од вкупната висина на фигурата.<ref name=GetzGentle>{{cite book|last1=Getz-Gentle|first1=Pat|title=Лични стилови во раноцикладската скулптура|url=https://archive.org/details/personalstylesin0000getz|url-access=registration|date=2001|publisher=University of Washington Press|location=Сиетл и Лондон}}</ref> Нозете биле резбани одделно по целата должина, што често резултирало со кршења. Кај женските фигури, срамната област е обележана со засек, а градите се моделирани. Претставите на мажите се разликуваат по структура, но не и значително, поседувајќи потесни колкови и резбани претстави на машките полови органи. Фигурите обично не се поголеми од триесет сантиметри и не се способни да стојат сами, бидејќи стапалата се зашилени. Преживеаните фигурини се изрезбани од мермер, но некои претпоставуваат дека можеби биле изрезбани и од дрво. [[File:Cycladic figurine woman, marble, Kapsala, 2700–2600 BC, BM, A25, 142660.jpg|thumb|Женска мермерна фигурина, варијанта од Капсала (2700–2600 г. п.н.е.; [[Британски музеј]])]] [[File:Cycladic figurine female, 2800–2700 BC, AshmoleanM, AN 1946.117, 142416.jpg|thumb|upright|left|Женска мермерна фигура од Наксос, тип Лурос (2800-27 г. п.н.е.; Оксфорд)]] ====Варијанта Лурос (шематична и натуралистичка)==== Типот Лурос е категорија на цикладски фигурини од раноцикладската I фаза од [[бронзеното доба]]. Комбинирајќи ги натуралистичките и шематските пристапи на претходните стилови на фигури, типот Лурос има лица без црти, долг врат и едноставно тело со заслабени рамена кои имаат тенденција да се протегаат подалеку од колковите во ширина. Нозете се обликувани внимателно, но се издлабени до разделување не подалеку од колената или средните листови.<ref name=GetzGentle /> Иако градите не се наведени, фигурите од овој тип сè уште сугерираат на женската форма и имаат тенденција да носат докази за изрезбан срамен триаголник. ===Ран кикладски период II (култура Керос-Сирос, 2800–2300 г. п.н.е.)=== [[File:Cycladic three figurines group.jpg|thumb|лево|Група од три фигурини, ран тип од Спедос, [[Култура Керос-Сирос]] (EC II)]] ====Варијанта Капсала==== Варијантот Капсала е тип на кикладска фигура од ранокикладскиот II период. Често се смета дека овој тип претходи или се преклопува во периодот со оној на канонската варијанта на фигури на Спедос. Фигурите на Капсала се разликуваат од канонскиот тип по тоа што рацете се држат многу пониско во конфигурацијата десно-долу-лево превиткани, а лицата немаат вајани црти освен носот, а повремено и ушите.<ref name=GetzGentle /> Фигурите на Капсала покажуваат тенденција кон виткост, особено кај нозете, кои се многу подолги и им недостасува моќната мускулатура што се сугерира во претходните форми на скулптурите. Рамената и колковите се исто така многу потесни, а самите фигури ретко се поголеми од 30 см во должина. Доказите сугерираат дека бојата сега редовно се користи за да се дефинираат црти како што се очите и срамниот триаголник, наместо директно да се резбаат. Една карактеристична карактеристика на варијантата Капсала е тоа што некои фигури се чини дека сугерираат бременост, со испакнати стомаци со линии нацртани преку стомакот. Како и другите фигури од раниот кикладски период II, најзначајната карактеристика на варијантата Капсала е нивната положба со скрстени раце. ====Разновидност на варијантите од Спедос==== [[File:Cycladic figurine female, 2800–2300 BC, AshmoleanM, 142436.jpg|thumb|upright|Женска мермерна фигура, веројатно од [[Аморгос]], Докатизматска варијанта (2800–2300 г. Ашмолеански музеј)]] Типот Спедос, именуван по ранокикладските гробишта на [[Наксос]], е најчестиот од кикладските типови фигурини. Има најширока распространетост во Кикладите, како и на други места, и најголема долговечност. Групата како целина вклучува фигурини со висина од минијатурни примери од 8 см до монументални скулптури од 1,5 м. Со исклучок на статуа на машка фигура, која сега се наоѓа во колекцијата на Музејот на кикладска уметност, сите познати дела од сортата Спедос се женски фигури.<ref>[http://www.cycladic.gr/frontoffice/portal.asp?cpage=resource&cresrc=891&cnode=35&clang=1 Фигурина од сортата Спедос] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140819130317/http://www.cycladic.gr/frontoffice/portal.asp?cpage=resource&cresrc=891&cnode=35&clang=1 |date=2014-08-19 }} Музејот на кикладска уметност</ref> Фигурините на Спедос се типично тенки издолжени женски форми со склопени раце. Тие се карактеризираат со глави во облик на буквата U и длабоко засечена пукнатина меѓу нозете. ====Разновидност на варијантите од Докатисмата==== Типот Докатисмата е кикладска фигура од крајот на ранокикладскиот II период од бронзеното доба. Со карактеристики кои се развиени од пораната варијанта на Спедос, фигурите на Докатисмата се одликуваат со широки, аголни рамена и прав профил. Фигурите на Докатисмата се сметаат за најстилизирани од фигурите со склопени раце, со долга, елегантна форма која покажува силно чувство за геометрија што е особено евидентно во главата, која се одликува со речиси триаголен облик. Овие фигури биле донекаде конзервативно изградени во споредба со претходните варијанти, со плитка пукнатина на ногата и поврзани стапала.<ref name=GetzGentle /> И покрај ова, фигурите всушност биле доста кршливи и склони кон кршење. Враќањето на засечен срамен триаголник е забележано и во варијантата на фигури Докатисмата. [[File:Cycladic figurine woman, marble, Chalandriani, 2400–2200 BC, BM, A14, 142690.jpg|thumb|лево|Женска мермерна фигурина, тип Халандријани (2400–2200 г. п.н.е.; Британски музеј)]] ====Варијанта Чаландријани==== [[File:Cycladic figurine, female, marble, Crete, 2800-2200 BC, AM Chania, 076188.jpg|thumb|Женска мермерна фигурина од Крит, сорта од Кумаса (2800–2200 г. п.н.е.; [[Археолошки музеј на Ханија]])]] Варијантот [[Чаландријани]] е вид кикладска фигура од крајот на ранокикладскиот период (II) од бронзеното доба. Именувани по гробиштата на островот [[Сирос]] на кој се пронајдени, овие фигури се донекаде слични по стил и манир со варијантот Докатисмата што им претходела. Сепак, фигурите на Чаландријани се одликуваат со поскратена форма во која рацете се многу блиску до срамниот триаголник, а расцепот на ногата е означен само со плиток жлеб.<ref name=GetzGentle /> Една карактеристика што треба да се забележи кај варијантата Чаландријани е тоа што строгата конфигурација десно-под-лево што се среќава кај претходните фигури се чини дека се опуштила, бидејќи некои скулптури имаат обратни раце или дури и напуштање на склопената положба за едната или двете раце. Позицијата на легнување кај претходните фигури е исто така предизвикана, бидејќи стапалата не се секогаш наклонети, а нозете се донекаде крути. Рамената беа уште повеќе проширени од варијантата Докатисмата и беа доста подложни на оштетување бидејќи горниот дел од рацете и рамената се исто така најтенката точка на скулптурата. Главата е триаголна или во облик на штит со малку црти на лицето освен истакнат нос, поврзан со телото со пирамидален врат. Како и фигурите од варијантата Докатисмата, некои фигури на Чаландријани се чини дека се претставени како бремени. Дефинирачката карактеристика на овие фигури е нивното смело и претерано означување на рамената и горниот дел од рацете. == Раноминојски примери == ===Примери од Кумаса=== Фигурините од кумашката варијанта, од раноминојските гробишта во [[Кумаса]] на Крит, се многу мали и рамни. Фигурите со склопени раце обично имаат кратки нозе и широки рамена,<ref>{{Cite web|url=http://www.bradshawfoundation.com/sculpture/cycladic_scultpture56.php|title=Кикладска уметност: фигура во варијантата Кумаса|website=Бредшо Фондација}}</ref> и биле склони кон кршење поради нивната деликатна градба.<ref>{{Cite journal|last=Getz-Preziosi|first=Pat|date=1982|title=Ризик и поправка во ранокикладската скулптура|url=https://www.metmuseum.org/pubs/journals/1/pdf/1512766.pdf.bannered.pdf|journal=Metropolitan Museum Journal|volume=18|pages=24}}</ref> [[File:Frying_Pan_Luvr231.jpg|thumb|Кикладска „тава за пржење“, теракота со печатена и сечена спирална декорација (околу 2700 г. п.н.е., Кампос)]] == Грнчарство == Локалната глина се покажа како тешка за преработка, а грнчарството, чиниите и вазните од овој период ретко се над просечните.<ref name="Higgins 53"/> Од одредена важност се таканаречените „тави за пржење“, кои се појавиле на островот Сирос за време на фазата EC II. Станува збор за тркалезни украсени дискови, кои не се користеле за готвење, туку веројатно како амајлии за плодност или огледала.<ref>Higgins 54</ref> Исто така, пронајдени се и некои зоолошки фигурини и парчиња што прикажуваат бродови. Освен овие, пронајдени се и други форми на функционална грнчарија. Целата грнчарија од раната кикладска цивилизација била изработена рачно и обично имала црна или црвеникава боја, иако е пронајдена и грнчарија со бледо кафеава боја. Најчестите форми се цилиндрични кутии, познати како пиксиди.<ref name="Fitton">{{cite book |last=Fitton |first=J. Lesley |title=Cycladic Art |publisher=[[British Museum#British Museum Press|British Museum Press]] |location=London |date=1989 |page=22 |isbn=978-0714112930 }}</ref> Тие се груби по конструкција, со дебели ѕидови и распаѓачки несовршености, но понекогаш имаат натуралистички дизајни што потсетуваат на морската култура на егејските острови. Исто така, постојат и фигурини на животни. ==Галерија== <gallery heights="200"> File:Harp player, Cycladic civilization - Greece.JPG|{{center|<small> Машки свирач на харфа од Керос</small>}}|алт=Male harp player from Keros File:Male harp player of the early Spedos type - Getty Museum (85.AA.103).jpg|{{center|<small>Свирач на харфа од раниот тип Спедос во [[Гети Вила]]</small>}} File:Cycladic figurine female, 3200–2800 BC, AshmoleanM, AN 1946.118, 142402.jpg|{{center|<small>Женска мермерна фигурина од [[Наксос]], тип Пластирас (EC I, 3200–2800 п.н.е.; Ашмолеански музеј, Оксфорд)</small>}} Image:Idol torso cycladic figurine Plastiras type 2800-2700 B, PMTh 24 0503157.jpg|{{center|<small>Женски торзо од потемен камен со дупка во грлото, варијанта од Пластирас (EC I, 2800–2700 п.н.е.; Музеј на праисториска Тера)</small>}}|алт=Женски торзо од потемен камен со дупка во грлото и бутови во облик на дírkama, тип Пластирас (EC I, 2800–2700 п.н.е.; Музеј на праисториска Тера) File:Kykladenidol.jpg|{{center|<small>Кикладска скулптура ([[Хераклионски археолошки музеј]])</small>}}|алт=Кикладска скулптура (Археолошки музеј на Хераклион) File:Schematic female large figurine of the early Spedos variety, London BM 1971,0521.1.jpg|{{center|<small>Голема женска фигура од раниот вид Спедос (долга 76,8 см), [[Британски музеј]]<ref>[https://www.britishmuseum.org/collection/object/G_1971-0521-1]</ref></small>}} File:Cycladic female figurine 2.jpg|{{center|<small>Женски канонски тип, рано дело, варијанта од Спедос (Музеј на кикладска уметност во Гуландрис)</small>}}|алт=Женски канонски тип, рано дело од сортата Спедос (Музеј на кикладска уметност Гуландрис) File:Head figurine Spedos Louvre Ma2709.jpg|{{center|<small>Глава на женска фигура, варијанта од Спедос, (EC II, 2700–2300 п.н.е.; [[Лувр]])</small>}}|алт=Глава на женска фигура, тип Спедос, rr култура (EC II, 2700–2300 п.н.е.; Лувр) Image:MuseAckrotiriItem70-6643-wpd.jpg|Рани теракотни фигурини од [[Санторини]] (околу 2100 п.н.е.; Музеј на кикладската култура) File:Chèvre d'or antique.jpg|Златна фигура на козорог од [[Санторини]], доцнокикладски период (17 век п.н.е.) File:Zintilis Idol.jpg|Зилинталски идол, Кипар, 3900-2500 п.н.е. </gallery> == Наводи == {{наводи}} == Извори == * Думас, Христос (1969). „Рана кикладска уметност“. Фредерик А. Прагер, Инк. * Хигинс, Рејнолд (1967). „Минојска и микенска уметност“. Темза и Хадсон. * Худ, Синклер (1978). „Уметноста во праисториска Грција“. „Пенгуин Букс“. ==Надворешни врски== * [https://www.youtube.com/watch?v=7C7do85sfXA Машки свирач на харфа од Керос] (ЕЗ II, околу 2600–2300 п.н.е.; Национален археолошки музеј, Атина), Смархистори * [http://www.bradshawfoundation.com/sculpture/cycladic_introduction.php Кикладските скулптури] * [http://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/ref/collection/p15324coll10/id/70242 „Грчка уметност на Егејските Острови“], Издадено во врска со изложбата одржана од 1 ноември 1979 до 10 февруари 1980 година, Метрополитен музеј на уметност, Њујорк, спонзорирана од Владата на Република Грција, дополнета со позајмица од Музејот Лувр {{Западни уметнички движења}}   [[Категорија:Праисториска уметност]] [[Категорија:Старовековна уметност]] [[Категорија:Страници со повеќеделни слики во автоматски размер]] pc6dldohgqh1w3jjbfqdgvjjgjs1p4r 5642090 5642089 2026-10-08T19:33:58Z 19user99 72391 /* Грнчарство */ 5642090 wikitext text/x-wiki {{multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center | align = right | direction =vertical | header=Кикладска уметност | image1 = Cycladic idol 02.JPG | caption1 =Кикладски фигурини, во Националниот археолошки музеј на [[Атина]] }} '''Кикладска уметност''' — една од трите главни гранки на [[Егејска уметност|Егејската уметност]]. Античката кикладска култура цветала на островите на [[Егејското Море]] од околу 3300 до 1100 година п.н.е.<ref>{{cite book|last1=Adams|first1=Laurie|title=Уметност низ времето|year=1999|url=https://archive.org/details/artacrosstime00adam|url-access=registration|publisher=Mc-Graw Hill|page=[https://archive.org/details/artacrosstime00adam/page/112 112]|edition=fourth}}</ref> Заедно со минојската цивилизација и микенскаата цивилизација, култураата на Кикладите се смета меѓу трите главни егејски култури. Затоа, Најпознатиот вид уметничко дело што е зачувано е мермерната фигурина, најчесто една женска фигура во цел раст со скрстени раце напред. Овој вид е познат кај археолозите како „FAF“ за „фигура(ине) со скрстени раце“. Освен остро дефинираниот нос, лицата се мазни, иако на некои има докази дека првично биле насликани. Значителен број од нив се познати, иако повеќето се нелегално отстранети од нивниот неевидентиран археолошки контекст, кој обично се чини дека е погреб. == Неолитска уметност == Речиси сите информации за неолитската уметност на Кикладите доаѓаат од ископаните места на Салиагос кај Антипарос. Грнчарството од овој период е слично на она од [[Крит]] и [[Грција|грчкото копно]]. Синклер Худ пишува: „Карактеристична форма е чинија на висока нога споредлива со тип што се јавува во копнениот доцнонеолитски период.“<ref>Худ 28</ref> == Кикладски скулптури == [[Image:Cycladic harp player.jpg|thumb|исправено=0,8|лево|Мермерен свирач на харфа (EC II; Badisches Landesmuseum, [[Карлсруе]])]] Најпознатата уметност од овој период се мермерните фигури кои обично се нарекуваат „идоли“ или „фигурини“, иако ниту едното име не е сосема точно: првиот термин сугерира религиозна функција за која експертите во никој случај не се согласуваат, а второто не се однесува правилно на најголемите фигури, кои се речиси во природна големина. Овие мермерни фигури се гледаат расфрлани низ Егејот, што сугерира дека овие фигури биле популарни меѓу луѓето од [[Крит]] и континентална Грција.<ref>Думас, стр. 81</ref> Можеби најпознатите од овие фигури се музичари: едниот свирач на харфа, другиот свирач на кавал.<ref>Хигинс, стр. 61</ref> Датираат од приближно 2500 година п.н.е., овие музичари понекогаш се сметаат за „најраните постоечки музичари од Егејот“.<ref>Хигинс, стр. 60</ref> Сепак, поголемиот дел од овие фигури се високо стилизирани претстави на женската човечка форма, обично со рамен, геометриски квалитет што влијаел врз дел од [[Модерна уметност|модерната уметност]] од 20 век. Сепак, ова може да биде модерна заблуда бидејќи постојат докази дека скулптурите првично биле светло обоени.<ref name = "Музеј Гети">[http://www.getty.edu/art/exhibitions/cycladic/ Музеј Гети, претходна изложба „Праисториска уметност на Источниот Медитеран“]</ref> Поголемиот дел од фигурите се женски, прикажани голи и со раце скрстени преку стомакот, обично со десната рака држена под левата. Некои писатели кои ги гледаат овие артефакти од своја антрополошка или психолошка гледна точка претпоставуваат дека тие се претставници на Големата Божица на природата, можеби во традиција што е континуирана со онаа на неолитските женски фигури како што е [[Венера од Вилендорф]].<ref>Марија Гимбутас, „Јазикот на божицата“, ХарперКолинс 1991 стр. 203; Ерих Нојман, „Големата мајка: Анализа на архетипот“, превод Ралф Манхајм, Принстон Универзити Прес, 2-ро издание 1963, стр. 113.)</ref> Не постои консензус за нивното значење. Тие се толкувани на различни начини како [[култни слики]] на боговите, слики на смртта, детски кукли и други работи. Еден авторитет смета дека тие биле „повеќе од кукли, а веројатно помалку од свети идоли“. <ref name="Emily Vermeule 1974, стр. 52">Емили Вермел, „Грција во бронзеното доба“, University of Chicago Press 1974, стр. 52.</ref> Сугестиите дека овие слики биле идоли во строга смисла - култни предмети кои биле во фокусот на ритуалното обожавање - не се поткрепени со никакви археолошки докази.<ref>Л. Марангу, „Кикладска култура: Наксос во 3-тиот милениум п.н.е.“ Атина 1990 стр. 101, 141{{sic}}</ref> Она што археолошките докази го сугерираат е дека овие слики редовно се користеле во погребна практика: сите се пронајдени во гробови. Сепак, барем некои од нив покажуваат јасни знаци дека биле поправени, што имплицира дека биле предмети што ги ценеле починатите за време на животот и не биле направени специјално за погребување. Поголемите фигури понекогаш биле кршени, така што само дел од нив бил закопан, феномен за кој нема објаснување. Овие фигури очигледно биле погребани подеднакво и со мажите и со жените.<ref>Марангу стр. 101</ref> Вакви фигури не биле пронајдени во секој гроб.<ref name="Emily Vermeule 1974, стр. 52"/> Иако скулптурите најчесто се наоѓаат положени на грб во гробовите, поголемите примери можеби биле поставени во светилишта или места за живеење.<ref>{{cite book|last1=Bothmer|first1=Bernard|title=Краток водич за Одделот за египетска и класична уметност|date=1974|publisher=Музејот во Бруклин|location=Бруклин, Њујорк|pages=20}}</ref> == Ранокикладска уметност == Раната кикладска уметност е поделена на три периоди: EC I (2800–2500 п.н.е.), EC II (2500–2200 п.н.е.) и EC III (2200–2000 п.н.е.). Уметноста во никој случај не е строго ограничена на еден од овие периоди, а во некои случаи, дури и претставува повеќе од еден од кикладските острови. Уметноста на EC I е најдобро претставена на островите [[Парос]], [[Антипарос]] и [[Аморгос]], додека EC II првенствено се гледа на [[Сирос]], а EC III на [[Мелос]].<ref name="Хигинс 53">Хигинс 53</ref> ===Ран кикладски период I (Култура Грота-Пелос, 3300–2700 г. п.н.е.)=== [[File:Female Figure, ca. 3000 B.C.E.35.733.jpg|thumb|исправена=0.8|лево|Женска мермерна фигура (околу 3000 п.н.е.; [[Бруклински музеј]])]] Најважните најрани групи од културата Грота-Пелос се групите Пелос, Пластирас и Лурос. Фигурините на Пелос се од шематски тип. И машките и женските фигури, во стоечка положба со глава и лице, го сочинуваат типот Пластирас; прикажувањето е натуралистички, но исто така и чудно стилизирано. Типот Лурос се смета за преоден, комбинирајќи и шематски и натуралистички елементи.<ref name=LakeForest>{{cite web|title=Кикладска култура|url=http://campus.lakeforest.edu/academics/greece/BrzCyc.html|publisher=Колеџ Лејк Форест|access-date=11 ноември 2014}}</ref><ref>{{cite web|last1=Вијанело|first1=Андреа|title=Кикладски фигурини во погребни ритуали|url=http://www.bronzeage.org.uk/4.aspx|website=BronzeAge.org.uk|access-date=11 ноември 2014|archive-date=21 април 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180421095643/http://www.bronzeage.org.uk/4.aspx|url-status=dead}}</ref> Шематските фигури се почесто среќаваат и се многу рамни во профилот, имаат едноставни форми и немаат јасно дефинирана глава. Натуралистичките фигури се мали и имаат тенденција да имаат чудни или претерани пропорции, со долги вратови, аголни горни делови од телото и мускулести нозе.<ref name="Fitton"/> ====Варијанта Пелос (шематична)==== Фигатичнарините од типот Пелос се разликуваат од многу други кикладски фигурини бидејќи кај повеќето полот е неопределен. Најпознати од фигурините од типот Пелос се фигурините во облик на „виолина“. На овие фигурини има имплицитна издолжена глава, без нозе и тело во облик на виолина. Една посебна фигурина од „виолина“ има гради, раце под градите и срамен триаголник. Бидејќи не сите фигурини ги делат овие карактеристики, не може да се донесе точен заклучок во врска со нивната употреба во овој момент. [[File:Cycladic marble Idol.jpg|thumb|upright|Cycladic marble figurine, Plastiras type]] ====Варијанта Пластирас (натуралистичка)==== Типот Пластирас е ран пример за кикладски фигурини, именувани по гробиштата на [[Парос]] каде што се пронајдени.<ref>{{cite book|last1=Getz-Preziosi|first1=Pat|title=Рана кикладска уметност во северноамериканските колекции|date=1987|publisher=Универзитетска издавачка куќа во Вашингтон|location=Сиетл и Лондон|page=52}}</ref> Фигурите го задржуваат обликот, ставот и распоредот на склопените раце како виолина од нивните претходници, но се разликуваат на значајни начини. Типот Пластирас е најнатуралистичкиот тип на кикладска фигурина, обележана со претерани пропорции. Овалеста глава со резбани црти на лицето, вклучувајќи уши, се наоѓа на издолжен врат кој обично зафаќа цела третина од вкупната висина на фигурата.<ref name=GetzGentle>{{cite book|last1=Getz-Gentle|first1=Pat|title=Лични стилови во раноцикладската скулптура|url=https://archive.org/details/personalstylesin0000getz|url-access=registration|date=2001|publisher=University of Washington Press|location=Сиетл и Лондон}}</ref> Нозете биле резбани одделно по целата должина, што често резултирало со кршења. Кај женските фигури, срамната област е обележана со засек, а градите се моделирани. Претставите на мажите се разликуваат по структура, но не и значително, поседувајќи потесни колкови и резбани претстави на машките полови органи. Фигурите обично не се поголеми од триесет сантиметри и не се способни да стојат сами, бидејќи стапалата се зашилени. Преживеаните фигурини се изрезбани од мермер, но некои претпоставуваат дека можеби биле изрезбани и од дрво. [[File:Cycladic figurine woman, marble, Kapsala, 2700–2600 BC, BM, A25, 142660.jpg|thumb|Женска мермерна фигурина, варијанта од Капсала (2700–2600 г. п.н.е.; [[Британски музеј]])]] [[File:Cycladic figurine female, 2800–2700 BC, AshmoleanM, AN 1946.117, 142416.jpg|thumb|upright|left|Женска мермерна фигура од Наксос, тип Лурос (2800-27 г. п.н.е.; Оксфорд)]] ====Варијанта Лурос (шематична и натуралистичка)==== Типот Лурос е категорија на цикладски фигурини од раноцикладската I фаза од [[бронзеното доба]]. Комбинирајќи ги натуралистичките и шематските пристапи на претходните стилови на фигури, типот Лурос има лица без црти, долг врат и едноставно тело со заслабени рамена кои имаат тенденција да се протегаат подалеку од колковите во ширина. Нозете се обликувани внимателно, но се издлабени до разделување не подалеку од колената или средните листови.<ref name=GetzGentle /> Иако градите не се наведени, фигурите од овој тип сè уште сугерираат на женската форма и имаат тенденција да носат докази за изрезбан срамен триаголник. ===Ран кикладски период II (култура Керос-Сирос, 2800–2300 г. п.н.е.)=== [[File:Cycladic three figurines group.jpg|thumb|лево|Група од три фигурини, ран тип од Спедос, [[Култура Керос-Сирос]] (EC II)]] ====Варијанта Капсала==== Варијантот Капсала е тип на кикладска фигура од ранокикладскиот II период. Често се смета дека овој тип претходи или се преклопува во периодот со оној на канонската варијанта на фигури на Спедос. Фигурите на Капсала се разликуваат од канонскиот тип по тоа што рацете се држат многу пониско во конфигурацијата десно-долу-лево превиткани, а лицата немаат вајани црти освен носот, а повремено и ушите.<ref name=GetzGentle /> Фигурите на Капсала покажуваат тенденција кон виткост, особено кај нозете, кои се многу подолги и им недостасува моќната мускулатура што се сугерира во претходните форми на скулптурите. Рамената и колковите се исто така многу потесни, а самите фигури ретко се поголеми од 30 см во должина. Доказите сугерираат дека бојата сега редовно се користи за да се дефинираат црти како што се очите и срамниот триаголник, наместо директно да се резбаат. Една карактеристична карактеристика на варијантата Капсала е тоа што некои фигури се чини дека сугерираат бременост, со испакнати стомаци со линии нацртани преку стомакот. Како и другите фигури од раниот кикладски период II, најзначајната карактеристика на варијантата Капсала е нивната положба со скрстени раце. ====Разновидност на варијантите од Спедос==== [[File:Cycladic figurine female, 2800–2300 BC, AshmoleanM, 142436.jpg|thumb|upright|Женска мермерна фигура, веројатно од [[Аморгос]], Докатизматска варијанта (2800–2300 г. Ашмолеански музеј)]] Типот Спедос, именуван по ранокикладските гробишта на [[Наксос]], е најчестиот од кикладските типови фигурини. Има најширока распространетост во Кикладите, како и на други места, и најголема долговечност. Групата како целина вклучува фигурини со висина од минијатурни примери од 8 см до монументални скулптури од 1,5 м. Со исклучок на статуа на машка фигура, која сега се наоѓа во колекцијата на Музејот на кикладска уметност, сите познати дела од сортата Спедос се женски фигури.<ref>[http://www.cycladic.gr/frontoffice/portal.asp?cpage=resource&cresrc=891&cnode=35&clang=1 Фигурина од сортата Спедос] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140819130317/http://www.cycladic.gr/frontoffice/portal.asp?cpage=resource&cresrc=891&cnode=35&clang=1 |date=2014-08-19 }} Музејот на кикладска уметност</ref> Фигурините на Спедос се типично тенки издолжени женски форми со склопени раце. Тие се карактеризираат со глави во облик на буквата U и длабоко засечена пукнатина меѓу нозете. ====Разновидност на варијантите од Докатисмата==== Типот Докатисмата е кикладска фигура од крајот на ранокикладскиот II период од бронзеното доба. Со карактеристики кои се развиени од пораната варијанта на Спедос, фигурите на Докатисмата се одликуваат со широки, аголни рамена и прав профил. Фигурите на Докатисмата се сметаат за најстилизирани од фигурите со склопени раце, со долга, елегантна форма која покажува силно чувство за геометрија што е особено евидентно во главата, која се одликува со речиси триаголен облик. Овие фигури биле донекаде конзервативно изградени во споредба со претходните варијанти, со плитка пукнатина на ногата и поврзани стапала.<ref name=GetzGentle /> И покрај ова, фигурите всушност биле доста кршливи и склони кон кршење. Враќањето на засечен срамен триаголник е забележано и во варијантата на фигури Докатисмата. [[File:Cycladic figurine woman, marble, Chalandriani, 2400–2200 BC, BM, A14, 142690.jpg|thumb|лево|Женска мермерна фигурина, тип Халандријани (2400–2200 г. п.н.е.; Британски музеј)]] ====Варијанта Чаландријани==== [[File:Cycladic figurine, female, marble, Crete, 2800-2200 BC, AM Chania, 076188.jpg|thumb|Женска мермерна фигурина од Крит, сорта од Кумаса (2800–2200 г. п.н.е.; [[Археолошки музеј на Ханија]])]] Варијантот [[Чаландријани]] е вид кикладска фигура од крајот на ранокикладскиот период (II) од бронзеното доба. Именувани по гробиштата на островот [[Сирос]] на кој се пронајдени, овие фигури се донекаде слични по стил и манир со варијантот Докатисмата што им претходела. Сепак, фигурите на Чаландријани се одликуваат со поскратена форма во која рацете се многу блиску до срамниот триаголник, а расцепот на ногата е означен само со плиток жлеб.<ref name=GetzGentle /> Една карактеристика што треба да се забележи кај варијантата Чаландријани е тоа што строгата конфигурација десно-под-лево што се среќава кај претходните фигури се чини дека се опуштила, бидејќи некои скулптури имаат обратни раце или дури и напуштање на склопената положба за едната или двете раце. Позицијата на легнување кај претходните фигури е исто така предизвикана, бидејќи стапалата не се секогаш наклонети, а нозете се донекаде крути. Рамената беа уште повеќе проширени од варијантата Докатисмата и беа доста подложни на оштетување бидејќи горниот дел од рацете и рамената се исто така најтенката точка на скулптурата. Главата е триаголна или во облик на штит со малку црти на лицето освен истакнат нос, поврзан со телото со пирамидален врат. Како и фигурите од варијантата Докатисмата, некои фигури на Чаландријани се чини дека се претставени како бремени. Дефинирачката карактеристика на овие фигури е нивното смело и претерано означување на рамената и горниот дел од рацете. == Раноминојски примери == ===Примери од Кумаса=== Фигурините од кумашката варијанта, од раноминојските гробишта во [[Кумаса]] на Крит, се многу мали и рамни. Фигурите со склопени раце обично имаат кратки нозе и широки рамена,<ref>{{Cite web|url=http://www.bradshawfoundation.com/sculpture/cycladic_scultpture56.php|title=Кикладска уметност: фигура во варијантата Кумаса|website=Бредшо Фондација}}</ref> и биле склони кон кршење поради нивната деликатна градба.<ref>{{Cite journal|last=Getz-Preziosi|first=Pat|date=1982|title=Ризик и поправка во ранокикладската скулптура|url=https://www.metmuseum.org/pubs/journals/1/pdf/1512766.pdf.bannered.pdf|journal=Metropolitan Museum Journal|volume=18|pages=24}}</ref> [[File:Frying_Pan_Luvr231.jpg|thumb|Кикладска „тава за пржење“, теракота со печатена и сечена спирална декорација (околу 2700 г. п.н.е., Кампос)]] == Грнчарство == Локалната глина се покажа како тешка за преработка, а грнчарството, чиниите и вазните од овој период ретко се над просечните. Од одредена важност се таканаречените „тави за пржење“, кои се појавиле на островот Сирос за време на фазата EC II. Станува збор за тркалезни украсени дискови, кои не се користеле за готвење, туку веројатно како амајлии за плодност или огледала.<ref>Higgins 54</ref> Исто така, пронајдени се и некои зоолошки фигурини и парчиња што прикажуваат бродови. Освен овие, пронајдени се и други форми на функционална грнчарија. Целата грнчарија од раната кикладска цивилизација била изработена рачно и обично имала црна или црвеникава боја, иако е пронајдена и грнчарија со бледо кафеава боја. Најчестите форми се цилиндрични кутии, познати како пиксиди.<ref name="Fitton">{{cite book |last=Fitton |first=J. Lesley |title=Cycladic Art |publisher=[[British Museum#British Museum Press|British Museum Press]] |location=London |date=1989 |page=22 |isbn=978-0714112930 }}</ref> Тие се груби по конструкција, со дебели ѕидови и распаѓачки несовршености, но понекогаш имаат натуралистички дизајни што потсетуваат на морската култура на егејските острови. Исто така, постојат и фигурини на животни. ==Галерија== <gallery heights="200"> File:Harp player, Cycladic civilization - Greece.JPG|{{center|<small> Машки свирач на харфа од Керос</small>}}|алт=Male harp player from Keros File:Male harp player of the early Spedos type - Getty Museum (85.AA.103).jpg|{{center|<small>Свирач на харфа од раниот тип Спедос во [[Гети Вила]]</small>}} File:Cycladic figurine female, 3200–2800 BC, AshmoleanM, AN 1946.118, 142402.jpg|{{center|<small>Женска мермерна фигурина од [[Наксос]], тип Пластирас (EC I, 3200–2800 п.н.е.; Ашмолеански музеј, Оксфорд)</small>}} Image:Idol torso cycladic figurine Plastiras type 2800-2700 B, PMTh 24 0503157.jpg|{{center|<small>Женски торзо од потемен камен со дупка во грлото, варијанта од Пластирас (EC I, 2800–2700 п.н.е.; Музеј на праисториска Тера)</small>}}|алт=Женски торзо од потемен камен со дупка во грлото и бутови во облик на дírkama, тип Пластирас (EC I, 2800–2700 п.н.е.; Музеј на праисториска Тера) File:Kykladenidol.jpg|{{center|<small>Кикладска скулптура ([[Хераклионски археолошки музеј]])</small>}}|алт=Кикладска скулптура (Археолошки музеј на Хераклион) File:Schematic female large figurine of the early Spedos variety, London BM 1971,0521.1.jpg|{{center|<small>Голема женска фигура од раниот вид Спедос (долга 76,8 см), [[Британски музеј]]<ref>[https://www.britishmuseum.org/collection/object/G_1971-0521-1]</ref></small>}} File:Cycladic female figurine 2.jpg|{{center|<small>Женски канонски тип, рано дело, варијанта од Спедос (Музеј на кикладска уметност во Гуландрис)</small>}}|алт=Женски канонски тип, рано дело од сортата Спедос (Музеј на кикладска уметност Гуландрис) File:Head figurine Spedos Louvre Ma2709.jpg|{{center|<small>Глава на женска фигура, варијанта од Спедос, (EC II, 2700–2300 п.н.е.; [[Лувр]])</small>}}|алт=Глава на женска фигура, тип Спедос, rr култура (EC II, 2700–2300 п.н.е.; Лувр) Image:MuseAckrotiriItem70-6643-wpd.jpg|Рани теракотни фигурини од [[Санторини]] (околу 2100 п.н.е.; Музеј на кикладската култура) File:Chèvre d'or antique.jpg|Златна фигура на козорог од [[Санторини]], доцнокикладски период (17 век п.н.е.) File:Zintilis Idol.jpg|Зилинталски идол, Кипар, 3900-2500 п.н.е. </gallery> == Наводи == {{наводи}} == Извори == * Думас, Христос (1969). „Рана кикладска уметност“. Фредерик А. Прагер, Инк. * Хигинс, Рејнолд (1967). „Минојска и микенска уметност“. Темза и Хадсон. * Худ, Синклер (1978). „Уметноста во праисториска Грција“. „Пенгуин Букс“. ==Надворешни врски== * [https://www.youtube.com/watch?v=7C7do85sfXA Машки свирач на харфа од Керос] (ЕЗ II, околу 2600–2300 п.н.е.; Национален археолошки музеј, Атина), Смархистори * [http://www.bradshawfoundation.com/sculpture/cycladic_introduction.php Кикладските скулптури] * [http://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/ref/collection/p15324coll10/id/70242 „Грчка уметност на Егејските Острови“], Издадено во врска со изложбата одржана од 1 ноември 1979 до 10 февруари 1980 година, Метрополитен музеј на уметност, Њујорк, спонзорирана од Владата на Република Грција, дополнета со позајмица од Музејот Лувр {{Западни уметнички движења}}   [[Категорија:Праисториска уметност]] [[Категорија:Старовековна уметност]] [[Категорија:Страници со повеќеделни слики во автоматски размер]] ocqwptmy0engd5sec2i6zjirp19686y 5642092 5642090 2026-10-08T19:34:48Z 19user99 72391 5642092 wikitext text/x-wiki {{multiple image|perrow=2|total_width=270|caption_align=center | align = right | direction =vertical | header=Кикладска уметност | image1 = Cycladic idol 02.JPG | caption1 =Кикладски фигурини, во Националниот археолошки музеј на [[Атина]] }} '''Кикладска уметност''' — една од трите главни гранки на [[Егејска уметност|Егејската уметност]]. Античката кикладска култура цветала на островите на [[Егејското Море]] од околу 3300 до 1100 година п.н.е.<ref>{{cite book|last1=Adams|first1=Laurie|title=Уметност низ времето|year=1999|url=https://archive.org/details/artacrosstime00adam|url-access=registration|publisher=Mc-Graw Hill|page=[https://archive.org/details/artacrosstime00adam/page/112 112]|edition=fourth}}</ref> Заедно со минојската цивилизација и микенскаата цивилизација, култураата на Кикладите се смета меѓу трите главни егејски култури. Затоа, Најпознатиот вид уметничко дело што е зачувано е мермерната фигурина, најчесто една женска фигура во цел раст со скрстени раце напред. Овој вид е познат кај археолозите како „FAF“ за „фигура(ине) со скрстени раце“. Освен остро дефинираниот нос, лицата се мазни, иако на некои има докази дека првично биле насликани. Значителен број од нив се познати, иако повеќето се нелегално отстранети од нивниот неевидентиран археолошки контекст, кој обично се чини дека е погреб. == Неолитска уметност == Речиси сите информации за неолитската уметност на Кикладите доаѓаат од ископаните места на Салиагос кај Антипарос. Грнчарството од овој период е слично на она од [[Крит]] и [[Грција|грчкото копно]]. Синклер Худ пишува: „Карактеристична форма е чинија на висока нога споредлива со тип што се јавува во копнениот доцнонеолитски период.“<ref>Худ 28</ref> == Кикладски скулптури == [[Image:Cycladic harp player.jpg|thumb|исправено=0,8|лево|Мермерен свирач на харфа (EC II; Badisches Landesmuseum, [[Карлсруе]])]] Најпознатата уметност од овој период се мермерните фигури кои обично се нарекуваат „идоли“ или „фигурини“, иако ниту едното име не е сосема точно: првиот термин сугерира религиозна функција за која експертите во никој случај не се согласуваат, а второто не се однесува правилно на најголемите фигури, кои се речиси во природна големина. Овие мермерни фигури се гледаат расфрлани низ Егејот, што сугерира дека овие фигури биле популарни меѓу луѓето од [[Крит]] и континентална Грција.<ref>Думас, стр. 81</ref> Можеби најпознатите од овие фигури се музичари: едниот свирач на харфа, другиот свирач на кавал.<ref>Хигинс, стр. 61</ref> Датираат од приближно 2500 година п.н.е., овие музичари понекогаш се сметаат за „најраните постоечки музичари од Егејот“.<ref>Хигинс, стр. 60</ref> Сепак, поголемиот дел од овие фигури се високо стилизирани претстави на женската човечка форма, обично со рамен, геометриски квалитет што влијаел врз дел од [[Модерна уметност|модерната уметност]] од 20 век. Сепак, ова може да биде модерна заблуда бидејќи постојат докази дека скулптурите првично биле светло обоени.<ref name = "Музеј Гети">[http://www.getty.edu/art/exhibitions/cycladic/ Музеј Гети, претходна изложба „Праисториска уметност на Источниот Медитеран“]</ref> Поголемиот дел од фигурите се женски, прикажани голи и со раце скрстени преку стомакот, обично со десната рака држена под левата. Некои писатели кои ги гледаат овие артефакти од своја антрополошка или психолошка гледна точка претпоставуваат дека тие се претставници на Големата Божица на природата, можеби во традиција што е континуирана со онаа на неолитските женски фигури како што е [[Венера од Вилендорф]].<ref>Марија Гимбутас, „Јазикот на божицата“, ХарперКолинс 1991 стр. 203; Ерих Нојман, „Големата мајка: Анализа на архетипот“, превод Ралф Манхајм, Принстон Универзити Прес, 2-ро издание 1963, стр. 113.)</ref> Не постои консензус за нивното значење. Тие се толкувани на различни начини како [[култни слики]] на боговите, слики на смртта, детски кукли и други работи. Еден авторитет смета дека тие биле „повеќе од кукли, а веројатно помалку од свети идоли“. <ref name="Emily Vermeule 1974, стр. 52">Емили Вермел, „Грција во бронзеното доба“, University of Chicago Press 1974, стр. 52.</ref> Сугестиите дека овие слики биле идоли во строга смисла - култни предмети кои биле во фокусот на ритуалното обожавање - не се поткрепени со никакви археолошки докази.<ref>Л. Марангу, „Кикладска култура: Наксос во 3-тиот милениум п.н.е.“ Атина 1990 стр. 101, 141{{sic}}</ref> Она што археолошките докази го сугерираат е дека овие слики редовно се користеле во погребна практика: сите се пронајдени во гробови. Сепак, барем некои од нив покажуваат јасни знаци дека биле поправени, што имплицира дека биле предмети што ги ценеле починатите за време на животот и не биле направени специјално за погребување. Поголемите фигури понекогаш биле кршени, така што само дел од нив бил закопан, феномен за кој нема објаснување. Овие фигури очигледно биле погребани подеднакво и со мажите и со жените.<ref>Марангу стр. 101</ref> Вакви фигури не биле пронајдени во секој гроб.<ref name="Emily Vermeule 1974, стр. 52"/> Иако скулптурите најчесто се наоѓаат положени на грб во гробовите, поголемите примери можеби биле поставени во светилишта или места за живеење.<ref>{{cite book|last1=Bothmer|first1=Bernard|title=Краток водич за Одделот за египетска и класична уметност|date=1974|publisher=Музејот во Бруклин|location=Бруклин, Њујорк|pages=20}}</ref> == Ранокикладска уметност == Раната кикладска уметност е поделена на три периоди: EC I (2800–2500 п.н.е.), EC II (2500–2200 п.н.е.) и EC III (2200–2000 п.н.е.). Уметноста во никој случај не е строго ограничена на еден од овие периоди, а во некои случаи, дури и претставува повеќе од еден од кикладските острови. Уметноста на EC I е најдобро претставена на островите [[Парос]], [[Антипарос]] и [[Аморгос]], додека EC II првенствено се гледа на [[Сирос]], а EC III на [[Мелос]].<ref name="Хигинс 53">Хигинс 53</ref> ===Ран кикладски период I (Култура Грота-Пелос, 3300–2700 г. п.н.е.)=== [[File:Female Figure, ca. 3000 B.C.E.35.733.jpg|thumb|исправена=0.8|лево|Женска мермерна фигура (околу 3000 п.н.е.; [[Бруклински музеј]])]] Најважните најрани групи од културата Грота-Пелос се групите Пелос, Пластирас и Лурос. Фигурините на Пелос се од шематски тип. И машките и женските фигури, во стоечка положба со глава и лице, го сочинуваат типот Пластирас; прикажувањето е натуралистички, но исто така и чудно стилизирано. Типот Лурос се смета за преоден, комбинирајќи и шематски и натуралистички елементи.<ref name=LakeForest>{{cite web|title=Кикладска култура|url=http://campus.lakeforest.edu/academics/greece/BrzCyc.html|publisher=Колеџ Лејк Форест|access-date=11 ноември 2014}}</ref><ref>{{cite web|last1=Вијанело|first1=Андреа|title=Кикладски фигурини во погребни ритуали|url=http://www.bronzeage.org.uk/4.aspx|website=BronzeAge.org.uk|access-date=11 ноември 2014|archive-date=21 април 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180421095643/http://www.bronzeage.org.uk/4.aspx|url-status=dead}}</ref> Шематските фигури се почесто среќаваат и се многу рамни во профилот, имаат едноставни форми и немаат јасно дефинирана глава. Натуралистичките фигури се мали и имаат тенденција да имаат чудни или претерани пропорции, со долги вратови, аголни горни делови од телото и мускулести нозе.<ref name="Fitton"/> ====Варијанта Пелос (шематична)==== Фигатичнарините од типот Пелос се разликуваат од многу други кикладски фигурини бидејќи кај повеќето полот е неопределен. Најпознати од фигурините од типот Пелос се фигурините во облик на „виолина“. На овие фигурини има имплицитна издолжена глава, без нозе и тело во облик на виолина. Една посебна фигурина од „виолина“ има гради, раце под градите и срамен триаголник. Бидејќи не сите фигурини ги делат овие карактеристики, не може да се донесе точен заклучок во врска со нивната употреба во овој момент. [[File:Cycladic marble Idol.jpg|thumb|upright|Cycladic marble figurine, Plastiras type]] ====Варијанта Пластирас (натуралистичка)==== Типот Пластирас е ран пример за кикладски фигурини, именувани по гробиштата на [[Парос]] каде што се пронајдени.<ref>{{cite book|last1=Getz-Preziosi|first1=Pat|title=Рана кикладска уметност во северноамериканските колекции|date=1987|publisher=Универзитетска издавачка куќа во Вашингтон|location=Сиетл и Лондон|page=52}}</ref> Фигурите го задржуваат обликот, ставот и распоредот на склопените раце како виолина од нивните претходници, но се разликуваат на значајни начини. Типот Пластирас е најнатуралистичкиот тип на кикладска фигурина, обележана со претерани пропорции. Овалеста глава со резбани црти на лицето, вклучувајќи уши, се наоѓа на издолжен врат кој обично зафаќа цела третина од вкупната висина на фигурата.<ref name=GetzGentle>{{cite book|last1=Getz-Gentle|first1=Pat|title=Лични стилови во раноцикладската скулптура|url=https://archive.org/details/personalstylesin0000getz|url-access=registration|date=2001|publisher=University of Washington Press|location=Сиетл и Лондон}}</ref> Нозете биле резбани одделно по целата должина, што често резултирало со кршења. Кај женските фигури, срамната област е обележана со засек, а градите се моделирани. Претставите на мажите се разликуваат по структура, но не и значително, поседувајќи потесни колкови и резбани претстави на машките полови органи. Фигурите обично не се поголеми од триесет сантиметри и не се способни да стојат сами, бидејќи стапалата се зашилени. Преживеаните фигурини се изрезбани од мермер, но некои претпоставуваат дека можеби биле изрезбани и од дрво. [[File:Cycladic figurine woman, marble, Kapsala, 2700–2600 BC, BM, A25, 142660.jpg|thumb|Женска мермерна фигурина, варијанта од Капсала (2700–2600 г. п.н.е.; [[Британски музеј]])]] [[File:Cycladic figurine female, 2800–2700 BC, AshmoleanM, AN 1946.117, 142416.jpg|thumb|upright|left|Женска мермерна фигура од Наксос, тип Лурос (2800-27 г. п.н.е.; Оксфорд)]] ====Варијанта Лурос (шематична и натуралистичка)==== Типот Лурос е категорија на цикладски фигурини од раноцикладската I фаза од [[бронзеното доба]]. Комбинирајќи ги натуралистичките и шематските пристапи на претходните стилови на фигури, типот Лурос има лица без црти, долг врат и едноставно тело со заслабени рамена кои имаат тенденција да се протегаат подалеку од колковите во ширина. Нозете се обликувани внимателно, но се издлабени до разделување не подалеку од колената или средните листови.<ref name=GetzGentle /> Иако градите не се наведени, фигурите од овој тип сè уште сугерираат на женската форма и имаат тенденција да носат докази за изрезбан срамен триаголник. ===Ран кикладски период II (култура Керос-Сирос, 2800–2300 г. п.н.е.)=== [[File:Cycladic three figurines group.jpg|thumb|лево|Група од три фигурини, ран тип од Спедос, [[Култура Керос-Сирос]] (EC II)]] ====Варијанта Капсала==== Варијантот Капсала е тип на кикладска фигура од ранокикладскиот II период. Често се смета дека овој тип претходи или се преклопува во периодот со оној на канонската варијанта на фигури на Спедос. Фигурите на Капсала се разликуваат од канонскиот тип по тоа што рацете се држат многу пониско во конфигурацијата десно-долу-лево превиткани, а лицата немаат вајани црти освен носот, а повремено и ушите.<ref name=GetzGentle /> Фигурите на Капсала покажуваат тенденција кон виткост, особено кај нозете, кои се многу подолги и им недостасува моќната мускулатура што се сугерира во претходните форми на скулптурите. Рамената и колковите се исто така многу потесни, а самите фигури ретко се поголеми од 30 см во должина. Доказите сугерираат дека бојата сега редовно се користи за да се дефинираат црти како што се очите и срамниот триаголник, наместо директно да се резбаат. Една карактеристична карактеристика на варијантата Капсала е тоа што некои фигури се чини дека сугерираат бременост, со испакнати стомаци со линии нацртани преку стомакот. Како и другите фигури од раниот кикладски период II, најзначајната карактеристика на варијантата Капсала е нивната положба со скрстени раце. ====Разновидност на варијантите од Спедос==== [[File:Cycladic figurine female, 2800–2300 BC, AshmoleanM, 142436.jpg|thumb|upright|Женска мермерна фигура, веројатно од [[Аморгос]], Докатизматска варијанта (2800–2300 г. Ашмолеански музеј)]] Типот Спедос, именуван по ранокикладските гробишта на [[Наксос]], е најчестиот од кикладските типови фигурини. Има најширока распространетост во Кикладите, како и на други места, и најголема долговечност. Групата како целина вклучува фигурини со висина од минијатурни примери од 8 см до монументални скулптури од 1,5 м. Со исклучок на статуа на машка фигура, која сега се наоѓа во колекцијата на Музејот на кикладска уметност, сите познати дела од сортата Спедос се женски фигури.<ref>[http://www.cycladic.gr/frontoffice/portal.asp?cpage=resource&cresrc=891&cnode=35&clang=1 Фигурина од сортата Спедос] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140819130317/http://www.cycladic.gr/frontoffice/portal.asp?cpage=resource&cresrc=891&cnode=35&clang=1 |date=2014-08-19 }} Музејот на кикладска уметност</ref> Фигурините на Спедос се типично тенки издолжени женски форми со склопени раце. Тие се карактеризираат со глави во облик на буквата U и длабоко засечена пукнатина меѓу нозете. ====Разновидност на варијантите од Докатисмата==== Типот Докатисмата е кикладска фигура од крајот на ранокикладскиот II период од бронзеното доба. Со карактеристики кои се развиени од пораната варијанта на Спедос, фигурите на Докатисмата се одликуваат со широки, аголни рамена и прав профил. Фигурите на Докатисмата се сметаат за најстилизирани од фигурите со склопени раце, со долга, елегантна форма која покажува силно чувство за геометрија што е особено евидентно во главата, која се одликува со речиси триаголен облик. Овие фигури биле донекаде конзервативно изградени во споредба со претходните варијанти, со плитка пукнатина на ногата и поврзани стапала.<ref name=GetzGentle /> И покрај ова, фигурите всушност биле доста кршливи и склони кон кршење. Враќањето на засечен срамен триаголник е забележано и во варијантата на фигури Докатисмата. [[File:Cycladic figurine woman, marble, Chalandriani, 2400–2200 BC, BM, A14, 142690.jpg|thumb|лево|Женска мермерна фигурина, тип Халандријани (2400–2200 г. п.н.е.; Британски музеј)]] ====Варијанта Чаландријани==== [[File:Cycladic figurine, female, marble, Crete, 2800-2200 BC, AM Chania, 076188.jpg|thumb|Женска мермерна фигурина од Крит, сорта од Кумаса (2800–2200 г. п.н.е.; [[Археолошки музеј на Ханија]])]] Варијантот [[Чаландријани]] е вид кикладска фигура од крајот на ранокикладскиот период (II) од бронзеното доба. Именувани по гробиштата на островот [[Сирос]] на кој се пронајдени, овие фигури се донекаде слични по стил и манир со варијантот Докатисмата што им претходела. Сепак, фигурите на Чаландријани се одликуваат со поскратена форма во која рацете се многу блиску до срамниот триаголник, а расцепот на ногата е означен само со плиток жлеб.<ref name=GetzGentle /> Една карактеристика што треба да се забележи кај варијантата Чаландријани е тоа што строгата конфигурација десно-под-лево што се среќава кај претходните фигури се чини дека се опуштила, бидејќи некои скулптури имаат обратни раце или дури и напуштање на склопената положба за едната или двете раце. Позицијата на легнување кај претходните фигури е исто така предизвикана, бидејќи стапалата не се секогаш наклонети, а нозете се донекаде крути. Рамената беа уште повеќе проширени од варијантата Докатисмата и беа доста подложни на оштетување бидејќи горниот дел од рацете и рамената се исто така најтенката точка на скулптурата. Главата е триаголна или во облик на штит со малку црти на лицето освен истакнат нос, поврзан со телото со пирамидален врат. Како и фигурите од варијантата Докатисмата, некои фигури на Чаландријани се чини дека се претставени како бремени. Дефинирачката карактеристика на овие фигури е нивното смело и претерано означување на рамената и горниот дел од рацете. == Раноминојски примери == ===Примери од Кумаса=== Фигурините од кумашката варијанта, од раноминојските гробишта во [[Кумаса]] на Крит, се многу мали и рамни. Фигурите со склопени раце обично имаат кратки нозе и широки рамена,<ref>{{Cite web|url=http://www.bradshawfoundation.com/sculpture/cycladic_scultpture56.php|title=Кикладска уметност: фигура во варијантата Кумаса|website=Бредшо Фондација}}</ref> и биле склони кон кршење поради нивната деликатна градба.<ref>{{Cite journal|last=Getz-Preziosi|first=Pat|date=1982|title=Ризик и поправка во ранокикладската скулптура|url=https://www.metmuseum.org/pubs/journals/1/pdf/1512766.pdf.bannered.pdf|journal=Metropolitan Museum Journal|volume=18|pages=24}}</ref> [[File:Frying_Pan_Luvr231.jpg|thumb|Кикладска „тава за пржење“, теракота со печатена и сечена спирална декорација (околу 2700 г. п.н.е., Кампос)]] == Грнчарство == Локалната глина се покажа како тешка за преработка, а грнчарството, чиниите и вазните од овој период ретко се над просечните. Од одредена важност се таканаречените „тави за пржење“, кои се појавиле на островот Сирос за време на фазата EC II. Станува збор за тркалезни украсени дискови, кои не се користеле за готвење, туку веројатно како амајлии за плодност или огледала.<ref>Higgins 54</ref> Исто така, пронајдени се и некои зоолошки фигурини и парчиња што прикажуваат бродови. Освен овие, пронајдени се и други форми на функционална грнчарија. Целата грнчарија од раната кикладска цивилизација била изработена рачно и обично имала црна или црвеникава боја, иако е пронајдена и грнчарија со бледо кафеава боја. Најчестите форми се цилиндрични кутии, познати како пиксиди.<ref name="Fitton">{{cite book |last=Fitton |first=J. Lesley |title=Cycladic Art |publisher=[[British Museum#British Museum Press|British Museum Press]] |location=London |date=1989 |page=22 |isbn=978-0714112930 }}</ref> Тие се груби по конструкција, со дебели ѕидови и распаѓачки несовршености, но понекогаш имаат натуралистички дизајни што потсетуваат на морската култура на егејските острови. Исто така, постојат и фигурини на животни. ==Галерија== <gallery heights="200"> File:Harp player, Cycladic civilization - Greece.JPG|{{center|<small> Машки свирач на харфа од Керос</small>}}|алт=Male harp player from Keros File:Male harp player of the early Spedos type - Getty Museum (85.AA.103).jpg|{{center|<small>Свирач на харфа од раниот тип Спедос во [[Гети Вила]]</small>}} File:Cycladic figurine female, 3200–2800 BC, AshmoleanM, AN 1946.118, 142402.jpg|{{center|<small>Женска мермерна фигурина од [[Наксос]], тип Пластирас (EC I, 3200–2800 п.н.е.; Ашмолеански музеј, Оксфорд)</small>}} Image:Idol torso cycladic figurine Plastiras type 2800-2700 B, PMTh 24 0503157.jpg|{{center|<small>Женски торзо од потемен камен со дупка во грлото, варијанта од Пластирас (EC I, 2800–2700 п.н.е.; Музеј на праисториска Тера)</small>}}|алт=Женски торзо од потемен камен со дупка во грлото и бутови во облик на дírkama, тип Пластирас (EC I, 2800–2700 п.н.е.; Музеј на праисториска Тера) File:Kykladenidol.jpg|{{center|<small>Кикладска скулптура ([[Хераклионски археолошки музеј]])</small>}}|алт=Кикладска скулптура (Археолошки музеј на Хераклион) File:Schematic female large figurine of the early Spedos variety, London BM 1971,0521.1.jpg|{{center|<small>Голема женска фигура од раниот вид Спедос (долга 76,8 см), [[Британски музеј]]<ref>[https://www.britishmuseum.org/collection/object/G_1971-0521-1]</ref></small>}} File:Cycladic female figurine 2.jpg|{{center|<small>Женски канонски тип, рано дело, варијанта од Спедос (Музеј на кикладска уметност во Гуландрис)</small>}}|алт=Женски канонски тип, рано дело од сортата Спедос (Музеј на кикладска уметност Гуландрис) File:Head figurine Spedos Louvre Ma2709.jpg|{{center|<small>Глава на женска фигура, варијанта од Спедос, (EC II, 2700–2300 п.н.е.; [[Лувр]])</small>}}|алт=Глава на женска фигура, тип Спедос, rr култура (EC II, 2700–2300 п.н.е.; Лувр) Image:MuseAckrotiriItem70-6643-wpd.jpg|Рани теракотни фигурини од [[Санторини]] (околу 2100 п.н.е.; Музеј на кикладската култура) File:Chèvre d'or antique.jpg|Златна фигура на козорог од [[Санторини]], доцнокикладски период (17 век п.н.е.) File:Zintilis Idol.jpg|Зилинталски идол, Кипар, 3900-2500 п.н.е. </gallery> == Наводи == {{наводи}} == Извори == * Doumas, Christos (1969). ''Early Cycladic Art.'' Frederick A. Praeger, Inc. * Higgins, Reynold (1967). ''Minoan and Mycenaean Art.'' Thames and Hudson. * Hood, Sinclair (1978). ''The Arts in Prehistoric Greece.'' Penguin Books. ==Надворешни врски== * [https://www.youtube.com/watch?v=7C7do85sfXA Male harp player from Keros] (EC II, c.&nbsp;2600–2300 BC; [[National Archaeological Museum, Athens]]), [[Smarthistory]] * [http://www.bradshawfoundation.com/sculpture/cycladic_introduction.php The Cycladic Sculptures] * [http://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/ref/collection/p15324coll10/id/70242 ''Greek art of the Aegean Islands''], Issued in connection with an exhibition held November 1, 1979 – February 10, 1980, Metropolitan Museum of Art, New York, sponsored by the Government of the Republic of Greece, complemented by a loan from the Musée du Louvre {{Западни уметнички движења}}   [[Категорија:Праисториска уметност]] [[Категорија:Старовековна уметност]] [[Категорија:Страници со повеќеделни слики во автоматски размер]] 0zjdnktyfw6e4ge9px9rjln6ixoafyu 6 1405319 5642075 2026-10-08T19:05:39Z Andrew012p 85224 {{Податоци за неслободна слика |Опис = македонски полициски мотоцикли (од 2026) |Извор = https://novamakedonija.com.mk/makedonija/foto-dodeleni-33-novi-policiski-motocikli-i-zashtitna-oprema-za-soobrakjajnata-policija/ |Дел = цел |Ниска_резолуција = да |други_информации = }} {{Образложение за неслободна слика |Статија = Полициски возила во Македонија |Намена = прикажување во статија |Заменливост = нема }} 5642075 wikitext text/x-wiki == Опис == {{Податоци за неслободна слика |Опис = македонски полициски мотоцикли (од 2026) |Извор = https://novamakedonija.com.mk/makedonija/foto-dodeleni-33-novi-policiski-motocikli-i-zashtitna-oprema-za-soobrakjajnata-policija/ |Дел = цел |Ниска_резолуција = да |други_информации = }} {{Образложение за неслободна слика |Статија = Полициски возила во Македонија |Намена = прикажување во статија |Заменливост = нема }} == Лиценцирање == {{Јс-Македонија}} 0djkmdsabv2oj4h9qjjyarpfwjtaly6 0 1405320 5642087 2026-10-08T19:29:47Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: {{Taxobox | name = Црн стаорец | fossil_range = [[холоцен]] - денес | image = House Rat David Raju.jpg | image_width = 250п | image_caption = црн стаорец во Индија | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордови]] | classis = [[Цицачи]] | ordo = [[Глодачи]] | familia = [[Глувци]] | subfamilia = [[Murinae]] | genus = '''''Rattus''''' | genus_authority = (Карл Лине|Linnaeu... 5642087 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Црн стаорец | fossil_range = [[холоцен]] - денес | image = House Rat David Raju.jpg | image_width = 250п | image_caption = црн стаорец во Индија | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордови]] | classis = [[Цицачи]] | ordo = [[Глодачи]] | familia = [[Глувци]] | subfamilia = [[Murinae]] | genus = '''''Rattus''''' | genus_authority = ([[Карл Лине|Linnaeus]], 1758) | species = '''''R. rattus''''' | binomial = Rattus rattus | binomial_authority = ([[Карл Лине|Linnaeus]], 1758) | range_map = Black rat range map.png | range_map_caption = Ареал на црниот стаорец }} '''Црн стаорец'''<ref>{{cite book |title=Пятиязычный словарь названий животных. Млекопитающие |pages=188}}</ref> (латински: ''Rattus rattus'') — цицач од родот на [[стаорец|стаорци]] (''Rattus'') од редот на [[глодачи]]те (Rodentia). == Изглед == Црниот стаорец во просек е помал од [[сив стаорец|сивиот стаорец]]. Возрасните единки имаат должина на телото од 15 до 22 см и маса од 130 до 300 г. Опашката е густо покриена со влакна; обично е подолга од телото, до 28,8 см (133 % од должината на телото). Муцката му е потесна, а ушните школки се поголеми и покругли отколку кај сивиот стаорец. За црните стаорци во [[Европа]] карактеристичен е природниот [[полиморфизам]] на бојата на [[крзно|крзното]]; најчесто се среќаваат две варијанти на боја: * горниот дел од телото е темнокафеав или црно-кафеав со зеленикав метален сјај на остевите влакна; на боковите бојата светлее; стомачната страна е пепелносива или валканосива; * бојата на горниот дел од телото е како кај сивиот стаорец, но обично е посветла и пожолтеникава; стомачната страна е белузлава, понекогаш жолтеникава. Лушпестата опашка е рамномерно обоена одгоре и оддолу. Јужните видови во целина се поголеми и посветли од северните. Черепот добро се разликува од черепот на сивиот стаорец по лаковито закривените темени гребени. Постојат четири [[кариотип]]ски вида, чии хибриди имаат намалена плодност. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20080430202159/http://www.arkive.org/species/ARK/mammals/Rattus_rattus/ Слика и видео] a6n5q0ooq2u090tz2dbylii8yzdodgk 5642091 5642087 2026-10-08T19:33:58Z Andrew012p 85224 5642091 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Црн стаорец | fossil_range = [[холоцен]] — ден-денес | image = House Rat David Raju.jpg | image_width = 250п | image_caption = Црн стаорец во Индија | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордови]] | classis = [[Цицачи]] | ordo = [[Глодачи]] | familia = [[Глувци]] | subfamilia = [[Murinae]] | genus = '''''Rattus''''' | genus_authority = ([[Карл Лине|Linnaeus]], 1758) | species = '''''R. rattus''''' | binomial = Rattus rattus | binomial_authority = ([[Карл Лине|Linnaeus]], 1758) | range_map = Black rat range map.png | range_map_caption = Ареал на црниот стаорец }} '''Црн стаорец'''<ref>{{cite book |title=Пятиязычный словарь названий животных. Млекопитающие |pages=188}}</ref> ([[Биномна номенклатура|науч]]. ''Rattus rattus'') — [[Цицачи|цицач]] од родот [[стаорец|стаорци]] од редот на [[глодачи]]те. == Изглед == Црниот стаорец во просек е помал од [[сив стаорец|сивиот стаорец]]. Возрасните единки имаат должина на телото од 15 до 22 см и маса од 130 до 300 г. Опашката е густо покриена со влакна; обично е подолга од телото, до 28,8 см (133 % од должината на телото). Муцката му е потесна, а ушните школки се поголеми и покругли отколку кај сивиот стаорец. За црните стаорци во [[Европа]] карактеристичен е природниот [[полиморфизам]] на бојата на [[крзно|крзното]]; најчесто се среќаваат две варијанти на боја: * горниот дел од телото е темнокафеав или црно-кафеав со зеленикав метален сјај на остевите влакна; на боковите бојата светлее; стомачната страна е пепелносива или валканосива; * бојата на горниот дел од телото е како кај сивиот стаорец, но обично е посветла и пожолтеникава; стомачната страна е белузлава, понекогаш жолтеникава. Лушпестата опашка е рамномерно обоена одгоре и оддолу. Јужните видови во целина се поголеми и посветли од северните. Черепот добро се разликува од черепот на сивиот стаорец по лаковито закривените темени гребени. Постојат четири [[кариотип]]ски вида, чии хибриди имаат намалена плодност. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20080430202159/http://www.arkive.org/species/ARK/mammals/Rattus_rattus/ Слика и видео] qgx9h4fzyerhylar6ob4gkjandgu393 5642093 5642091 2026-10-08T19:38:18Z Andrew012p 85224 5642093 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Црн стаорец | fossil_range = [[холоцен]] — ден-денес | image = House Rat David Raju.jpg | image_width = 250п | image_caption = Црн стаорец во Индија | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордови]] | classis = [[Цицачи]] | ordo = [[Глодачи]] | familia = [[Глувци]] | subfamilia = | genus = '''''Rattus''''' | genus_authority = ([[Карл Лине|Linnaeus]], 1758) | species = '''''R. rattus''''' | binomial = Rattus rattus | binomial_authority = ([[Карл Лине|Linnaeus]], 1758) | range_map = Black rat range map.png | range_map_caption = Ареал на црниот стаорец }} '''Црн стаорец'''<ref>{{cite book |title=Пятиязычный словарь названий животных. Млекопитающие |pages=188}}</ref> ([[Биномна номенклатура|науч]]. ''Rattus rattus'') — [[Цицачи|цицач]] од родот [[стаорец|стаорци]] од редот на [[глодачи]]те. == Изглед == Црниот стаорец во просек е помал од [[сив стаорец|сивиот стаорец]]. Возрасните единки имаат должина на телото од 15 до 22 см и маса од 130 до 300 г. Опашката е густо покриена со влакна; обично е подолга од телото, до 28,8 см (133 % од должината на телото). Муцката му е потесна, а ушните школки се поголеми и покругли отколку кај сивиот стаорец. За црните стаорци во [[Европа]] карактеристичен е природниот [[полиморфизам]] на бојата на [[крзно|крзното]]; најчесто се среќаваат две варијанти на боја: * горниот дел од телото е темнокафеав или црно-кафеав со зеленикав метален сјај на остевите влакна; на боковите бојата светлее; стомачната страна е пепелносива или валканосива; * бојата на горниот дел од телото е како кај сивиот стаорец, но обично е посветла и пожолтеникава; стомачната страна е белузлава, понекогаш жолтеникава. Лушпестата опашка е рамномерно обоена одгоре и оддолу. Јужните видови во целина се поголеми и посветли од северните. Черепот добро се разликува од черепот на сивиот стаорец по лаковито закривените темени гребени. Постојат четири [[кариотип]]ски вида, чии хибриди имаат намалена плодност. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20080430202159/http://www.arkive.org/species/ARK/mammals/Rattus_rattus/ Слика и видео] 9y74d5rwxeosmhbesqlmfkx82vx6jk1 5642094 5642093 2026-10-08T19:41:05Z Andrew012p 85224 5642094 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Црн стаорец | fossil_range = [[холоцен]] — ден-денес | image = House Rat David Raju.jpg | image_width = 250п | image_caption = Црн стаорец во Индија | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордови]] | classis = [[Цицачи]] | ordo = [[Глодачи]] | familia = [[Глувци]] | subfamilia = | genus = '''''Rattus''''' | genus_authority = ([[Карл Лине|Linnaeus]], 1758) | species = '''''R. rattus''''' | binomial = Rattus rattus | binomial_authority = ([[Карл Лине|Linnaeus]], 1758) | range_map = Black rat range map.png | range_map_caption = Ареал на црниот стаорец }} '''Црн стаорец'''<ref>{{cite book |title=Пятиязычный словарь названий животных. Млекопитающие |pages=188}}</ref> ([[Биномна номенклатура|науч]]. ''Rattus rattus'') — [[Цицачи|цицач]] од родот [[стаорец|стаорци]] од редот на [[глодачи]]те. == Изглед == Црниот стаорец во просек е помал од [[сив стаорец|сивиот стаорец]]. Возрасните единки имаат должина на телото од 15 до 22 см и маса од 130 до 300 г. Опашката е густо покриена со влакна; обично е подолга од телото, до 28,8 см (133 % од должината на телото). Муцката му е потесна, а ушните школки се поголеми и покругли отколку кај сивиот стаорец. За црните стаорци во [[Европа]] карактеристичен е природниот [[полиморфизам]] на бојата на [[крзно|крзното]]; најчесто се среќаваат две варијанти на боја: * горниот дел од телото е темнокафеав или црно-кафеав со зеленикав метален сјај на остевите влакна; на боковите бојата светлее; стомачната страна е пепелносива или валканосива; * бојата на горниот дел од телото е како кај сивиот стаорец, но обично е посветла и пожолтеникава; стомачната страна е белузлава, понекогаш жолтеникава. Лушпестата опашка е рамномерно обоена одгоре и оддолу. Јужните видови во целина се поголеми и посветли од северните. Черепот добро се разликува од черепот на сивиот стаорец по лаковито закривените темени гребени. Постојат четири [[кариотип]]ски вида, чии хибриди имаат намалена плодност. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20080430202159/http://www.arkive.org/species/ARK/mammals/Rattus_rattus/ Слика и видео] [[Категорија:Стаорци]] hbpsmftwwsarth6wvno3v31t8rrci2c 5642099 5642094 2026-10-08T19:47:16Z Andrew012p 85224 5642099 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Црн стаорец | fossil_range = [[холоцен]] — ден-денес | image = House Rat David Raju.jpg | image_width = 250п | image_caption = Црн стаорец во Индија | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордови]] | classis = [[Цицачи]] | ordo = [[Глодачи]] | familia = [[Глувци]] | subfamilia = | genus = '''''Rattus''''' | genus_authority = ([[Карл Лине|Linnaeus]], 1758) | species = '''''R. rattus''''' | binomial = Rattus rattus | binomial_authority = ([[Карл Лине|Linnaeus]], 1758) | range_map = Black rat range map.png | range_map_caption = Ареал на црниот стаорец }} '''Црн стаорец'''<ref>{{cite book |title=Пятиязычный словарь названий животных. Млекопитающие |pages=188}}</ref> ([[Биномна номенклатура|науч]]. ''Rattus rattus'') — [[Цицачи|цицач]] од родот [[стаорец|стаорци]] од редот на [[глодачи]]те. == Изглед == Црниот стаорец во просек е помал од [[сив стаорец|сивиот стаорец]]. Возрасните единки имаат должина на телото од 15 до 22 см и маса од 130 до 300 г. Опашката е густо покриена со влакна; обично е подолга од телото, до 28,8 см (133 % од должината на телото). Муцката му е потесна, а ушните школки се поголеми и покругли отколку кај сивиот стаорец. За црните стаорци во [[Европа]] карактеристичен е природниот [[Полиморфизам (биологија)|полиморфизам]] на бојата на [[крзно|крзното]]; најчесто се среќаваат две варијанти на боја: * горниот дел од телото е темнокафеав или црно-кафеав со зеленикав метален сјај на остевите влакна; на боковите бојата светлее; стомачната страна е пепелносива или валканосива; * бојата на горниот дел од телото е како кај сивиот стаорец, но обично е посветла и пожолтеникава; стомачната страна е белузлава, понекогаш жолтеникава. Лушпестата опашка е рамномерно обоена одгоре и оддолу. Јужните видови во целина се поголеми и посветли од северните. Черепот добро се разликува од черепот на сивиот стаорец по лаковито закривените темени гребени. Постојат четири [[кариотип]]ски вида, чии хибриди имаат намалена плодност. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20080430202159/http://www.arkive.org/species/ARK/mammals/Rattus_rattus/ Слика и видео] [[Категорија:Стаорци]] 7859jywnrcfy0nfgk98pmt83tjkt6oe 5642123 5642099 2026-10-08T20:53:59Z Andrew012p 85224 /* Изглед */ 5642123 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Црн стаорец | fossil_range = [[холоцен]] — ден-денес | image = House Rat David Raju.jpg | image_width = 250п | image_caption = Црн стаорец во Индија | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордови]] | classis = [[Цицачи]] | ordo = [[Глодачи]] | familia = [[Глувци]] | subfamilia = | genus = '''''Rattus''''' | genus_authority = ([[Карл Лине|Linnaeus]], 1758) | species = '''''R. rattus''''' | binomial = Rattus rattus | binomial_authority = ([[Карл Лине|Linnaeus]], 1758) | range_map = Black rat range map.png | range_map_caption = Ареал на црниот стаорец }} '''Црн стаорец'''<ref>{{cite book |title=Пятиязычный словарь названий животных. Млекопитающие |pages=188}}</ref> ([[Биномна номенклатура|науч]]. ''Rattus rattus'') — [[Цицачи|цицач]] од родот [[стаорец|стаорци]] од редот на [[глодачи]]те. == Изглед == Црниот стаорец во просек е помал од [[сив стаорец|сивиот стаорец]]. Возрасните единки имаат должина на телото од 15 до 22 см и маса од 130 до 300 г. Опашката е густо покриена со влакна; обично е подолга од телото, до 28,8 см (133 % од должината на телото). Муцката му е потесна, а ушните школки се поголеми и покругли отколку кај сивиот стаорец. За црните стаорци во [[Европа]] карактеристичен е природниот [[Полиморфизам (биологија)|полиморфизам]] на бојата на [[крзно|крзното]]; најчесто се среќаваат две варијанти на боја: * горниот дел од телото е темнокафеав или црно-кафеав со зеленикав метален сјај на надворешното крзно; на боковите бојата светлее; стомачната страна е пепелносива или валканосива; * бојата на горниот дел од телото е како кај сивиот стаорец, но обично е посветла и пожолтеникава; стомачната страна е белузлава, понекогаш жолтеникава. Лушпестата опашка е рамномерно обоена одгоре и оддолу. Јужните видови во целина се поголеми и посветли од северните. Черепот добро се разликува од черепот на сивиот стаорец по лаковито закривените темени гребени. Постојат четири [[кариотип]]ски вида, чии хибриди имаат намалена плодност. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20080430202159/http://www.arkive.org/species/ARK/mammals/Rattus_rattus/ Слика и видео] [[Категорија:Стаорци]] ic74n6diez1r8jzckh1lmkvrzunlbj6 1 1405321 5642088 2026-10-08T19:30:00Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: {{СЗР}} 5642088 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1405322 5642095 2026-10-08T19:41:11Z ForestShutter 126802 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1356377372|William P. C. Barton]]“ 5642095 wikitext text/x-wiki   == Библиографија == * ''Дисертација за хемиските својства и возбудливите ефекти на гасот азотен оксид и неговата примена во пневматичката медицина.'' Филаделфија: Лоренцо Прес, 1808: xiii–v. * ''Трактат што содржи план за внатрешна организација и управување со поморските болници во Соединетите Американски Држави: Заедно со шема за изменување и систематизација на медицинскиот оддел на морнарицата на Соединетите Американски Држави,'' 1-во издание. Филаделфија; Приватно печатено, 1814 година. * [http://www.botanicus.org/item/31753000623816 ''Растителна материја медика на Соединетите Американски Држави'' (1817)] * ''Compedium Florae Philadelphicae'' (1818) * ''Флора на Северна Америка'' (том 1, 1821; том 2, 1822; том 3, 1823) * ''Совети за медицински службеници кои крстарат во Западните Инди'' (1830) * ''Полемичка ремонстрација против проектот за создавање на нова канцеларија на генерален хирург во морнарицата на Соединетите Американски Држави'' (1838) == Разно == Ботаничкиот клуб во Филаделфија објавува списание именувано по д-р Бартон, наречено „Бартонија“. Публикацијата објавува статии за оригинални истражувања поврзани со систематиката на растенијата, екологијата на растенијата и биологијата на конзервација на растенијата. <ref>For more information see [http://www.acnatsci.org/hosted/botany_club/bartonia.html Bartonia] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060620003355/http://www.acnatsci.org/hosted/botany_club/bartonia.html|date=June 20, 2006}}</ref> == Дополнително читање == * Кроски, ЏВ. ''Историја на Блокли: Историја на Општата болница во Филаделфија од нејзиното основање, 1731–1928 година'' . * Грос, Самуел Д. Говор пред Здружението на поранешни студенти на Медицинскиот колеџ „Томас Џеферсон“, 11 март 1871 година. * Ленгли, ХД. ''Историја на медицината во раната американска морнарица'' . Џонс Хопкинс Прес, Балтимор, Мериленд. 1995. * Музеј на уметноста во Филаделфија. Вилијам П.Ц. Бартон, W1919-2-1. Информативен лист. * Плидвел, Флорида КАПЕТАН Вилијам Пол Крилон Бартон (1786–1856), хирург, морнарица на Соединетите Американски Држави - пионер во американската поморска медицина. ''Воениот хирург'' 46 (1920): 241–281. * Пледвел, Флорида, КАПЕТАН Едвард Катбуш, доктор по медицина: Несторот на медицинскиот корпус на морнарицата. „ ''Анали на медицинската историја'' 5“ (1923): 337–86. == Наводи == {{Наводи|2}} [[Категорија:Починати во 1856 година]] [[Категорија:Родени во 1786 година]] [[Категорија:Апсолвенти на Принстонскиот универзитет]] [[Категорија:Статии со hCards]] egl6292d3xu79v1vm0dlrngghvd9iar 5642096 5642095 2026-10-08T19:41:48Z ForestShutter 126802 5642096 wikitext text/x-wiki {{Short description|Американски хирург и научник (1786–1856)}} {{Инфокутија Личност |name = Вилијам П. К. Бартон |image = William P C Barton (19th century).jpg |alt = Вилијам П. К. Бартон |birth_date = 17 ноември 1786 |birth_place = [[Филаделфија]], Пенсилванија |death_date = 27 март 1856 (69 години) |death_place = Филаделфија, Пенсилванија |occupation = лекар, ботаничар, професор, поморски хирург, ботанички илустратор }} [[File:William Paul Crillon Barton00.jpg|мини|'''''Liriodendron tulipifera'''''<br />од Вилијам Бартон]] '''Вилијам Пол Крилон Бартон''' (17 ноември 1786 – 27 март 1856) бил медицински ботаничар, лекар, професор, поморски хирург и ботанички илустратор.<ref name=AMB>{{Наведена книга|last=Kelly|first=Howard A.|last2=Burrage|first2=Walter L.|title=American Medical Biographies|year=1920|chapter=Barton, William Paul Crillon}}</ref> == Биографија == Бартон е роден на 17 ноември 1786 година во [[Филаделфија]], Пенсилванија. Неговиот татко, [[Вилијам Бартон (хералдист)|Вилијам Бартон]], адвокат, бил дизајнер на Големиот печат на Соединетите Држави. Неговиот вујко, [[Бенџамин Смит Бартон]] (1766–1815), бил истакнат медицински ботаничар и потпретседател на Американското филозофско друштво. Во 1813 година и помладиот Бартон бил избран за член на Американското филозофско друштво.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=APS Member History|url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=1813&year-max=1813&dead=&keyword=&smode=advanced|access-date=2021-04-02|website=search.amphilsoc.org}}</ref> === Образование === Како што било вообичаено за тоа време, Бартон се стекнал со класично образование на [[Универзитет Принстон|Универзитетот Принстон]], каде во 1805 година дипломирал и се стекнал со степен бакалавр на уметностите.<ref name=AMB /> Наставната програма вклучувала аристотеловска логика и изучување на грчкиот и латинскиот јазик. Додека бил на Принстон, секој член на неговата класа го земал името на некој прочуен човек. Тој го избрал името на грофот Пол Крилон, а иницијалите П. К. ги задржал до крајот на животот.<ref name=acab>{{Наведена книга|title=Appletons' Cyclopædia of American Biography|year=1900|chapter=Barton, Thomas}}</ref> Во 1805 година Бартон започнал да студира медицина на Медицинското училиште на Универзитетот во Пенсилванија кај својот вујко Бенџамин Смит Бартон, познат ботаничар и автор на првиот американски учебник по ботаничка наука. Во годините на студирање, интересот на Вилијам Бартон за ботаниката и природните науки прерастел во доживотна страст. Во 1808 година, со објавувањето на трудот „Дисертација за хемиските својства и воодушевувачките ефекти на азотниот оксид и неговата примена во пневматската медицина“, Бартон се стекнал со диплома по медицина на Универзитетот во Пенсилванија. Расправата, која вклучувала и илустрација на расположен човек што вдишува „гас за смеење“ од овчи меур, оставила силно влијание врз научната мисла во време кога експериментите со азотен оксид „општо биле исмејувани како екстравагантни и имагинарни“.<ref>Barton, WPC. A Dissertation on Chymical Properties and Exhilarating Effects of Nitrous Oxide Gas and Its Application to Pneumatick Medicine. Philadelphia: Lorenzo Pres, 1808: pages xiii–v.</ref> === Хирург во американската морнарица === На 23-годишна возраст Бартон решил да влезе во американската морнарица како хирург. Својот чин го добил на 10 април 1809 година, а помалку од една недела подоцна му наредил на познатиот Томас Сали да му го насликa портретот за сума од 50 долари. Оваа слика, која сега се наоѓа во збирката Вилстак во [[Музеј на уметноста во Филаделфија|Музејот на уметноста во Филаделфија]], прикажува млад Бартон во униформа: сино палто со златни гајтани и рацете во ракавици. Бартон напишал: „Бев затрупан од тешкотиите со кои требаше да се соочам при извршувањето на стручните должности, каде секаков замислив вид непријатност и неповолност им се спротивставуваше на напорите на хирургот.“<ref>Barton, WPC. A Treatise Containing a Plan for the Internal Organization and Government of Marine Hospitals in the United States: Together with A Scheme for Amending and Systematizing the Medical Department of the United States Navy. 1st ed. Philadelphia; privately printed, 1814. page xiii</ref> На крајот, Бартон не бил човек што ги прифаќа недостатоците, туку човек што се бори за реформи. Бартон се залагал за построги контроли над бродските медицински залихи. Барал да се воведат лимони и лимети на бродовите на морнарицата многу пред американската морнарица да ја прифати важноста на лек против [[скорбут]], односно недостиг на витамин Ц.<ref name="lemon">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=4nODCOzu2n8C&q=cutbush+navy&pg=PA12|title=Vitamin C in health and disease|accessdate=2010-06-17|publisher=Marcel Dekker, Inc, 1997|isbn=978-0-8247-9313-5|date=May 5, 1997}}</ref> Отишол дотаму што му испратил шише сок од лимета на министерот за морнарицата [[Пол Хамилтон (политичар)|Пол Хамилтон]], со упатство да го испие во вид на лимонада.<ref>Barton, WPC. A Treatise Containing a Plan for the Internal Organization and Government of Marine Hospitals in the United States: Together with A Scheme for Amending and Systematizing the Medical Department of the United States Navy. 1st ed. Philadelphia; privately printed, 1814. pages 147–155</ref> Неговиот отворен став го налутил многумина од колегите. Бартон, по неопходност, се запознал со управувањето со болници. Во февруари 1811 година Конгресот донел закон за основање поморски болници. Министерот за морнарицата Пол Хамилтон подоцна го замолил Бартон да состави правила за управување со овие болници. Бартон добро ги знаел недостатоците на медицинската нега во морнарицата. Бродските објекти биле примитивни, а на копно немало постојани болници, само привремени објекти во бродоградилиштата.<ref name="proudly">{{Наведена книга|title=Serving Proudly: A History of Women in the U.S. Navy|first=Susan H.|last=Godson|publisher=Naval Institute, 2001}}</ref> Бартон започнал со изготвување правила за управување со поморските болници. Во 1812 година Министерството за морнарицата ги поднело до Конгресот. „Секоја болница што прима најмалку сто мажи треба да има персонал во кој влегуваат хирург, кој мора да е дипломец на колеџ или универзитет; двајца помошници на хирургот; економ; управителка; управник на одделенијата; четири постојани болничари и разни слуги.“<ref name="proudly" /> Незадоволен од набрзина изготвените предлози, Бартон ги проширил своите теории во расправа објавена во 1814 година.<ref name="proudly" /> Тој бил првиот што ја промовирал идејата за вработување жени-болничарки во американската морнарица. Ги опишал особините на управителката: таа треба да биде „разумна... угледна... способна... уредна, чиста и дотерана во облекувањето, љубезна и нежна во однесувањето“. Таа би надгледувала болничари и други помошници, како и оние што работат во перална, остава и кујна, но нејзината главна задача била да осигури дека пациентите се чисти, добро нахранети и удобно сместени.<ref name="proudly" /> [[File:Cutbush 1824-0611 edward.jpg|мини|Вилијам Бартон во поморски одбор, 11 јуни 1824]] До 1824 година Бартон служел во првиот одбор за испитување кандидати за медицинската служба на морнарицата.<ref name="father">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=5BXB9QtUfFQC&q=dr.+edward+cutbush&pg=PA96|title=Military medicine: from ancient times to the 21st century.|first=Jack Edward|last=McCallum|accessdate=2010-06-08|publisher=ABC-CLIO, 2008|isbn=978-1-85109-693-0|year=2008}}</ref> Целта на одборот била да ги испита помошниците на хирурзите „пред нивното унапредување во чин хирург“. Одборот бил овластен и да ги испитува кандидатите за назначување како помошници на хирурзи и да поднесува извештај за нивната способност.<ref name="board">{{Наведена весник|title=Navy Board|newspaper=New-York Spectator|location=New York, New York|date=June 11, 1824}}</ref> Во 1830 година станал командант на Поморската болница во Норфок, Вирџинија. Учествувал во развојот на Поморската болница во Филаделфија, кога таа се наоѓала во [[Поморски азил|Поморскиот азил]]. Денес оваа готска градба, која била и првиот дом на [[Поморска академија на САД|Поморската академија на САД]], се наоѓа во [[Грејс Фери (Филаделфија)|Грејс Фери]]. Претседателот [[Џон Тајлер]] го назначил Бартон на функцијата прв раководител на [[Биро за медицина и хирургија|Бирото за медицина и хирургија]] на 2 септември 1842 година. (Функцијата главен хирург на морнарицата била создадена во март 1871 година.) Неговиот мандат бил активен, но кус. Меѓу неговите препораки биле воведување табела на залихи за лековите и медицинските материјали да можат правилно да се набавуваат и евидентираат; укинување на таксата за венерични болести; единствени стандарди за регрути; повисоки стручни стандарди за лекарите во морнарицата; стандардизација и управување со поморските болници; и строга контрола врз употребата на алкохол на бродовите. Бил жесток противник на алкохолот и налепувал „циркулар за алкохол“ на сандаците со виски, со што се означувало дека содржината е медицински материјал што подлежи на строго евидентирање, потег што не бил популарен во флотата. === Расправа за поморските болници на САД === Неговото дело „Расправа што содржи план за внатрешна организација и управување со поморските болници во Соединетите Држави, заедно со план за изменување и систематизирање на медицинскиот оддел на морнарицата на Соединетите Држави“ (1814) содржело препораки за реформа на веќе новиот систем на поморски болници. Тој се залагал болниците на американската морнарица да се градат по угледот на британските медицински установи. Една од многуте негови препораки била целиот болнички имот да биде означен со натпис „Поморска болница на САД“ за да се спречи кражба.<ref>Barton, WPC. A Treatise Containing a Plan for the Internal Organization and Government of Marine Hospitals in the United States: Together with A Scheme for Amending and Systematizing the Medical Department of the United States Navy. 1st ed. Philadelphia; privately printed, 1814. pages 38–39</ref> Самиот факт што книгата доживеала второ издание три години подоцна е показател за угледот што го уживала. Содржела богатство информации собрани од разни извори, и дома и во странство, и откривала оригиналност на мислата и изразот по која авторот бил далеку пред своето време.<ref>Pleadwell, Frank L., Capt. "Edward Cutbush, M.D.: The Nestor of the Medical Corps of the Navy." Annals of Medical History 5 (1923): page 267</ref> === Академска кариера во Пенсилванија === По смртта на својот вујко Бенџамин Смит Бартон во 1815 година, Вилијам Бартон станал професор по ботаника на [[Универзитет во Пенсилванија|Универзитетот во Пенсилванија]],<ref name="acab" /> и со години голем дел од неговото време бил посветен на предавањето на [[Materia Medica|лекарствената материја]], односно медицинската ботаника, на Медицинското училиште на Универзитетот во Пенсилванија и на Медицинскиот колеџ „Томас Џеферсон“. Еден од неговите познати студенти бил д-р [[Семјуел Д. Грос]], подоцна овековечен на сликата „[[Клиниката на Грос]]“ (1876) од [[Томас Икинс]]. Грос го прикажал својот поранешен учител како шарена личност во говор одржан пред Здружението на дипломци на Медицинскиот колеџ „Томас Џеферсон“ на 11 март 1871 година.<ref name="TJU" /> Од 1828 до 1829 година Бартон бил и декан на Медицинскиот колеџ „Џеферсон“.<ref name=TJU>{{Наведена книга|title=Part IV: University Components and Activities --- Chapter 49: The Medical College Deanship and Chapter 50: Hospital Administration (pages 850–888)|publisher=Thomas Jefferson University|pages=851|url=http://jdc.jefferson.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1039&context=wagner2|accessdate=November 27, 2011|chapter=49}}</ref> Бил член на Колеџот на лекари во Филаделфија, претседател на Линеевото друштво и член на Американското филозофско друштво и на други научни друштва.<ref name="acab" /> === Лични податоци === Неговиот брат бил [[Џон Реа Бартон]] (1796–1871), творец на корективната остеотомија при вкочанетост на зглобовите. Тој ги изумил „Бартоновиот завој“ (завој во форма на осмица што дава поддршка под и пред долната вилица) и Бартоновите форцепси (акушерски форцепси со еден цврст, свиткан крак и подвижен преден крак, наменети за примена кај високо попречно положена глава). „Збирката Бартон“ во [[Јавна библиотека на Бостон|Јавната библиотека на Бостон]] е именувана по синот на Бенџамин Смит Бартон, [[Томас Пенант Бартон]] (1803–1869), првиот братучед на Вилијам Бартон. Таа е една од најголемите и најдрагоцените збирки на Шекспир во светот. Бартон бил оженет со Естер Сарџент, внука на [[Дејвид Ритенхаус]], големиот американски астроном и претседател на Американското филозофско друштво. Се тврди дека Естер Бартон боела многу од ботаничките цртежи на д-р Бартон во неговото дело „Флора на Северна Америка“, но потрагата по документација била безуспешна. Обоените таблии во „Флората“, гравирани од Корнелиус Тибаут (со помош на она што Бартон го нарекувал „нов стил на гравирање“ и „француски метод“), можат да се разгледаат на интернет.<ref>Clark Kimberling [https://www.cornelius-tiebout-engravings.org/part_10.html Cornelius Tiebout Engravings: Part 10. Botany (Barton and Barton)]</ref> Починал на 27 март 1856 година во Филаделфија, Пенсилванија.<ref name=AMB /><ref name="NYJM">{{Наведено списание|url=https://archive.org/details/newyorkjournalof3118forr|title=Death of Dr. Barton|journal=NY Jour Med|date=July 1856|pages=144}}</ref> == Библиографија == * ''Дисертација за хемиските својства и возбудливите ефекти на гасот азотен оксид и неговата примена во пневматичката медицина.'' Филаделфија: Лоренцо Прес, 1808: xiii–v. * ''Трактат што содржи план за внатрешна организација и управување со поморските болници во Соединетите Американски Држави: Заедно со шема за изменување и систематизација на медицинскиот оддел на морнарицата на Соединетите Американски Држави,'' 1-во издание. Филаделфија; Приватно печатено, 1814 година. * [http://www.botanicus.org/item/31753000623816 ''Растителна материја медика на Соединетите Американски Држави'' (1817)] * ''Compedium Florae Philadelphicae'' (1818) * ''Флора на Северна Америка'' (том 1, 1821; том 2, 1822; том 3, 1823) * ''Совети за медицински службеници кои крстарат во Западните Инди'' (1830) * ''Полемичка ремонстрација против проектот за создавање на нова канцеларија на генерален хирург во морнарицата на Соединетите Американски Држави'' (1838) == Разно == Ботаничкиот клуб во Филаделфија објавува списание именувано по д-р Бартон, наречено „Бартонија“. Публикацијата објавува статии за оригинални истражувања поврзани со систематиката на растенијата, екологијата на растенијата и биологијата на конзервација на растенијата. <ref>For more information see [http://www.acnatsci.org/hosted/botany_club/bartonia.html Bartonia] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060620003355/http://www.acnatsci.org/hosted/botany_club/bartonia.html|date=June 20, 2006}}</ref> == Дополнително читање == * Кроски, ЏВ. ''Историја на Блокли: Историја на Општата болница во Филаделфија од нејзиното основање, 1731–1928 година'' . * Грос, Самуел Д. Говор пред Здружението на поранешни студенти на Медицинскиот колеџ „Томас Џеферсон“, 11 март 1871 година. * Ленгли, ХД. ''Историја на медицината во раната американска морнарица'' . Џонс Хопкинс Прес, Балтимор, Мериленд. 1995. * Музеј на уметноста во Филаделфија. Вилијам П.Ц. Бартон, W1919-2-1. Информативен лист. * Плидвел, Флорида КАПЕТАН Вилијам Пол Крилон Бартон (1786–1856), хирург, морнарица на Соединетите Американски Држави - пионер во американската поморска медицина. ''Воениот хирург'' 46 (1920): 241–281. * Пледвел, Флорида, КАПЕТАН Едвард Катбуш, доктор по медицина: Несторот на медицинскиот корпус на морнарицата. „ ''Анали на медицинската историја'' 5“ (1923): 337–86. == Наводи == {{Наводи|2}} [[Категорија:Починати во 1856 година]] [[Категорија:Родени во 1786 година]] [[Категорија:Апсолвенти на Принстонскиот универзитет]] [[Категорија:Статии со hCards]] 4ldkadsa5xjdpz3b5zw0iz6gfma7anj 5642109 5642096 2026-10-08T20:17:45Z ForestShutter 126802 5642109 wikitext text/x-wiki {{Short description|Американски хирург и научник (1786–1856)}} {{Инфокутија Личност |name = Вилијам П. К. Бартон |image = William P C Barton (19th century).jpg |alt = Вилијам П. К. Бартон |birth_date = 17 ноември 1786 |birth_place = [[Филаделфија]], Пенсилванија |death_date = 27 март 1856 (69 години) |death_place = Филаделфија, Пенсилванија |occupation = лекар, ботаничар, професор, поморски хирург, ботанички илустратор }} [[File:William Paul Crillon Barton00.jpg|мини|'''''Liriodendron tulipifera'''''<br />од Вилијам Бартон]] '''Вилијам Пол Крилон Бартон''' (17 ноември 1786 – 27 март 1856) бил медицински ботаничар, лекар, професор, поморски хирург и ботанички илустратор.<ref name=AMB>{{Наведена книга|last=Kelly|first=Howard A.|last2=Burrage|first2=Walter L.|title=American Medical Biographies|year=1920|chapter=Barton, William Paul Crillon}}</ref> == Биографија == Бартон е роден на 17 ноември 1786 година во [[Филаделфија]], Пенсилванија. Неговиот татко, [[Вилијам Бартон (хералдист)|Вилијам Бартон]], адвокат, бил дизајнер на [[Грб на Соединетите Американски Држави|грбот на Соединетите Американски Држави.]] Неговиот вујко, [[Бенџамин Смит Бартон]] (1766–1815), бил истакнат медицински ботаничар и потпретседател на Американското филозофско друштво. Во 1813 година и помладиот Бартон бил избран за член на Американското филозофско друштво.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=APS Member History|url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=1813&year-max=1813&dead=&keyword=&smode=advanced|access-date=2021-04-02|website=search.amphilsoc.org}}</ref> === Образование === Како што било вообичаено за тоа време, Бартон се стекнал со класично образование на [[Универзитет Принстон|Универзитетот Принстон]], каде дипломирал во 1805 година.<ref name=AMB /> Наставната програма опфаќала аристотеловска логика, како и изучување на грчкиот и латинскиот јазик. Додека бил на Принстон, секој член од неговата класа го земал името на некоја позната личност. Тој го избрал името на грофот Пол Крилон, а иницијалите П. К. ги задржал до крајот на животот.<ref name=acab>{{Наведена книга|title=Appletons' Cyclopædia of American Biography|year=1900|chapter=Barton, Thomas}}</ref> Во 1805 година, Бартон започнал да студира медицина во Медицинското училиште при Универзитетот во Пенсилванија кај својот вујко Бенџамин Смит Бартон, познат ботаничар и автор на првиот американски учебник по ботаничка наука. Во годините на студирање, интересот на Вилијам Бартон за ботаниката и природните науки прераснал во доживотна страст. Во 1808 година, со објавувањето на трудот „Дисертација за хемиските својства и воодушевувачките ефекти на азотниот оксид и неговата примена во пневматската медицина“, Бартон се стекнал со диплома по медицина од Универзитетот во Пенсилванија. Комплетиран со илустрација на вртоглав човек кој вдишува „гас за смеење“ од овчешки меур, овој труд имал големо влијание врз научната мисла во време кога експериментите со азотен оксид главно биле исмевани како екстравагантни и измислени.<ref>Barton, WPC. A Dissertation on Chymical Properties and Exhilarating Effects of Nitrous Oxide Gas and Its Application to Pneumatick Medicine. Philadelphia: Lorenzo Pres, 1808: pages xiii–v.</ref> === Воен хирург во американската морнарица === На 23-годишна возраст, Бартон решил да стапи во американската морнарица како хирург. Службениот чин го добил на 10 април 1809 година, а помалку од една недела подоцна му наредил на познатиот Томас Сали да му го насликa портретот за сума од 50 долари. Оваа слика, која сега се наоѓа во збирката Вилстак во [[Музеј на уметноста во Филаделфија|Музејот на уметноста во Филаделфија]], прикажува млад Бартон во униформа: сино палто со златни ширити и рацете во ракавици. Бартон напишал: „Бев преплавен со тешкотиите со кои требаше да се соочам при извршувањето на стручните должности, каде што секој вид неудобност и неповолност што може да се замисли беа спротивставени на напорите на хирургот.“<ref>Barton, WPC. A Treatise Containing a Plan for the Internal Organization and Government of Marine Hospitals in the United States: Together with A Scheme for Amending and Systematizing the Medical Department of the United States Navy. 1st ed. Philadelphia; privately printed, 1814. page xiii</ref> На крајот, Бартон не бил човек што ги прифаќа недостатоците, туку човек што се борел за реформи. Бартон се залагал за построги контроли над бродските медицински залихи. Барал да се воведат лимони и лимети на бродовите на морнарицата многу пред американската морнарица да ја прифати важноста на лек против [[скорбут]], односно недостиг на витамин Ц.<ref name="lemon">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=4nODCOzu2n8C&q=cutbush+navy&pg=PA12|title=Vitamin C in health and disease|accessdate=2010-06-17|publisher=Marcel Dekker, Inc, 1997|isbn=978-0-8247-9313-5|date=May 5, 1997}}</ref> Отишол дотаму што му испратил шише сок од лимета на секретарот на морнарицата [[Пол Хамилтон (политичар)|Пол Хамилтон]], со упатство да го испие во вид на лимонада.<ref>Barton, WPC. A Treatise Containing a Plan for the Internal Organization and Government of Marine Hospitals in the United States: Together with A Scheme for Amending and Systematizing the Medical Department of the United States Navy. 1st ed. Philadelphia; privately printed, 1814. pages 147–155</ref> Неговиот отворен став разлутил многу негови колеги. Бартон, од потреба, се запознал со управувањето со болници. Во февруари 1811 година, Конгресот донел закон за основање поморски болници. Секретарот на морнарицата Пол Хамилтон подоцна побарал од Бартон да состави збир на правила за управување со овие болници. Бартон добро ги знаел недостатоците на медицинската нега во морнарицата. Бродските објекти биле примитивни, а на копно немало постојани болници, само привремени објекти во бродоградилиштата.<ref name="proudly">{{Наведена книга|title=Serving Proudly: A History of Women in the U.S. Navy|first=Susan H.|last=Godson|publisher=Naval Institute, 2001}}</ref> Бартон започнал со изготвување правила за управување со поморските болници. Во 1812 година, Одделот за морнарицата ги поднел до Конгресот. „Секоја болница што прима најмалку сто луѓе треба да има персонал во кој влегуваат хирург, кој мора да има дипломирано на колеџ или универзитет; двајца помошници на хирургот; управник; медицинска надзорничка; главен болничар; четири постојани медицински сестри и разни помошни работници.“<ref name="proudly" /> Незадоволен од брзо подготвените предлози, Бартон ги проширил своите теории во труд објавена во 1814 година.<ref name="proudly" /> Тој бил првиот што ја промовирал идејата за вработување женски медицински сестри во американската морнарица. Ги опишал и особините на надзорничката: таа треба да биде „дискретна... угледна... способна... уредна, чиста и дотерана во облекувањето, љубезна и нежна во однесувањето“. Таа би надгледувала болничари и други помошници, како и оние што работат во перална, остава и кујна, но нејзината главна задача била да грижи пациентите да бидат чисти, добро нахранети и згрижени.<ref name="proudly" /> [[File:Cutbush 1824-0611 edward.jpg|мини|Вилијам Бартон во поморски одбор, 11 јуни 1824]] До 1824 година, Бартон служел во првиот одбор за испитување кандидати за медицинската служба на морнарицата.<ref name="father">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=5BXB9QtUfFQC&q=dr.+edward+cutbush&pg=PA96|title=Military medicine: from ancient times to the 21st century.|first=Jack Edward|last=McCallum|accessdate=2010-06-08|publisher=ABC-CLIO, 2008|isbn=978-1-85109-693-0|year=2008}}</ref> Целта на одборот била да ги испита помошниците на хирурзите „пред нивното унапредување во чин хирург“. Одборот бил овластен и да ги испитува кандидатите за назначување како помошници на хирурзи и да поднесува извештај за нивната подготвеност.<ref name="board">{{Наведена весник|title=Navy Board|newspaper=New-York Spectator|location=New York, New York|date=June 11, 1824}}</ref> Во 1830 година станал командант на Поморската болница во Норфок, Вирџинија. Учествувал во развојот на Поморската болница во Филаделфија, кога таа се наоѓала во [[Поморски азил|Поморскиот азил]]. Денес оваа готска градба, која била и првиот дом на [[Поморска академија на САД|Поморската академија на САД]], се наоѓа во [[Грејс Фери (Филаделфија)|Грејс Фери]]. Претседателот [[Џон Тајлер]] го назначил Бартон на функцијата прв раководител на [[Биро за медицина и хирургија|Бирото за медицина и хирургија]] на 2 септември 1842 година. (Функцијата главен хирург на морнарицата била создадена во март 1871 година.) Неговиот мандат бил активен, но кус. Меѓу неговите препораки биле воведување табела на залихи за лековите и медицинските материјали да можат правилно да се набавуваат и евидентираат; укинување на таксата за венерични болести; униформирани стандарди за регрутите; повисоки стручни стандарди за лекарите во морнарицата; стандардизација и управување со поморските болници; како и строга контрола врз употребата на алкохол на бродовите. Бил жесток застапник на прохибицијата и лепел соопштенија за алкохол на сандаците со виски, со што се означувало дека содржината е медицински материјал што подлежи на строго евидентирање, потег што не бил популарен во флотата. === Труд за поморските болници === Неговиот „Трактат што содржи план за внатрешна организација и управување со поморските болници во Соединетите Американски Држави: Заедно со план за измена и систематизација на медицинскиот оддел на морнарицата на Соединетите Американски Држави“ (1814) содржел препораки за реформа на веќе новиот систем на поморски болници. Тој се залагал болниците на американската морнарица да се градат по угледот на британските медицински установи. Една од многуте негови препораки била целиот болнички имот да биде означен со натпис „Поморска болница на САД“ со цел да се спречи кражба.<ref>Barton, WPC. A Treatise Containing a Plan for the Internal Organization and Government of Marine Hospitals in the United States: Together with A Scheme for Amending and Systematizing the Medical Department of the United States Navy. 1st ed. Philadelphia; privately printed, 1814. pages 38–39</ref> Самиот факт што книгата доживеала второ издание три години подоцна е показател за угледот што го уживала. Содржела богатство информации собрани од разни извори, и дома и во странство, и откривала оригиналност во мислата и изразувањето што го поставиле авторот далеку пред своето време.<ref>Pleadwell, Frank L., Capt. "Edward Cutbush, M.D.: The Nestor of the Medical Corps of the Navy." Annals of Medical History 5 (1923): page 267</ref> === Академска кариера во Пенсилванија === По смртта на својот вујко Бенџамин Смит Бартон во 1815 година, Вилијам Бартон станал професор по ботаника на [[Универзитет во Пенсилванија|Универзитетот во Пенсилванија]],<ref name="acab" /> и со години голем дел од неговото време бил посветен на наставата по ''[[Materia Medica]]'', односно медицинската ботаника, на Медицинското училиште при Универзитетот во Пенсилванија и на Медицинскиот колеџ „Томас Џеферсон“. Еден од неговите познати студенти бил д-р [[Семјуел Д. Грос]], подоцна овековечен на сликата „[[Клиниката на Грос]]“ (1876) од [[Томас Икинс]]. Грос го прикажал својот поранешен учител како живописен лик во говор одржан пред Здружението на дипломци на Медицинскиот колеџ „Томас Џеферсон“ на 11 март 1871 година.<ref name="TJU" /> Од 1828 до 1829 година Бартон бил и декан на Медицинскиот колеџ „Џеферсон“.<ref name=TJU>{{Наведена книга|title=Part IV: University Components and Activities --- Chapter 49: The Medical College Deanship and Chapter 50: Hospital Administration (pages 850–888)|publisher=Thomas Jefferson University|pages=851|url=http://jdc.jefferson.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1039&context=wagner2|accessdate=November 27, 2011|chapter=49}}</ref> Бил член на Колеџот на лекари во Филаделфија, претседател на Линеовото друштво и член на Американското филозофско друштво и на други научни друштва.<ref name="acab" /> === Приватен живот === Неговиот брат бил [[Џон Ре Бартон]] (1796–1871), творец на корективната остеотомија при вкочанетост на зглобовите. Тој ги изумил „Бартоновиот завој“ (завој во форма на осмица што дава поддршка под и пред долната вилица) и Бартоновите форцепси (акушерски клешти). „Збирката Бартон“ во [[Јавна библиотека на Бостон|Јавната библиотека на Бостон]] е именувана по синот на Бенџамин Смит Бартон, [[Томас Пенант Бартон]] (1803–1869), првиот братучед на Вилијам Бартон. Таа е една од најголемите и најдрагоцените збирки на Шекспир во светот. Бартон бил оженет со Естер Сарџент, внука на [[Дејвид Ритенхаус]], големиот американски астроном и претседател на Американското филозофско друштво. Се тврди дека Естер Бартон обоила многу од ботаничките цртежи на д-р Бартон во неговото дело „Флора на Северна Америка“, но потрагата по документација била безуспешна. Обоените илустрации, гравирани од Корнелиус Тибут (со помош на она што Бартон го нарекувал „нов стил на гравирање“ и „француски метод“), можат да се разгледаат на интернет.<ref>Clark Kimberling [https://www.cornelius-tiebout-engravings.org/part_10.html Cornelius Tiebout Engravings: Part 10. Botany (Barton and Barton)]</ref> Починал на 27 март 1856 година во Филаделфија, Пенсилванија.<ref name=AMB /><ref name="NYJM">{{Наведено списание|url=https://archive.org/details/newyorkjournalof3118forr|title=Death of Dr. Barton|journal=NY Jour Med|date=July 1856|pages=144}}</ref> == Библиографија == * ''Дисертација за хемиските својства и возбудливите ефекти на гасот азотен оксид и неговата примена во пневматичката медицина.'' Филаделфија: Лоренцо Прес, 1808: xiii–v. * ''Трактат што содржи план за внатрешна организација и управување со поморските болници во Соединетите Американски Држави: Заедно со план за измена и систематизација на медицинскиот оддел на морнарицата на Соединетите Американски Држави,'' 1-во издание. Филаделфија; Приватно печатено, 1814 година. * [http://www.botanicus.org/item/31753000623816 ''Растителна материја медика на Соединетите Американски Држави'' (1817)] * ''Compedium Florae Philadelphicae'' (1818) * ''Флора на Северна Америка'' (том 1, 1821; том 2, 1822; том 3, 1823) * ''Совети за медицински службеници кои крстарат во Западните Инди'' (1830) * ''Полемичка ремонстрација против проектот за создавање на нова канцеларија на генерален хирург во морнарицата на Соединетите Американски Држави'' (1838) == Разно == Ботаничкиот клуб во Филаделфија објавува списание именувано по д-р Бартон, наречено „Бартонија“. Публикацијата објавува статии за оригинални истражувања поврзани со систематиката на растенијата, екологијата на растенијата и биологијата на конзервација на растенијата. <ref>For more information see [http://www.acnatsci.org/hosted/botany_club/bartonia.html Bartonia] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060620003355/http://www.acnatsci.org/hosted/botany_club/bartonia.html|date=June 20, 2006}}</ref> == Дополнително читање == * Кроски, ЏВ. ''Историја на Блокли: Историја на Општата болница во Филаделфија од нејзиното основање, 1731–1928 година'' . * Грос, Самуел Д. Говор пред Здружението на поранешни студенти на Медицинскиот колеџ „Томас Џеферсон“, 11 март 1871 година. * Ленгли, ХД. ''Историја на медицината во раната американска морнарица'' . Џонс Хопкинс Прес, Балтимор, Мериленд. 1995. * Музеј на уметноста во Филаделфија. Вилијам П.Ц. Бартон, W1919-2-1. Информативен лист. * Плидвел, Флорида КАПЕТАН Вилијам Пол Крилон Бартон (1786–1856), хирург, морнарица на Соединетите Американски Држави - пионер во американската поморска медицина. ''Воениот хирург'' 46 (1920): 241–281. * Пледвел, Флорида, КАПЕТАН Едвард Катбуш, доктор по медицина: Несторот на медицинскиот корпус на морнарицата. „ ''Анали на медицинската историја'' 5“ (1923): 337–86. == Наводи == {{Наводи|2}} [[Категорија:Починати во 1856 година]] [[Категорија:Родени во 1786 година]] [[Категорија:Апсолвенти на Принстонскиот универзитет]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Американски ботанички илустратори]] [[Категорија:Значајни американски ботанички илустратори]] [[Категорија:Лекари од Пенсилва]] [[Категорија:Офицери на морнарицата на САД]] orqjo0duhfk7yrakh9ok2uuqieo8esk 5642111 5642109 2026-10-08T20:22:13Z ForestShutter 126802 5642111 wikitext text/x-wiki {{Short description|Американски хирург и научник (1786–1856)}} {{Инфокутија Личност |name = Вилијам П. К. Бартон |image = William P C Barton (19th century).jpg |alt = Вилијам П. К. Бартон |birth_date = 17 ноември 1786 |birth_place = [[Филаделфија]], Пенсилванија |death_date = 27 март 1856 (69 години) |death_place = Филаделфија, Пенсилванија |occupation = лекар, ботаничар, професор, поморски хирург, ботанички илустратор }} [[File:William Paul Crillon Barton00.jpg|мини|'''''Liriodendron tulipifera'''''<br />од Вилијам Бартон]] '''Вилијам Пол Крилон Бартон''' (17 ноември 1786 – 27 март 1856) бил медицински ботаничар, лекар, професор, поморски хирург и ботанички илустратор.<ref name=AMB>{{Наведена книга|last=Kelly|first=Howard A.|last2=Burrage|first2=Walter L.|title=American Medical Biographies|year=1920|chapter=Barton, William Paul Crillon}}</ref> == Биографија == Бартон е роден на 17 ноември 1786 година во [[Филаделфија]], Пенсилванија. Неговиот татко, [[Вилијам Бартон (хералдист)|Вилијам Бартон]], адвокат, бил дизајнер на [[Грб на Соединетите Американски Држави|грбот на Соединетите Американски Држави.]] Неговиот вујко, [[Бенџамин Смит Бартон]] (1766–1815), бил истакнат медицински ботаничар и потпретседател на Американското филозофско друштво. Во 1813 година и помладиот Бартон бил избран за член на Американското филозофско друштво.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=APS Member History|url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=1813&year-max=1813&dead=&keyword=&smode=advanced|access-date=2021-04-02|website=search.amphilsoc.org}}</ref> === Образование === Како што било вообичаено за тоа време, Бартон се стекнал со класично образование на [[Универзитет Принстон|Универзитетот Принстон]], каде дипломирал во 1805 година.<ref name=AMB /> Наставната програма опфаќала [[Аристотелова логика]], како и изучување на грчкиот и латинскиот јазик. Додека бил на Принстон, секој член од неговата класа го земал името на некоја позната личност. Тој го избрал името на грофот Пол Крилон, а иницијалите П. К. ги задржал до крајот на животот.<ref name=acab>{{Наведена книга|title=Appletons' Cyclopædia of American Biography|year=1900|chapter=Barton, Thomas}}</ref> Во 1805 година, Бартон започнал да студира медицина во Медицинското училиште при Универзитетот во Пенсилванија кај својот вујко Бенџамин Смит Бартон, познат ботаничар и автор на првиот американски учебник по ботаничка наука. Во годините на студирање, интересот на Вилијам Бартон за ботаниката и природните науки прераснал во доживотна страст. Во 1808 година, со објавувањето на трудот „Дисертација за хемиските својства и воодушевувачките ефекти на азотниот оксид и неговата примена во пневматската медицина“, Бартон се стекнал со диплома по медицина од Универзитетот во Пенсилванија. Комплетиран со илустрација на вртоглав човек кој вдишува „гас за смеење“ од овчешки меур, овој труд имал големо влијание врз научната мисла во време кога експериментите со азотен оксид главно биле исмевани како екстравагантни и измислени.<ref>Barton, WPC. A Dissertation on Chymical Properties and Exhilarating Effects of Nitrous Oxide Gas and Its Application to Pneumatick Medicine. Philadelphia: Lorenzo Pres, 1808: pages xiii–v.</ref> === Воен хирург во американската морнарица === На 23-годишна возраст, Бартон решил да стапи во американската морнарица како хирург. Службениот чин го добил на 10 април 1809 година, а помалку од една недела подоцна му наредил на познатиот Томас Сали да му го насликa портретот за сума од 50 долари. Оваа слика, која сега се наоѓа во збирката Вилстак во [[Музеј на уметноста во Филаделфија|Музејот на уметноста во Филаделфија]], прикажува млад Бартон во униформа: сино палто со златни ширити и рацете во ракавици. Бартон напишал: „Бев преплавен со тешкотиите со кои требаше да се соочам при извршувањето на стручните должности, каде што секој вид неудобност и неповолност што може да се замисли беа спротивставени на напорите на хирургот.“<ref>Barton, WPC. A Treatise Containing a Plan for the Internal Organization and Government of Marine Hospitals in the United States: Together with A Scheme for Amending and Systematizing the Medical Department of the United States Navy. 1st ed. Philadelphia; privately printed, 1814. page xiii</ref> На крајот, Бартон не бил човек што ги прифаќа недостатоците, туку човек што се борел за реформи. Бартон се залагал за построги контроли над бродските медицински залихи. Барал да се воведат лимони и лимети на бродовите на морнарицата многу пред американската морнарица да ја прифати важноста на лек против [[скорбут]], односно недостиг на витамин Ц.<ref name="lemon">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=4nODCOzu2n8C&q=cutbush+navy&pg=PA12|title=Vitamin C in health and disease|accessdate=2010-06-17|publisher=Marcel Dekker, Inc, 1997|isbn=978-0-8247-9313-5|date=May 5, 1997}}</ref> Отишол дотаму што му испратил шише сок од лимета на секретарот на морнарицата [[Пол Хамилтон (политичар)|Пол Хамилтон]], со упатство да го испие во вид на лимонада.<ref>Barton, WPC. A Treatise Containing a Plan for the Internal Organization and Government of Marine Hospitals in the United States: Together with A Scheme for Amending and Systematizing the Medical Department of the United States Navy. 1st ed. Philadelphia; privately printed, 1814. pages 147–155</ref> Неговиот отворен став разлутил многу негови колеги. Бартон, од потреба, се запознал со управувањето со болници. Во февруари 1811 година, Конгресот донел закон за основање поморски болници. Секретарот на морнарицата Пол Хамилтон подоцна побарал од Бартон да состави збир на правила за управување со овие болници. Бартон добро ги знаел недостатоците на медицинската нега во морнарицата. Бродските објекти биле примитивни, а на копно немало постојани болници, само привремени објекти во бродоградилиштата.<ref name="proudly">{{Наведена книга|title=Serving Proudly: A History of Women in the U.S. Navy|first=Susan H.|last=Godson|publisher=Naval Institute, 2001}}</ref> Бартон започнал со изготвување правила за управување со поморските болници. Во 1812 година, Одделот за морнарицата ги поднел до Конгресот. „Секоја болница што прима најмалку сто луѓе треба да има персонал во кој влегуваат хирург, кој мора да има дипломирано на колеџ или универзитет; двајца помошници на хирургот; управник; медицинска надзорничка; главен болничар; четири постојани медицински сестри и разни помошни работници.“<ref name="proudly" /> Незадоволен од брзо подготвените предлози, Бартон ги проширил своите теории во труд објавена во 1814 година.<ref name="proudly" /> Тој бил првиот што ја промовирал идејата за вработување женски медицински сестри во американската морнарица. Ги опишал и особините на надзорничката: таа треба да биде „дискретна... угледна... способна... уредна, чиста и дотерана во облекувањето, љубезна и нежна во однесувањето“. Таа би надгледувала болничари и други помошници, како и оние што работат во перална, остава и кујна, но нејзината главна задача била да грижи пациентите да бидат чисти, добро нахранети и згрижени.<ref name="proudly" /> [[File:Cutbush 1824-0611 edward.jpg|мини|Вилијам Бартон во поморски одбор, 11 јуни 1824]] До 1824 година, Бартон служел во првиот одбор за испитување кандидати за медицинската служба на морнарицата.<ref name="father">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=5BXB9QtUfFQC&q=dr.+edward+cutbush&pg=PA96|title=Military medicine: from ancient times to the 21st century.|first=Jack Edward|last=McCallum|accessdate=2010-06-08|publisher=ABC-CLIO, 2008|isbn=978-1-85109-693-0|year=2008}}</ref> Целта на одборот била да ги испита помошниците на хирурзите „пред нивното унапредување во чин хирург“. Одборот бил овластен и да ги испитува кандидатите за назначување како помошници на хирурзи и да поднесува извештај за нивната подготвеност.<ref name="board">{{Наведена весник|title=Navy Board|newspaper=New-York Spectator|location=New York, New York|date=June 11, 1824}}</ref> Во 1830 година станал командант на Поморската болница во Норфок, Вирџинија. Учествувал во развојот на Поморската болница во Филаделфија, кога таа се наоѓала во [[Поморски азил|Поморскиот азил]]. Денес оваа готска градба, која била и првиот дом на [[Поморска академија на САД|Поморската академија на САД]], се наоѓа во [[Грејс Фери (Филаделфија)|Грејс Фери]]. Претседателот [[Џон Тајлер]] го назначил Бартон на функцијата прв раководител на [[Биро за медицина и хирургија|Бирото за медицина и хирургија]] на 2 септември 1842 година. (Функцијата главен хирург на морнарицата била создадена во март 1871 година.) Неговиот мандат бил активен, но кус. Меѓу неговите препораки биле воведување табела на залихи за лековите и медицинските материјали да можат правилно да се набавуваат и евидентираат; укинување на таксата за венерични болести; униформирани стандарди за регрутите; повисоки стручни стандарди за лекарите во морнарицата; стандардизација и управување со поморските болници; како и строга контрола врз употребата на алкохол на бродовите. Бил жесток застапник на прохибицијата и лепел соопштенија за алкохол на сандаците со виски, со што се означувало дека содржината е медицински материјал што подлежи на строго евидентирање, потег што не бил популарен во флотата. === Труд за поморските болници === Неговиот „Трактат што содржи план за внатрешна организација и управување со поморските болници во Соединетите Американски Држави: Заедно со план за измена и систематизација на медицинскиот оддел на морнарицата на Соединетите Американски Држави“ (1814) содржел препораки за реформа на веќе новиот систем на поморски болници. Тој се залагал болниците на американската морнарица да се градат по угледот на британските медицински установи. Една од многуте негови препораки била целиот болнички имот да биде означен со натпис „Поморска болница на САД“ со цел да се спречи кражба.<ref>Barton, WPC. A Treatise Containing a Plan for the Internal Organization and Government of Marine Hospitals in the United States: Together with A Scheme for Amending and Systematizing the Medical Department of the United States Navy. 1st ed. Philadelphia; privately printed, 1814. pages 38–39</ref> Самиот факт што книгата доживеала второ издание три години подоцна е показател за угледот што го уживала. Содржела богатство информации собрани од разни извори, и дома и во странство, и откривала оригиналност во мислата и изразувањето што го поставиле авторот далеку пред своето време.<ref>Pleadwell, Frank L., Capt. "Edward Cutbush, M.D.: The Nestor of the Medical Corps of the Navy." Annals of Medical History 5 (1923): page 267</ref> === Академска кариера во Пенсилванија === По смртта на својот вујко Бенџамин Смит Бартон во 1815 година, Вилијам Бартон станал професор по ботаника на [[Универзитет во Пенсилванија|Универзитетот во Пенсилванија]],<ref name="acab" /> и со години голем дел од неговото време бил посветен на наставата по ''[[Materia Medica]]'', односно медицинската ботаника, на Медицинското училиште при Универзитетот во Пенсилванија и на Медицинскиот колеџ „Томас Џеферсон“. Еден од неговите познати студенти бил д-р [[Семјуел Д. Грос]], подоцна овековечен на сликата „[[Клиниката на Грос]]“ (1876) од [[Томас Икинс]]. Грос го прикажал својот поранешен учител како живописен лик во говор одржан пред Здружението на дипломци на Медицинскиот колеџ „Томас Џеферсон“ на 11 март 1871 година.<ref name="TJU" /> Од 1828 до 1829 година Бартон бил и декан на Медицинскиот колеџ „Џеферсон“.<ref name=TJU>{{Наведена книга|title=Part IV: University Components and Activities --- Chapter 49: The Medical College Deanship and Chapter 50: Hospital Administration (pages 850–888)|publisher=Thomas Jefferson University|pages=851|url=http://jdc.jefferson.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1039&context=wagner2|accessdate=November 27, 2011|chapter=49}}</ref> Бил член на Колеџот на лекари во Филаделфија, претседател на Линеовото друштво и член на Американското филозофско друштво и на други научни друштва.<ref name="acab" /> === Приватен живот === Неговиот брат бил [[Џон Ре Бартон]] (1796–1871), творец на корективната остеотомија при вкочанетост на зглобовите. Тој ги изумил „Бартоновиот завој“ (завој во форма на осмица што дава поддршка под и пред долната вилица) и Бартоновите форцепси (акушерски клешти). „Збирката Бартон“ во [[Јавна библиотека на Бостон|Јавната библиотека на Бостон]] е именувана по синот на Бенџамин Смит Бартон, [[Томас Пенант Бартон]] (1803–1869), првиот братучед на Вилијам Бартон. Таа е една од најголемите и најдрагоцените збирки на Шекспир во светот. Бартон бил оженет со Естер Сарџент, внука на [[Дејвид Ритенхаус]], големиот американски астроном и претседател на Американското филозофско друштво. Се тврди дека Естер Бартон обоила многу од ботаничките цртежи на д-р Бартон во неговото дело „Флора на Северна Америка“, но потрагата по документација била безуспешна. Обоените илустрации, гравирани од Корнелиус Тибут (со помош на она што Бартон го нарекувал „нов стил на гравирање“ и „француски метод“), можат да се разгледаат на интернет.<ref>Clark Kimberling [https://www.cornelius-tiebout-engravings.org/part_10.html Cornelius Tiebout Engravings: Part 10. Botany (Barton and Barton)]</ref> Починал на 27 март 1856 година во Филаделфија, Пенсилванија.<ref name=AMB /><ref name="NYJM">{{Наведено списание|url=https://archive.org/details/newyorkjournalof3118forr|title=Death of Dr. Barton|journal=NY Jour Med|date=July 1856|pages=144}}</ref> == Библиографија == * ''Дисертација за хемиските својства и возбудливите ефекти на гасот азотен оксид и неговата примена во пневматичката медицина.'' Филаделфија: Лоренцо Прес, 1808: xiii–v. * ''Трактат што содржи план за внатрешна организација и управување со поморските болници во Соединетите Американски Држави: Заедно со план за измена и систематизација на медицинскиот оддел на морнарицата на Соединетите Американски Држави,'' 1-во издание. Филаделфија; Приватно печатено, 1814 година. * [http://www.botanicus.org/item/31753000623816 ''Растителна материја медика на Соединетите Американски Држави'' (1817)] * ''Compedium Florae Philadelphicae'' (1818) * ''Флора на Северна Америка'' (том 1, 1821; том 2, 1822; том 3, 1823) * ''Совети за медицински службеници кои крстарат во Западните Инди'' (1830) * ''Полемичка ремонстрација против проектот за создавање на нова канцеларија на генерален хирург во морнарицата на Соединетите Американски Држави'' (1838) == Разно == Ботаничкиот клуб во Филаделфија објавува списание именувано по д-р Бартон, наречено „Бартонија“. Публикацијата објавува статии за оригинални истражувања поврзани со систематиката на растенијата, екологијата на растенијата и биологијата на конзервација на растенијата. <ref>For more information see [http://www.acnatsci.org/hosted/botany_club/bartonia.html Bartonia] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060620003355/http://www.acnatsci.org/hosted/botany_club/bartonia.html|date=June 20, 2006}}</ref> == Дополнително читање == * Кроски, ЏВ. ''Историја на Блокли: Историја на Општата болница во Филаделфија од нејзиното основање, 1731–1928 година'' . * Грос, Самуел Д. Говор пред Здружението на поранешни студенти на Медицинскиот колеџ „Томас Џеферсон“, 11 март 1871 година. * Ленгли, ХД. ''Историја на медицината во раната американска морнарица'' . Џонс Хопкинс Прес, Балтимор, Мериленд. 1995. * Музеј на уметноста во Филаделфија. Вилијам П.Ц. Бартон, W1919-2-1. Информативен лист. * Плидвел, Флорида КАПЕТАН Вилијам Пол Крилон Бартон (1786–1856), хирург, морнарица на Соединетите Американски Држави - пионер во американската поморска медицина. ''Воениот хирург'' 46 (1920): 241–281. * Пледвел, Флорида, КАПЕТАН Едвард Катбуш, доктор по медицина: Несторот на медицинскиот корпус на морнарицата. „ ''Анали на медицинската историја'' 5“ (1923): 337–86. == Наводи == {{Наводи|2}} [[Категорија:Починати во 1856 година]] [[Категорија:Родени во 1786 година]] [[Категорија:Апсолвенти на Принстонскиот универзитет]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Американски ботанички илустратори]] [[Категорија:Значајни американски ботанички илустратори]] [[Категорија:Офицери на морнарицата на САД]] q1w2m2ordikku93ypqezrgmoyyqao5r 14 1405323 5642097 2026-10-08T19:43:08Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: {{Главна|Стаорец}} [[Категорија:Глувци (потсемејство)]] 5642097 wikitext text/x-wiki {{Главна|Стаорец}} [[Категорија:Глувци (потсемејство)]] btxdknf8phfr3mgs0oeb92ezqryeiok 0 1405324 5642113 2026-10-08T20:32:09Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: {{Инфокутија за телевизија | image = It's Okay to Not Be Okay Poster.jpg | image_alt = Промотивен плакат за серијата | caption = Плакатот на серијата | native_name = 사이코지만 괜찮아 | genre = {{Plainlist| * црна комедија * [[романтична комедија]] * психолошка драма }} | writer = Џо Јонг | director = [[Парк Шин Ву]]... 5642113 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за телевизија | image = It's Okay to Not Be Okay Poster.jpg | image_alt = Промотивен плакат за серијата | caption = Плакатот на серијата | native_name = 사이코지만 괜찮아 | genre = {{Plainlist| * црна комедија * [[романтична комедија]] * психолошка драма }} | writer = Џо Јонг | director = [[Парк Шин Ву]] | starring = {{Plainlist| * [[Ким Су Хјун]] * [[Со Је Џи]] * [[О Џунг Се]] }} | music = [[Нам Хје Сунг]] | open_theme = {{Theme song|"Sketch Book"|Џанет Су}} | country = {{знаме|Јужна Кореја}} | language = [[корејски јазик|корејски]] | num_episodes = 16 | runtime = 70 — 85 минути | company = {{Plainlist| * [[Story TV]] * [[Gold Medalist]] }} | network = tvN | first_aired = {{Start date|2020|06|20}} | last_aired = {{End date|2020|08|09}} | related = }} '''''Во ред е да не бидеш во ред''''' ({{Langx|ko|사이코지만 괜찮아}}, {{Langx|en|It's Okay to Not Be Okay}}) — јужнокорејска љубовно-комична драмска серија од 2020 г., создадена од сценаристката Џо Јонг, во режија на Парк Шин Ву, а во главните улоги настапуваат Ким Су Хјун, [[Со Је Џи]] и О Џунг Се. Серијата ја следи Ко Мун Јонг, успешна писателка на детски книги со антисоцијално растројство на личноста, која се сели во својот роден град за да го освои Мун Канг Те, негувател на психијатриски оддел што го посветил својот живот на грижата за својот постар брат Мун Санг Те, кој има [[аутизам]]. Серијата се прикажувала на каналот tvN од 20 јуни до 9 август 2020 г., секој сабота и недела во 21:00 часот по корејско време. Исто така, достапна е за пренос на [[Netflix]] во избрани области.<ref>{{cite web |last=Kang |first=Minji |title=Korean Romance Drama It's Okay to Not Be Okay To Premiere on Netflix in June |url=https://media.netflix.com/en/press-releases/korean-romance-drama-its-okay-to-not-be-okay-to-premiere-on-netflix-in-june |website=Netflix Media Center |access-date=March 24, 2020 |location=Сеул |date=23 март 2020 |archive-date=August 15, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200815190225/https://media.netflix.com/en/press-releases/korean-romance-drama-its-okay-to-not-be-okay-to-premiere-on-netflix-in-june |url-status=live}}</ref> Според податоците на Nielsen Korea, серијата забележала просечна национална гледаност на телевизија од 5,4 %. Таа била најпопуларната серија од љубовниот жанр на Netflix во Јужна Кореја за 2020 г.<ref name=":0">{{cite web |title=Netflix Unveils 2020's Most Popular Movies, Shows in South Korea |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/netflix-reveals-most-popular-content-in-south-korea-in-2020 |website=The Hollywood Reporter |date=16 декември 2020 |access-date=18 декември 2020}}</ref> Критичките одзиви биле претежно потврдни; некои критичари го критикувале сценариото во втората половина од серијата, но ја пофалиле глумата на глумечката екипа. Весникот ''[[The New York Times]]'' ја именувал серијата како една од „најдобрите меѓународни серии за 2020 г.“<ref name="nytimes">{{cite news |last1=Poniewozik |first1=James |last2=Hale |first2=Mike |last3=Lyons |first3=Margaret |title=Best TV Shows of 2020 |url=https://www.nytimes.com/2020/12/01/arts/television/best-tv-shows-2020.html |work=The New York Times |date=1 декември 2020 |access-date=3 декември 2020}}</ref> На 57. доделување на уметничките награди „Пексанг“, серијата добила осум номинации со две победи (за Најдобар спореден глумец и за најдобро техничко достигнување — Костимографија). Добила номинација и на 49. меѓународни награди „Еми“ во категоријата за Најдобар телевизиски филм или минисерија. == Содржина == Мун Канг Те живее со својот постар брат Мун Санг Те, кој има [[аутизам]]. Често се селат од град во град откако Санг Те бил сведок на убиството на нивната мајка. Канг Те работи како негувател на психијатриски оддел во секое место каде што ќе се сместат. Работејќи во болница, тој ја запознава познатата писателка на детски книги, Ко Мун Јонг, за која се претпоставува дека има антисоцијално растројство на личноста. Понатаму, околностите го наведуваат Канг Те да се вработи во психијатриската болница „ОК“ во измислениот град Сонгџин, истиот град каде што сите тие живееле кога биле млади. Во меѓувреме, Мун Јонг развива романтична опсесија кон Канг Те откако дознава дека нивните животни приказни се преклопуваат. Таа го следи во Сонгџин, каде што триото (вклучително и Санг Те) полека почнува да ги лекува емоционалните рани еден на друг. Тие откриваат многу тајни, бараат утеха едни кај други и продолжуваат напред со своите животи. == Улоги == [[Податотека:It's Okay to Not Be Okay cast.jpg|thumb|300px|Ким Су Хјун, Со Је Џи и О Џунг Се на промотивно интервју.]] {{Список со глумци}} |- | [[Ким Су Хјун]] || Мун Канг Те |- | [[Мун Ву Џин]] || младиот Мун Канг Те |- | [[Со Је Џи]] || Ко Мун Јонг |- | Ким Су Ин || младата Ко Мун Јонг |- | [[О Џунг Се]] || Мун Санг Те |- | [[Ли Кју Сунг]] || младиот Мун Санг Те |- | [[Ким Чанг Ван]] || О Џи Ванг |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://tvn.cjenm.com/ko/tvnpsycho/ Матична страница] {{IMDb title}} [[Категорија:Јужнокорејски телевизиски серии]] [[Категорија:Телевизиски серии на корејски јазик]] pmv53czdrhij0ct5e4wcg4sbug786aj 5642118 5642113 2026-10-08T20:35:03Z Andrew012p 85224 5642118 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за телевизија | image = It's Okay to Not Be Okay.jpg | image_alt = Промотивен плакат за серијата | caption = Плакатот на серијата | native_name = 사이코지만 괜찮아 | genre = {{Plainlist| * црна комедија * [[романтична комедија]] * психолошка драма }} | writer = Џо Јонг | director = [[Парк Шин Ву]] | starring = {{Plainlist| * [[Ким Су Хјун]] * [[Со Је Џи]] * [[О Џунг Се]] }} | music = [[Нам Хје Сунг]] | open_theme = {{Theme song|"Sketch Book"|Џанет Су}} | country = {{знаме|Јужна Кореја}} | language = [[корејски јазик|корејски]] | num_episodes = 16 | runtime = 70 — 85 минути | company = {{Plainlist| * [[Story TV]] * [[Gold Medalist]] }} | network = tvN | first_aired = {{Start date|2020|06|20}} | last_aired = {{End date|2020|08|09}} | related = }} '''''Во ред е да не бидеш во ред''''' ({{Langx|ko|사이코지만 괜찮아}}, {{Langx|en|It's Okay to Not Be Okay}}) — јужнокорејска љубовно-комична драмска серија од 2020 г., создадена од сценаристката Џо Јонг, во режија на Парк Шин Ву, а во главните улоги настапуваат Ким Су Хјун, [[Со Је Џи]] и О Џунг Се. Серијата ја следи Ко Мун Јонг, успешна писателка на детски книги со антисоцијално растројство на личноста, која се сели во својот роден град за да го освои Мун Канг Те, негувател на психијатриски оддел што го посветил својот живот на грижата за својот постар брат Мун Санг Те, кој има [[аутизам]]. Серијата се прикажувала на каналот tvN од 20 јуни до 9 август 2020 г., секој сабота и недела во 21:00 часот по корејско време. Исто така, достапна е за пренос на [[Netflix]] во избрани области.<ref>{{cite web |last=Kang |first=Minji |title=Korean Romance Drama It's Okay to Not Be Okay To Premiere on Netflix in June |url=https://media.netflix.com/en/press-releases/korean-romance-drama-its-okay-to-not-be-okay-to-premiere-on-netflix-in-june |website=Netflix Media Center |access-date=March 24, 2020 |location=Сеул |date=23 март 2020 |archive-date=August 15, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200815190225/https://media.netflix.com/en/press-releases/korean-romance-drama-its-okay-to-not-be-okay-to-premiere-on-netflix-in-june |url-status=live}}</ref> Според податоците на Nielsen Korea, серијата забележала просечна национална гледаност на телевизија од 5,4 %. Таа била најпопуларната серија од љубовниот жанр на Netflix во Јужна Кореја за 2020 г.<ref name=":0">{{cite web |title=Netflix Unveils 2020's Most Popular Movies, Shows in South Korea |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/netflix-reveals-most-popular-content-in-south-korea-in-2020 |website=The Hollywood Reporter |date=16 декември 2020 |access-date=18 декември 2020}}</ref> Критичките одзиви биле претежно потврдни; некои критичари го критикувале сценариото во втората половина од серијата, но ја пофалиле глумата на глумечката екипа. Весникот ''[[The New York Times]]'' ја именувал серијата како една од „најдобрите меѓународни серии за 2020 г.“<ref name="nytimes">{{cite news |last1=Poniewozik |first1=James |last2=Hale |first2=Mike |last3=Lyons |first3=Margaret |title=Best TV Shows of 2020 |url=https://www.nytimes.com/2020/12/01/arts/television/best-tv-shows-2020.html |work=The New York Times |date=1 декември 2020 |access-date=3 декември 2020}}</ref> На 57. доделување на уметничките награди „Пексанг“, серијата добила осум номинации со две победи (за Најдобар спореден глумец и за Најдобро техничко достигнување — Костимографија). Добила номинација и на 49. меѓународни награди „Еми“ во категоријата за Најдобар телевизиски филм или минисерија. == Содржина == Мун Канг Те живее со својот постар брат Мун Санг Те, кој има [[аутизам]]. Често се селат од град во град откако Санг Те бил сведок на убиството на нивната мајка. Канг Те работи како негувател на психијатриски оддел во секое место каде што ќе се сместат. Работејќи во болница, тој ја запознава познатата писателка на детски книги, Ко Мун Јонг, за која се претпоставува дека има антисоцијално растројство на личноста. Понатаму, околностите го наведуваат Канг Те да се вработи во психијатриската болница „ОК“ во измислениот град Сонгџин, истиот град каде што сите тие живееле кога биле млади. Во меѓувреме, Мун Јонг развива романтична опсесија кон Канг Те откако дознава дека нивните животни приказни се преклопуваат. Таа го следи во Сонгџин, каде што триото (вклучително и Санг Те) полека почнува да ги лекува емоционалните рани еден на друг. Тие откриваат многу тајни, бараат утеха едни кај други и продолжуваат напред со своите животи. == Улоги == [[Податотека:It's Okay to Not Be Okay cast.jpg|thumb|300px|Ким Су Хјун, Со Је Џи и О Џунг Се на промотивно интервју.]] {{Список со глумци}} |- | [[Ким Су Хјун]] || Мун Канг Те |- | [[Мун Ву Џин]] || младиот Мун Канг Те |- | [[Со Је Џи]] || Ко Мун Јонг |- | Ким Су Ин || младата Ко Мун Јонг |- | [[О Џунг Се]] || Мун Санг Те |- | [[Ли Кју Сунг]] || младиот Мун Санг Те |- | [[Ким Чанг Ван]] || О Џи Ванг |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://tvn.cjenm.com/ko/tvnpsycho/ Матична страница] {{IMDb title}} [[Категорија:Јужнокорејски телевизиски серии]] [[Категорија:Телевизиски серии на корејски јазик]] c95bi7ekb7pqupki2w7d2l9vu86lujx 5642119 5642118 2026-10-08T20:41:01Z Andrew012p 85224 /* */ 5642119 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за телевизија | image = It's Okay to Not Be Okay.jpg | image_alt = Промотивен плакат за серијата | caption = Плакатот на серијата | native_name = 사이코지만 괜찮아 | genre = {{Plainlist| * црна комедија * [[романтична комедија]] * психолошка драма }} | writer = Џо Јонг | director = [[Парк Шин Ву]] | starring = {{Plainlist| * [[Ким Су Хјун]] * [[Со Је Џи]] * [[О Џунг Се]] }} | music = [[Нам Хје Сунг]] | open_theme = {{Theme song|"Sketch Book"|Џанет Су}} | country = {{знаме|Јужна Кореја}} | language = [[корејски јазик|корејски]] | num_episodes = 16 | runtime = 70 — 85 минути | company = {{Plainlist| * [[Story TV]] * [[Gold Medalist]] }} | network = tvN | first_aired = {{Start date|2020|06|20}} | last_aired = {{End date|2020|08|09}} | related = }} '''''Во ред е да не бидеш во ред''''' ({{Langx|ko|사이코지만 괜찮아}}, {{Langx|en|It's Okay to Not Be Okay}}) — јужнокорејска љубовно-комична драмска серија од 2020 г., создадена од сценаристката Џо Јонг, во режија на Парк Шин Ву, а во главните улоги настапуваат Ким Су Хјун, [[Со Је Џи]] и О Џунг Се. Серијата ја следи Ко Мун Јонг, успешна писателка на детски книги со антисоцијално растројство на личноста, која се сели во својот роден град за да го освои Мун Канг Те, негувател на психијатриски оддел што го посветил својот живот на грижата за својот постар брат Мун Санг Те, кој има [[аутизам]]. Серијата се прикажувала на каналот tvN од 20 јуни до 9 август 2020 г., секој сабота и недела во 21:00 часот по корејско време. Исто така, достапна е за пренос на [[Netflix]] во избрани земји.<ref>{{cite web |last=Kang |first=Minji |title=Korean Romance Drama It's Okay to Not Be Okay To Premiere on Netflix in June |url=https://media.netflix.com/en/press-releases/korean-romance-drama-its-okay-to-not-be-okay-to-premiere-on-netflix-in-june |website=Netflix Media Center |access-date=March 24, 2020 |location=Сеул |date=23 март 2020 |archive-date=August 15, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200815190225/https://media.netflix.com/en/press-releases/korean-romance-drama-its-okay-to-not-be-okay-to-premiere-on-netflix-in-june |url-status=live}}</ref> Според податоците на Nielsen Korea, серијата забележала просечна национална гледаност на телевизија од 5,4 %. Таа била најпопуларната серија од љубовниот жанр на Netflix во Јужна Кореја за 2020 г.<ref name=":0">{{cite web |title=Netflix Unveils 2020's Most Popular Movies, Shows in South Korea |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/netflix-reveals-most-popular-content-in-south-korea-in-2020 |website=The Hollywood Reporter |date=16 декември 2020 |access-date=18 декември 2020}}</ref> Критичките одзиви биле претежно потврдни; некои критичари го критикувале сценариото во втората половина од серијата, но ја пофалиле глумата на глумечката екипа. Весникот ''[[The New York Times]]'' ја именувал серијата како една од „најдобрите меѓународни серии за 2020 г.“<ref name="nytimes">{{cite news |last1=Poniewozik |first1=James |last2=Hale |first2=Mike |last3=Lyons |first3=Margaret |title=Best TV Shows of 2020 |url=https://www.nytimes.com/2020/12/01/arts/television/best-tv-shows-2020.html |work=The New York Times |date=1 декември 2020 |access-date=3 декември 2020}}</ref> На 57. доделување на уметничките награди „Пексанг“, серијата добила осум номинации со две победи (за Најдобар спореден глумец и за Најдобро техничко достигнување — Костимографија). Добила номинација и на 49. меѓународни награди „Еми“ во категоријата за Најдобар телевизиски филм или минисерија. == Содржина == Мун Канг Те живее со својот постар брат Мун Санг Те, кој има [[аутизам]]. Често се селат од град во град откако Санг Те бил сведок на убиството на нивната мајка. Канг Те работи како негувател на психијатриски оддел во секое место каде што ќе се сместат. Работејќи во болница, тој ја запознава познатата писателка на детски книги, Ко Мун Јонг, за која се претпоставува дека има антисоцијално растројство на личноста. Понатаму, околностите го наведуваат Канг Те да се вработи во психијатриската болница „ОК“ во измислениот град Сонгџин, истиот град каде што сите тие живееле кога биле млади. Во меѓувреме, Мун Јонг развива романтична опсесија кон Канг Те откако дознава дека нивните животни приказни се преклопуваат. Таа го следи во Сонгџин, каде што триото (вклучително и Санг Те) полека почнува да ги лекува емоционалните рани еден на друг. Тие откриваат многу тајни, бараат утеха едни кај други и продолжуваат напред со своите животи. == Улоги == [[Податотека:It's Okay to Not Be Okay cast.jpg|thumb|300px|Ким Су Хјун, Со Је Џи и О Џунг Се на промотивно интервју.]] {{Список со глумци}} |- | [[Ким Су Хјун]] || Мун Канг Те |- | [[Мун Ву Џин]] || младиот Мун Канг Те |- | [[Со Је Џи]] || Ко Мун Јонг |- | Ким Су Ин || младата Ко Мун Јонг |- | [[О Џунг Се]] || Мун Санг Те |- | [[Ли Кју Сунг]] || младиот Мун Санг Те |- | [[Ким Чанг Ван]] || О Џи Ванг |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://tvn.cjenm.com/ko/tvnpsycho/ Матична страница] {{IMDb title}} [[Категорија:Јужнокорејски телевизиски серии]] [[Категорија:Телевизиски серии на корејски јазик]] shniaeyu2musc644pmy2vf38704b2tl 5642121 5642119 2026-10-08T20:43:16Z Andrew012p 85224 /* */ 5642121 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за телевизија | image = It's Okay to Not Be Okay.jpg | image_alt = Промотивен плакат за серијата | caption = Плакатот на серијата | native_name = 사이코지만 괜찮아 | genre = {{Plainlist| * црна комедија * [[романтична комедија]] * психолошка драма }} | writer = Џо Јонг | director = [[Парк Шин Ву]] | starring = {{Plainlist| * [[Ким Су Хјун]] * [[Со Је Џи]] * [[О Џунг Се]] }} | music = [[Нам Хје Сунг]] | open_theme = ''Sketch Book'' од Џанет Су | country = {{знаме|Јужна Кореја}} | language = [[корејски јазик|корејски]] | num_episodes = 16 | runtime = 70 — 85 минути | company = {{Plainlist| * [[Story TV]] * [[Gold Medalist]] }} | network = tvN | first_aired = {{Start date|2020|06|20}} | last_aired = {{End date|2020|08|09}} | related = }} '''''Во ред е да не бидеш во ред''''' ({{Langx|ko|사이코지만 괜찮아}}, {{Langx|en|It's Okay to Not Be Okay}}) — јужнокорејска љубовно-комична драмска серија од 2020 г., создадена од сценаристката Џо Јонг, во режија на Парк Шин Ву, а во главните улоги настапуваат Ким Су Хјун, [[Со Је Џи]] и О Џунг Се. Серијата ја следи Ко Мун Јонг, успешна писателка на детски книги со антисоцијално растројство на личноста, која се сели во својот роден град за да го освои Мун Канг Те, негувател на психијатриски оддел што го посветил својот живот на грижата за својот постар брат Мун Санг Те, кој има [[аутизам]]. Серијата се прикажувала на каналот tvN од 20 јуни до 9 август 2020 г., секој сабота и недела во 21:00 часот по корејско време. Исто така, достапна е за пренос на [[Netflix]] во избрани земји.<ref>{{cite web |last=Kang |first=Minji |title=Korean Romance Drama It's Okay to Not Be Okay To Premiere on Netflix in June |url=https://media.netflix.com/en/press-releases/korean-romance-drama-its-okay-to-not-be-okay-to-premiere-on-netflix-in-june |website=Netflix Media Center |access-date=March 24, 2020 |location=Сеул |date=23 март 2020 |archive-date=August 15, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200815190225/https://media.netflix.com/en/press-releases/korean-romance-drama-its-okay-to-not-be-okay-to-premiere-on-netflix-in-june |url-status=live}}</ref> Според податоците на Nielsen Korea, серијата забележала просечна национална гледаност на телевизија од 5,4 %. Таа била најпопуларната серија од љубовниот жанр на Netflix во Јужна Кореја за 2020 г.<ref name=":0">{{cite web |title=Netflix Unveils 2020's Most Popular Movies, Shows in South Korea |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/netflix-reveals-most-popular-content-in-south-korea-in-2020 |website=The Hollywood Reporter |date=16 декември 2020 |access-date=18 декември 2020}}</ref> Критичките одзиви биле претежно потврдни; некои критичари го критикувале сценариото во втората половина од серијата, но ја пофалиле глумата на глумечката екипа. Весникот ''[[The New York Times]]'' ја именувал серијата како една од „најдобрите меѓународни серии за 2020 г.“<ref name="nytimes">{{cite news |last1=Poniewozik |first1=James |last2=Hale |first2=Mike |last3=Lyons |first3=Margaret |title=Best TV Shows of 2020 |url=https://www.nytimes.com/2020/12/01/arts/television/best-tv-shows-2020.html |work=The New York Times |date=1 декември 2020 |access-date=3 декември 2020}}</ref> На 57. доделување на уметничките награди „Пексанг“, серијата добила осум номинации со две победи (за Најдобар спореден глумец и за Најдобро техничко достигнување — Костимографија). Добила номинација и на 49. меѓународни награди „Еми“ во категоријата за Најдобар телевизиски филм или минисерија. == Содржина == Мун Канг Те живее со својот постар брат Мун Санг Те, кој има [[аутизам]]. Често се селат од град во град откако Санг Те бил сведок на убиството на нивната мајка. Канг Те работи како негувател на психијатриски оддел во секое место каде што ќе се сместат. Работејќи во болница, тој ја запознава познатата писателка на детски книги, Ко Мун Јонг, за која се претпоставува дека има антисоцијално растројство на личноста. Понатаму, околностите го наведуваат Канг Те да се вработи во психијатриската болница „ОК“ во измислениот град Сонгџин, истиот град каде што сите тие живееле кога биле млади. Во меѓувреме, Мун Јонг развива романтична опсесија кон Канг Те откако дознава дека нивните животни приказни се преклопуваат. Таа го следи во Сонгџин, каде што триото (вклучително и Санг Те) полека почнува да ги лекува емоционалните рани еден на друг. Тие откриваат многу тајни, бараат утеха едни кај други и продолжуваат напред со своите животи. == Улоги == [[Податотека:It's Okay to Not Be Okay cast.jpg|thumb|300px|Ким Су Хјун, Со Је Џи и О Џунг Се на промотивно интервју.]] {{Список со глумци}} |- | [[Ким Су Хјун]] || Мун Канг Те |- | [[Мун Ву Џин]] || младиот Мун Канг Те |- | [[Со Је Џи]] || Ко Мун Јонг |- | Ким Су Ин || младата Ко Мун Јонг |- | [[О Џунг Се]] || Мун Санг Те |- | [[Ли Кју Сунг]] || младиот Мун Санг Те |- | [[Ким Чанг Ван]] || О Џи Ванг |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://tvn.cjenm.com/ko/tvnpsycho/ Матична страница] {{IMDb title}} [[Категорија:Јужнокорејски телевизиски серии]] [[Категорија:Телевизиски серии на корејски јазик]] a1wdrooy0bdh54etdw75y49qkqb2wur 1 1405325 5642114 2026-10-08T20:32:24Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: {[СЗР}} 5642114 wikitext text/x-wiki {[СЗР}} gmwfdxra517fo1dlhqjkk9x9pxaidrw 5642115 5642114 2026-10-08T20:32:37Z Andrew012p 85224 5642115 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 6 1405326 5642116 2026-10-08T20:34:19Z Andrew012p 85224 {{Податоци за неслободна слика |Опис = плакат на серија |Извор = https://www.imdb.com/title/tt12451520/ |Дел = цел |Ниска_резолуција = да |други_информации = }} {{Образложение за неслободна слика |Статија = Во ред е да не бидеш во ред |Намена = прикажување |Заменливост = нема }} 5642116 wikitext text/x-wiki == Опис == {{Податоци за неслободна слика |Опис = плакат на серија |Извор = https://www.imdb.com/title/tt12451520/ |Дел = цел |Ниска_резолуција = да |други_информации = }} {{Образложение за неслободна слика |Статија = Во ред е да не бидеш во ред |Намена = прикажување |Заменливост = нема }} == Лиценцирање == {{Неслободна екранска снимка од ТВ}} edhdlzhxzyhj9n2btssn6l3gkg1gyrd 0 1405327 5642124 2026-10-08T21:16:33Z P.Nedelkovski 47736 нова страница 5642124 wikitext text/x-wiki '''Слепченски патерик''' — значаен [[Македонска средновековна книжевност|македонски средновековен ракопис]] кој датира од крајот на [[XIV век]]. Овој ракопис претставува скапоцен споменик на македонската писменост и култура, создаден во богатиот книжевен центар и скрипториум на Слепченскиот манастир „[[Слепченски манастир (Демирхисарско)|Св. Јован Претеча]]“ во близина на [[Слепче (Демирхисарско)|Демир Хисар]]. == Историја и откривање == Ракописот бил создаден за потребите на манастирското братство во Слепче. Во текот на [[XIX век]], со бранот на откривање и однесување на македонското ракописно наследство, книгата била пренесена од Македонија во Бугарија. Првично се чувала во Софискиот археолошки музеј, а денес се наоѓа во фондот на Софиската народна библиотека „Св. Кирил и Методиј“ под инвентарен број 1037.<ref name="PopAtanasov">Поп-Атанасов, Ѓорѓи (2023). ''Црковното книжевно наследство на Слепченскиот манастир „Св. Јован Претеча“''. Скопје: МАНУ.</ref> == Општи и кодиколошки одлики == * '''Материјал и обем:''' Книгата е пишувана на дебела и груба хартија. Содржи вкупно 246 листови со димензии 20 × 13 сантиметри.<ref name="Novotni">Новотни, Соња. „Слепченски патерик — јазично-текстолошка анализа“ (Научен труд).</ref> * '''Правопис:''' Ракописот е пишуван со '''безјусов правопис''', што е карактеристична одлика за подоцнежните фази на македонската редакција на старословенскиот јазик. Во него се забележуваат јазични црти својствени за Кратовско-Злетовскиот, но и за поширокиот западномакедонски книжевен регион.<ref name="Novotni" /> * '''Писмо:''' Текстот е испишан со убаво, читливо полууставно писмо, со карактеристично мастило од тоа раздобје. == Содржина и значење == По својот жанр, ракописот претставува ''патерик'' (од грчки: ''paterikon'' – зборник на отците). Тоа е специфичен вид житиен зборник кој содржи куси, поучни раскази, поуки и апофтегми (изреки) од животот на светите отци, пустиниците и монасите отшелници (најчесто од Египет, Сирија и Палестина). Основната намена на овој зборник била секојдневното духовно усовршување, поука и морално воспитување на монасите.<ref name="Novotni" /> Лексиката на Слепченскиот патерик е исклучително важна за македонската историска лингвистика. Во 2026 година, за темелно истражување и анализа на неговата јазична структура, на научниците проф. д-р [[Михајло Марковиќ]] и проф. д-р [[Соња Новотни]] им е доделена највисоката државна награда за наука во Македонија, [[Награда „Гоце Делчев“|наградата „Гоце Делчев“]].<ref name="Sobranie">„Соопштение за добитниците на државната награда Гоце Делчев за 2026 година“, [[Собрание на Македонија|Собрание на Република Северна Македонија]], 4 мај 2026.</ref> == Поврзано == * [[Слепченски манастир (Демирхисарско)]] * [[Македонска средновековна книжевност]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Македонски средновековни ракописи]] [[Категорија:Слепченски манастир]] [[Категорија:Ракописи од XIV век]] mli7nlmispr516p3bs3vv375iuirmux 5642153 5642124 2026-10-09T05:42:35Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Македонски средновековни ракописи]]; додадена [[Категорија:Македонска средновековна книжевност]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5642153 wikitext text/x-wiki '''Слепченски патерик''' — значаен [[Македонска средновековна книжевност|македонски средновековен ракопис]] кој датира од крајот на [[XIV век]]. Овој ракопис претставува скапоцен споменик на македонската писменост и култура, создаден во богатиот книжевен центар и скрипториум на Слепченскиот манастир „[[Слепченски манастир (Демирхисарско)|Св. Јован Претеча]]“ во близина на [[Слепче (Демирхисарско)|Демир Хисар]]. == Историја и откривање == Ракописот бил создаден за потребите на манастирското братство во Слепче. Во текот на [[XIX век]], со бранот на откривање и однесување на македонското ракописно наследство, книгата била пренесена од Македонија во Бугарија. Првично се чувала во Софискиот археолошки музеј, а денес се наоѓа во фондот на Софиската народна библиотека „Св. Кирил и Методиј“ под инвентарен број 1037.<ref name="PopAtanasov">Поп-Атанасов, Ѓорѓи (2023). ''Црковното книжевно наследство на Слепченскиот манастир „Св. Јован Претеча“''. Скопје: МАНУ.</ref> == Општи и кодиколошки одлики == * '''Материјал и обем:''' Книгата е пишувана на дебела и груба хартија. Содржи вкупно 246 листови со димензии 20 × 13 сантиметри.<ref name="Novotni">Новотни, Соња. „Слепченски патерик — јазично-текстолошка анализа“ (Научен труд).</ref> * '''Правопис:''' Ракописот е пишуван со '''безјусов правопис''', што е карактеристична одлика за подоцнежните фази на македонската редакција на старословенскиот јазик. Во него се забележуваат јазични црти својствени за Кратовско-Злетовскиот, но и за поширокиот западномакедонски книжевен регион.<ref name="Novotni" /> * '''Писмо:''' Текстот е испишан со убаво, читливо полууставно писмо, со карактеристично мастило од тоа раздобје. == Содржина и значење == По својот жанр, ракописот претставува ''патерик'' (од грчки: ''paterikon'' – зборник на отците). Тоа е специфичен вид житиен зборник кој содржи куси, поучни раскази, поуки и апофтегми (изреки) од животот на светите отци, пустиниците и монасите отшелници (најчесто од Египет, Сирија и Палестина). Основната намена на овој зборник била секојдневното духовно усовршување, поука и морално воспитување на монасите.<ref name="Novotni" /> Лексиката на Слепченскиот патерик е исклучително важна за македонската историска лингвистика. Во 2026 година, за темелно истражување и анализа на неговата јазична структура, на научниците проф. д-р [[Михајло Марковиќ]] и проф. д-р [[Соња Новотни]] им е доделена највисоката државна награда за наука во Македонија, [[Награда „Гоце Делчев“|наградата „Гоце Делчев“]].<ref name="Sobranie">„Соопштение за добитниците на државната награда Гоце Делчев за 2026 година“, [[Собрание на Македонија|Собрание на Република Северна Македонија]], 4 мај 2026.</ref> == Поврзано == * [[Слепченски манастир (Демирхисарско)]] * [[Македонска средновековна книжевност]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Македонска средновековна книжевност]] [[Категорија:Слепченски манастир]] [[Категорија:Ракописи од XIV век]] 812nk4i1pk4gcsvc1hqp6okvd9hixzb 5642154 5642153 2026-10-09T05:43:03Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Македонска средновековна книжевност]]; додадена [[Категорија:Средновековна македонска книжевност]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5642154 wikitext text/x-wiki '''Слепченски патерик''' — значаен [[Македонска средновековна книжевност|македонски средновековен ракопис]] кој датира од крајот на [[XIV век]]. Овој ракопис претставува скапоцен споменик на македонската писменост и култура, создаден во богатиот книжевен центар и скрипториум на Слепченскиот манастир „[[Слепченски манастир (Демирхисарско)|Св. Јован Претеча]]“ во близина на [[Слепче (Демирхисарско)|Демир Хисар]]. == Историја и откривање == Ракописот бил создаден за потребите на манастирското братство во Слепче. Во текот на [[XIX век]], со бранот на откривање и однесување на македонското ракописно наследство, книгата била пренесена од Македонија во Бугарија. Првично се чувала во Софискиот археолошки музеј, а денес се наоѓа во фондот на Софиската народна библиотека „Св. Кирил и Методиј“ под инвентарен број 1037.<ref name="PopAtanasov">Поп-Атанасов, Ѓорѓи (2023). ''Црковното книжевно наследство на Слепченскиот манастир „Св. Јован Претеча“''. Скопје: МАНУ.</ref> == Општи и кодиколошки одлики == * '''Материјал и обем:''' Книгата е пишувана на дебела и груба хартија. Содржи вкупно 246 листови со димензии 20 × 13 сантиметри.<ref name="Novotni">Новотни, Соња. „Слепченски патерик — јазично-текстолошка анализа“ (Научен труд).</ref> * '''Правопис:''' Ракописот е пишуван со '''безјусов правопис''', што е карактеристична одлика за подоцнежните фази на македонската редакција на старословенскиот јазик. Во него се забележуваат јазични црти својствени за Кратовско-Злетовскиот, но и за поширокиот западномакедонски книжевен регион.<ref name="Novotni" /> * '''Писмо:''' Текстот е испишан со убаво, читливо полууставно писмо, со карактеристично мастило од тоа раздобје. == Содржина и значење == По својот жанр, ракописот претставува ''патерик'' (од грчки: ''paterikon'' – зборник на отците). Тоа е специфичен вид житиен зборник кој содржи куси, поучни раскази, поуки и апофтегми (изреки) од животот на светите отци, пустиниците и монасите отшелници (најчесто од Египет, Сирија и Палестина). Основната намена на овој зборник била секојдневното духовно усовршување, поука и морално воспитување на монасите.<ref name="Novotni" /> Лексиката на Слепченскиот патерик е исклучително важна за македонската историска лингвистика. Во 2026 година, за темелно истражување и анализа на неговата јазична структура, на научниците проф. д-р [[Михајло Марковиќ]] и проф. д-р [[Соња Новотни]] им е доделена највисоката државна награда за наука во Македонија, [[Награда „Гоце Делчев“|наградата „Гоце Делчев“]].<ref name="Sobranie">„Соопштение за добитниците на државната награда Гоце Делчев за 2026 година“, [[Собрание на Македонија|Собрание на Република Северна Македонија]], 4 мај 2026.</ref> == Поврзано == * [[Слепченски манастир (Демирхисарско)]] * [[Македонска средновековна книжевност]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Средновековна македонска книжевност]] [[Категорија:Слепченски манастир]] [[Категорија:Ракописи од XIV век]] mho3ytc96bxcfg5pt290jm8ocjsgz0d 5642155 5642154 2026-10-09T05:44:28Z P.Nedelkovski 47736 додадена/изменета предлошка 5642155 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}} '''Слепченски патерик''' — значаен [[Македонска средновековна книжевност|македонски средновековен ракопис]] кој датира од крајот на [[XIV век]]. Овој ракопис претставува скапоцен споменик на македонската писменост и култура, создаден во богатиот книжевен центар и скрипториум на Слепченскиот манастир „[[Слепченски манастир (Демирхисарско)|Св. Јован Претеча]]“ во близина на [[Слепче (Демирхисарско)|Демир Хисар]]. == Историја и откривање == Ракописот бил создаден за потребите на манастирското братство во Слепче. Во текот на [[XIX век]], со бранот на откривање и однесување на македонското ракописно наследство, книгата била пренесена од Македонија во Бугарија. Првично се чувала во Софискиот археолошки музеј, а денес се наоѓа во фондот на Софиската народна библиотека „Св. Кирил и Методиј“ под инвентарен број 1037.<ref name="PopAtanasov">Поп-Атанасов, Ѓорѓи (2023). ''Црковното книжевно наследство на Слепченскиот манастир „Св. Јован Претеча“''. Скопје: МАНУ.</ref> == Општи и кодиколошки одлики == * '''Материјал и обем:''' Книгата е пишувана на дебела и груба хартија. Содржи вкупно 246 листови со димензии 20 × 13 сантиметри.<ref name="Novotni">Новотни, Соња. „Слепченски патерик — јазично-текстолошка анализа“ (Научен труд).</ref> * '''Правопис:''' Ракописот е пишуван со '''безјусов правопис''', што е карактеристична одлика за подоцнежните фази на македонската редакција на старословенскиот јазик. Во него се забележуваат јазични црти својствени за Кратовско-Злетовскиот, но и за поширокиот западномакедонски книжевен регион.<ref name="Novotni" /> * '''Писмо:''' Текстот е испишан со убаво, читливо полууставно писмо, со карактеристично мастило од тоа раздобје. == Содржина и значење == По својот жанр, ракописот претставува ''патерик'' (од грчки: ''paterikon'' – зборник на отците). Тоа е специфичен вид житиен зборник кој содржи куси, поучни раскази, поуки и апофтегми (изреки) од животот на светите отци, пустиниците и монасите отшелници (најчесто од Египет, Сирија и Палестина). Основната намена на овој зборник била секојдневното духовно усовршување, поука и морално воспитување на монасите.<ref name="Novotni" /> Лексиката на Слепченскиот патерик е исклучително важна за македонската историска лингвистика. Во 2026 година, за темелно истражување и анализа на неговата јазична структура, на научниците проф. д-р [[Михајло Марковиќ]] и проф. д-р [[Соња Новотни]] им е доделена највисоката државна награда за наука во Македонија, [[Награда „Гоце Делчев“|наградата „Гоце Делчев“]].<ref name="Sobranie">„Соопштение за добитниците на државната награда Гоце Делчев за 2026 година“, [[Собрание на Македонија|Собрание на Република Северна Македонија]], 4 мај 2026.</ref> == Поврзано == * [[Слепченски манастир (Демирхисарско)]] * [[Македонска средновековна книжевност]] == Наводи == {{наводи}} {{Македонски ракописи до 14 век}} [[Категорија:Средновековна македонска книжевност]] [[Категорија:Слепченски манастир]] [[Категорија:Ракописи од XIV век]] bbhs877tsijya0gytt8apafk4z22xja 5642157 5642155 2026-10-09T05:46:21Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Слепченски манастир]]; додадена [[Категорија:Слепченски манастир (Демирхисарско)]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5642157 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}} '''Слепченски патерик''' — значаен [[Македонска средновековна книжевност|македонски средновековен ракопис]] кој датира од крајот на [[XIV век]]. Овој ракопис претставува скапоцен споменик на македонската писменост и култура, создаден во богатиот книжевен центар и скрипториум на Слепченскиот манастир „[[Слепченски манастир (Демирхисарско)|Св. Јован Претеча]]“ во близина на [[Слепче (Демирхисарско)|Демир Хисар]]. == Историја и откривање == Ракописот бил создаден за потребите на манастирското братство во Слепче. Во текот на [[XIX век]], со бранот на откривање и однесување на македонското ракописно наследство, книгата била пренесена од Македонија во Бугарија. Првично се чувала во Софискиот археолошки музеј, а денес се наоѓа во фондот на Софиската народна библиотека „Св. Кирил и Методиј“ под инвентарен број 1037.<ref name="PopAtanasov">Поп-Атанасов, Ѓорѓи (2023). ''Црковното книжевно наследство на Слепченскиот манастир „Св. Јован Претеча“''. Скопје: МАНУ.</ref> == Општи и кодиколошки одлики == * '''Материјал и обем:''' Книгата е пишувана на дебела и груба хартија. Содржи вкупно 246 листови со димензии 20 × 13 сантиметри.<ref name="Novotni">Новотни, Соња. „Слепченски патерик — јазично-текстолошка анализа“ (Научен труд).</ref> * '''Правопис:''' Ракописот е пишуван со '''безјусов правопис''', што е карактеристична одлика за подоцнежните фази на македонската редакција на старословенскиот јазик. Во него се забележуваат јазични црти својствени за Кратовско-Злетовскиот, но и за поширокиот западномакедонски книжевен регион.<ref name="Novotni" /> * '''Писмо:''' Текстот е испишан со убаво, читливо полууставно писмо, со карактеристично мастило од тоа раздобје. == Содржина и значење == По својот жанр, ракописот претставува ''патерик'' (од грчки: ''paterikon'' – зборник на отците). Тоа е специфичен вид житиен зборник кој содржи куси, поучни раскази, поуки и апофтегми (изреки) од животот на светите отци, пустиниците и монасите отшелници (најчесто од Египет, Сирија и Палестина). Основната намена на овој зборник била секојдневното духовно усовршување, поука и морално воспитување на монасите.<ref name="Novotni" /> Лексиката на Слепченскиот патерик е исклучително важна за македонската историска лингвистика. Во 2026 година, за темелно истражување и анализа на неговата јазична структура, на научниците проф. д-р [[Михајло Марковиќ]] и проф. д-р [[Соња Новотни]] им е доделена највисоката државна награда за наука во Македонија, [[Награда „Гоце Делчев“|наградата „Гоце Делчев“]].<ref name="Sobranie">„Соопштение за добитниците на државната награда Гоце Делчев за 2026 година“, [[Собрание на Македонија|Собрание на Република Северна Македонија]], 4 мај 2026.</ref> == Поврзано == * [[Слепченски манастир (Демирхисарско)]] * [[Македонска средновековна книжевност]] == Наводи == {{наводи}} {{Македонски ракописи до 14 век}} [[Категорија:Средновековна македонска книжевност]] [[Категорија:Слепченски манастир (Демирхисарско)]] [[Категорија:Ракописи од XIV век]] eektjq6jzkm737ioidtcolgnhlp5558 0 1405328 5642125 2026-10-08T22:39:22Z Buli 2648 Создадена страница со: '''Халкедонско христијанство''' — назив за христијанските цркви и вероучителната традиција што ја прифаќаат христолошката дефиниција утврдена на Четвртиот вселенски собор, одржан во Халкедон во 451 година. Според ова учење, Исус Христос е една личн... 5642125 wikitext text/x-wiki '''Халкедонско христијанство''' — назив за христијанските цркви и вероучителната традиција што ја прифаќаат христолошката дефиниција утврдена на Четвртиот вселенски собор, одржан во Халкедон во 451 година. Според ова учење, Исус Христос е една личност во две природи, божествена и човечка, кои се соединети неслиено, неизменливо, неразделно и нераскинливо. Оваа христолошка формула ја прифаќаат Источната православна црква, Римокатоличката црква и повеќето протестантски цркви. Нејзиното усвојување довело до црковни поделби со дел од источните христијани, меѓу кои се црквите што денес се познати како ориентални православни цркви, вклучувајќи ги Коптската, Сириската и Ерменската апостолска црква, кои не ја прифаќаат халкедонската вероучителна формула. exb0skv52pac242goqt00k4c93sp6dy 5642126 5642125 2026-10-08T22:41:30Z Buli 2648 5642126 wikitext text/x-wiki '''Халкедонско христијанство''' — назив за христијанските цркви и вероучителната традиција што ја прифаќаат христолошката дефиниција утврдена на [[Четврти вселенски собор|Четвртиот вселенски собор]], одржан во [[Халкедон]] во 451 година. Според ова учење, [[Исус Христос]] е една личност во две природи, божествена и човечка, кои се соединети неслиено, неизменливо, неразделно и нераскинливо. Оваа христолошка формула ја прифаќаат Источната православна црква, Римокатоличката црква и повеќето протестантски цркви. Нејзиното усвојување довело до црковни поделби со дел од источните христијани, меѓу кои се црквите што денес се познати како ориентални православни цркви, вклучувајќи ги Коптската, Сириската и Ерменската апостолска црква, кои не ја прифаќаат халкедонската вероучителна формула. 1tpi3toxggj94210tm64wvrnnlm5r4w 5642127 5642126 2026-10-08T22:43:23Z Buli 2648 5642127 wikitext text/x-wiki '''Халкедонско христијанство''' — назив за христијанските цркви и вероучителната традиција што ја прифаќаат христолошката дефиниција утврдена на [[Четврти вселенски собор|Четвртиот вселенски собор]], одржан во [[Халкедон]] во 451 година. Според ова учење, [[Исус Христос]] е една личност во две природи, божествена и човечка, кои се соединети неслиено, неизменливо, неразделно и нераскинливо. Оваа христолошка формула ја прифаќаат Источната православна црква, Римокатоличката црква и повеќето протестантски цркви. Нејзиното усвојување довело до црковни поделби со дел од источните христијани, меѓу кои се црквите што денес се познати како ориентални православни цркви, вклучувајќи ги Коптската, Сириската и Ерменската апостолска црква, кои не ја прифаќаат халкедонската вероучителна формула. [[Категорија:Правци во христијанството]] 90srureo2lcu7lx6e9wy6q28rfxi9l0 0 1405329 5642128 2026-10-08T22:46:48Z Buli 2648 Создадена страница со: '''Жан Паризо де Валет''' ({{langx|fr|Jean Parisot de Valette}}; 1494 – 21 август 1568) бил француски благородник, витез на Редот на Свети Јован од Ерусалим и негов голем мајстор од 1557 до 1568 година. Познат е по раководењето со одбраната на Малта за време на Големата опсада во... 5642128 wikitext text/x-wiki '''Жан Паризо де Валет''' ({{langx|fr|Jean Parisot de Valette}}; 1494 – 21 август 1568) бил француски благородник, витез на Редот на Свети Јован од Ерусалим и негов голем мајстор од 1557 до 1568 година. Познат е по раководењето со одбраната на Малта за време на Големата опсада во 1565 година, кога османлиската војска се обидела да го заземе островот. По одбраната, тој се заложил за изградба на нов утврден град, кој подоцна го добил името Валета, денешната престолнина на Малта. j4yneu4af9lv25dk8hyz2sbcsh00o0m 5642129 5642128 2026-10-08T22:47:49Z Buli 2648 5642129 wikitext text/x-wiki '''Жан Паризо де Валет''' ({{langx|fr|Jean Parisot de Valette}}; 1494 – 21 август 1568) бил француски благородник, витез на Редот на Свети Јован од Ерусалим и негов голем мајстор од 1557 до 1568 година. Познат е по раководењето со одбраната на Малта за време на Големата опсада во 1565 година, кога османлиската војска се обидела да го заземе островот. По одбраната, тој се заложил за изградба на нов утврден град, кој подоцна го добил името [[Валета]], денешната престолнина на Малта. 4l8ljgt7st50hae4nj5qwei9xlf93tv 5642130 5642129 2026-10-08T22:56:11Z Buli 2648 5642130 wikitext text/x-wiki '''Жан Паризо де Валет''' ({{langx|fr|Jean Parisot de Valette}}; 1494 – 21 август 1568) бил француски благородник, витез на Редот на Свети Јован од Ерусалим и негов голем мајстор од 1557 до 1568 година. Познат е по раководењето со одбраната на Малта за време на Големата опсада во 1565 година, кога османлиската војска се обидела да го заземе островот. По одбраната, тој се заложил за изградба на нов утврден град, кој подоцна го добил името [[Валета]], денешната престолнина на Малта. == Живот и воена кариера == Де Валет бил роден во 1494 година во благородничко семејство од јужна Франција. Во младоста му се приклучил на Редот на Свети Јован, познат и како хоспиталерски ред, чии членови биле монаси и витези посветени на христијанската вера, грижата за болните и воената одбрана на христијанските поседи. Во 1522 година учествувал во [[Опсада на Родос (1522)|одбраната на Родос]] од османлиската војска на султанот [[Сулејман I]]. По освојувањето на островот од Османлиите, витезите го напуштиле Родос, а во 1530 година се населиле на Малта, која им била отстапена од императорот [[Карло V (Свето Римско Царство)|Карло V]]. Во следните години де Валет стекнал искуство во поморските воени походи и во управувањето со поседите на редот. Од 1546 до 1549 година бил управител на [[Триполи]], тогашен посед на Редот на Свети Јован во Северна Африка. Во 1554 година бил назначен за заповедник на флотата на редот. На 21 август 1557 година бил избран за голем мајстор, највисоката функција во организацијата. Во овој период османлиската власт настојувала да ја зајакне својата положба во Средоземјето, а Малта имала големо стратегиско значење поради нејзината местоположба меѓу Северна Африка, Сицилија и источниот дел на Средоземното Море. == Големата опсада на Малта (1565) == На 18 мај 1565 година, османлиска војска и флота пристигнале пред Малта, започнувајќи ја [[Опсада на Малта (1565)|Големата опсада]]. Османлиската експедиција имала цел да го совлада Редот на Свети Јован и да ја заземе островската тврдина, која имала значајна положба во средоземните поморски патишта. Де Валет ја организирал одбраната на островот, потпирајќи се врз витезите на редот, локалното население и војниците што ја бранеле неговата утврдена положба. Еден од најтешките делови на опсадата била борбата за тврдината „Свети Елмо“, која по жестоки борби паднала во османлиски раце во јуни 1565 година. И покрај тешките загуби, бранителите продолжиле да ги држат главните утврдени положби. Во септември пристигнале засилувања од Сицилија, по што османлиската војска се повлекла. Опсадата завршила на 8 септември 1565 година со неуспех на османлискиот обид да ја освои Малта. Одбраната го зацврстила угледот на де Валет како воен водач и придонела за натамошното утврдување на островот. == Основање на Валета == По завршувањето на опсадата, де Валет се заложил за изградба на нов утврден град на полуостровот Шиберас, меѓу Големото пристаниште и пристаништето Марсамшет. Камен-темелникот бил поставен на 28 март 1566 година. Плановите за градот и неговите одбранбени утврдувања ги изработил италијанскиот архитект и воен инженер Франческо Лапарели, а во изградбата подоцна учествувал и малтешкиот архитект Џироламо Касар. Новиот град бил наречен Валета во чест на големиот мајстор. Де Валет починал на 21 август 1568 година, пред завршувањето на градот. Неговите наследници во раководството на редот ја продолжиле изградбата, а во 1571 година седиштето на редот било префрлено во новиот град. Валета подоцна станала престолнина на Малта и еден од најзначајните историски урбани центри на Средоземјето. nd3wyah6bf64tkf6itydqtn3sd04cuf 5642131 5642130 2026-10-08T22:57:43Z Buli 2648 5642131 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = Жан Паризо де Валет | native_name = | native_name_lang = | image = Jean-parisot-de-la-valette.jpg | image_size = 220 | alt = | caption = | order = | office1 = [[List of Grand Masters of the Knights Hospitaller|Grand Master of the Order of Saint John]] | term_start1 = 21 August 1557 | term_end1 = 21 August 1568 | monarch1 = [[Philip II of Spain]] | predecessor1 = [[Claude de la Sengle]] | successor1 = [[Pierre de Monte]] | office2 = [[Governor of Tripoli]] | term_start2 = 1546 | term_end2 = 1549 | appointer2 = [[Juan de Homedes y Coscon]] | predecessor2 = [[Cristofano de Solís Farfan]] | successor2 = [[Pedro Nuñez de Herrera]] | birth_date = 4 February 1495 | birth_place = [[Parisot, Tarn-et-Garonne|Parisot]], [[Rouergue]], [[Kingdom of France|France]] | death_date = {{death date and age|21 August 1568|4 February 1495}} | death_place = [[Hospitaller Malta]] | resting_place = [[St. John's Co-Cathedral]] (originally buried at the [[Our Lady of Victories Church, Valletta|Church of Our Lady of Victories]]) | citizenship = | party = | other_party = <!--For additional political affiliations--> | partner = Catherine Grecque and other mistresses | relations = | children = Barthélemy de Valette<br />Isabella Guasconi<br /><small>possibly other illegitimate children</small> | alma_mater = | occupation = | profession = | cabinet = | committees = | portfolio = | signature = | signature_alt = <!--Military service--> | nickname = | allegiance = {{flagicon|SMOM}} [[Knights Hospitaller|Order of Saint John]] | branch = | service_years = 1514–1568 | rank = Captain General of the Galleys <small>(1554–1557)</small><br />[[Grand Master (order)|Grand Master]] <small>(1557–1568)</small> | unit = | commands = | battles = [[Siege of Rhodes (1522)|Siege of Rhodes]]<br />[[Great Siege of Malta]] | awards = | military_blank1 = | military_data1 = | military_blank2 = | military_data2 = | military_blank3 = | military_data3 = | military_blank4 = | military_data4 = | military_blank5 = | military_data5 = }} '''Жан Паризо де Валет''' ({{langx|fr|Jean Parisot de Valette}}; 1494 – 21 август 1568) бил француски благородник, витез на Редот на Свети Јован од Ерусалим и негов голем мајстор од 1557 до 1568 година. Познат е по раководењето со одбраната на Малта за време на Големата опсада во 1565 година, кога османлиската војска се обидела да го заземе островот. По одбраната, тој се заложил за изградба на нов утврден град, кој подоцна го добил името [[Валета]], денешната престолнина на Малта. == Живот и воена кариера == Де Валет бил роден во 1494 година во благородничко семејство од јужна Франција. Во младоста му се приклучил на Редот на Свети Јован, познат и како хоспиталерски ред, чии членови биле монаси и витези посветени на христијанската вера, грижата за болните и воената одбрана на христијанските поседи. Во 1522 година учествувал во [[Опсада на Родос (1522)|одбраната на Родос]] од османлиската војска на султанот [[Сулејман I]]. По освојувањето на островот од Османлиите, витезите го напуштиле Родос, а во 1530 година се населиле на Малта, која им била отстапена од императорот [[Карло V (Свето Римско Царство)|Карло V]]. Во следните години де Валет стекнал искуство во поморските воени походи и во управувањето со поседите на редот. Од 1546 до 1549 година бил управител на [[Триполи]], тогашен посед на Редот на Свети Јован во Северна Африка. Во 1554 година бил назначен за заповедник на флотата на редот. На 21 август 1557 година бил избран за голем мајстор, највисоката функција во организацијата. Во овој период османлиската власт настојувала да ја зајакне својата положба во Средоземјето, а Малта имала големо стратегиско значење поради нејзината местоположба меѓу Северна Африка, Сицилија и источниот дел на Средоземното Море. == Големата опсада на Малта (1565) == На 18 мај 1565 година, османлиска војска и флота пристигнале пред Малта, започнувајќи ја [[Опсада на Малта (1565)|Големата опсада]]. Османлиската експедиција имала цел да го совлада Редот на Свети Јован и да ја заземе островската тврдина, која имала значајна положба во средоземните поморски патишта. Де Валет ја организирал одбраната на островот, потпирајќи се врз витезите на редот, локалното население и војниците што ја бранеле неговата утврдена положба. Еден од најтешките делови на опсадата била борбата за тврдината „Свети Елмо“, која по жестоки борби паднала во османлиски раце во јуни 1565 година. И покрај тешките загуби, бранителите продолжиле да ги држат главните утврдени положби. Во септември пристигнале засилувања од Сицилија, по што османлиската војска се повлекла. Опсадата завршила на 8 септември 1565 година со неуспех на османлискиот обид да ја освои Малта. Одбраната го зацврстила угледот на де Валет како воен водач и придонела за натамошното утврдување на островот. == Основање на Валета == По завршувањето на опсадата, де Валет се заложил за изградба на нов утврден град на полуостровот Шиберас, меѓу Големото пристаниште и пристаништето Марсамшет. Камен-темелникот бил поставен на 28 март 1566 година. Плановите за градот и неговите одбранбени утврдувања ги изработил италијанскиот архитект и воен инженер Франческо Лапарели, а во изградбата подоцна учествувал и малтешкиот архитект Џироламо Касар. Новиот град бил наречен Валета во чест на големиот мајстор. Де Валет починал на 21 август 1568 година, пред завршувањето на градот. Неговите наследници во раководството на редот ја продолжиле изградбата, а во 1571 година седиштето на редот било префрлено во новиот град. Валета подоцна станала престолнина на Малта и еден од најзначајните историски урбани центри на Средоземјето. t50emztbeavfpjwpf3ld9yql1pjvzr5 5642132 5642131 2026-10-08T22:58:21Z Buli 2648 /* Основање на Валета */ 5642132 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = Жан Паризо де Валет | native_name = | native_name_lang = | image = Jean-parisot-de-la-valette.jpg | image_size = 220 | alt = | caption = | order = | office1 = [[List of Grand Masters of the Knights Hospitaller|Grand Master of the Order of Saint John]] | term_start1 = 21 August 1557 | term_end1 = 21 August 1568 | monarch1 = [[Philip II of Spain]] | predecessor1 = [[Claude de la Sengle]] | successor1 = [[Pierre de Monte]] | office2 = [[Governor of Tripoli]] | term_start2 = 1546 | term_end2 = 1549 | appointer2 = [[Juan de Homedes y Coscon]] | predecessor2 = [[Cristofano de Solís Farfan]] | successor2 = [[Pedro Nuñez de Herrera]] | birth_date = 4 February 1495 | birth_place = [[Parisot, Tarn-et-Garonne|Parisot]], [[Rouergue]], [[Kingdom of France|France]] | death_date = {{death date and age|21 August 1568|4 February 1495}} | death_place = [[Hospitaller Malta]] | resting_place = [[St. John's Co-Cathedral]] (originally buried at the [[Our Lady of Victories Church, Valletta|Church of Our Lady of Victories]]) | citizenship = | party = | other_party = <!--For additional political affiliations--> | partner = Catherine Grecque and other mistresses | relations = | children = Barthélemy de Valette<br />Isabella Guasconi<br /><small>possibly other illegitimate children</small> | alma_mater = | occupation = | profession = | cabinet = | committees = | portfolio = | signature = | signature_alt = <!--Military service--> | nickname = | allegiance = {{flagicon|SMOM}} [[Knights Hospitaller|Order of Saint John]] | branch = | service_years = 1514–1568 | rank = Captain General of the Galleys <small>(1554–1557)</small><br />[[Grand Master (order)|Grand Master]] <small>(1557–1568)</small> | unit = | commands = | battles = [[Siege of Rhodes (1522)|Siege of Rhodes]]<br />[[Great Siege of Malta]] | awards = | military_blank1 = | military_data1 = | military_blank2 = | military_data2 = | military_blank3 = | military_data3 = | military_blank4 = | military_data4 = | military_blank5 = | military_data5 = }} '''Жан Паризо де Валет''' ({{langx|fr|Jean Parisot de Valette}}; 1494 – 21 август 1568) бил француски благородник, витез на Редот на Свети Јован од Ерусалим и негов голем мајстор од 1557 до 1568 година. Познат е по раководењето со одбраната на Малта за време на Големата опсада во 1565 година, кога османлиската војска се обидела да го заземе островот. По одбраната, тој се заложил за изградба на нов утврден град, кој подоцна го добил името [[Валета]], денешната престолнина на Малта. == Живот и воена кариера == Де Валет бил роден во 1494 година во благородничко семејство од јужна Франција. Во младоста му се приклучил на Редот на Свети Јован, познат и како хоспиталерски ред, чии членови биле монаси и витези посветени на христијанската вера, грижата за болните и воената одбрана на христијанските поседи. Во 1522 година учествувал во [[Опсада на Родос (1522)|одбраната на Родос]] од османлиската војска на султанот [[Сулејман I]]. По освојувањето на островот од Османлиите, витезите го напуштиле Родос, а во 1530 година се населиле на Малта, која им била отстапена од императорот [[Карло V (Свето Римско Царство)|Карло V]]. Во следните години де Валет стекнал искуство во поморските воени походи и во управувањето со поседите на редот. Од 1546 до 1549 година бил управител на [[Триполи]], тогашен посед на Редот на Свети Јован во Северна Африка. Во 1554 година бил назначен за заповедник на флотата на редот. На 21 август 1557 година бил избран за голем мајстор, највисоката функција во организацијата. Во овој период османлиската власт настојувала да ја зајакне својата положба во Средоземјето, а Малта имала големо стратегиско значење поради нејзината местоположба меѓу Северна Африка, Сицилија и источниот дел на Средоземното Море. == Големата опсада на Малта (1565) == На 18 мај 1565 година, османлиска војска и флота пристигнале пред Малта, започнувајќи ја [[Опсада на Малта (1565)|Големата опсада]]. Османлиската експедиција имала цел да го совлада Редот на Свети Јован и да ја заземе островската тврдина, која имала значајна положба во средоземните поморски патишта. Де Валет ја организирал одбраната на островот, потпирајќи се врз витезите на редот, локалното население и војниците што ја бранеле неговата утврдена положба. Еден од најтешките делови на опсадата била борбата за тврдината „Свети Елмо“, која по жестоки борби паднала во османлиски раце во јуни 1565 година. И покрај тешките загуби, бранителите продолжиле да ги држат главните утврдени положби. Во септември пристигнале засилувања од Сицилија, по што османлиската војска се повлекла. Опсадата завршила на 8 септември 1565 година со неуспех на османлискиот обид да ја освои Малта. Одбраната го зацврстила угледот на де Валет како воен водач и придонела за натамошното утврдување на островот. == Основање на Валета == По завршувањето на опсадата, де Валет се заложил за изградба на нов утврден град на полуостровот Шиберас, меѓу Големото пристаниште и пристаништето Марсамшет. Камен-темелникот бил поставен на 28 март 1566 година. Плановите за градот и неговите одбранбени утврдувања ги изработил италијанскиот архитект и воен инженер Франческо Лапарели, а во изградбата подоцна учествувал и малтешкиот архитект Џироламо Касар. Новиот град бил наречен [[Валета]] во чест на големиот мајстор. Де Валет починал на 21 август 1568 година, пред завршувањето на градот. Неговите наследници во раководството на редот ја продолжиле изградбата, а во 1571 година седиштето на редот било префрлено во новиот град. Валета подоцна станала престолнина на Малта и еден од најзначајните историски урбани центри на Средоземјето. 25h1wv9sqymp6wfjg8bj25kq4gu0va5 5642133 5642132 2026-10-08T23:04:04Z Buli 2648 5642133 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = Жан Паризо де Валет | native_name = | native_name_lang = | image = Jean-parisot-de-la-valette.jpg | image_size = 220 | alt = | caption = | order = | office1 = [[Список на Големи мајстори на Витезите Болничари|Голем мајстор на Редот на Свети Јован]] | term_start1 = 21 август 1557 | term_end1 = 21 август 1568 | monarch1 = [[Филип II (Шпанија)|Филип II]] | predecessor1 = [[Клод де ла Сенгле]] | successor1 = [[Пјер де Монте]] | birth_date = 4 February 1495 | birth_place = [[Паризо]], [[Кралство Франција|Франција]] | death_date = {{death date and age|df=yes|21 August 1568|4 February 1495}} | death_place = [[Хоспиталерска Малта]] | resting_place = | citizenship = | party = | other_party = <!--For additional political affiliations--> | partner = | relations = | children = | alma_mater = | occupation = | profession = | cabinet = | committees = | portfolio = | signature = | signature_alt = <!--Military service--> | nickname = | allegiance = | branch = | service_years = | rank = | unit = | commands = | battles = | awards = | military_blank1 = | military_data1 = | military_blank2 = | military_data2 = | military_blank3 = | military_data3 = | military_blank4 = | military_data4 = | military_blank5 = | military_data5 = }} '''Жан Паризо де Валет''' ({{langx|fr|Jean Parisot de Valette}}; 1494 – 21 август 1568) бил француски благородник, витез на Редот на Свети Јован од Ерусалим и негов голем мајстор од 1557 до 1568 година. Познат е по раководењето со одбраната на Малта за време на Големата опсада во 1565 година, кога османлиската војска се обидела да го заземе островот. По одбраната, тој се заложил за изградба на нов утврден град, кој подоцна го добил името [[Валета]], денешната престолнина на Малта. == Живот и воена кариера == Де Валет бил роден во 1494 година во благородничко семејство од јужна Франција. Во младоста му се приклучил на Редот на Свети Јован, познат и како хоспиталерски ред, чии членови биле монаси и витези посветени на христијанската вера, грижата за болните и воената одбрана на христијанските поседи. Во 1522 година учествувал во [[Опсада на Родос (1522)|одбраната на Родос]] од османлиската војска на султанот [[Сулејман I]]. По освојувањето на островот од Османлиите, витезите го напуштиле Родос, а во 1530 година се населиле на Малта, која им била отстапена од императорот [[Карло V (Свето Римско Царство)|Карло V]]. Во следните години де Валет стекнал искуство во поморските воени походи и во управувањето со поседите на редот. Од 1546 до 1549 година бил управител на [[Триполи]], тогашен посед на Редот на Свети Јован во Северна Африка. Во 1554 година бил назначен за заповедник на флотата на редот. На 21 август 1557 година бил избран за голем мајстор, највисоката функција во организацијата. Во овој период османлиската власт настојувала да ја зајакне својата положба во Средоземјето, а Малта имала големо стратегиско значење поради нејзината местоположба меѓу Северна Африка, Сицилија и источниот дел на Средоземното Море. == Големата опсада на Малта (1565) == На 18 мај 1565 година, османлиска војска и флота пристигнале пред Малта, започнувајќи ја [[Опсада на Малта (1565)|Големата опсада]]. Османлиската експедиција имала цел да го совлада Редот на Свети Јован и да ја заземе островската тврдина, која имала значајна положба во средоземните поморски патишта. Де Валет ја организирал одбраната на островот, потпирајќи се врз витезите на редот, локалното население и војниците што ја бранеле неговата утврдена положба. Еден од најтешките делови на опсадата била борбата за тврдината „Свети Елмо“, која по жестоки борби паднала во османлиски раце во јуни 1565 година. И покрај тешките загуби, бранителите продолжиле да ги држат главните утврдени положби. Во септември пристигнале засилувања од Сицилија, по што османлиската војска се повлекла. Опсадата завршила на 8 септември 1565 година со неуспех на османлискиот обид да ја освои Малта. Одбраната го зацврстила угледот на де Валет како воен водач и придонела за натамошното утврдување на островот. == Основање на Валета == По завршувањето на опсадата, де Валет се заложил за изградба на нов утврден град на полуостровот Шиберас, меѓу Големото пристаниште и пристаништето Марсамшет. Камен-темелникот бил поставен на 28 март 1566 година. Плановите за градот и неговите одбранбени утврдувања ги изработил италијанскиот архитект и воен инженер Франческо Лапарели, а во изградбата подоцна учествувал и малтешкиот архитект Џироламо Касар. Новиот град бил наречен [[Валета]] во чест на големиот мајстор. Де Валет починал на 21 август 1568 година, пред завршувањето на градот. Неговите наследници во раководството на редот ја продолжиле изградбата, а во 1571 година седиштето на редот било префрлено во новиот град. Валета подоцна станала престолнина на Малта и еден од најзначајните историски урбани центри на Средоземјето. k98xbm3qzma7ia8t2zdznpcc26ypwlz 5642134 5642133 2026-10-08T23:04:39Z Buli 2648 5642134 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = Жан Паризо де Валет | native_name = | native_name_lang = | image = Jean-parisot-de-la-valette.jpg | image_size = 220 | alt = | caption = | order = | office1 = [[Список на Големи мајстори на Витезите Болничари|Голем мајстор на Редот на Свети Јован]] | term_start1 = 21 август 1557 | term_end1 = 21 август 1568 | monarch1 = [[Филип II (Шпанија)|Филип II]] | predecessor1 = [[Клод де ла Сенгле]] | successor1 = [[Пјер де Монте]] | birth_date = 4 февруари 1495 | birth_place = [[Паризо]], [[Кралство Франција|Франција]] | death_date = {{death date and age|df=yes|21 August 1568|4 February 1495}} | death_place = [[Хоспиталерска Малта]] | resting_place = | citizenship = | party = | other_party = <!--For additional political affiliations--> | partner = | relations = | children = | alma_mater = | occupation = | profession = | cabinet = | committees = | portfolio = | signature = | signature_alt = <!--Military service--> | nickname = | allegiance = | branch = | service_years = | rank = | unit = | commands = | battles = | awards = | military_blank1 = | military_data1 = | military_blank2 = | military_data2 = | military_blank3 = | military_data3 = | military_blank4 = | military_data4 = | military_blank5 = | military_data5 = }} '''Жан Паризо де Валет''' ({{langx|fr|Jean Parisot de Valette}}; 1494 – 21 август 1568) бил француски благородник, витез на Редот на Свети Јован од Ерусалим и негов голем мајстор од 1557 до 1568 година. Познат е по раководењето со одбраната на Малта за време на Големата опсада во 1565 година, кога османлиската војска се обидела да го заземе островот. По одбраната, тој се заложил за изградба на нов утврден град, кој подоцна го добил името [[Валета]], денешната престолнина на Малта. == Живот и воена кариера == Де Валет бил роден во 1494 година во благородничко семејство од јужна Франција. Во младоста му се приклучил на Редот на Свети Јован, познат и како хоспиталерски ред, чии членови биле монаси и витези посветени на христијанската вера, грижата за болните и воената одбрана на христијанските поседи. Во 1522 година учествувал во [[Опсада на Родос (1522)|одбраната на Родос]] од османлиската војска на султанот [[Сулејман I]]. По освојувањето на островот од Османлиите, витезите го напуштиле Родос, а во 1530 година се населиле на Малта, која им била отстапена од императорот [[Карло V (Свето Римско Царство)|Карло V]]. Во следните години де Валет стекнал искуство во поморските воени походи и во управувањето со поседите на редот. Од 1546 до 1549 година бил управител на [[Триполи]], тогашен посед на Редот на Свети Јован во Северна Африка. Во 1554 година бил назначен за заповедник на флотата на редот. На 21 август 1557 година бил избран за голем мајстор, највисоката функција во организацијата. Во овој период османлиската власт настојувала да ја зајакне својата положба во Средоземјето, а Малта имала големо стратегиско значење поради нејзината местоположба меѓу Северна Африка, Сицилија и источниот дел на Средоземното Море. == Големата опсада на Малта (1565) == На 18 мај 1565 година, османлиска војска и флота пристигнале пред Малта, започнувајќи ја [[Опсада на Малта (1565)|Големата опсада]]. Османлиската експедиција имала цел да го совлада Редот на Свети Јован и да ја заземе островската тврдина, која имала значајна положба во средоземните поморски патишта. Де Валет ја организирал одбраната на островот, потпирајќи се врз витезите на редот, локалното население и војниците што ја бранеле неговата утврдена положба. Еден од најтешките делови на опсадата била борбата за тврдината „Свети Елмо“, која по жестоки борби паднала во османлиски раце во јуни 1565 година. И покрај тешките загуби, бранителите продолжиле да ги држат главните утврдени положби. Во септември пристигнале засилувања од Сицилија, по што османлиската војска се повлекла. Опсадата завршила на 8 септември 1565 година со неуспех на османлискиот обид да ја освои Малта. Одбраната го зацврстила угледот на де Валет како воен водач и придонела за натамошното утврдување на островот. == Основање на Валета == По завршувањето на опсадата, де Валет се заложил за изградба на нов утврден град на полуостровот Шиберас, меѓу Големото пристаниште и пристаништето Марсамшет. Камен-темелникот бил поставен на 28 март 1566 година. Плановите за градот и неговите одбранбени утврдувања ги изработил италијанскиот архитект и воен инженер Франческо Лапарели, а во изградбата подоцна учествувал и малтешкиот архитект Џироламо Касар. Новиот град бил наречен [[Валета]] во чест на големиот мајстор. Де Валет починал на 21 август 1568 година, пред завршувањето на градот. Неговите наследници во раководството на редот ја продолжиле изградбата, а во 1571 година седиштето на редот било префрлено во новиот град. Валета подоцна станала престолнина на Малта и еден од најзначајните историски урбани центри на Средоземјето. s10wlp6njhun3w3ibapmf16aqbzyngk 5642135 5642134 2026-10-08T23:06:05Z Buli 2648 /* Основање на Валета */ 5642135 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = Жан Паризо де Валет | native_name = | native_name_lang = | image = Jean-parisot-de-la-valette.jpg | image_size = 220 | alt = | caption = | order = | office1 = [[Список на Големи мајстори на Витезите Болничари|Голем мајстор на Редот на Свети Јован]] | term_start1 = 21 август 1557 | term_end1 = 21 август 1568 | monarch1 = [[Филип II (Шпанија)|Филип II]] | predecessor1 = [[Клод де ла Сенгле]] | successor1 = [[Пјер де Монте]] | birth_date = 4 февруари 1495 | birth_place = [[Паризо]], [[Кралство Франција|Франција]] | death_date = {{death date and age|df=yes|21 August 1568|4 February 1495}} | death_place = [[Хоспиталерска Малта]] | resting_place = | citizenship = | party = | other_party = <!--For additional political affiliations--> | partner = | relations = | children = | alma_mater = | occupation = | profession = | cabinet = | committees = | portfolio = | signature = | signature_alt = <!--Military service--> | nickname = | allegiance = | branch = | service_years = | rank = | unit = | commands = | battles = | awards = | military_blank1 = | military_data1 = | military_blank2 = | military_data2 = | military_blank3 = | military_data3 = | military_blank4 = | military_data4 = | military_blank5 = | military_data5 = }} '''Жан Паризо де Валет''' ({{langx|fr|Jean Parisot de Valette}}; 1494 – 21 август 1568) бил француски благородник, витез на Редот на Свети Јован од Ерусалим и негов голем мајстор од 1557 до 1568 година. Познат е по раководењето со одбраната на Малта за време на Големата опсада во 1565 година, кога османлиската војска се обидела да го заземе островот. По одбраната, тој се заложил за изградба на нов утврден град, кој подоцна го добил името [[Валета]], денешната престолнина на Малта. == Живот и воена кариера == Де Валет бил роден во 1494 година во благородничко семејство од јужна Франција. Во младоста му се приклучил на Редот на Свети Јован, познат и како хоспиталерски ред, чии членови биле монаси и витези посветени на христијанската вера, грижата за болните и воената одбрана на христијанските поседи. Во 1522 година учествувал во [[Опсада на Родос (1522)|одбраната на Родос]] од османлиската војска на султанот [[Сулејман I]]. По освојувањето на островот од Османлиите, витезите го напуштиле Родос, а во 1530 година се населиле на Малта, која им била отстапена од императорот [[Карло V (Свето Римско Царство)|Карло V]]. Во следните години де Валет стекнал искуство во поморските воени походи и во управувањето со поседите на редот. Од 1546 до 1549 година бил управител на [[Триполи]], тогашен посед на Редот на Свети Јован во Северна Африка. Во 1554 година бил назначен за заповедник на флотата на редот. На 21 август 1557 година бил избран за голем мајстор, највисоката функција во организацијата. Во овој период османлиската власт настојувала да ја зајакне својата положба во Средоземјето, а Малта имала големо стратегиско значење поради нејзината местоположба меѓу Северна Африка, Сицилија и источниот дел на Средоземното Море. == Големата опсада на Малта (1565) == На 18 мај 1565 година, османлиска војска и флота пристигнале пред Малта, започнувајќи ја [[Опсада на Малта (1565)|Големата опсада]]. Османлиската експедиција имала цел да го совлада Редот на Свети Јован и да ја заземе островската тврдина, која имала значајна положба во средоземните поморски патишта. Де Валет ја организирал одбраната на островот, потпирајќи се врз витезите на редот, локалното население и војниците што ја бранеле неговата утврдена положба. Еден од најтешките делови на опсадата била борбата за тврдината „Свети Елмо“, која по жестоки борби паднала во османлиски раце во јуни 1565 година. И покрај тешките загуби, бранителите продолжиле да ги држат главните утврдени положби. Во септември пристигнале засилувања од Сицилија, по што османлиската војска се повлекла. Опсадата завршила на 8 септември 1565 година со неуспех на османлискиот обид да ја освои Малта. Одбраната го зацврстила угледот на де Валет како воен водач и придонела за натамошното утврдување на островот. == Основање на Валета == По завршувањето на опсадата, де Валет се заложил за изградба на нов утврден град на полуостровот Шиберас, меѓу Големото пристаниште и пристаништето Марсамшет. Камен-темелникот бил поставен на 28 март 1566 година. Плановите за градот и неговите одбранбени утврдувања ги изработил италијанскиот архитект и воен инженер Франческо Лапарели, а во изградбата подоцна учествувал и малтешкиот архитект Џироламо Касар. Новиот град бил наречен [[Валета]] во чест на големиот мајстор. Де Валет починал на 21 август 1568 година, пред завршувањето на градот. Неговите наследници во раководството на редот ја продолжиле изградбата, а во 1571 година седиштето на редот било префрлено во новиот град. Валета подоцна станала престолнина на Малта и еден од најзначајните историски урбани центри на Средоземјето. [[Категорија:Историја на Малта]] 0u805dfc0p86sv27mm5gvb9al6yp0vm 0 1405330 5642152 2026-10-09T05:41:19Z Orce Wiki 121850 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1371944841|Alcea]]“ 5642152 wikitext text/x-wiki '''''Alcea''''' ''—'' [[Род (биологија)|род]] од над 80 видови [[Скриеносеменици|цветни растенија]] од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[слезови]] (''Malvaceae'').<ref name="foc">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=100963|title=''Alcea''|last=Tang, Y.|work=Flora of China|publisher=Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO, and Harvard University Herbaria, Cambridge, Massachusetts|accessdate=24 July 2012|display-authors=etal}}</ref> [[Домороден вид|Природно]] се распространети во [[Азија]] и [[Европа]].<ref name="foc" /> == Опис и распространетост == Видовите од родот ''Alcea'' се двегодишни или [[Повеќегодишно растение|повеќегодишни]] тревести растенија. [[Цвет|Цветовите]] достигнуваат најмногу до 30 мм во пречник, сместени по 2-3 во пазувите на [[Лист|листовите]], а во терминалните делови на стеблото и страничните гранки формираат класовидни [[Соцветие|соцветија]]. Епикаликсот има 6 ливчиња, сраснати помеѓу себе 1/3 или 1/2 и истите обично се помали од чашката или се колку неа. Има 5 чашкините ливчиња кои до половината се сраснати меѓу себе. Венечни ливчиња има 5 кои на врвот се всечени. Прашничката трубичка на пресек е петаголна и нема влакна. Филаментите на антерите најчесто се жолти; столпчињата се долги; жиговите се кончести, долги и странични. Плодникот има од 18 до 45 плодни листови (карпели). [[Плод|Плодот]] има сплескан, дисковиден облик со вдлабнатина во средишниот дел. При созревањето се раздвојува на 18 до 45 заоблени и странично сплескани делови. Секој дел на грбот има длабок жлеб со ѕвездести влакненца во средината, додека рабовите му се истакнати со крилести проширувања.<ref name=":1">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=1998|location=Скопје|pages=835}}</ref> == Видови == Прифатени се следните видови:<ref name="25775-1">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:25775-1|title=''Alcea'' L.|last=<!--Not stated-->|work=Plants of the World Online|publisher=Board of Trustees of the Royal Botanic Gardens, Kew|accessdate=21 August 2021}}</ref>  Во [[Македонија]] се среќаваат следниве видови:<ref name=":1" /> * ''[[Црвен слез|Alcea rosea]]'' - [[Стебло|Стеблото]] е скоро голо или со многу ретки и наведнати прости влакна, а може да се сретнат и поединечни влакна. * ''Alcea pallida'' - Стеблото има густи ѕвездести и поретко со ѕвездести снопчести влакна. Ливчињата на епикаликсот се долги колку чашката или малку пократки од неа. * ''[[Alcea heldreichii]]'' - Стеблото има густи ѕвездести и поретко со ѕвездести снопчести влакна. Ливчињата на епикаликсот се долги најмногу до половината на чашката.<ref name=":1" /> == Употреба == Поради лесното семенско одгледување, видовите од овој род претставуваат чест избор за украсување на градините, при што тие со црвени цветови дополнително ги привлекуваат [[Пеперуги|пеперутките]] и [[Колибри|колибрите]]. Сувите стебла на ''Alcea'' може да се употребуваат за огрев, додека [[Корен|коренот]] традиционално се употребувал за медицински цели.<ref name="foc" /><ref>{{Наведено списание|last=Aydin|first=S.|last2=Öztürk|first2=Y.|last3=Başer|first3=K. H. C.|last4=Kirimer|first4=N.|last5=Kurtar-Öztürk|first5=N.|year=1992|title=Effects of ''Alcea pallida'' L. (A.) and ''Tilia argentea'' Desf. Ex DC infusions on swimming performance in mice|journal=Phytotherapy Research|volume=6|issue=4|pages=219–220|doi=10.1002/ptr.2650060411}}</ref> == Штетници и болести == [[File:Hollyhock_Weevil_(2713629786).jpg|алт=Rhopalapion longirostre|десно|мини| ''Rhopalapion longirostre'']] Видовите ''Alcea'' претставуваат храна за [[Ларва|ларвите]] на некои видови [[Пеперуги|пеперутки]] (''Lepidoptera''), вклучувајќи ги ''Bucculatrix quadrigemina'' и [[Лажен адмирал|лажниот адмирал]] (''Vanessa cardui''). Листовите на ''Alcea'' често страдаат од ''Podagrica fuscicornis'' која прави мали дупки по нивната површина. За време на топли периоди и суша, ова растение привлекува и други штетници: црви, [[Лисни вошки (натсемејство)|лисни вошки]] и бубачки од родот <nowiki><i>Miridae</i></nowiki>.<ref>Brickell, Christopher, ed. ''The Royal Horticultural Society Encyclopedia of Garden Plants''. Dorling Kindersly, London. 1996. pg. 93. {{ISBN|978-0-7513-0436-7}}</ref> Голем број [[чурилкаровидни]] бубачки го користат ''Alcea'' ''rosea'' како растение домаќин, вклучувајќи ги ''[[Rhopalapion longirostre]]'', ''[[Alocentron curvirostre]]'' и ''[[Aspidapion validum]]''. Растенијата исто така често страдаат од патогената [[габа]] ''Puccinia malvacearum.''<ref>[http://apps.rhs.org.uk/advicesearch/Profile.aspx?pid=564 Hollyhock rust.] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110831120256/http://apps.rhs.org.uk/advicesearch/Profile.aspx?pid=564|date=2011-08-31}} Royal Horticultural Society.</ref> Аои Мацури (фестивал на ''Alcea'') е еден од трите главни фестивали во градот [[Кјото]]. За време на викторијанската ера, некои видови од родот ''Alcea'' биле носители на двојна симболика — ја претставувале личната амбиција и плодноста.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.languageofflowers.com/flowermeaning.htm|title=Language of Flowers - Flower Meanings, Flower Sentiments|work=www.languageofflowers.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20161124141728/http://languageofflowers.com/flowermeaning.htm|archive-date=2016-11-24|accessdate=2016-11-26}}</ref> <gallery widths="200px" heights="200px"> File:Aoix2.jpg|алт=Man carrying a hollyhock float during the Aoi Matsuri procession| Поворката Аои Мацури </gallery> == Галерија == <gallery widths="200px" heights="200px"> File:Hollyhock_-_Kolkata_2011-02-25_1734.JPG| ''Alcea sp.'' File:Alcea-setosa--Chotmit--Zachi-Evenor.jpg| ''Alcea setosa'' File:Alcea_rosea3_ies.jpg| [[:en:Sepal|Sepals]] File:Malva_negra_-_Alcea_rosea_var._nigra_-_Hollyhock_(7448054488).jpg| ''Alcea rosea 'Nigra''' File:Alcea_Rosea_Hollyhocks_flower_plant.jpg| ''Alcea sp.'' File:Alcea_Rosea_Hollyhocks_flower_plant_-_Closer_look.jpg|алт=Alcea sp. Closer look at the flower| ''Alcea'' sp. Поглед одблизу на цветот </gallery> == Наводи == {{Наводи|30em}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Статии со микроформати за вид]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Слезови]] [[Категорија:Слезовидни]] 3bx2vogxdygktogp0i0yzbba3q5alui 5642159 5642152 2026-10-09T05:57:36Z Orce Wiki 121850 5642159 wikitext text/x-wiki {{Закосен наслов}}{{Taxobox | name = | status = | image = Alcea biennis1.jpg | image_caption = ''Alcea biennis'' | range_map = | range_map_caption = | image2 = | image2_caption = | domain_sv = | domain = Eukaryota | regnum_sv = | regnum = Plantae | divisio_sv = | divisio = Spermatophyta | subdivisio_sv = | subdivisio = Angiospermae | classis_sv = | classis = Eudicotyledonae | ordo_sv = | ordo = [[Слезовидни]] (Malvales) | familia_sv = | familia = [[Слезови]] (Malvaceae) | subfamilia = [[Malvoideae]] | tribus = [[Malveae]] | genus_sv = | genus = Alcea | taxon = Alcea | taxon_authority = [[L.]], 1753 | subdivision_ranks = }} '''''Alcea''''' ''—'' [[Род (биологија)|род]] од над 80 видови [[Скриеносеменици|цветни растенија]] од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[слезови]] (''Malvaceae'').<ref name="foc">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=100963|title=''Alcea''|last=Tang, Y.|work=Flora of China|publisher=Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO, and Harvard University Herbaria, Cambridge, Massachusetts|accessdate=24 July 2012|display-authors=etal}}</ref> [[Домороден вид|Природно]] се распространети во [[Азија]] и [[Европа]].<ref name="foc" /> == Опис и распространетост == Видовите од родот ''Alcea'' се двегодишни или [[Повеќегодишно растение|повеќегодишни]] тревести растенија. [[Цвет|Цветовите]] достигнуваат најмногу до 30 мм во пречник, сместени по 2-3 во пазувите на [[Лист|листовите]], а во терминалните делови на стеблото и страничните гранки формираат класовидни [[Соцветие|соцветија]]. Епикаликсот има 6 ливчиња, сраснати помеѓу себе 1/3 или 1/2 и истите обично се помали од чашката или се колку неа. Има 5 чашкините ливчиња кои до половината се сраснати меѓу себе. Венечни ливчиња има 5 кои на врвот се всечени. Прашничката трубичка на пресек е петаголна и нема влакна. Филаментите на антерите најчесто се жолти; столпчињата се долги; жиговите се кончести, долги и странични. Плодникот има од 18 до 45 плодни листови (карпели). [[Плод|Плодот]] има сплескан, дисковиден облик со вдлабнатина во средишниот дел. При созревањето се раздвојува на 18 до 45 заоблени и странично сплескани делови. Секој дел на грбот има длабок жлеб со ѕвездести влакненца во средината, додека рабовите му се истакнати со крилести проширувања.<ref name=":1">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=1998|location=Скопје|pages=835}}</ref> == Видови == Прифатени се следните видови:<ref name="25775-1">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:25775-1|title=''Alcea'' L.|last=<!--Not stated-->|work=Plants of the World Online|publisher=Board of Trustees of the Royal Botanic Gardens, Kew|accessdate=21 August 2021}}</ref> * ''[[Alcea abchazica]]'' <small>Iljin</small> * ''[[Alcea acaulis]]'' <small>(Cav.) Alef.</small> * ''[[Alcea afghanica]]'' <small>I.Riedl</small> * ''[[Alcea antoninae]]'' <small>Iljin</small> * ''[[Alcea apterocarpa]]'' <small>(Fenzl) Boiss.</small> * ''[[Alcea arbelensis]]'' <small>Boiss. & Hausskn.</small> * ''[[Alcea assadii]]'' <small>Pakravan</small> * ''[[Alcea aucheri]]'' <small>(Boiss.) Alef.</small> * ''[[Alcea baldshuanica]]'' <small>(Bornm.) Iljin</small> * ''[[Alcea biennis]]'' <small>Winterl</small> * ''[[Alcea calvertii]]'' <small>(Boiss.) Boiss.</small> * ''[[Alcea chrysantha]]'' <small>(Sam.) Zohary</small> * ''[[Alcea damascena]]'' <small>(Mouterde) Mouterde</small> * ''[[Alcea denudata]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Alcea digitata]]'' <small>(Boiss.) Alef.</small> * ''[[Alcea dissecta]]'' <small>(Baker f.) Zohary</small> * ''[[Alcea djahromi]]'' <small>Parsa</small> * ''[[Alcea excubita]]'' <small>Iljin</small> * ''[[Alcea fasciculiflora]]'' <small>Zohary</small> * ''[[Alcea ficifolia]]'' <small>L. – Antwerp hollyhock</small> * ''[[Alcea flavovirens]]'' <small>(Boiss. & Buhse) Iljin</small> * ''[[Alcea freyniana]]'' <small>Iljin</small> * ''[[Alcea froloviana]]'' <small>(Litv.) Iljin</small> * ''[[Alcea galilaea]]'' <small>Zohary</small> * ''[[Alcea ghahremanii]]'' <small>Pakravan & Assadi</small> * ''[[Alcea gorganica]]'' <small>(Rech.f., Aellen & Esfand.) Zohary</small> * ''[[Alcea heldreichii]]'' <small>(Boiss.) Boiss.</small> * ''[[Alcea hohenackeri]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Alcea hyrcana]]'' <small>Grossh.</small> * ''[[Alcea ilamica]]'' <small>Pakravan</small> * ''[[Alcea iranshahrii]]'' <small>Pakravan, Ghahr. & Assadi</small> * ''[[Alcea karakalensis]]'' <small>Freyn</small> * ''[[Alcea karsiana]]'' <small>(Bordz.) Litv.</small> * ''[[Alcea koelzii]]'' <small>I.Riedl</small> * ''[[Alcea kopetdaghensis]]'' <small>Iljin</small> * ''[[Alcea kuhsanguia]]'' <small>Parsa</small> * ''[[Alcea kurdica]]'' <small>(Schltdl.) Alef.</small> * ''[[Alcea kusjariensis]]'' <small>(Iljin ex Grossh.) Iljin</small> * ''[[Alcea lasiocalycina]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Alcea lavateriflora]]'' <small>(DC.) Boiss.</small> * ''[[Alcea lenkoranica]]'' <small>Iljin</small> * ''[[Alcea litvinovii]]'' <small>(Iljin) Iljin</small> * ''[[Alcea loftusii]]'' <small>(Baker f.) Zohary</small> * ''[[Alcea longipedicellata]]'' <small>I.Riedl</small> * ''[[Alcea mazandaranica]]'' <small>Pakravan & Ghahr.</small> * ''[[Alcea mosulensis]]'' <small>I.Riedl</small> * ''[[Alcea mozaffarianii]]'' <small>Ghahr. & Pakravan & Assadi</small> * ''[[Alcea nikitinii]]'' <small>Iljin</small> * ''[[Alcea nudiflora]]'' <small>(Lindl.) Boiss.</small> * ''[[Alcea peduncularis]]'' <small>Boiss. & Hausskn.</small> * ''[[Alcea pisidica]]'' <small>Hub.-Mor.</small> * ''[[Alcea popovii]]'' <small>Iljin</small> * ''[[Alcea rechingeri]]'' <small>(Zohary) I.Riedl</small> * ''[[Alcea remotiflora]]'' <small>(Boiss. & Heldr.) Alef.</small> * ''[[Alcea rhyticarpa]]'' <small>(Trautv.) Iljin</small> * ''[[Alcea rosea]]'' <small>L.</small> – common hollyhock * ''[[Alcea rosulata]]'' <small>I.Riedl</small> * ''[[Alcea rufescens]]'' <small>(Boiss.) Boiss.</small> * ''[[Alcea rugosa]]'' <small>Alef.</small> * ''[[Alcea scabridula]]'' <small>I.Riedl</small> * ''[[Alcea schirazana]]'' <small>Alef.</small> * ''[[Alcea semnanica]]'' <small>Pakravan</small> * ''[[Alcea setosa]]'' <small>(Boiss.) Alef.</small> – bristly hollyhock * ''[[Alcea sophiae]]'' <small>Iljin</small> * ''[[Alcea sosnovskyi]]'' <small>Iljin</small> * ''[[Alcea sotudehi]]'' <small>Parsa</small> * ''[[Alcea striata]]'' <small>(DC.) Alef.</small> * ''[[Alcea sulphurea]]'' <small>(Boiss. & Hohen.) Alef.</small> * ''[[Alcea sycophylla]]'' <small>Iljin & V.V.Nikitin</small> * ''[[Alcea tabrisiana]]'' <small>(Boiss. & Buhse) Iljin</small> * ''[[Alcea talassica]]'' <small>Iljin</small> * ''[[Alcea tarica]]'' <small>Pakravan & Ghahr.</small> * ''[[Alcea teheranica]]'' <small>Parsa</small> * ''[[Alcea tholozanii]]'' <small>Stapf</small> * ''[[Alcea transcaucasica]]'' <small>(Iljin) Iljin</small> * ''[[Alcea turcomanica]]'' <small>Iljin</small> * ''[[Alcea turkeviczii]]'' <small>Iljin</small> * ''[[Alcea vameghii]]'' <small>Parsa</small> * ''[[Alcea wilhelminae]]'' <small>I.Riedl</small> * ''[[Alcea woronowii]]'' <small>(Iljin ex Grossh.) Iljin</small> * ''[[Alcea xanthochlora]]'' <small>I.Riedl</small>  Во [[Македонија]] се среќаваат следниве видови:<ref name=":1" /> * ''[[Црвен слез|Alcea rosea]]'' - [[Стебло|Стеблото]] е скоро голо или со многу ретки и наведнати прости влакна, а може да се сретнат и поединечни влакна. * ''[[Alcea pallida]]'' - Стеблото има густи ѕвездести и поретко со ѕвездести снопчести влакна. Ливчињата на епикаликсот се долги колку чашката или малку пократки од неа. * ''[[Alcea heldreichii]]'' - Стеблото има густи ѕвездести и поретко со ѕвездести снопчести влакна. Ливчињата на епикаликсот се долги најмногу до половината на чашката.<ref name=":1" /> == Употреба == Поради лесното семенско одгледување, видовите од овој род претставуваат чест избор за украсување на градините, при што тие со црвени цветови дополнително ги привлекуваат [[Пеперуги|пеперутките]] и [[Колибри|колибрите]]. Сувите стебла на ''Alcea'' може да се употребуваат за огрев, додека [[Корен|коренот]] традиционално се употребувал за медицински цели.<ref name="foc" /><ref>{{Наведено списание|last=Aydin|first=S.|last2=Öztürk|first2=Y.|last3=Başer|first3=K. H. C.|last4=Kirimer|first4=N.|last5=Kurtar-Öztürk|first5=N.|year=1992|title=Effects of ''Alcea pallida'' L. (A.) and ''Tilia argentea'' Desf. Ex DC infusions on swimming performance in mice|journal=Phytotherapy Research|volume=6|issue=4|pages=219–220|doi=10.1002/ptr.2650060411}}</ref> == Штетници и болести == [[File:Hollyhock_Weevil_(2713629786).jpg|алт=Rhopalapion longirostre|десно|мини| ''Rhopalapion longirostre'']] Видовите ''Alcea'' претставуваат храна за [[Ларва|ларвите]] на некои видови [[Пеперуги|пеперутки]] (''Lepidoptera''), вклучувајќи ги ''Bucculatrix quadrigemina'' и [[Лажен адмирал|лажниот адмирал]] (''Vanessa cardui''). Листовите на ''Alcea'' често страдаат од ''Podagrica fuscicornis'' која прави мали дупки по нивната површина. За време на топли периоди и суша, ова растение привлекува и други штетници: црви, [[Лисни вошки (натсемејство)|лисни вошки]] и бубачки од родот <nowiki><i>Miridae</i></nowiki>.<ref>Brickell, Christopher, ed. ''The Royal Horticultural Society Encyclopedia of Garden Plants''. Dorling Kindersly, London. 1996. pg. 93. {{ISBN|978-0-7513-0436-7}}</ref> Голем број [[чурилкаровидни]] бубачки го користат ''Alcea'' ''rosea'' како растение домаќин, вклучувајќи ги ''[[Rhopalapion longirostre]]'', ''[[Alocentron curvirostre]]'' и ''[[Aspidapion validum]]''. Растенијата исто така често страдаат од патогената [[габа]] ''Puccinia malvacearum.''<ref>[http://apps.rhs.org.uk/advicesearch/Profile.aspx?pid=564 Hollyhock rust.] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110831120256/http://apps.rhs.org.uk/advicesearch/Profile.aspx?pid=564|date=2011-08-31}} Royal Horticultural Society.</ref> == Култура == Аои Мацури (фестивал на ''Alcea'') е еден од трите главни фестивали во градот [[Кјото]]. За време на викторијанската ера, некои видови од родот ''Alcea'' биле носители на двојна симболика — ја претставувале личната амбиција и плодноста.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.languageofflowers.com/flowermeaning.htm|title=Language of Flowers - Flower Meanings, Flower Sentiments|work=www.languageofflowers.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20161124141728/http://languageofflowers.com/flowermeaning.htm|archive-date=2016-11-24|accessdate=2016-11-26}}</ref> == Галерија == <gallery widths="200px" heights="200px"> File:Hollyhock_-_Kolkata_2011-02-25_1734.JPG| ''Alcea sp.'' File:Alcea-setosa--Chotmit--Zachi-Evenor.jpg| ''Alcea setosa'' File:Alcea_rosea3_ies.jpg| Чашкини ливчиња File:Malva_negra_-_Alcea_rosea_var._nigra_-_Hollyhock_(7448054488).jpg| ''Alcea rosea 'Nigra''' File:Alcea_Rosea_Hollyhocks_flower_plant.jpg| ''Alcea sp.'' File:Alcea_Rosea_Hollyhocks_flower_plant_-_Closer_look.jpg|алт=Alcea sp. Closer look at the flower| ''Alcea'' sp. Поглед одблизу на цветот File:Aoix2.jpg|алт=Man carrying a hollyhock float during the Aoi Matsuri procession| Поворката Аои Мацури </gallery> == Наводи == {{Наводи|30em}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Статии со микроформати за вид]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Слезови]] [[Категорија:Слезовидни]] du5jsdue2jx6fhdbgr51xlzlj1kbtf0 1 1405331 5642158 2026-10-09T05:46:40Z P.Nedelkovski 47736 Создадена страница со: {{СЗР}} {{ВПМ}} 5642158 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} {{ВПМ}} gb6mllq152llz1mi7o5acnlbw8trody 1 1405332 5642160 2026-10-09T05:57:56Z Orce Wiki 121850 Создадена страница со: {{сзр}} 5642160 wikitext text/x-wiki {{сзр}} l91fuluhfmxd7xhcgfmssgp4a9mdc30 0 1405333 5642163 2026-10-09T06:24:27Z Buli 2648 Создадена страница со: '''Викторија''' (малтешки: Victoria), позната и како '''Рабат''' (малтешки: Ir-Rabat), е град на островот [[Гоцо]], во состав на [[Малта]]. Сместен е во средишниот дел на островот и претставува негов главен административен, трговски и културен центар. Градот ги опфаќа... 5642163 wikitext text/x-wiki '''Викторија''' (малтешки: Victoria), позната и како '''Рабат''' (малтешки: Ir-Rabat), е град на островот [[Гоцо]], во состав на [[Малта]]. Сместен е во средишниот дел на островот и претставува негов главен административен, трговски и културен центар. Градот ги опфаќа историската тврдина Цитадела (Iċ-Ċittadella) и населбата Рабат, која се развила во подножјето на тврдината. Името Викторија било воведено на 10 јуни 1887 година, по повод златниот јубилеј од доаѓањето на британската кралица [[Кралица Викторија|Викторија]] на престолот, кога населбата го добила и статусот на град. И покрај официјалното преименување, називот Рабат продолжил широко да се употребува меѓу локалното население. 6hrcmutph0dp7prybtaalv01nfpxg1c 5642165 5642163 2026-10-09T06:25:36Z Buli 2648 5642165 wikitext text/x-wiki '''Викторија''' ({{langx|mt|Victoria}}), позната и како '''Рабат''' ({{langx|mt|Ir-Rabat}}), е град на островот [[Гоцо]], во состав на [[Малта]]. Сместен е во средишниот дел на островот и претставува негов главен административен, трговски и културен центар. Градот ги опфаќа историската тврдина Цитадела (Iċ-Ċittadella) и населбата Рабат, која се развила во подножјето на тврдината. Името Викторија било воведено на 10 јуни 1887 година, по повод златниот јубилеј од доаѓањето на британската кралица [[Кралица Викторија|Викторија]] на престолот, кога населбата го добила и статусот на град. И покрај официјалното преименување, називот Рабат продолжил широко да се употребува меѓу локалното население. he9whkfjcxfl80md87u1peoqwovnm20 5642169 5642165 2026-10-09T06:29:59Z Buli 2648 5642169 wikitext text/x-wiki '''Викторија''' ({{langx|mt|Victoria}}), позната и како '''Рабат''' ({{langx|mt|Ir-Rabat}}), е град на островот [[Гоцо]], во состав на [[Малта]]. Сместен е во средишниот дел на островот и претставува негов главен административен, трговски и културен центар. Градот ги опфаќа историската тврдина Цитадела (Iċ-Ċittadella) и населбата Рабат, која се развила во подножјето на тврдината. Името Викторија било воведено на 10 јуни 1887 година, по повод златниот јубилеј од доаѓањето на британската кралица [[Кралица Викторија|Викторија]] на престолот, кога населбата го добила и статусот на град. И покрај официјалното преименување, називот Рабат продолжил широко да се употребува меѓу локалното население. == Историја == Подрачјето на Викторија има долга историја на населување, а ридот на кој се наоѓа Цитаделата имал стратешко значење уште во праисторијата. Археолошките наоди укажуваат на населување во бронзеното време, додека во римскиот период Гоцо имал статус на посебна општинска единица (''[[Муниципиум|municipium]]''). Утврденото возвишение служело како административен, воен и верски центар на островот. Во средниот век, на него се развила утврдена населба, која обезбедувала засолниште за жителите при напади од морето. Значаен настан во историјата на градот и островот бил османлискиот напад во 1551 година. По освојувањето на Цитаделата, голем дел од населението на Гоцо било заробено и одведено во ропство. По нападот, утврдувањата постепено биле обновени. Во периодот од 1599 до 1622 година, јужниот дел на Цитаделата бил значително реконструиран и зајакнат со нови бастионски утврдувања, додека делови од средновековните ѕидини биле зачувани. До 1637 година, жителите на Гоцо биле обврзани ноќе да престојуваат во Цитаделата заради заштита од напади на гусари. На 10 јуни 1887 година, во чест на британската кралица [[Кралица Викторија|Викторија]], градот го добил денешното официјално име и бил прогласен за град. Името Рабат, кое потекнува од арапски збор со значење „предградие“, продолжило да се употребува за историскиот дел на населбата надвор од Цитаделата, како и во поширокото локално именување на градот. hky39nh2tb26fbn7bc39odqiwxd5npq 5642170 5642169 2026-10-09T06:31:58Z Buli 2648 5642170 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Викторија | native_name = Il-Belt Victoria | native_name_lang = mt | other_name = Città Victoria, Ir-Rabat, Għawdex | type = Town and [[Local councils of Malta|Local council]] | image = Malta Gozo Victoria BW 2011-10-08 15-32-18.jpg | caption = View of Victoria | image_flag = Flag of Victoria, Gozo.svg | image_shield = Rabat Gozo coa.svg | shield_link = Coat of arms | etymology = | nickname = | motto = {{force singular}} ''A Magna Maxima''<br><small>(From Great, Supreme)</small> | pushpin_map = Malta#Mediterranean | pushpin_relief = 1 | map_caption = | coordinates = {{coord|36|2|37|N|14|14|35|E|type:city_region:MT|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|Malta}} | subdivision_type1 = [[Regions of Malta|Region]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Flag of Gozo.svg}} [[Gozo (region)|Gozo Region]] | subdivision_type2 = [[Districts of Malta|District]] | subdivision_name2 = [[Districts of Malta#Gozo and Comino District|Gozo and Comino District]] | established_title = | established_date = | founder = | parts_type = Borders | parts_style = para | p1 = [[Fontana, Gozo|Fontana]], [[Għasri]], [[Kerċem]], [[Xagħra]], [[Xewkija]], [[Żebbuġ, Gozo|Żebbuġ]] | leader_title = [[List of mayors of places in Malta|Mayor]] | leader_name = Brian Azzopardi | leader_party = [[Nationalist Party (Malta)|PN]] | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 2.9 | area_note = | area_footnotes = | elevation_m = | elevation_footnotes = | population_total = 7491 | population_as_of = July 2024 | population_footnotes = <ref name="nso_2012-2024">{{cite web |title=Mid-year population estimates by locality, sex and citizenship: 2012-2024 |url=https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Mid-year-population-estimates-by-locality-sex-and-citzenship_2012-2024.xlsx |publisher=National Statistics Office}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_note = | population_demonym = Rabti t'Għawdex (m), Rabtija t'Għawdex (f), Rabtin t'Għawdex (pl) | time_zone1 = [[Central European Time|CET]] | utc_offset1 = +1 | time_zone1_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset1_DST = +2 | postal_code_type = [[Postal codes in Malta|Postal code]] | postal_code = VCT | area_code_type = [[List of country calling codes|Dialing code]] | area_code = 356 | iso_code = MT-45 | custom_label_sec1 = [[Religion in Malta#Patron Saints|Patron saint]] | custom_data_sec1 = [[Saint George|St. George]]<br>[[Assumption of Mary|St. Mary]] | custom_label1_sec1 = [[Public holidays in Malta#Traditional Feasts|Day of festa]] | custom_data1_sec1 = 3rd Sunday of July (St. George)<br>15 August (St. Mary) | website = [http://www.victoria.org.mt/ Official website] | footnotes = }} '''Викторија''' ({{langx|mt|Victoria}}), позната и како '''Рабат''' ({{langx|mt|Ir-Rabat}}), е град на островот [[Гоцо]], во состав на [[Малта]]. Сместен е во средишниот дел на островот и претставува негов главен административен, трговски и културен центар. Градот ги опфаќа историската тврдина Цитадела (Iċ-Ċittadella) и населбата Рабат, која се развила во подножјето на тврдината. Името Викторија било воведено на 10 јуни 1887 година, по повод златниот јубилеј од доаѓањето на британската кралица [[Кралица Викторија|Викторија]] на престолот, кога населбата го добила и статусот на град. И покрај официјалното преименување, називот Рабат продолжил широко да се употребува меѓу локалното население. == Историја == Подрачјето на Викторија има долга историја на населување, а ридот на кој се наоѓа Цитаделата имал стратешко значење уште во праисторијата. Археолошките наоди укажуваат на населување во бронзеното време, додека во римскиот период Гоцо имал статус на посебна општинска единица (''[[Муниципиум|municipium]]''). Утврденото возвишение служело како административен, воен и верски центар на островот. Во средниот век, на него се развила утврдена населба, која обезбедувала засолниште за жителите при напади од морето. Значаен настан во историјата на градот и островот бил османлискиот напад во 1551 година. По освојувањето на Цитаделата, голем дел од населението на Гоцо било заробено и одведено во ропство. По нападот, утврдувањата постепено биле обновени. Во периодот од 1599 до 1622 година, јужниот дел на Цитаделата бил значително реконструиран и зајакнат со нови бастионски утврдувања, додека делови од средновековните ѕидини биле зачувани. До 1637 година, жителите на Гоцо биле обврзани ноќе да престојуваат во Цитаделата заради заштита од напади на гусари. На 10 јуни 1887 година, во чест на британската кралица [[Кралица Викторија|Викторија]], градот го добил денешното официјално име и бил прогласен за град. Името Рабат, кое потекнува од арапски збор со значење „предградие“, продолжило да се употребува за историскиот дел на населбата надвор од Цитаделата, како и во поширокото локално именување на градот. 0z07084nxzly8ogib8dkma44mugq4q2 5642171 5642170 2026-10-09T06:32:29Z Buli 2648 /* Историја */ 5642171 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Викторија | native_name = Il-Belt Victoria | native_name_lang = mt | other_name = Città Victoria, Ir-Rabat, Għawdex | type = Town and [[Local councils of Malta|Local council]] | image = Malta Gozo Victoria BW 2011-10-08 15-32-18.jpg | caption = View of Victoria | image_flag = Flag of Victoria, Gozo.svg | image_shield = Rabat Gozo coa.svg | shield_link = Coat of arms | etymology = | nickname = | motto = {{force singular}} ''A Magna Maxima''<br><small>(From Great, Supreme)</small> | pushpin_map = Malta#Mediterranean | pushpin_relief = 1 | map_caption = | coordinates = {{coord|36|2|37|N|14|14|35|E|type:city_region:MT|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|Malta}} | subdivision_type1 = [[Regions of Malta|Region]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Flag of Gozo.svg}} [[Gozo (region)|Gozo Region]] | subdivision_type2 = [[Districts of Malta|District]] | subdivision_name2 = [[Districts of Malta#Gozo and Comino District|Gozo and Comino District]] | established_title = | established_date = | founder = | parts_type = Borders | parts_style = para | p1 = [[Fontana, Gozo|Fontana]], [[Għasri]], [[Kerċem]], [[Xagħra]], [[Xewkija]], [[Żebbuġ, Gozo|Żebbuġ]] | leader_title = [[List of mayors of places in Malta|Mayor]] | leader_name = Brian Azzopardi | leader_party = [[Nationalist Party (Malta)|PN]] | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 2.9 | area_note = | area_footnotes = | elevation_m = | elevation_footnotes = | population_total = 7491 | population_as_of = July 2024 | population_footnotes = <ref name="nso_2012-2024">{{cite web |title=Mid-year population estimates by locality, sex and citizenship: 2012-2024 |url=https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Mid-year-population-estimates-by-locality-sex-and-citzenship_2012-2024.xlsx |publisher=National Statistics Office}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_note = | population_demonym = Rabti t'Għawdex (m), Rabtija t'Għawdex (f), Rabtin t'Għawdex (pl) | time_zone1 = [[Central European Time|CET]] | utc_offset1 = +1 | time_zone1_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset1_DST = +2 | postal_code_type = [[Postal codes in Malta|Postal code]] | postal_code = VCT | area_code_type = [[List of country calling codes|Dialing code]] | area_code = 356 | iso_code = MT-45 | custom_label_sec1 = [[Religion in Malta#Patron Saints|Patron saint]] | custom_data_sec1 = [[Saint George|St. George]]<br>[[Assumption of Mary|St. Mary]] | custom_label1_sec1 = [[Public holidays in Malta#Traditional Feasts|Day of festa]] | custom_data1_sec1 = 3rd Sunday of July (St. George)<br>15 August (St. Mary) | website = [http://www.victoria.org.mt/ Official website] | footnotes = }} '''Викторија''' ({{langx|mt|Victoria}}), позната и како '''Рабат''' ({{langx|mt|Ir-Rabat}}), е град на островот [[Гоцо]], во состав на [[Малта]]. Сместен е во средишниот дел на островот и претставува негов главен административен, трговски и културен центар. Градот ги опфаќа историската тврдина Цитадела (Iċ-Ċittadella) и населбата Рабат, која се развила во подножјето на тврдината. Името Викторија било воведено на 10 јуни 1887 година, по повод златниот јубилеј од доаѓањето на британската кралица [[Кралица Викторија|Викторија]] на престолот, кога населбата го добила и статусот на град. И покрај официјалното преименување, називот Рабат продолжил широко да се употребува меѓу локалното население. == Историја == Подрачјето на Викторија има долга историја на населување, а ридот на кој се наоѓа Цитаделата имал стратешко значење уште во праисторијата. Археолошките наоди укажуваат на населување во бронзеното време, додека во римскиот период Гоцо имал статус на посебна општинска единица (''[[Муниципиум|municipium]]''). Утврденото возвишение служело како административен, воен и верски центар на островот. Во средниот век, на него се развила утврдена населба, која обезбедувала засолниште за жителите при напади од морето. Значаен настан во историјата на градот и островот бил османлискиот напад во 1551 година. По освојувањето на Цитаделата, голем дел од населението на Гоцо било заробено и одведено во ропство. По нападот, утврдувањата постепено биле обновени. Во периодот од 1599 до 1622 година, јужниот дел на Цитаделата бил значително реконструиран и зајакнат со нови бастионски утврдувања, додека делови од средновековните ѕидини биле зачувани. До 1637 година, жителите на Гоцо биле обврзани ноќе да престојуваат во Цитаделата заради заштита од напади на гусари. На 10 јуни 1887 година, во чест на британската кралица [[Кралица Викторија|Викторија]], градот го добил денешното официјално име и бил прогласен за град. Името Рабат, кое потекнува од арапски збор со значење „предградие“, продолжило да се употребува за историскиот дел на населбата надвор од Цитаделата, како и во поширокото локално именување на градот. == Наводи == {{наводи}} bm7pp8i9adpijucows7p6rllnt12dkg 5642172 5642171 2026-10-09T06:34:58Z Buli 2648 5642172 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Викторија | native_name = Il-Belt Victoria | native_name_lang = mt | other_name = Città Victoria, Ir-Rabat, Għawdex | type = Town and [[Local councils of Malta|Local council]] | image_skyline = Malta Gozo Victoria BW 2011-10-08 15-32-18.jpg | caption = View of Victoria | image_flag = Flag of Victoria, Gozo.svg | image_shield = Rabat Gozo coa.svg | shield_link = Coat of arms | etymology = | nickname = | motto = {{force singular}} ''A Magna Maxima''<br><small>(From Great, Supreme)</small> | pushpin_map = Malta#Mediterranean | pushpin_relief = 1 | map_caption = | coordinates = {{coord|36|2|37|N|14|14|35|E|type:city_region:MT|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|Malta}} | subdivision_type1 = [[Regions of Malta|Region]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Flag of Gozo.svg}} [[Gozo (region)|Gozo Region]] | subdivision_type2 = [[Districts of Malta|District]] | subdivision_name2 = [[Districts of Malta#Gozo and Comino District|Gozo and Comino District]] | established_title = | established_date = | founder = | parts_type = Borders | parts_style = para | p1 = [[Fontana, Gozo|Fontana]], [[Għasri]], [[Kerċem]], [[Xagħra]], [[Xewkija]], [[Żebbuġ, Gozo|Żebbuġ]] | leader_title = [[List of mayors of places in Malta|Mayor]] | leader_name = Brian Azzopardi | leader_party = [[Nationalist Party (Malta)|PN]] | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 2.9 | area_note = | area_footnotes = | elevation_m = | elevation_footnotes = | population_total = 7491 | population_as_of = July 2024 | population_footnotes = <ref name="nso_2012-2024">{{cite web |title=Mid-year population estimates by locality, sex and citizenship: 2012-2024 |url=https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Mid-year-population-estimates-by-locality-sex-and-citzenship_2012-2024.xlsx |publisher=National Statistics Office}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_note = | population_demonym = Rabti t'Għawdex (m), Rabtija t'Għawdex (f), Rabtin t'Għawdex (pl) | time_zone1 = [[Central European Time|CET]] | utc_offset1 = +1 | time_zone1_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset1_DST = +2 | postal_code_type = [[Postal codes in Malta|Postal code]] | postal_code = VCT | area_code_type = [[List of country calling codes|Dialing code]] | area_code = 356 | iso_code = MT-45 | custom_label_sec1 = [[Religion in Malta#Patron Saints|Patron saint]] | custom_data_sec1 = [[Saint George|St. George]]<br>[[Assumption of Mary|St. Mary]] | custom_label1_sec1 = [[Public holidays in Malta#Traditional Feasts|Day of festa]] | custom_data1_sec1 = 3rd Sunday of July (St. George)<br>15 August (St. Mary) | website = [http://www.victoria.org.mt/ Official website] | footnotes = }} '''Викторија''' ({{langx|mt|Victoria}}), позната и како '''Рабат''' ({{langx|mt|Ir-Rabat}}), е град на островот [[Гоцо]], во состав на [[Малта]]. Сместен е во средишниот дел на островот и претставува негов главен административен, трговски и културен центар. Градот ги опфаќа историската тврдина Цитадела (Iċ-Ċittadella) и населбата Рабат, која се развила во подножјето на тврдината. Името Викторија било воведено на 10 јуни 1887 година, по повод златниот јубилеј од доаѓањето на британската кралица [[Кралица Викторија|Викторија]] на престолот, кога населбата го добила и статусот на град. И покрај официјалното преименување, називот Рабат продолжил широко да се употребува меѓу локалното население. == Историја == Подрачјето на Викторија има долга историја на населување, а ридот на кој се наоѓа Цитаделата имал стратешко значење уште во праисторијата. Археолошките наоди укажуваат на населување во бронзеното време, додека во римскиот период Гоцо имал статус на посебна општинска единица (''[[Муниципиум|municipium]]''). Утврденото возвишение служело како административен, воен и верски центар на островот. Во средниот век, на него се развила утврдена населба, која обезбедувала засолниште за жителите при напади од морето. Значаен настан во историјата на градот и островот бил османлискиот напад во 1551 година. По освојувањето на Цитаделата, голем дел од населението на Гоцо било заробено и одведено во ропство. По нападот, утврдувањата постепено биле обновени. Во периодот од 1599 до 1622 година, јужниот дел на Цитаделата бил значително реконструиран и зајакнат со нови бастионски утврдувања, додека делови од средновековните ѕидини биле зачувани. До 1637 година, жителите на Гоцо биле обврзани ноќе да престојуваат во Цитаделата заради заштита од напади на гусари. На 10 јуни 1887 година, во чест на британската кралица [[Кралица Викторија|Викторија]], градот го добил денешното официјално име и бил прогласен за град. Името Рабат, кое потекнува од арапски збор со значење „предградие“, продолжило да се употребува за историскиот дел на населбата надвор од Цитаделата, како и во поширокото локално именување на градот. == Наводи == {{наводи}} l8vd5668guid0s9un19ub98lgcf824g 5642173 5642172 2026-10-09T06:36:27Z Buli 2648 /* Наводи */ 5642173 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Викторија | native_name = Il-Belt Victoria | native_name_lang = mt | other_name = Città Victoria, Ir-Rabat, Għawdex | type = Town and [[Local councils of Malta|Local council]] | image_skyline = Malta Gozo Victoria BW 2011-10-08 15-32-18.jpg | caption = View of Victoria | image_flag = Flag of Victoria, Gozo.svg | image_shield = Rabat Gozo coa.svg | shield_link = Coat of arms | etymology = | nickname = | motto = {{force singular}} ''A Magna Maxima''<br><small>(From Great, Supreme)</small> | pushpin_map = Malta#Mediterranean | pushpin_relief = 1 | map_caption = | coordinates = {{coord|36|2|37|N|14|14|35|E|type:city_region:MT|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|Malta}} | subdivision_type1 = [[Regions of Malta|Region]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Flag of Gozo.svg}} [[Gozo (region)|Gozo Region]] | subdivision_type2 = [[Districts of Malta|District]] | subdivision_name2 = [[Districts of Malta#Gozo and Comino District|Gozo and Comino District]] | established_title = | established_date = | founder = | parts_type = Borders | parts_style = para | p1 = [[Fontana, Gozo|Fontana]], [[Għasri]], [[Kerċem]], [[Xagħra]], [[Xewkija]], [[Żebbuġ, Gozo|Żebbuġ]] | leader_title = [[List of mayors of places in Malta|Mayor]] | leader_name = Brian Azzopardi | leader_party = [[Nationalist Party (Malta)|PN]] | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 2.9 | area_note = | area_footnotes = | elevation_m = | elevation_footnotes = | population_total = 7491 | population_as_of = July 2024 | population_footnotes = <ref name="nso_2012-2024">{{cite web |title=Mid-year population estimates by locality, sex and citizenship: 2012-2024 |url=https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Mid-year-population-estimates-by-locality-sex-and-citzenship_2012-2024.xlsx |publisher=National Statistics Office}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_note = | population_demonym = Rabti t'Għawdex (m), Rabtija t'Għawdex (f), Rabtin t'Għawdex (pl) | time_zone1 = [[Central European Time|CET]] | utc_offset1 = +1 | time_zone1_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset1_DST = +2 | postal_code_type = [[Postal codes in Malta|Postal code]] | postal_code = VCT | area_code_type = [[List of country calling codes|Dialing code]] | area_code = 356 | iso_code = MT-45 | custom_label_sec1 = [[Religion in Malta#Patron Saints|Patron saint]] | custom_data_sec1 = [[Saint George|St. George]]<br>[[Assumption of Mary|St. Mary]] | custom_label1_sec1 = [[Public holidays in Malta#Traditional Feasts|Day of festa]] | custom_data1_sec1 = 3rd Sunday of July (St. George)<br>15 August (St. Mary) | website = [http://www.victoria.org.mt/ Official website] | footnotes = }} '''Викторија''' ({{langx|mt|Victoria}}), позната и како '''Рабат''' ({{langx|mt|Ir-Rabat}}), е град на островот [[Гоцо]], во состав на [[Малта]]. Сместен е во средишниот дел на островот и претставува негов главен административен, трговски и културен центар. Градот ги опфаќа историската тврдина Цитадела (Iċ-Ċittadella) и населбата Рабат, која се развила во подножјето на тврдината. Името Викторија било воведено на 10 јуни 1887 година, по повод златниот јубилеј од доаѓањето на британската кралица [[Кралица Викторија|Викторија]] на престолот, кога населбата го добила и статусот на град. И покрај официјалното преименување, називот Рабат продолжил широко да се употребува меѓу локалното население. == Историја == Подрачјето на Викторија има долга историја на населување, а ридот на кој се наоѓа Цитаделата имал стратешко значење уште во праисторијата. Археолошките наоди укажуваат на населување во бронзеното време, додека во римскиот период Гоцо имал статус на посебна општинска единица (''[[Муниципиум|municipium]]''). Утврденото возвишение служело како административен, воен и верски центар на островот. Во средниот век, на него се развила утврдена населба, која обезбедувала засолниште за жителите при напади од морето. Значаен настан во историјата на градот и островот бил османлискиот напад во 1551 година. По освојувањето на Цитаделата, голем дел од населението на Гоцо било заробено и одведено во ропство. По нападот, утврдувањата постепено биле обновени. Во периодот од 1599 до 1622 година, јужниот дел на Цитаделата бил значително реконструиран и зајакнат со нови бастионски утврдувања, додека делови од средновековните ѕидини биле зачувани. До 1637 година, жителите на Гоцо биле обврзани ноќе да престојуваат во Цитаделата заради заштита од напади на гусари. На 10 јуни 1887 година, во чест на британската кралица [[Кралица Викторија|Викторија]], градот го добил денешното официјално име и бил прогласен за град. Името Рабат, кое потекнува од арапски збор со значење „предградие“, продолжило да се употребува за историскиот дел на населбата надвор од Цитаделата, како и во поширокото локално именување на градот. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Општини во Малта]] 3abxr7v61b4nelbk8phgu1pmbv6f086 5642174 5642173 2026-10-09T06:40:06Z Buli 2648 /* Историја */ 5642174 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Викторија | native_name = Il-Belt Victoria | native_name_lang = mt | other_name = Città Victoria, Ir-Rabat, Għawdex | type = Town and [[Local councils of Malta|Local council]] | image_skyline = Malta Gozo Victoria BW 2011-10-08 15-32-18.jpg | caption = View of Victoria | image_flag = Flag of Victoria, Gozo.svg | image_shield = Rabat Gozo coa.svg | shield_link = Coat of arms | etymology = | nickname = | motto = {{force singular}} ''A Magna Maxima''<br><small>(From Great, Supreme)</small> | pushpin_map = Malta#Mediterranean | pushpin_relief = 1 | map_caption = | coordinates = {{coord|36|2|37|N|14|14|35|E|type:city_region:MT|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|Malta}} | subdivision_type1 = [[Regions of Malta|Region]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Flag of Gozo.svg}} [[Gozo (region)|Gozo Region]] | subdivision_type2 = [[Districts of Malta|District]] | subdivision_name2 = [[Districts of Malta#Gozo and Comino District|Gozo and Comino District]] | established_title = | established_date = | founder = | parts_type = Borders | parts_style = para | p1 = [[Fontana, Gozo|Fontana]], [[Għasri]], [[Kerċem]], [[Xagħra]], [[Xewkija]], [[Żebbuġ, Gozo|Żebbuġ]] | leader_title = [[List of mayors of places in Malta|Mayor]] | leader_name = Brian Azzopardi | leader_party = [[Nationalist Party (Malta)|PN]] | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 2.9 | area_note = | area_footnotes = | elevation_m = | elevation_footnotes = | population_total = 7491 | population_as_of = July 2024 | population_footnotes = <ref name="nso_2012-2024">{{cite web |title=Mid-year population estimates by locality, sex and citizenship: 2012-2024 |url=https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Mid-year-population-estimates-by-locality-sex-and-citzenship_2012-2024.xlsx |publisher=National Statistics Office}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_note = | population_demonym = Rabti t'Għawdex (m), Rabtija t'Għawdex (f), Rabtin t'Għawdex (pl) | time_zone1 = [[Central European Time|CET]] | utc_offset1 = +1 | time_zone1_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset1_DST = +2 | postal_code_type = [[Postal codes in Malta|Postal code]] | postal_code = VCT | area_code_type = [[List of country calling codes|Dialing code]] | area_code = 356 | iso_code = MT-45 | custom_label_sec1 = [[Religion in Malta#Patron Saints|Patron saint]] | custom_data_sec1 = [[Saint George|St. George]]<br>[[Assumption of Mary|St. Mary]] | custom_label1_sec1 = [[Public holidays in Malta#Traditional Feasts|Day of festa]] | custom_data1_sec1 = 3rd Sunday of July (St. George)<br>15 August (St. Mary) | website = [http://www.victoria.org.mt/ Official website] | footnotes = }} '''Викторија''' ({{langx|mt|Victoria}}), позната и како '''Рабат''' ({{langx|mt|Ir-Rabat}}), е град на островот [[Гоцо]], во состав на [[Малта]]. Сместен е во средишниот дел на островот и претставува негов главен административен, трговски и културен центар. Градот ги опфаќа историската тврдина Цитадела (Iċ-Ċittadella) и населбата Рабат, која се развила во подножјето на тврдината. Името Викторија било воведено на 10 јуни 1887 година, по повод златниот јубилеј од доаѓањето на британската кралица [[Кралица Викторија|Викторија]] на престолот, кога населбата го добила и статусот на град. И покрај официјалното преименување, називот Рабат продолжил широко да се употребува меѓу локалното население. == Историја == Подрачјето на Викторија има долга историја на населување, а ридот на кој се наоѓа Цитаделата имал стратешко значење уште во праисторијата. Археолошките наоди укажуваат на населување во бронзеното време, додека во римскиот период Гоцо имал статус на посебна општинска единица (''[[Муниципиум|municipium]]''). Утврденото возвишение служело како административен, воен и верски центар на островот. Во средниот век, на него се развила утврдена населба, која обезбедувала засолниште за жителите при напади од морето. Значаен настан во историјата на градот и островот бил османлискиот напад во 1551 година. По освојувањето на Цитаделата, голем дел од населението на Гоцо било заробено и одведено во [[Ропството во Отоманското Царство|ропство]]. По нападот, утврдувањата постепено биле обновени. Во периодот од 1599 до 1622 година, јужниот дел на Цитаделата бил значително реконструиран и зајакнат со нови бастионски утврдувања, додека делови од средновековните ѕидини биле зачувани. До 1637 година, жителите на Гоцо биле обврзани ноќе да престојуваат во Цитаделата заради заштита од напади на гусари. На 10 јуни 1887 година, во чест на британската кралица [[Кралица Викторија|Викторија]], градот го добил денешното официјално име и бил прогласен за град. Името Рабат, кое потекнува од арапски збор со значење „предградие“, продолжило да се употребува за историскиот дел на населбата надвор од Цитаделата, како и во поширокото локално именување на градот. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Општини во Малта]] bi890txnbo6xpxx5apgv3bpivasuwyd 5642175 5642174 2026-10-09T06:44:13Z Buli 2648 /* Историја */ 5642175 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Викторија | native_name = Il-Belt Victoria | native_name_lang = mt | other_name = Città Victoria, Ir-Rabat, Għawdex | type = Town and [[Local councils of Malta|Local council]] | image_skyline = Malta Gozo Victoria BW 2011-10-08 15-32-18.jpg | caption = View of Victoria | image_flag = Flag of Victoria, Gozo.svg | image_shield = Rabat Gozo coa.svg | shield_link = Coat of arms | etymology = | nickname = | motto = {{force singular}} ''A Magna Maxima''<br><small>(From Great, Supreme)</small> | pushpin_map = Malta#Mediterranean | pushpin_relief = 1 | map_caption = | coordinates = {{coord|36|2|37|N|14|14|35|E|type:city_region:MT|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|Malta}} | subdivision_type1 = [[Regions of Malta|Region]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Flag of Gozo.svg}} [[Gozo (region)|Gozo Region]] | subdivision_type2 = [[Districts of Malta|District]] | subdivision_name2 = [[Districts of Malta#Gozo and Comino District|Gozo and Comino District]] | established_title = | established_date = | founder = | parts_type = Borders | parts_style = para | p1 = [[Fontana, Gozo|Fontana]], [[Għasri]], [[Kerċem]], [[Xagħra]], [[Xewkija]], [[Żebbuġ, Gozo|Żebbuġ]] | leader_title = [[List of mayors of places in Malta|Mayor]] | leader_name = Brian Azzopardi | leader_party = [[Nationalist Party (Malta)|PN]] | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 2.9 | area_note = | area_footnotes = | elevation_m = | elevation_footnotes = | population_total = 7491 | population_as_of = July 2024 | population_footnotes = <ref name="nso_2012-2024">{{cite web |title=Mid-year population estimates by locality, sex and citizenship: 2012-2024 |url=https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Mid-year-population-estimates-by-locality-sex-and-citzenship_2012-2024.xlsx |publisher=National Statistics Office}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_note = | population_demonym = Rabti t'Għawdex (m), Rabtija t'Għawdex (f), Rabtin t'Għawdex (pl) | time_zone1 = [[Central European Time|CET]] | utc_offset1 = +1 | time_zone1_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset1_DST = +2 | postal_code_type = [[Postal codes in Malta|Postal code]] | postal_code = VCT | area_code_type = [[List of country calling codes|Dialing code]] | area_code = 356 | iso_code = MT-45 | custom_label_sec1 = [[Religion in Malta#Patron Saints|Patron saint]] | custom_data_sec1 = [[Saint George|St. George]]<br>[[Assumption of Mary|St. Mary]] | custom_label1_sec1 = [[Public holidays in Malta#Traditional Feasts|Day of festa]] | custom_data1_sec1 = 3rd Sunday of July (St. George)<br>15 August (St. Mary) | website = [http://www.victoria.org.mt/ Official website] | footnotes = }} '''Викторија''' ({{langx|mt|Victoria}}), позната и како '''Рабат''' ({{langx|mt|Ir-Rabat}}), е град на островот [[Гоцо]], во состав на [[Малта]]. Сместен е во средишниот дел на островот и претставува негов главен административен, трговски и културен центар. Градот ги опфаќа историската тврдина Цитадела (Iċ-Ċittadella) и населбата Рабат, која се развила во подножјето на тврдината. Името Викторија било воведено на 10 јуни 1887 година, по повод златниот јубилеј од доаѓањето на британската кралица [[Кралица Викторија|Викторија]] на престолот, кога населбата го добила и статусот на град. И покрај официјалното преименување, називот Рабат продолжил широко да се употребува меѓу локалното население. == Историја == Подрачјето на Викторија има долга историја на населување, а ридот на кој се наоѓа Цитаделата имал стратешко значење уште во праисторијата. Археолошките наоди укажуваат на населување во бронзеното време, додека во римскиот период Гоцо имал статус на посебна општинска единица (''[[Муниципиум|municipium]]''). Утврденото возвишение служело како административен, воен и верски центар на островот. Во средниот век, на него се развила утврдена населба, која обезбедувала засолниште за жителите при напади од морето. [[Податотека:Cathedral of St.Mary - 01.jpg|лево|мини|Катедралата Голема Богородица во Цитаделата]] Значаен настан во историјата на градот и островот бил османлискиот напад во 1551 година. По освојувањето на Цитаделата, голем дел од населението на Гоцо било заробено и одведено во [[Ропството во Отоманското Царство|ропство]]. По нападот, утврдувањата постепено биле обновени. Во периодот од 1599 до 1622 година, јужниот дел на Цитаделата бил значително реконструиран и зајакнат со нови бастионски утврдувања, додека делови од средновековните ѕидини биле зачувани. До 1637 година, жителите на Гоцо биле обврзани ноќе да престојуваат во Цитаделата заради заштита од напади на гусари. На 10 јуни 1887 година, во чест на британската кралица [[Кралица Викторија|Викторија]], градот го добил денешното официјално име и бил прогласен за град. Името Рабат, кое потекнува од арапски збор со значење „предградие“, продолжило да се употребува за историскиот дел на населбата надвор од Цитаделата, како и во поширокото локално именување на градот. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Општини во Малта]] m2teah2lb77gzpm5yskepqoz31yeac1 14 1405334 5642164 2026-10-09T06:24:57Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: {{Катпов|Народен светец}} {{рв|Folk saints}} [[Категорија:Христијански фолклор|Светци]] [[Категорија:Народно христијанство|Светци]] [[Категорија:Видови светци]] [[Категорија:Светци]] 5642164 wikitext text/x-wiki {{Катпов|Народен светец}} {{рв|Folk saints}} [[Категорија:Христијански фолклор|Светци]] [[Категорија:Народно христијанство|Светци]] [[Категорија:Видови светци]] [[Категорија:Светци]] 4zj665svbrvljzst1to0frhrsonzq3c 5642166 5642164 2026-10-09T06:26:00Z Bjankuloski06 332 додадена [[Категорија:Народни верувања]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5642166 wikitext text/x-wiki {{Катпов|Народен светец}} {{рв|Folk saints}} [[Категорија:Христијански фолклор|Светци]] [[Категорија:Народно христијанство|Светци]] [[Категорија:Видови светци]] [[Категорија:Светци]] [[Категорија:Народни верувања|Светци]] 27gy1g7jppprnc8631uqciyhqw8vy4x 5642167 5642166 2026-10-09T06:26:11Z Bjankuloski06 332 5642167 wikitext text/x-wiki {{Катпов|Народен светец}} {{рв|Folk saints}} [[Категорија:Христијански фолклор|Светци]] [[Категорија:Народно христијанство|Светци]] [[Категорија:Народни верувања|Светци]] [[Категорија:Видови светци]] [[Категорија:Светци]] tps9np0v0dl2qz17aew4mia8znhcsca 5642168 5642167 2026-10-09T06:26:27Z Bjankuloski06 332 отстранета [[Категорија:Народно христијанство]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5642168 wikitext text/x-wiki {{Катпов|Народен светец}} {{рв|Folk saints}} [[Категорија:Христијански фолклор|Светци]] [[Категорија:Народни верувања|Светци]] [[Категорија:Видови светци]] [[Категорија:Светци]] asnmdy9a3exeu8bobk6hf1pz6p2vex8 0 1405335 5642177 2026-10-09T06:57:17Z Buli 2648 Создадена страница со: '''Биркиркара''' (малтешки: Birkirkara) е град и локална административна единица во средишниот дел на островот Малта, во истоимената островска држава. Се вбројува меѓу најстарите и најнаселените населби во земјата. Градот претставува значаен станбен, трг... 5642177 wikitext text/x-wiki '''Биркиркара''' (малтешки: Birkirkara) е град и локална административна единица во средишниот дел на островот Малта, во истоимената островска држава. Се вбројува меѓу најстарите и најнаселените населби во земјата. Градот претставува значаен станбен, трговски и сообраќаен центар, а во неговиот историски дел се зачувани традиционални тесни улици, стари куќи и верски објекти. Меѓу најпознатите знаменитости е базиликата „Света Елена“, посветена на светицата Елена, која е еден од главните верски центри на градот. fhw7m593famwr84kr6yrxquc2d9ddph 5642179 5642177 2026-10-09T06:58:03Z Buli 2648 5642179 wikitext text/x-wiki '''Биркиркара''' ({{langx|mt|Birkirkara}}) е град и локална административна единица во средишниот дел на островот Малта, во истоимената островска држава. Се вбројува меѓу најстарите и најнаселените населби во земјата. Градот претставува значаен станбен, трговски и сообраќаен центар, а во неговиот историски дел се зачувани традиционални тесни улици, стари куќи и верски објекти. Меѓу најпознатите знаменитости е базиликата „Света Елена“, посветена на светицата Елена, која е еден од главните верски центри на градот. n9t3hsu0la530sxnmz7xxf5ydcs4spb 5642181 5642179 2026-10-09T06:59:39Z Buli 2648 5642181 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Биркиркара | native_name = | native_name_lang = mt | official_name = | other_name = Birkirkara | type = [[Local councils of Malta|Local council]] | image_skyline = St Helen Parish Church Birkirkara Malta -1244497030.jpeg | caption = [[St Helen's Basilica|St. Helen's Basilica – Parish Church]] | image_flag = Flag of Birkirkara.svg | image_shield = Coat of arms of Birkirkara.svg | etymology = | nickname = | motto = ''[[In hoc signo vinces]]'' | image_map = Birkirkara in Malta.svg | map_caption = | coordinates = {{coord|35|53|48|N|14|27|45|E|type:city_region:MT|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Малта]] | subdivision_type1 = [[Regions of Malta|Region]] | subdivision_name1 = [[Eastern Region, Malta|Eastern Region]] | subdivision_type2 = [[Districts of Malta|District]] | subdivision_name2 = [[Northern Harbour District]] | established_title = | established_date = | founder = | parts_type = Borders | parts_style = para | p1 = [[Attard]], [[Balzan]], [[Iklin]], [[Msida]], [[Qormi]], [[San Ġwann]], [[Santa Venera]] | leader_title = [[List of mayors of places in Malta|Mayor]] | leader_name = Desirei Grech | leader_party = [[Nationalist Party (Malta)|PN]] | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 2.7 | area_note = | area_footnotes = | elevation_m = 40 | elevation_footnotes = | population_total = 30 166 | population_as_of = July 2026 | population_footnotes = | population_density_km2 = 11000.3 | population_note = | population_demonym = Karkariż (m), Karkariża (f), Karkariżi (pl) | time_zone1 = [[Central European Time|CET]] | utc_offset1 = +1 | time_zone1_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset1_DST = +2 | postal_code_type = [[Postal codes in Malta|Postal code]] | postal_code = BKR | area_code_type = [[List of country calling codes|Dialing code]] | area_code = 356 | iso_code = MT-04 | custom_label_sec1 = [[Religion in Malta#Patron Saints|Patron saints]] | custom_data_sec1 = [[Helena (empress)|Helena Empress]]; [[Saint Joseph]]; [[Our Lady of Mount Carmel]]; [[Anthony of Padua]] | custom_label1_sec1 = [[Public holidays in Malta#Traditional Feasts|Day of festa]] | custom_data1_sec1 = Saint Helen: 18 August (or first Sunday after date); Sunday after 15 August; 1 May; First Sunday of July; First Sunday of June | website = {{official website|https://localgovernment.gov.mt/en/lc/Birkirkara/Pages/default.aspx}} | footnotes = }} '''Биркиркара''' ({{langx|mt|Birkirkara}}) е град и локална административна единица во средишниот дел на островот Малта, во истоимената островска држава. Се вбројува меѓу најстарите и најнаселените населби во земјата. Градот претставува значаен станбен, трговски и сообраќаен центар, а во неговиот историски дел се зачувани традиционални тесни улици, стари куќи и верски објекти. Меѓу најпознатите знаменитости е базиликата „Света Елена“, посветена на светицата Елена, која е еден од главните верски центри на градот. 2ij8am09ewpu7nsed3gc8p74hghuwiz 5642183 5642181 2026-10-09T07:00:15Z Buli 2648 5642183 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Биркиркара | native_name = | native_name_lang = mt | official_name = | other_name = Birkirkara | type = [[Local councils of Malta|Local council]] | image_skyline = St Helen Parish Church Birkirkara Malta -1244497030.jpeg | caption = [[St Helen's Basilica|St. Helen's Basilica – Parish Church]] | image_flag = Flag of Birkirkara.svg | image_shield = Coat of arms of Birkirkara.svg | etymology = | nickname = | motto = ''[[In hoc signo vinces]]'' | image_map = Birkirkara in Malta.svg | map_caption = | coordinates = {{coord|35|53|48|N|14|27|45|E|type:city_region:MT|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Малта]] | subdivision_type1 = [[Regions of Malta|Region]] | subdivision_name1 = [[Eastern Region, Malta|Eastern Region]] | subdivision_type2 = [[Districts of Malta|District]] | subdivision_name2 = [[Northern Harbour District]] | established_title = | established_date = | founder = | parts_type = Borders | parts_style = para | p1 = [[Attard]], [[Balzan]], [[Iklin]], [[Msida]], [[Qormi]], [[San Ġwann]], [[Santa Venera]] | leader_title = [[List of mayors of places in Malta|Mayor]] | leader_name = Desirei Grech | leader_party = [[Nationalist Party (Malta)|PN]] | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 2.7 | area_note = | area_footnotes = | elevation_m = 40 | elevation_footnotes = | population_total = 30 166 | population_as_of = July 2026 | population_footnotes = | population_density_km2 = 11000.3 | population_note = | population_demonym = Karkariż (m), Karkariża (f), Karkariżi (pl) | time_zone1 = [[Central European Time|CET]] | utc_offset1 = +1 | time_zone1_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset1_DST = +2 | postal_code_type = [[Postal codes in Malta|Postal code]] | postal_code = BKR | area_code_type = [[List of country calling codes|Dialing code]] | area_code = 356 | iso_code = MT-04 | custom_label_sec1 = [[Religion in Malta#Patron Saints|Patron saints]] | custom_data_sec1 = [[Helena (empress)|Helena Empress]]; [[Saint Joseph]]; [[Our Lady of Mount Carmel]]; [[Anthony of Padua]] | custom_label1_sec1 = [[Public holidays in Malta#Traditional Feasts|Day of festa]] | custom_data1_sec1 = Saint Helen: 18 August (or first Sunday after date); Sunday after 15 August; 1 May; First Sunday of July; First Sunday of June | website = {{official website|https://localgovernment.gov.mt/en/lc/Birkirkara/Pages/default.aspx}} | footnotes = }} '''Биркиркара''' ({{langx|mt|Birkirkara}}) е град и локална административна единица во средишниот дел на островот [[Малта (остров)|Малта]], во истоимената островска држава. Се вбројува меѓу најстарите и најнаселените населби во земјата. Градот претставува значаен станбен, трговски и сообраќаен центар, а во неговиот историски дел се зачувани традиционални тесни улици, стари куќи и верски објекти. Меѓу најпознатите знаменитости е базиликата „Света Елена“, посветена на светицата Елена, која е еден од главните верски центри на градот. kv2gufqeud0bn6tg7w0t1l4s0zkpaj9 5642184 5642183 2026-10-09T07:00:55Z Buli 2648 5642184 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Биркиркара | native_name = | native_name_lang = mt | official_name = | other_name = Birkirkara | type = [[Local councils of Malta|Local council]] | image_skyline = St Helen Parish Church Birkirkara Malta -1244497030.jpeg | caption = [[St Helen's Basilica|St. Helen's Basilica – Parish Church]] | image_flag = Flag of Birkirkara.svg | image_shield = Coat of arms of Birkirkara.svg | etymology = | nickname = | motto = ''[[In hoc signo vinces]]'' | image_map = Birkirkara in Malta.svg | map_caption = | coordinates = {{coord|35|53|48|N|14|27|45|E|type:city_region:MT|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Малта]] | subdivision_type1 = [[Regions of Malta|Region]] | subdivision_name1 = [[Eastern Region, Malta|Eastern Region]] | subdivision_type2 = [[Districts of Malta|District]] | subdivision_name2 = [[Northern Harbour District]] | established_title = | established_date = | founder = | parts_type = Borders | parts_style = para | p1 = [[Attard]], [[Balzan]], [[Iklin]], [[Msida]], [[Qormi]], [[San Ġwann]], [[Santa Venera]] | leader_title = [[List of mayors of places in Malta|Mayor]] | leader_name = Desirei Grech | leader_party = [[Nationalist Party (Malta)|PN]] | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 2.7 | area_note = | area_footnotes = | elevation_m = 40 | elevation_footnotes = | population_total = 30 166 | population_as_of = July 2026 | population_footnotes = | population_density_km2 = 11000.3 | population_note = | population_demonym = Karkariż (m), Karkariża (f), Karkariżi (pl) | time_zone1 = [[Central European Time|CET]] | utc_offset1 = +1 | time_zone1_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset1_DST = +2 | postal_code_type = [[Postal codes in Malta|Postal code]] | postal_code = BKR | area_code_type = [[List of country calling codes|Dialing code]] | area_code = 356 | iso_code = MT-04 | custom_label_sec1 = [[Religion in Malta#Patron Saints|Patron saints]] | custom_data_sec1 = [[Helena (empress)|Helena Empress]]; [[Saint Joseph]]; [[Our Lady of Mount Carmel]]; [[Anthony of Padua]] | custom_label1_sec1 = [[Public holidays in Malta#Traditional Feasts|Day of festa]] | custom_data1_sec1 = Saint Helen: 18 August (or first Sunday after date); Sunday after 15 August; 1 May; First Sunday of July; First Sunday of June | website = {{official website|https://localgovernment.gov.mt/en/lc/Birkirkara/Pages/default.aspx}} | footnotes = }} '''Биркиркара''' ({{langx|mt|Birkirkara}}) е град и локална административна единица во средишниот дел на островот [[Малта (остров)|Малта]], во истоимената островска држава. Се вбројува меѓу најстарите и најнаселените населби во земјата. Градот претставува значаен станбен, трговски и сообраќаен центар, а во неговиот историски дел се зачувани традиционални тесни улици, стари куќи и верски објекти. Меѓу најпознатите знаменитости е базиликата „Света Елена“, посветена на светицата Елена, која е еден од главните верски центри на градот. [[Категорија:Општини во Малта]] n6f8cdtw72db18691cc8poiz7zq391b 5642185 5642184 2026-10-09T07:03:14Z Buli 2648 5642185 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Биркиркара | native_name = | native_name_lang = mt | official_name = | other_name = Birkirkara | type = [[Local councils of Malta|Local council]] | image_skyline = St Helen Parish Church Birkirkara Malta -1244497030.jpeg | caption = [[St Helen's Basilica|St. Helen's Basilica – Parish Church]] | image_flag = Flag of Birkirkara.svg | image_shield = Coat of arms of Birkirkara.svg | etymology = | nickname = | motto = ''[[In hoc signo vinces]]'' | image_map = Birkirkara in Malta.svg | map_caption = | coordinates = {{coord|35|53|48|N|14|27|45|E|type:city_region:MT|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Малта]] | subdivision_type1 = [[Regions of Malta|Region]] | subdivision_name1 = [[Eastern Region, Malta|Eastern Region]] | subdivision_type2 = [[Districts of Malta|District]] | subdivision_name2 = [[Northern Harbour District]] | established_title = | established_date = | founder = | parts_type = Borders | parts_style = para | p1 = [[Attard]], [[Balzan]], [[Iklin]], [[Msida]], [[Qormi]], [[San Ġwann]], [[Santa Venera]] | leader_title = [[List of mayors of places in Malta|Mayor]] | leader_name = Desirei Grech | leader_party = [[Nationalist Party (Malta)|PN]] | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 2.7 | area_note = | area_footnotes = | elevation_m = 40 | elevation_footnotes = | population_total = 30 166 | population_as_of = July 2026 | population_footnotes = | population_density_km2 = 11000.3 | population_note = | population_demonym = Karkariż (m), Karkariża (f), Karkariżi (pl) | time_zone1 = [[Central European Time|CET]] | utc_offset1 = +1 | time_zone1_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset1_DST = +2 | postal_code_type = [[Postal codes in Malta|Postal code]] | postal_code = BKR | area_code_type = [[List of country calling codes|Dialing code]] | area_code = 356 | iso_code = MT-04 | custom_label_sec1 = [[Religion in Malta#Patron Saints|Patron saints]] | custom_data_sec1 = [[Helena (empress)|Helena Empress]]; [[Saint Joseph]]; [[Our Lady of Mount Carmel]]; [[Anthony of Padua]] | custom_label1_sec1 = [[Public holidays in Malta#Traditional Feasts|Day of festa]] | custom_data1_sec1 = Saint Helen: 18 August (or first Sunday after date); Sunday after 15 August; 1 May; First Sunday of July; First Sunday of June | website = {{official website|https://localgovernment.gov.mt/en/lc/Birkirkara/Pages/default.aspx}} | footnotes = }} '''Биркиркара''' ({{langx|mt|Birkirkara}}) е град и локална административна единица во средишниот дел на островот [[Малта (остров)|Малта]], во истоимената островска држава. Се вбројува меѓу најстарите и најнаселените населби во земјата. Градот претставува значаен станбен, трговски и сообраќаен центар, а во неговиот историски дел се зачувани традиционални тесни улици, стари куќи и верски објекти. Меѓу најпознатите знаменитости е базиликата „Света Елена“, посветена на светицата Елена, која е еден од главните верски центри на градот. == Историја == Биркиркара е една од постарите населби на Малта. Иако подрачјето има траги од постаро населување, пишаните податоци за средновековната населба се појасни од подоцнежниот период на средниот век. Во 1402 година веќе се споменува црковна парохија во Биркиркара, а во 1436 година епископот Сенаторе де Мело ја вброил меѓу десетте парохии на Малта. Во текот на следните векови, парохијата опфаќала пошироко подрачје од денешната административна единица, од кое постепено се издвоиле повеќе околни населби како посебни парохии и локалитети. Во 16 век, Биркиркара била погодена од воените судири во Средоземјето. Историската хронологија на базиликата „Света Елена“ го бележи нападот од 1551 година, поврзан со османлиските сили и нивните сојузници. Во подоцнежните векови, населбата продолжила да се развива како земјоделско и црковно средиште во внатрешноста на Малта. Во 19 и 20 век, Биркиркара постепено се проширила како станбено место поврзано со развојот на Валета и другите урбани центри. Железничката линија на Малта, отворена на 28 февруари 1883 година, минувала низ градот, а локалната железничка станица имала значајна улога во превозот меѓу Валета и Рабат. Железницата престанала да работи на 31 март 1931 година. За време на Втората светска војна, Биркиркара добила дополнително административно значење бидејќи дел од владините служби и културните богатства биле преместени подалеку од пристаништата изложени на воздушни напади. [[Категорија:Општини во Малта]] 5oyaw6aajnqg1t5xfb2jkrh3gfnvkpb 0 1405336 5642186 2026-10-09T07:18:21Z Orce Wiki 121850 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1303085949|Alcea heldreichii]]“ 5642186 wikitext text/x-wiki '''''Alcea heldreichii''''' ''—'' [[Вид (биологија)|вид]] [[Скриеносеменици|цветно растение]] што припаѓа на [[Род (биологија)|родот]] ''[[Alcea]]'' од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[слезови]] (''Malvaceae''). [[Домороден вид|Природо]] е распространета во југоисточна [[Европа]] и [[Турција]]. == Опис == Alcea heldreichii е неразгрането или слабо разгрането [[Повеќегодишно растение|повеќегодишно]] [[тревесто растение]], високо до 60 см. Неговото [[стебло]] е вертикално, сиво-зелено, во долниот дел со поретки а во горниот дел со погусти куси и долги прилегнати или со подигнати краци ѕвездести влакна, а покрај нив и поединечни ѕвездесто-снопчести влакна. [[Лист|Листовите]] се големи, долните се долги и широки до 12 см и поделени на 5–7 ситно назабени делови, при што централниот е најголем и триаглест со тап врв, а страничните се помали и заоблени. Горната страна на листот е позелена со поретки ѕвездести влакненца, додека долната е сивкаста поради густата ѕвездеста влакнатост. [[Лисна дршка|Лисните дршки]] се нешто пократки од самиот лист, а прилисниците (5–9 мм) се широко-ланцетасти, најчесто дводелни и исто така густо влакнести. Обично има 2-3 [[Цвет|цветови]] во пазувите на листовите формирајќи едно класовидно [[соцветие]]. [[Цветна дршка|Цветните дршки]] се долги 5-6 мм, дебели, а кај [[Плод|плодовите]] се покуси. Епикаликсот има 6-7 листови, долги 6-10 мм, до половината сраснати помеѓу себе, на врвот заострени, густо ѕвездесто-влакнести. Чашката е петделна и има густи ѕвездести влакна. Таа е долга 15 мм, до половината насечена, деловите на врвот заострени, на внатрешната страна влакната се многу покуси, потенки и понежни. Венечните ливчиња се долги 20-30 мм, долгнавесто обратно-јајцевидни, странично не се препокриваат еден со друг, розови или бели, на врвот всечени, во основата жолтеникави, клиновидно стеснети, од двете страни со сноп од густи, бели, долги влакна. Прашничката трубичка е гола. Филаментите и антерите се жолти. Плодникот е составен од 30-40 карпели, кои со созревањето се распаѓаат на едносемени делчиња. Тие на грбната страна имаат напречно испакнати ребра и една длабока бразда од еден ред ѕвездести влакна по средината, а по работ се скоро со крилесто продолжение. Обете страни на карпелите со радијални, со силно испакнати ребра и со прилегнати влакна.<ref name=":1">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=1998|location=Скопје|pages=837-838}}</ref> == Распространетост == ''Alcea heldreichii'' се среќава во [[Македонија]], останатите земји од поранешна [[Југославија]], [[Бугарија]], [[Грција]], [[Турција]] и [[Украина]]. Во Македонија расте по суви тревести и каменливи места и покрај патишта во потоплите делови. Се среќава во [[Овче Поле]] - [[Богословец (село)|Богословец]], над с. [[Делисинци]]; [[Штип]] – Кумлак; [[Гевгелија]] - [[Богданци]]; помеѓу [[Стар Дојран|Стар]] и [[Нов Дојран]].<ref name=":1" /> == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Флора на Украина]] [[Категорија:Флора на Турција]] [[Категорија:Флора на Грција]] [[Категорија:Флора на Бугарија]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Слезовидни]] [[Категорија:Слезови]] 4otxf4x9zkbelwymrnsh1p942l37k89 5642189 5642186 2026-10-09T07:24:04Z Orce Wiki 121850 5642189 wikitext text/x-wiki {{Закосен наслов}}{{Taxobox | name = ''Alcea heldreichii'' | status = | image = | image_caption = | domain_sv = | domain = | regnum_sv = | regnum = Plantae | divisio_sv = | divisio = Tracheophyta | classis_sv = | classis = Magnoliopsida | ordo_sv = | ordo = [[Слезовидни]] (Malvales) | familia_sv = | familia =[[Слезови]] (Malvaceae) | genus_sv = | genus = [[Alcea]] | species_sv = | species = '''Alcea heldreichii''' | taxon = Alcea heldreichii | taxon_authority = ([[Boiss.]]) [[Boiss.]] | range_map = | range_map_caption = | image2 = | image2_caption = | synonyms = ''Althaea heldreichii'' <small>[[Boiss.]]</small> }} '''''Alcea heldreichii''''' ''—'' [[Вид (биологија)|вид]] [[Скриеносеменици|цветно растение]] што припаѓа на [[Род (биологија)|родот]] ''[[Alcea]]'' од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[слезови]] (''Malvaceae''). [[Домороден вид|Природо]] е распространета во југоисточна [[Европа]] и [[Турција]]. == Опис == Alcea heldreichii е неразгрането или слабо разгрането [[Повеќегодишно растение|повеќегодишно]] [[тревесто растение]], високо до 60 см. Неговото [[стебло]] е вертикално, сиво-зелено, во долниот дел со поретки а во горниот дел со погусти куси и долги прилегнати или со подигнати краци ѕвездести влакна, а покрај нив и поединечни ѕвездесто-снопчести влакна. [[Лист|Листовите]] се големи, долните се долги и широки до 12 см и поделени на 5–7 ситно назабени делови, при што централниот е најголем и триаглест со тап врв, а страничните се помали и заоблени. Горната страна на листот е позелена со поретки ѕвездести влакненца, додека долната е сивкаста поради густата ѕвездеста влакнатост. [[Лисна дршка|Лисните дршки]] се нешто пократки од самиот лист, а прилисниците (5–9 мм) се широко-ланцетасти, најчесто дводелни и исто така густо влакнести. Обично има 2-3 [[Цвет|цветови]] во пазувите на листовите формирајќи едно класовидно [[соцветие]]. [[Цветна дршка|Цветните дршки]] се долги 5-6 мм, дебели, а кај [[Плод|плодовите]] се покуси. Епикаликсот има 6-7 листови, долги 6-10 мм, до половината сраснати помеѓу себе, на врвот заострени, густо ѕвездесто-влакнести. Чашката е петделна и има густи ѕвездести влакна. Таа е долга 15 мм, до половината насечена, деловите на врвот заострени, на внатрешната страна влакната се многу покуси, потенки и понежни. Венечните ливчиња се долги 20-30 мм, долгнавесто обратно-јајцевидни, странично не се препокриваат еден со друг, розови или бели, на врвот всечени, во основата жолтеникави, клиновидно стеснети, од двете страни со сноп од густи, бели, долги влакна. Прашничката трубичка е гола. Филаментите и антерите се жолти. Плодникот е составен од 30-40 карпели, кои со созревањето се распаѓаат на едносемени делчиња. Тие на грбната страна имаат напречно испакнати ребра и една длабока бразда од еден ред ѕвездести влакна по средината, а по работ се скоро со крилесто продолжение. Обете страни на карпелите со радијални, со силно испакнати ребра и со прилегнати влакна.<ref name=":1">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=1998|location=Скопје|pages=837-838}}</ref> == Распространетост == ''Alcea heldreichii'' е распространета во [[Македонија]], останатите земји од поранешна [[Југославија]], [[Бугарија]], [[Грција]], [[Турција]] и [[Украина]]. Во Македонија расте по суви тревести и каменливи места и покрај патишта во потоплите делови. Се среќава во [[Овче Поле]] - [[Богословец (село)|Богословец]], над с. [[Делисинци]]; [[Штип]] – Кумлак; [[Гевгелија]] - [[Богданци]]; помеѓу [[Стар Дојран|Стар]] и [[Нов Дојран]].<ref name=":1" /> == Наводи == {{Наводи}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Украина]] [[Категорија:Флора на Турција]] [[Категорија:Флора на Грција]] [[Категорија:Флора на Бугарија]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Слезовидни]] [[Категорија:Слезови]] ib6g8a550271nwotk2z6ifcgltvaclg 5642213 5642189 2026-10-09T08:16:51Z ~2026-54281-83 137549 5642213 wikitext text/x-wiki {{Закосен наслов}}{{Taxobox | name = ''Alcea heldreichii'' | status = | image = | image_caption = | domain = | regnum = Plantae | divisio = Tracheophyta | classis = Magnoliopsida | ordo = [[Слезовидни]] (Malvales) | familia =[[Слезови]] (Malvaceae) | genus = [[Alcea]] | species = '''Alcea heldreichii''' | taxon = Alcea heldreichii | taxon_authority = ([[Boiss.]]) [[Boiss.]] | range_map = | range_map_caption = | image2 = | image2_caption = | synonyms = ''Althaea heldreichii'' <small>[[Boiss.]]</small> }} '''''Alcea heldreichii''''' ''—'' [[Вид (биологија)|вид]] [[Скриеносеменици|цветно растение]] што припаѓа на [[Род (биологија)|родот]] ''[[Alcea]]'' од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[слезови]] (''Malvaceae''). [[Домороден вид|Природо]] е распространета во југоисточна [[Европа]] и [[Турција]]. == Опис == Alcea heldreichii е неразгрането или слабо разгрането [[Повеќегодишно растение|повеќегодишно]] [[тревесто растение]], високо до 60 см. Неговото [[стебло]] е вертикално, сиво-зелено, во долниот дел со поретки а во горниот дел со погусти куси и долги прилегнати или со подигнати краци ѕвездести влакна, а покрај нив и поединечни ѕвездесто-снопчести влакна. [[Лист|Листовите]] се големи, долните се долги и широки до 12 см и поделени на 5–7 ситно назабени делови, при што централниот е најголем и триаглест со тап врв, а страничните се помали и заоблени. Горната страна на листот е позелена со поретки ѕвездести влакненца, додека долната е сивкаста поради густата ѕвездеста влакнатост. [[Лисна дршка|Лисните дршки]] се нешто пократки од самиот лист, а прилисниците (5–9 мм) се широко-ланцетасти, најчесто дводелни и исто така густо влакнести. Обично има 2-3 [[Цвет|цветови]] во пазувите на листовите формирајќи едно класовидно [[соцветие]]. [[Цветна дршка|Цветните дршки]] се долги 5-6 мм, дебели, а кај [[Плод|плодовите]] се покуси. Епикаликсот има 6-7 листови, долги 6-10 мм, до половината сраснати помеѓу себе, на врвот заострени, густо ѕвездесто-влакнести. Чашката е петделна и има густи ѕвездести влакна. Таа е долга 15 мм, до половината насечена, деловите на врвот заострени, на внатрешната страна влакната се многу покуси, потенки и понежни. Венечните ливчиња се долги 20-30 мм, долгнавесто обратно-јајцевидни, странично не се препокриваат еден со друг, розови или бели, на врвот всечени, во основата жолтеникави, клиновидно стеснети, од двете страни со сноп од густи, бели, долги влакна. Прашничката трубичка е гола. Филаментите и антерите се жолти. Плодникот е составен од 30-40 карпели, кои со созревањето се распаѓаат на едносемени делчиња. Тие на грбната страна имаат напречно испакнати ребра и една длабока бразда од еден ред ѕвездести влакна по средината, а по работ се скоро со крилесто продолжение. Обете страни на карпелите со радијални, со силно испакнати ребра и со прилегнати влакна.<ref name=":1">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=1998|location=Скопје|pages=837-838}}</ref> == Распространетост == ''Alcea heldreichii'' е распространета во [[Македонија]], останатите земји од поранешна [[Југославија]], [[Бугарија]], [[Грција]], [[Турција]] и [[Украина]]. Во Македонија расте по суви тревести и каменливи места и покрај патишта во потоплите делови. Се среќава во [[Овче Поле]] - [[Богословец (село)|Богословец]], над с. [[Делисинци]]; [[Штип]] – Кумлак; [[Гевгелија]] - [[Богданци]]; помеѓу [[Стар Дојран|Стар]] и [[Нов Дојран]].<ref name=":1" /> == Наводи == {{Наводи}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Украина]] [[Категорија:Флора на Турција]] [[Категорија:Флора на Грција]] [[Категорија:Флора на Бугарија]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Слезови]] ndjtmhy5xqe8fh9elvny7w02oxqn8tw 5642218 5642213 2026-10-09T08:19:31Z ~2026-54281-83 137549 5642218 wikitext text/x-wiki {{Закосен наслов}}{{Taxobox | name = ''Alcea heldreichii'' | status = | image = | image_caption = | domain = | regnum = Plantae | divisio = Tracheophyta | classis = Magnoliopsida | ordo = [[Слезовидни]] (Malvales) | familia =[[Слезови]] (Malvaceae) | genus = [[Alcea]] | species = '''Alcea heldreichii''' | taxon = Alcea heldreichii | taxon_authority = ([[Boiss.]]) [[Boiss.]] | range_map = | range_map_caption = | image2 = | image2_caption = | synonyms = ''Althaea heldreichii'' <small>[[Boiss.]]</small> }} '''''Alcea heldreichii''''' — [[Вид (биологија)|вид]] [[Скриеносеменици|цветно растение]] што припаѓа на [[Род (биологија)|родот]] ''[[Alcea]]'' од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[слезови]] (''Malvaceae''). [[Домороден вид|Природно]] е распространета во југоисточна [[Европа]] и [[Турција]]. == Опис == ''Alcea heldreichii'' е неразгрането или слабо разгрането [[Повеќегодишно растение|повеќегодишно]] [[тревесто растение]], високо до 60 см. Неговото [[стебло]] е вертикално, сиво-зелено, во долниот дел со поретки а во горниот дел со погусти куси и долги прилегнати или со подигнати краци ѕвездести влакна, а покрај нив и поединечни ѕвездесто-снопчести влакна. [[Лист|Листовите]] се големи, долните се долги и широки до 12 см и поделени на 5–7 ситно назабени делови, при што централниот е најголем и триаглест со тап врв, а страничните се помали и заоблени. Горната страна на листот е позелена со поретки ѕвездести влакненца, додека долната е сивкаста поради густата ѕвездеста влакнатост. [[Лисна дршка|Лисните дршки]] се нешто пократки од самиот лист, а прилисниците (5–9 мм) се широко-ланцетасти, најчесто дводелни и исто така густо влакнести. Обично има 2-3 [[Цвет|цветови]] во пазувите на листовите формирајќи едно класовидно [[соцветие]]. [[Цветна дршка|Цветните дршки]] се долги 5-6 мм, дебели, а кај [[Плод|плодовите]] се покуси. Епикаликсот има 6-7 листови, долги 6-10 мм, до половината сраснати помеѓу себе, на врвот заострени, густо ѕвездесто-влакнести. Чашката е петделна и има густи ѕвездести влакна. Таа е долга 15 мм, до половината насечена, деловите на врвот заострени, на внатрешната страна влакната се многу покуси, потенки и понежни. Венечните ливчиња се долги 20-30 мм, долгнавесто обратно-јајцевидни, странично не се препокриваат еден со друг, розови или бели, на врвот всечени, во основата жолтеникави, клиновидно стеснети, од двете страни со сноп од густи, бели, долги влакна. Прашничката трубичка е гола. Филаментите и антерите се жолти. Плодникот е составен од 30-40 карпели, кои со созревањето се распаѓаат на едносемени делчиња. Тие на грбната страна имаат напречно испакнати ребра и една длабока бразда од еден ред ѕвездести влакна по средината, а по работ се скоро со крилесто продолжение. Обете страни на карпелите со радијални, со силно испакнати ребра и со прилегнати влакна.<ref name=":1">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=1998|location=Скопје|pages=837-838}}</ref> == Распространетост == ''Alcea heldreichii'' е распространета во [[Македонија]], останатите земји од поранешна [[Југославија]], [[Бугарија]], [[Грција]], [[Турција]] и [[Украина]]. Во Македонија расте по суви тревести и каменливи места и покрај патишта во потоплите делови. Се среќава во [[Овче Поле]] - [[Богословец (село)|Богословец]], над с. [[Делисинци]]; [[Штип]] – Кумлак; [[Гевгелија]] - [[Богданци]]; помеѓу [[Стар Дојран|Стар]] и [[Нов Дојран]].<ref name=":1" /> == Наводи == {{Наводи}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Украина]] [[Категорија:Флора на Турција]] [[Категорија:Флора на Грција]] [[Категорија:Флора на Бугарија]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Слезови]] 1fi8hjcfe4hsu49lre041jgqztbgtlx 0 1405337 5642187 2026-10-09T07:23:19Z Buli 2648 Создадена страница со: '''Мартин де Редин и Крусат''' (шпански: ''Martín de Redín y Cruzat''; 1579 – 6 февруари 1660) — шпански воен и политички деец, голем мајстор на [[Редот на Свети Јован]] во Малта од 1657 до 1660 година и вицекрал на Сицилија од 1656 до 1657 година. Роден бил во 1579 година во Памплон... 5642187 wikitext text/x-wiki '''Мартин де Редин и Крусат''' (шпански: ''Martín de Redín y Cruzat''; 1579 – 6 февруари 1660) — шпански воен и политички деец, голем мајстор на [[Редот на Свети Јован]] во Малта од 1657 до 1660 година и вицекрал на Сицилија од 1656 до 1657 година. Роден бил во 1579 година во Памплона, во тогашното Кралство Навара. Се приклучил кон Редот на Свети Јован, во кој напредувал до функцијата голем приор на Навара во 1641 година. Во 1656 година бил назначен за вицекрал на Сицилија, а на 17 август 1657 година бил избран за голем мајстор на Редот на Свети Јован, наследувајќи го Жан-Пол де Ласкарис-Кастелар. За време на неговото управување со Малта, одбраната на островот била зајакната преку изградба на крајбрежни одбранбени кули. Во периодот од 1658 до 1659 година биле подигнати 13 кули, познати како [[Кули на Де Редин|кулите на Де Редин]], кои служеле за набљудување на морето и предупредување при забележување непријателски бродови. Нивната изградба била дел од мерките за заштита на малтешкиот архипелаг од поморски напади, вклучително и напади на северноафрикански корсари. Де Редин починал на 6 февруари 1660 година во Малта. На функцијата голем мајстор бил наследен од Анет де Клермон-Жесан. Неговото име останало поврзано со крајбрежниот одбранбен систем на Малта, а кулите изградени за време на неговото управување претставуваат дел од военото и архитектонското наследство на островот. o29b7j95um8d8xhank06nlaes1vfzlx 5642188 5642187 2026-10-09T07:23:49Z Buli 2648 5642188 wikitext text/x-wiki '''Мартин де Редин и Крусат''' ({{langx|es|Martín de Redín y Cruzat}}; 1579 – 6 февруари 1660) — шпански воен и политички деец, голем мајстор на [[Редот на Свети Јован]] во Малта од 1657 до 1660 година и вицекрал на Сицилија од 1656 до 1657 година. Роден бил во 1579 година во Памплона, во тогашното Кралство Навара. Се приклучил кон Редот на Свети Јован, во кој напредувал до функцијата голем приор на Навара во 1641 година. Во 1656 година бил назначен за вицекрал на Сицилија, а на 17 август 1657 година бил избран за голем мајстор на Редот на Свети Јован, наследувајќи го Жан-Пол де Ласкарис-Кастелар. За време на неговото управување со Малта, одбраната на островот била зајакната преку изградба на крајбрежни одбранбени кули. Во периодот од 1658 до 1659 година биле подигнати 13 кули, познати како [[Кули на Де Редин|кулите на Де Редин]], кои служеле за набљудување на морето и предупредување при забележување непријателски бродови. Нивната изградба била дел од мерките за заштита на малтешкиот архипелаг од поморски напади, вклучително и напади на северноафрикански корсари. Де Редин починал на 6 февруари 1660 година во Малта. На функцијата голем мајстор бил наследен од Анет де Клермон-Жесан. Неговото име останало поврзано со крајбрежниот одбранбен систем на Малта, а кулите изградени за време на неговото управување претставуваат дел од военото и архитектонското наследство на островот. eqje8xuz2vrajdxslq1jj3rk8fft9dw 5642191 5642188 2026-10-09T07:24:45Z Buli 2648 5642191 wikitext text/x-wiki '''Мартин де Редин и Крусат''' ({{langx|es|Martín de Redín y Cruzat}}; 1579 – 6 февруари 1660) — шпански воен и политички деец, голем мајстор на [[Редот на Свети Јован]] во Малта од 1657 до 1660 година и вицекрал на Сицилија од 1656 до 1657 година. == Биографија == Роден бил во 1579 година во [[Памплона]], во тогашното Кралство Навара. Се приклучил кон Редот на Свети Јован, во кој напредувал до функцијата голем приор на Навара во 1641 година. Во 1656 година бил назначен за вицекрал на Сицилија, а на 17 август 1657 година бил избран за голем мајстор на Редот на Свети Јован, наследувајќи го Жан-Пол де Ласкарис-Кастелар. За време на неговото управување со Малта, одбраната на островот била зајакната преку изградба на крајбрежни одбранбени кули. Во периодот од 1658 до 1659 година биле подигнати 13 кули, познати како [[Кули на Де Редин|кулите на Де Редин]], кои служеле за набљудување на морето и предупредување при забележување непријателски бродови. Нивната изградба била дел од мерките за заштита на малтешкиот архипелаг од поморски напади, вклучително и напади на северноафрикански корсари. Де Редин починал на 6 февруари 1660 година во Малта. На функцијата голем мајстор бил наследен од Анет де Клермон-Жесан. Неговото име останало поврзано со крајбрежниот одбранбен систем на Малта, а кулите изградени за време на неговото управување претставуваат дел од военото и архитектонското наследство на островот. loxj41ncffke2vsvzboeju8wtu3zxb3 5642192 5642191 2026-10-09T07:25:30Z Buli 2648 5642192 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = Мартин де Редин |native_name = |native_name_lang = |image = Mattia Preti - Portrait of a Grand Master of the Knights of Malta, Martin de Redin - 1968.615 - Art Institute of Chicago.jpg |alt = |caption = Portrait by [[Mattia Preti]] |order = |office = [[List of viceroys of Sicily|Viceroy of Sicily]] |term_start = 1656 |term_end = 1657 |monarch = [[Philip IV of Spain|King Philip III]] |predecessor = [[Juan Tellez-Girón y Enriquez de Ribera, 4th Duke of Osuna|Juan Tellez-Girón y Enriquez de Ribera]] |successor = [[Pedro Rubeo]] |office1 = [[List of Grand Masters of the Knights Hospitaller|Grand Master of the Order of Saint John]] |term_start1 = 17 August 1657 |term_end1 = 6 February 1660 |monarch1 = [[Philip IV of Spain|King Philip III]] |predecessor1 = [[Giovanni Paolo Lascaris]] |successor1 = [[Annet de Clermont-Gessant]] |birth_date = 1579 |birth_place = [[Pamplona]], [[Kingdom of Navarre|Navarre]] |death_date = 6 February 1660 |death_place = [[History of Malta under the Order of Saint John|Malta]] |resting_place = [[St. John's Co-Cathedral]] |citizenship = |party = |other_party = <!--For additional political affiliations--> |partner = <!--For those with a domestic partner and not married--> |relations = |children = |alma_mater = |occupation = |profession = |cabinet = |committees = |portfolio = |signature = |signature_alt = <!--Military service--> |nickname = |allegiance = [[File:Bandiera del Regno di Sicilia 4.svg|23px]] [[Kingdom of Sicily]]<br>{{flagicon|SMOM}} [[Knights Hospitaller|Order of Saint John]] |branch = |rank = |unit = |commands = |battles = |awards = |military_blank1 = |military_data1 = |military_blank2 = |military_data2 = |military_blank3 = |military_data3 = |military_blank4 = |military_data4 = |military_blank5 = |military_data5 = }} '''Мартин де Редин и Крусат''' ({{langx|es|Martín de Redín y Cruzat}}; 1579 – 6 февруари 1660) — шпански воен и политички деец, голем мајстор на [[Редот на Свети Јован]] во Малта од 1657 до 1660 година и вицекрал на Сицилија од 1656 до 1657 година. == Биографија == Роден бил во 1579 година во [[Памплона]], во тогашното Кралство Навара. Се приклучил кон Редот на Свети Јован, во кој напредувал до функцијата голем приор на Навара во 1641 година. Во 1656 година бил назначен за вицекрал на Сицилија, а на 17 август 1657 година бил избран за голем мајстор на Редот на Свети Јован, наследувајќи го Жан-Пол де Ласкарис-Кастелар. За време на неговото управување со Малта, одбраната на островот била зајакната преку изградба на крајбрежни одбранбени кули. Во периодот од 1658 до 1659 година биле подигнати 13 кули, познати како [[Кули на Де Редин|кулите на Де Редин]], кои служеле за набљудување на морето и предупредување при забележување непријателски бродови. Нивната изградба била дел од мерките за заштита на малтешкиот архипелаг од поморски напади, вклучително и напади на северноафрикански корсари. Де Редин починал на 6 февруари 1660 година во Малта. На функцијата голем мајстор бил наследен од Анет де Клермон-Жесан. Неговото име останало поврзано со крајбрежниот одбранбен систем на Малта, а кулите изградени за време на неговото управување претставуваат дел од военото и архитектонското наследство на островот. 40x6u7twr6qqbcryhkq3sisc6dyktt5 5642193 5642192 2026-10-09T07:26:48Z Buli 2648 /* Биографија */ 5642193 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = Мартин де Редин |native_name = |native_name_lang = |image = Mattia Preti - Portrait of a Grand Master of the Knights of Malta, Martin de Redin - 1968.615 - Art Institute of Chicago.jpg |alt = |caption = Portrait by [[Mattia Preti]] |order = |office = [[List of viceroys of Sicily|Viceroy of Sicily]] |term_start = 1656 |term_end = 1657 |monarch = [[Philip IV of Spain|King Philip III]] |predecessor = [[Juan Tellez-Girón y Enriquez de Ribera, 4th Duke of Osuna|Juan Tellez-Girón y Enriquez de Ribera]] |successor = [[Pedro Rubeo]] |office1 = [[List of Grand Masters of the Knights Hospitaller|Grand Master of the Order of Saint John]] |term_start1 = 17 August 1657 |term_end1 = 6 February 1660 |monarch1 = [[Philip IV of Spain|King Philip III]] |predecessor1 = [[Giovanni Paolo Lascaris]] |successor1 = [[Annet de Clermont-Gessant]] |birth_date = 1579 |birth_place = [[Pamplona]], [[Kingdom of Navarre|Navarre]] |death_date = 6 February 1660 |death_place = [[History of Malta under the Order of Saint John|Malta]] |resting_place = [[St. John's Co-Cathedral]] |citizenship = |party = |other_party = <!--For additional political affiliations--> |partner = <!--For those with a domestic partner and not married--> |relations = |children = |alma_mater = |occupation = |profession = |cabinet = |committees = |portfolio = |signature = |signature_alt = <!--Military service--> |nickname = |allegiance = [[File:Bandiera del Regno di Sicilia 4.svg|23px]] [[Kingdom of Sicily]]<br>{{flagicon|SMOM}} [[Knights Hospitaller|Order of Saint John]] |branch = |rank = |unit = |commands = |battles = |awards = |military_blank1 = |military_data1 = |military_blank2 = |military_data2 = |military_blank3 = |military_data3 = |military_blank4 = |military_data4 = |military_blank5 = |military_data5 = }} '''Мартин де Редин и Крусат''' ({{langx|es|Martín de Redín y Cruzat}}; 1579 – 6 февруари 1660) — шпански воен и политички деец, голем мајстор на [[Редот на Свети Јован]] во Малта од 1657 до 1660 година и вицекрал на Сицилија од 1656 до 1657 година. == Биографија == Роден бил во 1579 година во [[Памплона]], во тогашното Кралство Навара. Се приклучил кон Редот на Свети Јован, во кој напредувал до функцијата голем приор на Навара во 1641 година. Во 1656 година бил назначен за вицекрал на Сицилија, а на 17 август 1657 година бил избран за голем мајстор на Редот на Свети Јован, наследувајќи го Жан-Пол де Ласкарис-Кастелар. За време на неговото управување со Малта, одбраната на островот била зајакната преку изградба на крајбрежни одбранбени кули. Во периодот од 1658 до 1659 година биле подигнати 13 кули, познати како [[Кули на Де Редин|кулите на Де Редин]], кои служеле за набљудување на морето и предупредување при забележување непријателски бродови. Нивната изградба била дел од мерките за заштита на малтешкиот архипелаг од поморски напади, вклучително и напади на северноафрикански корсари. Де Редин починал на 6 февруари 1660 година во Малта. На функцијата голем мајстор бил наследен од Анет де Клермон-Жесан. Неговото име останало поврзано со крајбрежниот одбранбен систем на Малта, а кулите изградени за време на неговото управување претставуваат дел од военото и архитектонското наследство на островот. [[Категорија:Историја на Малта]] ekps4m0iv8rfpor0aenqzymgznsqh9w 5642194 5642193 2026-10-09T07:28:34Z Buli 2648 5642194 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = Мартин де Редин |native_name = |native_name_lang = |image = Mattia Preti - Portrait of a Grand Master of the Knights of Malta, Martin de Redin - 1968.615 - Art Institute of Chicago.jpg |alt = |caption = Портрет изработен од [[Матија Прети]] |order = |office = [[List of viceroys of Sicily|Viceroy of Sicily]] |term_start = 1656 |term_end = 1657 |monarch = [[Philip IV of Spain|King Philip III]] |predecessor = [[Juan Tellez-Girón y Enriquez de Ribera, 4th Duke of Osuna|Juan Tellez-Girón y Enriquez de Ribera]] |successor = [[Pedro Rubeo]] |office1 = [[List of Grand Masters of the Knights Hospitaller|Grand Master of the Order of Saint John]] |term_start1 = 17 August 1657 |term_end1 = 6 February 1660 |monarch1 = [[Philip IV of Spain|King Philip III]] |predecessor1 = [[Giovanni Paolo Lascaris]] |successor1 = [[Annet de Clermont-Gessant]] |birth_date = 1579 |birth_place = [[Pamplona]], [[Kingdom of Navarre|Navarre]] |death_date = 6 February 1660 |death_place = [[History of Malta under the Order of Saint John|Malta]] |resting_place = [[St. John's Co-Cathedral]] |citizenship = |party = |other_party = <!--For additional political affiliations--> |partner = <!--For those with a domestic partner and not married--> |relations = |children = |alma_mater = |occupation = |profession = |cabinet = |committees = |portfolio = |signature = |signature_alt = <!--Military service--> |nickname = |allegiance = [[File:Bandiera del Regno di Sicilia 4.svg|23px]] [[Kingdom of Sicily]]<br>{{flagicon|SMOM}} [[Knights Hospitaller|Order of Saint John]] |branch = |rank = |unit = |commands = |battles = |awards = |military_blank1 = |military_data1 = |military_blank2 = |military_data2 = |military_blank3 = |military_data3 = |military_blank4 = |military_data4 = |military_blank5 = |military_data5 = }} '''Мартин де Редин и Крусат''' ({{langx|es|Martín de Redín y Cruzat}}; 1579 – 6 февруари 1660) — шпански воен и политички деец, голем мајстор на [[Редот на Свети Јован]] во Малта од 1657 до 1660 година и вицекрал на Сицилија од 1656 до 1657 година. == Биографија == Роден бил во 1579 година во [[Памплона]], во тогашното Кралство Навара. Се приклучил кон Редот на Свети Јован, во кој напредувал до функцијата голем приор на Навара во 1641 година. Во 1656 година бил назначен за вицекрал на Сицилија, а на 17 август 1657 година бил избран за голем мајстор на Редот на Свети Јован, наследувајќи го Жан-Пол де Ласкарис-Кастелар. За време на неговото управување со Малта, одбраната на островот била зајакната преку изградба на крајбрежни одбранбени кули. Во периодот од 1658 до 1659 година биле подигнати 13 кули, познати како [[Кули на Де Редин|кулите на Де Редин]], кои служеле за набљудување на морето и предупредување при забележување непријателски бродови. Нивната изградба била дел од мерките за заштита на малтешкиот архипелаг од поморски напади, вклучително и напади на северноафрикански корсари. Де Редин починал на 6 февруари 1660 година во Малта. На функцијата голем мајстор бил наследен од Анет де Клермон-Жесан. Неговото име останало поврзано со крајбрежниот одбранбен систем на Малта, а кулите изградени за време на неговото управување претставуваат дел од военото и архитектонското наследство на островот. [[Категорија:Историја на Малта]] 5mrjslomrfm2n3rk58mfamrqc3tht7d 5642195 5642194 2026-10-09T07:31:11Z Buli 2648 5642195 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = Мартин де Редин |native_name = |native_name_lang = |image = Mattia Preti - Portrait of a Grand Master of the Knights of Malta, Martin de Redin - 1968.615 - Art Institute of Chicago.jpg |alt = |caption = Портрет изработен од [[Матија Прети]] |order = |office = [[List of viceroys of Sicily|Viceroy of Sicily]] |term_start = 1656 |term_end = 1657 |monarch = [[Philip IV of Spain|King Philip III]] |predecessor = [[Juan Tellez-Girón y Enriquez de Ribera, 4th Duke of Osuna|Juan Tellez-Girón y Enriquez de Ribera]] |successor = [[Pedro Rubeo]] |office1 = [[List of Grand Masters of the Knights Hospitaller|Grand Master of the Order of Saint John]] |term_start1 = 17 август 1657 |term_end1 = 6 февруари 1660 |monarch1 = [[Philip IV of Spain|King Philip III]] |predecessor1 = [[Жан-Пол де Ласкарис]] |successor1 = [[Анет де Клермон-Жесан]] |birth_date = 1579 |birth_place = [[Памплона]], [[Кралство Навара|Навара]] |death_date = 6 февруари 1660 |death_place = [[Хоспиталерска Малта|Малта]] |resting_place = [[St. John's Co-Cathedral]] |citizenship = |party = |other_party = <!--For additional political affiliations--> |partner = <!--For those with a domestic partner and not married--> |relations = |children = |alma_mater = |occupation = |profession = |cabinet = |committees = |portfolio = |signature = |signature_alt = <!--Military service--> |nickname = |allegiance = [[File:Bandiera del Regno di Sicilia 4.svg|23px]] [[Kingdom of Sicily]]<br>{{flagicon|SMOM}} [[Knights Hospitaller|Order of Saint John]] |branch = |rank = |unit = |commands = |battles = |awards = |military_blank1 = |military_data1 = |military_blank2 = |military_data2 = |military_blank3 = |military_data3 = |military_blank4 = |military_data4 = |military_blank5 = |military_data5 = }} '''Мартин де Редин и Крусат''' ({{langx|es|Martín de Redín y Cruzat}}; 1579 – 6 февруари 1660) — шпански воен и политички деец, голем мајстор на [[Редот на Свети Јован]] во Малта од 1657 до 1660 година и вицекрал на Сицилија од 1656 до 1657 година. == Биографија == Роден бил во 1579 година во [[Памплона]], во тогашното Кралство Навара. Се приклучил кон Редот на Свети Јован, во кој напредувал до функцијата голем приор на Навара во 1641 година. Во 1656 година бил назначен за вицекрал на Сицилија, а на 17 август 1657 година бил избран за голем мајстор на Редот на Свети Јован, наследувајќи го Жан-Пол де Ласкарис-Кастелар. За време на неговото управување со Малта, одбраната на островот била зајакната преку изградба на крајбрежни одбранбени кули. Во периодот од 1658 до 1659 година биле подигнати 13 кули, познати како [[Кули на Де Редин|кулите на Де Редин]], кои служеле за набљудување на морето и предупредување при забележување непријателски бродови. Нивната изградба била дел од мерките за заштита на малтешкиот архипелаг од поморски напади, вклучително и напади на северноафрикански корсари. Де Редин починал на 6 февруари 1660 година во Малта. На функцијата голем мајстор бил наследен од Анет де Клермон-Жесан. Неговото име останало поврзано со крајбрежниот одбранбен систем на Малта, а кулите изградени за време на неговото управување претставуваат дел од военото и архитектонското наследство на островот. [[Категорија:Историја на Малта]] euapwlztymxi12xp1mbxiblez2olq10 5642197 5642195 2026-10-09T07:35:40Z Buli 2648 5642197 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = Мартин де Редин |native_name = |native_name_lang = |image = Mattia Preti - Portrait of a Grand Master of the Knights of Malta, Martin de Redin - 1968.615 - Art Institute of Chicago.jpg |alt = |caption = Портрет изработен од [[Матија Прети]] |order = |office = [[List of viceroys of Sicily|Viceroy of Sicily]] |term_start = 1656 |term_end = 1657 |monarch = [[Philip IV of Spain|King Philip III]] |predecessor = [[Juan Tellez-Girón y Enriquez de Ribera, 4th Duke of Osuna|Juan Tellez-Girón y Enriquez de Ribera]] |successor = [[Pedro Rubeo]] |office1 = [[Список на Големи мајстори на Витезите Болничари|Голем мајстор на Редот на Свети Јован]] |term_start1 = 17 август 1657 |term_end1 = 6 февруари 1660 |monarch1 = [[Philip IV of Spain|King Philip III]] |predecessor1 = [[Жан-Пол де Ласкарис]] |successor1 = [[Анет де Клермон-Жесан]] |birth_date = 1579 |birth_place = [[Памплона]], [[Кралство Навара|Навара]] |death_date = 6 февруари 1660 |death_place = [[Хоспиталерска Малта|Малта]] |resting_place = [[St. John's Co-Cathedral]] |citizenship = |party = |other_party = <!--For additional political affiliations--> |partner = <!--For those with a domestic partner and not married--> |relations = |children = |alma_mater = |occupation = |profession = |cabinet = |committees = |portfolio = |signature = |signature_alt = <!--Military service--> |nickname = |allegiance = [[File:Bandiera del Regno di Sicilia 4.svg|23px]] [[Kingdom of Sicily]]<br>{{flagicon|SMOM}} [[Knights Hospitaller|Order of Saint John]] |branch = |rank = |unit = |commands = |battles = |awards = |military_blank1 = |military_data1 = |military_blank2 = |military_data2 = |military_blank3 = |military_data3 = |military_blank4 = |military_data4 = |military_blank5 = |military_data5 = }} '''Мартин де Редин и Крусат''' ({{langx|es|Martín de Redín y Cruzat}}; 1579 – 6 февруари 1660) — шпански воен и политички деец, голем мајстор на [[Редот на Свети Јован]] во Малта од 1657 до 1660 година и вицекрал на Сицилија од 1656 до 1657 година. == Биографија == Роден бил во 1579 година во [[Памплона]], во тогашното Кралство Навара. Се приклучил кон Редот на Свети Јован, во кој напредувал до функцијата голем приор на Навара во 1641 година. Во 1656 година бил назначен за вицекрал на Сицилија, а на 17 август 1657 година бил избран за голем мајстор на Редот на Свети Јован, наследувајќи го Жан-Пол де Ласкарис-Кастелар. За време на неговото управување со Малта, одбраната на островот била зајакната преку изградба на крајбрежни одбранбени кули. Во периодот од 1658 до 1659 година биле подигнати 13 кули, познати како [[Кули на Де Редин|кулите на Де Редин]], кои служеле за набљудување на морето и предупредување при забележување непријателски бродови. Нивната изградба била дел од мерките за заштита на малтешкиот архипелаг од поморски напади, вклучително и напади на северноафрикански корсари. Де Редин починал на 6 февруари 1660 година во Малта. На функцијата голем мајстор бил наследен од Анет де Клермон-Жесан. Неговото име останало поврзано со крајбрежниот одбранбен систем на Малта, а кулите изградени за време на неговото управување претставуваат дел од военото и архитектонското наследство на островот. [[Категорија:Историја на Малта]] gfztvcwh277v47bkpk9sdrp7t442yzd 1 1405338 5642190 2026-10-09T07:24:20Z Orce Wiki 121850 Создадена страница со: {{сзр}} 5642190 wikitext text/x-wiki {{сзр}} l91fuluhfmxd7xhcgfmssgp4a9mdc30 0 1405339 5642203 2026-10-09T07:53:02Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[Латирус веносус]] на [[Lathyrus venosus]] 5642203 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Lathyrus venosus]] 5tw0dfqotccvmftu9qoff0ptim987cs 0 1405340 5642262 2026-10-09T08:27:29Z Виолетова 1975 Пренасочување кон [[Malva setigera]] 5642262 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Malva setigera]] puvquxmj571c8485z41totarwowmm0d 0 1405341 5642268 2026-10-09T08:41:37Z Buli 2648 Создадена страница со: '''Изгореници од сонце''' се оштетувања на кожата предизвикани од прекумерно изложување на ултравиолетово (УВ) зрачење, најчесто од сончевата светлина. Се одликуваат со воспаление на кожата, црвенило, болка и зголемена чувствителност на допир. Во по... 5642268 wikitext text/x-wiki '''Изгореници од сонце''' се оштетувања на кожата предизвикани од прекумерно изложување на ултравиолетово (УВ) зрачење, најчесто од сончевата светлина. Се одликуваат со воспаление на кожата, црвенило, болка и зголемена чувствителност на допир. Во потешките случаи може да се појават отоци и плускавци. Симптомите обично почнуваат да се забележуваат неколку часа по изложувањето на сонце, а најизразени можат да бидат во текот на следните 24–48 часа. lz26f8u3ki1vh7byajlgemw4hdbvc7f 5642270 5642268 2026-10-09T08:43:37Z Buli 2648 5642270 wikitext text/x-wiki '''Изгореници од сонце''' се оштетувања на кожата предизвикани од прекумерно изложување на ултравиолетово (УВ) зрачење, најчесто од сончевата светлина. Се одликуваат со воспаление на кожата, црвенило, болка и зголемена чувствителност на допир. Во потешките случаи може да се појават отоци и плускавци. Симптомите обично почнуваат да се забележуваат неколку часа по изложувањето на сонце, а најизразени можат да бидат во текот на следните 24–48 часа. == Причини и механизам == Изгорениците од сонце настануваат кога кожата е изложена на количество ултравиолетово зрачење што ги надминува нејзините природни заштитни механизми. Особено значајно е ултравиолетовото зрачење од типот Б (УВБ), кое предизвикува непосредно оштетување на клетките на кожата. Организмот реагира со воспалителен процес, кој доведува до црвенило, болка и локално зголемување на температурата на кожата. Изгореници можат да настанат и при облачно време, како и од вештачки извори на ултравиолетово зрачење, вклучувајќи солариуми. Ризикот зависи од времетраењето и интензитетот на изложувањето, типот на кожата, географската ширина, надморската височина и одразувањето на сончевите зраци од површини како песок, вода и снег. Луѓето со посветла кожа обично се почувствителни, но изгореници можат да се појават кај сите типови кожа. == Симптоми == Најчестите симптоми се црвенило, болка, чувствителност, топлина и чешање на зафатената кожа. Кај потешките изгореници може да се појават пликови и оток, а при поизразена реакција и главоболка, треска, мачнина и замор. Неколку дена подоцна кожата може да почне да се лупи, при што се отстранува површинскиот слој на оштетените клетки. == Лекување == Лекувањето е насочено кон ублажување на симптомите и заштита на кожата додека таа заздравува. Се препорачуваат отстранување од сонце, ладење на кожата со млака до студена вода или влажни облоги, нанесување навлажнувачки препарати и внесување доволно течности. При потреба може да се употребат лекови против болка според упатството за нивна употреба. Пликовите не треба намерно да се пробиваат, бидејќи ја штитат оштетената кожа и помагаат во заздравувањето. Потешките изгореници, особено оние проследени со големи плускавци, висока телесна температура, повраќање, вртоглавица, знаци на дехидратација или нарушена свест, може да бараат лекарска процена и медицинско лекување. 1zyyl78wt3zsfg98xi8b91yrsfqz7ua 5642272 5642270 2026-10-09T08:45:32Z Buli 2648 5642272 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) | name = Изгореници од сонце | image = Sunburn Treatment Practices.jpg | caption = Врат изгорен од сонце | field = [[Дерматологија]] | complications = [[Рак на кожата]] | risks = Работа на отворено, кожа незаштитена со облека или [[средство за заштита од сонце|средства за заштита од сонце]], [[Фицпатрикова скала|тип на кожа]], возраст, [[албинизам кај луѓето|албинизам]] | prevention = Употреба на [[средство за заштита од сонце|средства за заштита од сонце]], носење [[облека за заштита од сонце]] | treatment = Избегнување понатамошно изложување на [[сончева светлина|сонце]]. Ладење со студени облоги или често туширање или капење за ублажување на болката. Противвоспалителни лекови, како што се [[ибупрофен]] или [[аспирин]], исто така можат да помогнат во ублажувањето на болката. Пиење вода за одржување на хидратацијата. }} '''Изгореници од сонце''' се оштетувања на кожата предизвикани од прекумерно изложување на ултравиолетово (УВ) зрачење, најчесто од сончевата светлина. Се одликуваат со воспаление на кожата, црвенило, болка и зголемена чувствителност на допир. Во потешките случаи може да се појават отоци и плускавци. Симптомите обично почнуваат да се забележуваат неколку часа по изложувањето на сонце, а најизразени можат да бидат во текот на следните 24–48 часа. == Причини и механизам == Изгорениците од сонце настануваат кога кожата е изложена на количество ултравиолетово зрачење што ги надминува нејзините природни заштитни механизми. Особено значајно е ултравиолетовото зрачење од типот Б (УВБ), кое предизвикува непосредно оштетување на клетките на кожата. Организмот реагира со воспалителен процес, кој доведува до црвенило, болка и локално зголемување на температурата на кожата. Изгореници можат да настанат и при облачно време, како и од вештачки извори на ултравиолетово зрачење, вклучувајќи солариуми. Ризикот зависи од времетраењето и интензитетот на изложувањето, типот на кожата, географската ширина, надморската височина и одразувањето на сончевите зраци од површини како песок, вода и снег. Луѓето со посветла кожа обично се почувствителни, но изгореници можат да се појават кај сите типови кожа. == Симптоми == Најчестите симптоми се црвенило, болка, чувствителност, топлина и чешање на зафатената кожа. Кај потешките изгореници може да се појават пликови и оток, а при поизразена реакција и главоболка, треска, мачнина и замор. Неколку дена подоцна кожата може да почне да се лупи, при што се отстранува површинскиот слој на оштетените клетки. == Лекување == Лекувањето е насочено кон ублажување на симптомите и заштита на кожата додека таа заздравува. Се препорачуваат отстранување од сонце, ладење на кожата со млака до студена вода или влажни облоги, нанесување навлажнувачки препарати и внесување доволно течности. При потреба може да се употребат лекови против болка според упатството за нивна употреба. Пликовите не треба намерно да се пробиваат, бидејќи ја штитат оштетената кожа и помагаат во заздравувањето. Потешките изгореници, особено оние проследени со големи плускавци, висока телесна температура, повраќање, вртоглавица, знаци на дехидратација или нарушена свест, може да бараат лекарска процена и медицинско лекување. d8ny35wthoiz0ey5l4yh9j9qxig433e 5642273 5642272 2026-10-09T08:46:24Z Buli 2648 /* Лекување */ 5642273 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) | name = Изгореници од сонце | image = Sunburn Treatment Practices.jpg | caption = Врат изгорен од сонце | field = [[Дерматологија]] | complications = [[Рак на кожата]] | risks = Работа на отворено, кожа незаштитена со облека или [[средство за заштита од сонце|средства за заштита од сонце]], [[Фицпатрикова скала|тип на кожа]], возраст, [[албинизам кај луѓето|албинизам]] | prevention = Употреба на [[средство за заштита од сонце|средства за заштита од сонце]], носење [[облека за заштита од сонце]] | treatment = Избегнување понатамошно изложување на [[сончева светлина|сонце]]. Ладење со студени облоги или често туширање или капење за ублажување на болката. Противвоспалителни лекови, како што се [[ибупрофен]] или [[аспирин]], исто така можат да помогнат во ублажувањето на болката. Пиење вода за одржување на хидратацијата. }} '''Изгореници од сонце''' се оштетувања на кожата предизвикани од прекумерно изложување на ултравиолетово (УВ) зрачење, најчесто од сончевата светлина. Се одликуваат со воспаление на кожата, црвенило, болка и зголемена чувствителност на допир. Во потешките случаи може да се појават отоци и плускавци. Симптомите обично почнуваат да се забележуваат неколку часа по изложувањето на сонце, а најизразени можат да бидат во текот на следните 24–48 часа. == Причини и механизам == Изгорениците од сонце настануваат кога кожата е изложена на количество ултравиолетово зрачење што ги надминува нејзините природни заштитни механизми. Особено значајно е ултравиолетовото зрачење од типот Б (УВБ), кое предизвикува непосредно оштетување на клетките на кожата. Организмот реагира со воспалителен процес, кој доведува до црвенило, болка и локално зголемување на температурата на кожата. Изгореници можат да настанат и при облачно време, како и од вештачки извори на ултравиолетово зрачење, вклучувајќи солариуми. Ризикот зависи од времетраењето и интензитетот на изложувањето, типот на кожата, географската ширина, надморската височина и одразувањето на сончевите зраци од површини како песок, вода и снег. Луѓето со посветла кожа обично се почувствителни, но изгореници можат да се појават кај сите типови кожа. == Симптоми == Најчестите симптоми се црвенило, болка, чувствителност, топлина и чешање на зафатената кожа. Кај потешките изгореници може да се појават пликови и оток, а при поизразена реакција и главоболка, треска, мачнина и замор. Неколку дена подоцна кожата може да почне да се лупи, при што се отстранува површинскиот слој на оштетените клетки. == Лекување == Лекувањето е насочено кон ублажување на симптомите и заштита на кожата додека таа заздравува. Се препорачуваат отстранување од сонце, ладење на кожата со млака до студена вода или влажни облоги, нанесување навлажнувачки препарати и внесување доволно течности. При потреба може да се употребат лекови против болка според упатството за нивна употреба. Пликовите не треба намерно да се пробиваат, бидејќи ја штитат оштетената кожа и помагаат во заздравувањето. Потешките изгореници, особено оние проследени со големи пликови, висока телесна температура, повраќање, вртоглавица, знаци на дехидратација или нарушена свест, може да бараат лекарска процена и медицинско лекување. svck2a0r633g1nh2hmv1v07h1mjwt87 5642274 5642273 2026-10-09T08:47:29Z Buli 2648 /* Лекување */ 5642274 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) | name = Изгореници од сонце | image = Sunburn Treatment Practices.jpg | caption = Врат изгорен од сонце | field = [[Дерматологија]] | complications = [[Рак на кожата]] | risks = Работа на отворено, кожа незаштитена со облека или [[средство за заштита од сонце|средства за заштита од сонце]], [[Фицпатрикова скала|тип на кожа]], возраст, [[албинизам кај луѓето|албинизам]] | prevention = Употреба на [[средство за заштита од сонце|средства за заштита од сонце]], носење [[облека за заштита од сонце]] | treatment = Избегнување понатамошно изложување на [[сончева светлина|сонце]]. Ладење со студени облоги или често туширање или капење за ублажување на болката. Противвоспалителни лекови, како што се [[ибупрофен]] или [[аспирин]], исто така можат да помогнат во ублажувањето на болката. Пиење вода за одржување на хидратацијата. }} '''Изгореници од сонце''' се оштетувања на кожата предизвикани од прекумерно изложување на ултравиолетово (УВ) зрачење, најчесто од сончевата светлина. Се одликуваат со воспаление на кожата, црвенило, болка и зголемена чувствителност на допир. Во потешките случаи може да се појават отоци и плускавци. Симптомите обично почнуваат да се забележуваат неколку часа по изложувањето на сонце, а најизразени можат да бидат во текот на следните 24–48 часа. == Причини и механизам == Изгорениците од сонце настануваат кога кожата е изложена на количество ултравиолетово зрачење што ги надминува нејзините природни заштитни механизми. Особено значајно е ултравиолетовото зрачење од типот Б (УВБ), кое предизвикува непосредно оштетување на клетките на кожата. Организмот реагира со воспалителен процес, кој доведува до црвенило, болка и локално зголемување на температурата на кожата. Изгореници можат да настанат и при облачно време, како и од вештачки извори на ултравиолетово зрачење, вклучувајќи солариуми. Ризикот зависи од времетраењето и интензитетот на изложувањето, типот на кожата, географската ширина, надморската височина и одразувањето на сончевите зраци од површини како песок, вода и снег. Луѓето со посветла кожа обично се почувствителни, но изгореници можат да се појават кај сите типови кожа. == Симптоми == Најчестите симптоми се црвенило, болка, чувствителност, топлина и чешање на зафатената кожа. Кај потешките изгореници може да се појават пликови и оток, а при поизразена реакција и главоболка, треска, мачнина и замор. Неколку дена подоцна кожата може да почне да се лупи, при што се отстранува површинскиот слој на оштетените клетки. == Лекување == Лекувањето е насочено кон ублажување на симптомите и заштита на кожата додека таа заздравува. Се препорачуваат отстранување од сонце, ладење на кожата со млака до студена вода или влажни облоги, нанесување навлажнувачки препарати и внесување доволно течности. При потреба може да се употребат лекови против болка според упатството за нивна употреба. Пликовите не треба намерно да се пробиваат, бидејќи ја штитат оштетената кожа и помагаат во заздравувањето. Потешките изгореници, особено оние проследени со големи пликови, висока телесна температура, повраќање, вртоглавица, знаци на дехидратација или нарушена свест, може да бараат лекарска процена и медицинско лекување. [[Категорија:Повреди]] ef2ng8pmm1dka8ux5pmfz88ahrlfssu 5642275 5642274 2026-10-09T08:47:54Z Buli 2648 5642275 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) | name = Изгореници од сонце | image = Sunburn Treatment Practices.jpg | caption = Врат изгорен од сонце | field = [[Дерматологија]] | complications = [[Рак на кожата]] | risks = Работа на отворено, кожа незаштитена со облека или [[средство за заштита од сонце|средства за заштита од сонце]], [[Фицпатрикова скала|тип на кожа]], возраст, [[албинизам кај луѓето|албинизам]] | prevention = Употреба на [[средство за заштита од сонце|средства за заштита од сонце]], носење [[облека за заштита од сонце]] | treatment = Избегнување понатамошно изложување на [[сончева светлина|сонце]]. Ладење со студени облоги или често туширање или капење за ублажување на болката. Противвоспалителни лекови, како што се [[ибупрофен]] или [[аспирин]], исто така можат да помогнат во ублажувањето на болката. Пиење вода за одржување на хидратацијата. }} '''Изгореници од сонце''' се оштетувања на кожата предизвикани од прекумерно изложување на ултравиолетово (УВ) зрачење, најчесто од сончевата светлина. Се одликуваат со воспаление на кожата, црвенило, болка и зголемена чувствителност на допир. Во потешките случаи може да се појават отоци и пликови. Симптомите обично почнуваат да се забележуваат неколку часа по изложувањето на сонце, а најизразени можат да бидат во текот на следните 24–48 часа. == Причини и механизам == Изгорениците од сонце настануваат кога кожата е изложена на количество ултравиолетово зрачење што ги надминува нејзините природни заштитни механизми. Особено значајно е ултравиолетовото зрачење од типот Б (УВБ), кое предизвикува непосредно оштетување на клетките на кожата. Организмот реагира со воспалителен процес, кој доведува до црвенило, болка и локално зголемување на температурата на кожата. Изгореници можат да настанат и при облачно време, како и од вештачки извори на ултравиолетово зрачење, вклучувајќи солариуми. Ризикот зависи од времетраењето и интензитетот на изложувањето, типот на кожата, географската ширина, надморската височина и одразувањето на сончевите зраци од површини како песок, вода и снег. Луѓето со посветла кожа обично се почувствителни, но изгореници можат да се појават кај сите типови кожа. == Симптоми == Најчестите симптоми се црвенило, болка, чувствителност, топлина и чешање на зафатената кожа. Кај потешките изгореници може да се појават пликови и оток, а при поизразена реакција и главоболка, треска, мачнина и замор. Неколку дена подоцна кожата може да почне да се лупи, при што се отстранува површинскиот слој на оштетените клетки. == Лекување == Лекувањето е насочено кон ублажување на симптомите и заштита на кожата додека таа заздравува. Се препорачуваат отстранување од сонце, ладење на кожата со млака до студена вода или влажни облоги, нанесување навлажнувачки препарати и внесување доволно течности. При потреба може да се употребат лекови против болка според упатството за нивна употреба. Пликовите не треба намерно да се пробиваат, бидејќи ја штитат оштетената кожа и помагаат во заздравувањето. Потешките изгореници, особено оние проследени со големи пликови, висока телесна температура, повраќање, вртоглавица, знаци на дехидратација или нарушена свест, може да бараат лекарска процена и медицинско лекување. [[Категорија:Повреди]] bcs909i156hpcfcqwokxr4twb6rze4g 5642284 5642275 2026-10-09T08:51:00Z Buli 2648 5642284 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) | name = Изгореници од сонце | image = Sunburn Treatment Practices.jpg | caption = Врат изгорен од сонце | field = [[Дерматологија]] | complications = [[Рак на кожата]] | risks = Работа на отворено, кожа незаштитена со облека или [[средство за заштита од сонце|средства за заштита од сонце]], [[Фицпатрикова скала|тип на кожа]], возраст, [[албинизам кај луѓето|албинизам]] | prevention = Употреба на [[средство за заштита од сонце|средства за заштита од сонце]], носење [[облека за заштита од сонце]] | treatment = Избегнување понатамошно изложување на [[сончева светлина|сонце]]. Ладење со студени облоги или често туширање или капење за ублажување на болката. Противвоспалителни лекови, како што се [[ибупрофен]] или [[аспирин]], исто така можат да помогнат во ублажувањето на болката. Пиење вода за одржување на хидратацијата. }} '''Изгореници од сонце''' се оштетувања на кожата предизвикани од прекумерно изложување на [[Ултравиолетово зрачење|ултравиолетово]] (УВ) зрачење, најчесто од сончевата светлина. Се одликуваат со воспаление на кожата, црвенило, болка и зголемена чувствителност на допир. Во потешките случаи може да се појават отоци и пликови. Симптомите обично почнуваат да се забележуваат неколку часа по изложувањето на сонце, а најизразени можат да бидат во текот на следните 24–48 часа. == Причини и механизам == Изгорениците од сонце настануваат кога кожата е изложена на количество ултравиолетово зрачење што ги надминува нејзините природни заштитни механизми. Особено значајно е ултравиолетовото зрачење од типот Б (УВБ), кое предизвикува непосредно оштетување на клетките на кожата. Организмот реагира со воспалителен процес, кој доведува до црвенило, болка и локално зголемување на температурата на кожата. Изгореници можат да настанат и при облачно време, како и од вештачки извори на ултравиолетово зрачење, вклучувајќи солариуми. Ризикот зависи од времетраењето и интензитетот на изложувањето, типот на кожата, географската ширина, надморската височина и одразувањето на сончевите зраци од површини како песок, вода и снег. Луѓето со посветла кожа обично се почувствителни, но изгореници можат да се појават кај сите типови кожа. == Симптоми == Најчестите симптоми се црвенило, болка, чувствителност, топлина и чешање на зафатената кожа. Кај потешките изгореници може да се појават пликови и оток, а при поизразена реакција и главоболка, треска, мачнина и замор. Неколку дена подоцна кожата може да почне да се лупи, при што се отстранува површинскиот слој на оштетените клетки. == Лекување == Лекувањето е насочено кон ублажување на симптомите и заштита на кожата додека таа заздравува. Се препорачуваат отстранување од сонце, ладење на кожата со млака до студена вода или влажни облоги, нанесување навлажнувачки препарати и внесување доволно течности. При потреба може да се употребат лекови против болка според упатството за нивна употреба. Пликовите не треба намерно да се пробиваат, бидејќи ја штитат оштетената кожа и помагаат во заздравувањето. Потешките изгореници, особено оние проследени со големи пликови, висока телесна температура, повраќање, вртоглавица, знаци на дехидратација или нарушена свест, може да бараат лекарска процена и медицинско лекување. [[Категорија:Повреди]] 9vcyntrhoyz6dm2ls1jir4v4y3culdx 5642291 5642284 2026-10-09T08:53:07Z Buli 2648 5642291 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) | name = Изгореници од сонце | image = Sunburn Treatment Practices.jpg | caption = Врат изгорен од сонце | field = [[Дерматологија]] | complications = [[Рак на кожата]] | risks = Работа на отворено, кожа незаштитена со облека или [[средство за заштита од сонце|средства за заштита од сонце]], [[Фицпатрикова скала|тип на кожа]], возраст, [[албинизам кај луѓето|албинизам]] | prevention = Употреба на [[средство за заштита од сонце|средства за заштита од сонце]], носење [[облека за заштита од сонце]] | treatment = Избегнување понатамошно изложување на [[сончева светлина|сонце]]. Ладење со студени облоги или често туширање или капење за ублажување на болката. Противвоспалителни лекови, како што се [[ибупрофен]] или [[аспирин]], исто така можат да помогнат во ублажувањето на болката. Пиење вода за одржување на хидратацијата. }} '''Изгореници од сонце''' се оштетувања на кожата предизвикани од прекумерно изложување на [[Ултравиолетово зрачење|ултравиолетово]] (УВ) зрачење, најчесто од сончевата светлина. Се одликуваат со воспаление на кожата, црвенило, болка и зголемена чувствителност на допир. Во потешките случаи може да се појават отоци и пликови. Симптомите обично почнуваат да се забележуваат неколку часа по изложувањето на сонце, а најизразени можат да бидат во текот на следните 24–48 часа. == Причини и механизам == Изгорениците од сонце настануваат кога кожата е изложена на количество ултравиолетово зрачење што ги надминува нејзините природни заштитни механизми. Особено значајно е ултравиолетовото зрачење од типот Б (УВБ), кое предизвикува непосредно оштетување на клетките на кожата. Организмот реагира со воспалителен процес, кој доведува до црвенило, болка и локално зголемување на температурата на кожата. Изгореници можат да настанат и при облачно време, како и од вештачки извори на ултравиолетово зрачење, вклучувајќи солариуми. Ризикот зависи од времетраењето и интензитетот на изложувањето, типот на кожата, географската ширина, надморската височина и одразувањето на сончевите зраци од површини како песок, вода и снег. Луѓето со посветла кожа обично се почувствителни, но изгореници можат да се појават кај сите типови кожа. == Симптоми == Најчестите симптоми се црвенило, болка, чувствителност, топлина и чешање на зафатената кожа. Кај потешките изгореници може да се појават пликови и оток, а при поизразена реакција и главоболка, треска, мачнина и замор. Неколку дена подоцна кожата може да почне да се лупи, при што се отстранува површинскиот слој на оштетените клетки. == Лекување == Лекувањето е насочено кон ублажување на симптомите и заштита на кожата додека таа заздравува. Се препорачуваат отстранување од сонце, ладење на кожата со млака до студена вода или влажни облоги, нанесување навлажнувачки препарати и внесување доволно течности. При потреба може да се употребат лекови против болка според упатството за нивна употреба. Пликовите не треба намерно да се пробиваат, бидејќи ја штитат оштетената кожа и помагаат во заздравувањето. Потешките изгореници, особено оние проследени со големи пликови, висока телесна температура, повраќање, вртоглавица, знаци на дехидратација или нарушена свест, може да бараат лекарска процена и медицинско лекување. [[Категорија:Повреди]] [[Категорија:Изгореници]] 7yj3066st6ue1sv70mhb7jj2ks0xwwq 0 1405342 5642269 2026-10-09T08:43:13Z P.Nedelkovski 47736 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:sr:Special:Redirect/revision/31752324|Ен Карсон]]“ 5642269 wikitext text/x-wiki '''Ен Патриша Карсон''' (англиски {{Lang-en|Anne Patricia Carson}}), ([[Торонто]], 21 јуни 1950) <ref name="Morra2014">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/anne-carson|title=Anne Carson|last=Morra|first=Linda|date=8. 9. 2014.|work=[[The Canadian Encyclopedia]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230512193058/http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/anne-carson|archive-date=12. 5. 2023.|accessdate=21. 5. 2023.}}</ref> - канадска поетеса, есеистка, преведувачка, класицист и професор. Таа е добитничка на [[Нобелова награда за литература|Нобеловата награда за литература]] во 2026 година. Образована на Универзитетот во Торонто, Карсон предава класични науки, споредбена книжевност и креативно пишување на универзитети низ САД и Канада од 1979 година. вклучувајќи ги [[Универзитет Мекгил|Мекгил]], Мичигенскиот универзитет, Њујоршкиот универзитет и Принстонскиот универзитет. Со повеќе од дваесет објавени книги и преводи до денес, Карсон е добитник на стипендии „Гугенхајм“ и „МакАртур“, ја освоила наградата „Ланан“ за книжевност, две награди „Грифин“ за поезија, наградата „Т. С. „Елиот“, наградата „Принцеза од Астурија“, наградата на генералниот гувернер за поезија на англиски јазик и наградата ПЕН/Набоков, а во 2005 година Била назначена за член на [[Орден на Канада|Орденот на Канада]] за нејзиниот придонес во канадската книжевност. Во 2026 година ја добила [[Нобелова награда за литература|Нобеловата награда за литература]] „за нејзиниот смел и инвентивен опус кој, во разигран дијалог со класичната традиција, создаде нови облици на современа литература“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2026/press-release/|title=Nobel Prize in Literature 2026|work=NobelPrize.org|publisher=[[Нобелова фондација]]|language=en|accessdate=8. 10. 2026.}}</ref> == Младост и образование == Ен Карсон е родена во Торонто на 21 јуни 1950 година.<ref name="Morra2014" /> Нејзиниот татко бил банкар, а таа пораснала во неколку мали канадски градови. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.britannica.com/biography/Anne-Carson|title=Anne Carson|archive-url=https://web.archive.org/web/20220702210552/https://www.britannica.com/biography/Anne-Carson|archive-date=2. 7. 2022.|accessdate=2. 7. 2022.}}</ref> Во средно училиште, еден наставник по латински јазик ја запознал со светот и јазикот на Античка Грција и ѝ држел приватни часови. <ref name="Rae2001">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.litencyc.com/php/speople.php?rec=true&UID=758|title=Anne Carson|last=Rae|first=Ian|date=27. 12. 2001.|work=The Literary Encyclopedia|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916195706/https://www.litencyc.com/php/speople.php?rec=true&UID=758|archive-date=16. 9. 2020.|accessdate=16. 9. 2020.}}</ref> Откако се запишала на колеџот „Св. Михаил“ при Универзитетот во Торонто, таа двапати се откажала - на крајот од првата и втората година. Карсон, обесхрабрена од ограничувањата на нејзината наставна програма (особено задолжителниот курс за [[Џон Милтон]] ), накратко се повлекла во светот на графичките уметности. <ref name="Rae2001" /> На крајот се вратила на Универзитетот во Торонто, каде што ги завршила додипломските студии во 1974 година, а магистрирала во 1975 година. и докторирала во 1981 година. <ref>{{Наведено списание|last=Ross|first=Val|date=23. 3. 2001.|title=Alumni: Classic Carson|url=https://magazine.utoronto.ca/people/alumni-donors/about-anne-carson-poetry/|journal=University of Toronto Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916170640/https://magazine.utoronto.ca/people/alumni-donors/about-anne-carson-poetry/|archive-date=16. 9. 2020.|access-date=16. 9. 2020.}}</ref> Таа, исто така, поминала една година изучувајќи грчка метрика и грчка текстуална критика на Универзитетот Сент Ендрус . <ref name="Munoz2013">{{Наведено списание|last=Munoz|first=Theresa|date=9. 10. 2013.|title=Theresa Munoz and Anne Carson at Cove Park|url=https://www.scottishreviewofbooks.org/2013/10/theresa-munoz-and-anne-carson-at-cove-park/|journal=Scottish Review of Books|archive-url=https://web.archive.org/web/20200917010613/https://www.scottishreviewofbooks.org/2013/10/theresa-munoz-and-anne-carson-at-cove-park/|archive-date=17. 9. 2020.|access-date=16. 9. 2020.}}</ref> == Книжевно дело == Образувана како класичарка, со интерес за споредбена книжевност, антропологија, историја и уметност, Карсон спојува идеи и теми од многу области во своето пишување. Таа често се повикува, модернизира и преведува [[Старогрчка книжевност|старогрчка]] и [[латинска книжевност]] — писатели како што се [[Есхил]], [[Гај Валериј Катул|Катул]], [[Еврипид]], [[Хомер]], Ибик, [[Мимнерм]], [[Сафо]], [[Симонид|Симонид од Кеа]], [[Софокле]], Стесихор и [[Тукидид]]. Исто така, се потпира на делата на посовремени писатели и мислители, како што се [[Емили Бронте]], [[Пол Целан]], [[Емили Дикинсон]], [[Георг Вилхелм Фридрих Хегел]], [[Мартин Хајдегер]], [[Фридрих Хелдерлин]], [[Франц Кафка]], [[Џон Китс]], Гертруда Стајн, [[Симон Вејл|Симон Веј]] и [[Вирџинија Вулф]]. Многу од нејзините книги спојуваат, во различен степен, облици на поезија, есеи, проза, критика, превод, драмски дијалог, фикција и новинарство. Првите изданија на осумнаесет книги од Ен Карсон (до 2021 година) се објавени од Алфред А. Кнопф, „Њу Дајрекшнс Паблишинг“ и „Принстон Јуниверзити Прес“ во САД, „Брик Букс“ и „Меклеланд и Стјуарт“ во Канада, и „Бладкс Букс“, „Џонатан Кејп“, „Оберон Букс“ и „Силф Едишнс“ во Велика Британија. Во 2025 година. Карсон се појави на албумот ''[[The Great Lakes Suite|„The Great Lakes Suite“]]'' од канадскиот инди-рок бенд Rheostatics, каде што рецитирале неколку песни вдахновени од [[Големи Езера|Големите Езера]]. === Дела === ''[[Eros the Bittersweet|Горчливо-слаткиот Ерос]]'' — првата книга со критики на Карсон, објавена во 1986 година. — го испитува еросот како истовремено искуство на задоволство и болка најдобро доловено со зборот „глукупикрон“, измислен од Сафо и преведен како „ ''горчливо-сладок'' “ од насловот на книгата.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=KnEvBgAAQBAJ&q=Anne+Carson:+Ecstatic+Lyre|title=Anne Carson: Ecstatic Lyre|last=Corless-Smith|first=Martin|date=2015|publisher=University of Michigan Press|isbn=978-0-472-05253-0|editor-last=Wilkinson|editor-first=Joshua Marie|editor-link=Joshua Marie Wilkinson|location=Ann Arbor|chapter=Living on the Edge: The Bittersweet Place of Poetry}}</ref> Во книгата се разгледува како триангулациите на желбата се појавуваат во делата на Сафо, античките грчки романописци и [[Платон]].<ref name="Scranton2014,202-214">{{Наведено списание|last=Scranton|first=Roy|date=2014.|title=Estranged Pain: Anne Carson's ''Red Doc>''|url=https://journals.openedition.org/jsse/1117|journal=Contemporary Literature|publisher=University of Wisconsin Press|volume=55|issue=1|pages=202–214|doi=10.1353/cli.2014.0010|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20200607230821/https://journals.openedition.org/jsse/1117|archive-date=7. 6. 2020.|access-date=18. 9. 2020.}}</ref> Како преработка на нејзината докторска теза од 1981 година. ''Odi et Amo Ergo Sum'' („Мразам и љубам, затоа постојам“),<ref>{{Наведена книга|title=Odi et Amo Ergo Sum|last=Carson|first=Anne|date=1981.|publisher=University of Toronto|location=Toronto|author-link=Anne Carson}} [Докторска теза; под именом Anne Carson Giacomelli]</ref> ''Ерос Горчливо-слаткиот'' „ги постави темелите за нејзините подоцнежни публикации, […] формулирајќи ги идеите за желбата што ќе преовладуваат во нејзиниот поетски опус“,<ref name="Rae2001" /> и воспоставувајќи го нејзиниот „стил на обликување на сопствените дела според класичната грчка книжевност“.<ref name="Poetry Foundation">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.poetryfoundation.org/poets/anne-carson|title=Anne Carson|publisher=The Poetry Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726181311/https://www.poetryfoundation.org/poets/anne-carson|archive-date=26. 7. 2020.|accessdate=14. 9. 2020.}}</ref> ''[[Men in the Off Hours|„Мажи во слободните часови]]'' “ (2000) е хибридна збирка кратки песни, стихови, епитафи, комеморативна проза, интервјуа, сценарија и преводи од старогрчки и латински јазик (дела од Алкман, Катул, Сафо и други).<ref name="Poetry Foundation" /> Оваа книга го прекина нејзиниот претходен образец на пишување долги песни.<ref name="Rae2001" /> Делата вклучуваат различни референци за писатели, мислители и уметници, како и за историски, библиски и митолошки личности, вклучувајќи ги: [[Ана Ахматова]], [[Антигона (митологија)|Антигона]], [[Антонен Арто|Антонин Арто]], [[Џон Џејмс Одибон]], [[Свети Августин|Августин]], [[Беи Дао]], [[Катрин Денев]], [[Емили Дикинсон]], [[Тамики Хара]], [[Кацушика Хокусаи|Хокусаи]], [[Едвард Хопер]], Лонгин (како библиски така и книжевен), [[Тукидид]], [[Лав Толстој]] и [[Вирџинија Вулф]]. Карсон одржала низа „кратки говори“ или кратки песни на различни теми, пред генерацијата докторанти од 2012 година. на Универзитетот во Торонто.<ref name="Au-Yeung2012">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.utoronto.ca/news/celebrating-fall-convocation-2012|title=Celebrating Fall Convocation 2012|last=Au-Yeung|first=Gavin|date=12. 11. 2012.|publisher=University of Toronto|archive-url=https://web.archive.org/web/20181203193212/https://www.utoronto.ca/news/celebrating-fall-convocation-2012|archive-date=3. 12. 2018.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Исто така учествувала во проектот на театарот Буш наречен ''„Шеесет и шест книги“'' во 2011 година, пишувајќи дело насловено како „Јуда: Козата на полноќ“ засновано на [[Послание на апостол Јуда|Посланието на Јуда]] од Библијата на Кралот Џејмс.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theartsdesk.com/theatre/sixty-six-books-bush-theatre|title=Sixty-Six Books, Bush Theatre|last=Woddis|first=Carole|date=17. 10. 2011.|work=The Arts Desk|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916185853/https://www.theartsdesk.com/theatre/sixty-six-books-bush-theatre|archive-date=16. 9. 2020.|accessdate=16. 9. 2020.}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Sixty-Six Books: 21st Century Writers Speak to the King James Bible|last=Carson|first=Anne|date=2011|publisher=Oberon Books|isbn=978-1-84943-227-6|editor-last=Haydon|editor-first=Christopher|editor-link=Christopher Haydon|location=London|page=521|chapter=The Goat at Midnight|editor-last2=Holmes|editor-first2=Rachel|editor-last3=Power|editor-first3=Ben|editor-link3=Ben Power|editor-last4=Rourke|editor-first4=Josie|editor-link4=Josie Rourke}}</ref> === Прием === Првата книга поезија на Ан Карсон, ''„Canicula di Annaа“,'' била објавена во 1984 година. <ref>{{Наведено списание|last=Carson|first=Anne|date=1984.|editor-last=Weiss|editor-first=Renée|editor2-last=Weiss|editor2-first=Theodore|editor2-link=Theodore Weiss (poet)|title=Canicula di Anna|journal=Quarterly Review of Literature|series=Contemporary Poetry Series 6|location=Princeton|volume=25|pages=4–39}}</ref> — ѝ ја донела првата книжевна награда: наградата Бети Коладеј од ''Quarterly Review of Literature''.<ref name="Meyer2016,2">{{Наведена книга|url=https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|title=She] ⟨Ha?⟩ She – The ''Canicula di Anna'': A Fractal Approach|last=Meyer|first=Paul|date=2016.|publisher=University of Toronto|location=Toronto|page=2|chapter=Foreword|access-date=26. 8. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331121258/https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|archive-date=31. 3. 2023.}}</ref><ref name="Carson1996,38-41">{{Наведено списание|last=Carson|first=Anne|date=1996.|title=Jaget|journal=Chicago Review|volume=42|issue=2|pages=38–41|doi=10.2307/25304108|jstor=25304108}}</ref> Признанието за нејзината прва книга есеи, ''„Горчливо-слаткиот Ерос'' “, растело во текот на петнаесетте години по нејзиното објавување во 1986 година. Книгата „прво ја воодушеви класичната заедница како дело на грчката наука; потоа ја воодушеви книжевната заедница како вдахновено враќање кон лирски заснованите есеи од видот што некогаш ги создале [[Сенека Постариот]], [[Мишел де Монтењ|Монтењ]] и [[Ралф Валдо Емерсон|Емерсон]]; а потоа, и само тогаш, длабоко во 1990-тите, кога била повторно издадена како „книжевност“ и редизајнирана за сосема нова публика, конечно ги воодушевила поетите“.<ref>{{Наведено списание|last=D'Agata|first=John|date=1. 6. 2000.|title=Review: Men in the Off Hours|url=http://bostonreview.net/poetry/john-dagata-review-men-hours|journal=Boston Review|archive-url=https://web.archive.org/web/20190905142930/http://bostonreview.net/poetry/john-dagata-review-men-hours|archive-date=5. 9. 2019.|access-date=16. 9. 2020.}}</ref> На почетокот на милениумот, ''„Горчливо-слаткиот Ерос“'' влегол во популарната свест, избирајќи го читателите на „Модерн лајбрари“ за една од 100-те најдобри книги од нефикција на 20 век од 1999 година<ref name="Modern Library">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.modernlibrary.com/top-100/100-best-nonfiction|title=Modern Library: 100 Best Nonfiction|publisher=Modern Library|archive-url=https://web.archive.org/web/20120306013605/http://www.modernlibrary.com/top-100/100-best-nonfiction|archive-date=6. 3. 2012.|accessdate=16. 9. 2020.}}</ref> и споменато (заедно со книгата ''[[Autobiography of Red|Автобиографија на Црвеното]]'') во епизода од 2004 година од телевизиската серија ''„Женски приказни“'' од 2004 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://slate.com/news-and-politics/2004/02/why-the-l-word-gives-props-to-anne-carson.html|title=Hermetic Hotties: What is Anne Carson doing on The L Word?|last=O'Rourke|first=Meghan|date=11. 2. 2004.|work=Slate|archive-url=https://web.archive.org/web/20210130025003/https://slate.com/news-and-politics/2004/02/why-the-l-word-gives-props-to-anne-carson.html|archive-date=30. 1. 2021.|accessdate=16. 9. 2020.}}</ref> Раното признание за нејзината работа дошло од наградите на Федерацијата на писатели на Квебек (познати како „QSPELL“ до 1998 година), кои ја ставиле Карсон во потесен избор за ''„Кратки разговори“'' во 1993 година пред да ја добие оваа награда три пати помеѓу 1996 и и 2001 година (за ''„Стакло, иронија и Бог“'', ''„Автобиографија на Црвеното“'' и ''[[The Beauty of the Husband|„Убавината на сопругот]]'' “).<ref name="QSPELL">{{Наведена мрежна страница|url=https://qwf.org/prize/the-a-m-klein-prize-for-poetry/|title=The QWF Literary Awards: The A. M. Klein Prize for Poetry|publisher=Quebec Writer's Federation|archive-url=https://web.archive.org/web/20221208130359/https://qwf.org/prize/the-a-m-klein-prize-for-poetry/|archive-date=8. 12. 2022.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Раните публикации на Карсон ѝ донеле номинација во потесен избор за наградата „Џурни“ во 1994 година за „Водни маргини“, <ref name="Glover1993">{{Наведена книга|title=The Journey Prize Anthology 6: Short Fiction from the Best of Canada's New Writers|date=1993|publisher=McClelland & Stewart|isbn=978-0771003141|editor-last=Glover|editor-first=Douglas|editor-link=Douglas Glover (writer)|location=Toronto}}</ref> ѝ ја донеле наградата Ланан за поезија во 1996 година<ref name="Lannan Award">{{Наведена мрежна страница|url=https://lannan.org/literary/detail/anne-carson/literary-award|title=Anne Carson: 1996 Lannan Literary Award for Poetry|work=Lannan Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001080055/https://lannan.org/literary/detail/anne-carson/literary-award|archive-date=1. 10. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> како и наградата Пушкарт во 1997 година за нејзината песна „Џагет“.<ref name="Meyer2016,211">{{Наведена книга|url=https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|title=She] ⟨Ha?⟩ She – The ''Canicula di Anna'': A Fractal Approach|last=Meyer|first=Paul|date=2016.|publisher=University of Toronto|location=Toronto|page=211|chapter=''blue for'' (On Lecturing in Anne Carson)|access-date=26. 8. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331121258/https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|archive-date=31. 3. 2023.}}</ref><ref name="Carson1996,38-41" /> Во 1997 година Карсон ја добила стипендијата на Белаџо центарот на [[Фондација Рокфелер|Фондацијата Рокфелер]]<ref name="Mullins1997">{{Наведено списание|last=Mullins|first=Andrew|last2=McDonagh|first2=Patrick|date=1997.|title=A Poet's Life|url=http://news-archive.mcgill.ca/w97/poet.htm|journal=McGill News: Alumni Quarterly|location=Montreal|publisher=McGill University|archive-url=https://web.archive.org/web/20131104062705/http://news-archive.mcgill.ca/w97/poet.htm|archive-date=4. 11. 2013.|access-date=20. 9. 2020.}}</ref>, а потоа и Гугенхајмова стипендија за поезија во 1998 година,<ref name="Guggenheim 1998">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gf.org/fellows/all-fellows/anne-carson/|title=Fellows: Anne Carson|work=John Simon Guggenheim Memorial Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20191001111629/https://www.gf.org/fellows/all-fellows/anne-carson/|archive-date=1. 10. 2019.|accessdate=12. 9. 2020.|ref=Guggenheim}}</ref> и стипендијата „МакАртур“ (исто така позната како „Гениус грант“) во 2000 година.<ref name="MacArthur 2000">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.macfound.org/fellows/634/|title=MacArthur Fellows Program: Anne Carson, Poet and Classicist|date=1. 7. 2000.|work=MacArthur Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109162135/https://www.macfound.org/fellows/634/|archive-date=9. 11. 2020.|accessdate=12. 9. 2012.}}</ref> Наградата на Националниот круг на книжевни критичари ја има ставено Карсон во потесен избор три пати (за ''Автобиографија на Црвеното'' во 1998 година, ''Мажи во слободни часови'' во 2000 година и ''Нокс'' во 2010 година),<ref name="NBCCA 1998">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bookcritics.org/past-awards/1998/|title=The National Book Critics Circle Award: 1998 Winners & Finalists|publisher=National Book Critics Circle|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928085617/https://www.bookcritics.org/past-awards/1998/|archive-date=28. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref><ref name="NBCCA 2000">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bookcritics.org/past-awards/2000/|title=The National Book Critics Circle Award: 2000 Winners & Finalists|publisher=National Book Critics Circle|archive-url=https://web.archive.org/web/20200625051658/https://www.bookcritics.org/past-awards/2000/|archive-date=25. 6. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref><ref name="NBCCA 2010">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bookcritics.org/past-awards/2010/|title=The National Book Critics Circle Award: 2010 Winners & Finalists|publisher=National Book Critics Circle|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921190204/https://www.bookcritics.org/past-awards/2010/|archive-date=21. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> што ја прави неа и [[Алис Манро|Алис Мунро]] првите две неамерикански авторки номинирани откако наградата станала глобална во 1998 година.<ref name="Poetry Foundation" /> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bookcritics.org/2013/10/23/remembering-alice-munros-national-book-critics-circle-award/|title=Remembering Alice Munro's National Book Critics Circle Award|last=Wolfe|first=Linda|date=23. 10. 2013.|publisher=National Book Critics Circle|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924104757/https://www.bookcritics.org/2013/10/23/remembering-alice-munros-national-book-critics-circle-award/|archive-date=24. 9. 2020.|accessdate=14. 9. 2020.}}</ref> Таа исто така била во потесен избор за наградата „Форд“ во 1998 година за ''„Глас и Бог“'', нејзината прва книга поезија објавена во Велика Британија.<ref name="Forward 1998">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.forwardartsfoundation.org/forward-prizes-for-poetry/forward-prizes-alumni/|title=Forward Prizes Alumni: Shortlists by Year, 1998|work=Forward Arts Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924082945/https://www.forwardartsfoundation.org/forward-prizes-for-poetry/forward-prizes-alumni/|archive-date=24. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Откако четири пати била номинирана за наградата Т.А. С. Елиот помеѓу 1999 и 2013 година, Карсон ја освоила оваа награда за ''„Убавината на сопругот'' 2001“ (нејзината трета последователна номинација),<ref name="Eliot 2001">{{Наведена мрежна страница|url=https://tseliot.com/prize/about-the-t-s-eliot-prize/|title=About the T. S. Eliot Prize: List of Previous Winners|publisher=T. S. Eliot Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930145428/https://tseliot.com/prize/about-the-t-s-eliot-prize/|archive-date=30. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> што ја прави првата жена што ја добива оваа почест.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/uk/2002/jan/22/books.humanities|title=Canadian poet becomes first woman to win TS Eliot Prize|last=Kennedy|first=Maev|date=22. 1. 2002.|access-date=13. 9. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20190624170847/https://www.theguardian.com/uk/2002/jan/22/books.humanities|archive-date=24. 6. 2019.|agency=The Guardian}}</ref> Карсон била првиот поет што ја освои наградата за поезија „Грифин“ (за ''„Мажи во неработни часови“'' во 2001 година), <ref name="Griffin 2001">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2001-shortlist/anne-carson/|title=Anne Carson: Griffin Poetry Prize 2001|work=The Griffin Trust for Excellence in Poetry|archive-url=https://web.archive.org/web/20200405122314/http://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2001-shortlist/anne-carson/|archive-date=5. 4. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> и првата што ја освоила наградата по втор пат (за ''[[Red Doc|„Црвен документ“]]'' во 2013 година). <ref name="Griffin 2014">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2014-shortlist/anne-carson/|title=Anne Carson: Griffin Poetry Prize 2014|work=The Griffin Trust for Excellence in Poetry|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921154113/https://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2014-shortlist/anne-carson/|archive-date=21. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> <ref>{{Наведени вести|url=https://calgaryherald.com/entertainment/books/anne-carson-adds-second-griffin-poetry-prize|title=Anne Carson adds second Griffin poetry prize|date=7. 6. 2014.|work=Calgary Herald|access-date=13. 9. 2020.}}</ref> Била и член на жирито за наградата Грифин во 2010 година.<ref name="Griffin 2010">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.griffinpoetryprize.com/judges/2010-judges/|title=Griffin Poetry Prize: 2010 Judges|work=The Griffin Trust for Excellence in Poetry|archive-url=https://web.archive.org/web/20200810052202/https://www.griffinpoetryprize.com/judges/2010-judges/|archive-date=10. 8. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Била назначена за член на Орденот на Канада во 2005 година, а во објаснувачката белешка таа е опишана како „уникатен глас во книжевноста на нашата земја“.<ref name="Canada MC">{{Наведена мрежна страница|url=https://archive.gg.ca/honours/search-recherche/honours-desc.asp?lang=e&TypeID=orc&id=10628|title=Order of Canada: Anne Carson, C.M.|date=29. 6. 2005.|work=Governor General of Canada Archives|archive-url=https://web.archive.org/web/20200619162917/https://archive.gg.ca/honours/search-recherche/honours-desc.asp?lang=e&TypeID=orc&id=10628|archive-date=19. 6. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Нејзината [[Alma mater|алма матер]], Универзитетот во Торонто, ѝ доделил почесна диплома во 2012 година.<ref name="Au-Yeung2012" /> Таа, исто така, добиla почесен докторат во 2014 година од Универзитетот Сент Ендрус, каде што студирала кај Кенет Довер во 1975–1976 година.<ref name="Sweetman2014">{{Наведена мрежна страница|url=https://news.st-andrews.ac.uk/archive/laureation-address-anne-carson/|title=Laureation address: Anne Carson|last=Sweetman|first=Rebecca|authorlink=Rebecca Sweetman|date=1. 12. 2014.|publisher=University of St Andrews|archive-url=https://web.archive.org/web/20210617232125/https://news.st-andrews.ac.uk/archive/laureation-address-anne-carson/|archive-date=17. 6. 2021.|accessdate=22. 9. 2020.}}</ref> Во 2018 година. Карсон беше во потесен избор за еднократната Нова награда на Оскар за литература, востановена како алтернатива на одложената Нобелова награда за 2018 година. година. <ref name="New Academy Prize">{{Наведени вести|url=https://www.cbc.ca/books/margaret-atwood-kim-th%C3%BAy-and-anne-carson-nominated-for-alternative-nobel-prize-1.4744398|title=Margaret Atwood, Kim Thúy and Anne Carson nominated for alternative Nobel Prize|date=12. 7. 2018.|work=CBC|access-date=17. 10. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20221118202917/https://www.cbc.ca/books/margaret-atwood-kim-th%C3%BAy-and-anne-carson-nominated-for-alternative-nobel-prize-1.4744398|archive-date=18. 11. 2022.}}</ref> Во 2020 година. Таа беше наградена со наградата за литература „Принцеза од Астурија“, а жирито изјави дека таа „достигнала нивоа на интензитет и интелектуален престиж што ја ставаат меѓу најистакнатите писателки на нашето време“. <ref name="Asturias">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.fpa.es/en/princess-of-asturias-awards/laureates/2020-anne-carson.html|title=Anne Carson: Princess of Asturias Award for Literature 2020|work=Fundación Princesa de Asturias|archive-url=https://web.archive.org/web/20200915204531/https://www.fpa.es/en/princess-of-asturias-awards/laureates/2020-anne-carson.html|archive-date=15. 9. 2020.|accessdate=18. 6. 2020.}}</ref> Во 2021 година. Таа ја освоила наградата ПЕН/Набоков за достигнувања во меѓународната книжевност,на која и е одадено признание за опус обележан со „трајна оригиналност и врвно занаетско умеење“,<ref name="PEN2021">{{Наведена мрежна страница|url=https://pen.org/literary-awards/2021-pen-america-literary-awards-career-achievement-winners/|title=Announcing the 2021 PEN America Literary Awards Career Achievement Winners|date=23. 3. 2021.|publisher=PEN America|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414040744/https://pen.org/literary-awards/2021-pen-america-literary-awards-career-achievement-winners/|archive-date=14. 4. 2021.|accessdate=14. 4. 2021.}}</ref> и ја добила наградата на Генералниот гувернер за поезија на англиски јазик за 2020 година ''[[Norma Jeane Baker of Troy|„Норма Џин Бејкер од Троја“]]'', награда за која првпат била номинирана во 2001 година. (за ''Мажи во слободно време'').<ref name="ggaward">{{Наведена мрежна страница|url=https://ggbooks.ca/past-winners-and-finalists|title=Governor General's Literary Awards: Past Winners and Finalists|work=Governor General's Literary Awards|publisher=Canada Council for the Arts|archive-url=https://web.archive.org/web/20210421134720/https://ggbooks.ca/past-winners-and-finalists|archive-date=21. 4. 2021.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Нејзината книга од 2024 година, ''„Грешна Норма“'' била номинирана за Националната награда за книга за поезија.<ref>{{Наведен нестручен часопис|url=https://www.newyorker.com/books/page-turner/2024-national-book-awards-longlist|access-date=13. 9. 2024.}}</ref> За Ен Карсон објавени се и два зборника: ''„Ен Карсон: Екстатична лира“'', уредена од Џошуа Мари Вилкинсон и објавена од Универзитетската издавачка куќа на Мичиген во 2015 година, а посветена на широчината на нејзиното творештво; <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=KnEvBgAAQBAJ&q=Anne+Carson:+Ecstatic+Lyre|title=Anne Carson: Ecstatic Lyre|date=2015|publisher=University of Michigan Press|isbn=978-0-472-05253-0|editor-last=Wilkinson|editor-first=Joshua Marie|editor-link=Joshua Marie Wilkinson|location=Ann Arbor}}</ref> и ''Ен Карсон/Антиквити'' (''sic''), уредена од Лаура Јансен и објавена од Блумсбери во 2021 година, и го истражува класицизмот на Карсон како што се појавува во нејзината поезија, преводи, есеи и визуелна уметност.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.bloomsbury.com/uk/anne-carson-antiquity-9781350174771/|title=Anne Carson/ Antiquity|date=2021|publisher=Bloomsbury Academic|isbn=978-1-350-17475-7|editor-last=Jansen|editor-first=Laura|location=New York|access-date=7. 10. 2021.|archive-url=https://web.archive.org/web/20211007092150/https://www.bloomsbury.com/uk/anne-carson-antiquity-9781350174771/|archive-date=7. 10. 2021.}}</ref> Во 2023 година критичка монографија за нејзината работа, ''„Ен Карсон: Стаклениот есеист“'' од Елизабет Сара Коулс, била објавена од „Оксфорд Јуниверзити Прес“.<ref>{{Наведена книга|url=https://global.oup.com/academic/product/anne-carson-9780197813331?lang=en&cc=gb#|title=Anne Carson: The Glass Essayist|last=Coles|first=Elizabeth Sarah|date=2023|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-197-81333-1|location=Oxford and New York|access-date=3. 2. 2025.}}</ref> Книгата ја освоила наградата „Пегаз“ за поетска критика од Фондацијата за поезија во 2024 година. Карсон се сметала за веројатен кандидат за Нобелова награда за литература, заедно со писатели како [[Маргарет Атвуд]], [[Мариз Конде]], [[Харуки Мураками]], [[Нгуги ва Тионго]], [[Људмила Улицка]] и [[Цан Сјуе]].<ref>{{Наведени вести|url=https://www.reuters.com/article/us-nobel-prize-literature/moving-on-from-scandal-swedish-academy-to-award-two-nobel-literature-prizes-idUSKBN1WM23V|title=Moving on from scandal, Swedish Academy to award two Nobel literature prizes|last=Ahlander|first=Johan|date=7. 10. 2019.|work=Reuters|access-date=14. 9. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20200215023028/https://www.reuters.com/article/us-nobel-prize-literature/moving-on-from-scandal-swedish-academy-to-award-two-nobel-literature-prizes-idUSKBN1WM23V|archive-date=15. 2. 2020.}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://time.com/5696202/nobel-prize-literature-2019/|title=Last Year's Nobel Prize in Literature Was Canceled Over Scandal and Conflict. Can 2019's Award Mark a Comeback?|last=Haynes|first=Suyin|date=9. 10. 2019.|publisher=Time|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922214309/https://time.com/5696202/nobel-prize-literature-2019/|archive-date=22. 9. 2020.|accessdate=14. 9. 2020.}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://newrepublic.com/article/155316/will-win-2019-or-2018-nobel-prize-literature|title=Who Will Win the 2019 (or the 2018!) Nobel Prize in Literature?|last=Shephard|first=Alex|date=9. 10. 2019.|publisher=The New Republic|archive-url=https://web.archive.org/web/20201006174515/https://newrepublic.com/article/155316/will-win-2019-or-2018-nobel-prize-literature|archive-date=6. 10. 2020.|accessdate=14. 9. 2020.}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/books/2019/oct/10/nobel-prize-for-literature-to-be-awarded-twice-after-sexual-assault-scandal|title=Two Nobel literature prizes to be awarded after sexual assault scandal|last=Henley|first=Jon|date=10. 10. 2019.|work=The Guardian|access-date=14. 9. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20191010091152/https://www.theguardian.com/books/2019/oct/10/nobel-prize-for-literature-to-be-awarded-twice-after-sexual-assault-scandal|archive-date=10. 10. 2019.}}</ref> == Преведувачка работа == Карсон има објавено преводи на десет [[Античка трагедија|старогрчки трагедии]] - една од Есхил (''[[Агамемнон (драма)|Агамемнон]]''), две од Софокле (''[[Антигона (драма од Софокле)|Антигона]]'', ''[[Electra (Sophocles play)|Електра]]'') и седум од Еврипид (''[[Alcestis (play)|Алкеста]]'', ''[[Hecuba (play)|Хекуба]]'', ''[[Herakles (Euripides)|Херакле]]'', ''[[Hippolytus (play)|Хиполит]]'', ''[[Iphigenia in Tauris|Ифигенија во Таврис]]'', ''[[Orestes (play)|Орест]]'' и ''[[The Bacchae|поетот Сафоас]]'') - на англискиот поет Сафоас. Карсон беше гостин-стипендист на Фондацијата Рокфелер на 92-рата улица Y ([[Њујорк (град)|Њујорк]]) од август 1986 до август 1987 година каде што работела на превод на „''Електра''“ од Софокле. <ref>{{Наведена книга|url=https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|title=She] ⟨Ha?⟩ She – The ''Canicula di Anna'': A Fractal Approach|last=Meyer|first=Paul|date=2016.|publisher=University of Toronto|location=Toronto|page=192|chapter=''blue for'' (On Lecturing in Anne Carson)|access-date=26. 8. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331121258/https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|archive-date=31. 3. 2023.}}</ref> Преводот конечно бил објавен во 2001 година<ref name="Carson2001">{{Наведена книга|title=Sophocles, Electra|last=Carson|first=Anne|date=2001|publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-504960-8|location=Oxford & New York}}</ref> и вклучено во нејзината книга ''„Орестеја“'' од 2009 година<ref name="Carson2009">{{Наведена книга|title=An Oresteia|last=Carson|first=Anne|date=2009|publisher=Farrar, Straus and Giroux|isbn=978-0-86547-916-6|location=New York|author-mask=1}}</ref> која ја освоила наградата ПЕН за поезија во превод во 2010 година.<ref name="PEN Oresteia">{{Наведена мрежна страница|url=https://pen.org/2010-pen-award-for-poetry-in-translation/|title=2010 PEN Award for Poetry in Translation|date=16. 11. 2012.|publisher=PEN America|archive-url=https://web.archive.org/web/20200621170341/https://pen.org/2010-pen-award-for-poetry-in-translation/|archive-date=21. 6. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Составена од ''„Агамемнон“ од'' Есхил, „ ''Електра“'' од Софокле и „''Орест''“ од Еврипид, ''„Орестија“'' била поставена во Њујорк од страна на „Класик сценска компанија“ во 2009 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://classicstage.org/shows/2009/03/an-oresteia/|title=An Oresteia|publisher=Classic Stage Company|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001120844/https://classicstage.org/shows/2009/03/an-oresteia/|archive-date=1. 10. 2020.|accessdate=15. 9. 2020.}}</ref> Карсон била и стипендист (на Ана-Марија Келен) на Американската академија во Берлин во 2007 година каде што работела на превод на античката грчка драма ''[[Окованиот Прометеј (драма на Есхил)|„Окованиот Прометеј“]]'' (која му се припишува на Есхил), <ref name="Berlin Fellow">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.americanacademy.de/person/anne-carson/|title=Fellows & Distinguished Visitors: Anne Carson (Class of Fall 2007)|publisher=The American Academy in Berlin: Hans Arnhold Center|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924041122/https://www.americanacademy.de/person/anne-carson/|archive-date=24. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> а извадок бил објавен во 2010 година.<ref>{{Наведено списание|last=Carson|first=Anne|date=6. 2010.|title=Prometheus Bound: An Excerpt from the Play by Aischylos|journal=The Wolf|issue=23|pages=6–7}}</ref> Во 2015 година продукцијата на Карсоновата ''„Антигона“'', <ref name="Carson2015">{{Наведена книга|title=Sophokles, Antigone|last=Carson|first=Anne|date=2015|publisher=Oberon Books|isbn=978-1-78319-810-8|location=London}}</ref> во режија на Иво ван Хове, со [[Жилиет Бинош]] во главната улога , премиерно била изведена во „Ле Театр де ла Вил“ во Луксембург, пред да патува во градови во Европа и САД, вклучувајќи ги Лондон (Барбикан центар), Њујорк (БМВ) и Париз (Театр де ла Вил). <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://tga.nl/en/productions/antigone|title=Antigone|publisher=Toneelgroep Amsterdam|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805213447/https://tga.nl/en/productions/antigone|archive-date=5. 8. 2020.|accessdate=15. 9. 2020.}}</ref> == Просветна работа == Карсон ја започнала својата кариера како предавач по класична книжевност на Универзитетот во Калгари во 1979 година пред да го стекне докторатот на Универзитетот во Торонто.<ref name="Rae2001" /> Во 1980 година се вработила на Принстонскиот универзитет, каде што предавала како инструктор, а подоцна и како доцент.<ref>{{Наведена книга|url=https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|title=She] (Ha?) She – The ''Canicula di Anna'': A Fractal Approach|last=Meyer|first=Paul|date=2016.|publisher=University of Toronto|location=Toronto|page=163|chapter=''blue for'' (On Metonymns in Anne Carson)|quote=While at Princeton Anne Carson taught (as Instructor and later Assistant Professor) the following courses: ''The Anti-Augustans: Ovid and the Elegists''; ''Introduction to Augustan Literature''; ''Beginner's Latin Continued: Basic Prose''; ''The Lyric Age of Greece''; and ''Greek Drama in Translation''.|access-date=26. 8. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331121258/https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|archive-date=31. 3. 2023.}}</ref> Таа, исто така, предавала на 92-та улица Y во Њујорк за време на нејзиното престојување таму како гостин-стипендист на Фондацијата Рокфелер (1986–1987).<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Vsd9jwYZ5HEC&q=The+Best+American+Poetry+1998|title=The Best of the Best American Poetry 1988-1997|date=1998.|publisher=Scribner Poetry|isbn=0-684-84779-5|editor-last=Bloom|editor-first=Harold|editor-link=Harold Bloom|location=New York|page=307|access-date=17. 7. 2020.|editor-last2=Lehman|editor-first2=David|editor-link2=David Lehman}}</ref> Откако и било одбиено барањето за постојано вработување,<ref>{{Наведено списание|last=Rae|first=Ian|date=2010.|title=Runaway Classicists: Anne Carson and Alice Munro's 'Juliet' Stories|url=https://journals.openedition.org/jsse/1117|journal=Journal of the Short Story in English|publisher=Presses universities d'Angers|issue=55 – Special Issue: The Short Stories of Alice Munro|page=5|issn=1969-6108|archive-url=https://web.archive.org/web/20200607230821/https://journals.openedition.org/jsse/1117|archive-date=7. 6. 2020.|access-date=18. 9. 2020.}}</ref> Карсон поднела оставка во 1987 година. Го напуштила Принстон за да предава класични јазици и книжевност на Универзитетот Емори во [[Атланта]] една година, пред да се пресели во [[Монтреал]] за да се приклучи на Универзитетот Мекгил како директор на постдипломски студии по класични студии.<ref name="Poetry Foundation" /> Кон крајот на 1990-тите, нејзината наставничка кариера наишла на пречка кога Мекгил ги откажал сите постдипломски курсеви по старогрчки јазик, го затворил својот Оддел за класици и ги префрлил сите преостанати курсеви од оваа област на Одделот за историја.<ref name="Rae2001" /> Иако продолжила да предава на Мекгил како вонреден професор, Карсон се справувала со ова така што половина од годината ја поминувала како гостин-професор на други институции, вклучувајќи го Универзитетот во Мичиген (гостински професор Норман Фрилинг, 1999–2000),<ref name="Freehling">{{Наведена мрежна страница|url=https://lsa.umich.edu/humanities/programs/normal-freehling-visiting-professorship-.html|title=Institute for the Humanities: Norman Freehling Visiting Professorship|publisher=University of Michigan|archive-url=https://web.archive.org/web/20180617022858/https://lsa.umich.edu/humanities/programs/normal-freehling-visiting-professorship-.html|archive-date=17. 6. 2018.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> [[Калифорниски универзитет – Беркли|Калифорнискиот универзитет Беркли]] (пролет 2000) и Калифорнискиот колеџ за уметност и занаети, [[Оукленд (Калифорнија)|Оукленд]] (пролет 2001).<ref name="Rae2001" /> Била назначена за професор по класични науки на Мекгил во 2000 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.brickbooks.ca/reviews/biography-of-anne-carson-reviewed-by/|title=Biography of Anne Carson|publisher=Brick Books|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009120324/http://www.brickbooks.ca/reviews/biography-of-anne-carson-reviewed-by/|archive-date=9. 10. 2016.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> Карсон се преселила во Ен Арбор и на Универзитетот во Мичиген во 2003 година. каде што работела како професор по класични студии, споредбена книжевност и англиски јазик и книжевност до 2009 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://faculty-history.dc.umich.edu/faculty/anne-carson|title=Faculty History Project: Anne Carson|publisher=Millennium Project, University of Michigan|archive-url=https://web.archive.org/web/20220811184513/http://faculty-history.dc.umich.edu/faculty/anne-carson|archive-date=11. 8. 2022.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> Во 2004 година била кандидатка за позицијата професор по поезија на [[Оксфордски универзитет|Оксфордскиот универзитет]], завршувајќи на второто место зад конечниот избор, Кристофер Рикс, од околу 30 номинации.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/education/2004/apr/30/highereducation.news|title=Oxford names poetry professor shortlist|last=Curtis|first=Polly|date=30. 4. 2004.|work=The Guardian|access-date=20. 9. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20211207185103/https://www.theguardian.com/education/2004/apr/30/highereducation.news|archive-date=7. 12. 2021.}}</ref> Повторно била спомената како потенцијален кандидат за оваа четиригодишна позиција во 2009 година.<ref>{{Наведени вести|url=https://cherwell.org/2009/02/26/poet-laurete-snubs-oxford-poetry-post/|title=Poet Laureate snubs Oxford poetry post|last=Waterson|first=James|date=26. 2. 2009.|work=Cherwell|access-date=2. 10. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20191122142842/https://cherwell.org/2009/02/26/poet-laurete-snubs-oxford-poetry-post/|archive-date=22. 11. 2019.|publisher=Oxford Student Publications}}</ref> Карсон се приклучила на Програмата за креативно пишување на Универзитетот во Њујорк како истакнат поет и гостин-професор во 2009 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://zhangnandi.com/about/news-publications/news/2009/november/nyu_creative_writing_program.html|title=NYU Creative Writing Program Presents New Interactive Performance by Anne Carson, Dec. 10|last=Polner|first=Robert|date=24. 11. 2009.|publisher=New York University|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> Заедно со нејзиниот сопруг и соработник Роберт Кари, таа држела едногодишен курс на Њујоршкиот универзитет за уметноста на соработка, наречен „Егоциркус“.<ref name="Anderson2013">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nytimes.com/2013/03/17/magazine/the-inscrutable-brilliance-of-anne-carson.html|title=The Inscrutable Brilliance of Anne Carson|last=Anderson|first=Sam|date=14. 3. 2013.|work=The New York Times Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20201023213738/https://www.nytimes.com/2013/03/17/magazine/the-inscrutable-brilliance-of-anne-carson.html|archive-date=23. 10. 2020.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> Била професорка на катедрата Ендру Д. Вајт на [[Универзитет Корнел|Универзитетот Корнел]] од 2010 до 2016 година<ref name="Cornell">{{Наведена мрежна страница|url=https://adwhiteprofessors.cornell.edu/all-professors-at-large-1965-to-june-30-20222/|title=All Professors-at-Large – 1965 to June 30, 2025|work=Program for Andrew D. White Professors-at-Large|publisher=Cornell University|archive-url=https://web.archive.org/web/20180615031244/http://adwhiteprofessors.cornell.edu/all-professors-at-large-1965-to-june-30-20222/|archive-date=15. 6. 2018.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> и Мор гостувачки поет на [[Стенфордски универзитет|Стенфордскиот универзитет]] (Програма за креативно пишување) во 2013 година <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://events.stanford.edu/events/335/33565/|title=A Reading by Anne Carson, The Mohr Visiting Poet|date=23. 4. 2013.|work=Stanford: Event Calendar|publisher=Stanford University|archive-url=https://web.archive.org/web/20220120041605/https://events.stanford.edu/events/335/33565/|archive-date=20. 1. 2022.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> Се приклучила на колеџот Бард како истакнат гостин-писател во 2014 година, предавајќи класични студии и пишани уметности.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bard.edu/news/releases/pr/fstory.php?id=2563|title=Esteemed Writer Anne Carson To Join Bard College Faculty|last=Primoff|first=Mark|date=29. 4. 2014.|publisher=Bard College|location=Annandale-on-Hudson, New York|archive-url=https://web.archive.org/web/20200915185155/https://www.bard.edu/news/releases/pr/fstory.php?id=2563|archive-date=15. 9. 2020.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> Карсон ја опишала својата поразновидна улога во подоцнежниот дел од нејзината кариера како „гостин [што било]“, а децениите поминати предавајќи старогрчки како „потполна радост“.<ref name="Anderson2013" /> == Признанија == Карсон била избрана за меѓународен писател на годината за 2022 година од Кралското друштво за книжевност<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rsliterature.org/rsl-international-writers/|title=RSL International Writers|date=3. 9. 2023.|accessdate=3. 12. 2023.}}</ref> Во мај 2023 година била прогласена за почесен претседател на Класичното здружение за периодот 2023–2024 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://classicalassociation.org/governance/council/|title=Council|work=The Classical Association|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230505122741/https://classicalassociation.org/governance/council/|archive-date=5. 5. 2023.|accessdate=5. 5. 2023.}}</ref> Била наградена со меѓународната награда Вигдис, признание за извонреден придонес кон светските јазици и култури.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://english.hi.is/news/anne_carson_is_the_2023_vigdis_prize_laureate|title=Anne Carson is the 2023 Vigdís Prize Laureate {{!}} University of Iceland|work=english.hi.is|accessdate=2. 10. 2024.}}</ref> Ја добила Нобеловата награда за литература во 2026 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.com/news/articles/cq4g1j54nepyo|title=Canadian poet Anne Carson wins Nobel Prize in Literature|date=8. 10. 2026.|work=BBC News|language=|accessdate=8. 10. 2026.}}</ref> == Приватен живот == Карсон е позната по тоа што е резервирана во врска со нејзиниот личен живот и по тоа што се воздржува од автобиографски толкувања на нејзините дела.<ref name="Willard2011,225-228">{{Наведена книга|url=https://www.academia.edu/490379|title=Critical Survey of Poetry: British, Irish and Commonwealth Poets|last=Willard|first=Thomas|date=2011|publisher=Salem Press|isbn=9781587657559|editor-last=Canfield Reisman|editor-first=Rosemary M.|location=Pasadena, California|pages=225–228|chapter=Anne Carson|access-date=26. 8. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20220517000614/https://www.academia.edu/490379|archive-date=17. 5. 2022.}}</ref> Информациите за неа во публикациите честопати се ограничени на реченицата: „Ен Карсон е родена во Канада и заработува за живот предавајќи старогрчки јазик“.<ref>{{Наведена книга|title=Short Talks|last=Carson|first=Anne|date=2015|publisher=Brick Books Classics|isbn=978-1-77131-342-1|location=London, Ontario|author-mask=1}}</ref> Иако не е исповедничка поетеса, нејзиното дело се смета за лично.<ref name="Scranton2014,202-214" /> Карсон изјавила дека го користи сопствениот живот демократски во својата работа, како само еден збир факти меѓу другите во светот.<ref name="Carson1997,1-22">{{Наведено списание|last=Carson|first=Anne|last2=D'Agata|first2=John|author-link2=John D'Agata|date=1997.|title=A ___ with Anne Carson|journal=The Iowa Review|volume=27|issue=2|pages=1–22|doi=10.17077/0021-065X.4868|doi-access=free}}</ref> Првиот брак на Ен Карсон, за време на кој таа го користела презимето Џакомели, траел осум години и завршил во 1980 година.<ref name="Rae2001" /> Оваа заедница, и нејзините последици, се наведуваат како извор на вдахновение за „Видови вода“ (собрана во ''Плејнвотер'' ) и за ''[[The Beauty of the Husband: A Fictional Essay in 29 Tangos|„Убавината на сопругот“]]'' .<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2001/09/30/books/last-tango.html|title=Last Tango|last=Merkin|first=Daphne|date=30. 9. 2001.|work=The New York Times|access-date=8. 10. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011120415/https://www.nytimes.com/2001/09/30/books/last-tango.html|archive-date=11. 10. 2020.|quote=It is always difficult, of course, to gauge how much is autobiographical in a writer's material, and Carson is trickier than most in this regard, but 'Husband' strikes me as being the least cloaked about its origins in lived life.|author-link=Daphne Merkin}}</ref> Карсон потврдила дека нејзиниот прв сопруг ги зел нејзините бележници кога се развеле (како што му се случува на протагонистот во ''„Убавината на сопругот''“), иако подоцна ги вратил.<ref name="Carson2012,29-47">{{Наведено списание|last=Carson|first=Anne|last2=Wachtel|first2=Eleanor|date=2012.|title=An Interview with Anne Carson|url=https://brickmag.com/an-interview-with-anne-carson/|journal=Brick: A Literary Journal|issue=89|pages=29–47|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908224945/https://brickmag.com/an-interview-with-anne-carson/|archive-date=8. 9. 2017.|access-date=23. 7. 2020.}}</ref> Нејзиниот татко Роберт имал [[Алцхајмерова болест]]. „Есејот за стаклото“ (собран во ''„Стакло, Иронија и Бог'' “, „Многу тесен“ (собран во ''„Плејнвотер'' “) и „Стариот син кардиган на таткото“ (собран во ''[[Men in the Off Hours|„Мажи во слободните часови]]'' “) се занимаваат со неговото ментално и физичко опаѓање. Нејзината мајка Маргарет (1913–1997) починала додека ја пишувала ''книгата „Мажи во слободни часови“'' . Карсон ја завршила збирката со прозното дело „Додаток кон обичното време“, користејќи прецртани фрази од дневниците и ракописите на Вирџинија Вулф за да состави епитаф за неа.<ref name="Rae2001" /> Книгата ''[[Red Doc|„Црвен документ“]]'' е протолкувана како уште една елегија за смртта на нејзината мајка.<ref name="Scranton2014,202-214" /> Карсон ја опишала својата мајка како љубовта на нејзиниот живот. <ref name="Carson2012,29-47" /> <ref>{{Наведена книга|title=Decreation: Poetry, Essays, Opera|last=Carson|first=Anne|date=2006|publisher=Vintage Books|isbn=978-1-4000-7890-5|location=New York|page=5|chapter=Lines}}</ref> Нејзиниот брат Мајкл бил уапсен за трговија со дрога во 1978 година. Избегнувајќи ја кауцијата, тој избегал од Канада и никогаш повеќе не го видела.<ref name="Carson2012,29-47" /> Карсон се осврнала на исчезнувањето на нејзиниот брат од нејзиниот живот во есејот „Водни маргини: Есеј за пливањето на мојот брат“ (собран во ''Плејнвотер'' ), кој бил напишан како еден вид мемоари.<ref name="Willard2011,225-228" /> Во 2000 година, тој ѝ се јавил и се договориле да се сретнат во Копенхаген каде што живеел, но починал пред да можат повторно да се поврзат.<ref name="Carson2011">{{Наведени вести|url=https://www.irishtimes.com/culture/books/evoking-the-starry-lad-her-brother-was-1.577255|title=Evoking the starry lad her brother was|last=Carson|first=Anne|date=19. 3. 2011.|work=The Irish Times|access-date=10. 10. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20210724045901/https://www.irishtimes.com/culture/books/evoking-the-starry-lad-her-brother-was-1.577255|archive-date=24. 7. 2021.|last2=Sehgal|first2=Parul|author-link2=Parul Sehgal}}</ref> ''Нокс'', епитаф што Карсон го создала за својот брат во 2000 и објавено во 2010 година, е опишано како нејзино најексплицитно лично дело.<ref name="Scranton2014,202-214" /> Карсон е во брак со уметникот Роберт Кари, кого го запознала во Ен Арбор додека предавала на Универзитетот во Мичиген.<ref name="Anderson2013" /> Таа го опишала како нејзин „сопруг“.<ref name="Munoz2013" /> Проектите на кои работеле заедно вклучуваат дизајн на книги и изведби за ''Нокс'' и ''Антигоник''. Карсон, исто така, го нарекува Кари „рандомизатор“ за време на нивниот креативен процес.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.asymptotejournal.com/interview/an-interview-with-anne-carson-and-robert-currie/|title=An interview with Anne Carson and Robert Currie|last=Carson|first=Anne|last2=Currie|first2=Robert|date=10. 2013.|work=Asymptote|archive-url=https://web.archive.org/web/20201014005528/https://www.asymptotejournal.com/interview/an-interview-with-anne-carson-and-robert-currie/|archive-date=14. 10. 2020.|accessdate=7. 10. 2020.|author-mask=1|last3=Berkobien|first3=Megan}}</ref> На 19 април 2022 година Карсон и Кари добиле исландско државјанство.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.althingi.is/altext/stjt/2022.019.html|title=Lög um veitingu ríkisborgararéttar|archive-url=https://web.archive.org/web/20221120001721/https://www.althingi.is/altext/stjt/2022.019.html|archive-date=20. 11. 2022.|accessdate=20. 11. 2022.}}</ref> Во статија во ''„Лондон ривју оф букс“'' од август 2024 година, открила дека ѝ е дијагностицирана [[Паркинсонова болест]].<ref>{{Наведени вести|url=https://www.lrb.co.uk/the-paper/v46/n16/anne-carson/gloves-on|title=Gloves on!|last=Carson|first=Anne|date=15. 8. 2024.|work=London Review of Books|access-date=11. 8. 2024.|issue=16|volume=46|language=en|issn=0260-9592}}</ref> == Награди и стипендии == === Добитничка === === Финалистка === === Стипендии === * 1997: Стипендија на Белаџо центарот на Фондацијата Рокфелер<ref name="Mullins1997" /> * 1998: [[Guggenheim Fellowship|Гугенхајм стипендија]] за поезија <ref name="Guggenheim 1998" /> * 2000: [[MacArthur Fellowship|Стипендија „МекАртур“]] <ref name="MacArthur 2000" /> * 2007: Стипендија на Ана-Марија Келен, Американска академија во Берлин <ref name="Berlin Fellow" /> * 2011: Стипендија „Креативна Шкотска“ / „Коув Парк Мјуриел Спарк“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://covepark.org/residencies/creative-scotlandcove-park-muriel-spark-fellowship/|title=Creative Scotland / Cove Park Muriel Spark Fellowship: Anne Carson|publisher=Cove Park|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916232735/https://covepark.org/residencies/creative-scotlandcove-park-muriel-spark-fellowship/|archive-date=16. 9. 2020.|accessdate=16. 9. 2020.}}</ref> * 2018: Стипендија „Инга Марен Ото“, Центарот „Воденица“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.watermillcenter.org/anne-carson/#1|title=Anne Carson (In Residence: Inga Maren Otto Fellow)|date=22. 11. 2017.|work=The Watermill Center|archive-url=https://web.archive.org/web/20200518212713/https://www.watermillcenter.org/anne-carson/#1|archive-date=18. 5. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> === Академски почести === * 1986–1987: Гостински стипендист на Фондацијата Рокфелер на 92-та улица Y (Њујорк) <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Vsd9jwYZ5HEC&q=The+Best+American+Poetry+1998|title=The Best of the Best American Poetry 1988-1997|date=1998|publisher=Scribner Poetry|isbn=0-684-84779-5|editor-last=Bloom|editor-first=Harold|editor-link=Harold Bloom|location=New York|page=307|chapter=Anne Carson|access-date=17. 7. 2020.|editor-last2=Lehman|editor-first2=David|editor-link2=David Lehman}}</ref> * 2012: Почесна диплома од Универзитетот во Торонто <ref name="Au-Yeung2012" /> * 2014: Почесен степен (доктор по литература) од Универзитетот Сент Ендрус <ref name="Sweetman2014" /> === Друго === * 1999: Меѓународен почесен член на Американската академија на уметностите и науките <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.amacad.org/person/anne-carson|title=Member Directory: Ms. Anne Carson|publisher=American Academy of Arts and Sciences|archive-url=https://web.archive.org/web/20220811153751/https://www.amacad.org/person/anne-carson|archive-date=11. 8. 2022.|accessdate=14. 9. 2020.}}</ref> * 1999: Модерна библиотека: 100 најдобри книги од нефикција (список на читатели) — ''[[Eros the Bittersweet|Горчливо-слаткиот Ерос]]'' <ref name="Modern Library" /> * 2000: Список на бестселери ''на „Њујорк тајмс“'' — ''[[Men in the Off Hours|Мажи во слободно време]]'' <ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2000/12/03/books/notable-books.html|title=Notable Books|date=3. 12. 2000.|work=The New York Times|access-date=2. 10. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20201117121236/https://www.nytimes.com/2000/12/03/books/notable-books.html|archive-date=17. 11. 2020.|page=66}}</ref> * 2005: Член на Орденот на Канада <ref name="Canada MC" /> * 2010: Судија за [[Griffin Poetry Prize|наградата Грифин за поезија]] <ref name="Griffin 2010" /> * 2011: Странски почесен член на Американската академија за уметност и книжевност <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://artsandletters.org/?s=%22Anne+Carson%22&restype=member|title=Members: Anne Carson|publisher=American Academy of Arts and Letters|archive-url=https://web.archive.org/web/20220818174058/https://artsandletters.org/?s=%22Anne+Carson%22&restype=member|archive-date=18. 8. 2022.|accessdate=14. 9. 2020.}}</ref> == Избрана библиографија == === Авторски дела === * ''[[Eros the Bittersweet]]'' (1986)<ref>{{Наведена книга|title=Eros the Bittersweet: An Essay|last=Carson|first=Anne|date=1986|publisher=Princeton University Press|isbn=9780608027401|location=Princeton}}</ref> * ''Short Talks'' (1992)<ref>{{Наведена книга|title=Short Talks|last=Carson|first=Anne|date=1992|publisher=Brick Books|isbn=978-1-77131-342-1|location=London, Ontario|author-mask=1}}</ref> * ''Glass, Irony, and God'' (1995)<ref>{{Наведена книга|title=Glass, Irony, and God|last=Carson|first=Anne|date=1995|publisher=New Directions|isbn=978-0-8112-1302-8|location=New York|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– укључује „The Glass Essay”}} * ''Plainwater'' (1995)<ref>{{Наведена книга|title=Plainwater: Essays and Poetry|last=Carson|first=Anne|date=1995|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=0-679-43178-0|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''[[Autobiography of Red]]'' (1998)<ref>{{Наведена книга|title=Autobiography of Red: A Novel in Verse|last=Carson|first=Anne|date=1998|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=0-375-40133-4|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''Economy of the Unlost'' (1999)<ref>{{Наведена книга|title=Economy of the Unlost (Reading Simonides of Keos with Paul Celan)|last=Carson|first=Anne|date=1999|publisher=Princeton University Press|isbn=0-691-03677-2|location=Princeton|author-mask=1}}</ref> * ''[[Men in the Off Hours]]'' (2000)<ref>{{Наведена книга|title=Men in the Off Hours|last=Carson|first=Anne|date=2000|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=978-0-375-40803-8|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''[[The Beauty of the Husband: A Fictional Essay in 29 Tangos|The Beauty of the Husband]]'' (2001)<ref>{{Наведена книга|title=The Beauty of the Husband: A Fictional Essay in 29 Tangos|last=Carson|first=Anne|date=2001|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=9780375408045|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''Decreation'' (2005)<ref>{{Наведена книга|title=Decreation: Poetry, Essays, Opera|last=Carson|first=Anne|date=2005|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=978-1-4000-4349-1|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''Nox'' (2010)<ref>{{Наведена книга|title=Nox|last=Carson|first=Anne|date=2010|publisher=New Directions|isbn=978-0-8112-1870-2|location=New York|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– укључује превод песме [[Катул|Катул 101]]}} * ''Antigonick'' (2012)<ref>{{Наведена книга|title=Antigonick (Sophokles)|last=Carson|first=Anne|date=2012|publisher=New Directions|isbn=9780811219570|location=New York|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– верзија драме ''[[Антигона (трагедија)|Антигона]]'' коју је написао [[Софокле]]}} * ''[[Red Doc|Red Doc>]]'' (2013)<ref>{{Наведена книга|title=Red Doc>|last=Carson|first=Anne|date=2013|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=9780307960597|location=New York|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– наставак књиге ''Autobiography of Red''}} * ''Nay Rather'' (2013)<ref>{{Наведена книга|title=Nay Rather|last=Carson|first=Anne|date=2013|publisher=Sylph Editions (with the Center for Writers and Translators at the American University of Paris); The Cahiers Series, Number 21|isbn=978-1-90963103-8|location=London|author-mask=1}}</ref> * ''The Albertine Workout'' (2014)<ref>{{Наведена книга|title=The Albertine Workout|last=Carson|first=Anne|date=2014|publisher=New Directions [Poetry Pamphlet #13]|isbn=978-0-8112-2317-1|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''Float'' (2016)<ref>{{Наведена книга|title=Float|last=Carson|first=Anne|date=2016|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=978-1-101-94684-8|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''[[Norma Jeane Baker of Troy]]'' (2019)<ref>{{Наведена книга|title=Norma Jeane Baker of Troy|last=Carson|first=Anne|date=2019|publisher=Oberon Books|isbn=9781786827616|location=London|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– верзија драме ''Хелена'' коју је написао [[Еурипид]]}} * ''The Trojan Women: A Comic'' (2021)<ref>{{Наведена книга|title=Euripides' The Trojan Women: A Comic|last=Carson|first=Anne|last2=Bruno|first2=Rosanna|date=2021|publisher=New Directions|isbn=9780811230797|location=New York|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– верзија Еурипидове драме Тројанке}} * ''H of H Playbook'' (2021)<ref>{{Наведена книга|title=H of H Playbook|last=Carson|first=Anne|date=2021|publisher=New Directions|isbn=9780811231237|location=New York|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– о драми ''[[Herakles (Euripides)|Херакле]]'' коју је написао Еурипид}} * ''Wrong Norma'' (2024)<ref>{{Наведена книга|title=Wrong Norma|last=Carson|first=Anne|date=2024|publisher=New Directions|isbn=9780811230346|location=New York|author-mask=1}}</ref> === Преводи === == Наводи == == Надворешни врски == {{Нобелова награда за литература}} [[Категорија:Добитници на Нобеловата награда за литература]] [[Категорија:Канадски нобеловци]] [[Категорија:Луѓе од Торонто]] [[Категорија:Статии со текст на англиски]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1950 година]] mlfs0c9ptlmh7fmwc22vmc90imgykq3 5642294 5642269 2026-10-09T08:58:06Z P.Nedelkovski 47736 додадена/изменета предлошка, дополнување, поправки 5642294 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = Ен Карсон | native_name = Anne Carson | honorific_suffix = [[Орден на Канада|CM]] | image = Anne Carson, poet, at the 2024 National Book Awards.jpg | caption = Карсон во 2024 | birth_name = Anne Patricia Carson | birth_date = {{birth date and age|1950|6|21|df=yes}} | birth_place = [[Торонто]], Онтарио, Канада | death_date = | death_place = | citizenship = {{hlist |Канада|Исланд}} | education = [[Универзитет Торонт]] (диплома, магистер, доктор) | occupation = {{hlist |Поетеса|есеистка|преведувачка|класичарка|професорка}} | spouse = Роберт Кари | period = 1979–до денес | genre = {{hlist |Поезија|есеј|превод}} | notable_works = {{ubl |''[[Горчливо-слаткиот Ерос]]'' (1986) |''[[Автобиографија на Црвениот]]'' (1998) |''[[Мажи во слободно време]]'' (2000) |''[[Убавината на сопругот]]'' (2001) |''[[Црвен документ]]'' (2013)}} | awards = {{ubl |[[Лананска книжевна награда]] (1996) |[[Гугенхајмова стипендија]] (1998) |[[Мекартурова стипенција]] (2000) |[[Поетска награда „Грифин“]] (2001, 2013) |[[Награда на генералниот гувернер за поезија на англиски јазик]] (2001) |[[Награда Т. С. Елиот]] (2001) |Член на [[Орденот на Канада]] (2005) |[[Награда на Принцезата од Астурија]] (2020) |[[Награда ПЕН/Набоков]] (2021) |[[Нобелова награда за литература]] (2026)}} }} '''Ен Патриша Карсон''' (англиски {{Lang-en|Anne Patricia Carson}}), ([[Торонто]], 21 јуни 1950) <ref name="Morra2014">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/anne-carson|title=Anne Carson|last=Morra|first=Linda|date=8. 9. 2014.|work=[[The Canadian Encyclopedia]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230512193058/http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/anne-carson|archive-date=12. 5. 2023.|accessdate=21. 5. 2023.}}</ref> - канадска поетеса, есеистка, преведувачка, класицист и професор. Таа е добитничка на [[Нобелова награда за литература|Нобеловата награда за литература]] во 2026 година. Образована на Универзитетот во Торонто, Карсон предава класични науки, споредбена книжевност и креативно пишување на универзитети низ САД и Канада од 1979 година. вклучувајќи ги [[Универзитет Мекгил|Мекгил]], Мичигенскиот универзитет, Њујоршкиот универзитет и Принстонскиот универзитет. Со повеќе од дваесет објавени книги и преводи до денес, Карсон е добитник на стипендии „Гугенхајм“ и „МакАртур“, ја освоила наградата „Ланан“ за книжевност, две награди „Грифин“ за поезија, наградата „Т. С. „Елиот“, наградата „Принцеза од Астурија“, наградата на генералниот гувернер за поезија на англиски јазик и наградата ПЕН/Набоков, а во 2005 година Била назначена за член на [[Орден на Канада|Орденот на Канада]] за нејзиниот придонес во канадската книжевност. Во 2026 година ја добила [[Нобелова награда за литература|Нобеловата награда за литература]] „за нејзиниот смел и инвентивен опус кој, во разигран дијалог со класичната традиција, создаде нови облици на современа литература“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2026/press-release/|title=Nobel Prize in Literature 2026|work=NobelPrize.org|publisher=[[Нобелова фондација]]|language=en|accessdate=8. 10. 2026.}}</ref> == Младост и образование == Ен Карсон е родена во Торонто на 21 јуни 1950 година.<ref name="Morra2014" /> Нејзиниот татко бил банкар, а таа пораснала во неколку мали канадски градови. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.britannica.com/biography/Anne-Carson|title=Anne Carson|archive-url=https://web.archive.org/web/20220702210552/https://www.britannica.com/biography/Anne-Carson|archive-date=2. 7. 2022.|accessdate=2. 7. 2022.}}</ref> Во средно училиште, еден наставник по латински јазик ја запознал со светот и јазикот на Античка Грција и ѝ држел приватни часови. <ref name="Rae2001">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.litencyc.com/php/speople.php?rec=true&UID=758|title=Anne Carson|last=Rae|first=Ian|date=27. 12. 2001.|work=The Literary Encyclopedia|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916195706/https://www.litencyc.com/php/speople.php?rec=true&UID=758|archive-date=16. 9. 2020.|accessdate=16. 9. 2020.}}</ref> Откако се запишала на колеџот „Св. Михаил“ при Универзитетот во Торонто, таа двапати се откажала - на крајот од првата и втората година. Карсон, обесхрабрена од ограничувањата на нејзината наставна програма (особено задолжителниот курс за [[Џон Милтон]] ), накратко се повлекла во светот на графичките уметности. <ref name="Rae2001" /> На крајот се вратила на Универзитетот во Торонто, каде што ги завршила додипломските студии во 1974 година, а магистрирала во 1975 година. и докторирала во 1981 година. <ref>{{Наведено списание|last=Ross|first=Val|date=23. 3. 2001.|title=Alumni: Classic Carson|url=https://magazine.utoronto.ca/people/alumni-donors/about-anne-carson-poetry/|journal=University of Toronto Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916170640/https://magazine.utoronto.ca/people/alumni-donors/about-anne-carson-poetry/|archive-date=16. 9. 2020.|access-date=16. 9. 2020.}}</ref> Таа, исто така, поминала една година изучувајќи грчка метрика и грчка текстуална критика на Универзитетот Сент Ендрус . <ref name="Munoz2013">{{Наведено списание|last=Munoz|first=Theresa|date=9. 10. 2013.|title=Theresa Munoz and Anne Carson at Cove Park|url=https://www.scottishreviewofbooks.org/2013/10/theresa-munoz-and-anne-carson-at-cove-park/|journal=Scottish Review of Books|archive-url=https://web.archive.org/web/20200917010613/https://www.scottishreviewofbooks.org/2013/10/theresa-munoz-and-anne-carson-at-cove-park/|archive-date=17. 9. 2020.|access-date=16. 9. 2020.}}</ref> == Книжевно дело == Образувана како класичарка, со интерес за споредбена книжевност, антропологија, историја и уметност, Карсон спојува идеи и теми од многу области во своето пишување. Таа често се повикува, модернизира и преведува [[Старогрчка книжевност|старогрчка]] и [[латинска книжевност]] — писатели како што се [[Есхил]], [[Гај Валериј Катул|Катул]], [[Еврипид]], [[Хомер]], Ибик, [[Мимнерм]], [[Сафо]], [[Симонид|Симонид од Кеа]], [[Софокле]], Стесихор и [[Тукидид]]. Исто така, се потпира на делата на посовремени писатели и мислители, како што се [[Емили Бронте]], [[Пол Целан]], [[Емили Дикинсон]], [[Георг Вилхелм Фридрих Хегел]], [[Мартин Хајдегер]], [[Фридрих Хелдерлин]], [[Франц Кафка]], [[Џон Китс]], Гертруда Стајн, [[Симон Вејл|Симон Веј]] и [[Вирџинија Вулф]]. Многу од нејзините книги спојуваат, во различен степен, облици на поезија, есеи, проза, критика, превод, драмски дијалог, фикција и новинарство. Првите изданија на осумнаесет книги од Ен Карсон (до 2021 година) се објавени од Алфред А. Кнопф, „Њу Дајрекшнс Паблишинг“ и „Принстон Јуниверзити Прес“ во САД, „Брик Букс“ и „Меклеланд и Стјуарт“ во Канада, и „Бладкс Букс“, „Џонатан Кејп“, „Оберон Букс“ и „Силф Едишнс“ во Велика Британија. Во 2025 година. Карсон се појави на албумот ''[[The Great Lakes Suite|„The Great Lakes Suite“]]'' од канадскиот инди-рок бенд Rheostatics, каде што рецитирале неколку песни вдахновени од [[Големи Езера|Големите Езера]]. === Дела === ''[[Eros the Bittersweet|Горчливо-слаткиот Ерос]]'' — првата книга со критики на Карсон, објавена во 1986 година. — го испитува еросот како истовремено искуство на задоволство и болка најдобро доловено со зборот „глукупикрон“, измислен од Сафо и преведен како „ ''горчливо-сладок'' “ од насловот на книгата.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=KnEvBgAAQBAJ&q=Anne+Carson:+Ecstatic+Lyre|title=Anne Carson: Ecstatic Lyre|last=Corless-Smith|first=Martin|date=2015|publisher=University of Michigan Press|isbn=978-0-472-05253-0|editor-last=Wilkinson|editor-first=Joshua Marie|editor-link=Joshua Marie Wilkinson|location=Ann Arbor|chapter=Living on the Edge: The Bittersweet Place of Poetry}}</ref> Во книгата се разгледува како триангулациите на желбата се појавуваат во делата на Сафо, античките грчки романописци и [[Платон]].<ref name="Scranton2014,202-214">{{Наведено списание|last=Scranton|first=Roy|date=2014.|title=Estranged Pain: Anne Carson's ''Red Doc>''|url=https://journals.openedition.org/jsse/1117|journal=Contemporary Literature|publisher=University of Wisconsin Press|volume=55|issue=1|pages=202–214|doi=10.1353/cli.2014.0010|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20200607230821/https://journals.openedition.org/jsse/1117|archive-date=7. 6. 2020.|access-date=18. 9. 2020.}}</ref> Како преработка на нејзината докторска теза од 1981 година. ''Odi et Amo Ergo Sum'' („Мразам и љубам, затоа постојам“),<ref>{{Наведена книга|title=Odi et Amo Ergo Sum|last=Carson|first=Anne|date=1981.|publisher=University of Toronto|location=Toronto|author-link=Anne Carson}} [Докторска теза; под именом Anne Carson Giacomelli]</ref> ''Ерос Горчливо-слаткиот'' „ги постави темелите за нејзините подоцнежни публикации, […] формулирајќи ги идеите за желбата што ќе преовладуваат во нејзиниот поетски опус“,<ref name="Rae2001" /> и воспоставувајќи го нејзиниот „стил на обликување на сопствените дела според класичната грчка книжевност“.<ref name="Poetry Foundation">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.poetryfoundation.org/poets/anne-carson|title=Anne Carson|publisher=The Poetry Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726181311/https://www.poetryfoundation.org/poets/anne-carson|archive-date=26. 7. 2020.|accessdate=14. 9. 2020.}}</ref> ''[[Men in the Off Hours|„Мажи во слободните часови]]'' “ (2000) е хибридна збирка кратки песни, стихови, епитафи, комеморативна проза, интервјуа, сценарија и преводи од старогрчки и латински јазик (дела од Алкман, Катул, Сафо и други).<ref name="Poetry Foundation" /> Оваа книга го прекина нејзиниот претходен образец на пишување долги песни.<ref name="Rae2001" /> Делата вклучуваат различни референци за писатели, мислители и уметници, како и за историски, библиски и митолошки личности, вклучувајќи ги: [[Ана Ахматова]], [[Антигона (митологија)|Антигона]], [[Антонен Арто|Антонин Арто]], [[Џон Џејмс Одибон]], [[Свети Августин|Августин]], [[Беи Дао]], [[Катрин Денев]], [[Емили Дикинсон]], [[Тамики Хара]], [[Кацушика Хокусаи|Хокусаи]], [[Едвард Хопер]], Лонгин (како библиски така и книжевен), [[Тукидид]], [[Лав Толстој]] и [[Вирџинија Вулф]]. Карсон одржала низа „кратки говори“ или кратки песни на различни теми, пред генерацијата докторанти од 2012 година. на Универзитетот во Торонто.<ref name="Au-Yeung2012">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.utoronto.ca/news/celebrating-fall-convocation-2012|title=Celebrating Fall Convocation 2012|last=Au-Yeung|first=Gavin|date=12. 11. 2012.|publisher=University of Toronto|archive-url=https://web.archive.org/web/20181203193212/https://www.utoronto.ca/news/celebrating-fall-convocation-2012|archive-date=3. 12. 2018.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Исто така учествувала во проектот на театарот Буш наречен ''„Шеесет и шест книги“'' во 2011 година, пишувајќи дело насловено како „Јуда: Козата на полноќ“ засновано на [[Послание на апостол Јуда|Посланието на Јуда]] од Библијата на Кралот Џејмс.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theartsdesk.com/theatre/sixty-six-books-bush-theatre|title=Sixty-Six Books, Bush Theatre|last=Woddis|first=Carole|date=17. 10. 2011.|work=The Arts Desk|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916185853/https://www.theartsdesk.com/theatre/sixty-six-books-bush-theatre|archive-date=16. 9. 2020.|accessdate=16. 9. 2020.}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Sixty-Six Books: 21st Century Writers Speak to the King James Bible|last=Carson|first=Anne|date=2011|publisher=Oberon Books|isbn=978-1-84943-227-6|editor-last=Haydon|editor-first=Christopher|editor-link=Christopher Haydon|location=London|page=521|chapter=The Goat at Midnight|editor-last2=Holmes|editor-first2=Rachel|editor-last3=Power|editor-first3=Ben|editor-link3=Ben Power|editor-last4=Rourke|editor-first4=Josie|editor-link4=Josie Rourke}}</ref> === Прием === Првата книга поезија на Ан Карсон, ''„Canicula di Annaа“,'' била објавена во 1984 година. <ref>{{Наведено списание|last=Carson|first=Anne|date=1984.|editor-last=Weiss|editor-first=Renée|editor2-last=Weiss|editor2-first=Theodore|editor2-link=Theodore Weiss (poet)|title=Canicula di Anna|journal=Quarterly Review of Literature|series=Contemporary Poetry Series 6|location=Princeton|volume=25|pages=4–39}}</ref> — ѝ ја донела првата книжевна награда: наградата Бети Коладеј од ''Quarterly Review of Literature''.<ref name="Meyer2016,2">{{Наведена книга|url=https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|title=She] ⟨Ha?⟩ She – The ''Canicula di Anna'': A Fractal Approach|last=Meyer|first=Paul|date=2016.|publisher=University of Toronto|location=Toronto|page=2|chapter=Foreword|access-date=26. 8. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331121258/https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|archive-date=31. 3. 2023.}}</ref><ref name="Carson1996,38-41">{{Наведено списание|last=Carson|first=Anne|date=1996.|title=Jaget|journal=Chicago Review|volume=42|issue=2|pages=38–41|doi=10.2307/25304108|jstor=25304108}}</ref> Признанието за нејзината прва книга есеи, ''„Горчливо-слаткиот Ерос'' “, растело во текот на петнаесетте години по нејзиното објавување во 1986 година. Книгата „прво ја воодушеви класичната заедница како дело на грчката наука; потоа ја воодушеви книжевната заедница како вдахновено враќање кон лирски заснованите есеи од видот што некогаш ги создале [[Сенека Постариот]], [[Мишел де Монтењ|Монтењ]] и [[Ралф Валдо Емерсон|Емерсон]]; а потоа, и само тогаш, длабоко во 1990-тите, кога била повторно издадена како „книжевност“ и редизајнирана за сосема нова публика, конечно ги воодушевила поетите“.<ref>{{Наведено списание|last=D'Agata|first=John|date=1. 6. 2000.|title=Review: Men in the Off Hours|url=http://bostonreview.net/poetry/john-dagata-review-men-hours|journal=Boston Review|archive-url=https://web.archive.org/web/20190905142930/http://bostonreview.net/poetry/john-dagata-review-men-hours|archive-date=5. 9. 2019.|access-date=16. 9. 2020.}}</ref> На почетокот на милениумот, ''„Горчливо-слаткиот Ерос“'' влегол во популарната свест, избирајќи го читателите на „Модерн лајбрари“ за една од 100-те најдобри книги од нефикција на 20 век од 1999 година<ref name="Modern Library">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.modernlibrary.com/top-100/100-best-nonfiction|title=Modern Library: 100 Best Nonfiction|publisher=Modern Library|archive-url=https://web.archive.org/web/20120306013605/http://www.modernlibrary.com/top-100/100-best-nonfiction|archive-date=6. 3. 2012.|accessdate=16. 9. 2020.}}</ref> и споменато (заедно со книгата ''[[Autobiography of Red|Автобиографија на Црвеното]]'') во епизода од 2004 година од телевизиската серија ''„Женски приказни“'' од 2004 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://slate.com/news-and-politics/2004/02/why-the-l-word-gives-props-to-anne-carson.html|title=Hermetic Hotties: What is Anne Carson doing on The L Word?|last=O'Rourke|first=Meghan|date=11. 2. 2004.|work=Slate|archive-url=https://web.archive.org/web/20210130025003/https://slate.com/news-and-politics/2004/02/why-the-l-word-gives-props-to-anne-carson.html|archive-date=30. 1. 2021.|accessdate=16. 9. 2020.}}</ref> Раното признание за нејзината работа дошло од наградите на Федерацијата на писатели на Квебек (познати како „QSPELL“ до 1998 година), кои ја ставиле Карсон во потесен избор за ''„Кратки разговори“'' во 1993 година пред да ја добие оваа награда три пати помеѓу 1996 и и 2001 година (за ''„Стакло, иронија и Бог“'', ''„Автобиографија на Црвеното“'' и ''[[The Beauty of the Husband|„Убавината на сопругот]]'' “).<ref name="QSPELL">{{Наведена мрежна страница|url=https://qwf.org/prize/the-a-m-klein-prize-for-poetry/|title=The QWF Literary Awards: The A. M. Klein Prize for Poetry|publisher=Quebec Writer's Federation|archive-url=https://web.archive.org/web/20221208130359/https://qwf.org/prize/the-a-m-klein-prize-for-poetry/|archive-date=8. 12. 2022.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Раните публикации на Карсон ѝ донеле номинација во потесен избор за наградата „Џурни“ во 1994 година за „Водни маргини“, <ref name="Glover1993">{{Наведена книга|title=The Journey Prize Anthology 6: Short Fiction from the Best of Canada's New Writers|date=1993|publisher=McClelland & Stewart|isbn=978-0771003141|editor-last=Glover|editor-first=Douglas|editor-link=Douglas Glover (writer)|location=Toronto}}</ref> ѝ ја донеле наградата Ланан за поезија во 1996 година<ref name="Lannan Award">{{Наведена мрежна страница|url=https://lannan.org/literary/detail/anne-carson/literary-award|title=Anne Carson: 1996 Lannan Literary Award for Poetry|work=Lannan Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001080055/https://lannan.org/literary/detail/anne-carson/literary-award|archive-date=1. 10. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> како и наградата Пушкарт во 1997 година за нејзината песна „Џагет“.<ref name="Meyer2016,211">{{Наведена книга|url=https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|title=She] ⟨Ha?⟩ She – The ''Canicula di Anna'': A Fractal Approach|last=Meyer|first=Paul|date=2016.|publisher=University of Toronto|location=Toronto|page=211|chapter=''blue for'' (On Lecturing in Anne Carson)|access-date=26. 8. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331121258/https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|archive-date=31. 3. 2023.}}</ref><ref name="Carson1996,38-41" /> Во 1997 година Карсон ја добила стипендијата на Белаџо центарот на [[Фондација Рокфелер|Фондацијата Рокфелер]]<ref name="Mullins1997">{{Наведено списание|last=Mullins|first=Andrew|last2=McDonagh|first2=Patrick|date=1997.|title=A Poet's Life|url=http://news-archive.mcgill.ca/w97/poet.htm|journal=McGill News: Alumni Quarterly|location=Montreal|publisher=McGill University|archive-url=https://web.archive.org/web/20131104062705/http://news-archive.mcgill.ca/w97/poet.htm|archive-date=4. 11. 2013.|access-date=20. 9. 2020.}}</ref>, а потоа и Гугенхајмова стипендија за поезија во 1998 година,<ref name="Guggenheim 1998">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gf.org/fellows/all-fellows/anne-carson/|title=Fellows: Anne Carson|work=John Simon Guggenheim Memorial Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20191001111629/https://www.gf.org/fellows/all-fellows/anne-carson/|archive-date=1. 10. 2019.|accessdate=12. 9. 2020.|ref=Guggenheim}}</ref> и стипендијата „МакАртур“ (исто така позната како „Гениус грант“) во 2000 година.<ref name="MacArthur 2000">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.macfound.org/fellows/634/|title=MacArthur Fellows Program: Anne Carson, Poet and Classicist|date=1. 7. 2000.|work=MacArthur Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109162135/https://www.macfound.org/fellows/634/|archive-date=9. 11. 2020.|accessdate=12. 9. 2012.}}</ref> Наградата на Националниот круг на книжевни критичари ја има ставено Карсон во потесен избор три пати (за ''Автобиографија на Црвеното'' во 1998 година, ''Мажи во слободни часови'' во 2000 година и ''Нокс'' во 2010 година),<ref name="NBCCA 1998">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bookcritics.org/past-awards/1998/|title=The National Book Critics Circle Award: 1998 Winners & Finalists|publisher=National Book Critics Circle|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928085617/https://www.bookcritics.org/past-awards/1998/|archive-date=28. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref><ref name="NBCCA 2000">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bookcritics.org/past-awards/2000/|title=The National Book Critics Circle Award: 2000 Winners & Finalists|publisher=National Book Critics Circle|archive-url=https://web.archive.org/web/20200625051658/https://www.bookcritics.org/past-awards/2000/|archive-date=25. 6. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref><ref name="NBCCA 2010">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bookcritics.org/past-awards/2010/|title=The National Book Critics Circle Award: 2010 Winners & Finalists|publisher=National Book Critics Circle|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921190204/https://www.bookcritics.org/past-awards/2010/|archive-date=21. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> што ја прави неа и [[Алис Манро|Алис Мунро]] првите две неамерикански авторки номинирани откако наградата станала глобална во 1998 година.<ref name="Poetry Foundation" /> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bookcritics.org/2013/10/23/remembering-alice-munros-national-book-critics-circle-award/|title=Remembering Alice Munro's National Book Critics Circle Award|last=Wolfe|first=Linda|date=23. 10. 2013.|publisher=National Book Critics Circle|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924104757/https://www.bookcritics.org/2013/10/23/remembering-alice-munros-national-book-critics-circle-award/|archive-date=24. 9. 2020.|accessdate=14. 9. 2020.}}</ref> Таа исто така била во потесен избор за наградата „Форд“ во 1998 година за ''„Глас и Бог“'', нејзината прва книга поезија објавена во Велика Британија.<ref name="Forward 1998">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.forwardartsfoundation.org/forward-prizes-for-poetry/forward-prizes-alumni/|title=Forward Prizes Alumni: Shortlists by Year, 1998|work=Forward Arts Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924082945/https://www.forwardartsfoundation.org/forward-prizes-for-poetry/forward-prizes-alumni/|archive-date=24. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Откако четири пати била номинирана за наградата Т.А. С. Елиот помеѓу 1999 и 2013 година, Карсон ја освоила оваа награда за ''„Убавината на сопругот'' 2001“ (нејзината трета последователна номинација),<ref name="Eliot 2001">{{Наведена мрежна страница|url=https://tseliot.com/prize/about-the-t-s-eliot-prize/|title=About the T. S. Eliot Prize: List of Previous Winners|publisher=T. S. Eliot Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930145428/https://tseliot.com/prize/about-the-t-s-eliot-prize/|archive-date=30. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> што ја прави првата жена што ја добива оваа почест.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/uk/2002/jan/22/books.humanities|title=Canadian poet becomes first woman to win TS Eliot Prize|last=Kennedy|first=Maev|date=22. 1. 2002.|access-date=13. 9. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20190624170847/https://www.theguardian.com/uk/2002/jan/22/books.humanities|archive-date=24. 6. 2019.|agency=The Guardian}}</ref> Карсон била првиот поет што ја освои наградата за поезија „Грифин“ (за ''„Мажи во неработни часови“'' во 2001 година), <ref name="Griffin 2001">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2001-shortlist/anne-carson/|title=Anne Carson: Griffin Poetry Prize 2001|work=The Griffin Trust for Excellence in Poetry|archive-url=https://web.archive.org/web/20200405122314/http://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2001-shortlist/anne-carson/|archive-date=5. 4. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> и првата што ја освоила наградата по втор пат (за ''[[Red Doc|„Црвен документ“]]'' во 2013 година). <ref name="Griffin 2014">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2014-shortlist/anne-carson/|title=Anne Carson: Griffin Poetry Prize 2014|work=The Griffin Trust for Excellence in Poetry|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921154113/https://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2014-shortlist/anne-carson/|archive-date=21. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> <ref>{{Наведени вести|url=https://calgaryherald.com/entertainment/books/anne-carson-adds-second-griffin-poetry-prize|title=Anne Carson adds second Griffin poetry prize|date=7. 6. 2014.|work=Calgary Herald|access-date=13. 9. 2020.}}</ref> Била и член на жирито за наградата Грифин во 2010 година.<ref name="Griffin 2010">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.griffinpoetryprize.com/judges/2010-judges/|title=Griffin Poetry Prize: 2010 Judges|work=The Griffin Trust for Excellence in Poetry|archive-url=https://web.archive.org/web/20200810052202/https://www.griffinpoetryprize.com/judges/2010-judges/|archive-date=10. 8. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Била назначена за член на Орденот на Канада во 2005 година, а во објаснувачката белешка таа е опишана како „уникатен глас во книжевноста на нашата земја“.<ref name="Canada MC">{{Наведена мрежна страница|url=https://archive.gg.ca/honours/search-recherche/honours-desc.asp?lang=e&TypeID=orc&id=10628|title=Order of Canada: Anne Carson, C.M.|date=29. 6. 2005.|work=Governor General of Canada Archives|archive-url=https://web.archive.org/web/20200619162917/https://archive.gg.ca/honours/search-recherche/honours-desc.asp?lang=e&TypeID=orc&id=10628|archive-date=19. 6. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Нејзината [[Alma mater|алма матер]], Универзитетот во Торонто, ѝ доделил почесна диплома во 2012 година.<ref name="Au-Yeung2012" /> Таа, исто така, добиla почесен докторат во 2014 година од Универзитетот Сент Ендрус, каде што студирала кај Кенет Довер во 1975–1976 година.<ref name="Sweetman2014">{{Наведена мрежна страница|url=https://news.st-andrews.ac.uk/archive/laureation-address-anne-carson/|title=Laureation address: Anne Carson|last=Sweetman|first=Rebecca|authorlink=Rebecca Sweetman|date=1. 12. 2014.|publisher=University of St Andrews|archive-url=https://web.archive.org/web/20210617232125/https://news.st-andrews.ac.uk/archive/laureation-address-anne-carson/|archive-date=17. 6. 2021.|accessdate=22. 9. 2020.}}</ref> Во 2018 година. Карсон беше во потесен избор за еднократната Нова награда на Оскар за литература, востановена како алтернатива на одложената Нобелова награда за 2018 година. година. <ref name="New Academy Prize">{{Наведени вести|url=https://www.cbc.ca/books/margaret-atwood-kim-th%C3%BAy-and-anne-carson-nominated-for-alternative-nobel-prize-1.4744398|title=Margaret Atwood, Kim Thúy and Anne Carson nominated for alternative Nobel Prize|date=12. 7. 2018.|work=CBC|access-date=17. 10. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20221118202917/https://www.cbc.ca/books/margaret-atwood-kim-th%C3%BAy-and-anne-carson-nominated-for-alternative-nobel-prize-1.4744398|archive-date=18. 11. 2022.}}</ref> Во 2020 година. Таа беше наградена со наградата за литература „Принцеза од Астурија“, а жирито изјави дека таа „достигнала нивоа на интензитет и интелектуален престиж што ја ставаат меѓу најистакнатите писателки на нашето време“. <ref name="Asturias">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.fpa.es/en/princess-of-asturias-awards/laureates/2020-anne-carson.html|title=Anne Carson: Princess of Asturias Award for Literature 2020|work=Fundación Princesa de Asturias|archive-url=https://web.archive.org/web/20200915204531/https://www.fpa.es/en/princess-of-asturias-awards/laureates/2020-anne-carson.html|archive-date=15. 9. 2020.|accessdate=18. 6. 2020.}}</ref> Во 2021 година. Таа ја освоила наградата ПЕН/Набоков за достигнувања во меѓународната книжевност,на која и е одадено признание за опус обележан со „трајна оригиналност и врвно занаетско умеење“,<ref name="PEN2021">{{Наведена мрежна страница|url=https://pen.org/literary-awards/2021-pen-america-literary-awards-career-achievement-winners/|title=Announcing the 2021 PEN America Literary Awards Career Achievement Winners|date=23. 3. 2021.|publisher=PEN America|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414040744/https://pen.org/literary-awards/2021-pen-america-literary-awards-career-achievement-winners/|archive-date=14. 4. 2021.|accessdate=14. 4. 2021.}}</ref> и ја добила наградата на Генералниот гувернер за поезија на англиски јазик за 2020 година ''[[Norma Jeane Baker of Troy|„Норма Џин Бејкер од Троја“]]'', награда за која првпат била номинирана во 2001 година. (за ''Мажи во слободно време'').<ref name="ggaward">{{Наведена мрежна страница|url=https://ggbooks.ca/past-winners-and-finalists|title=Governor General's Literary Awards: Past Winners and Finalists|work=Governor General's Literary Awards|publisher=Canada Council for the Arts|archive-url=https://web.archive.org/web/20210421134720/https://ggbooks.ca/past-winners-and-finalists|archive-date=21. 4. 2021.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Нејзината книга од 2024 година, ''„Грешна Норма“'' била номинирана за Националната награда за книга за поезија.<ref>{{Наведен нестручен часопис|url=https://www.newyorker.com/books/page-turner/2024-national-book-awards-longlist|access-date=13. 9. 2024.}}</ref> За Ен Карсон објавени се и два зборника: ''„Ен Карсон: Екстатична лира“'', уредена од Џошуа Мари Вилкинсон и објавена од Универзитетската издавачка куќа на Мичиген во 2015 година, а посветена на широчината на нејзиното творештво; <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=KnEvBgAAQBAJ&q=Anne+Carson:+Ecstatic+Lyre|title=Anne Carson: Ecstatic Lyre|date=2015|publisher=University of Michigan Press|isbn=978-0-472-05253-0|editor-last=Wilkinson|editor-first=Joshua Marie|editor-link=Joshua Marie Wilkinson|location=Ann Arbor}}</ref> и ''Ен Карсон/Антиквити'' (''sic''), уредена од Лаура Јансен и објавена од Блумсбери во 2021 година, и го истражува класицизмот на Карсон како што се појавува во нејзината поезија, преводи, есеи и визуелна уметност.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.bloomsbury.com/uk/anne-carson-antiquity-9781350174771/|title=Anne Carson/ Antiquity|date=2021|publisher=Bloomsbury Academic|isbn=978-1-350-17475-7|editor-last=Jansen|editor-first=Laura|location=New York|access-date=7. 10. 2021.|archive-url=https://web.archive.org/web/20211007092150/https://www.bloomsbury.com/uk/anne-carson-antiquity-9781350174771/|archive-date=7. 10. 2021.}}</ref> Во 2023 година критичка монографија за нејзината работа, ''„Ен Карсон: Стаклениот есеист“'' од Елизабет Сара Коулс, била објавена од „Оксфорд Јуниверзити Прес“.<ref>{{Наведена книга|url=https://global.oup.com/academic/product/anne-carson-9780197813331?lang=en&cc=gb#|title=Anne Carson: The Glass Essayist|last=Coles|first=Elizabeth Sarah|date=2023|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-197-81333-1|location=Oxford and New York|access-date=3. 2. 2025.}}</ref> Книгата ја освоила наградата „Пегаз“ за поетска критика од Фондацијата за поезија во 2024 година. Карсон се сметала за веројатен кандидат за Нобелова награда за литература, заедно со писатели како [[Маргарет Атвуд]], [[Мариз Конде]], [[Харуки Мураками]], [[Нгуги ва Тионго]], [[Људмила Улицка]] и [[Цан Сјуе]].<ref>{{Наведени вести|url=https://www.reuters.com/article/us-nobel-prize-literature/moving-on-from-scandal-swedish-academy-to-award-two-nobel-literature-prizes-idUSKBN1WM23V|title=Moving on from scandal, Swedish Academy to award two Nobel literature prizes|last=Ahlander|first=Johan|date=7. 10. 2019.|work=Reuters|access-date=14. 9. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20200215023028/https://www.reuters.com/article/us-nobel-prize-literature/moving-on-from-scandal-swedish-academy-to-award-two-nobel-literature-prizes-idUSKBN1WM23V|archive-date=15. 2. 2020.}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://time.com/5696202/nobel-prize-literature-2019/|title=Last Year's Nobel Prize in Literature Was Canceled Over Scandal and Conflict. Can 2019's Award Mark a Comeback?|last=Haynes|first=Suyin|date=9. 10. 2019.|publisher=Time|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922214309/https://time.com/5696202/nobel-prize-literature-2019/|archive-date=22. 9. 2020.|accessdate=14. 9. 2020.}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://newrepublic.com/article/155316/will-win-2019-or-2018-nobel-prize-literature|title=Who Will Win the 2019 (or the 2018!) Nobel Prize in Literature?|last=Shephard|first=Alex|date=9. 10. 2019.|publisher=The New Republic|archive-url=https://web.archive.org/web/20201006174515/https://newrepublic.com/article/155316/will-win-2019-or-2018-nobel-prize-literature|archive-date=6. 10. 2020.|accessdate=14. 9. 2020.}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/books/2019/oct/10/nobel-prize-for-literature-to-be-awarded-twice-after-sexual-assault-scandal|title=Two Nobel literature prizes to be awarded after sexual assault scandal|last=Henley|first=Jon|date=10. 10. 2019.|work=The Guardian|access-date=14. 9. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20191010091152/https://www.theguardian.com/books/2019/oct/10/nobel-prize-for-literature-to-be-awarded-twice-after-sexual-assault-scandal|archive-date=10. 10. 2019.}}</ref> == Преведувачка работа == Карсон има објавено преводи на десет [[Античка трагедија|старогрчки трагедии]] - една од Есхил (''[[Агамемнон (драма)|Агамемнон]]''), две од Софокле (''[[Антигона (драма од Софокле)|Антигона]]'', ''[[Electra (Sophocles play)|Електра]]'') и седум од Еврипид (''[[Alcestis (play)|Алкеста]]'', ''[[Hecuba (play)|Хекуба]]'', ''[[Herakles (Euripides)|Херакле]]'', ''[[Hippolytus (play)|Хиполит]]'', ''[[Iphigenia in Tauris|Ифигенија во Таврис]]'', ''[[Orestes (play)|Орест]]'' и ''[[The Bacchae|поетот Сафоас]]'') - на англискиот поет Сафоас. Карсон беше гостин-стипендист на Фондацијата Рокфелер на 92-рата улица Y ([[Њујорк (град)|Њујорк]]) од август 1986 до август 1987 година каде што работела на превод на „''Електра''“ од Софокле. <ref>{{Наведена книга|url=https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|title=She] ⟨Ha?⟩ She – The ''Canicula di Anna'': A Fractal Approach|last=Meyer|first=Paul|date=2016.|publisher=University of Toronto|location=Toronto|page=192|chapter=''blue for'' (On Lecturing in Anne Carson)|access-date=26. 8. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331121258/https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|archive-date=31. 3. 2023.}}</ref> Преводот конечно бил објавен во 2001 година<ref name="Carson2001">{{Наведена книга|title=Sophocles, Electra|last=Carson|first=Anne|date=2001|publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-504960-8|location=Oxford & New York}}</ref> и вклучено во нејзината книга ''„Орестеја“'' од 2009 година<ref name="Carson2009">{{Наведена книга|title=An Oresteia|last=Carson|first=Anne|date=2009|publisher=Farrar, Straus and Giroux|isbn=978-0-86547-916-6|location=New York|author-mask=1}}</ref> која ја освоила наградата ПЕН за поезија во превод во 2010 година.<ref name="PEN Oresteia">{{Наведена мрежна страница|url=https://pen.org/2010-pen-award-for-poetry-in-translation/|title=2010 PEN Award for Poetry in Translation|date=16. 11. 2012.|publisher=PEN America|archive-url=https://web.archive.org/web/20200621170341/https://pen.org/2010-pen-award-for-poetry-in-translation/|archive-date=21. 6. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Составена од ''„Агамемнон“ од'' Есхил, „ ''Електра“'' од Софокле и „''Орест''“ од Еврипид, ''„Орестија“'' била поставена во Њујорк од страна на „Класик сценска компанија“ во 2009 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://classicstage.org/shows/2009/03/an-oresteia/|title=An Oresteia|publisher=Classic Stage Company|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001120844/https://classicstage.org/shows/2009/03/an-oresteia/|archive-date=1. 10. 2020.|accessdate=15. 9. 2020.}}</ref> Карсон била и стипендист (на Ана-Марија Келен) на Американската академија во Берлин во 2007 година каде што работела на превод на античката грчка драма ''[[Окованиот Прометеј (драма на Есхил)|„Окованиот Прометеј“]]'' (која му се припишува на Есхил), <ref name="Berlin Fellow">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.americanacademy.de/person/anne-carson/|title=Fellows & Distinguished Visitors: Anne Carson (Class of Fall 2007)|publisher=The American Academy in Berlin: Hans Arnhold Center|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924041122/https://www.americanacademy.de/person/anne-carson/|archive-date=24. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> а извадок бил објавен во 2010 година.<ref>{{Наведено списание|last=Carson|first=Anne|date=6. 2010.|title=Prometheus Bound: An Excerpt from the Play by Aischylos|journal=The Wolf|issue=23|pages=6–7}}</ref> Во 2015 година продукцијата на Карсоновата ''„Антигона“'', <ref name="Carson2015">{{Наведена книга|title=Sophokles, Antigone|last=Carson|first=Anne|date=2015|publisher=Oberon Books|isbn=978-1-78319-810-8|location=London}}</ref> во режија на Иво ван Хове, со [[Жилиет Бинош]] во главната улога , премиерно била изведена во „Ле Театр де ла Вил“ во Луксембург, пред да патува во градови во Европа и САД, вклучувајќи ги Лондон (Барбикан центар), Њујорк (БМВ) и Париз (Театр де ла Вил). <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://tga.nl/en/productions/antigone|title=Antigone|publisher=Toneelgroep Amsterdam|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805213447/https://tga.nl/en/productions/antigone|archive-date=5. 8. 2020.|accessdate=15. 9. 2020.}}</ref> == Просветна работа == Карсон ја започнала својата кариера како предавач по класична книжевност на Универзитетот во Калгари во 1979 година пред да го стекне докторатот на Универзитетот во Торонто.<ref name="Rae2001" /> Во 1980 година се вработила на Принстонскиот универзитет, каде што предавала како инструктор, а подоцна и како доцент.<ref>{{Наведена книга|url=https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|title=She] (Ha?) She – The ''Canicula di Anna'': A Fractal Approach|last=Meyer|first=Paul|date=2016.|publisher=University of Toronto|location=Toronto|page=163|chapter=''blue for'' (On Metonymns in Anne Carson)|quote=While at Princeton Anne Carson taught (as Instructor and later Assistant Professor) the following courses: ''The Anti-Augustans: Ovid and the Elegists''; ''Introduction to Augustan Literature''; ''Beginner's Latin Continued: Basic Prose''; ''The Lyric Age of Greece''; and ''Greek Drama in Translation''.|access-date=26. 8. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331121258/https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|archive-date=31. 3. 2023.}}</ref> Таа, исто така, предавала на 92-та улица Y во Њујорк за време на нејзиното престојување таму како гостин-стипендист на Фондацијата Рокфелер (1986–1987).<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Vsd9jwYZ5HEC&q=The+Best+American+Poetry+1998|title=The Best of the Best American Poetry 1988-1997|date=1998.|publisher=Scribner Poetry|isbn=0-684-84779-5|editor-last=Bloom|editor-first=Harold|editor-link=Harold Bloom|location=New York|page=307|access-date=17. 7. 2020.|editor-last2=Lehman|editor-first2=David|editor-link2=David Lehman}}</ref> Откако и било одбиено барањето за постојано вработување,<ref>{{Наведено списание|last=Rae|first=Ian|date=2010.|title=Runaway Classicists: Anne Carson and Alice Munro's 'Juliet' Stories|url=https://journals.openedition.org/jsse/1117|journal=Journal of the Short Story in English|publisher=Presses universities d'Angers|issue=55 – Special Issue: The Short Stories of Alice Munro|page=5|issn=1969-6108|archive-url=https://web.archive.org/web/20200607230821/https://journals.openedition.org/jsse/1117|archive-date=7. 6. 2020.|access-date=18. 9. 2020.}}</ref> Карсон поднела оставка во 1987 година. Го напуштила Принстон за да предава класични јазици и книжевност на Универзитетот Емори во [[Атланта]] една година, пред да се пресели во [[Монтреал]] за да се приклучи на Универзитетот Мекгил како директор на постдипломски студии по класични студии.<ref name="Poetry Foundation" /> Кон крајот на 1990-тите, нејзината наставничка кариера наишла на пречка кога Мекгил ги откажал сите постдипломски курсеви по старогрчки јазик, го затворил својот Оддел за класици и ги префрлил сите преостанати курсеви од оваа област на Одделот за историја.<ref name="Rae2001" /> Иако продолжила да предава на Мекгил како вонреден професор, Карсон се справувала со ова така што половина од годината ја поминувала како гостин-професор на други институции, вклучувајќи го Универзитетот во Мичиген (гостински професор Норман Фрилинг, 1999–2000),<ref name="Freehling">{{Наведена мрежна страница|url=https://lsa.umich.edu/humanities/programs/normal-freehling-visiting-professorship-.html|title=Institute for the Humanities: Norman Freehling Visiting Professorship|publisher=University of Michigan|archive-url=https://web.archive.org/web/20180617022858/https://lsa.umich.edu/humanities/programs/normal-freehling-visiting-professorship-.html|archive-date=17. 6. 2018.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> [[Калифорниски универзитет – Беркли|Калифорнискиот универзитет Беркли]] (пролет 2000) и Калифорнискиот колеџ за уметност и занаети, [[Оукленд (Калифорнија)|Оукленд]] (пролет 2001).<ref name="Rae2001" /> Била назначена за професор по класични науки на Мекгил во 2000 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.brickbooks.ca/reviews/biography-of-anne-carson-reviewed-by/|title=Biography of Anne Carson|publisher=Brick Books|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009120324/http://www.brickbooks.ca/reviews/biography-of-anne-carson-reviewed-by/|archive-date=9. 10. 2016.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> Карсон се преселила во Ен Арбор и на Универзитетот во Мичиген во 2003 година. каде што работела како професор по класични студии, споредбена книжевност и англиски јазик и книжевност до 2009 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://faculty-history.dc.umich.edu/faculty/anne-carson|title=Faculty History Project: Anne Carson|publisher=Millennium Project, University of Michigan|archive-url=https://web.archive.org/web/20220811184513/http://faculty-history.dc.umich.edu/faculty/anne-carson|archive-date=11. 8. 2022.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> Во 2004 година била кандидатка за позицијата професор по поезија на [[Оксфордски универзитет|Оксфордскиот универзитет]], завршувајќи на второто место зад конечниот избор, Кристофер Рикс, од околу 30 номинации.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/education/2004/apr/30/highereducation.news|title=Oxford names poetry professor shortlist|last=Curtis|first=Polly|date=30. 4. 2004.|work=The Guardian|access-date=20. 9. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20211207185103/https://www.theguardian.com/education/2004/apr/30/highereducation.news|archive-date=7. 12. 2021.}}</ref> Повторно била спомената како потенцијален кандидат за оваа четиригодишна позиција во 2009 година.<ref>{{Наведени вести|url=https://cherwell.org/2009/02/26/poet-laurete-snubs-oxford-poetry-post/|title=Poet Laureate snubs Oxford poetry post|last=Waterson|first=James|date=26. 2. 2009.|work=Cherwell|access-date=2. 10. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20191122142842/https://cherwell.org/2009/02/26/poet-laurete-snubs-oxford-poetry-post/|archive-date=22. 11. 2019.|publisher=Oxford Student Publications}}</ref> Карсон се приклучила на Програмата за креативно пишување на Универзитетот во Њујорк како истакнат поет и гостин-професор во 2009 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://zhangnandi.com/about/news-publications/news/2009/november/nyu_creative_writing_program.html|title=NYU Creative Writing Program Presents New Interactive Performance by Anne Carson, Dec. 10|last=Polner|first=Robert|date=24. 11. 2009.|publisher=New York University|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> Заедно со нејзиниот сопруг и соработник Роберт Кари, таа држела едногодишен курс на Њујоршкиот универзитет за уметноста на соработка, наречен „Егоциркус“.<ref name="Anderson2013">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nytimes.com/2013/03/17/magazine/the-inscrutable-brilliance-of-anne-carson.html|title=The Inscrutable Brilliance of Anne Carson|last=Anderson|first=Sam|date=14. 3. 2013.|work=The New York Times Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20201023213738/https://www.nytimes.com/2013/03/17/magazine/the-inscrutable-brilliance-of-anne-carson.html|archive-date=23. 10. 2020.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> Била професорка на катедрата Ендру Д. Вајт на [[Универзитет Корнел|Универзитетот Корнел]] од 2010 до 2016 година<ref name="Cornell">{{Наведена мрежна страница|url=https://adwhiteprofessors.cornell.edu/all-professors-at-large-1965-to-june-30-20222/|title=All Professors-at-Large – 1965 to June 30, 2025|work=Program for Andrew D. White Professors-at-Large|publisher=Cornell University|archive-url=https://web.archive.org/web/20180615031244/http://adwhiteprofessors.cornell.edu/all-professors-at-large-1965-to-june-30-20222/|archive-date=15. 6. 2018.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> и Мор гостувачки поет на [[Стенфордски универзитет|Стенфордскиот универзитет]] (Програма за креативно пишување) во 2013 година <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://events.stanford.edu/events/335/33565/|title=A Reading by Anne Carson, The Mohr Visiting Poet|date=23. 4. 2013.|work=Stanford: Event Calendar|publisher=Stanford University|archive-url=https://web.archive.org/web/20220120041605/https://events.stanford.edu/events/335/33565/|archive-date=20. 1. 2022.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> Се приклучила на колеџот Бард како истакнат гостин-писател во 2014 година, предавајќи класични студии и пишани уметности.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bard.edu/news/releases/pr/fstory.php?id=2563|title=Esteemed Writer Anne Carson To Join Bard College Faculty|last=Primoff|first=Mark|date=29. 4. 2014.|publisher=Bard College|location=Annandale-on-Hudson, New York|archive-url=https://web.archive.org/web/20200915185155/https://www.bard.edu/news/releases/pr/fstory.php?id=2563|archive-date=15. 9. 2020.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> Карсон ја опишала својата поразновидна улога во подоцнежниот дел од нејзината кариера како „гостин [што било]“, а децениите поминати предавајќи старогрчки како „потполна радост“.<ref name="Anderson2013" /> == Признанија == Карсон била избрана за меѓународен писател на годината за 2022 година од Кралското друштво за книжевност<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rsliterature.org/rsl-international-writers/|title=RSL International Writers|date=3. 9. 2023.|accessdate=3. 12. 2023.}}</ref> Во мај 2023 година била прогласена за почесен претседател на Класичното здружение за периодот 2023–2024 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://classicalassociation.org/governance/council/|title=Council|work=The Classical Association|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230505122741/https://classicalassociation.org/governance/council/|archive-date=5. 5. 2023.|accessdate=5. 5. 2023.}}</ref> Била наградена со меѓународната награда Вигдис, признание за извонреден придонес кон светските јазици и култури.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://english.hi.is/news/anne_carson_is_the_2023_vigdis_prize_laureate|title=Anne Carson is the 2023 Vigdís Prize Laureate {{!}} University of Iceland|work=english.hi.is|accessdate=2. 10. 2024.}}</ref> Ја добила Нобеловата награда за литература во 2026 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.com/news/articles/cq4g1j54nepyo|title=Canadian poet Anne Carson wins Nobel Prize in Literature|date=8. 10. 2026.|work=BBC News|language=|accessdate=8. 10. 2026.}}</ref> == Приватен живот == Карсон е позната по тоа што е резервирана во врска со нејзиниот личен живот и по тоа што се воздржува од автобиографски толкувања на нејзините дела.<ref name="Willard2011,225-228">{{Наведена книга|url=https://www.academia.edu/490379|title=Critical Survey of Poetry: British, Irish and Commonwealth Poets|last=Willard|first=Thomas|date=2011|publisher=Salem Press|isbn=9781587657559|editor-last=Canfield Reisman|editor-first=Rosemary M.|location=Pasadena, California|pages=225–228|chapter=Anne Carson|access-date=26. 8. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20220517000614/https://www.academia.edu/490379|archive-date=17. 5. 2022.}}</ref> Информациите за неа во публикациите честопати се ограничени на реченицата: „Ен Карсон е родена во Канада и заработува за живот предавајќи старогрчки јазик“.<ref>{{Наведена книга|title=Short Talks|last=Carson|first=Anne|date=2015|publisher=Brick Books Classics|isbn=978-1-77131-342-1|location=London, Ontario|author-mask=1}}</ref> Иако не е исповедничка поетеса, нејзиното дело се смета за лично.<ref name="Scranton2014,202-214" /> Карсон изјавила дека го користи сопствениот живот демократски во својата работа, како само еден збир факти меѓу другите во светот.<ref name="Carson1997,1-22">{{Наведено списание|last=Carson|first=Anne|last2=D'Agata|first2=John|author-link2=John D'Agata|date=1997.|title=A ___ with Anne Carson|journal=The Iowa Review|volume=27|issue=2|pages=1–22|doi=10.17077/0021-065X.4868|doi-access=free}}</ref> Првиот брак на Ен Карсон, за време на кој таа го користела презимето Џакомели, траел осум години и завршил во 1980 година.<ref name="Rae2001" /> Оваа заедница, и нејзините последици, се наведуваат како извор на вдахновение за „Видови вода“ (собрана во ''Плејнвотер'' ) и за ''[[The Beauty of the Husband: A Fictional Essay in 29 Tangos|„Убавината на сопругот“]]'' .<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2001/09/30/books/last-tango.html|title=Last Tango|last=Merkin|first=Daphne|date=30. 9. 2001.|work=The New York Times|access-date=8. 10. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011120415/https://www.nytimes.com/2001/09/30/books/last-tango.html|archive-date=11. 10. 2020.|quote=It is always difficult, of course, to gauge how much is autobiographical in a writer's material, and Carson is trickier than most in this regard, but 'Husband' strikes me as being the least cloaked about its origins in lived life.|author-link=Daphne Merkin}}</ref> Карсон потврдила дека нејзиниот прв сопруг ги зел нејзините бележници кога се развеле (како што му се случува на протагонистот во ''„Убавината на сопругот''“), иако подоцна ги вратил.<ref name="Carson2012,29-47">{{Наведено списание|last=Carson|first=Anne|last2=Wachtel|first2=Eleanor|date=2012.|title=An Interview with Anne Carson|url=https://brickmag.com/an-interview-with-anne-carson/|journal=Brick: A Literary Journal|issue=89|pages=29–47|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908224945/https://brickmag.com/an-interview-with-anne-carson/|archive-date=8. 9. 2017.|access-date=23. 7. 2020.}}</ref> Нејзиниот татко Роберт имал [[Алцхајмерова болест]]. „Есејот за стаклото“ (собран во ''„Стакло, Иронија и Бог'' “, „Многу тесен“ (собран во ''„Плејнвотер'' “) и „Стариот син кардиган на таткото“ (собран во ''[[Men in the Off Hours|„Мажи во слободните часови]]'' “) се занимаваат со неговото ментално и физичко опаѓање. Нејзината мајка Маргарет (1913–1997) починала додека ја пишувала ''книгата „Мажи во слободни часови“'' . Карсон ја завршила збирката со прозното дело „Додаток кон обичното време“, користејќи прецртани фрази од дневниците и ракописите на Вирџинија Вулф за да состави епитаф за неа.<ref name="Rae2001" /> Книгата ''[[Red Doc|„Црвен документ“]]'' е протолкувана како уште една елегија за смртта на нејзината мајка.<ref name="Scranton2014,202-214" /> Карсон ја опишала својата мајка како љубовта на нејзиниот живот. <ref name="Carson2012,29-47" /> <ref>{{Наведена книга|title=Decreation: Poetry, Essays, Opera|last=Carson|first=Anne|date=2006|publisher=Vintage Books|isbn=978-1-4000-7890-5|location=New York|page=5|chapter=Lines}}</ref> Нејзиниот брат Мајкл бил уапсен за трговија со дрога во 1978 година. Избегнувајќи ја кауцијата, тој избегал од Канада и никогаш повеќе не го видела.<ref name="Carson2012,29-47" /> Карсон се осврнала на исчезнувањето на нејзиниот брат од нејзиниот живот во есејот „Водни маргини: Есеј за пливањето на мојот брат“ (собран во ''Плејнвотер'' ), кој бил напишан како еден вид мемоари.<ref name="Willard2011,225-228" /> Во 2000 година, тој ѝ се јавил и се договориле да се сретнат во Копенхаген каде што живеел, но починал пред да можат повторно да се поврзат.<ref name="Carson2011">{{Наведени вести|url=https://www.irishtimes.com/culture/books/evoking-the-starry-lad-her-brother-was-1.577255|title=Evoking the starry lad her brother was|last=Carson|first=Anne|date=19. 3. 2011.|work=The Irish Times|access-date=10. 10. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20210724045901/https://www.irishtimes.com/culture/books/evoking-the-starry-lad-her-brother-was-1.577255|archive-date=24. 7. 2021.|last2=Sehgal|first2=Parul|author-link2=Parul Sehgal}}</ref> ''Нокс'', епитаф што Карсон го создала за својот брат во 2000 и објавено во 2010 година, е опишано како нејзино најексплицитно лично дело.<ref name="Scranton2014,202-214" /> Карсон е во брак со уметникот Роберт Кари, кого го запознала во Ен Арбор додека предавала на Универзитетот во Мичиген.<ref name="Anderson2013" /> Таа го опишала како нејзин „сопруг“.<ref name="Munoz2013" /> Проектите на кои работеле заедно вклучуваат дизајн на книги и изведби за ''Нокс'' и ''Антигоник''. Карсон, исто така, го нарекува Кари „рандомизатор“ за време на нивниот креативен процес.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.asymptotejournal.com/interview/an-interview-with-anne-carson-and-robert-currie/|title=An interview with Anne Carson and Robert Currie|last=Carson|first=Anne|last2=Currie|first2=Robert|date=10. 2013.|work=Asymptote|archive-url=https://web.archive.org/web/20201014005528/https://www.asymptotejournal.com/interview/an-interview-with-anne-carson-and-robert-currie/|archive-date=14. 10. 2020.|accessdate=7. 10. 2020.|author-mask=1|last3=Berkobien|first3=Megan}}</ref> На 19 април 2022 година Карсон и Кари добиле исландско државјанство.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.althingi.is/altext/stjt/2022.019.html|title=Lög um veitingu ríkisborgararéttar|archive-url=https://web.archive.org/web/20221120001721/https://www.althingi.is/altext/stjt/2022.019.html|archive-date=20. 11. 2022.|accessdate=20. 11. 2022.}}</ref> Во статија во ''„Лондон ривју оф букс“'' од август 2024 година, открила дека ѝ е дијагностицирана [[Паркинсонова болест]].<ref>{{Наведени вести|url=https://www.lrb.co.uk/the-paper/v46/n16/anne-carson/gloves-on|title=Gloves on!|last=Carson|first=Anne|date=15. 8. 2024.|work=London Review of Books|access-date=11. 8. 2024.|issue=16|volume=46|language=en|issn=0260-9592}}</ref> == Награди и стипендии == === Добитничка === *1984: ''[[Quarterly Review of Literature]]'' Betty Colladay Award for ''Canicula di Anna''<ref name="Meyer Colladay" /> *1996: [[Lannan Literary Award]] for Poetry<ref name="Lannan Award">{{cite web |title=Anne Carson: 1996 Lannan Literary Award for Poetry |url=https://lannan.org/literary/detail/anne-carson/literary-award |website=Lannan Foundation |access-date=September 12, 2020 |archive-date=October 1, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201001080055/https://lannan.org/literary/detail/anne-carson/literary-award |url-status=live }}</ref> *1996: [[Quebec Writers' Federation Awards|QSPELL Award]] – [[A. M. Klein]] Prize for Poetry for ''Glass, Irony and God''<ref name="QSPELL" /> *1997: [[Pushcart Prize]] for "Jaget"<ref name="Meyer Pushcart" /> *1998: QSPELL Award – A. M. Klein Prize for Poetry for ''[[Autobiography of Red]]''<ref name="QSPELL" /> *2001: [[Griffin Poetry Prize]] for ''[[Men in the Off Hours]]'' (Canadian winner)<ref name="Griffin 2001">{{cite web |title=Anne Carson: Griffin Poetry Prize 2001 |url=https://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2001-shortlist/anne-carson/ |website=The Griffin Trust for Excellence in Poetry |access-date=September 12, 2020 |archive-date=April 5, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200405122314/http://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2001-shortlist/anne-carson/ |url-status=live }}</ref> *2001: [[T. S. Eliot Prize]] for ''[[The Beauty of the Husband]]''<ref name="Eliot 2001">{{cite web |title=About the T. S. Eliot Prize: List of Previous Winners |url=https://tseliot.com/prize/about-the-t-s-eliot-prize/ |publisher=T. S. Eliot Foundation |access-date=September 12, 2020 |archive-date=September 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930145428/https://tseliot.com/prize/about-the-t-s-eliot-prize/ |url-status=live }}</ref> *2001: [[Los Angeles Times Book Prize|''Los Angeles Times'' Book Prize]] for Poetry for ''The Beauty of the Husband''<ref>{{cite news |last1=Guccione |first1=Jean |title=10 Authors Honored With Times Book Prizes |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2002-apr-28-me-awards28-story.html |access-date=September 12, 2020 |agency=Los Angeles Times |date=April 28, 2002}}</ref> *2001: [[Quebec Writers' Federation Awards|QWF Award]] – A. M. Klein Prize for Poetry for ''The Beauty of the Husband''<ref name="QSPELL" /> *2010: [[PEN Award for Poetry in Translation]] for ''An Oresteia''<ref name="PEN Oresteia">{{cite web |title=2010 PEN Award for Poetry in Translation |url=https://pen.org/2010-pen-award-for-poetry-in-translation/ |publisher=PEN America |access-date=September 12, 2020 |date=November 16, 2012 |archive-date=June 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200621170341/https://pen.org/2010-pen-award-for-poetry-in-translation/ |url-status=live }}</ref> *2012: Criticos Prize (London Hellenic Prize) for ''Antigonick''<ref name="Criticos 2012">{{cite web |title=The 2012 Prize |url=http://londonhellenicprize.eu/past-winners-2/2012-prize/ |publisher=The London Hellenic Prize |access-date=September 12, 2020 |archive-date=December 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201230035928/http://londonhellenicprize.eu/past-winners-2/2012-prize/ |url-status=live }}</ref> *2014: Griffin Poetry Prize for ''[[Red Doc|Red Doc>]]'' (Canadian winner)<ref name="Griffin 2014">{{cite web |title=Anne Carson: Griffin Poetry Prize 2014 |url=https://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2014-shortlist/anne-carson/ |website=The Griffin Trust for Excellence in Poetry |access-date=September 12, 2020 |archive-date=September 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200921154113/https://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2014-shortlist/anne-carson/ |url-status=live }}</ref> *2016: [[Blue Metropolis]] International Literary Grand Prize for lifetime achievement<ref name="Blue Met 2016">{{cite web |title=Anne Carson wins 2016 Blue Metropolis Literary Grand Prix |url=http://bluemet.blogspot.com/2016/03/anne-carson-wins-2016-blue-metropolis.html |website=Azure Scratchings |publisher=Blue Metropolis Literary Festival & Foundation |access-date=September 12, 2020 |date=March 23, 2016 |archive-date=July 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210725054842/http://bluemet.blogspot.com/2016/03/anne-carson-wins-2016-blue-metropolis.html |url-status=live }}</ref> *2019: Manuel Acuña International Poetry Prize<ref>{{cite news |title=Anne Carson gana el Premio Internacional Manuel Acuña 2019 |url=https://aristeguinoticias.com/2312/kiosko/anne-carson-gana-el-premio-internacional-manuel-acuna-2019/ |access-date=September 14, 2020 |work=Aristegui Noticias |date=December 23, 2019 |language=es |archive-date=March 1, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200301201614/https://aristeguinoticias.com/2312/kiosko/anne-carson-gana-el-premio-internacional-manuel-acuna-2019/ |url-status=live }}</ref> *2020: [[Princess of Asturias Awards|Princess of Asturias Award]] for Literature<ref name="Asturias">{{cite web |title=Anne Carson: Princess of Asturias Award for Literature 2020 |website=Fundación Princesa de Asturias |url=https://www.fpa.es/en/princess-of-asturias-awards/laureates/2020-anne-carson.html |access-date=June 18, 2020 |archive-date=September 15, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200915204531/https://www.fpa.es/en/princess-of-asturias-awards/laureates/2020-anne-carson.html |url-status=live }}</ref> *2020: [[Governor General's Award for English-language poetry|Governor General's Literary Award]] for ''[[Norma Jeane Baker of Troy]]''<ref name="ggaward" /> *2021: [[PEN/Nabokov Award]] for Achievement in International Literature<ref name="PEN2021" /> *2025: [[Paris Review]] Hadada Prize for lifetime achievement<ref name="Hadada 2025">{{cite web |title=Anne Carson Will Receive Our 2025 Hadada Award |url=https://www.theparisreview.org/blog/2024/10/09/anne-carson-will-receive-our-2025-hadada-award/ |website=The Paris Review |access-date=June 20, 2025 |date=October 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250516090502/https://www.theparisreview.org/blog/2024/10/09/anne-carson-will-receive-our-2025-hadada-award/ |archive-date=May 16, 2025 |url-status=live}}</ref> *2025: [[Zbigniew Herbert International Literary Award]]<ref name="Herbert 2025">{{cite web|url=https://www.bn.org.pl/en/news/5700-anne-carson-receives-the-2025-zbigniew-herbert-international-literary-award.html |title=Anne Carson receives the 2025 Zbigniew Herbert International Literary Award |work=Biblioteka Narodowa (National Library) |date=June 14, 2025 |access-date=July 8, 2026}}</ref> *2026: [[Nobel Prize in Literature]].<ref name="NobelPrize.org"/> === Финалистка === *1993: [[Quebec Writers' Federation Awards|QSPELL Award]] – [[A. M. Klein]] Prize for Poetry shortlist for ''Short Talks''<ref name="QSPELL">{{cite web |title=The QWF Literary Awards: The A. M. Klein Prize for Poetry |url=https://qwf.org/prize/the-a-m-klein-prize-for-poetry/ |publisher=Quebec Writer's Federation |access-date=September 12, 2020 |archive-date=December 8, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208130359/https://qwf.org/prize/the-a-m-klein-prize-for-poetry/ |url-status=live }}</ref> *1994: [[Journey Prize]] shortlist for "Water Margins"<ref name="Journey 1994">{{cite book |editor1-last=Glover |editor1-first=Douglas |editor1-link=Douglas Glover (writer) |title=The Journey Prize Anthology 6: Short Fiction from the Best of Canada's New Writers |date=1993 |publisher=McClelland & Stewart |location=Toronto |isbn=978-0-7710-0314-1}}</ref> *1998: [[Forward Prizes for Poetry|Forward Prize]] shortlist for ''Glass and God''<ref name="Forward 1998">{{cite web |title=Forward Prizes Alumni: Shortlists by Year, 1998 |work=Forward Arts Foundation |url=https://www.forwardartsfoundation.org/forward-prizes-for-poetry/forward-prizes-alumni/ |access-date=September 12, 2020 |archive-date=September 24, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200924082945/https://www.forwardartsfoundation.org/forward-prizes-for-poetry/forward-prizes-alumni/ |url-status=live }}</ref> *1998: [[National Book Critics Circle Award]] Poetry finalist for ''[[Autobiography of Red]]''<ref name="NBCCA 1998">{{cite web |title=The National Book Critics Circle Award: 1998 Winners & Finalists |url=https://www.bookcritics.org/past-awards/1998/ |publisher=National Book Critics Circle |access-date=September 12, 2020 |archive-date=September 28, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200928085617/https://www.bookcritics.org/past-awards/1998/ |url-status=live }}</ref> *1999: [[T. S. Eliot Prize]] shortlist for ''Autobiography of Red''<ref>{{cite news |last1=Potts |first1=Robert |title=Best in the Language |url=https://www.theguardian.com/books/2000/jan/15/poetry.awardsandprizes |access-date=September 12, 2020 |agency=The Guardian |date=January 15, 2000 |archive-date=October 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151022063724/http://www.theguardian.com/books/2000/jan/15/poetry.awardsandprizes |url-status=live }}</ref> *2000: T. S. Eliot Prize shortlist for ''[[Men in the Off Hours]]''<ref>{{cite news |last1=Gibbons |first1=Fiachra |title=Sun shines again on poet Longley |url=https://www.theguardian.com/books/2000/jan/15/poetry.awardsandprizes |access-date=September 12, 2020 |agency=The Guardian |date=January 23, 2001 |archive-date=October 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151022063724/http://www.theguardian.com/books/2000/jan/15/poetry.awardsandprizes |url-status=live }}</ref> *2000: National Book Critics Circle Award Poetry finalist for ''Men in the Off Hours''<ref name="NBCCA 2000">{{cite web |title=The National Book Critics Circle Award: 2000 Winners & Finalists |url=https://www.bookcritics.org/past-awards/2000/ |publisher=National Book Critics Circle |access-date=September 12, 2020 |archive-date=June 25, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200625051658/https://www.bookcritics.org/past-awards/2000/ |url-status=live }}</ref> *2001: [[Governor General's Literary Awards|Governor General's Literary Award]] Poetry finalist for ''Men in the Off Hours''<ref name="ggaward">{{cite web |title=Governor General's Literary Awards: Past Winners and Finalists |url=https://ggbooks.ca/past-winners-and-finalists |website=Governor General's Literary Awards |publisher=Canada Council for the Arts |access-date=September 12, 2020 |archive-date=April 21, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210421134720/https://ggbooks.ca/past-winners-and-finalists |url-status=live }}</ref> *2002: [[Lenore Marshall Poetry Prize]] finalist for ''[[The Beauty of the Husband]]''<ref>{{cite web |title=Madeline DeFrees Receives 2002 Lenore Marshall Poetry Prize |url=http://www.poets.org/academy/news/pr021019.cfm |publisher=The Academy of American Poets |access-date=September 14, 2020 |date=October 19, 2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20021209032808/http://www.poets.org/academy/news/pr021019.cfm |archive-date=December 9, 2002 }}</ref> *2010: National Book Critics Circle Award Poetry finalist for ''Nox''<ref name="NBCCA 2010">{{cite web |title=The National Book Critics Circle Award: 2010 Winners & Finalists |url=https://www.bookcritics.org/past-awards/2010/ |publisher=National Book Critics Circle |access-date=September 12, 2020 |archive-date=September 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200921190204/https://www.bookcritics.org/past-awards/2010/ |url-status=live }}</ref> *2013: T. S. Eliot Prize shortlist for ''[[Red Doc|Red Doc>]]''<ref>{{cite news |title=T. S. Eliot poetry prize shortlist announced |url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-24657057 |access-date=September 12, 2020 |agency=BBC News |date=October 24, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231021144238/https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-24657057 |archive-date=October 21, 2023 |url-status=live}}</ref> *2013: [[Kitschies|The Kitschies]] Red Tentacle Award (best novel) finalist for ''Red Doc>''<ref>{{cite news |last1=Flood |first1=Alison |title=Thomas Pynchon in line for Kitschies' Red Tentacle award: Famously reclusive author joins Anne Carson, Patrick Ness, Ruth Ozeki and James Smythe on science fiction prize shortlist |url=https://www.theguardian.com/books/2014/jan/23/thomas-pynchon-kitschies-red-tentacle-award |access-date=October 2, 2020 |work=The Guardian |date=January 23, 2014 |archive-date=November 12, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112021355/http://www.theguardian.com/books/2014/jan/23/thomas-pynchon-kitschies-red-tentacle-award |url-status=live }}</ref> *2014: [[Folio Prize]] shortlist for ''Red Doc>''<ref name=2014Folio>{{cite web |url=http://www.thefolioprize.com/2014/02/the-2014-folio-prize-shortlist-is-announced/ |title=The 2014 Folio Prize Shortlist is Announced |publisher=The Folio Prize |date=February 10, 2014 |access-date=February 13, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140302022828/http://www.thefolioprize.com/2014/02/the-2014-folio-prize-shortlist-is-announced/ |archive-date=March 2, 2014}}</ref> *2018: [[New Academy Prize in Literature]] longlist<ref name="New Academy Prize" /> *2022: Governor General's Literary Award Poetry finalist for ''H of H Playbook''<ref>{{cite web |title=The Canada Council for the Arts Reveals the Governor General's Literary Awards Finalists |url=https://canadacouncil.ca/press/2022/10/the-canada-council-for-the-arts-reveals-the-governor-generals-literary-awards-finalists |website=Governor General's Literary Awards |publisher=Canada Council for the Arts |access-date=October 17, 2022 |archive-date=October 16, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016233455/https://canadacouncil.ca/press/2022/10/the-canada-council-for-the-arts-reveals-the-governor-generals-literary-awards-finalists |url-status=live }}</ref> {{col-break}} === Стипендии === * 1997: Стипендија на Белаџо центарот на Фондацијата Рокфелер<ref name="Mullins1997" /> * 1998: [[Guggenheim Fellowship|Гугенхајм стипендија]] за поезија <ref name="Guggenheim 1998" /> * 2000: [[MacArthur Fellowship|Стипендија „МекАртур“]] <ref name="MacArthur 2000" /> * 2007: Стипендија на Ана-Марија Келен, Американска академија во Берлин <ref name="Berlin Fellow" /> * 2011: Стипендија „Креативна Шкотска“ / „Коув Парк Мјуриел Спарк“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://covepark.org/residencies/creative-scotlandcove-park-muriel-spark-fellowship/|title=Creative Scotland / Cove Park Muriel Spark Fellowship: Anne Carson|publisher=Cove Park|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916232735/https://covepark.org/residencies/creative-scotlandcove-park-muriel-spark-fellowship/|archive-date=16. 9. 2020.|accessdate=16. 9. 2020.}}</ref> * 2018: Стипендија „Инга Марен Ото“, Центарот „Воденица“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.watermillcenter.org/anne-carson/#1|title=Anne Carson (In Residence: Inga Maren Otto Fellow)|date=22. 11. 2017.|work=The Watermill Center|archive-url=https://web.archive.org/web/20200518212713/https://www.watermillcenter.org/anne-carson/#1|archive-date=18. 5. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> === Академски почести === * 1986–1987: Гостински стипендист на Фондацијата Рокфелер на 92-та улица Y (Њујорк) <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Vsd9jwYZ5HEC&q=The+Best+American+Poetry+1998|title=The Best of the Best American Poetry 1988-1997|date=1998|publisher=Scribner Poetry|isbn=0-684-84779-5|editor-last=Bloom|editor-first=Harold|editor-link=Harold Bloom|location=New York|page=307|chapter=Anne Carson|access-date=17. 7. 2020.|editor-last2=Lehman|editor-first2=David|editor-link2=David Lehman}}</ref> * 2012: Почесна диплома од Универзитетот во Торонто <ref name="Au-Yeung2012" /> * 2014: Почесен степен (доктор по литература) од Универзитетот Сент Ендрус <ref name="Sweetman2014" /> === Друго === * 1999: Меѓународен почесен член на Американската академија на уметностите и науките <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.amacad.org/person/anne-carson|title=Member Directory: Ms. Anne Carson|publisher=American Academy of Arts and Sciences|archive-url=https://web.archive.org/web/20220811153751/https://www.amacad.org/person/anne-carson|archive-date=11. 8. 2022.|accessdate=14. 9. 2020.}}</ref> * 1999: Модерна библиотека: 100 најдобри книги од нефикција (список на читатели) — ''[[Eros the Bittersweet|Горчливо-слаткиот Ерос]]'' <ref name="Modern Library" /> * 2000: Список на бестселери ''на „Њујорк тајмс“'' — ''[[Men in the Off Hours|Мажи во слободно време]]'' <ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2000/12/03/books/notable-books.html|title=Notable Books|date=3. 12. 2000.|work=The New York Times|access-date=2. 10. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20201117121236/https://www.nytimes.com/2000/12/03/books/notable-books.html|archive-date=17. 11. 2020.|page=66}}</ref> * 2005: Член на Орденот на Канада <ref name="Canada MC" /> * 2010: Судија за [[Griffin Poetry Prize|наградата Грифин за поезија]] <ref name="Griffin 2010" /> * 2011: Странски почесен член на Американската академија за уметност и книжевност <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://artsandletters.org/?s=%22Anne+Carson%22&restype=member|title=Members: Anne Carson|publisher=American Academy of Arts and Letters|archive-url=https://web.archive.org/web/20220818174058/https://artsandletters.org/?s=%22Anne+Carson%22&restype=member|archive-date=18. 8. 2022.|accessdate=14. 9. 2020.}}</ref> == Избрана библиографија == === Авторски дела === * ''[[Eros the Bittersweet]]'' (1986)<ref>{{Наведена книга|title=Eros the Bittersweet: An Essay|last=Carson|first=Anne|date=1986|publisher=Princeton University Press|isbn=9780608027401|location=Princeton}}</ref> * ''Short Talks'' (1992)<ref>{{Наведена книга|title=Short Talks|last=Carson|first=Anne|date=1992|publisher=Brick Books|isbn=978-1-77131-342-1|location=London, Ontario|author-mask=1}}</ref> * ''Glass, Irony, and God'' (1995)<ref>{{Наведена книга|title=Glass, Irony, and God|last=Carson|first=Anne|date=1995|publisher=New Directions|isbn=978-0-8112-1302-8|location=New York|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– укључује „The Glass Essay”}} * ''Plainwater'' (1995)<ref>{{Наведена книга|title=Plainwater: Essays and Poetry|last=Carson|first=Anne|date=1995|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=0-679-43178-0|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''[[Autobiography of Red]]'' (1998)<ref>{{Наведена книга|title=Autobiography of Red: A Novel in Verse|last=Carson|first=Anne|date=1998|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=0-375-40133-4|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''Economy of the Unlost'' (1999)<ref>{{Наведена книга|title=Economy of the Unlost (Reading Simonides of Keos with Paul Celan)|last=Carson|first=Anne|date=1999|publisher=Princeton University Press|isbn=0-691-03677-2|location=Princeton|author-mask=1}}</ref> * ''[[Men in the Off Hours]]'' (2000)<ref>{{Наведена книга|title=Men in the Off Hours|last=Carson|first=Anne|date=2000|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=978-0-375-40803-8|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''[[The Beauty of the Husband: A Fictional Essay in 29 Tangos|The Beauty of the Husband]]'' (2001)<ref>{{Наведена книга|title=The Beauty of the Husband: A Fictional Essay in 29 Tangos|last=Carson|first=Anne|date=2001|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=9780375408045|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''Decreation'' (2005)<ref>{{Наведена книга|title=Decreation: Poetry, Essays, Opera|last=Carson|first=Anne|date=2005|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=978-1-4000-4349-1|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''Nox'' (2010)<ref>{{Наведена книга|title=Nox|last=Carson|first=Anne|date=2010|publisher=New Directions|isbn=978-0-8112-1870-2|location=New York|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– укључује превод песме [[Катул|Катул 101]]}} * ''Antigonick'' (2012)<ref>{{Наведена книга|title=Antigonick (Sophokles)|last=Carson|first=Anne|date=2012|publisher=New Directions|isbn=9780811219570|location=New York|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– верзија драме ''[[Антигона (трагедија)|Антигона]]'' коју је написао [[Софокле]]}} * ''[[Red Doc|Red Doc>]]'' (2013)<ref>{{Наведена книга|title=Red Doc>|last=Carson|first=Anne|date=2013|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=9780307960597|location=New York|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– наставак књиге ''Autobiography of Red''}} * ''Nay Rather'' (2013)<ref>{{Наведена книга|title=Nay Rather|last=Carson|first=Anne|date=2013|publisher=Sylph Editions (with the Center for Writers and Translators at the American University of Paris); The Cahiers Series, Number 21|isbn=978-1-90963103-8|location=London|author-mask=1}}</ref> * ''The Albertine Workout'' (2014)<ref>{{Наведена книга|title=The Albertine Workout|last=Carson|first=Anne|date=2014|publisher=New Directions [Poetry Pamphlet #13]|isbn=978-0-8112-2317-1|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''Float'' (2016)<ref>{{Наведена книга|title=Float|last=Carson|first=Anne|date=2016|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=978-1-101-94684-8|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''[[Norma Jeane Baker of Troy]]'' (2019)<ref>{{Наведена книга|title=Norma Jeane Baker of Troy|last=Carson|first=Anne|date=2019|publisher=Oberon Books|isbn=9781786827616|location=London|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– верзија драме ''Хелена'' коју је написао [[Еурипид]]}} * ''The Trojan Women: A Comic'' (2021)<ref>{{Наведена книга|title=Euripides' The Trojan Women: A Comic|last=Carson|first=Anne|last2=Bruno|first2=Rosanna|date=2021|publisher=New Directions|isbn=9780811230797|location=New York|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– верзија Еурипидове драме Тројанке}} * ''H of H Playbook'' (2021)<ref>{{Наведена книга|title=H of H Playbook|last=Carson|first=Anne|date=2021|publisher=New Directions|isbn=9780811231237|location=New York|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– о драми ''[[Herakles (Euripides)|Херакле]]'' коју је написао Еурипид}} * ''Wrong Norma'' (2024)<ref>{{Наведена книга|title=Wrong Norma|last=Carson|first=Anne|date=2024|publisher=New Directions|isbn=9780811230346|location=New York|author-mask=1}}</ref> === Преводи === *''Electra'' (2001)<ref name="Electra">{{cite book |last1=Carson |first1=Anne |title=Sophocles, Electra |date=2001 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford & New York |isbn=978-0-19-504960-2}}</ref> {{small|– ''[[Electra (Sophocles play)|Electra]]'' by [[Sophocles]]}} *''[[If Not, Winter]]'' (2002)<ref name="Winter">{{cite book |last1=Carson |first1=Anne |author-mask=1 |title=If Not, Winter: Fragments of Sappho |date=2002 |publisher=Alfred A. Knopf |location=New York |isbn=978-0-375-41067-3}}</ref> {{small|– the poetry of [[Sappho]]}} *''Grief Lessons'' (2006)<ref name="Grief">{{cite book |last1=Carson |first1=Anne |author-mask=1 |title=Grief Lessons: Four Plays by Euripides |date=2006 |publisher=The New York Review of Books |location=New York |isbn=978-1-59017-180-6}}</ref> {{small|– ''[[Herakles (Euripides)|Herakles]]'', ''[[Hecuba (play)|Hecuba]]'', ''[[Hippolytus (play)|Hippolytus]]'', and ''[[Alcestis (play)|Alcestis]]'' by [[Euripides]]}} *''An Oresteia'' (2009)<ref name="Oresteia">{{cite book |last1=Carson |first1=Anne |author-mask=1 |title=An Oresteia |date=2009 |publisher=Farrar, Straus and Giroux |location=New York |isbn=978-0-86547-916-6}}</ref> {{small|– ''[[Agamemnon (play)|Agamemnon]]'' by [[Aeschylus]], ''Electra'' by Sophocles, ''[[Orestes (play)|Orestes]]'' by Euripides}} *''Iphigenia Among the Taurians'' (2014)<ref name="Iphigenia">{{cite book |last1=Carson |first1=Anne |author-mask=1 |title=Euripides, Iphigenia Among the Taurians |date=2014 |publisher=The University of Chicago Press |location=Chicago & London |isbn=978-0-226-20362-1}}</ref> {{small|– ''[[Iphigenia in Tauris]]'' by Euripides}} *''Antigone'' (2015)<ref name="Antigone">{{cite book |last1=Carson |first1=Anne |title=Sophokles, Antigone |date=2015 |publisher=Oberon Books |location=London |isbn=978-1-78319-810-8}}</ref> {{small|– ''[[Antigone (Sophocles play)|Antigone]]'' by Sophocles}} *''Bakkhai'' (2015)<ref name="Bakkhai">{{cite book |last1=Carson |first1=Anne |author-mask=1 |title=Euripides, Bakkhai |date=2015 |publisher=Oberon Books |location=London |isbn=978-1-78319-915-0}}</ref> {{small|– ''[[The Bacchae]]'' by Euripides}} {{col-end}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.poetryfoundation.org/poets/anne-carson Poetry Foundation biography] * [https://poets.org/poet/anne-carson Academy of American Poets biography] * [https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/anne-carson/ ''The Canadian Encyclopedia'' biography] * [https://www.theparisreview.org/interviews/5420/the-art-of-poetry-no-88-anne-carson ''The Paris Review'' interview] by [[Will Aitken]] (2004) * [https://brickmag.com/an-interview-with-anne-carson/ ''Brick'' interview] by [[Eleanor Wachtel]] (2012) * [https://www.publicbooks.org/cant-stop-screaming/ Commentary on ''Antigonick''] by [[Judith Butler]] (2012) * [https://49thshelf.com/Blog/2021/07/06/The-Chat-with-GG-s-Literature-Award-Winner-Anne-Carson The Chat with GG's Literature Award Winner Anne Carson] ''49th Shelf'' (2021 {{Нобелова награда за литература}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Карсон, Ен}} [[Категорија:Добитници на Нобеловата награда за литература]] [[Категорија:Канадски нобеловци]] [[Категорија:Луѓе од Торонто]] [[Категорија:Статии со текст на англиски]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1950 година]] dlqhik667xxxjc9mt8oka7s4p7wk9v4 5642407 5642294 2026-10-09T11:47:49Z P.Nedelkovski 47736 поправки 5642407 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = Ен Карсон | native_name = Anne Carson | honorific_suffix = [[Орден на Канада|CM]] | image = Anne Carson, poet, at the 2024 National Book Awards.jpg | caption = Карсон во 2024 | birth_name = Anne Patricia Carson | birth_date = {{birth date and age|1950|6|21|df=yes}} | birth_place = [[Торонто]], Онтарио, Канада | death_date = | death_place = | citizenship = {{hlist |Канада|Исланд}} | education = [[Универзитет Торонт]] (диплома, магистер, доктор) | occupation = {{hlist |Поетеса|есеистка|преведувачка|класичарка|професорка}} | spouse = Роберт Кари | period = 1979–до денес | genre = {{hlist |Поезија|есеј|превод}} | notable_works = {{ubl |''[[Горчливо-слаткиот Ерос]]'' (1986) |''[[Автобиографија на Црвениот]]'' (1998) |''[[Мажи во слободно време]]'' (2000) |''[[Убавината на сопругот]]'' (2001) |''[[Црвен документ]]'' (2013)}} | awards = {{ubl |[[Лананска книжевна награда]] (1996) |[[Гугенхајмова стипендија]] (1998) |[[Мекартурова стипенција]] (2000) |[[Поетска награда „Грифин“]] (2001, 2013) |[[Награда на генералниот гувернер за поезија на англиски јазик]] (2001) |[[Награда Т. С. Елиот]] (2001) |Член на [[Орденот на Канада]] (2005) |[[Награда на Принцезата од Астурија]] (2020) |[[Награда ПЕН/Набоков]] (2021) |[[Нобелова награда за литература]] (2026)}} }} '''Ен Патриша Карсон''' ({{Lang-en|Anne Patricia Carson}}), ({{родена во|Торонто}}, {{родена на|21|јуни|1950}})<ref name="Morra2014">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/anne-carson|title=Anne Carson|last=Morra|first=Linda|date=8. 9. 2014.|work=[[The Canadian Encyclopedia]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230512193058/http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/anne-carson|archive-date=12. 5. 2023.|accessdate=21. 5. 2023.}}</ref> — канадска поетеса, есеистка, преведувачка, класицист и професорка. Таа е добитничка на [[Нобелова награда за литература|Нобеловата награда за литература]] во 2026 година. Образована на Универзитетот во Торонто, Карсон предава класични науки, споредбена книжевност и креативно пишување на универзитети низ САД и Канада од 1979 година, вклучувајќи ги [[Универзитет Мекгил|Мекгил]], Мичигенскиот универзитет, Њујоршкиот универзитет и Принстонскиот универзитет. Со повеќе од дваесет објавени книги и преводи до денес, Карсон е добитничка на стипендиите „Гугенхајм“ и „МакАртур“, ја освоила наградата „Ланан“ за книжевност, две награди „Грифин“ за поезија, наградата „Т. С. Елиот“, наградата „Принцеза од Астурија“, наградата на генералниот гувернер за поезија на англиски јазик и наградата „ПЕН/Набоков“, а во 2005 година била назначена за член на [[Орден на Канада|Орденот на Канада]] за нејзиниот придонес во канадската книжевност. Во 2026 година ја добила [[Нобелова награда за литература|Нобеловата награда за литература]] „за нејзиниот смел и инвентивен опус кој, во разигран дијалог со класичната традиција, создаде нови облици на современа литература“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2026/press-release/|title=Nobel Prize in Literature 2026|work=NobelPrize.org|publisher=[[Нобелова фондација]]|language=en|accessdate=8. 10. 2026.}}</ref> == Младост и образование == Ен Карсон е родена во Торонто на 21 јуни 1950 година.<ref name="Morra2014" /> Нејзиниот татко бил банкар, а таа пораснала во неколку мали канадски градови.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.britannica.com/biography/Anne-Carson|title=Anne Carson|archive-url=https://archive.org|archive-date=2. 7. 2022.|accessdate=2. 7. 2022.}}</ref> Во средно училиште, еден наставник по латински јазик ја запознал со светот и јазикот на Античка Грција и ѝ држел приватни часови.<ref name="Rae2001">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.litencyc.com/php/speople.php?rec=true&UID=758|title=Anne Carson|last=Rae|first=Ian|date=27. 12. 2001.|work=The Literary Encyclopedia|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916195706/https://www.litencyc.com/php/speople.php?rec=true&UID=758|archive-date=16. 9. 2020.|accessdate=16. 9. 2020.}}</ref> Откако се запишала на колеџот „Св. Михаил“ при Универзитетот во Торонто, таа двапати се откажала — на крајот од првата и втората година. Карсон, обесхрабрена од ограничувањата на нејзината наставна програма (особено задолжителниот курс за [[Џон Милтон]]), накратко се повлекла во светот на графичките уметности.<ref name="Rae2001" /> На крајот се вратила на Универзитетот во Торонто, каде што ги завршила додипломските студии во 1974 година, магистрирала во 1975 година, а докторирала во 1981 година.<ref>{{Наведено списание|last=Ross|first=Val|date=23. 3. 2001.|title=Alumni: Classic Carson|url=https://magazine.utoronto.ca/people/alumni-donors/about-anne-carson-poetry/|journal=University of Toronto Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916170640/https://magazine.utoronto.ca/people/alumni-donors/about-anne-carson-poetry/|archive-date=16. 9. 2020.|access-date=16. 9. 2020.}}</ref> Таа, исто така, поминала една година изучувајќи грчка метрика и грчка текстуална критика на Универзитетот Сент Ендрус.<ref name="Munoz2013">{{Наведено списание|last=Munoz|first=Theresa|date=9. 10. 2013.|title=Theresa Munoz and Anne Carson at Cove Park|url=https://www.scottishreviewofbooks.org/2013/10/theresa-munoz-and-anne-carson-at-cove-park/|journal=Scottish Review of Books|archive-url=https://web.archive.org/web/20200917010613/https://www.scottishreviewofbooks.org/2013/10/theresa-munoz-and-anne-carson-at-cove-park/|archive-date=17. 9. 2020.|access-date=16. 9. 2020.}}</ref> == Книжевно дело == Образована како класичарка, со интерес за споредбена книжевност, антропологија, историја и уметност, Карсон спојува идеи и теми од многу области во своето пишување. Таа често се повикува, ја модернизира и преведува [[Старогрчка книжевност|старогрчката]] и [[латинска книжевност|латинската книжевност]] — писатели како што се [[Есхил]], [[Гај Валериј Катул|Катул]], [[Еврипид]], [[Хомер]], Ибик, [[Мимнерм]], [[Сафо]], [[Симонид Кеоски|Симонид од Кеа]], [[Софокле]], Стесихор и [[Тукидид]]. Исто така, се потпира на делата на посовремени писатели и мислители, како што се [[Емили Бронте]], [[Пол Целан]], [[Емили Дикинсон]], [[Георг Вилхелм Фридрих Хегел]], [[Мартин Хајдегер]], [[Фридрих Хелдерлин]], [[Франц Кафка]], [[Џон Китс]], Гертруда Стајн, [[Симон Вејл]] и [[Вирџинија Вулф]]. Многу од нејзините книги спојуваат, во различен степен, облици на поезија, есеи, проза, критика, превод, драмски дијалог, фикција и новинарство. Првите изданија на осумнаесет книги од Ен Карсон (до 2021 година) се објавени од „Алфред А. Кнопф“ (Alfred A. Knopf), „Њу дајрекшнс паблишинг“ (New Directions Publishing) и „Принстон јуниверзити прес“ (Princeton University Press) во САД, „Брик букс“ (Brick Books) и „Меклеланд и Стјуарт“ (McClelland & Stewart) во Канада, и „Бладекс букс“ (Bloodaxe Books), „Џонатан Кејп“ (Jonathan Cape), „Оберон букс“ (Oberon Books) и „Силф едишнс“ (Sylph Editions) во Велика Британија. Во 2025 година Карсон се појавила на албумот ''[[The Great Lakes Suite|„The Great Lakes Suite“]]'' од канадскиот инди-рок бенд Риостатикс (Rheostatics), каде што рецитира неколку песни вдахновени од [[Големи Езера|Големите Езера]]. === Дела === ''[[Горчливо-слаткиот Ерос]]'' — првата книга со критики на Карсон, објавена во 1986 година — го испитува еросот како истовремено искуство на задоволство и болка, најдобро доловено со зборот „гликупикрон“, измислен од Сафо и преведен како „''горчливо-сладок''“ од насловот на книгата.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=KnEvBgAAQBAJ&q=Anne+Carson:+Ecstatic+Lyre|title=Anne Carson: Ecstatic Lyre|last=Corless-Smith|first=Martin|date=2015|publisher=University of Michigan Press|isbn=978-0-472-05253-0|editor-last=Wilkinson|editor-first=Joshua Marie|editor-link=Joshua Marie Wilkinson|location=Ann Arbor|chapter=Living on the Edge: The Bittersweet Place of Poetry}}</ref> Во книгата се разгледува како триангулациите на желбата се појавуваат во делата на Сафо, античките грчки романописци и [[Платон]].<ref name="Scranton2014,202-214">{{Наведено списание|last=Scranton|first=Roy|date=2014.|title=Estranged Pain: Anne Carson's ''Red Doc>''|url=https://journals.openedition.org/jsse/1117|journal=Contemporary Literature|publisher=University of Wisconsin Press|volume=55|issue=1|pages=202–214|doi=10.1353/cli.2014.0010|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20200607230821/https://journals.openedition.org/jsse/1117|archive-date=7. 6. 2020.|access-date=18. 9. 2020.}}</ref> Како преработка на нејзината докторска теза од 1981 година ''Odi et Amo Ergo Sum'' („Мразам и љубам, затоа постојам“),<ref>{{Наведена книга|title=Odi et Amo Ergo Sum|last=Carson|first=Anne|date=1981.|publisher=University of Toronto|location=Toronto|author-link=Anne Carson}} [Докторска теза; под името Ен Карсон Џакомели]</ref> ''Горчливо-слаткиот Ерос'' „ги постави темелите за нејзините подоцнежни публикации, […] формулирајќи ги идеите за желбата што ќе преовладуваат во нејзиниот поетски опус“,<ref name="Rae2001" /> и воспоставувајќи го нејзиниот „стил на обликување на сопствените дела според класичната грчка книжевност“.<ref name="Poetry Foundation">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.poetryfoundation.org/poets/anne-carson|title=Anne Carson|publisher=The Poetry Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726181311/https://www.poetryfoundation.org/poets/anne-carson|archive-date=26. 7. 2020.|accessdate=14. 9. 2020.}}</ref> ''[[Мажи во слободните часови]]'' (2000) е хибридна збирка кратки песни, стихови, епитафи, комеморативна проза, интервјуа, сценарија и преводи од старогрчки и латински јазик (дела од Алкман, Катул, Сафо и други).<ref name="Poetry Foundation" /> Оваа книга го прекина нејзиниот претходен образец на пишување долги песни.<ref name="Rae2001" /> Делата вклучуваат различни референци за писатели, мислители и уметници, како и за историски, библиски и митолошки личности, вклучувајќи ги: [[Ана Ахматова]], [[Антигона (митологија)|Антигона]], [[Антонен Арто]], [[Џон Џејмс Одубон]], [[Свети Августин|Августин]], [[Беи Дао]], [[Катрин Денев]], [[Емили Дикинсон]], [[Тамики Хара]], [[Кацушика Хокусаи|Хокусаи]], [[Едвард Хопер]], Лонгин (како библиски, така и книжевен), [[Тукидид]], [[Лав Толстој]] и [[Вирџинија Вулф]]. Карсон одржала низа „кратки говори“ или кратки песни на различни теми пред генерацијата докторанти од 2012 година на Универзитетот во Торонто.<ref name="Au-Yeung2012">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.utoronto.ca/news/celebrating-fall-convocation-2012|title=Celebrating Fall Convocation 2012|last=Au-Yeung|first=Gavin|date=12. 11. 2012.|publisher=University of Toronto|archive-url=https://web.archive.org/web/20181203193212/https://www.utoronto.ca/news/celebrating-fall-convocation-2012|archive-date=3. 12. 2018.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Исто така, учествувала во проектот на театарот „Буш“ наречен ''„Шеесет и шест книги“'' во 2011 година, пишувајќи дело насловено како „Јуда: Козата на полноќ“, засновано на [[Послание на апостол Јуда|Посланието на Јуда]] од Библијата на кралот Џејмс.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theartsdesk.com/theatre/sixty-six-books-bush-theatre|title=Sixty-Six Books, Bush Theatre|last=Woddis|first=Carole|date=17. 10. 2011.|work=The Arts Desk|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916185853/https://www.theartsdesk.com/theatre/sixty-six-books-bush-theatre|archive-date=16. 9. 2020.|accessdate=16. 9. 2020.}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Sixty-Six Books: 21st Century Writers Speak to the King James Bible|last=Carson|first=Anne|date=2011|publisher=Oberon Books|isbn=978-1-84943-227-6|editor-last=Haydon|editor-first=Christopher|editor-link=Christopher Haydon|location=London|page=521|chapter=The Goat at Midnight|editor-last2=Holmes|editor-first2=Rachel|editor-last3=Power|editor-first3=Ben|editor-link3=Ben Power|editor-last4=Rourke|editor-first4=Josie|editor-link4=Josie Rourke}}</ref> === Прием === Првата книга поезија на Ен Карсон, ''„Canicula di Anna“'', била објавена во 1984 година<ref>{{Наведено списание|last=Carson|first=Anne|date=1984.|editor-last=Weiss|editor-first=Renée|editor2-last=Weiss|editor2-first=Theodore|editor2-link=Theodore Weiss (poet)|title=Canicula di Anna|journal=Quarterly Review of Literature|series=Contemporary Poetry Series 6|location=Princeton|volume=25|pages=4–39}}</ref> и ѝ ја донела првата книжевна награда: наградата „Бети Коладеј“ од списанието ''Quarterly Review of Literature''.<ref name="Meyer2016,2">{{Наведена книга|url=https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|title=She] ⟨Ha?⟩ She – The ''Canicula di Anna'': A Fractal Approach|last=Meyer|first=Paul|date=2016.|publisher=University of Toronto|location=Toronto|page=2|chapter=Foreword|access-date=26. 8. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331121258/https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|archive-date=31. 3. 2023.}}</ref><ref name="Carson1996,38-41">{{Наведено списание|last=Carson|first=Anne|date=1996.|title=Jaget|journal=Chicago Review|volume=42|issue=2|pages=38–41|doi=10.2307/25304108|jstor=25304108}}</ref> Признанието за нејзината прва книга есеи, ''„Горчливо-слаткиот Ерос“'', растело во текот на петнаесетте години по нејзиното објавување во 1986 година. Книгата „прво ја воодушеви класичната заедница како дело на грчката наука; потоа ја воодушеви книжевната заедница како вдахновено враќање кон лирски заснованите есеи од видот што некогаш ги создале [[Сенека Постариот]], [[Мишел де Монтењ|Монтењ]] и [[Ралф Валдо Емерсон|Емерсон]]; а потоа, и само тогаш, длабоко во 1990-тите, кога беше повторно издадена како „книжевност“ и редизајнирана за сосема нова публика, конечно ги воодушеви поетите“.<ref>{{Наведено списание|last=D'Agata|first=John|date=1. 6. 2000.|title=Review: Men in the Off Hours|url=http://bostonreview.net/poetry/john-dagata-review-men-hours|journal=Boston Review|archive-url=https://web.archive.org/web/20190905142930/http://bostonreview.net/poetry/john-dagata-review-men-hours|archive-date=5. 9. 2019.|access-date=16. 9. 2020.}}</ref> На почетокот на милениумот, ''„Горчливо-слаткиот Ерос“'' влегол во популарната свест, откако читателите на издавачката куќа „Модерн лајбрари“ (Modern Library) ја избрале за една од 100-те најдобри нефикциски книги на 20 век во 1999 година,<ref name="Modern Library">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.modernlibrary.com/top-100/100-best-nonfiction|title=Modern Library: 100 Best Nonfiction|publisher=Modern Library|archive-url=https://web.archive.org/web/20120306013605/http://www.modernlibrary.com/top-100/100-best-nonfiction|archive-date=6. 3. 2012.|accessdate=16. 9. 2020.}}</ref> а била спомената (заедно со книгата ''[[Autobiography of Red|Автобиографија на Црвеното]]'') и во епизода од телевизиската серија ''„Женски приказни“'' (The L Word) од 2004 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://slate.com/news-and-politics/2004/02/why-the-l-word-gives-props-to-anne-carson.html|title=Hermetic Hotties: What is Anne Carson doing on The L Word?|last=O'Rourke|first=Meghan|date=11. 2. 2004.|work=Slate|archive-url=https://web.archive.org/web/20210130025003/https://slate.com/news-and-politics/2004/02/why-the-l-word-gives-props-to-anne-carson.html|archive-date=30. 1. 2021.|accessdate=16. 9. 2020.}}</ref> Раното признание за нејзината работа дошло од наградите на Федерацијата на писатели на Квебек (познати како „QSPELL“ до 1998 година), кои ја ставиле Карсон во потесен избор за ''„Кратки разговори“'' во 1993 година, пред да ја добие оваа награда трипати помеѓу 1996 и 2001 година (за ''„Стакло, иронија и Бог“'', ''„Автобиографија на Црвеното“'' и ''[[The Beauty of the Husband|„Убавината на сопругот“]]'').<ref name="QSPELL">{{Наведена мрежна страница|url=https://qwf.org/prize/the-a-m-klein-prize-for-poetry/|title=The QWF Literary Awards: The A. M. Klein Prize for Poetry|publisher=Quebec Writer's Federation|archive-url=https://web.archive.org/web/20221208130359/https://qwf.org/prize/the-a-m-klein-prize-for-poetry/|archive-date=8. 12. 2022.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Раните публикации на Карсон ѝ донеле номинација во потесен избор за наградата „Џурни“ во 1994 година за расказот „Водни маргини“,<ref name="Glover1993">{{Наведена книга|title=The Journey Prize Anthology 6: Short Fiction from the Best of Canada's New Writers|date=1993|publisher=McClelland & Stewart|isbn=978-0771003141|editor-last=Glover|editor-first=Douglas|editor-link=Douglas Glover (writer)|location=Toronto}}</ref> како и наградата „Ланан“ за поезија во 1996 година<ref name="Lannan Award">{{Наведена мрежна страница|url=https://lannan.org/literary/detail/anne-carson/literary-award|title=Anne Carson: 1996 Lannan Literary Award for Poetry|work=Lannan Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001080055/https://lannan.org/literary/detail/anne-carson/literary-award|archive-date=1. 10. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> и наградата „Пушкарт“ во 1997 година за нејзината песна „Џагет“.<ref name="Meyer2016,211">{{Наведена книга|url=https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|title=She] ⟨Ha?⟩ She – The ''Canicula di Anna'': A Fractal Approach|last=Meyer|first=Paul|date=2016.|publisher=University of Toronto|location=Toronto|page=211|chapter=''blue for'' (On Lecturing in Anne Carson)|access-date=26. 8. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331121258/https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|archive-date=31. 3. 2023.}}</ref><ref name="Carson1996,38-41" /> Во 1997 година, Карсон ја добила стипендијата на Белаџо центарот на [[Фондација Рокфелер|Фондацијата Рокфелер]],<ref name="Mullins1997">{{Наведено списание|last=Mullins|first=Andrew|last2=McDonagh|first2=Patrick|date=1997.|title=A Poet's Life|url=http://news-archive.mcgill.ca/w97/poet.htm|journal=McGill News: Alumni Quarterly|location=Montreal|publisher=McGill University|archive-url=https://web.archive.org/web/20131104062705/http://news-archive.mcgill.ca/w97/poet.htm|archive-date=4. 11. 2013.|access-date=20. 9. 2020.}}</ref> по што следувала Гугенхајмова стипендија за поезија во 1998 година,<ref name="Guggenheim 1998">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gf.org/fellows/all-fellows/anne-carson/|title=Fellows: Anne Carson|work=John Simon Guggenheim Memorial Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20191001111629/https://www.gf.org/fellows/all-fellows/anne-carson/|archive-date=1. 10. 2019.|accessdate=12. 9. 2020.|ref=Guggenheim}}</ref> и стипендијата „МакАртур“ (позната и како „Грант за генијалци“) во 2000 година.<ref name="MacArthur 2000">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.macfound.org/fellows/634/|title=MacArthur Fellows Program: Anne Carson, Poet and Classicist|date=1. 7. 2000.|work=MacArthur Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109162135/https://www.macfound.org/fellows/634/|archive-date=9. 11. 2020.|accessdate=12. 9. 2012.}}</ref> Наградата на Националниот круг на книжевни критичари ја има ставено Карсон во потесен избор трипати (за ''„Автобиографија на Црвеното“'' во 1998 година, ''„Мажи во слободните часови“'' во 2000 година и ''„Нокс“'' во 2010 година),<ref name="NBCCA 1998">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bookcritics.org/past-awards/1998/|title=The National Book Critics Circle Award: 1998 Winners & Finalists|publisher=National Book Critics Circle|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928085617/https://www.bookcritics.org/past-awards/1998/|archive-date=28. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref><ref name="NBCCA 2000">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bookcritics.org/past-awards/2000/|title=The National Book Critics Circle Award: 2000 Winners & Finalists|publisher=National Book Critics Circle|archive-url=https://archive.org|archive-date=25. 6. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref><ref name="NBCCA 2010">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bookcritics.org/past-awards/2010/|title=The National Book Critics Circle Award: 2010 Winners & Finalists|publisher=National Book Critics Circle|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921190204/https://www.bookcritics.org/past-awards/2010/|archive-date=21. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> што ја прави неа и [[Алис Манро]] првите две неамерикански авторки номинирани откако наградата станала глобална во 1998 година.<ref name="Poetry Foundation" /> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bookcritics.org/2013/10/23/remembering-alice-munros-national-book-critics-circle-award/|title=Remembering Alice Munro's National Book Critics Circle Award|last=Wolfe|first=Linda|date=23. 10. 2013.|publisher=National Book Critics Circle|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924104757/https://www.bookcritics.org/2013/10/23/remembering-alice-munros-national-book-critics-circle-award/|archive-date=24. 9. 2020.|accessdate=14. 9. 2020.}}</ref> Таа исто така била во потесен избор за наградата „Форвард“ во 1998 година за ''„Стакло, иронија и Бог“'', нејзината прва книга поезија објавена во Велика Британија.<ref name="Forward 1998">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.forwardartsfoundation.org/forward-prizes-for-poetry/forward-prizes-alumni/|title=Forward Prizes Alumni: Shortlists by Year, 1998|work=Forward Arts Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924082945/https://www.forwardartsfoundation.org/forward-prizes-for-poetry/forward-prizes-alumni/|archive-date=24. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Откако четири пати била номинирана за наградата „Т. С. Елиот“ помеѓу 1999 и 2013 година, Карсон ја освоила оваа награда во 2001 година за ''„Убавината на сопругот“'' (што била нејзина трета последователна номинација),<ref name="Eliot 2001">{{Наведена мрежна страница|url=https://tseliot.com/prize/about-the-t-s-eliot-prize/|title=About the T. S. Eliot Prize: List of Previous Winners|publisher=T. S. Eliot Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930145428/https://tseliot.com/prize/about-the-t-s-eliot-prize/|archive-date=30. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> што ја прави првата жена што ја добила оваа почест.<ref>{{Навени вести|url=https://www.theguardian.com/uk/2002/jan/22/books.humanities|title=Canadian poet becomes first woman to win TS Eliot Prize|last=Kennedy|first=Maev|date=22. 1. 2002.|access-date=13. 9. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20190624170847/https://www.theguardian.com/uk/2002/jan/22/books.humanities|archive-date=24. 6. 2019.|agency=The Guardian}}</ref> Карсон била и првиот поет што ја освоил наградата за поезија „Грифин“ (за ''„Мажи во слободните часови“'' во 2001 година),<ref name="Griffin 2001">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2001-shortlist/anne-carson/|title=Anne Carson: Griffin Poetry Prize 2001|work=The Griffin Trust for Excellence in Poetry|archive-url=https://web.archive.org/web/20200405122314/http://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2001-shortlist/anne-carson/|archive-date=5. 4. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> како и првата што ја освоила наградата по вторпат (за ''[[Црвен документ]]'' во 2013 година).<ref name="Griffin 2014">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2014-shortlist/anne-carson/|title=Anne Carson: Griffin Poetry Prize 2014|work=The Griffin Trust for Excellence in Poetry|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921154113/https://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2014-shortlist/anne-carson/|archive-date=21. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> <ref>{{Наведени вести|url=https://calgaryherald.com/entertainment/books/anne-carson-adds-second-griffin-poetry-prize|title=Anne Carson adds second Griffin poetry prize|date=7. 6. 2014.|work=Calgary Herald|access-date=13. 9. 2020.}}</ref> Таа била и член на жирито за наградата „Грифин“ во 2010 година.<ref name="Griffin 2010">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.griffinpoetryprize.com/judges/2010-judges/|title=Griffin Poetry Prize: 2010 Judges|work=The Griffin Trust for Excellence in Poetry|archive-url=https://web.archive.org/web/20200810052202/https://www.griffinpoetryprize.com/judges/2010-judges/|archive-date=10. 8. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Била назначена за член на Орденот на Канада во 2005 година, а во објаснувачката белешка таа е опишана како „уникатен глас во книжевноста на нашата земја“.<ref name="Canada MC">{{Наведена мрежна страница|url=https://archive.gg.ca/honours/search-recherche/honours-desc.asp?lang=e&TypeID=orc&id=10628|title=Order of Canada: Anne Carson, C.M.|date=29. 6. 2005.|work=Governor General of Canada Archives|archive-url=https://web.archive.org/web/20200619162917/https://archive.gg.ca/honours/search-recherche/honours-desc.asp?lang=e&TypeID=orc&id=10628|archive-date=19. 6. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Нејзината [[Alma mater|алма матер]], Универзитетот во Торонто, ѝ доделила почесна диплома во 2012 година.<ref name="Au-Yeung2012" /> Таа, исто така, добила почесен докторат во 2014 година од Универзитетот Сент Ендрус, каде што студирала кај Кенет Довер во периодот 1975–1976 година.<ref name="Sweetman2014">{{Наведена мрежна страница|url=https://news.st-andrews.ac.uk/archive/laureation-address-anne-carson/|title=Laureation address: Anne Carson|last=Sweetman|first=Rebecca|authorlink=Rebecca Sweetman|date=1. 12. 2014.|publisher=University of St Andrews|archive-url=https://web.archive.org/web/20210617232125/https://news.st-andrews.ac.uk/archive/laureation-address-anne-carson/|archive-date=17. 6. 2021.|accessdate=22. 9. 2020.}}</ref> Во 2018 година Карсон била во потесен избор за еднократната Нова академија за литература, востановена како алтернатива на одложената Нобелова награда за таа година.<ref name="New Academy Prize">{{Навени вести|url=https://www.cbc.ca/books/margaret-atwood-kim-th%C3%BAy-and-anne-carson-nominated-for-alternative-nobel-prize-1.4744398|title=Margaret Atwood, Kim Thúy and Anne Carson nominated for alternative Nobel Prize|date=12. 7. 2018.|work=CBC|access-date=17. 10. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20221118202917/https://www.cbc.ca/books/margaret-atwood-kim-th%C3%BAy-and-anne-carson-nominated-for-alternative-nobel-prize-1.4744398|archive-date=18. 11. 2022.}}</ref> Во 2020 година била наградена со наградата за литература „Принцеза од Астурија“, при што жирито изјавило дека таа „достигнала нивоа на интензитет и интелектуален престиж што ја ставаат меѓу најистакнатите писателки на нашето време“.<ref name="Asturias">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.fpa.es/en/princess-of-asturias-awards/laureates/2020-anne-carson.html|title=Anne Carson: Princess of Asturias Award for Literature 2020|work=Fundación Princesa de Asturias|archive-url=https://web.archive.org/web/20200915204531/https://www.fpa.es/en/princess-of-asturias-awards/laureates/2020-anne-carson.html|archive-date=15. 9. 2020.|accessdate=18. 6. 2020.}}</ref> Во 2021 година ја освоила наградата „ПЕН/Набоков“ за достигнувања во меѓународната книжевност, со која ѝ е оддадено признание за опус обележан со „трајна оригиналност и врвно занаетско умеење“,<ref name="PEN2021">{{Наведена мрежна страница|url=https://pen.org/literary-awards/2021-pen-america-literary-awards-career-achievement-winners/|title=Announcing the 2021 PEN America Literary Awards Career Achievement Winners|date=23. 3. 2021.|publisher=PEN America|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414040744/https://pen.org/literary-awards/2021-pen-america-literary-awards-career-achievement-winners/|archive-date=14. 4. 2021.|accessdate=14. 4. 2021.}}</ref> а ја добила и наградата на Генералниот гувернер за поезија на англиски јазик за нејзиното дело од 2020 година ''[[Norma Jeane Baker of Troy|„Норма Џин Бејкер од Троја“]]'' — награда за која првпат била номинирана во 2001 година за ''„Мажи во слободните часови“''.<ref name="ggaward">{{Наведена мрежна страница|url=https://ggbooks.ca/past-winners-and-finalists|title=Governor General's Literary Awards: Past Winners and Finalists|work=Governor General's Literary Awards|publisher=Canada Council for the Arts|archive-url=https://web.archive.org/web/20210421134720/https://ggbooks.ca/past-winners-and-finalists|archive-date=21. 4. 2021.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Нејзината книга од 2024 година, ''„Грешна Норма“'' (Wrong Norma), била номинирана за Националната награда за книга во категоријата поезија.<ref>{{Наведен нестручен часопис|url=https://www.newyorker.com/books/page-turner/2024-national-book-awards-longlist|access-date=13. 9. 2024.}}</ref> За Ен Карсон се објавени и два зборника: ''„Ен Карсон: Екстатична лира“'' (Anne Carson: Ecstatic Lyre), уреден од Џошуа Мари Вилкинсон и објавен од издавачката куќа на Мичигенскиот универзитет во 2015 година, посветен на нејзиното творештво;<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=KnEvBgAAQBAJ&q=Anne+Carson:+Ecstatic+Lyre|title=Anne Carson: Ecstatic Lyre|date=2015|publisher=University of Michigan Press|isbn=978-0-472-05253-0|editor-last=Wilkinson|editor-first=Joshua Marie|editor-link=Joshua Marie Wilkinson|location=Ann Arbor}}</ref> и ''„Ен Карсон / Антиквити“'' (Anne Carson / Antiquity), уреден од Лаура Јансен и објавен од „Блумсбери“ (Bloomsbury) во 2021 година, кој го истражува нејзиниот класицизам во нејзината поезија, преводи, есеи и визуелна уметност.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.bloomsbury.com/uk/anne-carson-antiquity-9781350174771/|title=Anne Carson/ Antiquity|date=2021|publisher=Bloomsbury Academic|isbn=978-1-350-17475-7|editor-last=Jansen|editor-first=Laura|location=New York|access-date=7. 10. 2021.|archive-url=https://web.archive.org/web/20211007092150/https://www.bloomsbury.com/uk/anne-carson-antiquity-9781350174771/|archive-date=7. 10. 2021.}}</ref> Во 2023 година, критичка монографија за нејзината работа насловена како ''„Ен Карсон: Стаклениот есеист“'' (Anne Carson: The Glass Essayist) од Елизабет Сара Коулс била објавена од издавачката куќа „Оксфорд јуниверзити прес“ (Oxford University Press).<ref>{{Наведена книга|url=https://global.oup.com/academic/product/anne-carson-9780197813331?lang=en&cc=gb#|title=Anne Carson: The Glass Essayist|last=Coles|first=Elizabeth Sarah|date=2023|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-197-81333-1|location=Oxford and New York|access-date=3. 2. 2025.}}</ref> Оваа книга ја освоила наградата „Пегаз“ за поетска критика од Фондацијата за поезија во 2024 година. Карсон долго време се сметала за веројатен кандидат за Нобеловата награда за литература, заедно со писатели како [[Маргарет Атвуд]], [[Мариз Конде]], [[Харуки Мураками]], [[Нгуги ва Тионго]], [[Људмила Улицка]] и [[Цан Сјуе]].<ref>{{Наведени вести|url=https://www.reuters.com/article/us-nobel-prize-literature/moving-on-from-scandal-swedish-academy-to-award-two-nobel-literature-prizes-idUSKBN1WM23V|title=Moving on from scandal, Swedish Academy to award two Nobel literature prizes|last=Ahlander|first=Johan|date=7. 10. 2019.|work=Reuters|access-date=14. 9. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20200215023028/https://www.reuters.com/article/us-nobel-prize-literature/moving-on-from-scandal-swedish-academy-to-award-two-nobel-literature-prizes-idUSKBN1WM23V|archive-date=15. 2. 2020.}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://time.com/5696202/nobel-prize-literature-2019/|title=Last Year's Nobel Prize in Literature Was Canceled Over Scandal and Conflict. Can 2019's Award Mark a Comeback?|last=Haynes|first=Suyin|date=9. 10. 2019.|publisher=Time|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922214309/https://time.com/5696202/nobel-prize-literature-2019/|archive-date=22. 9. 2020.|accessdate=14. 9. 2020.}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://newrepublic.com/article/155316/will-win-2019-or-2018-nobel-prize-literature|title=Who Will Win the 2019 (or the 2018!) Nobel Prize in Literature?|last=Shephard|first=Alex|date=9. 10. 2019.|publisher=The New Republic|archive-url=https://web.archive.org/web/20201006174515/https://newrepublic.com/article/155316/will-win-2019-or-2018-nobel-prize-literature|archive-date=6. 10. 2020.|accessdate=14. 9. 2020.}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/books/2019/oct/10/nobel-prize-for-literature-to-be-awarded-twice-after-sexual-assault-scandal|title=Two Nobel literature prizes to be awarded after sexual assault scandal|last=Henley|first=Jon|date=10. 10. 2019.|work=The Guardian|access-date=14. 9. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20191010091152/https://www.theguardian.com/books/2019/oct/10/nobel-prize-for-literature-to-be-awarded-twice-after-sexual-assault-scandal|archive-date=10. 10. 2019.}}</ref> == Преведувачка работа == Карсон има објавено преводи на десет [[Античка трагедија|старогрчки трагедии]] — една од Есхил (''[[Агамемнон (драма)|„Агамемнон“]]''), две од Софокле (''[[Антигона (драма од Софокле)|„Антигона“]]'', ''[[Electra (Sophocles play)|„Електра“]]'') и седум од Еврипид (''[[Alcestis (play)|„Алкеста“]]'', ''[[Hecuba (play)|„Хекуба“]]'', ''[[Herakles (Euripides)|„Херакле“]]'', ''[[Hippolytus (play)|„Хиполит“]]'', ''[[Iphigenia in Tauris|„Ифигенија во Таврис“]]'', ''[[Orestes (play)|„Орест“]]'' и ''[[The Bacchae|„Бакхи“]]''). Карсон била гостин-стипендист на Фондацијата Рокфелер во културниот центар „92-ра улица Игрек“ (92nd Street Y) во [[Њујорк (град)|Њујорк]] од август 1986 до август 1987 година, каде што работела на превод на ''„Електра“'' од Софокле.<ref>{{Наведена книга|url=https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|title=She] ⟨Ha?⟩ She – The ''Canicula di Anna'': A Fractal Approach|last=Meyer|first=Paul|date=2016.|publisher=University of Toronto|location=Toronto|page=192|chapter=''blue for'' (On Lecturing in Anne Carson)|access-date=26. 8. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331121258/https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|archive-date=31. 3. 2023.}}</ref> Преводот конечно бил објавен во 2001 година<ref name="Carson2001">{{Наведена книга|title=Sophocles, Electra|last=Carson|first=Anne|date=2001|publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-504960-8|location=Oxford & New York}}</ref> и бил вклучен во нејзината збирка преводи ''„Ан Орестеја“'' (An Oresteia) од 2009 година,<ref name="Carson2009">{{Наведена книга|title=An Oresteia|last=Carson|first=Anne|date=2009|publisher=Farrar, Straus and Giroux|isbn=978-0-86547-916-6|location=New York|author-mask=1}}</ref> која ја освоила наградата „ПЕН“ за поезија во превод во 2010 година.<ref name="PEN Oresteia">{{Наведена мрежна страница|url=https://pen.org/2010-pen-award-for-poetry-in-translation/|title=2010 PEN Award for Poetry in Translation|date=16. 11. 2012.|publisher=PEN America|archive-url=https://web.archive.org/web/20200621170341/https://pen.org/2010-pen-award-for-poetry-in-translation/|archive-date=21. 6. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Оваа трилогија, составена од ''„Агамемнон“'' на Есхил, ''„Електра“'' на Софокле и ''„Орест“'' на Еврипид, била поставена на сцена во Њујорк од страна на театарската компанија „Класик стејџ“ (Classic Stage Company) во 2009 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://classicstage.org/shows/2009/03/an-oresteia/|title=An Oresteia|publisher=Classic Stage Company|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001120844/https://classicstage.org/shows/2009/03/an-oresteia/|archive-date=1. 10. 2020.|accessdate=15. 9. 2020.}}</ref> Карсон била и стипендистка (на програмата „Ана-Марија Келен“) на Американската академија во Берлин во 2007 година, каде што работела на превод на античката грчка драма ''[[Окованиот Прометеј (драма на Есхил)|„Окованиот Прометеј“]]'' (која му се припишува на Есхил),<ref name="Berlin Fellow">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.americanacademy.de/person/anne-carson/|title=Fellows & Distinguished Visitors: Anne Carson (Class of Fall 2007)|publisher=The American Academy in Berlin: Hans Arnhold Center|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924041122/https://www.americanacademy.de/person/anne-carson/|archive-date=24. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> а нејзин извадок бил објавен во 2010 година.<ref>{{Наведено списание|last=Carson|first=Anne|date=6. 2010.|title=Prometheus Bound: An Excerpt from the Play by Aischylos|journal=The Wolf|issue=23|pages=6–7}}</ref> Во 2015 година, продукцијата на Карсоновата ''„Антигона“'',<ref name="Carson2015">{{Наведена книга|title=Sophokles, Antigone|last=Carson|first=Anne|date=2015|publisher=Oberon Books|isbn=978-1-78319-810-8|location=London}}</ref> во режија на Иво ван Хове и со [[Жилиет Бинош]] во главната улога, премиерно била изведена во Градскиот театар („Гран театр де ла Вил“) во Луксембург, пред да гостува во повеќе градови низ Европа и САД, вклучувајќи ги Лондон (центарот „Барбикан“), Њујорк (Бруклинската академија за музика — БАМ) и Париз (Градскиот театар — „Театр де ла Вил“).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://tga.nl/en/productions/antigone|title=Antigone|publisher=Toneelgroep Amsterdam|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805213447/https://tga.nl/en/productions/antigone|archive-date=5. 8. 2020.|accessdate=15. 9. 2020.}}</ref> == Просветна работа == Карсон ја започнала својата кариера како предавач по класична книжевност на Универзитетот во Калгари во 1979 година, пред да го стекне докторатот на Универзитетот во Торонто.<ref name="Rae2001" /> Во 1980 година се вработила на Принстонскиот运行универзитет, каде што предавала како инструктор, а подоцна и како доцент.<ref>{{Наведена книга|url=https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|title=She] (Ha?) She – The ''Canicula di Anna'': A Fractal Approach|last=Meyer|first=Paul|date=2016.|publisher=University of Toronto|location=Toronto|page=163|chapter=''blue for'' (On Metonymns in Anne Carson)|quote=While at Princeton Anne Carson taught (as Instructor and later Assistant Professor) the following courses: ''The Anti-Augustans: Ovid and the Elegists''; ''Introduction to Augustan Literature''; ''Beginner's Latin Continued: Basic Prose''; ''The Lyric Age of Greece''; and ''Greek Drama in Translation''.|access-date=26. 8. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331121258/https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|archive-date=31. 3. 2023.}}</ref> Таа, исто така, предавала во културниот центар „92-ра улица Игрек“ (92nd Street Y) во Њујорк за време на нејзиниот престој таму како гостин-стипендистка на Фондацијата Рокфелер (1986–1987).<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Vsd9jwYZ5HEC&q=The+Best+American+Poetry+1998|title=The Best of the Best American Poetry 1988-1997|date=1998.|publisher=Scribner Poetry|isbn=0-684-84779-5|editor-last=Bloom|editor-first=Harold|editor-link=Harold Bloom|location=New York|page=307|access-date=17. 7. 2020.|editor-last2=Lehman|editor-first2=David|editor-link2=David Lehman}}</ref> Откако ѝ било одбиено барањето за постојано вработување,<ref>{{Наведено списание|last=Rae|first=Ian|date=2010.|title=Runaway Classicists: Anne Carson and Alice Munro's 'Juliet' Stories|url=https://journals.openedition.org/jsse/1117|journal=Journal of the Short Story in English|publisher=Presses universities d'Angers|issue=55 – Special Issue: The Short Stories of Alice Munro|page=5|issn=1969-6108|archive-url=https://web.archive.org/web/20200607230821/https://journals.openedition.org/jsse/1117|archive-date=7. 6. 2020.|access-date=18. 9. 2020.}}</ref> Карсон поднела оставка во 1987 година. Го напуштила Принстон за да предава класични јазици и книжевност на Универзитетот Емори во [[Атланта]] една година, пред да се пресели во [[Монтреал]] за да се приклучи на Универзитетот Мекгил како директор на постдипломските студии по класични студии.<ref name="Poetry Foundation" /> Кон крајот на 1990-тите, нејзината наставничка кариера наишла на пречка кога Универзитетот Мекгил ги откажал сите постдипломски курсеви по старогрчки јазик, го затворил својот Оддел за класици и ги префрлил сите преостанати курсеви од оваа област на Одделот за историја.<ref name="Rae2001" /> Иако продолжила да предава на Мекгил како вонреден професор, Карсон се справувала со ова така што половина од годината ја поминувала како гостин-професорка на други институции, вклучувајќи го Универзитетот во Мичиген (каде што била гостински професор на катедрата „Норман Фрилинг“, 1999–2000),<ref name="Freehling">{{Наведена мрежна страница|url=https://lsa.umich.edu/humanities/programs/normal-freehling-visiting-professorship-.html|title=Institute for the Humanities: Norman Freehling Visiting Professorship|publisher=University of Michigan|archive-url=https://web.archive.org/web/20180617022858/https://lsa.umich.edu/humanities/programs/normal-freehling-visiting-professorship-.html|archive-date=17. 6. 2018.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> [[Калифорниски универзитет – Беркли|Калифорнискиот универзитет Беркли]] (пролет 2000) и Калифорнискиот колеџ за уметности и занаети во [[Оукленд (Калифорнија)|Оукленд]] (пролет 2001).<ref name="Rae2001" /> Била назначена за редовен професор по класични науки на Мекгил во 2000 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.brickbooks.ca/reviews/biography-of-anne-carson-reviewed-by/|title=Biography of Anne Carson|publisher=Brick Books|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009120324/http://www.brickbooks.ca/reviews/biography-of-anne-carson-reviewed-by/|archive-date=9. 10. 2016.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> Карсон се преселила во Ен Арбор на Универзитетот во Мичиген во 2003 година, каде што работела како професорка по класични студии, споредбена книжевност и англиски јазик и книжевност до 2009 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://faculty-history.dc.umich.edu/faculty/anne-carson|title=Faculty History Project: Anne Carson|publisher=Millennium Project, University of Michigan|archive-url=https://web.archive.org/web/20220811184513/http://faculty-history.dc.umich.edu/faculty/anne-carson|archive-date=11. 8. 2022.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> Во 2004 година била кандидатка за позицијата професор по поезија на [[Оксфордски универзитет|Оксфордскиот универзитет]], завршувајќи на второто место зад конечниот избор, Кристофер Рикс, од околу 30 номинации.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/education/2004/apr/30/highereducation.news|title=Oxford names poetry professor shortlist|last=Curtis|first=Polly|date=30. 4. 2004.|work=The Guardian|access-date=20. 9. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20211207185103/https://www.theguardian.com/education/2004/apr/30/highereducation.news|archive-date=7. 12. 2021.}}</ref> Повторно била спомената како потенцијален кандидат за оваа петгодишна позиција во 2009 година.<ref>{{Наведени вести|url=https://cherwell.org/2009/02/26/poet-laurete-snubs-oxford-poetry-post/|title=Poet Laureate snubs Oxford poetry post|last=Waterson|first=James|date=26. 2. 2009.|work=Cherwell|access-date=2. 10. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20191122142842/https://cherwell.org/2009/02/26/poet-laurete-snubs-oxford-poetry-post/|archive-date=22. 11. 2019.|publisher=Oxford Student Publications}}</ref> Карсон се приклучила на Програмата за креативно пишување на Универзитетот во Њујорк како истакнат поет и гостин-професорка во 2009 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://zhangnandi.com/about/news-publications/news/2009/november/nyu_creative_writing_program.html|title=NYU Creative Writing Program Presents New Interactive Performance by Anne Carson, Dec. 10|last=Polner|first=Robert|date=24. 11. 2009.|publisher=New York University|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> Заедно со нејзиниот сопруг и соработник Роберт Кари, таа држела едногодишен курс на Њујоршкиот универзитет за уметноста на соработка, наречен „Егоциркус“.<ref name="Anderson2013">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nytimes.com/2013/03/17/magazine/the-inscrutable-brilliance-of-anne-carson.html|title=The Inscrutable Brilliance of Anne Carson|last=Anderson|first=Sam|date=14. 3. 2013.|work=The New York Times Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20201023213738/https://www.nytimes.com/2013/03/17/magazine/the-inscrutable-brilliance-of-anne-carson.html|archive-date=23. 10. 2020.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> Била професорка на катедрата „Ендру Д. Вајт“ на [[Универзитет Корнел|Универзитетот Корнел]] од 2010 до 2016 година<ref name="Cornell">{{Наведена мрежна страница|url=https://adwhiteprofessors.cornell.edu/all-professors-at-large-1965-to-june-30-20222/|title=All Professors-at-Large – 1965 to June 30, 2025|work=Program for Andrew D. White Professors-at-Large|publisher=Cornell University|archive-url=https://web.archive.org/web/20180615031244/http://adwhiteprofessors.cornell.edu/all-professors-at-large-1965-to-june-30-20222/|archive-date=15. 6. 2018.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> и гостувачка поетеса во рамките на програмата „Мор“ (Mohr Visiting Poet) на [[Стенфордски универзитет|Стенфордскиот универзитет]] во 2013 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://events.stanford.edu/events/335/33565/|title=A Reading by Anne Carson, The Mohr Visiting Poet|date=23. 4. 2013.|work=Stanford: Event Calendar|publisher=Stanford University|archive-url=https://web.archive.org/web/20220120041605/https://events.stanford.edu/events/335/33565/|archive-date=20. 1. 2022.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> Се приклучила на колеџот „Бард“ како истакнат гостин-писател во 2014 година, предавајќи класични студии и пишани уметности.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bard.edu/news/releases/pr/fstory.php?id=2563|title=Esteemed Writer Anne Carson To Join Bard College Faculty|last=Primoff|first=Mark|date=29. 4. 2014.|publisher=Bard College|location=Annandale-on-Hudson, New York|archive-url=https://web.archive.org/web/20200915185155/https://www.bard.edu/news/releases/pr/fstory.php?id=2563|archive-date=15. 9. 2020.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> Карсон ја опишала својата поразновидна улога во подоцнежниот дел од нејзината кариера како „гостин каде и да било“, а децениите поминати предавајќи старогрчки како „потполна радост“.<ref name="Anderson2013" /> == Признанија == Карсон била избрана за меѓународен писател на годината за 2022 година од страна на Кралското друштво за книжевност.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rsliterature.org/rsl-international-writers/|title=RSL International Writers|date=3. 9. 2023.|accessdate=3. 12. 2023.}}</ref> Во мај 2023 година била прогласена за почесен претседател на Класичното здружение за периодот 2023–2024 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://classicalassociation.org/governance/council/|title=Council|work=The Classical Association|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230505122741/https://classicalassociation.org/governance/council/|archive-date=5. 5. 2023.|accessdate=5. 5. 2023.}}</ref> Била наградена и со меѓународната награда „Вигдис“ (Vigdís Prize), како признание за нејзиниот извонреден придонес кон светските јазици и култури.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://english.hi.is/news/anne_carson_is_the_2023_vigdis_prize_laureate|title=Anne Carson is the 2023 Vigdís Prize Laureate {{!}} University of Iceland|work=english.hi.is|accessdate=2. 10. 2024.}}</ref> Ја добила Нобеловата награда за литература во 2026 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.com/news/articles/cq4g1j54nepyo|title=Canadian poet Anne Carson wins Nobel Prize in Literature|date=8. 10. 2026.|work=BBC News|language=en|accessdate=8. 10. 2026.}}</ref> == Приватен живот == Карсон е позната по тоа што е резервирана во врска со нејзиниот личен живот и по тоа што се воздржува од автобиографски толкувања на нејзините дела.<ref name="Willard2011,225-228">{{Наведена книга|url=https://www.academia.edu/490379|title=Critical Survey of Poetry: British, Irish and Commonwealth Poets|last=Willard|first=Thomas|date=2011|publisher=Salem Press|isbn=9781587657559|editor-last=Canfield Reisman|editor-first=Rosemary M.|location=Pasadena, California|pages=225–228|chapter=Anne Carson|access-date=26. 8. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20220517000614/https://www.academia.edu/490379|archive-date=17. 5. 2022.}}</ref> Информациите за неа во публикациите честопати се ограничени на реченицата: „Ен Карсон е родена во Канада и заработува за живот предавајќи старогрчки јазик“.<ref>{{Наведена книга|title=Short Talks|last=Carson|first=Anne|date=2015|publisher=Brick Books Classics|isbn=978-1-77131-342-1|location=London, Ontario|author-mask=1}}</ref> Иако не е исповедничка поетеса, нејзиното дело се смета за лично.<ref name="Scranton2014,202-214" /> Карсон изјавила дека го користи сопствениот живот демократски во својата работа, како само еден збир факти меѓу другите во светот.<ref name="Carson1997,1-22">{{Наведено списание|last=Carson|first=Anne|last2=D'Agata|first2=John|author-link2=John D'Agata|date=1997.|title=A ___ with Anne Carson|journal=The Iowa Review|volume=27|issue=2|pages=1–22|doi=10.17077/0021-065X.4868|doi-access=free}}</ref> Првиот брак на Ен Карсон, за време на кој таа го користела презимето Џакомели, траел осум години и завршил во 1980 година.<ref name="Rae2001" /> Оваа заедница, како и нејзините последици, се наведуваат како извор на вдахновение за есејот „Видови вода“ (собран во збирката ''„Плејнвотер“'' — Plainwater) и за поемата ''[[The Beauty of the Husband: A Fictional Essay in 29 Tangos|„Убавината на сопругот“]]''.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2001/09/30/books/last-tango.html|title=Last Tango|last=Merkin|first=Daphne|date=30. 9. 2001.|work=The New York Times|access-date=8. 10. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011120415/https://www.nytimes.com/2001/09/30/books/last-tango.html|archive-date=11. 10. 2020.|quote=It is always difficult, of course, to gauge how much is autobiographical in a writer's material, and Carson is trickier than most in this regard, but 'Husband' strikes me as being the least cloaked about its origins in lived life.|author-link=Daphne Merkin}}</ref> Карсон потврдила дека нејзиниот прв сопруг ги зел нејзините бележници кога се развеле (како што му се случува на протагонистот во ''„Убавината на сопругот“''), иако подоцна ги вратил.<ref name="Carson2012,29-47">{{Наведено списание|last=Carson|first=Anne|last2=Wachtel|first2=Eleanor|date=2012.|title=An Interview with Anne Carson|url=https://brickmag.com/an-interview-with-anne-carson/|journal=Brick: A Literary Journal|issue=89|pages=29–47|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908224945/https://brickmag.com/an-interview-with-anne-carson/|archive-date=8. 12. 2017.|access-date=23. 7. 2020.}}</ref> Нејзиниот татко Роберт боледувал од [[Алцхајмерова болест]]. Делата „Есеј за стаклото“ (собрано во ''„Стакло, иронија и Бог“''), „Многу тесен“ (собрано во ''„Плејнвотер“'') и „Стариот син кардиган на таткото“ (собрано во збирката ''[[Men in the Off Hours|„Мажи во слободните часови“]]'') се занимаваат со неговото ментално и физичко опаѓање. Нејзината мајка Маргарет (1913–1997) починала додека таа ја пишувала збирката ''„Мажи во слободните часови“''. Карсон ја завршила збирката со прозното дело „Додаток кон обичното време“, користејќи прецртани фрази од дневниците и ракописите на Вирџинија Вулф за да состави епитаф за неа.<ref name="Rae2001" /> Книгата ''[[Red Doc|„Црвен документ“]]'' е протолкувана како уште една елегија за смртта на нејзината мајка.<ref name="Scranton2014,202-214" /> Карсон ја опишала својата мајка како љубовта на нејзиниот живот.<ref name="Carson2012,29-47" /> <ref>{{Наведена книга|title=Decreation: Poetry, Essays, Opera|last=Carson|first=Anne|date=2006|publisher=Vintage Books|isbn=978-1-4000-7890-5|location=New York|page=5|chapter=Lines}}</ref> Нејзиниот брат Мајкл бил уапсен за трговија со дрога во 1978 година. Избегнувајќи ја кауцијата, тој побегнал од Канада и таа никогаш повеќе не го видела.<ref name="Carson2012,29-47" /> Карсон се осврнала на исчезнувањето на нејзиниот брат од нејзиниот живот во есејот „Водни маргини: Есеј за пливањето на мојот брат“ (собран во збирката ''„Плејнвотер“''), кој бил напишан како еден вид мемоари.<ref name="Willard2011,225-228" /> Во 2000 година, тој ѝ се јавил и се договориле да се сретнат во Копенхаген, каде што живеел, но починал пред да можат повторно да се поврзат.<ref name="Carson2011">{{Наведени вести|url=https://www.irishtimes.com/culture/books/evoking-the-starry-lad-her-brother-was-1.577255|title=Evoking the starry lad her brother was|last=Carson|first=Anne|date=19. 3. 2011.|work=The Irish Times|access-date=10. 10. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20210724045901/https://www.irishtimes.com/culture/books/evoking-the-starry-lad-her-brother-was-1.577255|archive-date=24. 7. 2021.|last2=Sehgal|first2=Parul|author-link2=Parul Sehgal}}</ref> Делото ''„Нокс“'' (Knox) — епитаф што Карсон го создала за својот брат во 2000 година, а кој бил објавен во 2010 година — е опишано како нејзино најексплицитно лично дело.<ref name="Scranton2014,202-214" /> Карсон е во брак со уметникот Роберт Кари, кого го запознала во Ен Арбор додека предавала на Универзитетот во Мичиген.<ref name="Anderson2013" /> Таа го опишала како нејзин сопруг.<ref name="Munoz2013" /> Проектите на кои работеле заедно вклучуваат дизајн на книги и изведби за ''„Нокс“'' и ''„Антигоник“''. Карсон, исто така, го нарекува Кари „рандомизатор“ за време на нивниот креативен процес.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.asymptotejournal.com/interview/an-interview-with-anne-carson-and-robert-currie/|title=An interview with Anne Carson and Robert Currie|last=Carson|first=Anne|last2=Currie|first2=Robert|date=10. 2013.|work=Asymptote|archive-url=https://web.archive.org/web/20201014005528/https://www.asymptotejournal.com/interview/an-interview-with-anne-carson-and-robert-currie/|archive-date=14. 10. 2020.|accessdate=7. 10. 2020.|author-mask=1|last3=Berkobien|first3=Megan}}</ref> На 19 април 2022 година, Карсон и Кари добиле исландско државјанство.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.althingi.is/altext/stjt/2022.019.html|title=Lög um veitingu ríkisborgararéttar|archive-url=https://web.archive.org/web/20221120001721/https://www.althingi.is/altext/stjt/2022.019.html|archive-date=20. 11. 2022.|accessdate=20. 11. 2022.}}</ref> Во една нејзина статија во списанието ''„Лондон ривју оф букс“'' (London Review of Books) од август 2024 година, таа открила дека ѝ била дијагностицирана [[Паркинсонова болест]].<ref>{{Наведени вести|url=https://www.lrb.co.uk/the-paper/v46/n16/anne-carson/gloves-on|title=Gloves on!|last=Carson|first=Anne|date=15. 8. 2024.|work=London Review of Books|access-date=11. 8. 2024.|issue=16|volume=46|language=en|issn=0260-9592}}</ref> == Награди и стипендии == === Добитничка === *1984: ''[[Quarterly Review of Literature]]'' Betty Colladay Award for ''Canicula di Anna''<ref name="Meyer Colladay" /> *1996: [[Lannan Literary Award]] for Poetry<ref name="Lannan Award">{{cite web |title=Anne Carson: 1996 Lannan Literary Award for Poetry |url=https://lannan.org/literary/detail/anne-carson/literary-award |website=Lannan Foundation |access-date=September 12, 2020 |archive-date=October 1, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201001080055/https://lannan.org/literary/detail/anne-carson/literary-award |url-status=live }}</ref> *1996: [[Quebec Writers' Federation Awards|QSPELL Award]] – [[A. M. Klein]] Prize for Poetry for ''Glass, Irony and God''<ref name="QSPELL" /> *1997: [[Pushcart Prize]] for "Jaget"<ref name="Meyer Pushcart" /> *1998: QSPELL Award – A. M. Klein Prize for Poetry for ''[[Autobiography of Red]]''<ref name="QSPELL" /> *2001: [[Griffin Poetry Prize]] for ''[[Men in the Off Hours]]'' (Canadian winner)<ref name="Griffin 2001">{{cite web |title=Anne Carson: Griffin Poetry Prize 2001 |url=https://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2001-shortlist/anne-carson/ |website=The Griffin Trust for Excellence in Poetry |access-date=September 12, 2020 |archive-date=April 5, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200405122314/http://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2001-shortlist/anne-carson/ |url-status=live }}</ref> *2001: [[T. S. Eliot Prize]] for ''[[The Beauty of the Husband]]''<ref name="Eliot 2001">{{cite web |title=About the T. S. Eliot Prize: List of Previous Winners |url=https://tseliot.com/prize/about-the-t-s-eliot-prize/ |publisher=T. S. Eliot Foundation |access-date=September 12, 2020 |archive-date=September 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930145428/https://tseliot.com/prize/about-the-t-s-eliot-prize/ |url-status=live }}</ref> *2001: [[Los Angeles Times Book Prize|''Los Angeles Times'' Book Prize]] for Poetry for ''The Beauty of the Husband''<ref>{{cite news |last1=Guccione |first1=Jean |title=10 Authors Honored With Times Book Prizes |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2002-apr-28-me-awards28-story.html |access-date=September 12, 2020 |agency=Los Angeles Times |date=April 28, 2002}}</ref> *2001: [[Quebec Writers' Federation Awards|QWF Award]] – A. M. Klein Prize for Poetry for ''The Beauty of the Husband''<ref name="QSPELL" /> *2010: [[PEN Award for Poetry in Translation]] for ''An Oresteia''<ref name="PEN Oresteia">{{cite web |title=2010 PEN Award for Poetry in Translation |url=https://pen.org/2010-pen-award-for-poetry-in-translation/ |publisher=PEN America |access-date=September 12, 2020 |date=November 16, 2012 |archive-date=June 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200621170341/https://pen.org/2010-pen-award-for-poetry-in-translation/ |url-status=live }}</ref> *2012: Criticos Prize (London Hellenic Prize) for ''Antigonick''<ref name="Criticos 2012">{{cite web |title=The 2012 Prize |url=http://londonhellenicprize.eu/past-winners-2/2012-prize/ |publisher=The London Hellenic Prize |access-date=September 12, 2020 |archive-date=December 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201230035928/http://londonhellenicprize.eu/past-winners-2/2012-prize/ |url-status=live }}</ref> *2014: Griffin Poetry Prize for ''[[Red Doc|Red Doc>]]'' (Canadian winner)<ref name="Griffin 2014">{{cite web |title=Anne Carson: Griffin Poetry Prize 2014 |url=https://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2014-shortlist/anne-carson/ |website=The Griffin Trust for Excellence in Poetry |access-date=September 12, 2020 |archive-date=September 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200921154113/https://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2014-shortlist/anne-carson/ |url-status=live }}</ref> *2016: [[Blue Metropolis]] International Literary Grand Prize for lifetime achievement<ref name="Blue Met 2016">{{cite web |title=Anne Carson wins 2016 Blue Metropolis Literary Grand Prix |url=http://bluemet.blogspot.com/2016/03/anne-carson-wins-2016-blue-metropolis.html |website=Azure Scratchings |publisher=Blue Metropolis Literary Festival & Foundation |access-date=September 12, 2020 |date=March 23, 2016 |archive-date=July 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210725054842/http://bluemet.blogspot.com/2016/03/anne-carson-wins-2016-blue-metropolis.html |url-status=live }}</ref> *2019: Manuel Acuña International Poetry Prize<ref>{{cite news |title=Anne Carson gana el Premio Internacional Manuel Acuña 2019 |url=https://aristeguinoticias.com/2312/kiosko/anne-carson-gana-el-premio-internacional-manuel-acuna-2019/ |access-date=September 14, 2020 |work=Aristegui Noticias |date=December 23, 2019 |language=es |archive-date=March 1, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200301201614/https://aristeguinoticias.com/2312/kiosko/anne-carson-gana-el-premio-internacional-manuel-acuna-2019/ |url-status=live }}</ref> *2020: [[Princess of Asturias Awards|Princess of Asturias Award]] for Literature<ref name="Asturias">{{cite web |title=Anne Carson: Princess of Asturias Award for Literature 2020 |website=Fundación Princesa de Asturias |url=https://www.fpa.es/en/princess-of-asturias-awards/laureates/2020-anne-carson.html |access-date=June 18, 2020 |archive-date=September 15, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200915204531/https://www.fpa.es/en/princess-of-asturias-awards/laureates/2020-anne-carson.html |url-status=live }}</ref> *2020: [[Governor General's Award for English-language poetry|Governor General's Literary Award]] for ''[[Norma Jeane Baker of Troy]]''<ref name="ggaward" /> *2021: [[PEN/Nabokov Award]] for Achievement in International Literature<ref name="PEN2021" /> *2025: [[Paris Review]] Hadada Prize for lifetime achievement<ref name="Hadada 2025">{{cite web |title=Anne Carson Will Receive Our 2025 Hadada Award |url=https://www.theparisreview.org/blog/2024/10/09/anne-carson-will-receive-our-2025-hadada-award/ |website=The Paris Review |access-date=June 20, 2025 |date=October 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250516090502/https://www.theparisreview.org/blog/2024/10/09/anne-carson-will-receive-our-2025-hadada-award/ |archive-date=May 16, 2025 |url-status=live}}</ref> *2025: [[Zbigniew Herbert International Literary Award]]<ref name="Herbert 2025">{{cite web|url=https://www.bn.org.pl/en/news/5700-anne-carson-receives-the-2025-zbigniew-herbert-international-literary-award.html |title=Anne Carson receives the 2025 Zbigniew Herbert International Literary Award |work=Biblioteka Narodowa (National Library) |date=June 14, 2025 |access-date=July 8, 2026}}</ref> *2026: [[Nobel Prize in Literature]].<ref name="NobelPrize.org"/> === Финалистка === *1993: [[Quebec Writers' Federation Awards|QSPELL Award]] – [[A. M. Klein]] Prize for Poetry shortlist for ''Short Talks''<ref name="QSPELL">{{cite web |title=The QWF Literary Awards: The A. M. Klein Prize for Poetry |url=https://qwf.org/prize/the-a-m-klein-prize-for-poetry/ |publisher=Quebec Writer's Federation |access-date=September 12, 2020 |archive-date=December 8, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208130359/https://qwf.org/prize/the-a-m-klein-prize-for-poetry/ |url-status=live }}</ref> *1994: [[Journey Prize]] shortlist for "Water Margins"<ref name="Journey 1994">{{cite book |editor1-last=Glover |editor1-first=Douglas |editor1-link=Douglas Glover (writer) |title=The Journey Prize Anthology 6: Short Fiction from the Best of Canada's New Writers |date=1993 |publisher=McClelland & Stewart |location=Toronto |isbn=978-0-7710-0314-1}}</ref> *1998: [[Forward Prizes for Poetry|Forward Prize]] shortlist for ''Glass and God''<ref name="Forward 1998">{{cite web |title=Forward Prizes Alumni: Shortlists by Year, 1998 |work=Forward Arts Foundation |url=https://www.forwardartsfoundation.org/forward-prizes-for-poetry/forward-prizes-alumni/ |access-date=September 12, 2020 |archive-date=September 24, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200924082945/https://www.forwardartsfoundation.org/forward-prizes-for-poetry/forward-prizes-alumni/ |url-status=live }}</ref> *1998: [[National Book Critics Circle Award]] Poetry finalist for ''[[Autobiography of Red]]''<ref name="NBCCA 1998">{{cite web |title=The National Book Critics Circle Award: 1998 Winners & Finalists |url=https://www.bookcritics.org/past-awards/1998/ |publisher=National Book Critics Circle |access-date=September 12, 2020 |archive-date=September 28, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200928085617/https://www.bookcritics.org/past-awards/1998/ |url-status=live }}</ref> *1999: [[T. S. Eliot Prize]] shortlist for ''Autobiography of Red''<ref>{{cite news |last1=Potts |first1=Robert |title=Best in the Language |url=https://www.theguardian.com/books/2000/jan/15/poetry.awardsandprizes |access-date=September 12, 2020 |agency=The Guardian |date=January 15, 2000 |archive-date=October 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151022063724/http://www.theguardian.com/books/2000/jan/15/poetry.awardsandprizes |url-status=live }}</ref> *2000: T. S. Eliot Prize shortlist for ''[[Men in the Off Hours]]''<ref>{{cite news |last1=Gibbons |first1=Fiachra |title=Sun shines again on poet Longley |url=https://www.theguardian.com/books/2000/jan/15/poetry.awardsandprizes |access-date=September 12, 2020 |agency=The Guardian |date=January 23, 2001 |archive-date=October 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151022063724/http://www.theguardian.com/books/2000/jan/15/poetry.awardsandprizes |url-status=live }}</ref> *2000: National Book Critics Circle Award Poetry finalist for ''Men in the Off Hours''<ref name="NBCCA 2000">{{cite web |title=The National Book Critics Circle Award: 2000 Winners & Finalists |url=https://www.bookcritics.org/past-awards/2000/ |publisher=National Book Critics Circle |access-date=September 12, 2020 |archive-date=June 25, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200625051658/https://www.bookcritics.org/past-awards/2000/ |url-status=live }}</ref> *2001: [[Governor General's Literary Awards|Governor General's Literary Award]] Poetry finalist for ''Men in the Off Hours''<ref name="ggaward">{{cite web |title=Governor General's Literary Awards: Past Winners and Finalists |url=https://ggbooks.ca/past-winners-and-finalists |website=Governor General's Literary Awards |publisher=Canada Council for the Arts |access-date=September 12, 2020 |archive-date=April 21, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210421134720/https://ggbooks.ca/past-winners-and-finalists |url-status=live }}</ref> *2002: [[Lenore Marshall Poetry Prize]] finalist for ''[[The Beauty of the Husband]]''<ref>{{cite web |title=Madeline DeFrees Receives 2002 Lenore Marshall Poetry Prize |url=http://www.poets.org/academy/news/pr021019.cfm |publisher=The Academy of American Poets |access-date=September 14, 2020 |date=October 19, 2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20021209032808/http://www.poets.org/academy/news/pr021019.cfm |archive-date=December 9, 2002 }}</ref> *2010: National Book Critics Circle Award Poetry finalist for ''Nox''<ref name="NBCCA 2010">{{cite web |title=The National Book Critics Circle Award: 2010 Winners & Finalists |url=https://www.bookcritics.org/past-awards/2010/ |publisher=National Book Critics Circle |access-date=September 12, 2020 |archive-date=September 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200921190204/https://www.bookcritics.org/past-awards/2010/ |url-status=live }}</ref> *2013: T. S. Eliot Prize shortlist for ''[[Red Doc|Red Doc>]]''<ref>{{cite news |title=T. S. Eliot poetry prize shortlist announced |url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-24657057 |access-date=September 12, 2020 |agency=BBC News |date=October 24, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231021144238/https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-24657057 |archive-date=October 21, 2023 |url-status=live}}</ref> *2013: [[Kitschies|The Kitschies]] Red Tentacle Award (best novel) finalist for ''Red Doc>''<ref>{{cite news |last1=Flood |first1=Alison |title=Thomas Pynchon in line for Kitschies' Red Tentacle award: Famously reclusive author joins Anne Carson, Patrick Ness, Ruth Ozeki and James Smythe on science fiction prize shortlist |url=https://www.theguardian.com/books/2014/jan/23/thomas-pynchon-kitschies-red-tentacle-award |access-date=October 2, 2020 |work=The Guardian |date=January 23, 2014 |archive-date=November 12, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112021355/http://www.theguardian.com/books/2014/jan/23/thomas-pynchon-kitschies-red-tentacle-award |url-status=live }}</ref> *2014: [[Folio Prize]] shortlist for ''Red Doc>''<ref name=2014Folio>{{cite web |url=http://www.thefolioprize.com/2014/02/the-2014-folio-prize-shortlist-is-announced/ |title=The 2014 Folio Prize Shortlist is Announced |publisher=The Folio Prize |date=February 10, 2014 |access-date=February 13, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140302022828/http://www.thefolioprize.com/2014/02/the-2014-folio-prize-shortlist-is-announced/ |archive-date=March 2, 2014}}</ref> *2018: [[New Academy Prize in Literature]] longlist<ref name="New Academy Prize" /> *2022: Governor General's Literary Award Poetry finalist for ''H of H Playbook''<ref>{{cite web |title=The Canada Council for the Arts Reveals the Governor General's Literary Awards Finalists |url=https://canadacouncil.ca/press/2022/10/the-canada-council-for-the-arts-reveals-the-governor-generals-literary-awards-finalists |website=Governor General's Literary Awards |publisher=Canada Council for the Arts |access-date=October 17, 2022 |archive-date=October 16, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016233455/https://canadacouncil.ca/press/2022/10/the-canada-council-for-the-arts-reveals-the-governor-generals-literary-awards-finalists |url-status=live }}</ref> {{col-break}} === Стипендии === * 1997: Стипендија на Белаџо центарот на Фондацијата Рокфелер<ref name="Mullins1997" /> * 1998: [[Guggenheim Fellowship|Гугенхајм стипендија]] за поезија <ref name="Guggenheim 1998" /> * 2000: [[MacArthur Fellowship|Стипендија „МекАртур“]] <ref name="MacArthur 2000" /> * 2007: Стипендија на Ана-Марија Келен, Американска академија во Берлин <ref name="Berlin Fellow" /> * 2011: Стипендија „Креативна Шкотска“ / „Коув Парк Мјуриел Спарк“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://covepark.org/residencies/creative-scotlandcove-park-muriel-spark-fellowship/|title=Creative Scotland / Cove Park Muriel Spark Fellowship: Anne Carson|publisher=Cove Park|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916232735/https://covepark.org/residencies/creative-scotlandcove-park-muriel-spark-fellowship/|archive-date=16. 9. 2020.|accessdate=16. 9. 2020.}}</ref> * 2018: Стипендија „Инга Марен Ото“, Центарот „Воденица“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.watermillcenter.org/anne-carson/#1|title=Anne Carson (In Residence: Inga Maren Otto Fellow)|date=22. 11. 2017.|work=The Watermill Center|archive-url=https://web.archive.org/web/20200518212713/https://www.watermillcenter.org/anne-carson/#1|archive-date=18. 5. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> === Академски почести === * 1986–1987: Гостински стипендист на Фондацијата Рокфелер на 92-та улица Y (Њујорк) <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Vsd9jwYZ5HEC&q=The+Best+American+Poetry+1998|title=The Best of the Best American Poetry 1988-1997|date=1998|publisher=Scribner Poetry|isbn=0-684-84779-5|editor-last=Bloom|editor-first=Harold|editor-link=Harold Bloom|location=New York|page=307|chapter=Anne Carson|access-date=17. 7. 2020.|editor-last2=Lehman|editor-first2=David|editor-link2=David Lehman}}</ref> * 2012: Почесна диплома од Универзитетот во Торонто <ref name="Au-Yeung2012" /> * 2014: Почесен степен (доктор по литература) од Универзитетот Сент Ендрус <ref name="Sweetman2014" /> === Друго === * 1999: Меѓународен почесен член на Американската академија на уметностите и науките <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.amacad.org/person/anne-carson|title=Member Directory: Ms. Anne Carson|publisher=American Academy of Arts and Sciences|archive-url=https://web.archive.org/web/20220811153751/https://www.amacad.org/person/anne-carson|archive-date=11. 8. 2022.|accessdate=14. 9. 2020.}}</ref> * 1999: Модерна библиотека: 100 најдобри книги од нефикција (список на читатели) — ''[[Eros the Bittersweet|Горчливо-слаткиот Ерос]]'' <ref name="Modern Library" /> * 2000: Список на бестселери ''на „Њујорк тајмс“'' — ''[[Men in the Off Hours|Мажи во слободно време]]'' <ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2000/12/03/books/notable-books.html|title=Notable Books|date=3. 12. 2000.|work=The New York Times|access-date=2. 10. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20201117121236/https://www.nytimes.com/2000/12/03/books/notable-books.html|archive-date=17. 11. 2020.|page=66}}</ref> * 2005: Член на Орденот на Канада <ref name="Canada MC" /> * 2010: Судија за [[Griffin Poetry Prize|наградата Грифин за поезија]] <ref name="Griffin 2010" /> * 2011: Странски почесен член на Американската академија за уметност и книжевност <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://artsandletters.org/?s=%22Anne+Carson%22&restype=member|title=Members: Anne Carson|publisher=American Academy of Arts and Letters|archive-url=https://web.archive.org/web/20220818174058/https://artsandletters.org/?s=%22Anne+Carson%22&restype=member|archive-date=18. 8. 2022.|accessdate=14. 9. 2020.}}</ref> == Избрана библиографија == === Авторски дела === * ''[[Eros the Bittersweet]]'' (1986)<ref>{{Наведена книга|title=Eros the Bittersweet: An Essay|last=Carson|first=Anne|date=1986|publisher=Princeton University Press|isbn=9780608027401|location=Princeton}}</ref> * ''Short Talks'' (1992)<ref>{{Наведена книга|title=Short Talks|last=Carson|first=Anne|date=1992|publisher=Brick Books|isbn=978-1-77131-342-1|location=London, Ontario|author-mask=1}}</ref> * ''Glass, Irony, and God'' (1995)<ref>{{Наведена книга|title=Glass, Irony, and God|last=Carson|first=Anne|date=1995|publisher=New Directions|isbn=978-0-8112-1302-8|location=New York|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– укључује „The Glass Essay”}} * ''Plainwater'' (1995)<ref>{{Наведена книга|title=Plainwater: Essays and Poetry|last=Carson|first=Anne|date=1995|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=0-679-43178-0|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''[[Autobiography of Red]]'' (1998)<ref>{{Наведена книга|title=Autobiography of Red: A Novel in Verse|last=Carson|first=Anne|date=1998|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=0-375-40133-4|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''Economy of the Unlost'' (1999)<ref>{{Наведена книга|title=Economy of the Unlost (Reading Simonides of Keos with Paul Celan)|last=Carson|first=Anne|date=1999|publisher=Princeton University Press|isbn=0-691-03677-2|location=Princeton|author-mask=1}}</ref> * ''[[Men in the Off Hours]]'' (2000)<ref>{{Наведена книга|title=Men in the Off Hours|last=Carson|first=Anne|date=2000|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=978-0-375-40803-8|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''[[The Beauty of the Husband: A Fictional Essay in 29 Tangos|The Beauty of the Husband]]'' (2001)<ref>{{Наведена книга|title=The Beauty of the Husband: A Fictional Essay in 29 Tangos|last=Carson|first=Anne|date=2001|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=9780375408045|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''Decreation'' (2005)<ref>{{Наведена книга|title=Decreation: Poetry, Essays, Opera|last=Carson|first=Anne|date=2005|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=978-1-4000-4349-1|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''Nox'' (2010)<ref>{{Наведена книга|title=Nox|last=Carson|first=Anne|date=2010|publisher=New Directions|isbn=978-0-8112-1870-2|location=New York|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– укључује превод песме [[Катул|Катул 101]]}} * ''Antigonick'' (2012)<ref>{{Наведена книга|title=Antigonick (Sophokles)|last=Carson|first=Anne|date=2012|publisher=New Directions|isbn=9780811219570|location=New York|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– верзија драме ''[[Антигона (трагедија)|Антигона]]'' коју је написао [[Софокле]]}} * ''[[Red Doc|Red Doc>]]'' (2013)<ref>{{Наведена книга|title=Red Doc>|last=Carson|first=Anne|date=2013|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=9780307960597|location=New York|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– наставак књиге ''Autobiography of Red''}} * ''Nay Rather'' (2013)<ref>{{Наведена книга|title=Nay Rather|last=Carson|first=Anne|date=2013|publisher=Sylph Editions (with the Center for Writers and Translators at the American University of Paris); The Cahiers Series, Number 21|isbn=978-1-90963103-8|location=London|author-mask=1}}</ref> * ''The Albertine Workout'' (2014)<ref>{{Наведена книга|title=The Albertine Workout|last=Carson|first=Anne|date=2014|publisher=New Directions [Poetry Pamphlet #13]|isbn=978-0-8112-2317-1|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''Float'' (2016)<ref>{{Наведена книга|title=Float|last=Carson|first=Anne|date=2016|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=978-1-101-94684-8|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''[[Norma Jeane Baker of Troy]]'' (2019)<ref>{{Наведена книга|title=Norma Jeane Baker of Troy|last=Carson|first=Anne|date=2019|publisher=Oberon Books|isbn=9781786827616|location=London|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– верзија драме ''Хелена'' коју је написао [[Еурипид]]}} * ''The Trojan Women: A Comic'' (2021)<ref>{{Наведена книга|title=Euripides' The Trojan Women: A Comic|last=Carson|first=Anne|last2=Bruno|first2=Rosanna|date=2021|publisher=New Directions|isbn=9780811230797|location=New York|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– верзија Еурипидове драме Тројанке}} * ''H of H Playbook'' (2021)<ref>{{Наведена книга|title=H of H Playbook|last=Carson|first=Anne|date=2021|publisher=New Directions|isbn=9780811231237|location=New York|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– о драми ''[[Herakles (Euripides)|Херакле]]'' коју је написао Еурипид}} * ''Wrong Norma'' (2024)<ref>{{Наведена книга|title=Wrong Norma|last=Carson|first=Anne|date=2024|publisher=New Directions|isbn=9780811230346|location=New York|author-mask=1}}</ref> === Преводи === *''Electra'' (2001)<ref name="Electra">{{cite book |last1=Carson |first1=Anne |title=Sophocles, Electra |date=2001 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford & New York |isbn=978-0-19-504960-2}}</ref> {{small|– ''[[Electra (Sophocles play)|Electra]]'' by [[Sophocles]]}} *''[[If Not, Winter]]'' (2002)<ref name="Winter">{{cite book |last1=Carson |first1=Anne |author-mask=1 |title=If Not, Winter: Fragments of Sappho |date=2002 |publisher=Alfred A. Knopf |location=New York |isbn=978-0-375-41067-3}}</ref> {{small|– the poetry of [[Sappho]]}} *''Grief Lessons'' (2006)<ref name="Grief">{{cite book |last1=Carson |first1=Anne |author-mask=1 |title=Grief Lessons: Four Plays by Euripides |date=2006 |publisher=The New York Review of Books |location=New York |isbn=978-1-59017-180-6}}</ref> {{small|– ''[[Herakles (Euripides)|Herakles]]'', ''[[Hecuba (play)|Hecuba]]'', ''[[Hippolytus (play)|Hippolytus]]'', and ''[[Alcestis (play)|Alcestis]]'' by [[Euripides]]}} *''An Oresteia'' (2009)<ref name="Oresteia">{{cite book |last1=Carson |first1=Anne |author-mask=1 |title=An Oresteia |date=2009 |publisher=Farrar, Straus and Giroux |location=New York |isbn=978-0-86547-916-6}}</ref> {{small|– ''[[Agamemnon (play)|Agamemnon]]'' by [[Aeschylus]], ''Electra'' by Sophocles, ''[[Orestes (play)|Orestes]]'' by Euripides}} *''Iphigenia Among the Taurians'' (2014)<ref name="Iphigenia">{{cite book |last1=Carson |first1=Anne |author-mask=1 |title=Euripides, Iphigenia Among the Taurians |date=2014 |publisher=The University of Chicago Press |location=Chicago & London |isbn=978-0-226-20362-1}}</ref> {{small|– ''[[Iphigenia in Tauris]]'' by Euripides}} *''Antigone'' (2015)<ref name="Antigone">{{cite book |last1=Carson |first1=Anne |title=Sophokles, Antigone |date=2015 |publisher=Oberon Books |location=London |isbn=978-1-78319-810-8}}</ref> {{small|– ''[[Antigone (Sophocles play)|Antigone]]'' by Sophocles}} *''Bakkhai'' (2015)<ref name="Bakkhai">{{cite book |last1=Carson |first1=Anne |author-mask=1 |title=Euripides, Bakkhai |date=2015 |publisher=Oberon Books |location=London |isbn=978-1-78319-915-0}}</ref> {{small|– ''[[The Bacchae]]'' by Euripides}} {{col-end}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.poetryfoundation.org/poets/anne-carson Poetry Foundation biography] * [https://poets.org/poet/anne-carson Academy of American Poets biography] * [https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/anne-carson/ ''The Canadian Encyclopedia'' biography] * [https://www.theparisreview.org/interviews/5420/the-art-of-poetry-no-88-anne-carson ''The Paris Review'' interview] by [[Will Aitken]] (2004) * [https://brickmag.com/an-interview-with-anne-carson/ ''Brick'' interview] by [[Eleanor Wachtel]] (2012) * [https://www.publicbooks.org/cant-stop-screaming/ Commentary on ''Antigonick''] by [[Judith Butler]] (2012) * [https://49thshelf.com/Blog/2021/07/06/The-Chat-with-GG-s-Literature-Award-Winner-Anne-Carson The Chat with GG's Literature Award Winner Anne Carson] ''49th Shelf'' (2021 {{Нобелова награда за литература}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Карсон, Ен}} [[Категорија:Добитници на Нобеловата награда за литература]] [[Категорија:Канадски нобеловци]] [[Категорија:Луѓе од Торонто]] [[Категорија:Статии со текст на англиски]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1950 година]] trasuz41f9xgy8e0dudh7lnab06ye3c 5642408 5642407 2026-10-09T11:48:46Z P.Nedelkovski 47736 предлошка 5642408 wikitext text/x-wiki {{нобеловец}} {{Infobox writer | name = Ен Карсон | native_name = Anne Carson | honorific_suffix = [[Орден на Канада|CM]] | image = Anne Carson, poet, at the 2024 National Book Awards.jpg | caption = Карсон во 2024 | birth_name = Anne Patricia Carson | birth_date = {{birth date and age|1950|6|21|df=yes}} | birth_place = [[Торонто]], Онтарио, Канада | death_date = | death_place = | citizenship = {{hlist |Канада|Исланд}} | education = [[Универзитет Торонт]] (диплома, магистер, доктор) | occupation = {{hlist |Поетеса|есеистка|преведувачка|класичарка|професорка}} | spouse = Роберт Кари | period = 1979–до денес | genre = {{hlist |Поезија|есеј|превод}} | notable_works = {{ubl |''[[Горчливо-слаткиот Ерос]]'' (1986) |''[[Автобиографија на Црвениот]]'' (1998) |''[[Мажи во слободно време]]'' (2000) |''[[Убавината на сопругот]]'' (2001) |''[[Црвен документ]]'' (2013)}} | awards = {{ubl |[[Лананска книжевна награда]] (1996) |[[Гугенхајмова стипендија]] (1998) |[[Мекартурова стипенција]] (2000) |[[Поетска награда „Грифин“]] (2001, 2013) |[[Награда на генералниот гувернер за поезија на англиски јазик]] (2001) |[[Награда Т. С. Елиот]] (2001) |Член на [[Орденот на Канада]] (2005) |[[Награда на Принцезата од Астурија]] (2020) |[[Награда ПЕН/Набоков]] (2021) |[[Нобелова награда за литература]] (2026)}} }} '''Ен Патриша Карсон''' ({{Lang-en|Anne Patricia Carson}}), ({{родена во|Торонто}}, {{родена на|21|јуни|1950}})<ref name="Morra2014">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/anne-carson|title=Anne Carson|last=Morra|first=Linda|date=8. 9. 2014.|work=[[The Canadian Encyclopedia]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230512193058/http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/anne-carson|archive-date=12. 5. 2023.|accessdate=21. 5. 2023.}}</ref> — канадска поетеса, есеистка, преведувачка, класицист и професорка. Таа е добитничка на [[Нобелова награда за литература|Нобеловата награда за литература]] во 2026 година. Образована на Универзитетот во Торонто, Карсон предава класични науки, споредбена книжевност и креативно пишување на универзитети низ САД и Канада од 1979 година, вклучувајќи ги [[Универзитет Мекгил|Мекгил]], Мичигенскиот универзитет, Њујоршкиот универзитет и Принстонскиот универзитет. Со повеќе од дваесет објавени книги и преводи до денес, Карсон е добитничка на стипендиите „Гугенхајм“ и „МакАртур“, ја освоила наградата „Ланан“ за книжевност, две награди „Грифин“ за поезија, наградата „Т. С. Елиот“, наградата „Принцеза од Астурија“, наградата на генералниот гувернер за поезија на англиски јазик и наградата „ПЕН/Набоков“, а во 2005 година била назначена за член на [[Орден на Канада|Орденот на Канада]] за нејзиниот придонес во канадската книжевност. Во 2026 година ја добила [[Нобелова награда за литература|Нобеловата награда за литература]] „за нејзиниот смел и инвентивен опус кој, во разигран дијалог со класичната традиција, создаде нови облици на современа литература“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2026/press-release/|title=Nobel Prize in Literature 2026|work=NobelPrize.org|publisher=[[Нобелова фондација]]|language=en|accessdate=8. 10. 2026.}}</ref> == Младост и образование == Ен Карсон е родена во Торонто на 21 јуни 1950 година.<ref name="Morra2014" /> Нејзиниот татко бил банкар, а таа пораснала во неколку мали канадски градови.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.britannica.com/biography/Anne-Carson|title=Anne Carson|archive-url=https://archive.org|archive-date=2. 7. 2022.|accessdate=2. 7. 2022.}}</ref> Во средно училиште, еден наставник по латински јазик ја запознал со светот и јазикот на Античка Грција и ѝ држел приватни часови.<ref name="Rae2001">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.litencyc.com/php/speople.php?rec=true&UID=758|title=Anne Carson|last=Rae|first=Ian|date=27. 12. 2001.|work=The Literary Encyclopedia|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916195706/https://www.litencyc.com/php/speople.php?rec=true&UID=758|archive-date=16. 9. 2020.|accessdate=16. 9. 2020.}}</ref> Откако се запишала на колеџот „Св. Михаил“ при Универзитетот во Торонто, таа двапати се откажала — на крајот од првата и втората година. Карсон, обесхрабрена од ограничувањата на нејзината наставна програма (особено задолжителниот курс за [[Џон Милтон]]), накратко се повлекла во светот на графичките уметности.<ref name="Rae2001" /> На крајот се вратила на Универзитетот во Торонто, каде што ги завршила додипломските студии во 1974 година, магистрирала во 1975 година, а докторирала во 1981 година.<ref>{{Наведено списание|last=Ross|first=Val|date=23. 3. 2001.|title=Alumni: Classic Carson|url=https://magazine.utoronto.ca/people/alumni-donors/about-anne-carson-poetry/|journal=University of Toronto Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916170640/https://magazine.utoronto.ca/people/alumni-donors/about-anne-carson-poetry/|archive-date=16. 9. 2020.|access-date=16. 9. 2020.}}</ref> Таа, исто така, поминала една година изучувајќи грчка метрика и грчка текстуална критика на Универзитетот Сент Ендрус.<ref name="Munoz2013">{{Наведено списание|last=Munoz|first=Theresa|date=9. 10. 2013.|title=Theresa Munoz and Anne Carson at Cove Park|url=https://www.scottishreviewofbooks.org/2013/10/theresa-munoz-and-anne-carson-at-cove-park/|journal=Scottish Review of Books|archive-url=https://web.archive.org/web/20200917010613/https://www.scottishreviewofbooks.org/2013/10/theresa-munoz-and-anne-carson-at-cove-park/|archive-date=17. 9. 2020.|access-date=16. 9. 2020.}}</ref> == Книжевно дело == Образована како класичарка, со интерес за споредбена книжевност, антропологија, историја и уметност, Карсон спојува идеи и теми од многу области во своето пишување. Таа често се повикува, ја модернизира и преведува [[Старогрчка книжевност|старогрчката]] и [[латинска книжевност|латинската книжевност]] — писатели како што се [[Есхил]], [[Гај Валериј Катул|Катул]], [[Еврипид]], [[Хомер]], Ибик, [[Мимнерм]], [[Сафо]], [[Симонид Кеоски|Симонид од Кеа]], [[Софокле]], Стесихор и [[Тукидид]]. Исто така, се потпира на делата на посовремени писатели и мислители, како што се [[Емили Бронте]], [[Пол Целан]], [[Емили Дикинсон]], [[Георг Вилхелм Фридрих Хегел]], [[Мартин Хајдегер]], [[Фридрих Хелдерлин]], [[Франц Кафка]], [[Џон Китс]], Гертруда Стајн, [[Симон Вејл]] и [[Вирџинија Вулф]]. Многу од нејзините книги спојуваат, во различен степен, облици на поезија, есеи, проза, критика, превод, драмски дијалог, фикција и новинарство. Првите изданија на осумнаесет книги од Ен Карсон (до 2021 година) се објавени од „Алфред А. Кнопф“ (Alfred A. Knopf), „Њу дајрекшнс паблишинг“ (New Directions Publishing) и „Принстон јуниверзити прес“ (Princeton University Press) во САД, „Брик букс“ (Brick Books) и „Меклеланд и Стјуарт“ (McClelland & Stewart) во Канада, и „Бладекс букс“ (Bloodaxe Books), „Џонатан Кејп“ (Jonathan Cape), „Оберон букс“ (Oberon Books) и „Силф едишнс“ (Sylph Editions) во Велика Британија. Во 2025 година Карсон се појавила на албумот ''[[The Great Lakes Suite|„The Great Lakes Suite“]]'' од канадскиот инди-рок бенд Риостатикс (Rheostatics), каде што рецитира неколку песни вдахновени од [[Големи Езера|Големите Езера]]. === Дела === ''[[Горчливо-слаткиот Ерос]]'' — првата книга со критики на Карсон, објавена во 1986 година — го испитува еросот како истовремено искуство на задоволство и болка, најдобро доловено со зборот „гликупикрон“, измислен од Сафо и преведен како „''горчливо-сладок''“ од насловот на книгата.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=KnEvBgAAQBAJ&q=Anne+Carson:+Ecstatic+Lyre|title=Anne Carson: Ecstatic Lyre|last=Corless-Smith|first=Martin|date=2015|publisher=University of Michigan Press|isbn=978-0-472-05253-0|editor-last=Wilkinson|editor-first=Joshua Marie|editor-link=Joshua Marie Wilkinson|location=Ann Arbor|chapter=Living on the Edge: The Bittersweet Place of Poetry}}</ref> Во книгата се разгледува како триангулациите на желбата се појавуваат во делата на Сафо, античките грчки романописци и [[Платон]].<ref name="Scranton2014,202-214">{{Наведено списание|last=Scranton|first=Roy|date=2014.|title=Estranged Pain: Anne Carson's ''Red Doc>''|url=https://journals.openedition.org/jsse/1117|journal=Contemporary Literature|publisher=University of Wisconsin Press|volume=55|issue=1|pages=202–214|doi=10.1353/cli.2014.0010|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20200607230821/https://journals.openedition.org/jsse/1117|archive-date=7. 6. 2020.|access-date=18. 9. 2020.}}</ref> Како преработка на нејзината докторска теза од 1981 година ''Odi et Amo Ergo Sum'' („Мразам и љубам, затоа постојам“),<ref>{{Наведена книга|title=Odi et Amo Ergo Sum|last=Carson|first=Anne|date=1981.|publisher=University of Toronto|location=Toronto|author-link=Anne Carson}} [Докторска теза; под името Ен Карсон Џакомели]</ref> ''Горчливо-слаткиот Ерос'' „ги постави темелите за нејзините подоцнежни публикации, […] формулирајќи ги идеите за желбата што ќе преовладуваат во нејзиниот поетски опус“,<ref name="Rae2001" /> и воспоставувајќи го нејзиниот „стил на обликување на сопствените дела според класичната грчка книжевност“.<ref name="Poetry Foundation">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.poetryfoundation.org/poets/anne-carson|title=Anne Carson|publisher=The Poetry Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726181311/https://www.poetryfoundation.org/poets/anne-carson|archive-date=26. 7. 2020.|accessdate=14. 9. 2020.}}</ref> ''[[Мажи во слободните часови]]'' (2000) е хибридна збирка кратки песни, стихови, епитафи, комеморативна проза, интервјуа, сценарија и преводи од старогрчки и латински јазик (дела од Алкман, Катул, Сафо и други).<ref name="Poetry Foundation" /> Оваа книга го прекина нејзиниот претходен образец на пишување долги песни.<ref name="Rae2001" /> Делата вклучуваат различни референци за писатели, мислители и уметници, како и за историски, библиски и митолошки личности, вклучувајќи ги: [[Ана Ахматова]], [[Антигона (митологија)|Антигона]], [[Антонен Арто]], [[Џон Џејмс Одубон]], [[Свети Августин|Августин]], [[Беи Дао]], [[Катрин Денев]], [[Емили Дикинсон]], [[Тамики Хара]], [[Кацушика Хокусаи|Хокусаи]], [[Едвард Хопер]], Лонгин (како библиски, така и книжевен), [[Тукидид]], [[Лав Толстој]] и [[Вирџинија Вулф]]. Карсон одржала низа „кратки говори“ или кратки песни на различни теми пред генерацијата докторанти од 2012 година на Универзитетот во Торонто.<ref name="Au-Yeung2012">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.utoronto.ca/news/celebrating-fall-convocation-2012|title=Celebrating Fall Convocation 2012|last=Au-Yeung|first=Gavin|date=12. 11. 2012.|publisher=University of Toronto|archive-url=https://web.archive.org/web/20181203193212/https://www.utoronto.ca/news/celebrating-fall-convocation-2012|archive-date=3. 12. 2018.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Исто така, учествувала во проектот на театарот „Буш“ наречен ''„Шеесет и шест книги“'' во 2011 година, пишувајќи дело насловено како „Јуда: Козата на полноќ“, засновано на [[Послание на апостол Јуда|Посланието на Јуда]] од Библијата на кралот Џејмс.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theartsdesk.com/theatre/sixty-six-books-bush-theatre|title=Sixty-Six Books, Bush Theatre|last=Woddis|first=Carole|date=17. 10. 2011.|work=The Arts Desk|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916185853/https://www.theartsdesk.com/theatre/sixty-six-books-bush-theatre|archive-date=16. 9. 2020.|accessdate=16. 9. 2020.}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Sixty-Six Books: 21st Century Writers Speak to the King James Bible|last=Carson|first=Anne|date=2011|publisher=Oberon Books|isbn=978-1-84943-227-6|editor-last=Haydon|editor-first=Christopher|editor-link=Christopher Haydon|location=London|page=521|chapter=The Goat at Midnight|editor-last2=Holmes|editor-first2=Rachel|editor-last3=Power|editor-first3=Ben|editor-link3=Ben Power|editor-last4=Rourke|editor-first4=Josie|editor-link4=Josie Rourke}}</ref> === Прием === Првата книга поезија на Ен Карсон, ''„Canicula di Anna“'', била објавена во 1984 година<ref>{{Наведено списание|last=Carson|first=Anne|date=1984.|editor-last=Weiss|editor-first=Renée|editor2-last=Weiss|editor2-first=Theodore|editor2-link=Theodore Weiss (poet)|title=Canicula di Anna|journal=Quarterly Review of Literature|series=Contemporary Poetry Series 6|location=Princeton|volume=25|pages=4–39}}</ref> и ѝ ја донела првата книжевна награда: наградата „Бети Коладеј“ од списанието ''Quarterly Review of Literature''.<ref name="Meyer2016,2">{{Наведена книга|url=https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|title=She] ⟨Ha?⟩ She – The ''Canicula di Anna'': A Fractal Approach|last=Meyer|first=Paul|date=2016.|publisher=University of Toronto|location=Toronto|page=2|chapter=Foreword|access-date=26. 8. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331121258/https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|archive-date=31. 3. 2023.}}</ref><ref name="Carson1996,38-41">{{Наведено списание|last=Carson|first=Anne|date=1996.|title=Jaget|journal=Chicago Review|volume=42|issue=2|pages=38–41|doi=10.2307/25304108|jstor=25304108}}</ref> Признанието за нејзината прва книга есеи, ''„Горчливо-слаткиот Ерос“'', растело во текот на петнаесетте години по нејзиното објавување во 1986 година. Книгата „прво ја воодушеви класичната заедница како дело на грчката наука; потоа ја воодушеви книжевната заедница како вдахновено враќање кон лирски заснованите есеи од видот што некогаш ги создале [[Сенека Постариот]], [[Мишел де Монтењ|Монтењ]] и [[Ралф Валдо Емерсон|Емерсон]]; а потоа, и само тогаш, длабоко во 1990-тите, кога беше повторно издадена како „книжевност“ и редизајнирана за сосема нова публика, конечно ги воодушеви поетите“.<ref>{{Наведено списание|last=D'Agata|first=John|date=1. 6. 2000.|title=Review: Men in the Off Hours|url=http://bostonreview.net/poetry/john-dagata-review-men-hours|journal=Boston Review|archive-url=https://web.archive.org/web/20190905142930/http://bostonreview.net/poetry/john-dagata-review-men-hours|archive-date=5. 9. 2019.|access-date=16. 9. 2020.}}</ref> На почетокот на милениумот, ''„Горчливо-слаткиот Ерос“'' влегол во популарната свест, откако читателите на издавачката куќа „Модерн лајбрари“ (Modern Library) ја избрале за една од 100-те најдобри нефикциски книги на 20 век во 1999 година,<ref name="Modern Library">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.modernlibrary.com/top-100/100-best-nonfiction|title=Modern Library: 100 Best Nonfiction|publisher=Modern Library|archive-url=https://web.archive.org/web/20120306013605/http://www.modernlibrary.com/top-100/100-best-nonfiction|archive-date=6. 3. 2012.|accessdate=16. 9. 2020.}}</ref> а била спомената (заедно со книгата ''[[Autobiography of Red|Автобиографија на Црвеното]]'') и во епизода од телевизиската серија ''„Женски приказни“'' (The L Word) од 2004 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://slate.com/news-and-politics/2004/02/why-the-l-word-gives-props-to-anne-carson.html|title=Hermetic Hotties: What is Anne Carson doing on The L Word?|last=O'Rourke|first=Meghan|date=11. 2. 2004.|work=Slate|archive-url=https://web.archive.org/web/20210130025003/https://slate.com/news-and-politics/2004/02/why-the-l-word-gives-props-to-anne-carson.html|archive-date=30. 1. 2021.|accessdate=16. 9. 2020.}}</ref> Раното признание за нејзината работа дошло од наградите на Федерацијата на писатели на Квебек (познати како „QSPELL“ до 1998 година), кои ја ставиле Карсон во потесен избор за ''„Кратки разговори“'' во 1993 година, пред да ја добие оваа награда трипати помеѓу 1996 и 2001 година (за ''„Стакло, иронија и Бог“'', ''„Автобиографија на Црвеното“'' и ''[[The Beauty of the Husband|„Убавината на сопругот“]]'').<ref name="QSPELL">{{Наведена мрежна страница|url=https://qwf.org/prize/the-a-m-klein-prize-for-poetry/|title=The QWF Literary Awards: The A. M. Klein Prize for Poetry|publisher=Quebec Writer's Federation|archive-url=https://web.archive.org/web/20221208130359/https://qwf.org/prize/the-a-m-klein-prize-for-poetry/|archive-date=8. 12. 2022.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Раните публикации на Карсон ѝ донеле номинација во потесен избор за наградата „Џурни“ во 1994 година за расказот „Водни маргини“,<ref name="Glover1993">{{Наведена книга|title=The Journey Prize Anthology 6: Short Fiction from the Best of Canada's New Writers|date=1993|publisher=McClelland & Stewart|isbn=978-0771003141|editor-last=Glover|editor-first=Douglas|editor-link=Douglas Glover (writer)|location=Toronto}}</ref> како и наградата „Ланан“ за поезија во 1996 година<ref name="Lannan Award">{{Наведена мрежна страница|url=https://lannan.org/literary/detail/anne-carson/literary-award|title=Anne Carson: 1996 Lannan Literary Award for Poetry|work=Lannan Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001080055/https://lannan.org/literary/detail/anne-carson/literary-award|archive-date=1. 10. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> и наградата „Пушкарт“ во 1997 година за нејзината песна „Џагет“.<ref name="Meyer2016,211">{{Наведена книга|url=https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|title=She] ⟨Ha?⟩ She – The ''Canicula di Anna'': A Fractal Approach|last=Meyer|first=Paul|date=2016.|publisher=University of Toronto|location=Toronto|page=211|chapter=''blue for'' (On Lecturing in Anne Carson)|access-date=26. 8. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331121258/https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|archive-date=31. 3. 2023.}}</ref><ref name="Carson1996,38-41" /> Во 1997 година, Карсон ја добила стипендијата на Белаџо центарот на [[Фондација Рокфелер|Фондацијата Рокфелер]],<ref name="Mullins1997">{{Наведено списание|last=Mullins|first=Andrew|last2=McDonagh|first2=Patrick|date=1997.|title=A Poet's Life|url=http://news-archive.mcgill.ca/w97/poet.htm|journal=McGill News: Alumni Quarterly|location=Montreal|publisher=McGill University|archive-url=https://web.archive.org/web/20131104062705/http://news-archive.mcgill.ca/w97/poet.htm|archive-date=4. 11. 2013.|access-date=20. 9. 2020.}}</ref> по што следувала Гугенхајмова стипендија за поезија во 1998 година,<ref name="Guggenheim 1998">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gf.org/fellows/all-fellows/anne-carson/|title=Fellows: Anne Carson|work=John Simon Guggenheim Memorial Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20191001111629/https://www.gf.org/fellows/all-fellows/anne-carson/|archive-date=1. 10. 2019.|accessdate=12. 9. 2020.|ref=Guggenheim}}</ref> и стипендијата „МакАртур“ (позната и како „Грант за генијалци“) во 2000 година.<ref name="MacArthur 2000">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.macfound.org/fellows/634/|title=MacArthur Fellows Program: Anne Carson, Poet and Classicist|date=1. 7. 2000.|work=MacArthur Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109162135/https://www.macfound.org/fellows/634/|archive-date=9. 11. 2020.|accessdate=12. 9. 2012.}}</ref> Наградата на Националниот круг на книжевни критичари ја има ставено Карсон во потесен избор трипати (за ''„Автобиографија на Црвеното“'' во 1998 година, ''„Мажи во слободните часови“'' во 2000 година и ''„Нокс“'' во 2010 година),<ref name="NBCCA 1998">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bookcritics.org/past-awards/1998/|title=The National Book Critics Circle Award: 1998 Winners & Finalists|publisher=National Book Critics Circle|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928085617/https://www.bookcritics.org/past-awards/1998/|archive-date=28. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref><ref name="NBCCA 2000">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bookcritics.org/past-awards/2000/|title=The National Book Critics Circle Award: 2000 Winners & Finalists|publisher=National Book Critics Circle|archive-url=https://archive.org|archive-date=25. 6. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref><ref name="NBCCA 2010">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bookcritics.org/past-awards/2010/|title=The National Book Critics Circle Award: 2010 Winners & Finalists|publisher=National Book Critics Circle|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921190204/https://www.bookcritics.org/past-awards/2010/|archive-date=21. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> што ја прави неа и [[Алис Манро]] првите две неамерикански авторки номинирани откако наградата станала глобална во 1998 година.<ref name="Poetry Foundation" /> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bookcritics.org/2013/10/23/remembering-alice-munros-national-book-critics-circle-award/|title=Remembering Alice Munro's National Book Critics Circle Award|last=Wolfe|first=Linda|date=23. 10. 2013.|publisher=National Book Critics Circle|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924104757/https://www.bookcritics.org/2013/10/23/remembering-alice-munros-national-book-critics-circle-award/|archive-date=24. 9. 2020.|accessdate=14. 9. 2020.}}</ref> Таа исто така била во потесен избор за наградата „Форвард“ во 1998 година за ''„Стакло, иронија и Бог“'', нејзината прва книга поезија објавена во Велика Британија.<ref name="Forward 1998">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.forwardartsfoundation.org/forward-prizes-for-poetry/forward-prizes-alumni/|title=Forward Prizes Alumni: Shortlists by Year, 1998|work=Forward Arts Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924082945/https://www.forwardartsfoundation.org/forward-prizes-for-poetry/forward-prizes-alumni/|archive-date=24. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Откако четири пати била номинирана за наградата „Т. С. Елиот“ помеѓу 1999 и 2013 година, Карсон ја освоила оваа награда во 2001 година за ''„Убавината на сопругот“'' (што била нејзина трета последователна номинација),<ref name="Eliot 2001">{{Наведена мрежна страница|url=https://tseliot.com/prize/about-the-t-s-eliot-prize/|title=About the T. S. Eliot Prize: List of Previous Winners|publisher=T. S. Eliot Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930145428/https://tseliot.com/prize/about-the-t-s-eliot-prize/|archive-date=30. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> што ја прави првата жена што ја добила оваа почест.<ref>{{Навени вести|url=https://www.theguardian.com/uk/2002/jan/22/books.humanities|title=Canadian poet becomes first woman to win TS Eliot Prize|last=Kennedy|first=Maev|date=22. 1. 2002.|access-date=13. 9. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20190624170847/https://www.theguardian.com/uk/2002/jan/22/books.humanities|archive-date=24. 6. 2019.|agency=The Guardian}}</ref> Карсон била и првиот поет што ја освоил наградата за поезија „Грифин“ (за ''„Мажи во слободните часови“'' во 2001 година),<ref name="Griffin 2001">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2001-shortlist/anne-carson/|title=Anne Carson: Griffin Poetry Prize 2001|work=The Griffin Trust for Excellence in Poetry|archive-url=https://web.archive.org/web/20200405122314/http://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2001-shortlist/anne-carson/|archive-date=5. 4. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> како и првата што ја освоила наградата по вторпат (за ''[[Црвен документ]]'' во 2013 година).<ref name="Griffin 2014">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2014-shortlist/anne-carson/|title=Anne Carson: Griffin Poetry Prize 2014|work=The Griffin Trust for Excellence in Poetry|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921154113/https://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2014-shortlist/anne-carson/|archive-date=21. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> <ref>{{Наведени вести|url=https://calgaryherald.com/entertainment/books/anne-carson-adds-second-griffin-poetry-prize|title=Anne Carson adds second Griffin poetry prize|date=7. 6. 2014.|work=Calgary Herald|access-date=13. 9. 2020.}}</ref> Таа била и член на жирито за наградата „Грифин“ во 2010 година.<ref name="Griffin 2010">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.griffinpoetryprize.com/judges/2010-judges/|title=Griffin Poetry Prize: 2010 Judges|work=The Griffin Trust for Excellence in Poetry|archive-url=https://web.archive.org/web/20200810052202/https://www.griffinpoetryprize.com/judges/2010-judges/|archive-date=10. 8. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Била назначена за член на Орденот на Канада во 2005 година, а во објаснувачката белешка таа е опишана како „уникатен глас во книжевноста на нашата земја“.<ref name="Canada MC">{{Наведена мрежна страница|url=https://archive.gg.ca/honours/search-recherche/honours-desc.asp?lang=e&TypeID=orc&id=10628|title=Order of Canada: Anne Carson, C.M.|date=29. 6. 2005.|work=Governor General of Canada Archives|archive-url=https://web.archive.org/web/20200619162917/https://archive.gg.ca/honours/search-recherche/honours-desc.asp?lang=e&TypeID=orc&id=10628|archive-date=19. 6. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Нејзината [[Alma mater|алма матер]], Универзитетот во Торонто, ѝ доделила почесна диплома во 2012 година.<ref name="Au-Yeung2012" /> Таа, исто така, добила почесен докторат во 2014 година од Универзитетот Сент Ендрус, каде што студирала кај Кенет Довер во периодот 1975–1976 година.<ref name="Sweetman2014">{{Наведена мрежна страница|url=https://news.st-andrews.ac.uk/archive/laureation-address-anne-carson/|title=Laureation address: Anne Carson|last=Sweetman|first=Rebecca|authorlink=Rebecca Sweetman|date=1. 12. 2014.|publisher=University of St Andrews|archive-url=https://web.archive.org/web/20210617232125/https://news.st-andrews.ac.uk/archive/laureation-address-anne-carson/|archive-date=17. 6. 2021.|accessdate=22. 9. 2020.}}</ref> Во 2018 година Карсон била во потесен избор за еднократната Нова академија за литература, востановена како алтернатива на одложената Нобелова награда за таа година.<ref name="New Academy Prize">{{Навени вести|url=https://www.cbc.ca/books/margaret-atwood-kim-th%C3%BAy-and-anne-carson-nominated-for-alternative-nobel-prize-1.4744398|title=Margaret Atwood, Kim Thúy and Anne Carson nominated for alternative Nobel Prize|date=12. 7. 2018.|work=CBC|access-date=17. 10. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20221118202917/https://www.cbc.ca/books/margaret-atwood-kim-th%C3%BAy-and-anne-carson-nominated-for-alternative-nobel-prize-1.4744398|archive-date=18. 11. 2022.}}</ref> Во 2020 година била наградена со наградата за литература „Принцеза од Астурија“, при што жирито изјавило дека таа „достигнала нивоа на интензитет и интелектуален престиж што ја ставаат меѓу најистакнатите писателки на нашето време“.<ref name="Asturias">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.fpa.es/en/princess-of-asturias-awards/laureates/2020-anne-carson.html|title=Anne Carson: Princess of Asturias Award for Literature 2020|work=Fundación Princesa de Asturias|archive-url=https://web.archive.org/web/20200915204531/https://www.fpa.es/en/princess-of-asturias-awards/laureates/2020-anne-carson.html|archive-date=15. 9. 2020.|accessdate=18. 6. 2020.}}</ref> Во 2021 година ја освоила наградата „ПЕН/Набоков“ за достигнувања во меѓународната книжевност, со која ѝ е оддадено признание за опус обележан со „трајна оригиналност и врвно занаетско умеење“,<ref name="PEN2021">{{Наведена мрежна страница|url=https://pen.org/literary-awards/2021-pen-america-literary-awards-career-achievement-winners/|title=Announcing the 2021 PEN America Literary Awards Career Achievement Winners|date=23. 3. 2021.|publisher=PEN America|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414040744/https://pen.org/literary-awards/2021-pen-america-literary-awards-career-achievement-winners/|archive-date=14. 4. 2021.|accessdate=14. 4. 2021.}}</ref> а ја добила и наградата на Генералниот гувернер за поезија на англиски јазик за нејзиното дело од 2020 година ''[[Norma Jeane Baker of Troy|„Норма Џин Бејкер од Троја“]]'' — награда за која првпат била номинирана во 2001 година за ''„Мажи во слободните часови“''.<ref name="ggaward">{{Наведена мрежна страница|url=https://ggbooks.ca/past-winners-and-finalists|title=Governor General's Literary Awards: Past Winners and Finalists|work=Governor General's Literary Awards|publisher=Canada Council for the Arts|archive-url=https://web.archive.org/web/20210421134720/https://ggbooks.ca/past-winners-and-finalists|archive-date=21. 4. 2021.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Нејзината книга од 2024 година, ''„Грешна Норма“'' (Wrong Norma), била номинирана за Националната награда за книга во категоријата поезија.<ref>{{Наведен нестручен часопис|url=https://www.newyorker.com/books/page-turner/2024-national-book-awards-longlist|access-date=13. 9. 2024.}}</ref> За Ен Карсон се објавени и два зборника: ''„Ен Карсон: Екстатична лира“'' (Anne Carson: Ecstatic Lyre), уреден од Џошуа Мари Вилкинсон и објавен од издавачката куќа на Мичигенскиот универзитет во 2015 година, посветен на нејзиното творештво;<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=KnEvBgAAQBAJ&q=Anne+Carson:+Ecstatic+Lyre|title=Anne Carson: Ecstatic Lyre|date=2015|publisher=University of Michigan Press|isbn=978-0-472-05253-0|editor-last=Wilkinson|editor-first=Joshua Marie|editor-link=Joshua Marie Wilkinson|location=Ann Arbor}}</ref> и ''„Ен Карсон / Антиквити“'' (Anne Carson / Antiquity), уреден од Лаура Јансен и објавен од „Блумсбери“ (Bloomsbury) во 2021 година, кој го истражува нејзиниот класицизам во нејзината поезија, преводи, есеи и визуелна уметност.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.bloomsbury.com/uk/anne-carson-antiquity-9781350174771/|title=Anne Carson/ Antiquity|date=2021|publisher=Bloomsbury Academic|isbn=978-1-350-17475-7|editor-last=Jansen|editor-first=Laura|location=New York|access-date=7. 10. 2021.|archive-url=https://web.archive.org/web/20211007092150/https://www.bloomsbury.com/uk/anne-carson-antiquity-9781350174771/|archive-date=7. 10. 2021.}}</ref> Во 2023 година, критичка монографија за нејзината работа насловена како ''„Ен Карсон: Стаклениот есеист“'' (Anne Carson: The Glass Essayist) од Елизабет Сара Коулс била објавена од издавачката куќа „Оксфорд јуниверзити прес“ (Oxford University Press).<ref>{{Наведена книга|url=https://global.oup.com/academic/product/anne-carson-9780197813331?lang=en&cc=gb#|title=Anne Carson: The Glass Essayist|last=Coles|first=Elizabeth Sarah|date=2023|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-197-81333-1|location=Oxford and New York|access-date=3. 2. 2025.}}</ref> Оваа книга ја освоила наградата „Пегаз“ за поетска критика од Фондацијата за поезија во 2024 година. Карсон долго време се сметала за веројатен кандидат за Нобеловата награда за литература, заедно со писатели како [[Маргарет Атвуд]], [[Мариз Конде]], [[Харуки Мураками]], [[Нгуги ва Тионго]], [[Људмила Улицка]] и [[Цан Сјуе]].<ref>{{Наведени вести|url=https://www.reuters.com/article/us-nobel-prize-literature/moving-on-from-scandal-swedish-academy-to-award-two-nobel-literature-prizes-idUSKBN1WM23V|title=Moving on from scandal, Swedish Academy to award two Nobel literature prizes|last=Ahlander|first=Johan|date=7. 10. 2019.|work=Reuters|access-date=14. 9. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20200215023028/https://www.reuters.com/article/us-nobel-prize-literature/moving-on-from-scandal-swedish-academy-to-award-two-nobel-literature-prizes-idUSKBN1WM23V|archive-date=15. 2. 2020.}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://time.com/5696202/nobel-prize-literature-2019/|title=Last Year's Nobel Prize in Literature Was Canceled Over Scandal and Conflict. Can 2019's Award Mark a Comeback?|last=Haynes|first=Suyin|date=9. 10. 2019.|publisher=Time|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922214309/https://time.com/5696202/nobel-prize-literature-2019/|archive-date=22. 9. 2020.|accessdate=14. 9. 2020.}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://newrepublic.com/article/155316/will-win-2019-or-2018-nobel-prize-literature|title=Who Will Win the 2019 (or the 2018!) Nobel Prize in Literature?|last=Shephard|first=Alex|date=9. 10. 2019.|publisher=The New Republic|archive-url=https://web.archive.org/web/20201006174515/https://newrepublic.com/article/155316/will-win-2019-or-2018-nobel-prize-literature|archive-date=6. 10. 2020.|accessdate=14. 9. 2020.}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/books/2019/oct/10/nobel-prize-for-literature-to-be-awarded-twice-after-sexual-assault-scandal|title=Two Nobel literature prizes to be awarded after sexual assault scandal|last=Henley|first=Jon|date=10. 10. 2019.|work=The Guardian|access-date=14. 9. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20191010091152/https://www.theguardian.com/books/2019/oct/10/nobel-prize-for-literature-to-be-awarded-twice-after-sexual-assault-scandal|archive-date=10. 10. 2019.}}</ref> == Преведувачка работа == Карсон има објавено преводи на десет [[Античка трагедија|старогрчки трагедии]] — една од Есхил (''[[Агамемнон (драма)|„Агамемнон“]]''), две од Софокле (''[[Антигона (драма од Софокле)|„Антигона“]]'', ''[[Electra (Sophocles play)|„Електра“]]'') и седум од Еврипид (''[[Alcestis (play)|„Алкеста“]]'', ''[[Hecuba (play)|„Хекуба“]]'', ''[[Herakles (Euripides)|„Херакле“]]'', ''[[Hippolytus (play)|„Хиполит“]]'', ''[[Iphigenia in Tauris|„Ифигенија во Таврис“]]'', ''[[Orestes (play)|„Орест“]]'' и ''[[The Bacchae|„Бакхи“]]''). Карсон била гостин-стипендист на Фондацијата Рокфелер во културниот центар „92-ра улица Игрек“ (92nd Street Y) во [[Њујорк (град)|Њујорк]] од август 1986 до август 1987 година, каде што работела на превод на ''„Електра“'' од Софокле.<ref>{{Наведена книга|url=https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|title=She] ⟨Ha?⟩ She – The ''Canicula di Anna'': A Fractal Approach|last=Meyer|first=Paul|date=2016.|publisher=University of Toronto|location=Toronto|page=192|chapter=''blue for'' (On Lecturing in Anne Carson)|access-date=26. 8. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331121258/https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|archive-date=31. 3. 2023.}}</ref> Преводот конечно бил објавен во 2001 година<ref name="Carson2001">{{Наведена книга|title=Sophocles, Electra|last=Carson|first=Anne|date=2001|publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-504960-8|location=Oxford & New York}}</ref> и бил вклучен во нејзината збирка преводи ''„Ан Орестеја“'' (An Oresteia) од 2009 година,<ref name="Carson2009">{{Наведена книга|title=An Oresteia|last=Carson|first=Anne|date=2009|publisher=Farrar, Straus and Giroux|isbn=978-0-86547-916-6|location=New York|author-mask=1}}</ref> која ја освоила наградата „ПЕН“ за поезија во превод во 2010 година.<ref name="PEN Oresteia">{{Наведена мрежна страница|url=https://pen.org/2010-pen-award-for-poetry-in-translation/|title=2010 PEN Award for Poetry in Translation|date=16. 11. 2012.|publisher=PEN America|archive-url=https://web.archive.org/web/20200621170341/https://pen.org/2010-pen-award-for-poetry-in-translation/|archive-date=21. 6. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Оваа трилогија, составена од ''„Агамемнон“'' на Есхил, ''„Електра“'' на Софокле и ''„Орест“'' на Еврипид, била поставена на сцена во Њујорк од страна на театарската компанија „Класик стејџ“ (Classic Stage Company) во 2009 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://classicstage.org/shows/2009/03/an-oresteia/|title=An Oresteia|publisher=Classic Stage Company|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001120844/https://classicstage.org/shows/2009/03/an-oresteia/|archive-date=1. 10. 2020.|accessdate=15. 9. 2020.}}</ref> Карсон била и стипендистка (на програмата „Ана-Марија Келен“) на Американската академија во Берлин во 2007 година, каде што работела на превод на античката грчка драма ''[[Окованиот Прометеј (драма на Есхил)|„Окованиот Прометеј“]]'' (која му се припишува на Есхил),<ref name="Berlin Fellow">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.americanacademy.de/person/anne-carson/|title=Fellows & Distinguished Visitors: Anne Carson (Class of Fall 2007)|publisher=The American Academy in Berlin: Hans Arnhold Center|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924041122/https://www.americanacademy.de/person/anne-carson/|archive-date=24. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> а нејзин извадок бил објавен во 2010 година.<ref>{{Наведено списание|last=Carson|first=Anne|date=6. 2010.|title=Prometheus Bound: An Excerpt from the Play by Aischylos|journal=The Wolf|issue=23|pages=6–7}}</ref> Во 2015 година, продукцијата на Карсоновата ''„Антигона“'',<ref name="Carson2015">{{Наведена книга|title=Sophokles, Antigone|last=Carson|first=Anne|date=2015|publisher=Oberon Books|isbn=978-1-78319-810-8|location=London}}</ref> во режија на Иво ван Хове и со [[Жилиет Бинош]] во главната улога, премиерно била изведена во Градскиот театар („Гран театр де ла Вил“) во Луксембург, пред да гостува во повеќе градови низ Европа и САД, вклучувајќи ги Лондон (центарот „Барбикан“), Њујорк (Бруклинската академија за музика — БАМ) и Париз (Градскиот театар — „Театр де ла Вил“).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://tga.nl/en/productions/antigone|title=Antigone|publisher=Toneelgroep Amsterdam|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805213447/https://tga.nl/en/productions/antigone|archive-date=5. 8. 2020.|accessdate=15. 9. 2020.}}</ref> == Просветна работа == Карсон ја започнала својата кариера како предавач по класична книжевност на Универзитетот во Калгари во 1979 година, пред да го стекне докторатот на Универзитетот во Торонто.<ref name="Rae2001" /> Во 1980 година се вработила на Принстонскиот运行универзитет, каде што предавала како инструктор, а подоцна и како доцент.<ref>{{Наведена книга|url=https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|title=She] (Ha?) She – The ''Canicula di Anna'': A Fractal Approach|last=Meyer|first=Paul|date=2016.|publisher=University of Toronto|location=Toronto|page=163|chapter=''blue for'' (On Metonymns in Anne Carson)|quote=While at Princeton Anne Carson taught (as Instructor and later Assistant Professor) the following courses: ''The Anti-Augustans: Ovid and the Elegists''; ''Introduction to Augustan Literature''; ''Beginner's Latin Continued: Basic Prose''; ''The Lyric Age of Greece''; and ''Greek Drama in Translation''.|access-date=26. 8. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331121258/https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|archive-date=31. 3. 2023.}}</ref> Таа, исто така, предавала во културниот центар „92-ра улица Игрек“ (92nd Street Y) во Њујорк за време на нејзиниот престој таму како гостин-стипендистка на Фондацијата Рокфелер (1986–1987).<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Vsd9jwYZ5HEC&q=The+Best+American+Poetry+1998|title=The Best of the Best American Poetry 1988-1997|date=1998.|publisher=Scribner Poetry|isbn=0-684-84779-5|editor-last=Bloom|editor-first=Harold|editor-link=Harold Bloom|location=New York|page=307|access-date=17. 7. 2020.|editor-last2=Lehman|editor-first2=David|editor-link2=David Lehman}}</ref> Откако ѝ било одбиено барањето за постојано вработување,<ref>{{Наведено списание|last=Rae|first=Ian|date=2010.|title=Runaway Classicists: Anne Carson and Alice Munro's 'Juliet' Stories|url=https://journals.openedition.org/jsse/1117|journal=Journal of the Short Story in English|publisher=Presses universities d'Angers|issue=55 – Special Issue: The Short Stories of Alice Munro|page=5|issn=1969-6108|archive-url=https://web.archive.org/web/20200607230821/https://journals.openedition.org/jsse/1117|archive-date=7. 6. 2020.|access-date=18. 9. 2020.}}</ref> Карсон поднела оставка во 1987 година. Го напуштила Принстон за да предава класични јазици и книжевност на Универзитетот Емори во [[Атланта]] една година, пред да се пресели во [[Монтреал]] за да се приклучи на Универзитетот Мекгил како директор на постдипломските студии по класични студии.<ref name="Poetry Foundation" /> Кон крајот на 1990-тите, нејзината наставничка кариера наишла на пречка кога Универзитетот Мекгил ги откажал сите постдипломски курсеви по старогрчки јазик, го затворил својот Оддел за класици и ги префрлил сите преостанати курсеви од оваа област на Одделот за историја.<ref name="Rae2001" /> Иако продолжила да предава на Мекгил како вонреден професор, Карсон се справувала со ова така што половина од годината ја поминувала како гостин-професорка на други институции, вклучувајќи го Универзитетот во Мичиген (каде што била гостински професор на катедрата „Норман Фрилинг“, 1999–2000),<ref name="Freehling">{{Наведена мрежна страница|url=https://lsa.umich.edu/humanities/programs/normal-freehling-visiting-professorship-.html|title=Institute for the Humanities: Norman Freehling Visiting Professorship|publisher=University of Michigan|archive-url=https://web.archive.org/web/20180617022858/https://lsa.umich.edu/humanities/programs/normal-freehling-visiting-professorship-.html|archive-date=17. 6. 2018.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> [[Калифорниски универзитет – Беркли|Калифорнискиот универзитет Беркли]] (пролет 2000) и Калифорнискиот колеџ за уметности и занаети во [[Оукленд (Калифорнија)|Оукленд]] (пролет 2001).<ref name="Rae2001" /> Била назначена за редовен професор по класични науки на Мекгил во 2000 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.brickbooks.ca/reviews/biography-of-anne-carson-reviewed-by/|title=Biography of Anne Carson|publisher=Brick Books|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009120324/http://www.brickbooks.ca/reviews/biography-of-anne-carson-reviewed-by/|archive-date=9. 10. 2016.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> Карсон се преселила во Ен Арбор на Универзитетот во Мичиген во 2003 година, каде што работела како професорка по класични студии, споредбена книжевност и англиски јазик и книжевност до 2009 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://faculty-history.dc.umich.edu/faculty/anne-carson|title=Faculty History Project: Anne Carson|publisher=Millennium Project, University of Michigan|archive-url=https://web.archive.org/web/20220811184513/http://faculty-history.dc.umich.edu/faculty/anne-carson|archive-date=11. 8. 2022.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> Во 2004 година била кандидатка за позицијата професор по поезија на [[Оксфордски универзитет|Оксфордскиот универзитет]], завршувајќи на второто место зад конечниот избор, Кристофер Рикс, од околу 30 номинации.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/education/2004/apr/30/highereducation.news|title=Oxford names poetry professor shortlist|last=Curtis|first=Polly|date=30. 4. 2004.|work=The Guardian|access-date=20. 9. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20211207185103/https://www.theguardian.com/education/2004/apr/30/highereducation.news|archive-date=7. 12. 2021.}}</ref> Повторно била спомената како потенцијален кандидат за оваа петгодишна позиција во 2009 година.<ref>{{Наведени вести|url=https://cherwell.org/2009/02/26/poet-laurete-snubs-oxford-poetry-post/|title=Poet Laureate snubs Oxford poetry post|last=Waterson|first=James|date=26. 2. 2009.|work=Cherwell|access-date=2. 10. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20191122142842/https://cherwell.org/2009/02/26/poet-laurete-snubs-oxford-poetry-post/|archive-date=22. 11. 2019.|publisher=Oxford Student Publications}}</ref> Карсон се приклучила на Програмата за креативно пишување на Универзитетот во Њујорк како истакнат поет и гостин-професорка во 2009 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://zhangnandi.com/about/news-publications/news/2009/november/nyu_creative_writing_program.html|title=NYU Creative Writing Program Presents New Interactive Performance by Anne Carson, Dec. 10|last=Polner|first=Robert|date=24. 11. 2009.|publisher=New York University|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> Заедно со нејзиниот сопруг и соработник Роберт Кари, таа држела едногодишен курс на Њујоршкиот универзитет за уметноста на соработка, наречен „Егоциркус“.<ref name="Anderson2013">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nytimes.com/2013/03/17/magazine/the-inscrutable-brilliance-of-anne-carson.html|title=The Inscrutable Brilliance of Anne Carson|last=Anderson|first=Sam|date=14. 3. 2013.|work=The New York Times Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20201023213738/https://www.nytimes.com/2013/03/17/magazine/the-inscrutable-brilliance-of-anne-carson.html|archive-date=23. 10. 2020.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> Била професорка на катедрата „Ендру Д. Вајт“ на [[Универзитет Корнел|Универзитетот Корнел]] од 2010 до 2016 година<ref name="Cornell">{{Наведена мрежна страница|url=https://adwhiteprofessors.cornell.edu/all-professors-at-large-1965-to-june-30-20222/|title=All Professors-at-Large – 1965 to June 30, 2025|work=Program for Andrew D. White Professors-at-Large|publisher=Cornell University|archive-url=https://web.archive.org/web/20180615031244/http://adwhiteprofessors.cornell.edu/all-professors-at-large-1965-to-june-30-20222/|archive-date=15. 6. 2018.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> и гостувачка поетеса во рамките на програмата „Мор“ (Mohr Visiting Poet) на [[Стенфордски универзитет|Стенфордскиот универзитет]] во 2013 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://events.stanford.edu/events/335/33565/|title=A Reading by Anne Carson, The Mohr Visiting Poet|date=23. 4. 2013.|work=Stanford: Event Calendar|publisher=Stanford University|archive-url=https://web.archive.org/web/20220120041605/https://events.stanford.edu/events/335/33565/|archive-date=20. 1. 2022.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> Се приклучила на колеџот „Бард“ како истакнат гостин-писател во 2014 година, предавајќи класични студии и пишани уметности.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bard.edu/news/releases/pr/fstory.php?id=2563|title=Esteemed Writer Anne Carson To Join Bard College Faculty|last=Primoff|first=Mark|date=29. 4. 2014.|publisher=Bard College|location=Annandale-on-Hudson, New York|archive-url=https://web.archive.org/web/20200915185155/https://www.bard.edu/news/releases/pr/fstory.php?id=2563|archive-date=15. 9. 2020.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> Карсон ја опишала својата поразновидна улога во подоцнежниот дел од нејзината кариера како „гостин каде и да било“, а децениите поминати предавајќи старогрчки како „потполна радост“.<ref name="Anderson2013" /> == Признанија == Карсон била избрана за меѓународен писател на годината за 2022 година од страна на Кралското друштво за книжевност.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rsliterature.org/rsl-international-writers/|title=RSL International Writers|date=3. 9. 2023.|accessdate=3. 12. 2023.}}</ref> Во мај 2023 година била прогласена за почесен претседател на Класичното здружение за периодот 2023–2024 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://classicalassociation.org/governance/council/|title=Council|work=The Classical Association|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230505122741/https://classicalassociation.org/governance/council/|archive-date=5. 5. 2023.|accessdate=5. 5. 2023.}}</ref> Била наградена и со меѓународната награда „Вигдис“ (Vigdís Prize), како признание за нејзиниот извонреден придонес кон светските јазици и култури.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://english.hi.is/news/anne_carson_is_the_2023_vigdis_prize_laureate|title=Anne Carson is the 2023 Vigdís Prize Laureate {{!}} University of Iceland|work=english.hi.is|accessdate=2. 10. 2024.}}</ref> Ја добила Нобеловата награда за литература во 2026 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.com/news/articles/cq4g1j54nepyo|title=Canadian poet Anne Carson wins Nobel Prize in Literature|date=8. 10. 2026.|work=BBC News|language=en|accessdate=8. 10. 2026.}}</ref> == Приватен живот == Карсон е позната по тоа што е резервирана во врска со нејзиниот личен живот и по тоа што се воздржува од автобиографски толкувања на нејзините дела.<ref name="Willard2011,225-228">{{Наведена книга|url=https://www.academia.edu/490379|title=Critical Survey of Poetry: British, Irish and Commonwealth Poets|last=Willard|first=Thomas|date=2011|publisher=Salem Press|isbn=9781587657559|editor-last=Canfield Reisman|editor-first=Rosemary M.|location=Pasadena, California|pages=225–228|chapter=Anne Carson|access-date=26. 8. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20220517000614/https://www.academia.edu/490379|archive-date=17. 5. 2022.}}</ref> Информациите за неа во публикациите честопати се ограничени на реченицата: „Ен Карсон е родена во Канада и заработува за живот предавајќи старогрчки јазик“.<ref>{{Наведена книга|title=Short Talks|last=Carson|first=Anne|date=2015|publisher=Brick Books Classics|isbn=978-1-77131-342-1|location=London, Ontario|author-mask=1}}</ref> Иако не е исповедничка поетеса, нејзиното дело се смета за лично.<ref name="Scranton2014,202-214" /> Карсон изјавила дека го користи сопствениот живот демократски во својата работа, како само еден збир факти меѓу другите во светот.<ref name="Carson1997,1-22">{{Наведено списание|last=Carson|first=Anne|last2=D'Agata|first2=John|author-link2=John D'Agata|date=1997.|title=A ___ with Anne Carson|journal=The Iowa Review|volume=27|issue=2|pages=1–22|doi=10.17077/0021-065X.4868|doi-access=free}}</ref> Првиот брак на Ен Карсон, за време на кој таа го користела презимето Џакомели, траел осум години и завршил во 1980 година.<ref name="Rae2001" /> Оваа заедница, како и нејзините последици, се наведуваат како извор на вдахновение за есејот „Видови вода“ (собран во збирката ''„Плејнвотер“'' — Plainwater) и за поемата ''[[The Beauty of the Husband: A Fictional Essay in 29 Tangos|„Убавината на сопругот“]]''.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2001/09/30/books/last-tango.html|title=Last Tango|last=Merkin|first=Daphne|date=30. 9. 2001.|work=The New York Times|access-date=8. 10. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011120415/https://www.nytimes.com/2001/09/30/books/last-tango.html|archive-date=11. 10. 2020.|quote=It is always difficult, of course, to gauge how much is autobiographical in a writer's material, and Carson is trickier than most in this regard, but 'Husband' strikes me as being the least cloaked about its origins in lived life.|author-link=Daphne Merkin}}</ref> Карсон потврдила дека нејзиниот прв сопруг ги зел нејзините бележници кога се развеле (како што му се случува на протагонистот во ''„Убавината на сопругот“''), иако подоцна ги вратил.<ref name="Carson2012,29-47">{{Наведено списание|last=Carson|first=Anne|last2=Wachtel|first2=Eleanor|date=2012.|title=An Interview with Anne Carson|url=https://brickmag.com/an-interview-with-anne-carson/|journal=Brick: A Literary Journal|issue=89|pages=29–47|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908224945/https://brickmag.com/an-interview-with-anne-carson/|archive-date=8. 12. 2017.|access-date=23. 7. 2020.}}</ref> Нејзиниот татко Роберт боледувал од [[Алцхајмерова болест]]. Делата „Есеј за стаклото“ (собрано во ''„Стакло, иронија и Бог“''), „Многу тесен“ (собрано во ''„Плејнвотер“'') и „Стариот син кардиган на таткото“ (собрано во збирката ''[[Men in the Off Hours|„Мажи во слободните часови“]]'') се занимаваат со неговото ментално и физичко опаѓање. Нејзината мајка Маргарет (1913–1997) починала додека таа ја пишувала збирката ''„Мажи во слободните часови“''. Карсон ја завршила збирката со прозното дело „Додаток кон обичното време“, користејќи прецртани фрази од дневниците и ракописите на Вирџинија Вулф за да состави епитаф за неа.<ref name="Rae2001" /> Книгата ''[[Red Doc|„Црвен документ“]]'' е протолкувана како уште една елегија за смртта на нејзината мајка.<ref name="Scranton2014,202-214" /> Карсон ја опишала својата мајка како љубовта на нејзиниот живот.<ref name="Carson2012,29-47" /> <ref>{{Наведена книга|title=Decreation: Poetry, Essays, Opera|last=Carson|first=Anne|date=2006|publisher=Vintage Books|isbn=978-1-4000-7890-5|location=New York|page=5|chapter=Lines}}</ref> Нејзиниот брат Мајкл бил уапсен за трговија со дрога во 1978 година. Избегнувајќи ја кауцијата, тој побегнал од Канада и таа никогаш повеќе не го видела.<ref name="Carson2012,29-47" /> Карсон се осврнала на исчезнувањето на нејзиниот брат од нејзиниот живот во есејот „Водни маргини: Есеј за пливањето на мојот брат“ (собран во збирката ''„Плејнвотер“''), кој бил напишан како еден вид мемоари.<ref name="Willard2011,225-228" /> Во 2000 година, тој ѝ се јавил и се договориле да се сретнат во Копенхаген, каде што живеел, но починал пред да можат повторно да се поврзат.<ref name="Carson2011">{{Наведени вести|url=https://www.irishtimes.com/culture/books/evoking-the-starry-lad-her-brother-was-1.577255|title=Evoking the starry lad her brother was|last=Carson|first=Anne|date=19. 3. 2011.|work=The Irish Times|access-date=10. 10. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20210724045901/https://www.irishtimes.com/culture/books/evoking-the-starry-lad-her-brother-was-1.577255|archive-date=24. 7. 2021.|last2=Sehgal|first2=Parul|author-link2=Parul Sehgal}}</ref> Делото ''„Нокс“'' (Knox) — епитаф што Карсон го создала за својот брат во 2000 година, а кој бил објавен во 2010 година — е опишано како нејзино најексплицитно лично дело.<ref name="Scranton2014,202-214" /> Карсон е во брак со уметникот Роберт Кари, кого го запознала во Ен Арбор додека предавала на Универзитетот во Мичиген.<ref name="Anderson2013" /> Таа го опишала како нејзин сопруг.<ref name="Munoz2013" /> Проектите на кои работеле заедно вклучуваат дизајн на книги и изведби за ''„Нокс“'' и ''„Антигоник“''. Карсон, исто така, го нарекува Кари „рандомизатор“ за време на нивниот креативен процес.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.asymptotejournal.com/interview/an-interview-with-anne-carson-and-robert-currie/|title=An interview with Anne Carson and Robert Currie|last=Carson|first=Anne|last2=Currie|first2=Robert|date=10. 2013.|work=Asymptote|archive-url=https://web.archive.org/web/20201014005528/https://www.asymptotejournal.com/interview/an-interview-with-anne-carson-and-robert-currie/|archive-date=14. 10. 2020.|accessdate=7. 10. 2020.|author-mask=1|last3=Berkobien|first3=Megan}}</ref> На 19 април 2022 година, Карсон и Кари добиле исландско државјанство.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.althingi.is/altext/stjt/2022.019.html|title=Lög um veitingu ríkisborgararéttar|archive-url=https://web.archive.org/web/20221120001721/https://www.althingi.is/altext/stjt/2022.019.html|archive-date=20. 11. 2022.|accessdate=20. 11. 2022.}}</ref> Во една нејзина статија во списанието ''„Лондон ривју оф букс“'' (London Review of Books) од август 2024 година, таа открила дека ѝ била дијагностицирана [[Паркинсонова болест]].<ref>{{Наведени вести|url=https://www.lrb.co.uk/the-paper/v46/n16/anne-carson/gloves-on|title=Gloves on!|last=Carson|first=Anne|date=15. 8. 2024.|work=London Review of Books|access-date=11. 8. 2024.|issue=16|volume=46|language=en|issn=0260-9592}}</ref> == Награди и стипендии == === Добитничка === *1984: ''[[Quarterly Review of Literature]]'' Betty Colladay Award for ''Canicula di Anna''<ref name="Meyer Colladay" /> *1996: [[Lannan Literary Award]] for Poetry<ref name="Lannan Award">{{cite web |title=Anne Carson: 1996 Lannan Literary Award for Poetry |url=https://lannan.org/literary/detail/anne-carson/literary-award |website=Lannan Foundation |access-date=September 12, 2020 |archive-date=October 1, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201001080055/https://lannan.org/literary/detail/anne-carson/literary-award |url-status=live }}</ref> *1996: [[Quebec Writers' Federation Awards|QSPELL Award]] – [[A. M. Klein]] Prize for Poetry for ''Glass, Irony and God''<ref name="QSPELL" /> *1997: [[Pushcart Prize]] for "Jaget"<ref name="Meyer Pushcart" /> *1998: QSPELL Award – A. M. Klein Prize for Poetry for ''[[Autobiography of Red]]''<ref name="QSPELL" /> *2001: [[Griffin Poetry Prize]] for ''[[Men in the Off Hours]]'' (Canadian winner)<ref name="Griffin 2001">{{cite web |title=Anne Carson: Griffin Poetry Prize 2001 |url=https://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2001-shortlist/anne-carson/ |website=The Griffin Trust for Excellence in Poetry |access-date=September 12, 2020 |archive-date=April 5, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200405122314/http://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2001-shortlist/anne-carson/ |url-status=live }}</ref> *2001: [[T. S. Eliot Prize]] for ''[[The Beauty of the Husband]]''<ref name="Eliot 2001">{{cite web |title=About the T. S. Eliot Prize: List of Previous Winners |url=https://tseliot.com/prize/about-the-t-s-eliot-prize/ |publisher=T. S. Eliot Foundation |access-date=September 12, 2020 |archive-date=September 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930145428/https://tseliot.com/prize/about-the-t-s-eliot-prize/ |url-status=live }}</ref> *2001: [[Los Angeles Times Book Prize|''Los Angeles Times'' Book Prize]] for Poetry for ''The Beauty of the Husband''<ref>{{cite news |last1=Guccione |first1=Jean |title=10 Authors Honored With Times Book Prizes |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2002-apr-28-me-awards28-story.html |access-date=September 12, 2020 |agency=Los Angeles Times |date=April 28, 2002}}</ref> *2001: [[Quebec Writers' Federation Awards|QWF Award]] – A. M. Klein Prize for Poetry for ''The Beauty of the Husband''<ref name="QSPELL" /> *2010: [[PEN Award for Poetry in Translation]] for ''An Oresteia''<ref name="PEN Oresteia">{{cite web |title=2010 PEN Award for Poetry in Translation |url=https://pen.org/2010-pen-award-for-poetry-in-translation/ |publisher=PEN America |access-date=September 12, 2020 |date=November 16, 2012 |archive-date=June 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200621170341/https://pen.org/2010-pen-award-for-poetry-in-translation/ |url-status=live }}</ref> *2012: Criticos Prize (London Hellenic Prize) for ''Antigonick''<ref name="Criticos 2012">{{cite web |title=The 2012 Prize |url=http://londonhellenicprize.eu/past-winners-2/2012-prize/ |publisher=The London Hellenic Prize |access-date=September 12, 2020 |archive-date=December 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201230035928/http://londonhellenicprize.eu/past-winners-2/2012-prize/ |url-status=live }}</ref> *2014: Griffin Poetry Prize for ''[[Red Doc|Red Doc>]]'' (Canadian winner)<ref name="Griffin 2014">{{cite web |title=Anne Carson: Griffin Poetry Prize 2014 |url=https://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2014-shortlist/anne-carson/ |website=The Griffin Trust for Excellence in Poetry |access-date=September 12, 2020 |archive-date=September 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200921154113/https://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2014-shortlist/anne-carson/ |url-status=live }}</ref> *2016: [[Blue Metropolis]] International Literary Grand Prize for lifetime achievement<ref name="Blue Met 2016">{{cite web |title=Anne Carson wins 2016 Blue Metropolis Literary Grand Prix |url=http://bluemet.blogspot.com/2016/03/anne-carson-wins-2016-blue-metropolis.html |website=Azure Scratchings |publisher=Blue Metropolis Literary Festival & Foundation |access-date=September 12, 2020 |date=March 23, 2016 |archive-date=July 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210725054842/http://bluemet.blogspot.com/2016/03/anne-carson-wins-2016-blue-metropolis.html |url-status=live }}</ref> *2019: Manuel Acuña International Poetry Prize<ref>{{cite news |title=Anne Carson gana el Premio Internacional Manuel Acuña 2019 |url=https://aristeguinoticias.com/2312/kiosko/anne-carson-gana-el-premio-internacional-manuel-acuna-2019/ |access-date=September 14, 2020 |work=Aristegui Noticias |date=December 23, 2019 |language=es |archive-date=March 1, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200301201614/https://aristeguinoticias.com/2312/kiosko/anne-carson-gana-el-premio-internacional-manuel-acuna-2019/ |url-status=live }}</ref> *2020: [[Princess of Asturias Awards|Princess of Asturias Award]] for Literature<ref name="Asturias">{{cite web |title=Anne Carson: Princess of Asturias Award for Literature 2020 |website=Fundación Princesa de Asturias |url=https://www.fpa.es/en/princess-of-asturias-awards/laureates/2020-anne-carson.html |access-date=June 18, 2020 |archive-date=September 15, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200915204531/https://www.fpa.es/en/princess-of-asturias-awards/laureates/2020-anne-carson.html |url-status=live }}</ref> *2020: [[Governor General's Award for English-language poetry|Governor General's Literary Award]] for ''[[Norma Jeane Baker of Troy]]''<ref name="ggaward" /> *2021: [[PEN/Nabokov Award]] for Achievement in International Literature<ref name="PEN2021" /> *2025: [[Paris Review]] Hadada Prize for lifetime achievement<ref name="Hadada 2025">{{cite web |title=Anne Carson Will Receive Our 2025 Hadada Award |url=https://www.theparisreview.org/blog/2024/10/09/anne-carson-will-receive-our-2025-hadada-award/ |website=The Paris Review |access-date=June 20, 2025 |date=October 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250516090502/https://www.theparisreview.org/blog/2024/10/09/anne-carson-will-receive-our-2025-hadada-award/ |archive-date=May 16, 2025 |url-status=live}}</ref> *2025: [[Zbigniew Herbert International Literary Award]]<ref name="Herbert 2025">{{cite web|url=https://www.bn.org.pl/en/news/5700-anne-carson-receives-the-2025-zbigniew-herbert-international-literary-award.html |title=Anne Carson receives the 2025 Zbigniew Herbert International Literary Award |work=Biblioteka Narodowa (National Library) |date=June 14, 2025 |access-date=July 8, 2026}}</ref> *2026: [[Nobel Prize in Literature]].<ref name="NobelPrize.org"/> === Финалистка === *1993: [[Quebec Writers' Federation Awards|QSPELL Award]] – [[A. M. Klein]] Prize for Poetry shortlist for ''Short Talks''<ref name="QSPELL">{{cite web |title=The QWF Literary Awards: The A. M. Klein Prize for Poetry |url=https://qwf.org/prize/the-a-m-klein-prize-for-poetry/ |publisher=Quebec Writer's Federation |access-date=September 12, 2020 |archive-date=December 8, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208130359/https://qwf.org/prize/the-a-m-klein-prize-for-poetry/ |url-status=live }}</ref> *1994: [[Journey Prize]] shortlist for "Water Margins"<ref name="Journey 1994">{{cite book |editor1-last=Glover |editor1-first=Douglas |editor1-link=Douglas Glover (writer) |title=The Journey Prize Anthology 6: Short Fiction from the Best of Canada's New Writers |date=1993 |publisher=McClelland & Stewart |location=Toronto |isbn=978-0-7710-0314-1}}</ref> *1998: [[Forward Prizes for Poetry|Forward Prize]] shortlist for ''Glass and God''<ref name="Forward 1998">{{cite web |title=Forward Prizes Alumni: Shortlists by Year, 1998 |work=Forward Arts Foundation |url=https://www.forwardartsfoundation.org/forward-prizes-for-poetry/forward-prizes-alumni/ |access-date=September 12, 2020 |archive-date=September 24, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200924082945/https://www.forwardartsfoundation.org/forward-prizes-for-poetry/forward-prizes-alumni/ |url-status=live }}</ref> *1998: [[National Book Critics Circle Award]] Poetry finalist for ''[[Autobiography of Red]]''<ref name="NBCCA 1998">{{cite web |title=The National Book Critics Circle Award: 1998 Winners & Finalists |url=https://www.bookcritics.org/past-awards/1998/ |publisher=National Book Critics Circle |access-date=September 12, 2020 |archive-date=September 28, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200928085617/https://www.bookcritics.org/past-awards/1998/ |url-status=live }}</ref> *1999: [[T. S. Eliot Prize]] shortlist for ''Autobiography of Red''<ref>{{cite news |last1=Potts |first1=Robert |title=Best in the Language |url=https://www.theguardian.com/books/2000/jan/15/poetry.awardsandprizes |access-date=September 12, 2020 |agency=The Guardian |date=January 15, 2000 |archive-date=October 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151022063724/http://www.theguardian.com/books/2000/jan/15/poetry.awardsandprizes |url-status=live }}</ref> *2000: T. S. Eliot Prize shortlist for ''[[Men in the Off Hours]]''<ref>{{cite news |last1=Gibbons |first1=Fiachra |title=Sun shines again on poet Longley |url=https://www.theguardian.com/books/2000/jan/15/poetry.awardsandprizes |access-date=September 12, 2020 |agency=The Guardian |date=January 23, 2001 |archive-date=October 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151022063724/http://www.theguardian.com/books/2000/jan/15/poetry.awardsandprizes |url-status=live }}</ref> *2000: National Book Critics Circle Award Poetry finalist for ''Men in the Off Hours''<ref name="NBCCA 2000">{{cite web |title=The National Book Critics Circle Award: 2000 Winners & Finalists |url=https://www.bookcritics.org/past-awards/2000/ |publisher=National Book Critics Circle |access-date=September 12, 2020 |archive-date=June 25, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200625051658/https://www.bookcritics.org/past-awards/2000/ |url-status=live }}</ref> *2001: [[Governor General's Literary Awards|Governor General's Literary Award]] Poetry finalist for ''Men in the Off Hours''<ref name="ggaward">{{cite web |title=Governor General's Literary Awards: Past Winners and Finalists |url=https://ggbooks.ca/past-winners-and-finalists |website=Governor General's Literary Awards |publisher=Canada Council for the Arts |access-date=September 12, 2020 |archive-date=April 21, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210421134720/https://ggbooks.ca/past-winners-and-finalists |url-status=live }}</ref> *2002: [[Lenore Marshall Poetry Prize]] finalist for ''[[The Beauty of the Husband]]''<ref>{{cite web |title=Madeline DeFrees Receives 2002 Lenore Marshall Poetry Prize |url=http://www.poets.org/academy/news/pr021019.cfm |publisher=The Academy of American Poets |access-date=September 14, 2020 |date=October 19, 2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20021209032808/http://www.poets.org/academy/news/pr021019.cfm |archive-date=December 9, 2002 }}</ref> *2010: National Book Critics Circle Award Poetry finalist for ''Nox''<ref name="NBCCA 2010">{{cite web |title=The National Book Critics Circle Award: 2010 Winners & Finalists |url=https://www.bookcritics.org/past-awards/2010/ |publisher=National Book Critics Circle |access-date=September 12, 2020 |archive-date=September 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200921190204/https://www.bookcritics.org/past-awards/2010/ |url-status=live }}</ref> *2013: T. S. Eliot Prize shortlist for ''[[Red Doc|Red Doc>]]''<ref>{{cite news |title=T. S. Eliot poetry prize shortlist announced |url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-24657057 |access-date=September 12, 2020 |agency=BBC News |date=October 24, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231021144238/https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-24657057 |archive-date=October 21, 2023 |url-status=live}}</ref> *2013: [[Kitschies|The Kitschies]] Red Tentacle Award (best novel) finalist for ''Red Doc>''<ref>{{cite news |last1=Flood |first1=Alison |title=Thomas Pynchon in line for Kitschies' Red Tentacle award: Famously reclusive author joins Anne Carson, Patrick Ness, Ruth Ozeki and James Smythe on science fiction prize shortlist |url=https://www.theguardian.com/books/2014/jan/23/thomas-pynchon-kitschies-red-tentacle-award |access-date=October 2, 2020 |work=The Guardian |date=January 23, 2014 |archive-date=November 12, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112021355/http://www.theguardian.com/books/2014/jan/23/thomas-pynchon-kitschies-red-tentacle-award |url-status=live }}</ref> *2014: [[Folio Prize]] shortlist for ''Red Doc>''<ref name=2014Folio>{{cite web |url=http://www.thefolioprize.com/2014/02/the-2014-folio-prize-shortlist-is-announced/ |title=The 2014 Folio Prize Shortlist is Announced |publisher=The Folio Prize |date=February 10, 2014 |access-date=February 13, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140302022828/http://www.thefolioprize.com/2014/02/the-2014-folio-prize-shortlist-is-announced/ |archive-date=March 2, 2014}}</ref> *2018: [[New Academy Prize in Literature]] longlist<ref name="New Academy Prize" /> *2022: Governor General's Literary Award Poetry finalist for ''H of H Playbook''<ref>{{cite web |title=The Canada Council for the Arts Reveals the Governor General's Literary Awards Finalists |url=https://canadacouncil.ca/press/2022/10/the-canada-council-for-the-arts-reveals-the-governor-generals-literary-awards-finalists |website=Governor General's Literary Awards |publisher=Canada Council for the Arts |access-date=October 17, 2022 |archive-date=October 16, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016233455/https://canadacouncil.ca/press/2022/10/the-canada-council-for-the-arts-reveals-the-governor-generals-literary-awards-finalists |url-status=live }}</ref> {{col-break}} === Стипендии === * 1997: Стипендија на Белаџо центарот на Фондацијата Рокфелер<ref name="Mullins1997" /> * 1998: [[Guggenheim Fellowship|Гугенхајм стипендија]] за поезија <ref name="Guggenheim 1998" /> * 2000: [[MacArthur Fellowship|Стипендија „МекАртур“]] <ref name="MacArthur 2000" /> * 2007: Стипендија на Ана-Марија Келен, Американска академија во Берлин <ref name="Berlin Fellow" /> * 2011: Стипендија „Креативна Шкотска“ / „Коув Парк Мјуриел Спарк“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://covepark.org/residencies/creative-scotlandcove-park-muriel-spark-fellowship/|title=Creative Scotland / Cove Park Muriel Spark Fellowship: Anne Carson|publisher=Cove Park|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916232735/https://covepark.org/residencies/creative-scotlandcove-park-muriel-spark-fellowship/|archive-date=16. 9. 2020.|accessdate=16. 9. 2020.}}</ref> * 2018: Стипендија „Инга Марен Ото“, Центарот „Воденица“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.watermillcenter.org/anne-carson/#1|title=Anne Carson (In Residence: Inga Maren Otto Fellow)|date=22. 11. 2017.|work=The Watermill Center|archive-url=https://web.archive.org/web/20200518212713/https://www.watermillcenter.org/anne-carson/#1|archive-date=18. 5. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> === Академски почести === * 1986–1987: Гостински стипендист на Фондацијата Рокфелер на 92-та улица Y (Њујорк) <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Vsd9jwYZ5HEC&q=The+Best+American+Poetry+1998|title=The Best of the Best American Poetry 1988-1997|date=1998|publisher=Scribner Poetry|isbn=0-684-84779-5|editor-last=Bloom|editor-first=Harold|editor-link=Harold Bloom|location=New York|page=307|chapter=Anne Carson|access-date=17. 7. 2020.|editor-last2=Lehman|editor-first2=David|editor-link2=David Lehman}}</ref> * 2012: Почесна диплома од Универзитетот во Торонто <ref name="Au-Yeung2012" /> * 2014: Почесен степен (доктор по литература) од Универзитетот Сент Ендрус <ref name="Sweetman2014" /> === Друго === * 1999: Меѓународен почесен член на Американската академија на уметностите и науките <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.amacad.org/person/anne-carson|title=Member Directory: Ms. Anne Carson|publisher=American Academy of Arts and Sciences|archive-url=https://web.archive.org/web/20220811153751/https://www.amacad.org/person/anne-carson|archive-date=11. 8. 2022.|accessdate=14. 9. 2020.}}</ref> * 1999: Модерна библиотека: 100 најдобри книги од нефикција (список на читатели) — ''[[Eros the Bittersweet|Горчливо-слаткиот Ерос]]'' <ref name="Modern Library" /> * 2000: Список на бестселери ''на „Њујорк тајмс“'' — ''[[Men in the Off Hours|Мажи во слободно време]]'' <ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2000/12/03/books/notable-books.html|title=Notable Books|date=3. 12. 2000.|work=The New York Times|access-date=2. 10. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20201117121236/https://www.nytimes.com/2000/12/03/books/notable-books.html|archive-date=17. 11. 2020.|page=66}}</ref> * 2005: Член на Орденот на Канада <ref name="Canada MC" /> * 2010: Судија за [[Griffin Poetry Prize|наградата Грифин за поезија]] <ref name="Griffin 2010" /> * 2011: Странски почесен член на Американската академија за уметност и книжевност <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://artsandletters.org/?s=%22Anne+Carson%22&restype=member|title=Members: Anne Carson|publisher=American Academy of Arts and Letters|archive-url=https://web.archive.org/web/20220818174058/https://artsandletters.org/?s=%22Anne+Carson%22&restype=member|archive-date=18. 8. 2022.|accessdate=14. 9. 2020.}}</ref> == Избрана библиографија == === Авторски дела === * ''[[Eros the Bittersweet]]'' (1986)<ref>{{Наведена книга|title=Eros the Bittersweet: An Essay|last=Carson|first=Anne|date=1986|publisher=Princeton University Press|isbn=9780608027401|location=Princeton}}</ref> * ''Short Talks'' (1992)<ref>{{Наведена книга|title=Short Talks|last=Carson|first=Anne|date=1992|publisher=Brick Books|isbn=978-1-77131-342-1|location=London, Ontario|author-mask=1}}</ref> * ''Glass, Irony, and God'' (1995)<ref>{{Наведена книга|title=Glass, Irony, and God|last=Carson|first=Anne|date=1995|publisher=New Directions|isbn=978-0-8112-1302-8|location=New York|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– укључује „The Glass Essay”}} * ''Plainwater'' (1995)<ref>{{Наведена книга|title=Plainwater: Essays and Poetry|last=Carson|first=Anne|date=1995|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=0-679-43178-0|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''[[Autobiography of Red]]'' (1998)<ref>{{Наведена книга|title=Autobiography of Red: A Novel in Verse|last=Carson|first=Anne|date=1998|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=0-375-40133-4|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''Economy of the Unlost'' (1999)<ref>{{Наведена книга|title=Economy of the Unlost (Reading Simonides of Keos with Paul Celan)|last=Carson|first=Anne|date=1999|publisher=Princeton University Press|isbn=0-691-03677-2|location=Princeton|author-mask=1}}</ref> * ''[[Men in the Off Hours]]'' (2000)<ref>{{Наведена книга|title=Men in the Off Hours|last=Carson|first=Anne|date=2000|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=978-0-375-40803-8|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''[[The Beauty of the Husband: A Fictional Essay in 29 Tangos|The Beauty of the Husband]]'' (2001)<ref>{{Наведена книга|title=The Beauty of the Husband: A Fictional Essay in 29 Tangos|last=Carson|first=Anne|date=2001|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=9780375408045|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''Decreation'' (2005)<ref>{{Наведена книга|title=Decreation: Poetry, Essays, Opera|last=Carson|first=Anne|date=2005|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=978-1-4000-4349-1|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''Nox'' (2010)<ref>{{Наведена книга|title=Nox|last=Carson|first=Anne|date=2010|publisher=New Directions|isbn=978-0-8112-1870-2|location=New York|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– укључује превод песме [[Катул|Катул 101]]}} * ''Antigonick'' (2012)<ref>{{Наведена книга|title=Antigonick (Sophokles)|last=Carson|first=Anne|date=2012|publisher=New Directions|isbn=9780811219570|location=New York|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– верзија драме ''[[Антигона (трагедија)|Антигона]]'' коју је написао [[Софокле]]}} * ''[[Red Doc|Red Doc>]]'' (2013)<ref>{{Наведена книга|title=Red Doc>|last=Carson|first=Anne|date=2013|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=9780307960597|location=New York|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– наставак књиге ''Autobiography of Red''}} * ''Nay Rather'' (2013)<ref>{{Наведена книга|title=Nay Rather|last=Carson|first=Anne|date=2013|publisher=Sylph Editions (with the Center for Writers and Translators at the American University of Paris); The Cahiers Series, Number 21|isbn=978-1-90963103-8|location=London|author-mask=1}}</ref> * ''The Albertine Workout'' (2014)<ref>{{Наведена книга|title=The Albertine Workout|last=Carson|first=Anne|date=2014|publisher=New Directions [Poetry Pamphlet #13]|isbn=978-0-8112-2317-1|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''Float'' (2016)<ref>{{Наведена книга|title=Float|last=Carson|first=Anne|date=2016|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=978-1-101-94684-8|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''[[Norma Jeane Baker of Troy]]'' (2019)<ref>{{Наведена книга|title=Norma Jeane Baker of Troy|last=Carson|first=Anne|date=2019|publisher=Oberon Books|isbn=9781786827616|location=London|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– верзија драме ''Хелена'' коју је написао [[Еурипид]]}} * ''The Trojan Women: A Comic'' (2021)<ref>{{Наведена книга|title=Euripides' The Trojan Women: A Comic|last=Carson|first=Anne|last2=Bruno|first2=Rosanna|date=2021|publisher=New Directions|isbn=9780811230797|location=New York|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– верзија Еурипидове драме Тројанке}} * ''H of H Playbook'' (2021)<ref>{{Наведена книга|title=H of H Playbook|last=Carson|first=Anne|date=2021|publisher=New Directions|isbn=9780811231237|location=New York|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– о драми ''[[Herakles (Euripides)|Херакле]]'' коју је написао Еурипид}} * ''Wrong Norma'' (2024)<ref>{{Наведена книга|title=Wrong Norma|last=Carson|first=Anne|date=2024|publisher=New Directions|isbn=9780811230346|location=New York|author-mask=1}}</ref> === Преводи === *''Electra'' (2001)<ref name="Electra">{{cite book |last1=Carson |first1=Anne |title=Sophocles, Electra |date=2001 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford & New York |isbn=978-0-19-504960-2}}</ref> {{small|– ''[[Electra (Sophocles play)|Electra]]'' by [[Sophocles]]}} *''[[If Not, Winter]]'' (2002)<ref name="Winter">{{cite book |last1=Carson |first1=Anne |author-mask=1 |title=If Not, Winter: Fragments of Sappho |date=2002 |publisher=Alfred A. Knopf |location=New York |isbn=978-0-375-41067-3}}</ref> {{small|– the poetry of [[Sappho]]}} *''Grief Lessons'' (2006)<ref name="Grief">{{cite book |last1=Carson |first1=Anne |author-mask=1 |title=Grief Lessons: Four Plays by Euripides |date=2006 |publisher=The New York Review of Books |location=New York |isbn=978-1-59017-180-6}}</ref> {{small|– ''[[Herakles (Euripides)|Herakles]]'', ''[[Hecuba (play)|Hecuba]]'', ''[[Hippolytus (play)|Hippolytus]]'', and ''[[Alcestis (play)|Alcestis]]'' by [[Euripides]]}} *''An Oresteia'' (2009)<ref name="Oresteia">{{cite book |last1=Carson |first1=Anne |author-mask=1 |title=An Oresteia |date=2009 |publisher=Farrar, Straus and Giroux |location=New York |isbn=978-0-86547-916-6}}</ref> {{small|– ''[[Agamemnon (play)|Agamemnon]]'' by [[Aeschylus]], ''Electra'' by Sophocles, ''[[Orestes (play)|Orestes]]'' by Euripides}} *''Iphigenia Among the Taurians'' (2014)<ref name="Iphigenia">{{cite book |last1=Carson |first1=Anne |author-mask=1 |title=Euripides, Iphigenia Among the Taurians |date=2014 |publisher=The University of Chicago Press |location=Chicago & London |isbn=978-0-226-20362-1}}</ref> {{small|– ''[[Iphigenia in Tauris]]'' by Euripides}} *''Antigone'' (2015)<ref name="Antigone">{{cite book |last1=Carson |first1=Anne |title=Sophokles, Antigone |date=2015 |publisher=Oberon Books |location=London |isbn=978-1-78319-810-8}}</ref> {{small|– ''[[Antigone (Sophocles play)|Antigone]]'' by Sophocles}} *''Bakkhai'' (2015)<ref name="Bakkhai">{{cite book |last1=Carson |first1=Anne |author-mask=1 |title=Euripides, Bakkhai |date=2015 |publisher=Oberon Books |location=London |isbn=978-1-78319-915-0}}</ref> {{small|– ''[[The Bacchae]]'' by Euripides}} {{col-end}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.poetryfoundation.org/poets/anne-carson Poetry Foundation biography] * [https://poets.org/poet/anne-carson Academy of American Poets biography] * [https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/anne-carson/ ''The Canadian Encyclopedia'' biography] * [https://www.theparisreview.org/interviews/5420/the-art-of-poetry-no-88-anne-carson ''The Paris Review'' interview] by [[Will Aitken]] (2004) * [https://brickmag.com/an-interview-with-anne-carson/ ''Brick'' interview] by [[Eleanor Wachtel]] (2012) * [https://www.publicbooks.org/cant-stop-screaming/ Commentary on ''Antigonick''] by [[Judith Butler]] (2012) * [https://49thshelf.com/Blog/2021/07/06/The-Chat-with-GG-s-Literature-Award-Winner-Anne-Carson The Chat with GG's Literature Award Winner Anne Carson] ''49th Shelf'' (2021 {{Нобелова награда за литература}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Карсон, Ен}} [[Категорија:Добитници на Нобеловата награда за литература]] [[Категорија:Канадски нобеловци]] [[Категорија:Луѓе од Торонто]] [[Категорија:Статии со текст на англиски]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1950 година]] m3mo4gdgq64ft7iqeflzl11s91lg7gs 5642414 5642408 2026-10-09T11:53:23Z P.Nedelkovski 47736 /* Авторски дела */ 5642414 wikitext text/x-wiki {{нобеловец}} {{Infobox writer | name = Ен Карсон | native_name = Anne Carson | honorific_suffix = [[Орден на Канада|CM]] | image = Anne Carson, poet, at the 2024 National Book Awards.jpg | caption = Карсон во 2024 | birth_name = Anne Patricia Carson | birth_date = {{birth date and age|1950|6|21|df=yes}} | birth_place = [[Торонто]], Онтарио, Канада | death_date = | death_place = | citizenship = {{hlist |Канада|Исланд}} | education = [[Универзитет Торонт]] (диплома, магистер, доктор) | occupation = {{hlist |Поетеса|есеистка|преведувачка|класичарка|професорка}} | spouse = Роберт Кари | period = 1979–до денес | genre = {{hlist |Поезија|есеј|превод}} | notable_works = {{ubl |''[[Горчливо-слаткиот Ерос]]'' (1986) |''[[Автобиографија на Црвениот]]'' (1998) |''[[Мажи во слободно време]]'' (2000) |''[[Убавината на сопругот]]'' (2001) |''[[Црвен документ]]'' (2013)}} | awards = {{ubl |[[Лананска книжевна награда]] (1996) |[[Гугенхајмова стипендија]] (1998) |[[Мекартурова стипенција]] (2000) |[[Поетска награда „Грифин“]] (2001, 2013) |[[Награда на генералниот гувернер за поезија на англиски јазик]] (2001) |[[Награда Т. С. Елиот]] (2001) |Член на [[Орденот на Канада]] (2005) |[[Награда на Принцезата од Астурија]] (2020) |[[Награда ПЕН/Набоков]] (2021) |[[Нобелова награда за литература]] (2026)}} }} '''Ен Патриша Карсон''' ({{Lang-en|Anne Patricia Carson}}), ({{родена во|Торонто}}, {{родена на|21|јуни|1950}})<ref name="Morra2014">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/anne-carson|title=Anne Carson|last=Morra|first=Linda|date=8. 9. 2014.|work=[[The Canadian Encyclopedia]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230512193058/http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/anne-carson|archive-date=12. 5. 2023.|accessdate=21. 5. 2023.}}</ref> — канадска поетеса, есеистка, преведувачка, класицист и професорка. Таа е добитничка на [[Нобелова награда за литература|Нобеловата награда за литература]] во 2026 година. Образована на Универзитетот во Торонто, Карсон предава класични науки, споредбена книжевност и креативно пишување на универзитети низ САД и Канада од 1979 година, вклучувајќи ги [[Универзитет Мекгил|Мекгил]], Мичигенскиот универзитет, Њујоршкиот универзитет и Принстонскиот универзитет. Со повеќе од дваесет објавени книги и преводи до денес, Карсон е добитничка на стипендиите „Гугенхајм“ и „МакАртур“, ја освоила наградата „Ланан“ за книжевност, две награди „Грифин“ за поезија, наградата „Т. С. Елиот“, наградата „Принцеза од Астурија“, наградата на генералниот гувернер за поезија на англиски јазик и наградата „ПЕН/Набоков“, а во 2005 година била назначена за член на [[Орден на Канада|Орденот на Канада]] за нејзиниот придонес во канадската книжевност. Во 2026 година ја добила [[Нобелова награда за литература|Нобеловата награда за литература]] „за нејзиниот смел и инвентивен опус кој, во разигран дијалог со класичната традиција, создаде нови облици на современа литература“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2026/press-release/|title=Nobel Prize in Literature 2026|work=NobelPrize.org|publisher=[[Нобелова фондација]]|language=en|accessdate=8. 10. 2026.}}</ref> == Младост и образование == Ен Карсон е родена во Торонто на 21 јуни 1950 година.<ref name="Morra2014" /> Нејзиниот татко бил банкар, а таа пораснала во неколку мали канадски градови.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.britannica.com/biography/Anne-Carson|title=Anne Carson|archive-url=https://archive.org|archive-date=2. 7. 2022.|accessdate=2. 7. 2022.}}</ref> Во средно училиште, еден наставник по латински јазик ја запознал со светот и јазикот на Античка Грција и ѝ држел приватни часови.<ref name="Rae2001">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.litencyc.com/php/speople.php?rec=true&UID=758|title=Anne Carson|last=Rae|first=Ian|date=27. 12. 2001.|work=The Literary Encyclopedia|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916195706/https://www.litencyc.com/php/speople.php?rec=true&UID=758|archive-date=16. 9. 2020.|accessdate=16. 9. 2020.}}</ref> Откако се запишала на колеџот „Св. Михаил“ при Универзитетот во Торонто, таа двапати се откажала — на крајот од првата и втората година. Карсон, обесхрабрена од ограничувањата на нејзината наставна програма (особено задолжителниот курс за [[Џон Милтон]]), накратко се повлекла во светот на графичките уметности.<ref name="Rae2001" /> На крајот се вратила на Универзитетот во Торонто, каде што ги завршила додипломските студии во 1974 година, магистрирала во 1975 година, а докторирала во 1981 година.<ref>{{Наведено списание|last=Ross|first=Val|date=23. 3. 2001.|title=Alumni: Classic Carson|url=https://magazine.utoronto.ca/people/alumni-donors/about-anne-carson-poetry/|journal=University of Toronto Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916170640/https://magazine.utoronto.ca/people/alumni-donors/about-anne-carson-poetry/|archive-date=16. 9. 2020.|access-date=16. 9. 2020.}}</ref> Таа, исто така, поминала една година изучувајќи грчка метрика и грчка текстуална критика на Универзитетот Сент Ендрус.<ref name="Munoz2013">{{Наведено списание|last=Munoz|first=Theresa|date=9. 10. 2013.|title=Theresa Munoz and Anne Carson at Cove Park|url=https://www.scottishreviewofbooks.org/2013/10/theresa-munoz-and-anne-carson-at-cove-park/|journal=Scottish Review of Books|archive-url=https://web.archive.org/web/20200917010613/https://www.scottishreviewofbooks.org/2013/10/theresa-munoz-and-anne-carson-at-cove-park/|archive-date=17. 9. 2020.|access-date=16. 9. 2020.}}</ref> == Книжевно дело == Образована како класичарка, со интерес за споредбена книжевност, антропологија, историја и уметност, Карсон спојува идеи и теми од многу области во своето пишување. Таа често се повикува, ја модернизира и преведува [[Старогрчка книжевност|старогрчката]] и [[латинска книжевност|латинската книжевност]] — писатели како што се [[Есхил]], [[Гај Валериј Катул|Катул]], [[Еврипид]], [[Хомер]], Ибик, [[Мимнерм]], [[Сафо]], [[Симонид Кеоски|Симонид од Кеа]], [[Софокле]], Стесихор и [[Тукидид]]. Исто така, се потпира на делата на посовремени писатели и мислители, како што се [[Емили Бронте]], [[Пол Целан]], [[Емили Дикинсон]], [[Георг Вилхелм Фридрих Хегел]], [[Мартин Хајдегер]], [[Фридрих Хелдерлин]], [[Франц Кафка]], [[Џон Китс]], Гертруда Стајн, [[Симон Вејл]] и [[Вирџинија Вулф]]. Многу од нејзините книги спојуваат, во различен степен, облици на поезија, есеи, проза, критика, превод, драмски дијалог, фикција и новинарство. Првите изданија на осумнаесет книги од Ен Карсон (до 2021 година) се објавени од „Алфред А. Кнопф“ (Alfred A. Knopf), „Њу дајрекшнс паблишинг“ (New Directions Publishing) и „Принстон јуниверзити прес“ (Princeton University Press) во САД, „Брик букс“ (Brick Books) и „Меклеланд и Стјуарт“ (McClelland & Stewart) во Канада, и „Бладекс букс“ (Bloodaxe Books), „Џонатан Кејп“ (Jonathan Cape), „Оберон букс“ (Oberon Books) и „Силф едишнс“ (Sylph Editions) во Велика Британија. Во 2025 година Карсон се појавила на албумот ''[[The Great Lakes Suite|„The Great Lakes Suite“]]'' од канадскиот инди-рок бенд Риостатикс (Rheostatics), каде што рецитира неколку песни вдахновени од [[Големи Езера|Големите Езера]]. === Дела === ''[[Горчливо-слаткиот Ерос]]'' — првата книга со критики на Карсон, објавена во 1986 година — го испитува еросот како истовремено искуство на задоволство и болка, најдобро доловено со зборот „гликупикрон“, измислен од Сафо и преведен како „''горчливо-сладок''“ од насловот на книгата.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=KnEvBgAAQBAJ&q=Anne+Carson:+Ecstatic+Lyre|title=Anne Carson: Ecstatic Lyre|last=Corless-Smith|first=Martin|date=2015|publisher=University of Michigan Press|isbn=978-0-472-05253-0|editor-last=Wilkinson|editor-first=Joshua Marie|editor-link=Joshua Marie Wilkinson|location=Ann Arbor|chapter=Living on the Edge: The Bittersweet Place of Poetry}}</ref> Во книгата се разгледува како триангулациите на желбата се појавуваат во делата на Сафо, античките грчки романописци и [[Платон]].<ref name="Scranton2014,202-214">{{Наведено списание|last=Scranton|first=Roy|date=2014.|title=Estranged Pain: Anne Carson's ''Red Doc>''|url=https://journals.openedition.org/jsse/1117|journal=Contemporary Literature|publisher=University of Wisconsin Press|volume=55|issue=1|pages=202–214|doi=10.1353/cli.2014.0010|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20200607230821/https://journals.openedition.org/jsse/1117|archive-date=7. 6. 2020.|access-date=18. 9. 2020.}}</ref> Како преработка на нејзината докторска теза од 1981 година ''Odi et Amo Ergo Sum'' („Мразам и љубам, затоа постојам“),<ref>{{Наведена книга|title=Odi et Amo Ergo Sum|last=Carson|first=Anne|date=1981.|publisher=University of Toronto|location=Toronto|author-link=Anne Carson}} [Докторска теза; под името Ен Карсон Џакомели]</ref> ''Горчливо-слаткиот Ерос'' „ги постави темелите за нејзините подоцнежни публикации, […] формулирајќи ги идеите за желбата што ќе преовладуваат во нејзиниот поетски опус“,<ref name="Rae2001" /> и воспоставувајќи го нејзиниот „стил на обликување на сопствените дела според класичната грчка книжевност“.<ref name="Poetry Foundation">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.poetryfoundation.org/poets/anne-carson|title=Anne Carson|publisher=The Poetry Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726181311/https://www.poetryfoundation.org/poets/anne-carson|archive-date=26. 7. 2020.|accessdate=14. 9. 2020.}}</ref> ''[[Мажи во слободните часови]]'' (2000) е хибридна збирка кратки песни, стихови, епитафи, комеморативна проза, интервјуа, сценарија и преводи од старогрчки и латински јазик (дела од Алкман, Катул, Сафо и други).<ref name="Poetry Foundation" /> Оваа книга го прекина нејзиниот претходен образец на пишување долги песни.<ref name="Rae2001" /> Делата вклучуваат различни референци за писатели, мислители и уметници, како и за историски, библиски и митолошки личности, вклучувајќи ги: [[Ана Ахматова]], [[Антигона (митологија)|Антигона]], [[Антонен Арто]], [[Џон Џејмс Одубон]], [[Свети Августин|Августин]], [[Беи Дао]], [[Катрин Денев]], [[Емили Дикинсон]], [[Тамики Хара]], [[Кацушика Хокусаи|Хокусаи]], [[Едвард Хопер]], Лонгин (како библиски, така и книжевен), [[Тукидид]], [[Лав Толстој]] и [[Вирџинија Вулф]]. Карсон одржала низа „кратки говори“ или кратки песни на различни теми пред генерацијата докторанти од 2012 година на Универзитетот во Торонто.<ref name="Au-Yeung2012">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.utoronto.ca/news/celebrating-fall-convocation-2012|title=Celebrating Fall Convocation 2012|last=Au-Yeung|first=Gavin|date=12. 11. 2012.|publisher=University of Toronto|archive-url=https://web.archive.org/web/20181203193212/https://www.utoronto.ca/news/celebrating-fall-convocation-2012|archive-date=3. 12. 2018.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Исто така, учествувала во проектот на театарот „Буш“ наречен ''„Шеесет и шест книги“'' во 2011 година, пишувајќи дело насловено како „Јуда: Козата на полноќ“, засновано на [[Послание на апостол Јуда|Посланието на Јуда]] од Библијата на кралот Џејмс.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theartsdesk.com/theatre/sixty-six-books-bush-theatre|title=Sixty-Six Books, Bush Theatre|last=Woddis|first=Carole|date=17. 10. 2011.|work=The Arts Desk|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916185853/https://www.theartsdesk.com/theatre/sixty-six-books-bush-theatre|archive-date=16. 9. 2020.|accessdate=16. 9. 2020.}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Sixty-Six Books: 21st Century Writers Speak to the King James Bible|last=Carson|first=Anne|date=2011|publisher=Oberon Books|isbn=978-1-84943-227-6|editor-last=Haydon|editor-first=Christopher|editor-link=Christopher Haydon|location=London|page=521|chapter=The Goat at Midnight|editor-last2=Holmes|editor-first2=Rachel|editor-last3=Power|editor-first3=Ben|editor-link3=Ben Power|editor-last4=Rourke|editor-first4=Josie|editor-link4=Josie Rourke}}</ref> === Прием === Првата книга поезија на Ен Карсон, ''„Canicula di Anna“'', била објавена во 1984 година<ref>{{Наведено списание|last=Carson|first=Anne|date=1984.|editor-last=Weiss|editor-first=Renée|editor2-last=Weiss|editor2-first=Theodore|editor2-link=Theodore Weiss (poet)|title=Canicula di Anna|journal=Quarterly Review of Literature|series=Contemporary Poetry Series 6|location=Princeton|volume=25|pages=4–39}}</ref> и ѝ ја донела првата книжевна награда: наградата „Бети Коладеј“ од списанието ''Quarterly Review of Literature''.<ref name="Meyer2016,2">{{Наведена книга|url=https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|title=She] ⟨Ha?⟩ She – The ''Canicula di Anna'': A Fractal Approach|last=Meyer|first=Paul|date=2016.|publisher=University of Toronto|location=Toronto|page=2|chapter=Foreword|access-date=26. 8. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331121258/https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|archive-date=31. 3. 2023.}}</ref><ref name="Carson1996,38-41">{{Наведено списание|last=Carson|first=Anne|date=1996.|title=Jaget|journal=Chicago Review|volume=42|issue=2|pages=38–41|doi=10.2307/25304108|jstor=25304108}}</ref> Признанието за нејзината прва книга есеи, ''„Горчливо-слаткиот Ерос“'', растело во текот на петнаесетте години по нејзиното објавување во 1986 година. Книгата „прво ја воодушеви класичната заедница како дело на грчката наука; потоа ја воодушеви книжевната заедница како вдахновено враќање кон лирски заснованите есеи од видот што некогаш ги создале [[Сенека Постариот]], [[Мишел де Монтењ|Монтењ]] и [[Ралф Валдо Емерсон|Емерсон]]; а потоа, и само тогаш, длабоко во 1990-тите, кога беше повторно издадена како „книжевност“ и редизајнирана за сосема нова публика, конечно ги воодушеви поетите“.<ref>{{Наведено списание|last=D'Agata|first=John|date=1. 6. 2000.|title=Review: Men in the Off Hours|url=http://bostonreview.net/poetry/john-dagata-review-men-hours|journal=Boston Review|archive-url=https://web.archive.org/web/20190905142930/http://bostonreview.net/poetry/john-dagata-review-men-hours|archive-date=5. 9. 2019.|access-date=16. 9. 2020.}}</ref> На почетокот на милениумот, ''„Горчливо-слаткиот Ерос“'' влегол во популарната свест, откако читателите на издавачката куќа „Модерн лајбрари“ (Modern Library) ја избрале за една од 100-те најдобри нефикциски книги на 20 век во 1999 година,<ref name="Modern Library">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.modernlibrary.com/top-100/100-best-nonfiction|title=Modern Library: 100 Best Nonfiction|publisher=Modern Library|archive-url=https://web.archive.org/web/20120306013605/http://www.modernlibrary.com/top-100/100-best-nonfiction|archive-date=6. 3. 2012.|accessdate=16. 9. 2020.}}</ref> а била спомената (заедно со книгата ''[[Autobiography of Red|Автобиографија на Црвеното]]'') и во епизода од телевизиската серија ''„Женски приказни“'' (The L Word) од 2004 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://slate.com/news-and-politics/2004/02/why-the-l-word-gives-props-to-anne-carson.html|title=Hermetic Hotties: What is Anne Carson doing on The L Word?|last=O'Rourke|first=Meghan|date=11. 2. 2004.|work=Slate|archive-url=https://web.archive.org/web/20210130025003/https://slate.com/news-and-politics/2004/02/why-the-l-word-gives-props-to-anne-carson.html|archive-date=30. 1. 2021.|accessdate=16. 9. 2020.}}</ref> Раното признание за нејзината работа дошло од наградите на Федерацијата на писатели на Квебек (познати како „QSPELL“ до 1998 година), кои ја ставиле Карсон во потесен избор за ''„Кратки разговори“'' во 1993 година, пред да ја добие оваа награда трипати помеѓу 1996 и 2001 година (за ''„Стакло, иронија и Бог“'', ''„Автобиографија на Црвеното“'' и ''[[The Beauty of the Husband|„Убавината на сопругот“]]'').<ref name="QSPELL">{{Наведена мрежна страница|url=https://qwf.org/prize/the-a-m-klein-prize-for-poetry/|title=The QWF Literary Awards: The A. M. Klein Prize for Poetry|publisher=Quebec Writer's Federation|archive-url=https://web.archive.org/web/20221208130359/https://qwf.org/prize/the-a-m-klein-prize-for-poetry/|archive-date=8. 12. 2022.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Раните публикации на Карсон ѝ донеле номинација во потесен избор за наградата „Џурни“ во 1994 година за расказот „Водни маргини“,<ref name="Glover1993">{{Наведена книга|title=The Journey Prize Anthology 6: Short Fiction from the Best of Canada's New Writers|date=1993|publisher=McClelland & Stewart|isbn=978-0771003141|editor-last=Glover|editor-first=Douglas|editor-link=Douglas Glover (writer)|location=Toronto}}</ref> како и наградата „Ланан“ за поезија во 1996 година<ref name="Lannan Award">{{Наведена мрежна страница|url=https://lannan.org/literary/detail/anne-carson/literary-award|title=Anne Carson: 1996 Lannan Literary Award for Poetry|work=Lannan Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001080055/https://lannan.org/literary/detail/anne-carson/literary-award|archive-date=1. 10. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> и наградата „Пушкарт“ во 1997 година за нејзината песна „Џагет“.<ref name="Meyer2016,211">{{Наведена книга|url=https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|title=She] ⟨Ha?⟩ She – The ''Canicula di Anna'': A Fractal Approach|last=Meyer|first=Paul|date=2016.|publisher=University of Toronto|location=Toronto|page=211|chapter=''blue for'' (On Lecturing in Anne Carson)|access-date=26. 8. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331121258/https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|archive-date=31. 3. 2023.}}</ref><ref name="Carson1996,38-41" /> Во 1997 година, Карсон ја добила стипендијата на Белаџо центарот на [[Фондација Рокфелер|Фондацијата Рокфелер]],<ref name="Mullins1997">{{Наведено списание|last=Mullins|first=Andrew|last2=McDonagh|first2=Patrick|date=1997.|title=A Poet's Life|url=http://news-archive.mcgill.ca/w97/poet.htm|journal=McGill News: Alumni Quarterly|location=Montreal|publisher=McGill University|archive-url=https://web.archive.org/web/20131104062705/http://news-archive.mcgill.ca/w97/poet.htm|archive-date=4. 11. 2013.|access-date=20. 9. 2020.}}</ref> по што следувала Гугенхајмова стипендија за поезија во 1998 година,<ref name="Guggenheim 1998">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gf.org/fellows/all-fellows/anne-carson/|title=Fellows: Anne Carson|work=John Simon Guggenheim Memorial Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20191001111629/https://www.gf.org/fellows/all-fellows/anne-carson/|archive-date=1. 10. 2019.|accessdate=12. 9. 2020.|ref=Guggenheim}}</ref> и стипендијата „МакАртур“ (позната и како „Грант за генијалци“) во 2000 година.<ref name="MacArthur 2000">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.macfound.org/fellows/634/|title=MacArthur Fellows Program: Anne Carson, Poet and Classicist|date=1. 7. 2000.|work=MacArthur Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109162135/https://www.macfound.org/fellows/634/|archive-date=9. 11. 2020.|accessdate=12. 9. 2012.}}</ref> Наградата на Националниот круг на книжевни критичари ја има ставено Карсон во потесен избор трипати (за ''„Автобиографија на Црвеното“'' во 1998 година, ''„Мажи во слободните часови“'' во 2000 година и ''„Нокс“'' во 2010 година),<ref name="NBCCA 1998">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bookcritics.org/past-awards/1998/|title=The National Book Critics Circle Award: 1998 Winners & Finalists|publisher=National Book Critics Circle|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928085617/https://www.bookcritics.org/past-awards/1998/|archive-date=28. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref><ref name="NBCCA 2000">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bookcritics.org/past-awards/2000/|title=The National Book Critics Circle Award: 2000 Winners & Finalists|publisher=National Book Critics Circle|archive-url=https://archive.org|archive-date=25. 6. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref><ref name="NBCCA 2010">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bookcritics.org/past-awards/2010/|title=The National Book Critics Circle Award: 2010 Winners & Finalists|publisher=National Book Critics Circle|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921190204/https://www.bookcritics.org/past-awards/2010/|archive-date=21. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> што ја прави неа и [[Алис Манро]] првите две неамерикански авторки номинирани откако наградата станала глобална во 1998 година.<ref name="Poetry Foundation" /> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bookcritics.org/2013/10/23/remembering-alice-munros-national-book-critics-circle-award/|title=Remembering Alice Munro's National Book Critics Circle Award|last=Wolfe|first=Linda|date=23. 10. 2013.|publisher=National Book Critics Circle|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924104757/https://www.bookcritics.org/2013/10/23/remembering-alice-munros-national-book-critics-circle-award/|archive-date=24. 9. 2020.|accessdate=14. 9. 2020.}}</ref> Таа исто така била во потесен избор за наградата „Форвард“ во 1998 година за ''„Стакло, иронија и Бог“'', нејзината прва книга поезија објавена во Велика Британија.<ref name="Forward 1998">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.forwardartsfoundation.org/forward-prizes-for-poetry/forward-prizes-alumni/|title=Forward Prizes Alumni: Shortlists by Year, 1998|work=Forward Arts Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924082945/https://www.forwardartsfoundation.org/forward-prizes-for-poetry/forward-prizes-alumni/|archive-date=24. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Откако четири пати била номинирана за наградата „Т. С. Елиот“ помеѓу 1999 и 2013 година, Карсон ја освоила оваа награда во 2001 година за ''„Убавината на сопругот“'' (што била нејзина трета последователна номинација),<ref name="Eliot 2001">{{Наведена мрежна страница|url=https://tseliot.com/prize/about-the-t-s-eliot-prize/|title=About the T. S. Eliot Prize: List of Previous Winners|publisher=T. S. Eliot Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930145428/https://tseliot.com/prize/about-the-t-s-eliot-prize/|archive-date=30. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> што ја прави првата жена што ја добила оваа почест.<ref>{{Навени вести|url=https://www.theguardian.com/uk/2002/jan/22/books.humanities|title=Canadian poet becomes first woman to win TS Eliot Prize|last=Kennedy|first=Maev|date=22. 1. 2002.|access-date=13. 9. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20190624170847/https://www.theguardian.com/uk/2002/jan/22/books.humanities|archive-date=24. 6. 2019.|agency=The Guardian}}</ref> Карсон била и првиот поет што ја освоил наградата за поезија „Грифин“ (за ''„Мажи во слободните часови“'' во 2001 година),<ref name="Griffin 2001">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2001-shortlist/anne-carson/|title=Anne Carson: Griffin Poetry Prize 2001|work=The Griffin Trust for Excellence in Poetry|archive-url=https://web.archive.org/web/20200405122314/http://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2001-shortlist/anne-carson/|archive-date=5. 4. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> како и првата што ја освоила наградата по вторпат (за ''[[Црвен документ]]'' во 2013 година).<ref name="Griffin 2014">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2014-shortlist/anne-carson/|title=Anne Carson: Griffin Poetry Prize 2014|work=The Griffin Trust for Excellence in Poetry|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921154113/https://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2014-shortlist/anne-carson/|archive-date=21. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> <ref>{{Наведени вести|url=https://calgaryherald.com/entertainment/books/anne-carson-adds-second-griffin-poetry-prize|title=Anne Carson adds second Griffin poetry prize|date=7. 6. 2014.|work=Calgary Herald|access-date=13. 9. 2020.}}</ref> Таа била и член на жирито за наградата „Грифин“ во 2010 година.<ref name="Griffin 2010">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.griffinpoetryprize.com/judges/2010-judges/|title=Griffin Poetry Prize: 2010 Judges|work=The Griffin Trust for Excellence in Poetry|archive-url=https://web.archive.org/web/20200810052202/https://www.griffinpoetryprize.com/judges/2010-judges/|archive-date=10. 8. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Била назначена за член на Орденот на Канада во 2005 година, а во објаснувачката белешка таа е опишана како „уникатен глас во книжевноста на нашата земја“.<ref name="Canada MC">{{Наведена мрежна страница|url=https://archive.gg.ca/honours/search-recherche/honours-desc.asp?lang=e&TypeID=orc&id=10628|title=Order of Canada: Anne Carson, C.M.|date=29. 6. 2005.|work=Governor General of Canada Archives|archive-url=https://web.archive.org/web/20200619162917/https://archive.gg.ca/honours/search-recherche/honours-desc.asp?lang=e&TypeID=orc&id=10628|archive-date=19. 6. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Нејзината [[Alma mater|алма матер]], Универзитетот во Торонто, ѝ доделила почесна диплома во 2012 година.<ref name="Au-Yeung2012" /> Таа, исто така, добила почесен докторат во 2014 година од Универзитетот Сент Ендрус, каде што студирала кај Кенет Довер во периодот 1975–1976 година.<ref name="Sweetman2014">{{Наведена мрежна страница|url=https://news.st-andrews.ac.uk/archive/laureation-address-anne-carson/|title=Laureation address: Anne Carson|last=Sweetman|first=Rebecca|authorlink=Rebecca Sweetman|date=1. 12. 2014.|publisher=University of St Andrews|archive-url=https://web.archive.org/web/20210617232125/https://news.st-andrews.ac.uk/archive/laureation-address-anne-carson/|archive-date=17. 6. 2021.|accessdate=22. 9. 2020.}}</ref> Во 2018 година Карсон била во потесен избор за еднократната Нова академија за литература, востановена како алтернатива на одложената Нобелова награда за таа година.<ref name="New Academy Prize">{{Навени вести|url=https://www.cbc.ca/books/margaret-atwood-kim-th%C3%BAy-and-anne-carson-nominated-for-alternative-nobel-prize-1.4744398|title=Margaret Atwood, Kim Thúy and Anne Carson nominated for alternative Nobel Prize|date=12. 7. 2018.|work=CBC|access-date=17. 10. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20221118202917/https://www.cbc.ca/books/margaret-atwood-kim-th%C3%BAy-and-anne-carson-nominated-for-alternative-nobel-prize-1.4744398|archive-date=18. 11. 2022.}}</ref> Во 2020 година била наградена со наградата за литература „Принцеза од Астурија“, при што жирито изјавило дека таа „достигнала нивоа на интензитет и интелектуален престиж што ја ставаат меѓу најистакнатите писателки на нашето време“.<ref name="Asturias">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.fpa.es/en/princess-of-asturias-awards/laureates/2020-anne-carson.html|title=Anne Carson: Princess of Asturias Award for Literature 2020|work=Fundación Princesa de Asturias|archive-url=https://web.archive.org/web/20200915204531/https://www.fpa.es/en/princess-of-asturias-awards/laureates/2020-anne-carson.html|archive-date=15. 9. 2020.|accessdate=18. 6. 2020.}}</ref> Во 2021 година ја освоила наградата „ПЕН/Набоков“ за достигнувања во меѓународната книжевност, со која ѝ е оддадено признание за опус обележан со „трајна оригиналност и врвно занаетско умеење“,<ref name="PEN2021">{{Наведена мрежна страница|url=https://pen.org/literary-awards/2021-pen-america-literary-awards-career-achievement-winners/|title=Announcing the 2021 PEN America Literary Awards Career Achievement Winners|date=23. 3. 2021.|publisher=PEN America|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414040744/https://pen.org/literary-awards/2021-pen-america-literary-awards-career-achievement-winners/|archive-date=14. 4. 2021.|accessdate=14. 4. 2021.}}</ref> а ја добила и наградата на Генералниот гувернер за поезија на англиски јазик за нејзиното дело од 2020 година ''[[Norma Jeane Baker of Troy|„Норма Џин Бејкер од Троја“]]'' — награда за која првпат била номинирана во 2001 година за ''„Мажи во слободните часови“''.<ref name="ggaward">{{Наведена мрежна страница|url=https://ggbooks.ca/past-winners-and-finalists|title=Governor General's Literary Awards: Past Winners and Finalists|work=Governor General's Literary Awards|publisher=Canada Council for the Arts|archive-url=https://web.archive.org/web/20210421134720/https://ggbooks.ca/past-winners-and-finalists|archive-date=21. 4. 2021.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Нејзината книга од 2024 година, ''„Грешна Норма“'' (Wrong Norma), била номинирана за Националната награда за книга во категоријата поезија.<ref>{{Наведен нестручен часопис|url=https://www.newyorker.com/books/page-turner/2024-national-book-awards-longlist|access-date=13. 9. 2024.}}</ref> За Ен Карсон се објавени и два зборника: ''„Ен Карсон: Екстатична лира“'' (Anne Carson: Ecstatic Lyre), уреден од Џошуа Мари Вилкинсон и објавен од издавачката куќа на Мичигенскиот универзитет во 2015 година, посветен на нејзиното творештво;<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=KnEvBgAAQBAJ&q=Anne+Carson:+Ecstatic+Lyre|title=Anne Carson: Ecstatic Lyre|date=2015|publisher=University of Michigan Press|isbn=978-0-472-05253-0|editor-last=Wilkinson|editor-first=Joshua Marie|editor-link=Joshua Marie Wilkinson|location=Ann Arbor}}</ref> и ''„Ен Карсон / Антиквити“'' (Anne Carson / Antiquity), уреден од Лаура Јансен и објавен од „Блумсбери“ (Bloomsbury) во 2021 година, кој го истражува нејзиниот класицизам во нејзината поезија, преводи, есеи и визуелна уметност.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.bloomsbury.com/uk/anne-carson-antiquity-9781350174771/|title=Anne Carson/ Antiquity|date=2021|publisher=Bloomsbury Academic|isbn=978-1-350-17475-7|editor-last=Jansen|editor-first=Laura|location=New York|access-date=7. 10. 2021.|archive-url=https://web.archive.org/web/20211007092150/https://www.bloomsbury.com/uk/anne-carson-antiquity-9781350174771/|archive-date=7. 10. 2021.}}</ref> Во 2023 година, критичка монографија за нејзината работа насловена како ''„Ен Карсон: Стаклениот есеист“'' (Anne Carson: The Glass Essayist) од Елизабет Сара Коулс била објавена од издавачката куќа „Оксфорд јуниверзити прес“ (Oxford University Press).<ref>{{Наведена книга|url=https://global.oup.com/academic/product/anne-carson-9780197813331?lang=en&cc=gb#|title=Anne Carson: The Glass Essayist|last=Coles|first=Elizabeth Sarah|date=2023|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-197-81333-1|location=Oxford and New York|access-date=3. 2. 2025.}}</ref> Оваа книга ја освоила наградата „Пегаз“ за поетска критика од Фондацијата за поезија во 2024 година. Карсон долго време се сметала за веројатен кандидат за Нобеловата награда за литература, заедно со писатели како [[Маргарет Атвуд]], [[Мариз Конде]], [[Харуки Мураками]], [[Нгуги ва Тионго]], [[Људмила Улицка]] и [[Цан Сјуе]].<ref>{{Наведени вести|url=https://www.reuters.com/article/us-nobel-prize-literature/moving-on-from-scandal-swedish-academy-to-award-two-nobel-literature-prizes-idUSKBN1WM23V|title=Moving on from scandal, Swedish Academy to award two Nobel literature prizes|last=Ahlander|first=Johan|date=7. 10. 2019.|work=Reuters|access-date=14. 9. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20200215023028/https://www.reuters.com/article/us-nobel-prize-literature/moving-on-from-scandal-swedish-academy-to-award-two-nobel-literature-prizes-idUSKBN1WM23V|archive-date=15. 2. 2020.}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://time.com/5696202/nobel-prize-literature-2019/|title=Last Year's Nobel Prize in Literature Was Canceled Over Scandal and Conflict. Can 2019's Award Mark a Comeback?|last=Haynes|first=Suyin|date=9. 10. 2019.|publisher=Time|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922214309/https://time.com/5696202/nobel-prize-literature-2019/|archive-date=22. 9. 2020.|accessdate=14. 9. 2020.}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://newrepublic.com/article/155316/will-win-2019-or-2018-nobel-prize-literature|title=Who Will Win the 2019 (or the 2018!) Nobel Prize in Literature?|last=Shephard|first=Alex|date=9. 10. 2019.|publisher=The New Republic|archive-url=https://web.archive.org/web/20201006174515/https://newrepublic.com/article/155316/will-win-2019-or-2018-nobel-prize-literature|archive-date=6. 10. 2020.|accessdate=14. 9. 2020.}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/books/2019/oct/10/nobel-prize-for-literature-to-be-awarded-twice-after-sexual-assault-scandal|title=Two Nobel literature prizes to be awarded after sexual assault scandal|last=Henley|first=Jon|date=10. 10. 2019.|work=The Guardian|access-date=14. 9. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20191010091152/https://www.theguardian.com/books/2019/oct/10/nobel-prize-for-literature-to-be-awarded-twice-after-sexual-assault-scandal|archive-date=10. 10. 2019.}}</ref> == Преведувачка работа == Карсон има објавено преводи на десет [[Античка трагедија|старогрчки трагедии]] — една од Есхил (''[[Агамемнон (драма)|„Агамемнон“]]''), две од Софокле (''[[Антигона (драма од Софокле)|„Антигона“]]'', ''[[Electra (Sophocles play)|„Електра“]]'') и седум од Еврипид (''[[Alcestis (play)|„Алкеста“]]'', ''[[Hecuba (play)|„Хекуба“]]'', ''[[Herakles (Euripides)|„Херакле“]]'', ''[[Hippolytus (play)|„Хиполит“]]'', ''[[Iphigenia in Tauris|„Ифигенија во Таврис“]]'', ''[[Orestes (play)|„Орест“]]'' и ''[[The Bacchae|„Бакхи“]]''). Карсон била гостин-стипендист на Фондацијата Рокфелер во културниот центар „92-ра улица Игрек“ (92nd Street Y) во [[Њујорк (град)|Њујорк]] од август 1986 до август 1987 година, каде што работела на превод на ''„Електра“'' од Софокле.<ref>{{Наведена книга|url=https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|title=She] ⟨Ha?⟩ She – The ''Canicula di Anna'': A Fractal Approach|last=Meyer|first=Paul|date=2016.|publisher=University of Toronto|location=Toronto|page=192|chapter=''blue for'' (On Lecturing in Anne Carson)|access-date=26. 8. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331121258/https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|archive-date=31. 3. 2023.}}</ref> Преводот конечно бил објавен во 2001 година<ref name="Carson2001">{{Наведена книга|title=Sophocles, Electra|last=Carson|first=Anne|date=2001|publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-504960-8|location=Oxford & New York}}</ref> и бил вклучен во нејзината збирка преводи ''„Ан Орестеја“'' (An Oresteia) од 2009 година,<ref name="Carson2009">{{Наведена книга|title=An Oresteia|last=Carson|first=Anne|date=2009|publisher=Farrar, Straus and Giroux|isbn=978-0-86547-916-6|location=New York|author-mask=1}}</ref> која ја освоила наградата „ПЕН“ за поезија во превод во 2010 година.<ref name="PEN Oresteia">{{Наведена мрежна страница|url=https://pen.org/2010-pen-award-for-poetry-in-translation/|title=2010 PEN Award for Poetry in Translation|date=16. 11. 2012.|publisher=PEN America|archive-url=https://web.archive.org/web/20200621170341/https://pen.org/2010-pen-award-for-poetry-in-translation/|archive-date=21. 6. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> Оваа трилогија, составена од ''„Агамемнон“'' на Есхил, ''„Електра“'' на Софокле и ''„Орест“'' на Еврипид, била поставена на сцена во Њујорк од страна на театарската компанија „Класик стејџ“ (Classic Stage Company) во 2009 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://classicstage.org/shows/2009/03/an-oresteia/|title=An Oresteia|publisher=Classic Stage Company|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001120844/https://classicstage.org/shows/2009/03/an-oresteia/|archive-date=1. 10. 2020.|accessdate=15. 9. 2020.}}</ref> Карсон била и стипендистка (на програмата „Ана-Марија Келен“) на Американската академија во Берлин во 2007 година, каде што работела на превод на античката грчка драма ''[[Окованиот Прометеј (драма на Есхил)|„Окованиот Прометеј“]]'' (која му се припишува на Есхил),<ref name="Berlin Fellow">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.americanacademy.de/person/anne-carson/|title=Fellows & Distinguished Visitors: Anne Carson (Class of Fall 2007)|publisher=The American Academy in Berlin: Hans Arnhold Center|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924041122/https://www.americanacademy.de/person/anne-carson/|archive-date=24. 9. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> а нејзин извадок бил објавен во 2010 година.<ref>{{Наведено списание|last=Carson|first=Anne|date=6. 2010.|title=Prometheus Bound: An Excerpt from the Play by Aischylos|journal=The Wolf|issue=23|pages=6–7}}</ref> Во 2015 година, продукцијата на Карсоновата ''„Антигона“'',<ref name="Carson2015">{{Наведена книга|title=Sophokles, Antigone|last=Carson|first=Anne|date=2015|publisher=Oberon Books|isbn=978-1-78319-810-8|location=London}}</ref> во режија на Иво ван Хове и со [[Жилиет Бинош]] во главната улога, премиерно била изведена во Градскиот театар („Гран театр де ла Вил“) во Луксембург, пред да гостува во повеќе градови низ Европа и САД, вклучувајќи ги Лондон (центарот „Барбикан“), Њујорк (Бруклинската академија за музика — БАМ) и Париз (Градскиот театар — „Театр де ла Вил“).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://tga.nl/en/productions/antigone|title=Antigone|publisher=Toneelgroep Amsterdam|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805213447/https://tga.nl/en/productions/antigone|archive-date=5. 8. 2020.|accessdate=15. 9. 2020.}}</ref> == Просветна работа == Карсон ја започнала својата кариера како предавач по класична книжевност на Универзитетот во Калгари во 1979 година, пред да го стекне докторатот на Универзитетот во Торонто.<ref name="Rae2001" /> Во 1980 година се вработила на Принстонскиот运行универзитет, каде што предавала како инструктор, а подоцна и како доцент.<ref>{{Наведена книга|url=https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|title=She] (Ha?) She – The ''Canicula di Anna'': A Fractal Approach|last=Meyer|first=Paul|date=2016.|publisher=University of Toronto|location=Toronto|page=163|chapter=''blue for'' (On Metonymns in Anne Carson)|quote=While at Princeton Anne Carson taught (as Instructor and later Assistant Professor) the following courses: ''The Anti-Augustans: Ovid and the Elegists''; ''Introduction to Augustan Literature''; ''Beginner's Latin Continued: Basic Prose''; ''The Lyric Age of Greece''; and ''Greek Drama in Translation''.|access-date=26. 8. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331121258/https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/76562/3/Meyer_Paul_A_201611_PhD_thesis.pdf|archive-date=31. 3. 2023.}}</ref> Таа, исто така, предавала во културниот центар „92-ра улица Игрек“ (92nd Street Y) во Њујорк за време на нејзиниот престој таму како гостин-стипендистка на Фондацијата Рокфелер (1986–1987).<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Vsd9jwYZ5HEC&q=The+Best+American+Poetry+1998|title=The Best of the Best American Poetry 1988-1997|date=1998.|publisher=Scribner Poetry|isbn=0-684-84779-5|editor-last=Bloom|editor-first=Harold|editor-link=Harold Bloom|location=New York|page=307|access-date=17. 7. 2020.|editor-last2=Lehman|editor-first2=David|editor-link2=David Lehman}}</ref> Откако ѝ било одбиено барањето за постојано вработување,<ref>{{Наведено списание|last=Rae|first=Ian|date=2010.|title=Runaway Classicists: Anne Carson and Alice Munro's 'Juliet' Stories|url=https://journals.openedition.org/jsse/1117|journal=Journal of the Short Story in English|publisher=Presses universities d'Angers|issue=55 – Special Issue: The Short Stories of Alice Munro|page=5|issn=1969-6108|archive-url=https://web.archive.org/web/20200607230821/https://journals.openedition.org/jsse/1117|archive-date=7. 6. 2020.|access-date=18. 9. 2020.}}</ref> Карсон поднела оставка во 1987 година. Го напуштила Принстон за да предава класични јазици и книжевност на Универзитетот Емори во [[Атланта]] една година, пред да се пресели во [[Монтреал]] за да се приклучи на Универзитетот Мекгил како директор на постдипломските студии по класични студии.<ref name="Poetry Foundation" /> Кон крајот на 1990-тите, нејзината наставничка кариера наишла на пречка кога Универзитетот Мекгил ги откажал сите постдипломски курсеви по старогрчки јазик, го затворил својот Оддел за класици и ги префрлил сите преостанати курсеви од оваа област на Одделот за историја.<ref name="Rae2001" /> Иако продолжила да предава на Мекгил како вонреден професор, Карсон се справувала со ова така што половина од годината ја поминувала како гостин-професорка на други институции, вклучувајќи го Универзитетот во Мичиген (каде што била гостински професор на катедрата „Норман Фрилинг“, 1999–2000),<ref name="Freehling">{{Наведена мрежна страница|url=https://lsa.umich.edu/humanities/programs/normal-freehling-visiting-professorship-.html|title=Institute for the Humanities: Norman Freehling Visiting Professorship|publisher=University of Michigan|archive-url=https://web.archive.org/web/20180617022858/https://lsa.umich.edu/humanities/programs/normal-freehling-visiting-professorship-.html|archive-date=17. 6. 2018.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> [[Калифорниски универзитет – Беркли|Калифорнискиот универзитет Беркли]] (пролет 2000) и Калифорнискиот колеџ за уметности и занаети во [[Оукленд (Калифорнија)|Оукленд]] (пролет 2001).<ref name="Rae2001" /> Била назначена за редовен професор по класични науки на Мекгил во 2000 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.brickbooks.ca/reviews/biography-of-anne-carson-reviewed-by/|title=Biography of Anne Carson|publisher=Brick Books|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009120324/http://www.brickbooks.ca/reviews/biography-of-anne-carson-reviewed-by/|archive-date=9. 10. 2016.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> Карсон се преселила во Ен Арбор на Универзитетот во Мичиген во 2003 година, каде што работела како професорка по класични студии, споредбена книжевност и англиски јазик и книжевност до 2009 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://faculty-history.dc.umich.edu/faculty/anne-carson|title=Faculty History Project: Anne Carson|publisher=Millennium Project, University of Michigan|archive-url=https://web.archive.org/web/20220811184513/http://faculty-history.dc.umich.edu/faculty/anne-carson|archive-date=11. 8. 2022.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> Во 2004 година била кандидатка за позицијата професор по поезија на [[Оксфордски универзитет|Оксфордскиот универзитет]], завршувајќи на второто место зад конечниот избор, Кристофер Рикс, од околу 30 номинации.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/education/2004/apr/30/highereducation.news|title=Oxford names poetry professor shortlist|last=Curtis|first=Polly|date=30. 4. 2004.|work=The Guardian|access-date=20. 9. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20211207185103/https://www.theguardian.com/education/2004/apr/30/highereducation.news|archive-date=7. 12. 2021.}}</ref> Повторно била спомената како потенцијален кандидат за оваа петгодишна позиција во 2009 година.<ref>{{Наведени вести|url=https://cherwell.org/2009/02/26/poet-laurete-snubs-oxford-poetry-post/|title=Poet Laureate snubs Oxford poetry post|last=Waterson|first=James|date=26. 2. 2009.|work=Cherwell|access-date=2. 10. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20191122142842/https://cherwell.org/2009/02/26/poet-laurete-snubs-oxford-poetry-post/|archive-date=22. 11. 2019.|publisher=Oxford Student Publications}}</ref> Карсон се приклучила на Програмата за креативно пишување на Универзитетот во Њујорк како истакнат поет и гостин-професорка во 2009 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://zhangnandi.com/about/news-publications/news/2009/november/nyu_creative_writing_program.html|title=NYU Creative Writing Program Presents New Interactive Performance by Anne Carson, Dec. 10|last=Polner|first=Robert|date=24. 11. 2009.|publisher=New York University|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> Заедно со нејзиниот сопруг и соработник Роберт Кари, таа држела едногодишен курс на Њујоршкиот универзитет за уметноста на соработка, наречен „Егоциркус“.<ref name="Anderson2013">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nytimes.com/2013/03/17/magazine/the-inscrutable-brilliance-of-anne-carson.html|title=The Inscrutable Brilliance of Anne Carson|last=Anderson|first=Sam|date=14. 3. 2013.|work=The New York Times Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20201023213738/https://www.nytimes.com/2013/03/17/magazine/the-inscrutable-brilliance-of-anne-carson.html|archive-date=23. 10. 2020.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> Била професорка на катедрата „Ендру Д. Вајт“ на [[Универзитет Корнел|Универзитетот Корнел]] од 2010 до 2016 година<ref name="Cornell">{{Наведена мрежна страница|url=https://adwhiteprofessors.cornell.edu/all-professors-at-large-1965-to-june-30-20222/|title=All Professors-at-Large – 1965 to June 30, 2025|work=Program for Andrew D. White Professors-at-Large|publisher=Cornell University|archive-url=https://web.archive.org/web/20180615031244/http://adwhiteprofessors.cornell.edu/all-professors-at-large-1965-to-june-30-20222/|archive-date=15. 6. 2018.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> и гостувачка поетеса во рамките на програмата „Мор“ (Mohr Visiting Poet) на [[Стенфордски универзитет|Стенфордскиот универзитет]] во 2013 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://events.stanford.edu/events/335/33565/|title=A Reading by Anne Carson, The Mohr Visiting Poet|date=23. 4. 2013.|work=Stanford: Event Calendar|publisher=Stanford University|archive-url=https://web.archive.org/web/20220120041605/https://events.stanford.edu/events/335/33565/|archive-date=20. 1. 2022.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> Се приклучила на колеџот „Бард“ како истакнат гостин-писател во 2014 година, предавајќи класични студии и пишани уметности.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bard.edu/news/releases/pr/fstory.php?id=2563|title=Esteemed Writer Anne Carson To Join Bard College Faculty|last=Primoff|first=Mark|date=29. 4. 2014.|publisher=Bard College|location=Annandale-on-Hudson, New York|archive-url=https://web.archive.org/web/20200915185155/https://www.bard.edu/news/releases/pr/fstory.php?id=2563|archive-date=15. 9. 2020.|accessdate=20. 9. 2020.}}</ref> Карсон ја опишала својата поразновидна улога во подоцнежниот дел од нејзината кариера како „гостин каде и да било“, а децениите поминати предавајќи старогрчки како „потполна радост“.<ref name="Anderson2013" /> == Признанија == Карсон била избрана за меѓународен писател на годината за 2022 година од страна на Кралското друштво за книжевност.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rsliterature.org/rsl-international-writers/|title=RSL International Writers|date=3. 9. 2023.|accessdate=3. 12. 2023.}}</ref> Во мај 2023 година била прогласена за почесен претседател на Класичното здружение за периодот 2023–2024 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://classicalassociation.org/governance/council/|title=Council|work=The Classical Association|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230505122741/https://classicalassociation.org/governance/council/|archive-date=5. 5. 2023.|accessdate=5. 5. 2023.}}</ref> Била наградена и со меѓународната награда „Вигдис“ (Vigdís Prize), како признание за нејзиниот извонреден придонес кон светските јазици и култури.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://english.hi.is/news/anne_carson_is_the_2023_vigdis_prize_laureate|title=Anne Carson is the 2023 Vigdís Prize Laureate {{!}} University of Iceland|work=english.hi.is|accessdate=2. 10. 2024.}}</ref> Ја добила Нобеловата награда за литература во 2026 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.com/news/articles/cq4g1j54nepyo|title=Canadian poet Anne Carson wins Nobel Prize in Literature|date=8. 10. 2026.|work=BBC News|language=en|accessdate=8. 10. 2026.}}</ref> == Приватен живот == Карсон е позната по тоа што е резервирана во врска со нејзиниот личен живот и по тоа што се воздржува од автобиографски толкувања на нејзините дела.<ref name="Willard2011,225-228">{{Наведена книга|url=https://www.academia.edu/490379|title=Critical Survey of Poetry: British, Irish and Commonwealth Poets|last=Willard|first=Thomas|date=2011|publisher=Salem Press|isbn=9781587657559|editor-last=Canfield Reisman|editor-first=Rosemary M.|location=Pasadena, California|pages=225–228|chapter=Anne Carson|access-date=26. 8. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20220517000614/https://www.academia.edu/490379|archive-date=17. 5. 2022.}}</ref> Информациите за неа во публикациите честопати се ограничени на реченицата: „Ен Карсон е родена во Канада и заработува за живот предавајќи старогрчки јазик“.<ref>{{Наведена книга|title=Short Talks|last=Carson|first=Anne|date=2015|publisher=Brick Books Classics|isbn=978-1-77131-342-1|location=London, Ontario|author-mask=1}}</ref> Иако не е исповедничка поетеса, нејзиното дело се смета за лично.<ref name="Scranton2014,202-214" /> Карсон изјавила дека го користи сопствениот живот демократски во својата работа, како само еден збир факти меѓу другите во светот.<ref name="Carson1997,1-22">{{Наведено списание|last=Carson|first=Anne|last2=D'Agata|first2=John|author-link2=John D'Agata|date=1997.|title=A ___ with Anne Carson|journal=The Iowa Review|volume=27|issue=2|pages=1–22|doi=10.17077/0021-065X.4868|doi-access=free}}</ref> Првиот брак на Ен Карсон, за време на кој таа го користела презимето Џакомели, траел осум години и завршил во 1980 година.<ref name="Rae2001" /> Оваа заедница, како и нејзините последици, се наведуваат како извор на вдахновение за есејот „Видови вода“ (собран во збирката ''„Плејнвотер“'' — Plainwater) и за поемата ''[[The Beauty of the Husband: A Fictional Essay in 29 Tangos|„Убавината на сопругот“]]''.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2001/09/30/books/last-tango.html|title=Last Tango|last=Merkin|first=Daphne|date=30. 9. 2001.|work=The New York Times|access-date=8. 10. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011120415/https://www.nytimes.com/2001/09/30/books/last-tango.html|archive-date=11. 10. 2020.|quote=It is always difficult, of course, to gauge how much is autobiographical in a writer's material, and Carson is trickier than most in this regard, but 'Husband' strikes me as being the least cloaked about its origins in lived life.|author-link=Daphne Merkin}}</ref> Карсон потврдила дека нејзиниот прв сопруг ги зел нејзините бележници кога се развеле (како што му се случува на протагонистот во ''„Убавината на сопругот“''), иако подоцна ги вратил.<ref name="Carson2012,29-47">{{Наведено списание|last=Carson|first=Anne|last2=Wachtel|first2=Eleanor|date=2012.|title=An Interview with Anne Carson|url=https://brickmag.com/an-interview-with-anne-carson/|journal=Brick: A Literary Journal|issue=89|pages=29–47|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908224945/https://brickmag.com/an-interview-with-anne-carson/|archive-date=8. 12. 2017.|access-date=23. 7. 2020.}}</ref> Нејзиниот татко Роберт боледувал од [[Алцхајмерова болест]]. Делата „Есеј за стаклото“ (собрано во ''„Стакло, иронија и Бог“''), „Многу тесен“ (собрано во ''„Плејнвотер“'') и „Стариот син кардиган на таткото“ (собрано во збирката ''[[Men in the Off Hours|„Мажи во слободните часови“]]'') се занимаваат со неговото ментално и физичко опаѓање. Нејзината мајка Маргарет (1913–1997) починала додека таа ја пишувала збирката ''„Мажи во слободните часови“''. Карсон ја завршила збирката со прозното дело „Додаток кон обичното време“, користејќи прецртани фрази од дневниците и ракописите на Вирџинија Вулф за да состави епитаф за неа.<ref name="Rae2001" /> Книгата ''[[Red Doc|„Црвен документ“]]'' е протолкувана како уште една елегија за смртта на нејзината мајка.<ref name="Scranton2014,202-214" /> Карсон ја опишала својата мајка како љубовта на нејзиниот живот.<ref name="Carson2012,29-47" /> <ref>{{Наведена книга|title=Decreation: Poetry, Essays, Opera|last=Carson|first=Anne|date=2006|publisher=Vintage Books|isbn=978-1-4000-7890-5|location=New York|page=5|chapter=Lines}}</ref> Нејзиниот брат Мајкл бил уапсен за трговија со дрога во 1978 година. Избегнувајќи ја кауцијата, тој побегнал од Канада и таа никогаш повеќе не го видела.<ref name="Carson2012,29-47" /> Карсон се осврнала на исчезнувањето на нејзиниот брат од нејзиниот живот во есејот „Водни маргини: Есеј за пливањето на мојот брат“ (собран во збирката ''„Плејнвотер“''), кој бил напишан како еден вид мемоари.<ref name="Willard2011,225-228" /> Во 2000 година, тој ѝ се јавил и се договориле да се сретнат во Копенхаген, каде што живеел, но починал пред да можат повторно да се поврзат.<ref name="Carson2011">{{Наведени вести|url=https://www.irishtimes.com/culture/books/evoking-the-starry-lad-her-brother-was-1.577255|title=Evoking the starry lad her brother was|last=Carson|first=Anne|date=19. 3. 2011.|work=The Irish Times|access-date=10. 10. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20210724045901/https://www.irishtimes.com/culture/books/evoking-the-starry-lad-her-brother-was-1.577255|archive-date=24. 7. 2021.|last2=Sehgal|first2=Parul|author-link2=Parul Sehgal}}</ref> Делото ''„Нокс“'' (Knox) — епитаф што Карсон го создала за својот брат во 2000 година, а кој бил објавен во 2010 година — е опишано како нејзино најексплицитно лично дело.<ref name="Scranton2014,202-214" /> Карсон е во брак со уметникот Роберт Кари, кого го запознала во Ен Арбор додека предавала на Универзитетот во Мичиген.<ref name="Anderson2013" /> Таа го опишала како нејзин сопруг.<ref name="Munoz2013" /> Проектите на кои работеле заедно вклучуваат дизајн на книги и изведби за ''„Нокс“'' и ''„Антигоник“''. Карсон, исто така, го нарекува Кари „рандомизатор“ за време на нивниот креативен процес.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.asymptotejournal.com/interview/an-interview-with-anne-carson-and-robert-currie/|title=An interview with Anne Carson and Robert Currie|last=Carson|first=Anne|last2=Currie|first2=Robert|date=10. 2013.|work=Asymptote|archive-url=https://web.archive.org/web/20201014005528/https://www.asymptotejournal.com/interview/an-interview-with-anne-carson-and-robert-currie/|archive-date=14. 10. 2020.|accessdate=7. 10. 2020.|author-mask=1|last3=Berkobien|first3=Megan}}</ref> На 19 април 2022 година, Карсон и Кари добиле исландско државјанство.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.althingi.is/altext/stjt/2022.019.html|title=Lög um veitingu ríkisborgararéttar|archive-url=https://web.archive.org/web/20221120001721/https://www.althingi.is/altext/stjt/2022.019.html|archive-date=20. 11. 2022.|accessdate=20. 11. 2022.}}</ref> Во една нејзина статија во списанието ''„Лондон ривју оф букс“'' (London Review of Books) од август 2024 година, таа открила дека ѝ била дијагностицирана [[Паркинсонова болест]].<ref>{{Наведени вести|url=https://www.lrb.co.uk/the-paper/v46/n16/anne-carson/gloves-on|title=Gloves on!|last=Carson|first=Anne|date=15. 8. 2024.|work=London Review of Books|access-date=11. 8. 2024.|issue=16|volume=46|language=en|issn=0260-9592}}</ref> == Награди и стипендии == === Добитничка === *1984: ''[[Quarterly Review of Literature]]'' Betty Colladay Award for ''Canicula di Anna''<ref name="Meyer Colladay" /> *1996: [[Lannan Literary Award]] for Poetry<ref name="Lannan Award">{{cite web |title=Anne Carson: 1996 Lannan Literary Award for Poetry |url=https://lannan.org/literary/detail/anne-carson/literary-award |website=Lannan Foundation |access-date=September 12, 2020 |archive-date=October 1, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201001080055/https://lannan.org/literary/detail/anne-carson/literary-award |url-status=live }}</ref> *1996: [[Quebec Writers' Federation Awards|QSPELL Award]] – [[A. M. Klein]] Prize for Poetry for ''Glass, Irony and God''<ref name="QSPELL" /> *1997: [[Pushcart Prize]] for "Jaget"<ref name="Meyer Pushcart" /> *1998: QSPELL Award – A. M. Klein Prize for Poetry for ''[[Autobiography of Red]]''<ref name="QSPELL" /> *2001: [[Griffin Poetry Prize]] for ''[[Men in the Off Hours]]'' (Canadian winner)<ref name="Griffin 2001">{{cite web |title=Anne Carson: Griffin Poetry Prize 2001 |url=https://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2001-shortlist/anne-carson/ |website=The Griffin Trust for Excellence in Poetry |access-date=September 12, 2020 |archive-date=April 5, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200405122314/http://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2001-shortlist/anne-carson/ |url-status=live }}</ref> *2001: [[T. S. Eliot Prize]] for ''[[The Beauty of the Husband]]''<ref name="Eliot 2001">{{cite web |title=About the T. S. Eliot Prize: List of Previous Winners |url=https://tseliot.com/prize/about-the-t-s-eliot-prize/ |publisher=T. S. Eliot Foundation |access-date=September 12, 2020 |archive-date=September 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930145428/https://tseliot.com/prize/about-the-t-s-eliot-prize/ |url-status=live }}</ref> *2001: [[Los Angeles Times Book Prize|''Los Angeles Times'' Book Prize]] for Poetry for ''The Beauty of the Husband''<ref>{{cite news |last1=Guccione |first1=Jean |title=10 Authors Honored With Times Book Prizes |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2002-apr-28-me-awards28-story.html |access-date=September 12, 2020 |agency=Los Angeles Times |date=April 28, 2002}}</ref> *2001: [[Quebec Writers' Federation Awards|QWF Award]] – A. M. Klein Prize for Poetry for ''The Beauty of the Husband''<ref name="QSPELL" /> *2010: [[PEN Award for Poetry in Translation]] for ''An Oresteia''<ref name="PEN Oresteia">{{cite web |title=2010 PEN Award for Poetry in Translation |url=https://pen.org/2010-pen-award-for-poetry-in-translation/ |publisher=PEN America |access-date=September 12, 2020 |date=November 16, 2012 |archive-date=June 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200621170341/https://pen.org/2010-pen-award-for-poetry-in-translation/ |url-status=live }}</ref> *2012: Criticos Prize (London Hellenic Prize) for ''Antigonick''<ref name="Criticos 2012">{{cite web |title=The 2012 Prize |url=http://londonhellenicprize.eu/past-winners-2/2012-prize/ |publisher=The London Hellenic Prize |access-date=September 12, 2020 |archive-date=December 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201230035928/http://londonhellenicprize.eu/past-winners-2/2012-prize/ |url-status=live }}</ref> *2014: Griffin Poetry Prize for ''[[Red Doc|Red Doc>]]'' (Canadian winner)<ref name="Griffin 2014">{{cite web |title=Anne Carson: Griffin Poetry Prize 2014 |url=https://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2014-shortlist/anne-carson/ |website=The Griffin Trust for Excellence in Poetry |access-date=September 12, 2020 |archive-date=September 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200921154113/https://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2014-shortlist/anne-carson/ |url-status=live }}</ref> *2016: [[Blue Metropolis]] International Literary Grand Prize for lifetime achievement<ref name="Blue Met 2016">{{cite web |title=Anne Carson wins 2016 Blue Metropolis Literary Grand Prix |url=http://bluemet.blogspot.com/2016/03/anne-carson-wins-2016-blue-metropolis.html |website=Azure Scratchings |publisher=Blue Metropolis Literary Festival & Foundation |access-date=September 12, 2020 |date=March 23, 2016 |archive-date=July 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210725054842/http://bluemet.blogspot.com/2016/03/anne-carson-wins-2016-blue-metropolis.html |url-status=live }}</ref> *2019: Manuel Acuña International Poetry Prize<ref>{{cite news |title=Anne Carson gana el Premio Internacional Manuel Acuña 2019 |url=https://aristeguinoticias.com/2312/kiosko/anne-carson-gana-el-premio-internacional-manuel-acuna-2019/ |access-date=September 14, 2020 |work=Aristegui Noticias |date=December 23, 2019 |language=es |archive-date=March 1, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200301201614/https://aristeguinoticias.com/2312/kiosko/anne-carson-gana-el-premio-internacional-manuel-acuna-2019/ |url-status=live }}</ref> *2020: [[Princess of Asturias Awards|Princess of Asturias Award]] for Literature<ref name="Asturias">{{cite web |title=Anne Carson: Princess of Asturias Award for Literature 2020 |website=Fundación Princesa de Asturias |url=https://www.fpa.es/en/princess-of-asturias-awards/laureates/2020-anne-carson.html |access-date=June 18, 2020 |archive-date=September 15, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200915204531/https://www.fpa.es/en/princess-of-asturias-awards/laureates/2020-anne-carson.html |url-status=live }}</ref> *2020: [[Governor General's Award for English-language poetry|Governor General's Literary Award]] for ''[[Norma Jeane Baker of Troy]]''<ref name="ggaward" /> *2021: [[PEN/Nabokov Award]] for Achievement in International Literature<ref name="PEN2021" /> *2025: [[Paris Review]] Hadada Prize for lifetime achievement<ref name="Hadada 2025">{{cite web |title=Anne Carson Will Receive Our 2025 Hadada Award |url=https://www.theparisreview.org/blog/2024/10/09/anne-carson-will-receive-our-2025-hadada-award/ |website=The Paris Review |access-date=June 20, 2025 |date=October 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250516090502/https://www.theparisreview.org/blog/2024/10/09/anne-carson-will-receive-our-2025-hadada-award/ |archive-date=May 16, 2025 |url-status=live}}</ref> *2025: [[Zbigniew Herbert International Literary Award]]<ref name="Herbert 2025">{{cite web|url=https://www.bn.org.pl/en/news/5700-anne-carson-receives-the-2025-zbigniew-herbert-international-literary-award.html |title=Anne Carson receives the 2025 Zbigniew Herbert International Literary Award |work=Biblioteka Narodowa (National Library) |date=June 14, 2025 |access-date=July 8, 2026}}</ref> *2026: [[Nobel Prize in Literature]].<ref name="NobelPrize.org"/> === Финалистка === *1993: [[Quebec Writers' Federation Awards|QSPELL Award]] – [[A. M. Klein]] Prize for Poetry shortlist for ''Short Talks''<ref name="QSPELL">{{cite web |title=The QWF Literary Awards: The A. M. Klein Prize for Poetry |url=https://qwf.org/prize/the-a-m-klein-prize-for-poetry/ |publisher=Quebec Writer's Federation |access-date=September 12, 2020 |archive-date=December 8, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208130359/https://qwf.org/prize/the-a-m-klein-prize-for-poetry/ |url-status=live }}</ref> *1994: [[Journey Prize]] shortlist for "Water Margins"<ref name="Journey 1994">{{cite book |editor1-last=Glover |editor1-first=Douglas |editor1-link=Douglas Glover (writer) |title=The Journey Prize Anthology 6: Short Fiction from the Best of Canada's New Writers |date=1993 |publisher=McClelland & Stewart |location=Toronto |isbn=978-0-7710-0314-1}}</ref> *1998: [[Forward Prizes for Poetry|Forward Prize]] shortlist for ''Glass and God''<ref name="Forward 1998">{{cite web |title=Forward Prizes Alumni: Shortlists by Year, 1998 |work=Forward Arts Foundation |url=https://www.forwardartsfoundation.org/forward-prizes-for-poetry/forward-prizes-alumni/ |access-date=September 12, 2020 |archive-date=September 24, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200924082945/https://www.forwardartsfoundation.org/forward-prizes-for-poetry/forward-prizes-alumni/ |url-status=live }}</ref> *1998: [[National Book Critics Circle Award]] Poetry finalist for ''[[Autobiography of Red]]''<ref name="NBCCA 1998">{{cite web |title=The National Book Critics Circle Award: 1998 Winners & Finalists |url=https://www.bookcritics.org/past-awards/1998/ |publisher=National Book Critics Circle |access-date=September 12, 2020 |archive-date=September 28, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200928085617/https://www.bookcritics.org/past-awards/1998/ |url-status=live }}</ref> *1999: [[T. S. Eliot Prize]] shortlist for ''Autobiography of Red''<ref>{{cite news |last1=Potts |first1=Robert |title=Best in the Language |url=https://www.theguardian.com/books/2000/jan/15/poetry.awardsandprizes |access-date=September 12, 2020 |agency=The Guardian |date=January 15, 2000 |archive-date=October 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151022063724/http://www.theguardian.com/books/2000/jan/15/poetry.awardsandprizes |url-status=live }}</ref> *2000: T. S. Eliot Prize shortlist for ''[[Men in the Off Hours]]''<ref>{{cite news |last1=Gibbons |first1=Fiachra |title=Sun shines again on poet Longley |url=https://www.theguardian.com/books/2000/jan/15/poetry.awardsandprizes |access-date=September 12, 2020 |agency=The Guardian |date=January 23, 2001 |archive-date=October 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151022063724/http://www.theguardian.com/books/2000/jan/15/poetry.awardsandprizes |url-status=live }}</ref> *2000: National Book Critics Circle Award Poetry finalist for ''Men in the Off Hours''<ref name="NBCCA 2000">{{cite web |title=The National Book Critics Circle Award: 2000 Winners & Finalists |url=https://www.bookcritics.org/past-awards/2000/ |publisher=National Book Critics Circle |access-date=September 12, 2020 |archive-date=June 25, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200625051658/https://www.bookcritics.org/past-awards/2000/ |url-status=live }}</ref> *2001: [[Governor General's Literary Awards|Governor General's Literary Award]] Poetry finalist for ''Men in the Off Hours''<ref name="ggaward">{{cite web |title=Governor General's Literary Awards: Past Winners and Finalists |url=https://ggbooks.ca/past-winners-and-finalists |website=Governor General's Literary Awards |publisher=Canada Council for the Arts |access-date=September 12, 2020 |archive-date=April 21, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210421134720/https://ggbooks.ca/past-winners-and-finalists |url-status=live }}</ref> *2002: [[Lenore Marshall Poetry Prize]] finalist for ''[[The Beauty of the Husband]]''<ref>{{cite web |title=Madeline DeFrees Receives 2002 Lenore Marshall Poetry Prize |url=http://www.poets.org/academy/news/pr021019.cfm |publisher=The Academy of American Poets |access-date=September 14, 2020 |date=October 19, 2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20021209032808/http://www.poets.org/academy/news/pr021019.cfm |archive-date=December 9, 2002 }}</ref> *2010: National Book Critics Circle Award Poetry finalist for ''Nox''<ref name="NBCCA 2010">{{cite web |title=The National Book Critics Circle Award: 2010 Winners & Finalists |url=https://www.bookcritics.org/past-awards/2010/ |publisher=National Book Critics Circle |access-date=September 12, 2020 |archive-date=September 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200921190204/https://www.bookcritics.org/past-awards/2010/ |url-status=live }}</ref> *2013: T. S. Eliot Prize shortlist for ''[[Red Doc|Red Doc>]]''<ref>{{cite news |title=T. S. Eliot poetry prize shortlist announced |url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-24657057 |access-date=September 12, 2020 |agency=BBC News |date=October 24, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231021144238/https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-24657057 |archive-date=October 21, 2023 |url-status=live}}</ref> *2013: [[Kitschies|The Kitschies]] Red Tentacle Award (best novel) finalist for ''Red Doc>''<ref>{{cite news |last1=Flood |first1=Alison |title=Thomas Pynchon in line for Kitschies' Red Tentacle award: Famously reclusive author joins Anne Carson, Patrick Ness, Ruth Ozeki and James Smythe on science fiction prize shortlist |url=https://www.theguardian.com/books/2014/jan/23/thomas-pynchon-kitschies-red-tentacle-award |access-date=October 2, 2020 |work=The Guardian |date=January 23, 2014 |archive-date=November 12, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112021355/http://www.theguardian.com/books/2014/jan/23/thomas-pynchon-kitschies-red-tentacle-award |url-status=live }}</ref> *2014: [[Folio Prize]] shortlist for ''Red Doc>''<ref name=2014Folio>{{cite web |url=http://www.thefolioprize.com/2014/02/the-2014-folio-prize-shortlist-is-announced/ |title=The 2014 Folio Prize Shortlist is Announced |publisher=The Folio Prize |date=February 10, 2014 |access-date=February 13, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140302022828/http://www.thefolioprize.com/2014/02/the-2014-folio-prize-shortlist-is-announced/ |archive-date=March 2, 2014}}</ref> *2018: [[New Academy Prize in Literature]] longlist<ref name="New Academy Prize" /> *2022: Governor General's Literary Award Poetry finalist for ''H of H Playbook''<ref>{{cite web |title=The Canada Council for the Arts Reveals the Governor General's Literary Awards Finalists |url=https://canadacouncil.ca/press/2022/10/the-canada-council-for-the-arts-reveals-the-governor-generals-literary-awards-finalists |website=Governor General's Literary Awards |publisher=Canada Council for the Arts |access-date=October 17, 2022 |archive-date=October 16, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016233455/https://canadacouncil.ca/press/2022/10/the-canada-council-for-the-arts-reveals-the-governor-generals-literary-awards-finalists |url-status=live }}</ref> {{col-break}} === Стипендии === * 1997: Стипендија на Белаџо центарот на Фондацијата Рокфелер<ref name="Mullins1997" /> * 1998: [[Guggenheim Fellowship|Гугенхајм стипендија]] за поезија <ref name="Guggenheim 1998" /> * 2000: [[MacArthur Fellowship|Стипендија „МекАртур“]] <ref name="MacArthur 2000" /> * 2007: Стипендија на Ана-Марија Келен, Американска академија во Берлин <ref name="Berlin Fellow" /> * 2011: Стипендија „Креативна Шкотска“ / „Коув Парк Мјуриел Спарк“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://covepark.org/residencies/creative-scotlandcove-park-muriel-spark-fellowship/|title=Creative Scotland / Cove Park Muriel Spark Fellowship: Anne Carson|publisher=Cove Park|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916232735/https://covepark.org/residencies/creative-scotlandcove-park-muriel-spark-fellowship/|archive-date=16. 9. 2020.|accessdate=16. 9. 2020.}}</ref> * 2018: Стипендија „Инга Марен Ото“, Центарот „Воденица“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.watermillcenter.org/anne-carson/#1|title=Anne Carson (In Residence: Inga Maren Otto Fellow)|date=22. 11. 2017.|work=The Watermill Center|archive-url=https://web.archive.org/web/20200518212713/https://www.watermillcenter.org/anne-carson/#1|archive-date=18. 5. 2020.|accessdate=12. 9. 2020.}}</ref> === Академски почести === * 1986–1987: Гостински стипендист на Фондацијата Рокфелер на 92-та улица Y (Њујорк) <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Vsd9jwYZ5HEC&q=The+Best+American+Poetry+1998|title=The Best of the Best American Poetry 1988-1997|date=1998|publisher=Scribner Poetry|isbn=0-684-84779-5|editor-last=Bloom|editor-first=Harold|editor-link=Harold Bloom|location=New York|page=307|chapter=Anne Carson|access-date=17. 7. 2020.|editor-last2=Lehman|editor-first2=David|editor-link2=David Lehman}}</ref> * 2012: Почесна диплома од Универзитетот во Торонто <ref name="Au-Yeung2012" /> * 2014: Почесен степен (доктор по литература) од Универзитетот Сент Ендрус <ref name="Sweetman2014" /> === Друго === * 1999: Меѓународен почесен член на Американската академија на уметностите и науките <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.amacad.org/person/anne-carson|title=Member Directory: Ms. Anne Carson|publisher=American Academy of Arts and Sciences|archive-url=https://web.archive.org/web/20220811153751/https://www.amacad.org/person/anne-carson|archive-date=11. 8. 2022.|accessdate=14. 9. 2020.}}</ref> * 1999: Модерна библиотека: 100 најдобри книги од нефикција (список на читатели) — ''[[Eros the Bittersweet|Горчливо-слаткиот Ерос]]'' <ref name="Modern Library" /> * 2000: Список на бестселери ''на „Њујорк тајмс“'' — ''[[Men in the Off Hours|Мажи во слободно време]]'' <ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2000/12/03/books/notable-books.html|title=Notable Books|date=3. 12. 2000.|work=The New York Times|access-date=2. 10. 2020.|archive-url=https://web.archive.org/web/20201117121236/https://www.nytimes.com/2000/12/03/books/notable-books.html|archive-date=17. 11. 2020.|page=66}}</ref> * 2005: Член на Орденот на Канада <ref name="Canada MC" /> * 2010: Судија за [[Griffin Poetry Prize|наградата Грифин за поезија]] <ref name="Griffin 2010" /> * 2011: Странски почесен член на Американската академија за уметност и книжевност <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://artsandletters.org/?s=%22Anne+Carson%22&restype=member|title=Members: Anne Carson|publisher=American Academy of Arts and Letters|archive-url=https://web.archive.org/web/20220818174058/https://artsandletters.org/?s=%22Anne+Carson%22&restype=member|archive-date=18. 8. 2022.|accessdate=14. 9. 2020.}}</ref> == Избрана библиографија == === Авторски дела === * ''[[Eros the Bittersweet]]'' (1986)<ref>{{Наведена книга|title=Eros the Bittersweet: An Essay|last=Carson|first=Anne|date=1986|publisher=Princeton University Press|isbn=9780608027401|location=Princeton}}</ref> * ''Short Talks'' (1992)<ref>{{Наведена книга|title=Short Talks|last=Carson|first=Anne|date=1992|publisher=Brick Books|isbn=978-1-77131-342-1|location=London, Ontario|author-mask=1}}</ref> * ''Glass, Irony, and God'' (1995)<ref>{{Наведена книга|title=Glass, Irony, and God|last=Carson|first=Anne|date=1995|publisher=New Directions|isbn=978-0-8112-1302-8|location=New York|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– го вклучува „The Glass Essay”}} * ''Plainwater'' (1995)<ref>{{Наведена книга|title=Plainwater: Essays and Poetry|last=Carson|first=Anne|date=1995|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=0-679-43178-0|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''[[Autobiography of Red]]'' (1998)<ref>{{Наведена книга|title=Autobiography of Red: A Novel in Verse|last=Carson|first=Anne|date=1998|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=0-375-40133-4|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''Economy of the Unlost'' (1999)<ref>{{Наведена книга|title=Economy of the Unlost (Reading Simonides of Keos with Paul Celan)|last=Carson|first=Anne|date=1999|publisher=Princeton University Press|isbn=0-691-03677-2|location=Princeton|author-mask=1}}</ref> * ''[[Men in the Off Hours]]'' (2000)<ref>{{Наведена книга|title=Men in the Off Hours|last=Carson|first=Anne|date=2000|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=978-0-375-40803-8|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''[[The Beauty of the Husband: A Fictional Essay in 29 Tangos|The Beauty of the Husband]]'' (2001)<ref>{{Наведена книга|title=The Beauty of the Husband: A Fictional Essay in 29 Tangos|last=Carson|first=Anne|date=2001|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=9780375408045|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''Decreation'' (2005)<ref>{{Наведена книга|title=Decreation: Poetry, Essays, Opera|last=Carson|first=Anne|date=2005|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=978-1-4000-4349-1|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''Nox'' (2010)<ref>{{Наведена книга|title=Nox|last=Carson|first=Anne|date=2010|publisher=New Directions|isbn=978-0-8112-1870-2|location=New York|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– го вклучува преводот на песната [[Катул|Катул 101]]}} * ''Antigonick'' (2012)<ref>{{Наведена книга|title=Antigonick (Sophokles)|last=Carson|first=Anne|date=2012|publisher=New Directions|isbn=9780811219570|location=New York|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– верзија на драмата'' [[Антигона (трагедија)|Антигона]]'' што ја напишал [[Софокле]]}} * ''[[Red Doc|Red Doc>]]'' (2013)<ref>{{Наведена книга|title=Red Doc>|last=Carson|first=Anne|date=2013|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=9780307960597|location=New York|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– продолжение на книгата ''Autobiography of Red''}} * ''Nay Rather'' (2013)<ref>{{Наведена книга|title=Nay Rather|last=Carson|first=Anne|date=2013|publisher=Sylph Editions (with the Center for Writers and Translators at the American University of Paris); The Cahiers Series, Number 21|isbn=978-1-90963103-8|location=London|author-mask=1}}</ref> * ''The Albertine Workout'' (2014)<ref>{{Наведена книга|title=The Albertine Workout|last=Carson|first=Anne|date=2014|publisher=New Directions [Poetry Pamphlet #13]|isbn=978-0-8112-2317-1|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''Float'' (2016)<ref>{{Наведена книга|title=Float|last=Carson|first=Anne|date=2016|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=978-1-101-94684-8|location=New York|author-mask=1}}</ref> * ''[[Norma Jeane Baker of Troy]]'' (2019)<ref>{{Наведена книга|title=Norma Jeane Baker of Troy|last=Carson|first=Anne|date=2019|publisher=Oberon Books|isbn=9781786827616|location=London|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– верзија на драмата ''Хелена'' што ја напишал [[Еврипид]]}} * ''The Trojan Women: A Comic'' (2021)<ref>{{Наведена книга|title=Euripides' The Trojan Women: A Comic|last=Carson|first=Anne|last2=Bruno|first2=Rosanna|date=2021|publisher=New Directions|isbn=9780811230797|location=New York|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– верзија Еурипидове драме Тројанке}} * ''H of H Playbook'' (2021)<ref>{{Наведена книга|title=H of H Playbook|last=Carson|first=Anne|date=2021|publisher=New Directions|isbn=9780811231237|location=New York|author-mask=1}}</ref> {{Мали|– за драмата ''[[Херакле (Еврипид)|Херакле]]'' што ја напишал Еурипид}} * ''Wrong Norma'' (2024)<ref>{{Наведена книга|title=Wrong Norma|last=Carson|first=Anne|date=2024|publisher=New Directions|isbn=9780811230346|location=New York|author-mask=1}}</ref> === Преводи === *''Electra'' (2001)<ref name="Electra">{{cite book |last1=Carson |first1=Anne |title=Sophocles, Electra |date=2001 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford & New York |isbn=978-0-19-504960-2}}</ref> {{small|– ''[[Electra (Sophocles play)|Electra]]'' by [[Sophocles]]}} *''[[If Not, Winter]]'' (2002)<ref name="Winter">{{cite book |last1=Carson |first1=Anne |author-mask=1 |title=If Not, Winter: Fragments of Sappho |date=2002 |publisher=Alfred A. Knopf |location=New York |isbn=978-0-375-41067-3}}</ref> {{small|– the poetry of [[Sappho]]}} *''Grief Lessons'' (2006)<ref name="Grief">{{cite book |last1=Carson |first1=Anne |author-mask=1 |title=Grief Lessons: Four Plays by Euripides |date=2006 |publisher=The New York Review of Books |location=New York |isbn=978-1-59017-180-6}}</ref> {{small|– ''[[Herakles (Euripides)|Herakles]]'', ''[[Hecuba (play)|Hecuba]]'', ''[[Hippolytus (play)|Hippolytus]]'', and ''[[Alcestis (play)|Alcestis]]'' by [[Euripides]]}} *''An Oresteia'' (2009)<ref name="Oresteia">{{cite book |last1=Carson |first1=Anne |author-mask=1 |title=An Oresteia |date=2009 |publisher=Farrar, Straus and Giroux |location=New York |isbn=978-0-86547-916-6}}</ref> {{small|– ''[[Agamemnon (play)|Agamemnon]]'' by [[Aeschylus]], ''Electra'' by Sophocles, ''[[Orestes (play)|Orestes]]'' by Euripides}} *''Iphigenia Among the Taurians'' (2014)<ref name="Iphigenia">{{cite book |last1=Carson |first1=Anne |author-mask=1 |title=Euripides, Iphigenia Among the Taurians |date=2014 |publisher=The University of Chicago Press |location=Chicago & London |isbn=978-0-226-20362-1}}</ref> {{small|– ''[[Iphigenia in Tauris]]'' by Euripides}} *''Antigone'' (2015)<ref name="Antigone">{{cite book |last1=Carson |first1=Anne |title=Sophokles, Antigone |date=2015 |publisher=Oberon Books |location=London |isbn=978-1-78319-810-8}}</ref> {{small|– ''[[Antigone (Sophocles play)|Antigone]]'' by Sophocles}} *''Bakkhai'' (2015)<ref name="Bakkhai">{{cite book |last1=Carson |first1=Anne |author-mask=1 |title=Euripides, Bakkhai |date=2015 |publisher=Oberon Books |location=London |isbn=978-1-78319-915-0}}</ref> {{small|– ''[[The Bacchae]]'' by Euripides}} {{col-end}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.poetryfoundation.org/poets/anne-carson Poetry Foundation biography] * [https://poets.org/poet/anne-carson Academy of American Poets biography] * [https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/anne-carson/ ''The Canadian Encyclopedia'' biography] * [https://www.theparisreview.org/interviews/5420/the-art-of-poetry-no-88-anne-carson ''The Paris Review'' interview] by [[Will Aitken]] (2004) * [https://brickmag.com/an-interview-with-anne-carson/ ''Brick'' interview] by [[Eleanor Wachtel]] (2012) * [https://www.publicbooks.org/cant-stop-screaming/ Commentary on ''Antigonick''] by [[Judith Butler]] (2012) * [https://49thshelf.com/Blog/2021/07/06/The-Chat-with-GG-s-Literature-Award-Winner-Anne-Carson The Chat with GG's Literature Award Winner Anne Carson] ''49th Shelf'' (2021 {{Нобелова награда за литература}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Карсон, Ен}} [[Категорија:Добитници на Нобеловата награда за литература]] [[Категорија:Канадски нобеловци]] [[Категорија:Луѓе од Торонто]] [[Категорија:Статии со текст на англиски]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1950 година]] im7hbs8b5r64u1ih7xyxxu9ight0xf3 14 1405343 5642292 2026-10-09T08:53:50Z Buli 2648 Создадена страница со: [[Категорија:Повреди]] 5642292 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Повреди]] do35arkmwb2nhsy1m76df8rj7w03sh2 2 1405344 5642299 2026-10-09T09:29:38Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{нов корисник}} 5642299 wikitext text/x-wiki {{нов корисник}} dyzbtzne3jtn8n061qqyvfe6gib9jmy 2 1405345 5642300 2026-10-09T09:29:41Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{нов корисник}} 5642300 wikitext text/x-wiki {{нов корисник}} dyzbtzne3jtn8n061qqyvfe6gib9jmy 2 1405346 5642301 2026-10-09T09:29:43Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{нов корисник}} 5642301 wikitext text/x-wiki {{нов корисник}} dyzbtzne3jtn8n061qqyvfe6gib9jmy 2 1405347 5642302 2026-10-09T09:29:45Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{нов корисник}} 5642302 wikitext text/x-wiki {{нов корисник}} dyzbtzne3jtn8n061qqyvfe6gib9jmy 2 1405348 5642303 2026-10-09T09:29:47Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{нов корисник}} 5642303 wikitext text/x-wiki {{нов корисник}} dyzbtzne3jtn8n061qqyvfe6gib9jmy 2 1405349 5642304 2026-10-09T09:29:49Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{нов корисник}} 5642304 wikitext text/x-wiki {{нов корисник}} dyzbtzne3jtn8n061qqyvfe6gib9jmy 2 1405350 5642305 2026-10-09T09:29:51Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{нов корисник}} 5642305 wikitext text/x-wiki {{нов корисник}} dyzbtzne3jtn8n061qqyvfe6gib9jmy 2 1405351 5642306 2026-10-09T09:29:53Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{нов корисник}} 5642306 wikitext text/x-wiki {{нов корисник}} dyzbtzne3jtn8n061qqyvfe6gib9jmy 2 1405352 5642307 2026-10-09T09:29:55Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{нов корисник}} 5642307 wikitext text/x-wiki {{нов корисник}} dyzbtzne3jtn8n061qqyvfe6gib9jmy 2 1405353 5642308 2026-10-09T09:29:57Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{нов корисник}} 5642308 wikitext text/x-wiki {{нов корисник}} dyzbtzne3jtn8n061qqyvfe6gib9jmy 2 1405354 5642309 2026-10-09T09:29:59Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{нов корисник}} 5642309 wikitext text/x-wiki {{нов корисник}} dyzbtzne3jtn8n061qqyvfe6gib9jmy 2 1405355 5642310 2026-10-09T09:30:24Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{нов корисник}} 5642310 wikitext text/x-wiki {{нов корисник}} dyzbtzne3jtn8n061qqyvfe6gib9jmy 0 1405356 5642312 2026-10-09T09:48:51Z Andrej dren 137562 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1351626381|Georg Franz Hoffmann]]“ 5642312 wikitext text/x-wiki [[Податотека:G._Fr._Hoffmann3.jpg|мини| Георг Франц Хофман.]] '''Георг Франц Хофман''' бил германски [[Ботаника|ботаничар]] и [[Лихенологија|лихенолог]]. Роден бил на 13 јануари 1760 година во Марктбрајт, [[Германија]], а починал на 17 март 1826 година во [[Москва]], [[Русија]].<ref name="Kärnefelt" /> == Професионална кариера == Откако дипломирал на Универзитетот во Ерланген во 1786 година, и продолжил да работи таму помеѓу 1787 и 1792 година како професор по ботаника. Помеѓу 1792 и 1803 година бил раководител на Одделот за ботаника и директор на Ботаничката градина на [[Гетингенски универзитет]]. Веќе познат ботаничар, поради неговата работа на [[лишаи]], тој се населил во Москва во јануари 1804 година и го раководел Одделот за ботаника на [[Московски државен универзитет „Ломоносов“|Московскиот универзитет]],<ref name="Kärnefelt">{{Наведено списание|last=Kärnefelt|first=Ingvar|date=2012|title=Lichenology in Germany: Past, Present and Future|journal=Schlechtendalia|volume=23|page=5}}</ref> како и Ботаничката градина. == Дела == * ''Опис и адумбрација на плантажа и класа на криптогамика Linnaei qua lichenes dicuntur...'' (1789-1801) * ''Вегетабилија криптогама'' . (1790, Ерланген) * ''Номенклатор Фунгорум'' . (1789-1790, два тома, Берлин) * ''Historia salicum, iconibus illustrata'' . (1785-1787, Лајпциг) * ''[[iarchive:b28778443/page/n7/mode/2up|Deutschlands Flora, oder, Botanisches Taschenbuch]]'' (1791, 1795, 1800 и 1804, Ерланген) * ''Enumeratio plantarum et seminum hort botanici mosquensis'' . (1808, Москва) * ''Genera Plantarum Umbelliferarum'' (1814, 1816, Москва) * ''Herbarium vivum, sive collectio plantarum siccarun, Caesareae Universitatis Mosquensis'' ''.'' ''Pars secunda, континенти. . .'' (1825) Во 1787 година, [[Улоф Сварц|Улоф Петер Сварц]] (1760–1818) му го посветил родот ''Hoffmannia'' од броќови.{{Ботаничар|Hoffm.|Hoffmann, Georg Franz}} == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://herba.msu.ru/botanists/hoffmann/ Ботанички сервер на Московскиот државен универзитет: Георг Франц Хофман] [[Категорија:Починати во 1826 година]] [[Категорија:Родени во 1760 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] 8dcgpn4x5tle4vy8pn1tdjxr0c2j8xh 0 1405357 5642313 2026-10-09T09:49:07Z Naumov Dren 137555 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1228894588|Georges François Reuter]]“ 5642313 wikitext text/x-wiki [[File:Georges_Francois_Reuters.jpg|мини| Жорж Франсоа Ројтерс]] '''Жорж Франсоа Ројтер''' (30 ноември 1805 – 23 мај 1872) бил француски [[Ботаника|ботаничар]] и колекционер на растенија. Роден е во Париз, а починал во [[Женева]]. Првично тој бил гравер, во 1835 година ја сменил професијата и го посветил своето време и енергија на ботаниката.<ref>[http://www.herbarien.uzh.ch/static/database/sammlerdetails_en.php?id=404 Zürich Herbaria] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150215065632/http://www.herbarien.uzh.ch/static/database/sammlerdetails_en.php?id=404|date=2015-02-15}} (short biography)</ref> Почнувајќи од 1835 година, работел како [[кустос]] на хербариумот на [[Огистен Пирам де Кандол|Огистен Пирамус де Кандол]], додека од 1841 до 1849 година бил кустос на хербариумот на [[Пјер Едмон Боасје|Пјер Едмон Боасие]]. Соработувал со Боасие на бројни проекти што вклучуваа разни патувања за собирање растенија. Од 1849 година до неговата смрт, тој бил директор на ботаничката градина во [[Женева]]. Во 1838 година ботаничкиот род ''Reutera'' бил именуван во негова чест од Боасие.<ref>[https://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?23744 GRIN Taxonomy for Plants] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150923231832/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?23744|date=2015-09-23}} Reutera Boiss.</ref> == Објавени дела == * „Diagnoses plantarum novarum hispanicarum praesertim in Castella nova lectarum“ (со Пјер Едмонд Боасие), 1842 година. * ''Essai sur la vegétation de la Nouvelle Castille'', 1843 - Есеј за вегетацијата на Нова Кастилја * „Pugillus planarum novarum Africae borealis Hispaniaeque australis“ (со Пјер Едмонд Боасие), 1852 година. * ''Quelques notes sur la vegétation de l'Algérie'', 1852 - Некои белешки за вегетацијата на [[Алжир]]. * ''Catalog des plantes vasculaires qui croissent naturellement aux environs de Genéve'', 1861 - Каталог на васкуларни растенија родени во околината на Женева. {{Ботаничар|Reut.}}{{Наводи}} == Наводи == {{Нормативна контрола}}<templatestyles src="Reflist/styles.css" /> [[Категорија:Починати во 1872 година]] [[Категорија:Родени во 1805 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Научници од Париз]] oaz7k6ny99o423hj87rh7kmeux8ywx6 5642315 5642313 2026-10-09T09:52:50Z Naumov Dren 137555 променето презимето под сликата од Ројтерс во Ројтер. 5642315 wikitext text/x-wiki [[File:Georges_Francois_Reuters.jpg|мини| Жорж Франсоа Ројтер]] '''Жорж Франсоа Ројтер''' (30 ноември 1805 – 23 мај 1872) бил француски [[Ботаника|ботаничар]] и колекционер на растенија. Роден е во Париз, а починал во [[Женева]]. Првично тој бил гравер, а во 1835 година ја сменил професијата и го посветил своето време и енергија на ботаниката.<ref>[http://www.herbarien.uzh.ch/static/database/sammlerdetails_en.php?id=404 Zürich Herbaria] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150215065632/http://www.herbarien.uzh.ch/static/database/sammlerdetails_en.php?id=404|date=2015-02-15}} (short biography)</ref> Почнувајќи од 1835 година, работел како [[кустос]] на хербариумот на [[Огистен Пирам де Кандол|Огистен Пирамус де Кандол]], додека од 1841 до 1849 година бил кустос на хербариумот на [[Пјер Едмон Боасје|Пјер Едмон Боасие]]. Соработувал со Боасие на бројни проекти што вклучуваа разни патувања за собирање растенија. Од 1849 година до неговата смрт, тој бил директор на ботаничката градина во [[Женева]]. Во 1838 година ботаничкиот род ''Reutera'' бил именуван во негова чест од Боасие.<ref>[https://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?23744 GRIN Taxonomy for Plants] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150923231832/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?23744|date=2015-09-23}} Reutera Boiss.</ref> == Објавени дела == * „Diagnoses plantarum novarum hispanicarum praesertim in Castella nova lectarum“ (со Пјер Едмонд Боасие), 1842 година. * ''Essai sur la vegétation de la Nouvelle Castille'', 1843 - Есеј за вегетацијата на Нова Кастилја * „Pugillus planarum novarum Africae borealis Hispaniaeque australis“ (со Пјер Едмонд Боасие), 1852 година. * ''Quelques notes sur la vegétation de l'Algérie'', 1852 - Некои белешки за вегетацијата на [[Алжир]]. * ''Catalog des plantes vasculaires qui croissent naturellement aux environs de Genéve'', 1861 - Каталог на васкуларни растенија родени во околината на Женева. {{Ботаничар|Reut.}}{{Наводи}} == Наводи == {{Нормативна контрола}}<templatestyles src="Reflist/styles.css" /> [[Категорија:Починати во 1872 година]] [[Категорија:Родени во 1805 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Научници од Париз]] a825vhxtepur52wjdnfexvho2qp5ev5 5642317 5642315 2026-10-09T09:54:06Z Naumov Dren 137555 ситни промени, печатни грешки и точки. 5642317 wikitext text/x-wiki [[File:Georges_Francois_Reuters.jpg|мини| Жорж Франсоа Ројтер]] '''Жорж Франсоа Ројтер''' (30 ноември 1805 – 23 мај 1872) бил француски [[Ботаника|ботаничар]] и колекционер на растенија. Роден е во Париз, а починал во [[Женева]]. Првично тој бил гравер, а во 1835 година ја сменил професијата и го посветил своето време и енергија на ботаниката.<ref>[http://www.herbarien.uzh.ch/static/database/sammlerdetails_en.php?id=404 Zürich Herbaria] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150215065632/http://www.herbarien.uzh.ch/static/database/sammlerdetails_en.php?id=404|date=2015-02-15}} (short biography)</ref> Почнувајќи од 1835 година, работел како [[кустос]] на хербариумот на [[Огистен Пирам де Кандол|Огистен Пирамус де Кандол]], додека од 1841 до 1849 година бил кустос на хербариумот на [[Пјер Едмон Боасје|Пјер Едмон Боасие]]. Соработувал со Боасие на бројни проекти што вклучуваа разни патувања за собирање растенија. Од 1849 година до неговата смрт, тој бил директор на ботаничката градина во [[Женева]]. Во 1838 година ботаничкиот род ''Reutera'' бил именуван во негова чест од Боасие.<ref>[https://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?23744 GRIN Taxonomy for Plants] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150923231832/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?23744|date=2015-09-23}} Reutera Boiss.</ref> == Објавени дела == * „Diagnoses plantarum novarum hispanicarum praesertim in Castella nova lectarum“ (со Пјер Едмонд Боасие), 1842 година. * ''Essai sur la vegétation de la Nouvelle Castille'', 1843 - Есеј за вегетацијата на Нова Кастилја. * „Pugillus planarum novarum Africae borealis Hispaniaeque australis“ (со Пјер Едмонд Боасие), 1852 година. * ''Quelques notes sur la vegétation de l'Algérie'', 1852 - Некои белешки за вегетацијата на [[Алжир]]. * ''Catalog des plantes vasculaires qui croissent naturellement aux environs de Genéve'', 1861 - Каталог на васкуларни растенија родени во околината на Женева. {{Ботаничар|Reut.}}{{Наводи}} == Наводи == {{Нормативна контрола}}<templatestyles src="Reflist/styles.css" /> [[Категорија:Починати во 1872 година]] [[Категорија:Родени во 1805 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] jpsv211nh91gyhcdopghvq3ow84hvrk 0 1405358 5642316 2026-10-09T09:54:01Z Sara Davidovska Dren 137560 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1356214537|Johann Georg Christian Lehmann]]“ 5642316 wikitext text/x-wiki {{Ботаничар|Lehm.}}  '''Јохан Георг Кристијан Леман''' (25 февруари 1792 &#x2013; 12 февруари 1860) бил германски ботаничар. Роден бил во [[Хазелау]], во близина на [[Итерзен]], [[Војводство Холштајн|Холштајн]], Леман студирал медицина во [[Копенхаген]] и [[Гетинген]], докторирал по медицина во 1813 година на Универзитетот во [[Јена]] во 1814 година. Потоа остатокот од својот живот го поминал како професор по физика и природни науки и главен библиотекар во ''Гимназијата Академикум'' во [[Хамбург]]. Плоден [[Монографија|монографист]] со навидум караница, тој беше член на 26 научни друштва и основач на Хамбуршката ботаничка градина, Леман починал во Хамбург во 1860 година. Некои од подоцнежните илустрации на Јохан Леман биле изработени од германскиот [[Ентомологија|ентомолог]] Јохан Вилхелм Мајген. Ботаничките примероци собрани од Леман се чуваат во институции, вклучувајќи го и Националниот хербариум на Викторија, Кралските ботанички градини на Викторија.<ref name="Bionomia">{{Наведена мрежна страница|url=https://bionomia.net/Q62981/deposited-at|title=Specimens depisited at.|work=Bionomia|accessdate=15 November 2024}}</ref> == Литература == ** ''Generis Nicotiniarum Historia'' Hamburg 1818 ** ''Plantae e Familiae Asperifoliarum Nuciferae'' 1818 ** ''Monographia Generis Primularum'' Lipsiae 1819 ** ''Monographia Generis Potentillarum'' 1820 Supplement 1836 ** ''Semina in Horto Botanico Hamburgensi'' 1822-1840 ** ''Icones et Descriptiones Novarum et Minus Cognitarum Stirpium'' in 5 parts of 10 plates each 1: 1821 2: 1822 3: 1823 4: 1823 5: 1824 ** ''Novarum et Minus Cognitarum Stirpium Pugillus I-X Addita Enumeratione Plantarum Omnium in his Pugillus Descriptarum''. Hamburgi 1828-1857 ** ''Delectus Seminum quae in Horto Hamburgensium Botanico e Collectioni Anni''1830-1840; 1849–1852 ** ''Plantae Preissianae'' Hamburg 1844-1847 ** ''Index Seminum in Horto Botanico Hamburgensi A. 1851 Collectorum'' Hamburg 1851-1855 ** ''Revisionem Potentillarum'' 1856 ** ''Observationes zoologicae praesertim in faunam hamburgensem. Pugillus primus. Indicem scholarum publice privatimque in Hamburgensium Gymnasio Academico'' 1822 == Наводи == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Нормативна контрола}} * {{Наведена книга|title=Authors of Plant Names|last=Brummitt|first=R. K.|last2=Powell|first2=C. E.|publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]]|year=1992|isbn=1-84246-085-4}} == Надворешни врски == * https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/56/Johann_Christian_Lehmann.jpg * [http://mdz.bib-bvb.de/digbib/lexika/adb/images/adb018/@ebt-link?target=idmatch(entityref,adb0180145) Алг.] [http://mdz.bib-bvb.de/digbib/lexika/adb/images/adb018/@ebt-link?target=idmatch(entityref,adb0180145) Дојче Биографи] [[Category:Articles with dead external links from February 2020]] [[Category:Articles with permanently dead external links]] <sup class="noprint Inline-Template" data-ve-ignore=""><span style="white-space: nowrap;">&#x5B; ''[[Википедија:Мртви врски|<span title="Dead link tagged February 2020">трајна мртва врска</span>]]'' &#x5D;</span></sup> [[Категорија:Дописни членови на Петербуршката академија на науките]] [[Категорија:Апсолвенти на Јенскиот универзитет]] [[Категорија:Германски ентомолози]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Починати во 1860 година]] [[Категорија:Родени во 1792 година]] [[Категорија:Статии со hCards]] ejxgleo1k01v1e6hehd0s0cbuzj0kpw 0 1405359 5642318 2026-10-09T09:58:20Z FloraPetrovskaDren 137559 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1372821484|Josef Velenovský]]“ 5642318 wikitext text/x-wiki '''Веленовски''' (22 април 1858 – 7 мај 1949) бил чешки [[Ботаника|ботаничар]], [[Микологија|миколог]], птеридолог и [[Бриологија|бриолог]].<ref name="Nature">{{Наведено списание|last=J.G.F.D.|year=1949|title=Prof. J. Velenovsky|journal=Nature|volume=163|page=902|doi=10.1038/163902a0|doi-access=free}}</ref> Тој работел и со фосили. Тој бил истражувач и професор на Ботаничкиот институт на [[Карлов универзитет|Универзитетот во Прага]], наизенично со својот колега [[Ладислав Јозеф Челаковски]]. Веленовски бил и професор по ботаника на [[Карлов универзитет|Универзитетот Чарлс]], каде што се фокусирал на проучување на микологијата во последната половина од својот живот. Веленовски собрал безброј примероци, особено во Нова Централна [[Чешка (историска област)|Бохемија]].<ref name="Nature" /> Тој бил плоден автор (или коавтор) на нови габни видови, формално опишувајќи околу 2700 во текот на својата кариера.<ref name="Lücking 2020">{{Наведено списание|last=Lücking|first=Robert|author-link=Robert Lücking|year=2020|title=Three challenges to contemporaneous taxonomy from a licheno-mycological perspective|journal=Megataxa|volume=1|issue=1|pages=78–103 [85]|doi=10.11646/megataxa.1.1.16|doi-access=free}}</ref> Многу од неговите примероци и други колекции се наоѓаат во хербариумот на [[Национален музеј (Прага)|Народниот музеј]] во Прага. Тој соработувал со чешкиот ботаничар [[Václav Stříbrný|Вацлав Стрибрњи]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://de.wikipedia.org/wiki/V%C3%A1clav_St%C5%99%C3%ADbrn%C3%BD|title=Václav Stříbrný|last=Stříbrný|first=Václav|date=18 December 2024|work=Wikipedia|language=de}}</ref>, на пример, при нудењето на неговата серија примероци слични на exsiccata, ''Flora bulgarica,'' во 1890-тите години на 20 век, на продажба. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.botanischestaatssammlung.de/DatabaseClients/IndExs/Exsiccatae_IndExs_Details.jsp?ExsiccataID=1514753919|title=Plantae Bulgaricae exsiccatae [Flora bulgarica]: IndExs ExsiccataID=1514753919|work=IndExs - Index of Exsiccatae|publisher=Botanische Staatssammlung München|accessdate=17 January 2026}}</ref>{{Ботаничар|Velen.|Velenovský, Josef}} *** ''[[:en:Notocactus_velenovsky|Notocactus velenovsky]]'' {{small|Frič (1891)}} *** ''[[:en:Trifolium_velenovskyi|Trifolium velenovskyi]]'' {{small|Vandas ex Velen. (1891)}} *** ''[[:en:Tortula_velenovskyi|Tortula velenovskyi]]'' {{small|Schiffner (1893)}} *** ''[[:en:Centaurea_velenovskyi|Centaurea velenovskyi]]'' {{small|Adamović (1894)}} *** ''[[:en:Astragalus_velenovskyi|Astragalus velenovskyi]]'' {{small|Nábělek, (1923)}} *** ''[[:en:Russula_velenovskyi|Russula velenovskyi]]'' {{small|Melzer & Zvára (1927)}} *** ''[[:en:Naucoria_velenovskyi|Naucoria velenovskyi]]'' {{small|Pilát (1930)}} *** ''[[:en:Galium_velenovskyi|Galium velenovskyi]]'' {{small|Ančev (1975)}} *** ''[[:en:Entoloma_velenovskyi|Entoloma velenovskyi]]'' {{small|Noordel. (1979)}} *** ''[[:en:Daphne_velenovskyi|Daphne velenovskyi]]'' {{small|Halda (1981)}} *** ''[[:en:Hilpertia_velenovskyi|Hilpertia velenovskyi]]'' {{small|Schiffner & R.H.Zander (1989)}} *** ''[[:en:Cortinarius_velenovskyanus|Cortinarius velenovskyanus]]'' {{small|Moënne-Locc. & Reumaux (1997)}} *** ''[[:en:Cyanus_velenovskyi|Cyanus velenovskyi]]'' {{small|Adamović, Wagenitz & Greuter (2003)}} *** ''[[:en:Mollisia_velenovskyi|Mollisia velenovskyi]]'' {{small|Gminder (2006)}} == Избрани публикации == * {{Наведена книга|url=https://bibdigital.rjb.csic.es/idurl/1/12029|title=Flora Bulgarica. Descriptio et enumeratio systematica plantarum vascularium in principatu Bulgariae sponte nascentium|publisher=Prostat apud Fr. Řivnáč, bibliopolam|year=1891|location=Pragae}} * {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/florabulgaricade00vele/page/n3/mode/2up|title=Flora Bulgarica: Descriptio et enumeratio systematica plantarum vascularium in Principatu Bulgariae sponte nascentium; Supplementum I|publisher=Prostat apud Fr. Řivnáč, bibliopolam|year=1898|location=Pragae}} == Поврзете == * Категорија:Такса именувана од Јозеф Веленовски == Наводи == {{Наводи|refs=<ref name="Krivka2010">{{cite journal |title=Josef Velenovsky, a great Czech botanist, philosopher and politician |journal=Phytologia Balcanica |year=2010 |author=Krivka P. |volume=16 |issue=2 |pages=[http://www.bio.bas.bg/~phytolbalcan/PDF/16_2/16_2_17_Krivka.pdf 313 - 18] |issn=1310-7771}}</ref> <ref name="urlMycological Department - National Museum">{{cite web |url=http://www.nm.cz/english/departments/mycology-history.php |title=Mycological Department - History and collections in detail |publisher=Národní Muzeum |access-date=2011-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101101224824/http://www.nm.cz/english/departments/mycology-history.php |archive-date=2010-11-01 |url-status=dead }}</ref>}}{{Нормативна контрола}} == Надворешни врски == * [http://botany.cz/cs/velenovsky/ Botany.cz] Биографија (на чешки) * Works by or about Josef Velenovský {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Апсолвенти на Карловиот универзитет]] [[Категорија:Починати во 1949 година]] [[Категорија:Родени во 1858 година]] [[Категорија:Чешки миколози]] [[Категорија:CS1: долга вредност за volume]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] 7rappb2peegtgsr5h7oa5jxvfvwl6m4 0 1405360 5642319 2026-10-09T09:58:25Z Јована тасева 137563 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1346280022|Anton Rochel]]“ 5642319 wikitext text/x-wiki '''Антон Рохел''' (18 јуни 1770 во Нојнкирхен - 12 мај 1847 во [[Грац]]|) тој бил австриски хирург и природонаучник, познат по своите ботанички истражувања на [[Банат]] и [[Карпати|Карпатите]]. До 1798 година тој служел како хирург во австриската армија, а потоа од 1798 до 1820 година работел како лекар во [[Моравија]] и Унгарија. Од 1820 до 1840 година бил кустос во ботаничката градина во [[Пешта]]. Во 1835 година тој презел ботаничка експедиција во Банат заедно со Јозеф Дорнер и [[János Heuffel|Јанос Хефел]]. Ботаничкиот род ''[[Rochelia]]'' (во семејството [[Лисичинки|Boraginaceae]]) бил именуван во негова чест од Лудвиг Рајхенбах во 1824 година. == Објавени дела == * ''Naturhistorische miscellen uber den nordwestlichen Карпат во Обер-Унгарн'', 1821 година &#x2013; Природно-историски белешки за северозападните Карпати во горниот дел на Унгарија. * ''Plantae Banatus rariores: iconibus et descriptionibus illustratae'', 1828 година. * ''Botanische Reise in das Banat im Jahre 1835 nebst Gelegenheits-Bemerkungen'', 1838 &#x2013; Ботаничко патување до Банат во 1835 година. {{Ботаничар|Rochel|Rochel, Anton}} [[Категорија:Починати во 1847 година]] [[Категорија:Родени во 1770 година]] nq9m2os4dieja6fj4zxi18adux3knch 0 1405361 5642320 2026-10-09T09:59:13Z Magdalenadren22 137561 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1280569161|Jakob Friedrich Ehrhart]]“ 5642320 wikitext text/x-wiki '''Јакоб Фридрих Ерхарт''' (4 ноември 1742, Холдербанк, Аргау - 26 јуни 1795) бил германски [[Ботаника|ботаничар]], ученик на [[Карл Линеј]] на Универзитетот во Упсала, а подоцна тој бил и директор на Ботаничката градина во [[Хановер]], каде што создал неколку големи ботанички дела помеѓу 1780 и 1793 година. Ерхарт бил првиот автор кој го користел рангот на [[Подвид|подвидови]] во ботаничката литература и објавил многу имиња на подвидови помеѓу 1780 и 1789 година. Ерхарт издаде неколку exsiccatae, првата ''Phytophylacium Ehrhartianum, continens plantas, quas in locis earum natalibus collegit et exsiccavit Fridericus Ehrhart''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.botanischestaatssammlung.de/DatabaseClients/IndExs/Exsiccatae_IndExs_Details.jsp?ExsiccataID=306756615|title=Phytophylacium Ehrhartianum, continens plantas, quas in locis earum natalibus collegit et exsiccavit Fridericus Ehrhart: IndExs ExsiccataID=306756615|work=IndExs – Index of Exsiccatae|publisher=Botanische Staatssammlung München|accessdate=27 July 2024}}</ref> Тој бил еден од првите кој подготвил exsiccatae за да им ги продаде на своите колегите, имено серијата ''Arbores, frutices et suffrutices Linnaei quas in usum dendrophilorum collegit et exsiccavit Fr.'' ''Ehrhart'' и ''Calamariae, Gramina et Tripetaloideae Linnaei, quas in usum botanicophilorum collegit et exsiccavit Fr.'' ''Ерхарт'' .<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.botanischestaatssammlung.de/DatabaseClients/IndExs/Exsiccatae_IndExs_Details.jsp?ExsiccataID=788668032|title=Arbores, frutices et suffrutices Linnaei quas in usum dendrophilorum collegit et exsiccavit Fr. Ehrhart: IndExs ExsiccataID=788668032|work=IndExs - Index of Exsiccatae|publisher=Botanische Staatssammlung München|accessdate=1 October 2024}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.botanischestaatssammlung.de/DatabaseClients/IndExs/Exsiccatae_IndExs_Details.jsp?ExsiccataID=2097529087|title=Calamariae, Gramina et Tripetaloideae Linnaei, quas in usum botanicophilorum collegit et exsiccavit Fr. Ehrhart: IndExs ExsiccataID=2097529087|work=IndExs - Index of Exsiccatae|publisher=Botanische Staatssammlung München|accessdate=18 September 2022}}</ref> Во 1779 година, Карл Петер Тунберг (1743–1828) именувал род на треви, ''[[:en:Ehrharta|Ehrharta]]'', во чест на Ерхарт. == Публикации == * ''Хлорис хановерана'', 1776 година. * ''Supplementum systematis vegetabilium, generum et specierum plantarum'', 1781 година. * ''Beiträge zur Naturkunde, und den damit verwandten Wissenschaften, besonders der Botanik, Chemie, Haus- und Landwirthschaft, Arzneigelahrtheit und Apothekerkunst'', седум тома (1787 до 1792) – Прилози за [[Природонаука|природната историја]] итн. * Автобиографија во „Аналите на ботаниката“ на Устери. <templatestyles src="Botanist/styles.css" />{{Ботаничар|Ehrh.|Ehrhart, Jakob Friedrich}} == Наводи == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Наводи}} [[Категорија:Германски миколози]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Починати во 1795 година]] [[Категорија:Родени во 1742 година]] ich54pvtpy5w3j3j5e0mt4fps7xy9sw 0 1405362 5642321 2026-10-09T10:00:34Z Dragana Todoorovska Dren 137557 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1369267749|Dominique Alexandre Godron]]“ 5642321 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Dominique_Alexandre_Godron.jpg|десно|мини| Доминик Александар Годрон]] '''Доминик Александар Годрон''' ({{МФА|fr|dɔminik alɛksɑ̃dʁ ɡɔdʁɔ̃}} ; 25 март 1807 - 16 август 1880) бил француски лекар, [[Ботаника|ботаничар]], [[геолог]] и [[Спелеологија|спелеолог,]] бил роден во градот Ајанж, во ''[[Департмани во Франција|департманот]]'' [[Мозел]]. Доминик Годрон студирал медицина на Универзитетот во Стразбур и во текот на својата кариера се истакнал во [[Природни науки|природните науки]], исто така и во областа на медицината. Во 1854 година станал декан а воедно бил и професор по [[Природонаука|природна историја]] на Факултетот за природни науки во [[Нанси]]. Тука тој основал музеј за природна историја и ја реорганизирал неговата ботаничка градина. Меѓу неговите бројни дела била публикацијата за флората на регионот [[Лорена]] во Франција наречена „ ''Флор де Лорејн'' “ (1843) и тритомното „ ''Флор де Франс'' ", како и дело за флората што потекнува од Франција и [[Корзика]], кое го напишал заедно со ботаничарот Жан Шарл Мари Грение (1808-1875). Покрај неговите ботанички дела, тој објавил и голем број студии од областа на [[Етнологија|етнологијата]] . Годрон издал најмалку две серии слични на exsiccata во кои дистрибуирал дупликати растителни примероци, имено ''Herbier normal de la flora de Lorraine'' и ''Plantae Galliae australis'' . <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.botanischestaatssammlung.de/DatabaseClients/IndExs/Exsiccatae_IndExs_Details.jsp?ExsiccataID=2147199915|title=Herbier normal de la flora de Lorraine: IndExs ExsiccataID=2147199915|work=IndExs – Index of Exsiccatae|publisher=Botanische Staatssammlung München|accessdate=9 March 2025}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.botanischestaatssammlung.de/DatabaseClients/IndExs/Exsiccatae_IndExs_Details.jsp?ExsiccataID=879426304|title=Plantae Galliae australis: IndExs ExsiccataID=879426304|work=IndExs – Index of Exsiccatae|publisher=Botanische Staatssammlung München|accessdate=9 March 2025}}</ref> Пред [[Грегор Мендел|Мендел]], тој ги открил главните карактеристики на хибридацијата. Во „ ''De l'Espece et des races dans les êtres organizes'' “ тој исто така покажал дека хибридизацијата во растителниот свет е спротивно на доминантното размислување во тоа време, слична на хибридизацијата во животинскиот свет. Тој конечно го демонстрирал единството на човештвото во својата книга посветена на човечкиот вид. Во 1846 година, тој бил почестен од ботаничарите [[Jean Baptiste Mougeot|Жан Батист Мужо]] и [[Joseph Henri Léveillé|Жозеф Анри Левеје,]] кои го именувале ''Годронија'', што е [[Род (биологија)|род]] на [[Габа|габи]] од семејството Helotiaceae. Потоа, во 1927 година, Вилијам Вебстер Дил и Едит Кетрин Кеш ја објавиле ''книгата Godroniopsis'', која е исто така род на габи во семејството Helotiaceae.<ref>{{Наведено списание|date=December 2007|title=Outline of Ascomycota – 2007|url=http://archive.fieldmuseum.org/myconet/outline.asp|journal=Myconet|location=Chicago, USA|publisher=The Field Museum, Department of Botany|volume=13|pages=1–58|archive-url=https://web.archive.org/web/20090318003134/http://www.fieldmuseum.org/myconet/outline.asp|archive-date=2009-03-18}}</ref>{{Ботаничар|Godr.|Godron, Dominique Alexandre}} == Наводи == {{Наводи|30em}}{{Нормативна контрола}} * [https://translate.google.com/translate?hl=en&sl=fr&u=http://www.historique-fst.uhp-nancy.fr/personnages/godron.php%3FPHPSESSID%3D93eada0118baaa206405fc8982b8818d&sa=X&oi=translate&resnum=10&ct=result&prev=/search%3Fq%3D%2522Godron,%2BDominique%2BAlexandre%2522%2B1807%26hl%3Den%26sa%3DG Биографија на Доминик Александар Годрон] (преведено од француски). [[Категорија:Членови на Француската академија на науките]] [[Категорија:Починати во 1880 година]] [[Категорија:Родени во 1807 година]] [[Категорија:Француски природонаучници]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] pyfpynmnoyik2mmrvy9mh0h92f9eudc 1 1405363 5642323 2026-10-09T10:01:01Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{Сзр}} 5642323 wikitext text/x-wiki {{Сзр}} grwuoyit2h633gvkn6btn064whmp5dc 0 1405364 5642324 2026-10-09T10:01:19Z Jtasevski123 69538 Пренасочување кон [[Хенри Гроувс (ботаничар)]] 5642324 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Хенри Гроувс (ботаничар)]] cjmzsvncmd6w4zxga6712fdksjxcqdv 0 1405365 5642325 2026-10-09T10:01:38Z AceDren 137553 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1369937167|Alire Raffeneau Delile]]“ 5642325 wikitext text/x-wiki [[File:Portrait_de_Alire_Raffeneau-Delilem_botaniste,_G.20828-28.jpg|мини| Портрет од Андре Дутертре, 1798–1801 година]] '''Алир Рафено Делил''' (23 јануари 1778, во [[Версај (град)|Версај]] - 5 јули 1850, во [[Монпелје]]) бил француски [[Ботаника|ботаничар]]. == Биографија == Делил студирал ботаника кај Жан Лемоние и студирал на [[Париз|парискиот]] медицински факултет во 1796 година. === Египет === Делиле учествувал во [[Француски поход на Египет|египетската кампања]] на [[Наполеон Бонапарт|Наполеон Бонапарта]] каде што ги опишал лотос и папирус. Како директор на ботаничката градина [[Каиро|во Каиро]], тој ги напишал [[Ботаника|ботаничките]] делови од ''„Патување во Долен и Горен Египет“'' од Доминик Вивант.<ref name="ipni">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ipni.org/ipni/idAuthorSearch.do?id=17907-1&show_history=false&output_format=normal|title=Author Details: Delile, Alire Raffeneau (1778-1850)|publisher=[[IPNI]]}}</ref> Тој направил калап од [[Камен од Розета|Каменот од Розета]], што овозможило репродукција на неговите [[Старогрчки јазик|грчки]] и [[Демотско писмо|демотски]] натписи во неговиот ''„Опис на Египет“''.<ref>{{Наведена книга|title=Les savants de Bonaparte|last=Robert Solé|publisher=Seuil|year=1998|location=Paris|page=110}}</ref> === Соединетите Американски Држави === Во 1802 година, Делил бил назначен за француски заменик конзул во Вилмингтон, Северна Каролина, а исто така бил замолен да формира хербариум од сите американски растенија кои можеле да се натурализираат во Франција. Тој во Париз испратил неколку кутии со семиња и житарки, и открил некои нови гранинии и му ги презентирал на Палисо де Бовоа, кој ги опишал во својата ''„Агростографија“''. Рафено направил обемни истражувања низ соседните држави и откако дал оставка во 1805 година, започнал да студира [[медицина]] во Њујорк. За време на епидемијата на шарлах, тој бил активен во посетувањето на становите на сиромашните, а во 1807 година го добил степенот (дипломата): [[Доктор по медицина|доктор по медицина.]] === Враќање во Франција === Се вратил во Франција и дипломирал како доктор по медицина на [[Сорбона (универзитет)|Парискиот Универзитет]] во 1809 година. Во 1819 година, тој бил назначен за професор по [[Природонаука|природна историја]] на Монпелјескиот Универзитет,<ref>{{Наведена книга|title=L'expédition d'Égypte 1798-1801, Journal et souvenirs d'un jeune savant|last=Edouard de Villiers du Terrage|publisher=Cosmopole|year=2001|location=Paris|page=378}} Originally published as {{Наведена книга|title=Journal et souvenirs sur l'expédition d'Égypte, mis en ordre et publiés par le baron Marc de Villiers du Terrage|last=Edouard de Villiers du Terrage|publisher=E. Plon, Nourrit|year=1899|location=Paris}}</ref> позиција која што ја задржал до својата смрт.<ref name="appletons" /> Во 1832 година, тој бил именуван како директор на ботаничката градина во [[Монпелје]]. Тој известил дека засадил две фиданки од видот [[Maclura|Маклура]] кои сеуште можат да се најдат таму и додал многу видови растенија во неговиот хербариум. Тој именувал околу 438 видови.<ref name="ipni" /> Бил специјализиран во птеридофити, [[микологија]], бриофити и [[Семени растенија|сперматофити]]. Во 1853 година, ботаничарот Годр. ја објавил ''Рафеналдија'', род на [[Скриеносеменици|цветни растенија]] од Алжир и Мароко, кои припаѓаат на семејството [[Зелки|Brassicaceae]]. Именуван е во чест на Алире Рафено Делил.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:12978-1|title=''Raffenaldia'' Godr. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|work=Plants of the World Online|language=en|accessdate=25 May 2021}}</ref><templatestyles src="Botanist/styles.css" />{{Ботаничар|Delile}} == Дела == Неговите дела се (освен веќе цитираните): * ''Sur les effets d'un poison de Java appelé l'upas tieuté, et sur les differentes espèces de strychnos'' (Париз, 1809) * ''Mémoire sur quelques espèces de graminées propres à la Caroline du Nord'' (Версај, 1815) * ''Centurie des plantes de l'Amérique du Nord'' (Монпеље, 1820) * ''Flore d'Égypte'' (5 тома, Париз, 1824) * ''Centurie des plantes d'Afrique'' (Париз, 1827) * ''Културата на де ла patate douce, du crambe maritima et de l'oxalis crenata'' (Монпеље, 1836) == Наводи == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Sister project/styles.css"></templatestyles> <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Наводи|25em}} * [[:fr:Alire Raffeneau-Delile|Француска Википедија-Алире Рафено-Делил]] {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Починати во 1850 година]] [[Категорија:Родени во 1778 година]] ldev0k8kxcoj4zwcgt9mcfc3hi38bt1 10 1405366 5642327 2026-10-09T10:04:10Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: {{мат|1=&#91;{{{1}}})|size={{{size|}}}}}<noinclude> {{документација}} [[Категорија:Предлошки за математичко форматирање]] </noinclude> 5642327 wikitext text/x-wiki {{мат|1=&#91;{{{1}}})|size={{{size|}}}}}<noinclude> {{документација}} [[Категорија:Предлошки за математичко форматирање]] </noinclude> apbl2aq6sb06mso1afriw9ck0kv86ix 5642328 5642327 2026-10-09T10:04:41Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Предлошка:Closed-open]] на [[Предлошка:Затворено-отворено]] 5642327 wikitext text/x-wiki {{мат|1=&#91;{{{1}}})|size={{{size|}}}}}<noinclude> {{документација}} [[Категорија:Предлошки за математичко форматирање]] </noinclude> apbl2aq6sb06mso1afriw9ck0kv86ix 10 1405367 5642329 2026-10-09T10:04:41Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Предлошка:Closed-open]] на [[Предлошка:Затворено-отворено]] 5642329 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Предлошка:Затворено-отворено]] 22xv2qxiidjw9urs30okcorcn887pp0 10 1405368 5642330 2026-10-09T10:05:53Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: {{мат|1=({{{1}}}&#93;|size={{{size|}}}}}<noinclude> {{документација}} [[Категорија:Предлошки за математичко форматирање]] </noinclude> 5642330 wikitext text/x-wiki {{мат|1=({{{1}}}&#93;|size={{{size|}}}}}<noinclude> {{документација}} [[Категорија:Предлошки за математичко форматирање]] </noinclude> 00m7t68671x7ku3rh9goyqooyrjdjfr 10 1405369 5642331 2026-10-09T10:06:39Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Предлошка:Отворено-затворено]] 5642331 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Предлошка:Отворено-затворено]] 0nny9mc5b4c13dmk8e84hu092zbi853 10 1405370 5642332 2026-10-09T10:08:03Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Предлошка:Отворено-отворено]] 5642332 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Предлошка:Отворено-отворено]] jjao369rc97dwdyx7e6i7tlyenvu4jb 10 1405371 5642333 2026-10-09T10:08:30Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: {{мат|1=({{{1}}})|size={{{size|}}}}}<noinclude> {{документација}} [[Категорија:Предлошки за математичко форматирање]] </noinclude> 5642333 wikitext text/x-wiki {{мат|1=({{{1}}})|size={{{size|}}}}}<noinclude> {{документација}} [[Категорија:Предлошки за математичко форматирање]] </noinclude> an8l9wtllkr8ehi1mjkufw7tn84bi6w 0 1405372 5642334 2026-10-09T10:08:56Z Linadren 137554 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1356806864|Franz Wilibald Schmidt]]“ 5642334 wikitext text/x-wiki '''Франц Вилибалд Шмит''' (7 јули 1764 – 2 февруари 1796) бил чешки ботаничар и растителен уметник. Предавал ботаника на Универзитетот во Прага. Франц починал многу млад. Родот ''Schmidtia'' (Asteraceae) е именуван во негова чест. Франц Вилибалд Шмит е роден во Плана, во семејство на уметници кои зборувале на германски јазик. Тој станал вешт во уметноста и бил заинтересирал за растенијата. Студирал на Тепл Штифтсшуле, а потоа продолжил на Универзитетот во Прага каде што добил диплома по филозофија. Тој исто така добил и медицинска диплома во 1793 година. Шмит бил назначен за професор по ботаника на Универзитетот во Прага. Тој исто така раководел со приватна ботаничка градина и училиште спонзорирано од грофот Малабаила де Канал. Шмит објавил белешки за голем број растителни видови, вклучувајќи неколку нови описи, главно во серија позната како ''Flora Boemica inchoata.'' Тој исто така направил голем број цртежи и акварели. Починал од треска на 32-годишна возраст. Неговиот хербариум бил депониран во Прага.<ref>{{Наведена книга|title=Biographisches Lexikon des Kaiserthums Oesterreich|last=Wurzbach, Constantin von|year=1875|volume=30|page=243|chapter=Schmidt, Franz Willibald}}</ref> <ref>{{Наведено списание|last=Kirschner|first=J.|date=2009|title=Typification of Zaluzianskya villosa F.W. Schmidt (Scrophulariaceae–Manuleae)|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0254629909001781|journal=South African Journal of Botany|language=en|volume=75|issue=3|pages=588–590|doi=10.1016/j.sajb.2009.02.176|doi-access=free}}</ref> == Наводи == == Надворешни врски == * [https://www.biodiversitylibrary.org/item/217304 Флора Боемика] {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Починати во 1796 година]] [[Категорија:Родени во 1764 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] 5g09xkwi7jzadivdyapgw127wf5hwt2 5642343 5642334 2026-10-09T10:14:22Z Linadren 137554 5642343 wikitext text/x-wiki '''Франц Вилибалд Шмит''' (7 јули 1764 – 2 февруари 1796) бил чешки ботаничар и растителен уметник. Предавал ботаника на Универзитетот во Прага. Франц починал многу млад. Родот ''Schmidtia'' (Asteraceae) е именуван во негова чест. Франц Вилибалд Шмит е роден во Плана, во семејство на уметници кои зборувале на германски јазик. Тој станал вешт во уметноста и бил заинтересирал за растенијата. Студирал на Тепл Штифтсшуле, а потоа продолжил на Универзитетот во Прага каде што добил диплома по филозофија. Тој исто така добил и медицинска диплома во 1793 година. Шмит бил назначен за професор по ботаника на Универзитетот во Прага. Тој исто така раководел со приватна ботаничка градина и училиште спонзорирано од грофот Малабаила де Канал. Шмит објавил белешки за голем број растителни видови, вклучувајќи неколку нови описи, главно во серија позната како ''Flora Boemica inchoata.'' Тој исто така направил голем број цртежи и акварели. Починал од треска на 32-годишна возраст. Неговиот хербариум бил депониран во Прага.<ref>{{Наведена книга|title=Biographisches Lexikon des Kaiserthums Oesterreich|last=Wurzbach, Constantin von|year=1875|volume=30|page=243|chapter=Schmidt, Franz Willibald}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Kirschner|first=J.|date=2009|title=Typification of Zaluzianskya villosa F.W. Schmidt (Scrophulariaceae–Manuleae)|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0254629909001781|journal=South African Journal of Botany|language=en|volume=75|issue=3|pages=588–590|doi=10.1016/j.sajb.2009.02.176|doi-access=free}}</ref> == Наводи == == Надворешни врски == * [https://www.biodiversitylibrary.org/item/217304 Флора Боемика] {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Починати во 1796 година]] [[Категорија:Родени во 1764 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] 68awlndr5ru8f60kfu0dkbkp08ozfq0 1 1405373 5642336 2026-10-09T10:10:40Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{Сзр}} 5642336 wikitext text/x-wiki {{Сзр}} grwuoyit2h633gvkn6btn064whmp5dc 0 1405374 5642337 2026-10-09T10:11:02Z Jtasevski123 69538 Пренасочување кон [[Густав Карл Гиргенсон]] 5642337 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Густав Карл Гиргенсон]] heyczaeit02m2yqcgasj7y2snn7ty59 0 1405375 5642342 2026-10-09T10:12:30Z Magdalena Dren 137552 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1379239485|Constantine Samuel Rafinesque]]“ 5642342 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>  '''Константин Самуел Рафинеск-Шмалц''' (22 октомври 1783 – 18 септември 1840) бил француски полимат од почетокот на 19 век. Рафинеск имал репутација на ексцентричен и непредвидлив гениј. <ref>{{Harvnb|Flannery|1998}}</ref> Тој бил [[Автодидактицизам|автодидакт]] кој се истакнла во различни области на знаењето, како зоолог, ботаничар, писател и [[Повеќејазичност|полиглот]]. Тој пишувал плодно на разновидни теми како што се антропологијата, биологијата, геологијата и лингвистиката, но не бил почестен во ниту една од овие области за време на неговиот живот. Отфрлен во американската научна заедница, неговите поднесоци биле автоматски одбиени од водечките списанија. == Биографија == В === Кариера во Соединетите Американски Држави === == Работа == === Биологија === [[File:Mule_Deer_at_Clearwater_Pass_2.jpg|мини| Еленот мазга е еден од многуте видови првпат именуван од Рафинеск.]] <blockquote></blockquote> === ''Валам Олум'' === === Студија за праисториските култури === [[File:Examples_of_how_to_calculate_the_value_of_Mayan_numerals.gif|лево|мини| Примери за пресметување на вредноста на мајанските броеви]] [[File:Rafinesquia_neomexicana_capitulum_2005-04-01.jpg|мини| Родот ''Rafinesquia'' е именуван во чест на Rafinesque.]] * * * * * [[Податотека:Rafinesque.AtlanticJournal.1832-1833..jpg|мини| ''Атлантик журнал'' (1832–1833)]] * * {{Наведено списание|last=Betts|first=Edwin M.|year=1944|title=The Correspondence between Constantine Samuel Rafinesque and Thomas Jefferson|journal=[[Proceedings of the American Philosophical Society]]|volume=87|issue=5|pages=368–380|jstor=985288}} * {{Наведено списание|last=Boewe|first=Charles|year=1980|title=Editing Rafinesque holographs: the case of the short letters|journal=[[Filson Club History Quarterly]]|volume=54|issue=1|pages=37–49|pmid=11616973}} == Наводи == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />  === Библиографија ===   [[Категорија:Француски миколози]] [[Категорија:Француски ентомолози]] [[Категорија:Членови на Американската академија на уметностите и науките]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Бриолози]] [[Категорија:Американски миколози]] [[Категорија:Американски ентомолози]] [[Категорија:Американски биолози]] [[Категорија:Починати во 1840 година]] [[Категорија:Родени во 1783 година]] [[Категорија:Статии со hCards]] sxffdgjhwyb4s4ddlukm39ki7en1w57 0 1405376 5642345 2026-10-09T10:16:17Z MihaelaDrenn 137558 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1342567407|Johann Jacob Roemer]]“ 5642345 wikitext text/x-wiki [[File:J.J._Roemer,_director_of_the_botanic_garden_at_Zurich._Engra_Wellcome_V0005057.jpg|мини| Јохан Јакоб Ремер. Портрет од<br /><br /><br /><br /> Јохан Хајнрих Липс]] '''Јохан Јакоб Ремер''' (8 јануари 1763, [[Цирих]] - 15 јануари 1819) бил швајцарски [[лекар]] и професор по [[ботаника]] во Цирих, Швајцарија. Тој бил и [[Ентомологија|ентомолог]]. Заедно со австрискиот ботаничар Јозеф Август Шултес, тој го објавил 16-то издание на „''Система вегетабилиум“'' од [[Карл Линеј|Карл Лине]]. „''Genera insectorum“'' на Ремер е швајцарска публикација за ентомологија. Рачно обоените плочи биле нацртани и гравирани од швајцарскиот уметник Ј.Р. Шеленберг, самиот ентомолог и затоа запознаен со структурните детали. Во 1793 година, тој бил избран за странски член на [[Кралска академија на науките (Шведска)|Кралската шведска академија на науките]]. Ботаничкиот род ''[[Roemeria]]'' од семејството [[Афиони|Papaveraceae]] бил именуван по него. == Дела == * ''Magazin für die Botanik'', кн.1–4; 1787–1791, со публицистот [[Пол Устери]] (1768-1831). Потоа, Ромер ја продолжил оваа серија како ''Neues Magazin für die Botanik''. * ''Genera insectorum Linnaei et Fabricii iconibus illustrata''. Витодури Хелветорум ( Винтертур ), ауд Хенрик. Штајнер, 1789 година * ''Флора Европа...'' Norimbergae [Нирнберг] 14 фас. 1797-1811 * ''Collecteana ad Omnem rem Botanicam Spectantia Partim e Propriis, Partim ex Amicorum Schedis Manuscriptis Concinnavit et Editit JJ Roemer, MD'' Turici [Цирих], Во делови помеѓу 1806 и 1810 година. * ''Systema vegetabilium'' (ед. 16) 7 том. – 1817–1830 <templatestyles src="Botanist/styles.css" />{{Ботаничар|Roem.|Roemer, Johann}} == Наводи == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Наводи}} [[Категорија:Членови на Кралската шведска академија на науките]] [[Категорија:Починати во 1819 година]] [[Категорија:Родени во 1763 година]] mza4j12ip4hbbpb1z6s158h525rqawq 5642347 5642345 2026-10-09T10:17:39Z Dragana Todoorovska Dren 137557 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1342567407|Johann Jacob Roemer]]“ 5642347 wikitext text/x-wiki [[File:J.J._Roemer,_director_of_the_botanic_garden_at_Zurich._Engra_Wellcome_V0005057.jpg|мини| Јохан Јакоб Ремер. Портрет од<br /><br /><br /><br /> Јохан Хајнрих Липс]] '''Јохан Јакоб Ремер''' (8 јануари 1763, [[Цирих]] - 15 јануари 1819) бил швајцарски [[лекар]] и професор по [[ботаника]] во Цирих и Швајцарија. Тој бил и [[Ентомологија|ентомолог]]. Заедно со ботаничарот Јозеф Август Шултес, тој го објавил 16-то издание на „''Система вегетабилиум“'' од [[Карл Линеј|Карл Лине]]. „ ''Genera insectorum“'' на Ремер е швајцарска публикација за ентомологија. Рачно обоените плочи биле нацртани и гравирани како дело на швајцарскиот уметник Ј.Р. Шеленберг, самиот ентомолог и затоа бил запознаен со структурните детали. Во 1793 година, тој бил избран за странски член на [[Кралска академија на науките (Шведска)|Кралската шведска академија на науките]] . Ботаничкиот род ''[[Roemeria]]'' од семејството [[Афиони|Papaveraceae]] бил именуван по него. == Дела == * ''Magazin für die Botanik'', кн. 1–4; 1787–1791, со публицистот [[Пол Устери]] (1768-1831). Потоа, Ромер ја продолжи оваа серија како ''Neues Magazin für die Botanik'' . * ''Genera insectorum Linnaei et Fabricii iconibus illustrata'' . Витодури Хелветорум ( Винтертур ), ауд Хенрик. Штајнер, 1789 година * ''Флора Европа...'' Norimbergae [Нирнберг] 14 фас. 1797-1811 * ''Collecteana ad Omnem rem Botanicam Spectantia Partim e Propriis, Partim ex Amicorum Schedis Manuscriptis Concinnavit et Editit JJ Roemer, MD'' Turici [Цирих], Во делови помеѓу 1806 и 1810 година. * ''Systema vegetabilium'' (ед. 16) 7 том. – 1817–1830 <templatestyles src="Botanist/styles.css" />{{Ботаничар|Roem.|Roemer, Johann}} == Наводи == {{Наводи}}{{Нормативна контрола}} [[Категорија:Членови на Кралската шведска академија на науките]] [[Категорија:Починати во 1819 година]] [[Категорија:Родени во 1763 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенски]] aoyyn577l59vh2u4ywff72nj191dps2 0 1405377 5642346 2026-10-09T10:17:17Z Mihail Trajkovski Dren 137556 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1372381307|Theodor von Heldreich]]“ 5642346 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Научник|name=Теодор фон Хелдрајх|image=Acta Horti berg. - 1905 - tafl. 134 - Theodor Heinrich H. von Heldreich.jpg|birth_date=Март 3, 1822|birth_place=Дрезден , Германија|death_date={{death date and age|1902|9|7|1822|3|3}}|death_place=Атина, Грција|resting_place=[[ Први гробишта во Атина]]|citizenship=Германски (1822-1902)<br>Грчки (1851-1902)|field=[[Ботаника]]|workplaces=[[Национална Градина, Атина|Национална Градина во Атина]]<br> [[Национален историски музеј, Атина|Национален историски музеј]]|doctoral_advisors=[[Michel Félix Dunal]]|doctoral_students=|academic_advisors=|notable_students=|known_for=Ботаничка класификација<br>Грчка флора|footnotes=|author_abbrev_bot=Heldr|author_abbrev_zoo=|spouse=Sofia Katakouzinos|partner=|children=Karolina Kieseritzky<br>Ioannna Mindler}}<templatestyles src="Reflist/styles.css" />'''Теодор Хајнрих Херман фон Хелдрајх''' (3 март 1822 - 7 септември 1902) бил германски ботаничар роден во [[Дрезден]]. Во 1851 година, тој се населил во Грција до крајот на својот живот. Ообјавил тринаесет тома од „Herbarium Graecum Normale“ помеѓу 1856 и 1896 година. Во Грција, тој беше директор на Националната градина во Атина повеќе од 50 години. Бил и директор на Природонаучниот музеј во Атина. Хелдрајх бил добар пријател со [[Чарлс Дарвин]]. {{Sfn|Vlahakis|Economou-Amilli|2012}} == Биографија == Потомок на старо аристократско семејство, тој беше син на Конрад Фридрих Роберт Хелдрајх и Амалија Шарлот Хамболд. Првично студирал [[филозофија]]. Сепак, љубовта кон [[Босанска Бановина|ботаниката]] го одвела во [[Монпелје]] во 1837 година за да студирал кај професорот Мишел Феликс Дунал. Подоцна го завршил своето ботаничко образование во [[Женева]](1838–1842). Во 1841 година, тој бил почестен од ботаничарот [[Пјер Едмон Боасје|Пјер Едмон Боасие]], кој го именувал родот растенија (во семејството [[Зелки|Brassicaceae]]) од Палестина и Турција ''како Heldreichia''. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:12638-1|title=''Heldreichia'' Boiss. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|work=Plants of the World Online|language=en|accessdate=15 May 2021}}</ref> <ref>{{Наведена книга|title=CRC World Dictionary of Plant Names, Volume II, D–L|last=Quattrocchi|first=Umberto|publisher=CRC Press|year=2000|isbn=978-0-8493-2676-9|location=Boca Raton, Florida}}</ref> Неговата прва ботаничка експедиција била на [[Сицилија]],а потоа објавил „Три нови видови пронајдени цвеќари во Сицилија". Во 1851 година, се населил трајно во Грција, каде што вршел ригорозни ботанички истражувања. Уредувал најмалку осум серии слични на exsiccata, меѓу кои и објавување на шеснаесет тома од „Herbarium Graecum Normale“ помеѓу 1856 и 1900 година и дистрибуирање примероци собрани од [[Giovanni Battista Samaritani|Џовани Батиста Самаритани]] во Египет под наслов ''Samaritani delectus plantarum Aegypti inferioris curante''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.botanischestaatssammlung.de/DatabaseClients/IndExs/Exsiccatae_IndExs_Details.jsp?ExsiccataID=1505276287|title=Herbarium Graecum normale: IndExs ExsiccataID=1505276287|work=IndExs – Index of Exsiccatae|publisher=Botanische Staatssammlung München|accessdate=13 September 2025}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.botanischestaatssammlung.de/DatabaseClients/IndExs/Exsiccatae_IndExs_Details.jsp?ExsiccataID=1037108736|title=Herbarium Graecum normale Ser. II: IndExs ExsiccataID=1037108736|work=IndExs – Index of Exsiccatae|publisher=Botanische Staatssammlung München|accessdate=13 September 2025}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.botanischestaatssammlung.de/DatabaseClients/IndExs/Exsiccatae_IndExs_Details.jsp?ExsiccataID=1740389631|title='Samaritani delectus plantarum Aegypti inferioris curante Th. de Heldreich: IndExs ExsiccataID=1740389631|work=IndExs – Index of Exsiccatae|publisher=Botanische Staatssammlung München|accessdate=13 December 2025}}</ref> Во Грција бил директор на дворската градина повеќе од 50 години, како и директор на Природонаучниот музеј, каде што покрај одделот за ботаника, помогнал во создавањето на оддели за зоологија и палеонтологија. Во овој период, во 1862 година, во [[Атина]], се запознал со [[Џон Стјуарт Мил]]. Нивната средба е документирана во ботаничките тетратки на Џон Стјуарт Мил, кои се чуваат во архивите на Лондонската школа за економија. <ref>{{Наведено списание|last=Pearce|first=Nicholas R.|date=2006|title=John Stuart Mill's botanical collections from Greece (a private passion)|journal=Phytologia Balcanica|volume=12|issue=2|pages=152}}</ref> Дел од хербариумот „Џон Стјуарт Мил“ е сместен во Националниот хербариум на Викторија (MEL), а во овој дел се наоѓаат и примероци од Хелдрајх, првенствено од регионите [[Атика]] и [[Крит]] во Грција. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://avh.ala.org.au/occurrences/search?q=collector_text%3Aheldreich|title=T.H.H. Von Heldreich records|work=The Australasian Virtual Herbarium|publisher=Council of Heads of Australasian Herbaria|accessdate=7 December 2020}}</ref> Хелдрајх открил седум нови родови и 700 нови видови растенија, а дури 70 го носат неговото име. Помеѓу 1880 и 1883 година предавал природонаука на деца на кралското семејство. Во 1855 година, Теодор фон Хелдрајх се оженил со Софија, ќерка на И. Катакузинос и внука на грчкиот научник и патриот, Константинос Кумас. Со Софија имал две ќерки, Каролина, се омажила за Ганголф фон Кизерицки, кустос на антиквитети во Империјалниот музеј Ермитаж во [[Санкт Петербург]], и Јоана, која се омажила за Марк Миндлер, адвокат и раководител на канцеларијата на стенографот во [[Парламент на Грција|грчкиот парламент]]. Теодор фон Хелдрајх бил добар пријател на [[Чарлс Дарвин]]. Починал во [[Атина]] на 7 септември 1902 година. Неговиот гроб сè уште може да се најде на Првите гробишта во Атина. == Стандардна кратенка на авторот == {{Ботаничар|Heldr.}} == Објавени дела == Покрај големиот број монографии објавени во реномирани списанија во Грција и странство, тој објавил и научни трудови на грчки, латински, германски, италијански и француски, вклучувајќи: : ♦ „Ueber Griechische Arbutus Arten“ (1844) : ♦ „Catalogus Plantarum Hispanicarum in Provincia Giennensi“ (1850) : ♦ „Ueber die neue arkadische Tanne“ (1860) : ♦ „Descriptio specierum novarum“ (1860) : ♦ „Zur Kenntniss der griechischen Tannen“ (1861) : ♦ „Ueber Pflanzen der griechischen, insbesondere der Attischen Flora, die als Zierpflanzen empfehlenswerthsind“ (1861) : ♦ „Tulipa Orphanidea Boiss und die Tulpen Griechenlands“ (1862) : ♦ „Die Nutzpflanzen Griechenlands“ со посебен осврт на современите грчки и пелазгичките општи имиња (Атина 1862) : ♦ „Sertulum planarum novarum vel. minus cognitarum Florae Hellenicae“ (Фиренца 1876) : ♦ „Zwei neue Pflanzenarten der Jonischen Inseln“ (Виена, 1877) : ♦ „Ueber die Liliaceen-Gattung Leopoldia und ihre Arten“ (Москва 1878) : ♦ „La Faune de la Grèce“ (Атина 1878) : ♦ „Der Asphodelos, ein griechisches Pflanzenbild“ (Берлин 1881) : ♦ „Flore de l'ile de Céphalonie“ (Лозана 1883) : ♦ „На ботаничка екскурзија во Атика“ (Атина 1883) : ♦ „Bericht über die botanischen Ergebaisse einer Bereisung Thessaliens“ (Берлин 1883) : ♦ „За хиосцијамот“ (Атина 1884) : ♦ „За хмељот (Humulus lupulus) и неговото одгледување во Грција“ (Атина 1885) : ♦ „Note sur une nouvelle espèce de Centaurea de l'ile de Crète“ (Париз 1890) : ♦ „Флората на планината Парнас“ (Атина 1890) : ♦ „Хомерска флора“ (Атина 1896) : ♦ „Студија за пелиот (Parietaria), лековита билка на древните“ (Атина 1899) : ♦ „Флората на Егина“ (Атина, 1898) : ♦ „За Стрихносот на Древните“ (Атина, 1899) : ♦ „Флората на Тера“ (Атина 1899) : ♦ „За растенијата што даваат грчки чај“ (Атина 1900) : ♦ „Ботаника во однос на математиката“ (Атина 1901) : ♦ „Прилози кон Збирката на Флора на Кикладите“ (Атина 1901) : ♦ „Габите во економијата на природата“ (Атина 1901). == Епонимија == Растителниот род ''Heldreichia'' (ендемичен во [[Турција]] со 3 вида) растителни [[Таксон|таксони]] ''[[Планински јавор|Acer heldreichii]]'', ''[[Allium heldreichii]]'', ''[[Carum heldreichii]]'', ''[[Chaerophyllum heldreichii]]'', ''[[Centaurea heldreichii|Centaurea]]'' ''[[Cirsium heldreichii|heldreichii, Cirsium]]'' ''[[Crepis heldreichiana|heldreichii]]'', ''[[Helichrysum heldreichii|Crepis heldreichirya]]'', ''[[Hieracium heldreichii|Hildreichium heldreichia]]'', ''[[Alyssum heldreichii]]'', ''[[Jasione heldreichii]]'', ''[[Trifolium heldreichianum]]'', [[:en:Ramonda_heldreichii|Ramonda heldreichii]] '', [[Muscari heldreichii|Мускари држелереичи]], Juncus heldreichianus, Gagea heldreichii, [[Alcea heldreichii|Alcea holdreichii]]'', ''[[Goniolimon heldreichii|Goniolimon]] [[Myosurus heldreichii|holdreichireichii, Myolimon]] [[Crataegus heldreichii|holdreichireichiius одржа]]'', ''[[Galium heldreichii]], [[Viola heldreichiana]], [[Pinus heldreichii]]'', ''Isoetes heldreichii ,'' [[Богомолки|богомолката што се моли]] ''Ameles heldreichi'' и скакулецот ''[[Glyphotmethis heldreichi]]'' се некои видови именувани по него. == Наводи == {{Наводи}}{{Нормативна контрола}} == Библиографија == * {{Наведена книга|url=https://www.researchgate.net/publication/282204361|title=Botany in Greece During the 19th Century: A Periphery at the Center|last=Vlahakis|first=George N.|last2=Economou-Amilli|first2=Athina|publisher=Osmanlı Bilimi Araştırmaları XIII/2|year=2012|isbn=|location=Istanbul, Turkey|page=}} {{DEFAULTSORT:Heldreich}} [[Категорија:Грчки ботаничари]] [[Категорија:Починати во 1902 година]] [[Категорија:Родени во 1822 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Статии со hCards]] l6ma0n9piufyhz4l6s7wpev7av9mxss 0 1405378 5642348 2026-10-09T10:18:01Z AceDren 137553 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1372218663|Wilibald Swibert Joseph Gottlieb von Besser]]“ 5642348 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles> <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>  '''Вилибалд Свиберт Џозеф Готлиб вон Бесер''' (7 јули 1784 - 11 октомври 1842), познат во Русија како '''Вилибалд Готлибович Бесер''' ({{Langx|ru|Вилибальд Готлибович Бессер}}), бил Австријски ботаничар кој работел во западните региони на [[Руска Империја|Руската Империја]], вклучувајќи ги денешна Полска и Украина. Во 1821 година, тој отишол во Вилнус за да го усвои својот степен: доктор по медицина, а следната година вон Бесер бил избран за член на Германската академија Леополдина.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.leopoldina.org/en/members/list-of-members/member/1987/|title=List of Members|work=www.leopoldina.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20180807124936/http://www.leopoldina.org/en/members/list-of-members/member/1987/|archive-date=2018-08-07}} </ref> Поради неговите ученици во лицејот во Кременец (статусот на лицеј му бил доделен во 1819 година), како и за локалните ентузијасти, кои периодично му помагале со неговата колекција. Вон Бесер подготвил прирачник за водење хербариум, објавен на полски јазик во [[Вилнус|Вилно]] во 1826 година под насловот ''Przepisy do układania zielników'' („Правила за воспоставување хербариум“). Тој објавил второ дело на полски јазик во 1828 година, ''Rżut oka na geografję fizyczną Wolynia i Podola'' („Поглед кон физичката географија на Волин и Подолија“). Во 1834 година бил назначен за професор по ботаника на неодамна основаниот [[Киевски универзитет|Киевски царски универзитет „Св. Владимир“]], каде што предавал на [[латински јазик]] поради недостаток на течност во рускиот јазик. Сепак, тој поднел оставка од својата позиција во [[Киев]] три години подоцна, враќајќи се во Кременец, од каде што вршел ботанички и [[Ентомологија|ентомолошки]] студии до крајот на својот живот. Во 1842 година, Рудолф Фридрих Хохенакер понудил exsiccata со растителни примероци собрани од Бесер под наслов ''Plantae volhynicae et podoloicae, collectae a cl. Бесер''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.botanischestaatssammlung.de/DatabaseClients/IndExs/Exsiccatae_IndExs_Details.jsp?ExsiccataID=2147199737|title=Plantae volhynicae et podoloicae, collectae a cl. Prof. Besser: IndExs ExsiccataID=2147199737|work=IndExs – Index of Exsiccatae|publisher=Botanische Staatssammlung München|accessdate=15 March 2026}}</ref> == Избрани дела == * {{Наведена книга|url=https://www.google.com/books/edition/Primitiae_florae_Galiciae_Austriacae_utr/HdHxQ_jFLJYC?hl=en|title=Primitiae florae Galiciae Austriacae utriusque|date=1809|publisher=sumtibus A. Doll|language=la}} * {{Наведена книга|url=https://www.google.com/books/edition/Enumeratio_plantarum_hucusque_in_Volhyni/j0C67CVIsCEC?hl=en|title=Enumeratio plantarum hucusque in Volhynia, Podolia, Gub. Kiioviensi, Bessarabia Cis-Tyraica et circa Odessam collectarum, simul cum obervationibus in primitias florae Galiciae austriacae|date=1822|publisher=typis Josephi Zawadzki|language=la}} * ''Ueber die Flora des Baikals'', (1834) == Стандардна кратенка на авторот == <templatestyles src="Botanist/styles.css" />{{Ботаничар|Besser|Besser, Wilibald Swibert Joseph Gottlieb von}}Бесер објавил повеќе од 650 растителни видови. Видете: Категорија:Такса именувана од Вилибалд Свиберт Џозеф Готлиб вон Бесер и [https://www.ipni.org/a/737-1 Меѓународен индекс за имиња на растенија]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ipni.org/a/737-1|title=International Plant Name Index|accessdate=14 April 2021}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://plants.jstor.org/person/bm000150385 JSTOR Наука за растенијата] (биографија) {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Членови на Леополдина]] [[Категорија:Дописни членови на Петербуршката академија на науките]] [[Категорија:Починати во 1842 година]] [[Категорија:Родени во 1784 година]] [[Категорија:Статии со hCards]] 7sajjtyv466uswfbojqyxp5x42bdtg2 0 1405379 5642349 2026-10-09T10:18:27Z Hristo Ignjatovski dren 137551 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1341569111|Nathanael Matthaeus von Wolf]]“ 5642349 wikitext text/x-wiki [[File:Nathanael_Matthäus_von_Wolf.jpg|мини| Натанаел Матеус фон Волф.]] '''Натанаел Матеус фон Волф''',(15 декември 1784 во [[Гдањск]] ) бил Германец<ref>{{Наведување|last=Stafleu, F.A.|last2=Cowan, R.S.|year=1976–1988|title=Taxonomic literature: A selective guide to botanical publications and collections with dates, commentaries and types. Second Edition|publisher=Bohn, Scheltema and Holkema; Available online through Smithsonian Institution Libraries|place=Utrecht|chapter=Wolf, Nathaniel Matthaeus von|chapter-url=http://www.sil.si.edu/digitalcollections/tl-2/browse.cfm?vol=7#page/481}}</ref> [[Ботаника|ботаничар]], [[лекар]] и [[астроном]] кој го поминал поголемиот дел од својот живот во Полско-литванскиот Комонвелт. Волф бил роден во Хојнице ( Кониц ) во Кралска Прусија,круна на Кралството Полска.Тој отишол да студира [[медицина]] на Универзитетот во Ерфурт и го добил својот степен доктор по медицина во 1748 година.Тој станал личен лекар на Теодор Казимјеж Чарториски,принц-епископ на Познањ,сè до неговата смрт во 1768 година. Следната година отворил приватна канцеларија во [[Тчев]], а потоа, по Првата поделба на Полска во 1772 година, ја преселил својата канцеларија во [[Гдањск]], кој останал дел од Полска. Тој го поминал поголемиот дел од својот возрасен живот во Данциг. Тој бил избран за член на [[Кралско друштво|Кралското друштво]] во 1777 година. Како астроном, Волф исто така предавал на Корпусот на кадети во [[Варшава]]. Тој бил член на Истражувачкото друштво во Данциг ( ''Naturforschende Gesellschaft Danzig'' ) и им ги остави своите научни збирки. Тој во голема мера ја поддржа изградбата на планетариум. На 10 мај 1785 година, неколку месеци по смртта на Волф[[Philipp Adolph Lampe|, Филип Адолф Лампе,]] одржал комеморација во Истражувачкото друштво во Данциг.{{Ботаничар|Wolf}}{{Наводи}} == Белешки == {{Нормативна контрола}} == Дела == ** Genera Plantarum, Vocabulis characteristicis definita S.l. 1776 година ** Родови и видови Plantarum vocabulis karakteristikis definita. Мариенвердер, Типис Џоан. Јак. Кантери, 1781 ** Конкордантија Ботаника. Дантишчи, Милер, 1780 == Наводи == * [[J.C. Poggendorff|Ј.К. Погендорф]] (1863). ''Biographisch-Literarisches Handwörterbuch zur geschichte der exacten wissenschaften.'' Верлаг фон Јохан Амбросиус Барт. (Лајпциг). * [[Edmund Cieślak|Едмунд Циелак]] „Historia Gdańska“, т. III, /1:1655-1793, [[Гдањск]] 1993 г * [[Kazimierz Kubik]] & [[Lech Mokrzecki]] „Trzy wieki nauki gdańskiej“, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, [[Гдањск]] 1976 (с. 125-126){{ISBN|83-215-3251-9}} * „Mieszczaństwo gdańskie“, Гдањски Товарзиство Наукове, [[Гдањск]] 1997 г.{{ISBN|83-87359-16-5}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Починати во 1782 година]] [[Категорија:Родени во 1724 година]] c6eyoc34vcz20naku20eovoj2n0ydxj 0 1405380 5642350 2026-10-09T10:18:34Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Сурјективна функција]] 5642350 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Сурјективна функција]] g95iww13el3fy9npejaqlvurtgix71a 0 1405381 5642351 2026-10-09T10:18:55Z Magdalenadren22 137561 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1372579626|Anders Jahan Retzius]]“ 5642351 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles> <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>  '''Андерс Јахан Рециус''' (3 октомври 1742 - 6 октомври 1821) бил шведски хемичар, [[Ботаника|ботаничар]] и [[Ентомологија|ентомолог]] . == Биографија == Роден во Кристијанштад, се запишал на [[Лундски универзитет|Универзитетот Лунд]] во 1758 година, таму дипломирал како магистер по филозофија во 1766 година,каде што се обучил и како аптекарски чирак. Тој ја добил позицијата доцент по хемија во Лунд во 1766 година, исто така и по [[Природонаука|природна историја]] во 1767 година. Тој станал вонреден професор по природна историја во 1777 година, а потоа држел разни катедри по природна историја, економија и хемија сè до неговото пензионирање во 1812 година.Тој починал во [[Стокхолм]] на 6 октомври 1821 година. Тој опишал многу нови [[Вид (биологија)|видови]] [[инсекти]] и направил фундаментална работа на нивната класификација . Рециус во 1782 година, бил избран за член на [[Кралска академија на науките (Шведска)|Кралската шведска академија на науките]]. Тој бил татко на Андерс Рециус и дедо на Густаф Рециус . Ученици на Андерс Јахан Рециус се ботаничарот [[Карл Адолф Агард]], зоологот и археолог Свен Нилсон, ботаничарот и ентомологот Карл Фредрик Фален и ентомологот Јохан Вилхелм Цетерштет . Тој исто така имал влијание врз ботаничарот [[Елијас Магнус Фрис|Елиас Фрис]], кој пристигнал во Лунд кога,Рециус веќе бил старец. == Избрани дела == * ''Прима Линеа фармацевти : in usum praelectionum Suecico идиомат'' . Дитерих, Готинге 1771 [http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:hbz:061:2-11140 Дигитално издание] од Универзитетската и државна библиотека Диселдорф * ''Вклучување до џур-рикет : efter herr archiatern och riddaren Carl von Linnés lärogrunder'' (1772) * ''Observationes botanicae'' (1778-91) * ''Floræ Scandinaviæ prodromus; enumerans: plantas Sveciae, Lapponiae, Finlandiae, Pomeraniae, Daniae, Norvegiae, Holsatiae, Islandiae & Groenlandiae'' ( [[Стокхолм|Holmiæ]] 1779; второ издание (1795) * (уреди и ревидирано:) Charles De Geer, ''Genera et species insectorum, e generossimi auctoris scriptis extraxit, digessit, quoad portem reddidit, et terminologiam insectorum Linneanam addidit'' (1783) * ''Lectiones publicæ de vermibus intestinalibus'' (1784) * ''Försök til минерални-рикети upställning.'' (1795) * (уреди и ревидирано:) [[Карл Линеј|Carl Linnaeus]], ''Faunae Svecicae a C à Linné inchoatae pars prima sistens mammalia, aves, amphibia et pisces Sueciae quam recognovit, emendavit et auxit'' (1800). * ''Försök til en Flora Oeconomica Sveciae, или swenska wäxters nytta och skada i hushållningen'' (1806–07) == Наводи == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Наводи}} * Гунар Ериксон, „Рециус, Андерс Јахан“, ''Свенскт биографски лексикон'', кн. 30 (1998-2000). {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Апсолвенти на Лундскиот универзитет]] [[Категорија:Членови на Кралската шведска академија на науките]] [[Категорија:Шведски миколози]] [[Категорија:Починати во 1821 година]] [[Категорија:Родени во 1742 година]] [[Категорија:Статии со hCards]] ogqg56rnogzvzf9s0l3b48hw3qxrd2i 2 1405382 5642352 2026-10-09T10:22:10Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{нОВ КОРИСНИК}} 5642352 wikitext text/x-wiki {{нОВ КОРИСНИК}} eome5hlhvp4dqlzhzjgh07ngotczkta 5642353 5642352 2026-10-09T10:22:24Z Jtasevski123 69538 5642353 wikitext text/x-wiki {{нов корисник}} dyzbtzne3jtn8n061qqyvfe6gib9jmy 0 1405383 5642354 2026-10-09T10:23:02Z Andrej dren 137562 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1341631683|Friedrich August Marschall von Bieberstein]]“ 5642354 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>  Баронот '''Фридрих Август Маршал фон Биберштајн''' (30 јули 1768 - 28 јуни 1826) бил еден од првите истражувачи на флората и археологијата на јужниот дел од [[Руска Империја|Царска Русија]]. Тој го составил првиот сеопфатен каталог на флора на Кримско-кавкаскиот регион. == Потекло == Фридрих Маршал фон Биберштајн бил син на полковник од [[Виртемберг]] Конрад Ото Кристоф Фрајхер Маршал фон Биберштајн<ref name="hessen">{{Наведена мрежна страница|url=https://translate.google.com/translate?hl=en&sl=de&u=http://www.lagis-hessen.de/pnd/137363796&prev=/search%3Fq%3DConrad%2BOtto%2BChristoph%2BFreiherr%2BMarschall%2Bvon%2BBieberstein%26safe%3Dactive%26biw%3D1600%26bih%3D775|title=Marshal of Bieber stone, Conrad Otto Christoph|publisher=lagis-hessen.de|accessdate=26 September 2014}}</ref> и неговата сопруга Јохана Терезија Хенриет од [[Лудвигсбург]] 21-17 1783). Сегашното презиме потекнува од замокот Биберштајн во близина на [[Дрезден]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.vonmarschall.de/welcome.html|title=Welcome to the Homepage of the Marschall von Bieberstein Family|accessdate=24 September 2014}}</ref> Тој имал три браќа, Карл Вилхелм Маршал фон Биберштајн (1764–1817), кој од 1792 година работел во [[Баден]], потоа во 1800 година станал претседател на Тајниот советник, потоа во 1806 година дел од Тајниот совет (познат како Гехајмрат во Германија) и во 1809 година, министер за внатрешни работи на Баден и конечно во 1811 година, пратеник во [[Штутгарт]], и Ернст Франц Лудвиг Маршал фон Биберштајн (1770–1834), [[:de:Staatsminister (Deutschland)|главен министер ( ''државен министер'' )]] на [[Војводство Насау|Војводството Насау]] помеѓу 1806 и 1834 година.<ref name="hessen" /> <ref name="EFLMvBlautHWH">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.deutsche-biographie.de/sfz58543.html#ndbcontent|title=Marschall von Bieberstein, Ernst: nassauischer Minister, * 2.8.1770 Wallerstein (Schwaben), † 22.1.1834 Wiesbaden.|last=Hans-Werner Hahn|authorlink=:de:Hans-Werner Hahn|date=1990|work=[[Neue Deutsche Biographie]]|publisher=Historische Kommission bei der Bayerischen Akademie der Wissenschaften (HiKo), München|pages=254–256|accessdate=15 January 2020}}</ref> Сите тројца браќа биле дипломирани на „Карловата гимназија“ (Hohe Carls-Schule) во [[Штутгарт]] . <ref name="Allgemeine">{{Наведена книга|title=General German Biography (Allgemeine Deutsche Biographie) Vol. 20|last=Wunschmann|first=Ernest|publisher=Historical Commission of the Bavarian Academy of Sciences|year=1884|page=432}}</ref> == Биографија == == Почести == Биберштајн е добитник на многу почести, вклучувајќи го и тоа што е член на Редот на Свети Владимир.<ref name="jstor">{{Наведено списание|title=Marschall von Bieberstein, Friedrich August (1768–1826)|publisher=plants.jstor.org|jstor=000326257}}</ref><ref>Botanical Society of Edinburgh {{Google books|ExgXAAAAYAAJ|Annual Report and Proceedings of the Botanical Society: 1836/37 Volumes 1–8}}</ref> Ботаничките епитети „biebersteinii“ се именувани по него. Ова го вклучува и ''[[Achillea biebersteinii]]'', објавено од Хубер-Морат во 1975 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.luomus.fi/sites/default/files/files/msfff13_sennikov_lazkov_f.pdf|title=Taxonomic corrections and new records in vascular plants of Kyrgyzstan|last=Sennikov|first=Alexander N.|last2=Lazkov|first2=Georgy A.|year=2011|publisher=Memoranda Soc. Fauna Flora Fennica|page=43|accessdate=2 October 2014|last3=Uotila|first3=Pertti|last4=Weber|first4=Heinrich E.}}</ref> и ''[[:en:Biebersteinia|Biebersteinia]]''. Биберштајн е признат како [[Биномна номенклатура|научен авторитет]] за 1.695 растителни таксони<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ipni.org/ipni/advPlantNameSearch.do?find_family=&find_genus=&find_species=&find_infrafamily=&find_infragenus=&find_infraspecies=&find_authorAbbrev=M.Bieb.&find_includePublicationAuthors=on&find_includePublicationAuthors=off&find_includeBasionymAuthors=on&find_includeBasionymAuthors=off&find_publicationTitle=&find_isAPNIRecord=on&find_isAPNIRecord=false&find_isGCIRecord=on&find_isGCIRecord=false&find_isIKRecord=on&find_isIKRecord=false&find_rankToReturn=all&output_format=normal&find_sortByFamily=on&find_sortByFamily=off&query_type=by_query&back_page=plantsearch|title=Plant Names Search|work=www.ipni.org|publisher=The International Plant Names Index|accessdate=31 October 2015}}</ref>{{Наводи|2}} == Наводи == == Надворешни врски == * Works by Friedrich August Marschall von Bieberstein at the Biodiversity Heritage Library [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Починати во 1826 година]] [[Категорија:Родени во 1768 година]] [[Категорија:Статии со hCards]] ssz3pyx4b6hanm5j4ju5oo26pw6cy57 0 1405384 5642358 2026-10-09T10:25:39Z Sara Davidovska Dren 137560 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1284608347|Svante Samuel Murbeck]]“ 5642358 wikitext text/x-wiki [[File:Murbeck,_Svante_(ur_LBFs_jubileumsskrift_1933).jpg|мини| Сванте Мурбек]] [[File:Botaniska_trädgården_i_Lund_-_KMB_-_16001000021572.jpg|мини| Botaniska trädgården во Лунд]] '''Сванте Самуел Мурбек''' (20 октомври 1859 - 26 мај 1946) бил шведски професор, [[Ботаника|ботаничар]], [[Папрат|птеридолог]]. == Биографија == Мурбек бил роден во парохијата Хардеберга во [[Сконе (округ)|Сконе]], Шведска. Додека тој студирал на [[Лундски универзитет|Универзитетот Лунд]]. Тој извршил успешна екскурзија во [[Босна и Херцеговина]] пред да [[Доктор на науки|докторира]] по геологија и ботаника во 1891 година. Истата година бил назначен за предавач на универзитетот. Сванте ја презел позицијата кустос во Шведскиот музеј за природна историја (1882-1883), а од 1897 до 1902 година работел за Шведскиот универзитет за земјоделски науки во Алнарп, Мурбек се вратил на Универзитетот Лунд за да стане професор по ботаника и директор на Ботаниската библиотека од 1902 до 1924 година. Мурбек станал и член на [[Кралска академија на науките (Шведска)|Кралската шведска академија на науките]] во 1907 година како и на [[Кралско научно друштво во Упсала|Кралското друштво на науките во Упсала]] во 1911 година.<ref>{{Наведено списание|title=Svante Samuel Murbeck (1859-1946)|url=https://plants.jstor.org/stable/10.5555/al.ap.person.bm000005908|publisher=JSTOR Global Plants|access-date=April 1, 2019}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://sok.riksarkivet.se/sbl/Presentation.aspx?id=8571|title=Svante S Murbeck|last=Bengt Jonsell|publisher=Svenskt biografiskt lexikon|accessdate=April 1, 2019}}</ref> Од 1886 година, тој го ко-уредувалexsiccata ''Violæ Sueciæ exsiccatæ quas adjuvante Carl Areskog ediderunt LM Neuman, LJ Wahlstedt, SS Murbeck''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.botanischestaatssammlung.de/DatabaseClients/IndExs/Exsiccatae_IndExs_Details.jsp?ExsiccataID=492364288|title=Violæ Sueciæ exsiccatæ quas adjuvante Carl Areskog ediderunt L. M. Neuman, L. J. Wahlstedt, S. S. Murbeck: IndExs ExsiccataID=492364288|work=IndExs – Index of Exsiccatae|publisher=Botanische Staatssammlung München|accessdate=26 August 2024}}</ref> Мурбек објавил и важни студии од областа на морфологијата, хистологијата и ембриологијата. Тој направил важен придонес во знаењето за флората на Северна Африка, пишувајќи неколку написи и книги, меѓу кои ''Придонеси а ла увид во флора ду северниот дел на Африка и плус специјалниот дел од Тунис'' (1897). Во 1907 година, тој ја објави exsiccata ''Plantae selectae ex Africa boreali'' . <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.botanischestaatssammlung.de/DatabaseClients/IndExs/Exsiccatae_IndExs_Details.jsp?ExsiccataID=1742201343|title=Plantae selectae ex Africa boreali: IndExs ExsiccataID=1742201343|work=IndExs – Index of Exsiccatae|publisher=Botanische Staatssammlung München|accessdate=26 August 2024}}</ref> == Библиографија == === Книги === * 1891. ''Kenntniss Beiträge zur Flora von der Südbosnien und der Herzegovina''. Ed. Aus Lunds universitets årsskrift, t. 27. 192 pp. * 1892a. ''Beiträge zur Kenntniss der Flora von Südbosnien und der Hercegovina''. Ed. Berlingska Boktrykkeri. 182 pp. * 1892b. ''Tvenne Asplenier, deras affiniteter och genesis''. Ed. Berlingska boktrykkeri och stilgjuteriaktiebolage. 45 pp. * 1897. ''Contributions à la connaissance des Renonculacées-Cucurbitacées de la flore du nord-ouest de l'Afrique et plus spécialement de la Tunisie''. Ed. Impr. de E. Malmström. 126 pp. * 1898. ''Contributions à la connaissance des Primulacées-Labiées de la flore du nord-ouest de l'Afrique et plus spécialement de la Tunisie''. Ed. Impr. de E. Malmström. 45 pp. * 1899. ''Contributions à la connaissance des Plombaginées-Graminées de la flore du nord-ouest de l'Afrique et plus spécialement de la Tunisie''. Ed. Impr. de E. Malmström. 32 pp. * 1900. ''Contributions à la connaissance des Graminées-Polypodiacées de la flore du nord-ouest de l'Afrique et plus spécialement de la Tunisie''. Ed. Impr. d'E. Malmström. 38 pp. * 1901. ''Parthenogenetische Embryobildung in der Gattung Alchemilla''. Ed. E. Malmströms Buchdruckerei. 46 pp. * 1905a. ''Contributions à la connaissance de la flore du nord-ouest de l'Afrique, et plus spécialement de la Tunisie. 2e série''. Ed. Impr. de H. Ohlsson. 40 pp. * 1905b. ''Contributions à la connaissance de la flore du nord-oues de l'Afrique et plus spécialement de la Tunisie. 2e série suite.'' Ed. Impr. de H. Ohlsson. 83 pp. * 1912. ''Untersuchungen über den Blütenbau der Papaveraceen.'' Berlín Almqvist och Wiksell. 168 pp.&nbsp;28 plates & 39 illustrations in the texto * 1918. ''Ueber staminale Pseudapetalie und deren Bedeutung für die Frage nach der Herkunft der Blütenkrone''. Ed. H. Ohlsson. 59 pp. * 1923. ''Contributions à la connaissance de la flore du Maroc. II. Géraniacées, Composées''. Ed. C.W.K. Gleerup. 68 pp. * 1933. ''Monographie der Gattung Celsia / Weitere Studien uber der Gattungen Verbascum und Celsia''. Lund, 1925-1939 2 partes: 236; 70, 630 pp.&nbsp;16 doube-page plates, 11 figures in the text; 4 plates, 28 maps[http://bibdigital.rjb.csic.es/spa/FichaLibro2.php?Libro=3407] === Други публикации === * 1892. ''Studien über Gentianen aus der Gruppe Endotrichae Froel''. Ed. Impr. de I. Marcus. 22 pp. * 1894. Neue oder wenig bekannte Hybriden in dem botanischen Garten Bergielund et Hortus bergianuse, beobachtet von Sv. Murbeck''. Ed. Impr. de I. Marcus. 21 pp.'' * 1900. ''Ueber den Bau und die Entwickelung von Dictyosiphon foeniculaceuse Huds. Grev.'' Ed. J. Dybwad. 28 pp. * 1901. ''Ueber das Verhalten des Pollenschlauches bei eAlchemilla arvensise L. Scop. und das Wesen der Chalazogamie''. Ed. E. Malmströms Buchdruckerei. 20 pp. * 1902a. ''Ber Anomalien im Baue des Nucellus und des Embryosackes bei parthenogenetischen Arten der Gattung Alchemillae''. Ed. E. Malmströms Buchdruckerei. 11 pp. * 1902b. ''Ber die Embryologie von Ruppia rostellatae Koch''. Ed. Kungl. boktryckeriet. 21 pp. * 1906. ''Bidrag till Pterantheernas morphologi''. Ed. Ohlssons boktryckeri. 20 pp. * 1907. ''Die Vesicarius-Gruppe der Gattung et Rumexe, von Sv. Murbeck''. Ed. H. Ohlssons Buchdruckerei. 31 pp. * 1914. ''Ueber die Baumechanik bei Aenderungen im Zahlenverhältnis der Blüte''. Ed. H. Ohlsson. 36 pp. * 1915. ''Zur Morphologie und Systematik der Gattung et Alchemillae''. Ed. H. Ohlsson. 16 pp. * 1916. ''Ueber die Organisation, Biologie und verwandtschaftlichen Beziehungen der Neuradoideen''. Ed. H. Ohlsson. 29 pp. * 1919. ''Beiträge zur Biologie der Wüstenpflanzen''. Ed. O. Harrassowitz * 1921. ''Sur quelques espèces nouvelles ou critiques des genres Celsia et Onopordon''. Ed. C.W.K. Gleerup. 18 pp. * 1922. ''Contributions à la connaissance de la flore du Maroc. I. Ptéridophytes, Légumineuses''. Ed. C.W.K. Gleerup. * 1925. ''Plantes du Sahara algérien récoltées par Th. Orre, déterminées par Sv. Murbeck.'' Ed. C.W.K. Gleerup. 9 pp. == Епонимија == Во 1939 година, ботаничарот Вернер Хуго Пол Ротмалер го објавил делото ''Murbeckiella'', род [[Скриеносеменици|цветни растенија]] од семејството сенф [[Зелки|Brassicaceae]] и именуван во негова чест. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:12819-1|title=''Murbeckiella'' Rothm. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|work=Plants of the World Online|language=en|accessdate=30 October 2021}}</ref> Растенијата [[Таксон|таксони]] ''[[Calendula murbeckii]]'', ''[[Centaurea murbeckii]]'', ''[[Colymbada murbeckii]]'', ''[[Mariana murbeckii]]'', ''[[Onopordum murbeckii]]'', ''[[Bufonia murbeckii]]'', ''[[Cerastium murbeckii|Cerastium]]'', ''[[Aspidium murbeckii]]'', ''[[Gentiana murbeckii|Gentiana]]'' ''[[Juncus murbeckii|murbeckicuс.]]'' == Ботанички орган == Кратенката '''Murb'''. се користи за да се означи Сванте Самуел Мурбек како авторитет за опис и научна класификација на растенијата. За список на 423 видови опишани од авторот, видете IPNI. == Наводи == [[Категорија:Членови на Кралското научно друштво во Упсала]] [[Категорија:Членови на Кралската шведска академија на науките]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Апсолвенти на Лундскиот универзитет]] [[Категорија:Починати во 1946 година]] [[Категорија:Родени во 1859 година]] 4avwg20rl5gl27hzmm21so5cpa7v2fh 0 1405385 5642360 2026-10-09T10:27:36Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Инјективна функција]] 5642360 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Инјективна функција]] pi9yekjxt5f4urzoppknwknvpawmv5l 0 1405386 5642361 2026-10-09T10:29:22Z FloraPetrovskaDren 137559 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1372334219|Friedrich Ernst Ludwig von Fischer]]“ 5642361 wikitext text/x-wiki  {{Наводи|2}}'''Фридрих Ернст Лудвиг Фишер''' (20 февруари 1782, [[Халберштат]] - 17 јуни 1854) бил руски [[Ботаника|ботаничар]], роден во [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]]. Бил директор на ботаничката градина во [[Санкт Петербург]] од 1823 до 1850 годинаи му било доделено благородништво од [[Николај I (Русија)|царот Николај I]] во 1833 година со чинот '''Фридрих Ернст фон Лудвиг Фишер''' . Родот ''Fisheria'' е именуван во негова чест. == Живот и работа == Фишер бил роден во Халберштат, Харц, каде што неговиот татко, Готлоб Натанаел Фишер, бил проповедник во Црквата на болницата на Светиот Дух. Неговата мајка, Ана Аугуст Хејер, била ќерка на директор. Пред да замине на Универзитетот во Хале, тој добивал домашни часови од неговиот татко. Првично студирал теологија, но се променил и добил медицинска диплома во 1804 година со дисертација под водство на Курт Шпренгел (1766–1833) насловена како ''Specimen de Vegetabilium imprimis Filicum propagione''. Тој не бил заинтересиран со медицина и ја презел позицијата да управува со ботаничката градина на грофот Алексеј Разумовски (1748–1822) во Горенки (во близина [[Москва|на Москва]]). Во 1808 година изработил каталог на растенија од градината. Родот ''Fisheria опишан'' од [[Огистен Пирам де Кандол|Август де Кандол]] во негова чест во 1813 година. Во 1821 година патувал низ Европа и Англија, каде што се сретнал со голем број ботаничари. Додека се вратил, неговиот работодавач починал и во 1823 година, [[Александар I (Русија)|Александар I]] го назначил за директор на царската ботаничка градина во [[Санкт Петербург]]. Тој го искористил материјалот од градината Горенски за да ја развие новата градина, а исто така основал и хербариум и [[библиотека]], и бил во можност да испланира бројни научни собирање експедиции во внатрешноста на Русија. Во 1831 година ја објавил ''Монографијата Зигофилеарум.'' Работел со Карл Антон фон Мејер каталогизирајќи ги растенијата во градината. Растенијата биле стекнати од широк спектар на контакти што Фишер ги развил, вклучувајќи бројни патници како [[Вилхелм Фридрих Карвински фон Карвин|Баронот Карвински,]] кој донел растенија од Мексико. Се одгледувале речиси 12.000 видови растенија. Фредриг го наследи Карл Антон фон Мајер.<ref>{{Наведено списание|last=Stapf|first=O.|date=1913|title=The Imperial Botanic Garden of Peter the Great at St. Petersburg|url=https://www.jstor.org/stable/4115047?origin=crossref|journal=Bulletin of Miscellaneous Information (Royal Gardens, Kew)|volume=1913|issue=7|pages=243|doi=10.2307/4115047}}</ref> Во текот на последните години од животот, работел како медицински советник во Министерството за внатрешни работи.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/lbg.580.92.nel.0683/page/39/mode/1up|title=Curtis's Botanical Magazine Dedications 1827-1927|publisher=Bernard Quaritch|year=1931|editor-last=Nelmes, Ernest|pages=39-40|editor-last2=Cuthbertson, William}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Bell, Thomas|year=1855|title=Meeting notes|url=http://www.biodiversitylibrary.org/page/8551951|journal=Proceedings of the Linnean Society|volume=2|pages=419-422}}</ref><ref name=":1">{{Наведено списание|last=Fongern, C. V.|last2=Heklau, H.|year=2026|title=Botanischer Wissenstransfer in den Briefen des 19. Jahrhunderts. Die Briefe des deutschen Botanikers Friedrich Ernst Ludwig Fischer (1782–1854) an Diederich Franz Leonhard von Schlechtendal (1794–1866).|url=https://opendata.uni-halle.de/handle/1981185920/125457/|journal=Schlechtendalia|volume=43|pages=19–119}}</ref> Во 1833 година бил награден со Орден на Свети Владимир, трет степен и втор степен од Орденот на Света Ана, што му доделувало лично благородништво, а потоа се нарекол себеси „фон Фишер“. Починал во Санкт Петербург.<ref name=":0" /> <ref name=":1" /> == Избрани дела == * ''Catalog du Jardin des plantes de SE Monsieur le comte Alexis de Razoumoffsky ...'' ''во Горенки пред Москва'' , 1808–1812. * ''Beitrag zur botanischen Systematik, die Existenz der Monocotyledoneen und dem Polycotyledoneen betreffend'', 1812 - Придонеси за систематиката на растенијата, постоењето на [[Монокотиледони|еднокотиледон]] итн. * Enumeratio plantarum novarum a CI. Schrenk lectarum, 1841 година (со Карл Антон фон Мајер ). * Жардин де Сен Петербург, 1846 година. (Sertum Petropolitanum Seu Icones Et Descriptiones Plantarum Quæ во Horto Botanico ..., 1846 година (со Карл Антон фон Мајер ). == Наводи == == Извори == * <nowiki> .mw-parser-output cite.citation{font-style:inherit;word-wrap:break-word}.mw-parser-output .citation q{quotes:"\"""\"""'""'"}.mw-parser-output .citation:target{background-color:rgba(0,127,255,0.133)}.mw-parser-output .id-lock-free.id-lock-free a{background:url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/65/Lock-green.svg")right 0.1em center/9px no-repeat}.mw-parser-output .id-lock-limited.id-lock-limited a,.mw-parser-output .id-lock-registration.id-lock-registration a{background:url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d6/Lock-gray-alt-2.svg")right 0.1em center/9px no-repeat}.mw-parser-output .id-lock-subscription.id-lock-subscription a{background:url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/aa/Lock-red-alt-2.svg")right 0.1em center/9px no-repeat}.mw-parser-output .cs1-ws-icon a{background:url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/4c/Wikisource-logo.svg")right 0.1em center/12px no-repeat}body:not(.skin-timeless):not(.skin-minerva) .mw-parser-output .id-lock-free a,body:not(.skin-timeless):not(.skin-minerva) .mw-parser-output .id-lock-limited a,body:not(.skin-timeless):not(.skin-minerva) .mw-parser-output .id-lock-registration a,body:not(.skin-timeless):not(.skin-minerva) .mw-parser-output .id-lock-subscription a,body:not(.skin-timeless):not(.skin-minerva) .mw-parser-output .cs1-ws-icon a{background-size:contain;padding:0 1em 0 0}.mw-parser-output .cs1-code{color:inherit;background:inherit;border:none;padding:inherit}.mw-parser-output .cs1-hidden-error{display:none;color:var(--color-error,#bf3c2c)}.mw-parser-output .cs1-visible-error{color:var(--color-error,#bf3c2c)}.mw-parser-output .cs1-maint{display:none;color:#085;margin-left:0.3em}.mw-parser-output .cs1-kern-left{padding-left:0.2em}.mw-parser-output .cs1-kern-right{padding-right:0.2em}.mw-parser-output .citation .mw-selflink{font-weight:inherit}@media screen{.mw-parser-output .cs1-format{font-size:95%}html.skin-theme-clientpref-night .mw-parser-output .cs1-maint{color:#18911f}}@media screen and (prefers-color-scheme:dark){html.skin-theme-clientpref-os .mw-parser-output .cs1-maint{color:#18911f}}"Фишер, Федор Богданович" . Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary (in Russian). 1906.</nowiki> [[Категорија:Птеридолози]] [[Категорија:Членови на Кралската шведска академија на науките]] [[Категорија:Дописни членови на Петербуршката академија на науките]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Починати во 1854 година]] [[Категорија:Родени во 1782 година]] [[Категорија:Статии со hCards]] 01bqg4l3mwy3q50tg5vpodwydw2fz5w 0 1405387 5642362 2026-10-09T10:30:46Z Bojan9Spasovski 91316 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1369828061|Louis XIV style]]“ 5642362 wikitext text/x-wiki [[File:Versailles_chateau.jpg|десно|мини|300x300пкс| [[Версај (дворец)|Версајскиот дворец]] (1661–1710)]] '''Стил на Луј XIV''' или '''''Луј Кваторзе''''' ({{IPAc-en|ˌ|l|uː|i|_|k|æ|ˈ|t|ɔːr|z|,_|-|_|k|ə|ˈ|-}} LOO -ee ka- TORZ, - ⁠ kə-,{{МФА|fr|lwi katɔʁz|lang|LL-Q150 (fra)-Jules78120-Louis XIV.wav}}), исто така наречен '''Француски класицизам''' — стил во архитектурата и декоративната уметност наменет да го прослави кралот [[Луј XIV]] и неговото владеење. Се одликуваше со величественост, хармонија и регуларност. Станал официјален стил за време на владеењето на Луј XIV (1643–1715), наметнат врз уметниците од новоформираната ''{{Јаз|fr|Académie royale de peinture et de sculpture}}'' (Кралска академија за сликарство и скулптура) и ''{{Јаз|fr|Académie royale d'architecture}}'' (Кралска академија за архитектура). Имало значајно влијание врз архитектурата на другите европски монарси, од Фридрих Велики од [[Прусија]] до [[Петар Велики]] од [[Руска Империја|Русија]]. Главните архитекти од тој период ги вклучувале [[Франсоа Мансар]], [[Жил Ардуен Мансар|Жил Хардуен-Мансарт]], Роберт де Кот, Пјер Ле Мует, Клод Перо и [[Луј Ле Во|Луј Ле Вау]]. Позначајни споменици биле [[Версај (дворец)|Версајскиот дворец]], [[Голем Тријанон|Големиот Тријанон]] во Версај и црквата Инвалиди (1675–1691). Стилот на Луј XIV поминал низ три главни фази на развој, од кои секоја се одликувала со специфични архитектонски, уметнички и декоративни карактеристики. Првиот период, кој го опфаќал времето од 1643 до 1660 година, се совпаднал со детството и младоста на кралот, како и со регентството на неговата мајка, Ана Австриска. Во оваа фаза, француската архитектура и уметност сè уште биле под силно влијание на стилот од времето на [[Луј XIII]], но истовремено се забележувало и значително присуство на елементи од италијанскиот [[барок]]. Сепак, токму во овој период започнало постепеното оформување на францускиот класицизам, кој се стремел кон хармонија, симетрија и урамнотежени архитектонски пропорции. Овие тенденции особено дошле до израз во раните архитектонски остварувања на Франсоа Мансар, меѓу кои се издвојува Замокот Мезон, изграден во периодот од 1630 до 1651 година.<ref>Ducher, Robert, ''Caractéristique des styles'' (1988), p. 120</ref> Вториот период, од 1660 до 1690 година, бил обележан со воспоставувањето и зацврстувањето на личната власт на Луј XIV. Во оваа фаза, архитектонскиот и декоративниот израз добил поизразени класицистички обележја, проследени со монументалност, раскош и нагласена репрезентативност. Уметноста и архитектурата станале важни средства за истакнување на моќта, величието и авторитетот на француската монархија. Најзначаен пример за овие тенденции претставува изградбата и проширувањето на Версајскиот дворец, чиј архитектонски развој најпрвин бил предводен од [[Луј Ле Во]], а подоцна од Жил Ардуен-Мансар. Во областа на внатрешното уредување, мебелот до околу 1680 година се карактеризирал со масивни форми, богата резбарска декорација, скулптурални детали и обилна употреба на позлата. Со понатамошниот развој на декоративните техники, особено на маркетеријата, односно уметноста на украсување површини со фурнири од различни видови дрво, мебелот добил посложени орнаментални композиции и побогати колористички ефекти. Меѓу најзначајните мајстори за изработка на луксузен мебел од овој период се истакнувал Андре-Шарл Бул, познат по своите префинети декоративни техники и раскошни изработки.<ref>Renault and Lazé, ''Les Styles de l'architecture et du mobilier'' (2006), Editions Jean-Paul Gisserot, Paris (in French), pp. 54–55.</ref> Третиот и последен период од развојот на стилот на Луј XIV, кој траел приближно од 1690 до 1715 година, се смета за преодна фаза кон новите уметнички тенденции на XVIII век. Во неговото обликување значајно влијание имале архитектот Жил Ардуен-Мансар и дворскиот уметник и декоратор Жан Берен Постариот, задолжен за осмислување на кралските свечености и церемонии. Во споредба со претходната фаза, декоративниот стил постепено се ослободувал од строгата монументалност и тежината на формите, добивајќи поголема леснотија, елеганција и разновидност во обликувањето. Орнаменталните композиции станале послободни и подинамични, со нагласена употреба на закривени линии и фантастични декоративни мотиви. Особено значење имале украсите изработени од ковано железо, како и сè почестата примена на арабески, [[Гротеска|гротески]] и мотиви инспирирани од школки. Овие декоративни решенија најавиле постепено напуштање на строгите класицистички принципи и го подготвиле преминот кон поразиграниот, полесен и поелегантен стил на Луј XV, во кој подоцна ќе се развијат карактеристичните обележја на француското рококо.{{sfn|Ducher|1988|p=120}} == Граѓанска архитектура == Моделот на граѓанската архитектура во раниот дел од владеењето бил [[Во ле Виконт]] (1658), од [[Луј Ле Во|Луј ле Во]], изграден за кралскиот началник за финансии, Никола Фуке, и завршен во 1658 година. Луј XIV го обвинил Фуке за кражба, го затворил и ја зел зградата за себе. Дизајнот бил силно под влијание на класицизмот на [[Франсоа Мансар]]. Комбинираше фасада доминирана и римувана од колосални класични столбови, под купола, увезена од италијанската барокна архитектура, заедно со голем број оригинални карактеристики, како што е полукружен салон кој гледаше кон огромната [[Формална градина|француска формална градина]] создадена од [[Андре Ле Нотр]].{{sfn|Ducher|1988|p=122}} Врз основа на успехот на Во ле Виконт, Луј XIV го избрал Ле Во да изгради огромен нов дворец во Версај, како дополнување на помалиот дворец трансформиран од ловџиска колиба од страна на Луј XIII. Ова постепено, со текот на децениите, стана ремек-дело на стилот на Луј XIV. По смртта на Ле Во во 1680 година, [[Жил Ардуен Мансар|Жил Ардуен-Мансар]] го презеде проектот за Версај; тој се отцепи од живописните проекции и куполата и направи поумерена и порамномерна фасада од столбови, со рамен покрив на кој се наоѓа балустрада и ред столбови (1681). Тој го користел истиот стил за да ги хармонизира другите нови згради што ги создал во Версај, вклучувајќи ја Оранжеријата и Шталата. Ардуен-Мансар го изградил [[Голем Тријанон|Големиот Тријанон]] (завршен во 1687 година), еднокатна кралска резиденција со засводени прозорци наизменично на парови столбови, како и рамен покрив и балустрада. Друг голем нов проект преземен од Луј бил изградбата на нова фасада за источната страна на Лувр. Во 1665 година, Луј го поканил најпознатиот скулптор-архитект на италијанскиот барок, [[Џан Лоренцо Бернини]], да поднесе проект, но во 1667 година го отфрлил во корист на поскромна и класична колонада, дизајнирана од комисија од тројца членови, составена од Луј Ле Во, Шарл Ле Брун и Клод Перо.<gallery mode="nolines" heights="200" widths="200"> Податотека:Vaux-le-Vicomte Front2.jpg|алт=Vaux le Vicomte by Louis Le Vau (1658)|[[Во ле Виконт]] од [[Луј Ле Во|Луј Ле Вау]] (1658) Податотека:Louvre Kolonnaden.JPG|алт=The Louvre Colonnade by Louis Le Vau, Charles Le Brun, and Claude Perrault (1667–1678)|Колонадата Лувр од Луј Ле Во, Шарл Ле Брун и Клод Перо (1667-1678) Податотека:Trianon2.jpg|алт=The Grand Trianon by Jules Hardouin-Mansart (1680–1687)|[[Голем Тријанон|Големиот Тријанон]] од [[Жил Ардуен Мансар|Жил Хардуен-Мансарт]] (1680–1687) Податотека:Soubise.JPG|алт=Façade of the Hôtel de Soubise by Pierre-Alexis Delamair (1704–1708)|Фасада на хотелот де Субиз од Пјер-Алексис Деламаир (1704–1708) </gallery> == Религиозна архитектура == Во почетниот период од владеењето на Луј XIV започнала изградбата на црквата Вал-де-Грас (1645–1710), која била наменета да служи како капела на истоимената болница во Париз. Во нејзиното архитектонско обликување учествувале повеќе истакнати архитекти, меѓу кои Франсоа Мансар, Жак Лемерсие и Пјер Ле Муе, додека завршните работи биле доверени на Габриел Ледук. Црквата се одликува со изразено влијание на италијанската барокна архитектура, што особено се забележува во нејзината раскошна фасада, организирана во три дела и збогатена со перистил, слободностоечки столбови, скулптури и кружни декоративни медалјони. Ваквата композиција ѝ дава впечатлива монументалност и ја вбројува меѓу најрепрезентативните примери на италијанското барокно влијание врз сакралната архитектура во Париз. Нејзиното архитектонско решение, особено обликувањето на куполата, послужило како значаен пример за подоцнежните куполни конструкции на Домот на инвалидите и Пантеонот.{{Sfn|Ducher|1988|p=124}} Еден од најзначајните сакрални објекти изградени за време на владеењето на Луј XIV била и црквата во комплексот ''Les Invalides'' (1680–1706). Нејзиниот главен брод, проектиран од архитектот Либерал Бруан, ги следел традиционалните архитектонски принципи карактеристични за црковните градби од тој период. Внатрешниот простор бил обликуван со јонски пиластри, сводови со продори за осветлување и декоративни елементи инспирирани од високиот барок. Особено значајно архитектонско достигнување претставувала куполата, проектирана од Жил Ардуен-Мансар, која внесла нови конструктивни и естетски решенија во француската сакрална архитектура. Таа била поставена над основа во форма на грчки крст, додека нејзината монументална висина била постигната преку примена на двоен барабан, односно цилиндрична потпорна конструкција врз која се издигнува куполата. Архитектонската композиција се одликувала со употреба на надредени редови столбови во класичен стил, со што се нагласувале вертикалноста и величественоста на градбата. Фасадата и куполата биле богато украсени со скулптури, профилирани архитрави и венци, декоративни ниши и позлатени бронзени орнаменти, кои се испреплетувале со конструктивните ребра на куполата. Ваквата комбинација на класични архитектонски елементи и раскошна барокна декорација создавала впечаток на хармонија, динамичност и монументалност.{{Sfn|Ducher|1988|p=124}} За едно од најзначајните остварувања на сакралната архитектура од доцниот период на Луј XIV се смета капелата на [[Версај (дворец)|Версајскиот дворец]], изградена во периодот од 1697 до 1710 година според проектите на Жил Ардуен-Мансар и неговиот наследник на позицијата кралски архитект, Робер де Кот. Нејзиниот ентериер претставува пример за постепено напуштање на претераната декоративна раскош во корист на поурамнотежен и префинет архитектонски израз. Внатрешното обликување се карактеризирало со внимателно одбрана декоративна програма, светла палета на бои и суптилни скулпторски украси изведени во плиток релјеф. Особено значајна била просторната организација на капелата, во која класичните столбови биле поставени на горната галерија, издигната едно ниво над приземјето. Освен што ја имале функцијата на конструктивни потпори за засводениот таван, овие столбови придонесувале за создавање отворен, светол и визуелно полесен внатрешен простор. На тој начин, капелата претставувала успешен спој на монументалноста карактеристична за стилот на Луј XIV и новите естетски тенденции насочени кон поголема елеганција, хармонија и архитектонска јасност.{{Sfn|Ducher|1988|p=124}}<gallery mode="nolines" heights="200" widths="200"> Податотека:Paris, Val de Grâce 03.jpg|алт=Church of Val de Grace by Louis Le Vau (1645–1710)|Црквата Вал де Грејс од [[Луј Ле Во|Луис Ле Вау]] (1645–1710) Податотека:Église Saint-Roch @ Paris (31685084012).jpg|алт=Eglise Saint-Roch, Paris, by Jacques Lemercier (1653–1690)|[[Црква Свети Рок (Париз)]], Париз, од Жак Лемерсие (1653-1690) Податотека:Invalides 2007 03 11.jpg|алт=Les Invalides by Jules Hardouin-Mansart (1680–1706)|Les Invalides од [[Жил Ардуен Мансар|Жил Хардуен-Мансарт]] (1680–1706) Податотека:Versailles Chapel - July 2006 edit.jpg|алт=Chapel of the Palace of Versailles by Jules Hardouin-Mansart and Robert de Cotte (1689–1710)|Капела на Версајскиот дворец од Жил Ардуен-Мансар и Робер де Кот (1689–1710) </gallery> == Грандиозниот стил: Париз == Иако Луј XIV подоцна бил обвинет дека го игнорирал Париз, неговото владеење било исполнето со неколку масивни архитектонски проекти кои отвориле простор и го украсиле центарот на градот. Идејата за монументални урбани плоштади опкружени со униформна архитектура започнала во Италија, како и многу архитектонски идеи од барокниот период. Првиот таков плоштад во Париз бил Кралскиот плоштад (сега Вожшки плоштад) започнат од [[Анри IV|Хенри IV од Франција]], завршен подоцна со коњаничка статуа на Луј XIII; потоа Плоштадот Дофин на Ил де ла Сите, до која се наоѓала, веднаш до неа, коњаничка статуа на Хенри IV. Првичните големи париски проекти на Луј XIV беа нови фасади на палатата Лувр, особено Колонадата, свртена кон исток. Ова беа витрини на новиот монументален стил на Луј XIV. Старата тула и камен на плоштадите на Хенри IV била заменета со Гранд Стил на монументални столбови, кои обично биле дел од самата фасада, наместо да стојат одделно. Сите згради околу плоштадот беа поврзани и изградени на иста висина, во ист стил. На приземјето имало покриена аркада за пешаци.<ref>Texier, Simon (2012), pp. 38–39</ref> Првиот таков комплекс од згради изградени под Луј XIV бил Колеџ на четирите нации (денес Институт на Франција) (1662–1668), свртен кон Лувр. Дизајнирана е од [[Луј Ле Во]] и Франсоа д’Орбе, и ги комбинира новиот колеџ дониран од [[Жил Мазарен|кардиналот Мазарен]], капела и библиотеката на Мазарен. (Подоцна, како Институт на Франција, тој ќе стане седиште на академиите основани од кралот.) ''{{Јаз|fr|[[Les Invalides|Hôtel Royal des Invalides]]}}'' (Ројал Хотел на инвалидите) – комплекс за воени ветерани кој се состои од резиденции, болница и капела – бил изграден од Либерал Бруан и [[Жил Ардуен Мансар|Жил Ардуен-Мансар]] (1671–1679). Потоа Луј XIV го задолжил Ардуен-Мансар да изгради посебна приватна кралска капела со впечатлива купола, ''{{Јаз|fr|Église du Dôme}}'' (Црквата „Купола“), кој бил додаден за да се заврши комплексот во 1708 година. Следниот голем проект бил ''{{Јаз|fr|Place des Victoires}}'' (Плоштад на Викторија, 1684–1697), развој на недвижен имот од седум големи згради во три сегменти околу кружен плоштад, со стоечка статуа на Луј XIV (подоцна заменета со коњаничка статуа) планирана за централен дел. Ова го изградил претприемничкиот претприемач и благородник на дворот, Жан-Батист Предо, во комбинација со архитектот Жил Аруден-Мансар. Последниот урбан проект стана најпознатиот, Плоштадот Вандом, исто така од Ардуен-Мансар, помеѓу 1699 и 1702 година. Нејзиниот централен дел бил коњаничка статуа на Луј XIV (подоцна заменета со статуа на Наполеон на врвот на колоната Вендом). Во друга иновација, овој проект бил делумно финансиран од продажбата на парцели околу плоштадот. Сите овие проекти се одликуваа со монументални фасади во стилот на Луј XIV, давајќи им посебна хармонија на плоштадите.<ref>Texier, Simon (2012), pp. 38–39.</ref><gallery mode="nolines" heights="200" widths="200"> Податотека:Institut France Paris 13.jpg|алт=Institut de France by Louis Le Vau and François d'Orbay (1662–1668)|Институт на Франција од [[Луј Ле Во|Луј Ле Вау]] и Франсоа д'Орбеј (1662–1668) Податотека:Place des Victoires, Paris 20 August 2015.jpg|алт=Place des Victoires (1684–1697) by Jules Hardouin-Mansart|Плоштад на победата (1684–1697) од [[Жил Ардуен Мансар|Жил Хардуен-Мансарт]] Податотека:Place Vendôme, Paris August 11, 2011.jpg|алт=Place Vendôme (1699–1702) by Jules Hardouin-Mansart|Плоштад Вандом (1699–1702) од Жил Хардуен-Мансарт Податотека:Cour d'honneur des Invalides, Paris April 2011 002.jpg|алт=Court of Honor of Les Invalides (1671–1706)|Суд на честа на ''{{Јаз|fr|Les Invalides}}'' (1671–1706) </gallery> == Внатрешна декорација == Во раниот период на стилот на Луј XIV, внатрешната декорација се одликувала со употреба на раскошни материјали и стремеж кон создавање впечаток на величественост и монументалност. Особено биле застапени мермерот, често комбиниран со разновидни обоени камења, бронзата, уметничките слики и огледалата. Овие елементи биле вешто вклопени во сложени архитектонски композиции составени од столбови, пиластри и ниши, кои ги украсувале ѕидовите и таваните. Вратите биле дополнително нагласени со декоративни медалјони, фронтони и барелефи. Камините, иако со помали димензии во споредба со оние од времето на Луј XIII, се одликувале со побогата орнаментика. Тие најчесто имале мермерни полици украсени со вазни, над кои се наоѓале слики или огледала во резбани рамки. Целокупната композиција била дополнета со раскошни орнаменти во форма на лисја и цветови. Ѕидната декорација во раниот стил на Луј XIV имала изразена симболична улога, бидејќи била насочена кон величење на воените победи, кралската моќ и културните достигнувања на владетелот. Чест мотив биле воените трофеи, претставени преку шлемови, разновидно оружје и дабови лисја како симбол на победата. Овие украси најчесто биле изработувани од лиена бронза или резбано дрво, во форма на релјефи поставени во мермерни композиции. Значајно место заземале и декоративните претстави посветени на самиот крал. Неговиот лик често бил прикажуван преку симболиката на богот на сонцето, [[Аполон]], опкружен со палмини лисја или позлатени сончеви зраци, со што се нагласувале неговата моќ и возвишеност. Орелот, пак, се користел како симбол на римскиот бог [[Јупитер (бог)|Јупитер]]. Покрај овие мотиви, декоративниот репертоар вклучувал и позлатени бројки, кралски жезла и круни, кои дополнително го истакнувале авторитетот и величието на монархијата. [[Сала на огледалата|Салата на огледала]] на Версајскиот дворец (1678–1684) била врвот на раниот стил на Луј XIV. Дизајнирана од Чарлс Ле Брун, таа комбинираше богатство од материјали (мермер, злато и бронза) кои се рефлектираа во огледалата. Во доцниот период на Луј XIV, по 1690 година, почнале да се појавуваат нови елементи, кои биле помалку милитаристички, а повеќе фантастични; особено школки, опкружени со сложени кривулести линии и кривини; и егзотични дизајни, вклучувајќи арабески и киноазери.{{Sfn|Ducher|1988|pp=126–129}}<gallery mode="nolines" heights="200" widths="200"> Податотека:Salon de Vénus.jpg|алт=Early Louis XIV style; the Salon de Vénus at the Palace of Versailles by Charles Le Brun|Ран стил на Луј XIV; Салонот на Венера во [[Версај (дворец)|Версајскиот дворец]] од Шарл Ле Брун Податотека:Chateau Versailles Galerie des Glaces.jpg|алт=Hall of Mirrors at the Palace of Versailles by Charles Le Brun (1678–1684)|Сала со огледала во Версајскиот дворец од Шарл Ле Брун (1678–1684) Податотека:Versailles Château de Versailles Innen Salon de l'Oeil-de-Boeuf 2.jpg|алт=Salon de l'Œil-de-bœuf at the Palace of Versailles by Jules Hardouin-Mansart (1701)|Салон во Версајската палата од [[Жил Ардуен Мансар|Жил Хардуен-Мансарт]] (1701) </gallery> == Мебел == Во текот на првиот период од владеењето на Луј XIV, мебелот го следел претходниот стил на Луј XIII, бил масивен и изобилно украсен со скулптури и позлата. По 1680 година, во голема мера благодарение на дизајнерот на мебел Андре Шарл Бул, се појавил пооригинален и понежен стил, понекогаш познат како работа во Бул. Се базираше на инкрустација од [[абонос]] и други ретки дрва, техника за прв пат употребена во Фиренца во 15 век, која бил усовршена и развиена од Бул и други кои работеа за Луј XIV. Мебелот бил обложен со плочи од абонос, бакар и егзотично дрво во различни бои.<ref>Renault and Lazé, ''Les Styles de l'architecture et du mobilier'' (2006), pg. 59</ref> Се појавија нови и често трајни видови мебел; комодата, со две до четири фиоки, го замени старото {{Јаз|fr|coffre}}, или градите. {{Јаз|fr|canapé}}, или софа, се појави, во форма на комбинација од две или три фотелји. Се појавија нови видови фотелји, вклучувајќи ја и {{Јаз|fr|fauteuil en confessionale}} или „исповедничка фотелја“, која имаше тапацирани перници од двете страни на грбот на столот. Конзолната маса, исто така, се појави за прв пат; бил дизајнирана да се постави до ѕид. Друг нов вид мебел бил {{Јаз|fr|table à gibier}}, маса со мермерна површина за чување садови. Се појавија рани варијанти на бирото; бирото Мазарин имаше централен дел поставен назад, поставен помеѓу две колони фиоки, со четири ногарки на секоја колона.<ref>Renault and Lazé, ''Les Styles de l'architecture et du mobilier'' (2006), p. 59</ref><gallery mode="nolines" heights="200" widths="200"> Податотека:André-Charles Boulle, Commode Mazarin (Mazarin Cabinet), 1708, Grand Trianon.jpg|алт=Commode by André Charles Boulle for the Grand Trianon (1710)|Комода од Андре Чарлс Бул за [[Голем Тријанон|Големиот Трианон]] (1710) Податотека:Cabinet-Mazarin - Epoque-Louis-XIV.JPG|алт=Early Mazarin desk|Раномазаринско биро Податотека:0 Grand bureau de Nicolas Fouquet - Château de Vaux-le-Vicomte.JPG|алт=Desk of Nicolas Fouquet at the Chateau of Vaux-le-Vicomte|Бирото на Николас Фуке во замокот [[Во ле Виконт]] Податотека:Un canapé et quatre fauteuils "à la reine" (OA 1280).jpg|алт=Sofa and chairs à la reine (1710–1720), Louvre Museum|Софа и фотелји ''{{Јаз|fr|à la reine}}'' (1710–1720), Музеј Лувр </gallery> == Керамика == По околу 1650 година, Неверскиот фајанс (земјен сад со глазура од калај), кој долго време произведувал производи во италијанската мајолика историато стил, го усвоил новиот француски дворски стил, позајмувајќи од металопреработувачката и другите декоративни уметности, и користејќи графики по новата генерација дворски сликари како што се Симон Вуе и Шарл Лебрун за сликите, кои исто така биле насликани во многу бои. Парчињата честопати беа екстремно големи и украсни, а освен градинарските вазни и ладилниците за вино, несомнено беа повеќе декоративни отколку практични.<ref>McNab, 20–21; Moon; [http://collections.vam.ac.uk/item/O1156287/jardiniere-unknown/ V&A, Nevers] [[Jardiniere]]</ref> Во 1663 година, Жан-Батист Колбер, неодамна назначен за генерален контролор на финансиите на [[Луј XIV]], направил забелешка дека другиот водечки центар на француската фајанса, фајансата Руан, треба да биде заштитен и охрабрен, да му испраќа дизајни и да му дава нарачки од кралот.<ref>Pottier, 12</ref> Околу 1670 година, семејството Потерат од [[Руан]] добило дел од големите и престижни нарачки за Порцелански трианон од Луј XIV, мала палата чии ѕидови во голема мера биле покриени со обоени плочки, всушност од фајанса, а не [[Порцелан|од порцелан]], која била срушена набргу потоа. Невер и други центри ги делеле овие нарачки, а други за големи фитинзи и декорации за другите палати на Луј. Неверските градинарски вазни во сина и бела боја биле истакнато користени во градините на Версајскиот замок.<ref>Moon; McNab, 22</ref> Француската индустрија за фајанс добила уште еден огромен поттик кога, кон крајот на владеењето на Луј во 1709 година, кралот извршил притисок врз богатите да ги донираат своите сребрени чинии, претходно она што вообичаено го користеле за ручек, во неговата ризница за да помогнат во плаќањето на неговите војни. Имаше „преноќна лудост“ додека елитата брзаше да набави замена за фајанс од најдобар квалитет.<ref>Moon; McNab, 30</ref> Во текот на владеењето се појавил и најраниот француски порцелан во Руан, иако производството било само од мек порцелан и во мал обем; се смета дека преживеале само девет мали парчиња.<ref>Munger & Sullivan, 135–137</ref> Следната фабрика, порцеланот Сен-Клу, од можеби 1695 година па наваму, била поуспешна,<ref>Munger & Sullivan, 138–142</ref> иако дури во следното владеење францускиот порцелан почнал да се произведува во големи количини.<gallery mode="nolines" heights="200" widths="200"> Податотека:Grand plat circulaire avec décor de l'Enlèvement d'Europe - Manufacture de Nevers - Musée du Louvre Objets d'Art OA 2019.jpg|алт=Nevers faience; central dish is 58 cm across, the main scene is the Rape of Europa, after an illustration of Ovid by François Chauveau, published in 1674|Неверски фајанс; централното јадење е 58 см во пречник, главната сцена е ''[[Европа (митологија)|Грабнувањето на Европа]]'', според илустрација на [[Овидиј]] од Франсоа Шово, објавена во 1674 година. Податотека:Bassin à rafraichir - L'Ivresse de Bacchus - Cooling Basin - The Drunkenness of Bacchus - Nevers - vers 1680 - Louvre - OA 11315 (cropped).jpg|алт=Nevers wine-cooler with The Drunkenness of Bacchus, c. 1680|Неверски ладилник за вино со ''„Пијаноста на Бахус“'', околу 1680 година Податотека:Wine jug (one of a pair) MET DT8115 (cropped).jpg|алт=Nevers pair of wine jugs, c. 1685, 56 cm high. François Chauveau's Rape of Europa is again used (left).|Пар вински бокали од Невер, околу 1685 година, 56 см висина. Повторно е употребена ''„Грабнувањето на Европа“'' од Франсоа Шово (лево). Податотека:Vase avec scènes de bacchanales (Louvre, INV 5013).jpg|алт=Large Nevers ewer with dancing bacchantes and satyrs, 1685|Голем бокал од Невер со танцувачки баканти и сатири, 1685 година Податотека:Potpourri jar MET DP156491 (cropped).jpg|алт=Rouen porcelain, pot pourri jar, Metropolitan Museum of Art, 5 in (12.7 cm) tall.|Руан порцелан, [[Потпури|тенџере пури]] тегла, [[Метрополитен (музеј)|Метрополитен музеј на уметноста]], {{Cvt|5|in|cm|1}} висок.<ref>Munger & Sullivan, 135–137</ref> </gallery> == Сликање == Во првиот дел од владеењето, француските сликари биле во голема мера под влијание на Италијанците, особено [[Караваџо]]. Значајни француски сликари биле [[Никола Пусен]], кој живеел во Рим; [[Клод Лорен]], кој се специјализирал за пејзажи и поголемиот дел од својата кариера го поминал во Рим; Луј Ле Нан, кој, заедно со своите браќа, создавал претежно жанровски дела; Есташ Ле Сиер и Шарл Ле Брен, кои студирале со Пусен во Рим и биле под негово влијание. Со смртта на [[Жил Мазарен|кардиналот Мазарен]] во 1661 година, главниот министер на кралот, Луј решил лично да се грижи за сите аспекти на владата, вклучувајќи ја и уметноста. Негов главен советник за уметност бил Жан Колбер (1619–1683), кој бил и негов министер за финансии. Во 1663 година, Колбер ги реорганизирал кралските работилници за мебел, кои произведувале широк спектар на луксузни стоки, а кон нив ги додал и работилниците за таписерии „Гобелен“. Во исто време, со помош на Ле Брун, Колбер ја презеде одговорноста за [[Кралска академија на сликарството и вајарството|Кралската академија за сликарство и скулптура]], која ја основал кардиналот Мазарин. Колберт, исто така, одиграл доминантна улога во архитектурата, преземајќи ја титулата началник на згради во 1664 година. Во 1666 година, во Рим била основана Француската академија, за да се искористи позицијата на Рим како водечки уметнички центар во Европа и да се обезбеди прилив на добро обучени сликари. Ле Брун станал декан на француските сликари под Луј XIV, вклучен во архитектонски проекти и дизајн на ентериер. Неговите значајни декоративни дела го вклучуваат таванот на [[Сала на огледалата|Салата на огледала]] во Версајскиот дворец.{{Sfn|Bauer|Prater|2016|p=16}} Меѓу главните сликари од подоцнежното владеење на Луј XIV бил и [[Ијасент Риго|Хиацинт Риго]] (1659–1743), кој дошол во Париз во 1681 година и го привлекол вниманието на Ле Брун. Ле Брун го насочил кон портретното сликарство, и тој направил прославен портрет на Луј XIV во 1701 година, опкружен со сите атрибути на моќ, од круната на масата до црвените потпетици на неговите чевли. Риго наскоро отворил елаборирана работилница за изработка на портрети на благородништвото; вработил специјализирани уметници за да ги создадат костимите и драпериите, а други за да ги сликаат позадините, почнувајќи од бојните полиња, па сè до градините и салоните, додека тој се концентрирал на композицијата, боите и особено на лицата.{{Sfn|Bauer|Prater|2016|p=16}} Жорж де Ла Тур (1593–1652) бил уште една важна фигура во стилот на Луј XIV; му била доделена титула, именуван за дворски сликар на кралот и добивал високи исплати за своите портрети, иако ретко доаѓал во Париз, претпочитајќи да работи во својот роден град Линевил. Неговите слики, со нивните необични светлосни и темни ефекти, беа необично мрачни, фигурите едвај се гледаа во темнината, осветлени од светлината на факелот, евоцирајќи медитација и сожалување. Писателот, а подоцна и францускиот министер за култура [[Андре Малро|Андре Малро,]] напишал во 1951 година: „Ниеден друг сликар, дури ни Рембрант, никогаш не предложил толку огромна и мистериозна тишина. Ла Тур е единствениот толкувач на спокојниот аспект на сенките.“<ref>cited in Bauer and Prater, ''Baroque'' (2016), p. 86.</ref> Во неговите последни години, вкусовите на Луј XIV повторно се променија, под влијание на неговата сопруга, госпоѓа де Ментенон, кон порелигиозни и медитативни теми. Тој ги отстранил сите слики во неговата приватна соба и ги заменил со едно платно, ''а за Свети Себастијан се грижела Света Ирина'' (околу 1649) од Жорж де Ла Тур.{{Sfn|Bauer|Prater|2016}}<gallery mode="nolines" heights="200" widths="200"> Податотека:Georges de La Tour 003.jpg|алт=Saint Sebastian tended by Saint Irene by Georges de La Tour (1649)|''Свети Себастијан, под грижа на Света Ирина'' од Жорж де Ла Тур (1649) Податотека:Charles Le Brun - Prise de la ville et de la citadelle de Gand en six jours, 1678 - Google Art Project.jpg|алт=Section of the ceiling of the Hall of Mirrors in Versailles, representing capture of fortress of Ghent by Louis XIV, by Charles Le Brun (1678)|Дел од [[Сала на огледалата|таванот на Салата на огледалата]] во [[Версај (дворец)|Версај]], кој го претставува заземањето на тврдината Гент од страна на Луј XIV, од Шарл Ле Брун (1678) Податотека:Hyacinthe Rigaud - Louis XIV, roi de France (1638-1715) - Google Art Project.jpg|алт=Portrait of Louis XIV by Hyacinthe Rigaud, (1701)|Портрет на Луј XIV од [[Ијасент Риго|Хјацинте Риго]], (1701) </gallery> == Скулптура == Највлијателниот скулптор од тој период бил Италијанецот [[Џан Лоренцо Бернини]], чија работа во Рим ги инспирирала скулпторите низ цела Европа. Тој отпатувал во Франција; неговиот предлог за нова фасада на Лувр бил одбиен од кралот, кој сакал поспецифичен француски стил, но Бернини направил биста на Луј XIV во 1665 година, која била многу восхитувана и имитирана во Франција. Еден од најистакнатите скулптори под Луј XIV бил Антоан Којсево (се изговара „квазево“) (1640–1720) од Лион. Студирал скулптура кај Луј Лерамбер и препишувал во мермер антички римски дела, вклучувајќи ја и „Венера Медичи“. Во 1776 година, неговата биста на официјалниот сликар на кралот, Чарлс Ле Брун, му донесе прием во Кралската академија за сликарство и скулптура. Наскоро тој создавал монументална скулптура што ги придружувала новите згради изградени од Луј XIV; направил скулптура [[Карло Велики|на Карло Велики]] за кралската капела во ''{{Јаз|fr|Les Invalides}}'', а потоа голем број статуи за новиот парк во Версај, а потоа и во замокот Марли. Тој првично ги изработил надворешните статуи од штуко отпорен на временски услови, а потоа ги заменил со мермерни дела кога биле завршени во 1705 година. Неговото дело на Нептун од Марли сега е во Лувр, а неговите статуи на Пан, Флора и Дријада сега се наоѓаат во градините Туилери. Неговата статуа на ''Кралската слава како јава на Пегаз'' првично била направена за замокот Марли. По [[Француска револуција|Револуцијата]] била преместена во градините Тјилери, а сега се наоѓа во Лувр. Тој, исто така, направил серија многу почитувани портретни скулптури на водечките државници и уметници од тоа време; Луј XIV во Версај, Колбер (за неговиот гроб во [[Црква Свети Есташ|црквата Свети Евсташ]]; [[Жил Мазарен|кардиналот Мазарен]] во Колеџ на четирите нации (сега Институт за Франција) во Париз; драматургот [[Жан Расин]]; архитектот Вобан и дизајнерот на градина [[Андре Ле Нотр|Андре Ле Нотре]].<ref>"Coysevox, Charles Antoine". Chisholm, Hugh (ed., 1911). ''Encyclopedia Britannica'' (11th ed.). 1911. pp. 355–56</ref> Жак Саразен бил уште еден значаен скулптор кој работел на проекти за Луј XIV. Тој направил многу статуи и декорации за Версајскиот дворец, како и [[Каријатида|Каријатидите]] за источната фасада на Павилјонот на Хорлож во Лувр, свртен кон {{Јаз|fr|Cour Carré}}, кои се темелеа и на проучување на оригиналните грчки модели и на делото на [[Микеланџело Буонароти|Микеланџело]]. Друг значаен скулптор од стилот на Луј XV бил Пјер Пол Пуже (1620–1694), кој бил скулптор, сликар, инженер и архитект. Роден е во Марсеј и прв вајал украси за бродови во изградба. Потоа отпатувал во Италија, каде што работел како чирак на барокните тавани на Палацо Барберини и Палатата Пити. Тој патувал напред-назад помеѓу Италија и Франција, сликајќи, вајарејќи и резбарејќи дрво. Тој ја направил својата прославена статуа на [[Каријатида|каријатиди]] за градското собрание на Тулон во периодот 1665–1667 година, а потоа бил вработен од Никола Фуке да направи статуа на Херкул за неговиот замок во [[Во ле Виконт]]. Тој продолжил да живее на југот на Франција, правејќи значајни статуи на Милон од Кротон, [[Персеј (митологија)|Персеј]] и [[Андромеда (митологија)|Андромеда]] (сега во Лувр).<ref>"Puget, Pierre". Chisholm, Hugh (ed., 1911). ''Encyclopedia Britannica'' (11th ed.). 1911. p. 637</ref><gallery mode="nolines" heights="200" widths="200"> Податотека:Left caryatids Pavillon Horloge Louvre.jpg|алт=Caryatids of Louvre by Jacques Sarazin|[[Каријатида|Каријатиди]] од Лувр од Жак Саразин Податотека:Château de Versailles, salon de Diane, buste de Louis XIV, Bernin (1665) 03 black bg.jpg|алт=Bust of Louis XIV by Gian Lorenzo Bernini (1665), now in Palace of Versailles|Биста на Луј XIV од [[Џан Лоренцо Бернини]] (1665), сега во [[Версај (дворец)|Версајскиот дворец]] Податотека:Fame riding Pegasus Coysevox Louvre MR1824.jpg|алт=The King's Fame riding Pegasus, by Antoine Coysevox, made for Marly, now in the Louvre. (1702)|''„Кралската слава јавајќи Пегаз“'', од Антоан Којсевокс, упатена кон Марли, сега во Лувр. (1702) Податотека:Statue of Louis XIV, Hôtel Carnavalet, Paris, 2016 (crop).jpg|алт=Louis XIV by Antoine Coysevox, now at Musée Carnavalet|Луј XIV од Антоан Којсевокс, сега во [[Карнавале]] Податотека:Jean Baptiste Colbert -Antoine Coysevox - Musée du Louvre Sculptures MR 2115 ; N 15273.jpg|алт=Jean Baptiste Colbert by Antoine Coysevox|Жан Батист Колбер од Антоан Којсевокс Податотека:Perseus Andromeda Puget Louvre MR2076.jpg|алт=Perseus and Andromeda by Pierre Puget (Louvre)|Персеј и Андромеда од Пјер Пјуже ([[Лувр]]) </gallery> == Таписерии == Во 1662 година, Жан Батист Колбер ја откупил работилницата за изработка на таписерии, која претходно била во сопственост на семејство фламански занаетчии, и ја преобразил во кралска мануфактура за производство на мебел и таписерии, позната под името „Мануфактура Гобелен“. Управувањето со оваа установа му било доверено на дворскиот сликар Шарл Ле Брун, кој ја извршувал оваа функција во периодот од 1663 до 1690 година. Мануфактурата одржувала блиска соработка со најистакнатите сликари од кралскиот двор, кои биле задолжени за создавање на уметничките нацрти и декоративните композиции. Во 1697 година била спроведена реорганизација, по која производствената дејност била целосно насочена кон изработка на таписерии наменети за кралот.<ref>"Gobelin". Chisholm, Hugh (ed., 1911). ''Encyclopedia Britannica'' (11th ed.). 1911. p. 165</ref> Тематиката и стилските карактеристики на таписериите во голема мера се совпаѓале со оние на сликарството од истиот период. Во нив доминирале претстави што ја величеле кралската моќ, раскошот и авторитетот на монархијата, како и триумфални сцени од воените победи. Покрај овие мотиви, значајно место заземале и композициите инспирирани од митологијата и пасторалниот живот. Иако првично биле изработувани исклучиво за потребите на кралот и аристократијата, производите на мануфактурата набргу стекнале голем углед и надвор од Франција, што придонело за нивно ширење и извоз во другите европски кралски дворови. Кралската фабрика за гоблени имала конкуренција од две приватни претпријатија, фабриката „Бове“ и работилницата [[Таписерии од Обисон|за таписерии „Обисон“]], кои произведувале дела во ист стил, но со процес на ниско искривување, со малку помал квалитет. Жан Берен Постариот, кралскиот цртач и дизајнер на кралот, создал серија гротескни теписи за Обисон. Овие таписерии понекогаш славеле современи теми, како што е таписеријата од крајот на 17-ти до почетокот на 18-ти век изработена од Обисон, на која се прикажани кинески астрономи во Пекиншката античка опсерваторија користејќи нови, попрецизни инструменти што им ги донеле Европејците ([[Исусовци|језуитите]]), кои биле инсталирани во 1644 година.<gallery mode="nolines" heights="200" widths="200"> Податотека:Louis14-H.jpg|алт=Louis XIV visits the Gobelins with Colbert, design by Charles Le Brun (between 1667 and 1672)|[[Луј XIV]] ги посетува Гоблените со Колбер, дизајн на Шарл Ле Брун (помеѓу 1667 и 1672 година) Податотека:La Bataille de Zama Jules Romain 1688 1690.jpg|алт=Battle of Zama, Gobelins after painting by Giulio Romano (1688–1690). Louvre Museum.|[[Битка кај Зама|Битката кај Зама]], Гобелен, според сликата на Џулио Романо (1688–1690). [[Лувр|Музеј Лувр]]. Податотека:The Elephant from a set of five Grotesques MET DT1843.jpg|алт=One of a set of five "Grotesques" by Jean Bérain the Elder from the Beauvais Manufactory (woven 1690–1711)|Една од сет од пет „Гротески“ од Жан Берен Постариот од фабриката Бове (ткаена 1690–1711) Податотека:BeijingObservatoryUpdateTapestry.png|алт=Aubusson tapestry celebrating Jesuit mission to China (1697–1705)|[[Таписерии од Обисон|Гоблени од Обисон]] што ја слави [[Исусовци|језуитската]] мисија во Кина (1697–1705) </gallery> == Дизајн и спектакл == Во почетниот период од владеењето на Луј XIV, една од најзначајните јавни церемонии организирани од кралскиот двор била таканаречената карусел, свечена манифестација составена од различни коњички вештини, натпревари и игри. Овие настани биле воведени како побезбедна замена за традиционалните витешки турнири, кои биле забранети по 1559 година, кога францускиот крал [[Анри II]] смртно настрадал за време на еден таков натпревар. Во новата форма на коњичките игри, учесниците ја демонстрирале својата прецизност и умешност преку различни задачи, како провлекување копје низ метален прстен или погодување специјално изработени фигури со претстави на главата на митолошката [[Медуза (митологија)|Медуза]], како и ликови што симболизирале Маври и Турци. Една од највеличествените вакви манифестации била организирана на 5 и 6 јуни 1662 година, по повод раѓањето на дофинот, престолонаследникот и син на Луј XIV. Свеченоста се одржала на пространиот плоштад меѓу палатите Лувр и Тјилери, кој подоцна го добил името Плоштад на Каруселот (Place du Carrousel).{{sfn|Fierro|1996|page=754}} Свечените влегувања на кралот во Париз претставувале уште една значајна можност за организирање раскошни јавни прослави, преку кои се истакнувале величието и авторитетот на монархијата. Особено впечатлива била церемонијата организирана во 1660 година, по повод свеченото пристигнување на Луј XIV и кралицата Марија Тереза во француската престолнина. Прославата се одржала на отворен простор пред градските порти, каде што биле поставени монументални престоли наменети за кралската двојка. Настанот оставил траен белег врз градската топонимија, бидејќи просторот бил именуван ''Place du Trône'' (Плоштад на престолот), назив што се задржал сè до 1880 година, кога бил преименуван во ''Place de la Nation'' (Плоштад на нацијата).{{sfn|''Dictionnaire historique de Paris''|2013|page=272}} Во рамките на кралскиот двор на Луј XIV функционирала посебна служба позната како ''Menus-Plaisirs du Roi'' (Кралски забави), задолжена за организација, сценографија и декоративно обликување на дворските церемонии и свечености. Нејзините активности опфаќале подготовка на балетски и театарски претстави, маскенбали, светлосни декорации, огномети и разновидни забавни спектакли. Значајна улога во оваа област имал францускиот уметник и декоратор Жан Берен Постариот (1640–1711), кој во периодот од 1674 до 1711 година бил задолжен за осмислување на декоративните решенија за кралските свечености. Покрај тоа, тој учествувал и во обликувањето на приватните простории на кралот, вклучувајќи ја неговата спална соба и работните одаи. Со своите иновативни декоративни композиции и препознатлив уметнички израз, Берен извршил значително влијание врз развојот и оформувањето на стилот на Луј XIV. Неговото ателје било сместено во Големата галерија на Лувр, во непосредна близина на работилницата на истакнатиот кралски мајстор за мебел Андре-Шарл Бул. Тој бил особено заслужен за воведувањето на модифицирана верзија на [[Гротеска|гротескниот]] стил на орнаменти, првично создаден во Италија од Рафаел, во францускиот ентериер. Тој ја користел гротескната стела не само на ѕидните панели, туку и на таписерии изработени од работилниците за [[Таписерии од Обисон|таписерии во Обисон]]. Неговите многубројни други разновидни дизајни вклучуваа и многу украсен дизајн на трансомот на воениот брод ''„''Кралско сонце''“'' (1669), именуван по кралот.<ref>"Bérain, Jean". Chisholm, Hugh (ed.). ''Encyclopedia Britannica'' (11th ed.). 1911.</ref> Покрај внатрешната декорација, тој ги дизајнирал костимите и сценографијата за кралските театри, вклучително и за операта ''„Амадис“'' од [[Жан Батист Лили|Жан-Батист Лили,]] изведена во Театарот на Кралската палата (1684), и за операта-балетот ''„Лесни сезони“'' од наследникот на Лили, Паскал Коласе, во 1695 година.<ref>"Bérain, Jean". Chisholm, Hugh (ed.). ''Encyclopedia Britannica'' (11th ed.). 1911.</ref><gallery mode="nolines" heights="200" widths="200"> Податотека:Israël Silvestre - Grand Cavalcade Given in Paris in 1662 - WGA21319.jpg|алт=Louis XIV in the Grand Carousel of 1662|Луј XIV во Големата вртелешка од 1662 година Податотека:Arabesque de Jean Bérain père.jpg|алт=Arabesque designs by Jean Bérain the Elder|Арабески дизајни од Жан Берен Постариот Податотека:Armide portada libreto.JPG|алт=Bérain Set design for opera Amadis by Jean-Baptiste Lully (1684)|Берен сценографија за операта ''„Амадис“'' од [[Жан Батист Лили|Жан-Батист Лили]] (1684) Податотека:Poupe-soleil-royal-berain.jpg|алт=Bérain design for transom of the warship Soleil Royal named for Louis XIV (1670)|Дизајн на Берен за трансом на воениот брод ''„''Кралско сонце''“'' именуван по Луј XIV (1670) </gallery> == Француска формална градина == Една од најтрајните и најпопуларните форми на стилот на Луј XIV е ''{{Јаз|fr|jardin à la française}}'' или [[Формална градина|француска формална градина]], стил базиран на [[симетрија]] и принципот на наметнување ред во природата. Најпознат пример се Версајските градини дизајнирани од [[Андре Ле Нотр]], кои инспирирале копии низ цела Европа. Првата важна [[Формална градина|француска формална градина]] била замокот [[Во ле Виконт]], создаден за Никола Фуке, финансиски началник на Луј XIV, почнувајќи од 1656 година. Фуке го ангажирал [[Луј Ле Во]] да го дизајнира замокот, Шарл Ле Брен да дизајнира статуи за градината, а Андре Ле Нотр да ги создаде градините. За прв пат градината и замокот беа совршено интегрирани. Голема перспектива од 1500 метри се протегаше од подножјето на замокот до копија на Фарнезе Херкулес; а просторот бил исполнет со партери од зимзелени грмушки во украсни шари, обрабени со обоен песок, а уличките беа украсени во редовни интервали со статуи, базени, фонтани и внимателно извајани топијариуми. „Симетријата постигната во Во постигна степен на совршенство и единство што ретко се споредува во уметноста на класичните градини. Замокот е во центарот на оваа строга просторна организација што симболизира моќ и успех.“<ref>Prevot, ''Histoire des jardins'', p. 146</ref> Версајските градини, проектирани и уредувани од францускиот пејзажен архитект Андре Ле Нотр во периодот од 1662 до 1700 година, претставуваат едно од најзначајните достигнувања во развојот на француската формална градинарска уметност. Со својата монументалност, прецизна геометриска организација и раскошно пејзажно обликување, тие се вбројувале меѓу најголемите градински комплекси во Европа, опфаќајќи површина од околу 15.000 хектари. Нивната просторна композиција била организирана долж главната оска исток–запад, усогласена со привидното движење на сонцето. При изгрејсонце, сончевите зраци го осветлувале Дворот на честа, продолжувале кон Мермерниот двор и минувале низ палатата, осветлувајќи ја кралската спална соба. На зајдисонце, сонцето се спуштало кон хоризонтот на крајот од Големиот канал, создавајќи впечатливи светлосни ефекти што се одразувале и во огледалата на прочуената [[Сала на огледалата]].<ref>Prevot, ''Histoire des jardins'', p. 152</ref> И покрај монументалните перспективи и долгите алеи што визуелно се протегале до хоризонтот, градините биле осмислени како разновиден и динамичен простор, исполнет со бројни декоративни изненадувања. Раскошните фонтани, скулптурите, внимателно обликуваните зелени површини и помалите градински целини создавале поинтимни амбиенти, воспоставувајќи рамнотежа меѓу величественоста на целокупната композиција и просториите со почовечки размери. Главниот симболички мотив во градинското уредување било сонцето, кое претставувало личен амблем на [[Луј XIV]], познат како Кралот Сонце. Оваа симболика особено била нагласена преку скулптуралната претстава на богот [[Аполон]], поставена во центарот на Аполоновата фонтана. Просторната организација на градините, со своите долги визуелни оски и перспективи што се отворале од палатата и воделе кон неа, создавала впечаток на бесконечност и совршена хармонија. На тој начин, Версајските градини не претставувале само естетски обликуван природен простор, туку и моќен симбол на апсолутистичката власт. Преку строгата контрола и преобразувањето на природата во геометриски уреден пејзаж, кралот симболично ја изразувал својата надмоќ не само над природното опкружување и териториите со кои владеел, туку и над кралскиот двор и своите поданици.<ref>Lucia Impelluso, ''Jardins, potagers et labyrinthes'', p. 64.</ref><gallery mode="nolines" heights="200" widths="200"> Податотека:VauxleVicomte21.jpg|алт=17th-century engraving of gardens of Vaux-le-Vicomte|Гравура од 17 век на градините на [[Во ле Виконт]] Податотека:Vue aérienne du domaine de Versailles par ToucanWings - Creative Commons By Sa 3.0 - 092.jpg|алт=Gardens of Versailles|Градините на Версај Податотека:Bassin Apollon.jpg|алт=The Bassin d'Apollon in the Gardens of Versailles|Басен д'Аполон во градините на Версај Податотека:Versailles - panoramio - Patrick Nouhailler's… (197).jpg|алт=Parterres of the Versailles Orangerie|Партер од оранжеријата на Версај Податотека:Versailles Grand Trianon.jpg|алт=Gardens of the Grand Trianon at the Palace of Versailles|Градините на [[Голем Тријанон|Големиот Тријанон]] во Версајскиот дворец </gallery> == Наводи == {{Наводи}} == Референци == * Ив-Мари Ален и Жанин Кристијани, ''Уметност на жардините во Европа'', Цитадели и Мазенод, Париз, 2006 година * Impelluso, Lucia, ''Jardins, potagers et labyrinthes'', Хазан, Париз, 2007 година. * Мекнаб, Џеси, ''Француска керамичка уметност од седумнаесеттиот век'', 1987, Метрополитен музеј на уметност,{{ISBN|0870994905}}, 9780870994906, [https://books.google.com/books?id=tAnKFvwSmhwC&pg=PA12 Google книги] * Мун, Перуника, „Француски фајанс“, во Хронологија на историјата на уметноста на Хајлбрун, 2016, Њујорк: [[Метрополитен (музеј)|Метрополитен музеј на уметност]], [http://www.metmuseum.org/toah/hd/ffai/hd_ffai.htm онлајн] * Мангер, Џефри, Саливан Елизабет, ''Европски порцелан во Метрополитен музеј на уметност: Најважни моменти од колекцијата'', 2018, Метрополитен музеј на уметност,{{ISBN|1588396436}}, 9781588396433, [https://books.google.com/books?id=YAxZDwAAQBAJ&pg=PA137 Google книги] * Pottier, André, ''Histoire de la faïence de Rouen'', Том 1, 1870, Ле Брумен (Руан), [https://books.google.com/books?id=QZNFD1R7hhAC&pg=PA13 google books] (на француски) * Wenzler, Claude, ''Architecture du jardin'', Изданија Ouest-France, 2003 [[Категорија:Архитектонски стилови]] [[Категорија:Внатрешно уредување]] [[Категорија:Украсна уметност]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] jxhvlgqijwq4koqxmz7t2rreficmvjj 5642364 5642362 2026-10-09T10:32:21Z Bojan9Spasovski 91316 5642364 wikitext text/x-wiki [[File:Versailles_chateau.jpg|десно|мини|300x300пкс| [[Версај (дворец)|Версајскиот дворец]] (1661–1710)]] '''Стил на Луј XIV''' или '''''Луј Кваторзе''''' ({{IPAc-en|ˌ|l|uː|i|_|k|æ|ˈ|t|ɔːr|z|,_|-|_|k|ə|ˈ|-}} LOO -ee ka- TORZ, - ⁠ kə-,{{МФА|fr|lwi katɔʁz|lang|LL-Q150 (fra)-Jules78120-Louis XIV.wav}}), исто така наречен '''Француски класицизам''' — стил во архитектурата и декоративната уметност наменет да го прослави кралот [[Луј XIV]] и неговото владеење. Се одликуваше со величественост, хармонија и регуларност. Станал официјален стил за време на владеењето на Луј XIV (1643–1715), наметнат врз уметниците од новоформираната ''{{Јаз|fr|Académie royale de peinture et de sculpture}}'' (Кралска академија за сликарство и скулптура) и ''{{Јаз|fr|Académie royale d'architecture}}'' (Кралска академија за архитектура). Имало значајно влијание врз архитектурата на другите европски монарси, од Фридрих Велики од [[Прусија]] до [[Петар Велики]] од [[Руска Империја|Русија]]. Главните архитекти од тој период ги вклучувале [[Франсоа Мансар]], [[Жил Ардуен Мансар|Жил Хардуен-Мансарт]], Роберт де Кот, Пјер Ле Мует, Клод Перо и [[Луј Ле Во|Луј Ле Вау]]. Позначајни споменици биле [[Версај (дворец)|Версајскиот дворец]], [[Голем Тријанон|Големиот Тријанон]] во Версај и црквата Инвалиди (1675–1691). Стилот на Луј XIV поминал низ три главни фази на развој, од кои секоја се одликувала со специфични архитектонски, уметнички и декоративни карактеристики. Првиот период, кој го опфаќал времето од 1643 до 1660 година, се совпаднал со детството и младоста на кралот, како и со регентството на неговата мајка, Ана Австриска. Во оваа фаза, француската архитектура и уметност сè уште биле под силно влијание на стилот од времето на [[Луј XIII]], но истовремено се забележувало и значително присуство на елементи од италијанскиот [[барок]]. Сепак, токму во овој период започнало постепеното оформување на францускиот класицизам, кој се стремел кон хармонија, симетрија и урамнотежени архитектонски пропорции. Овие тенденции особено дошле до израз во раните архитектонски остварувања на Франсоа Мансар, меѓу кои се издвојува Замокот Мезон, изграден во периодот од 1630 до 1651 година.<ref>Ducher, Robert, ''Caractéristique des styles'' (1988), p. 120</ref> Вториот период, од 1660 до 1690 година, бил обележан со воспоставувањето и зацврстувањето на личната власт на Луј XIV. Во оваа фаза, архитектонскиот и декоративниот израз добил поизразени класицистички обележја, проследени со монументалност, раскош и нагласена репрезентативност. Уметноста и архитектурата станале важни средства за истакнување на моќта, величието и авторитетот на француската монархија. Најзначаен пример за овие тенденции претставува изградбата и проширувањето на Версајскиот дворец, чиј архитектонски развој најпрвин бил предводен од [[Луј Ле Во]], а подоцна од Жил Ардуен-Мансар. Во областа на внатрешното уредување, мебелот до околу 1680 година се карактеризирал со масивни форми, богата резбарска декорација, скулптурални детали и обилна употреба на позлата. Со понатамошниот развој на декоративните техники, особено на маркетеријата, односно уметноста на украсување површини со фурнири од различни видови дрво, мебелот добил посложени орнаментални композиции и побогати колористички ефекти. Меѓу најзначајните мајстори за изработка на луксузен мебел од овој период се истакнувал Андре-Шарл Бул, познат по своите префинети декоративни техники и раскошни изработки.<ref>Renault and Lazé, ''Les Styles de l'architecture et du mobilier'' (2006), Editions Jean-Paul Gisserot, Paris (in French), pp. 54–55.</ref> Третиот и последен период од развојот на стилот на Луј XIV, кој траел приближно од 1690 до 1715 година, се смета за преодна фаза кон новите уметнички тенденции на XVIII век. Во неговото обликување значајно влијание имале архитектот Жил Ардуен-Мансар и дворскиот уметник и декоратор Жан Берен Постариот, задолжен за осмислување на кралските свечености и церемонии. Во споредба со претходната фаза, декоративниот стил постепено се ослободувал од строгата монументалност и тежината на формите, добивајќи поголема леснотија, елеганција и разновидност во обликувањето. Орнаменталните композиции станале послободни и подинамични, со нагласена употреба на закривени линии и фантастични декоративни мотиви. Особено значење имале украсите изработени од ковано железо, како и сè почестата примена на арабески, [[Гротеска|гротески]] и мотиви инспирирани од школки. Овие декоративни решенија најавиле постепено напуштање на строгите класицистички принципи и го подготвиле преминот кон поразиграниот, полесен и поелегантен стил на Луј XV, во кој подоцна ќе се развијат карактеристичните обележја на француското рококо.{{sfn|Ducher|1988|p=120}} == Граѓанска архитектура == Моделот на граѓанската архитектура во раниот дел од владеењето бил [[Во ле Виконт]] (1658), од [[Луј Ле Во|Луј ле Во]], изграден за кралскиот началник за финансии, Никола Фуке, и завршен во 1658 година. Луј XIV го обвинил Фуке за кражба, го затворил и ја зел зградата за себе. Дизајнот бил силно под влијание на класицизмот на [[Франсоа Мансар]]. Комбинираше фасада доминирана и римувана од колосални класични столбови, под купола, увезена од италијанската барокна архитектура, заедно со голем број оригинални карактеристики, како што е полукружен салон кој гледаше кон огромната [[Формална градина|француска формална градина]] создадена од [[Андре Ле Нотр]].{{sfn|Ducher|1988|p=122}} Врз основа на успехот на Во ле Виконт, Луј XIV го избрал Ле Во да изгради огромен нов дворец во Версај, како дополнување на помалиот дворец трансформиран од ловџиска колиба од страна на Луј XIII. Ова постепено, со текот на децениите, стана ремек-дело на стилот на Луј XIV. По смртта на Ле Во во 1680 година, [[Жил Ардуен Мансар|Жил Ардуен-Мансар]] го презеде проектот за Версај; тој се отцепи од живописните проекции и куполата и направи поумерена и порамномерна фасада од столбови, со рамен покрив на кој се наоѓа балустрада и ред столбови (1681). Тој го користел истиот стил за да ги хармонизира другите нови згради што ги создал во Версај, вклучувајќи ја Оранжеријата и Шталата. Ардуен-Мансар го изградил [[Голем Тријанон|Големиот Тријанон]] (завршен во 1687 година), еднокатна кралска резиденција со засводени прозорци наизменично на парови столбови, како и рамен покрив и балустрада. Друг голем нов проект преземен од Луј бил изградбата на нова фасада за источната страна на Лувр. Во 1665 година, Луј го поканил најпознатиот скулптор-архитект на италијанскиот барок, [[Џан Лоренцо Бернини]], да поднесе проект, но во 1667 година го отфрлил во корист на поскромна и класична колонада, дизајнирана од комисија од тројца членови, составена од Луј Ле Во, Шарл Ле Брун и Клод Перо.<gallery mode="nolines" heights="200" widths="200" class="center"> Податотека:Vaux-le-Vicomte Front2.jpg|алт=Vaux le Vicomte by Louis Le Vau (1658)|[[Во ле Виконт]] од [[Луј Ле Во|Луј Ле Вау]] (1658) Податотека:Louvre Kolonnaden.JPG|алт=The Louvre Colonnade by Louis Le Vau, Charles Le Brun, and Claude Perrault (1667–1678)|Колонадата Лувр од Луј Ле Во, Шарл Ле Брун и Клод Перо (1667-1678) Податотека:Trianon2.jpg|алт=The Grand Trianon by Jules Hardouin-Mansart (1680–1687)|[[Голем Тријанон|Големиот Тријанон]] од [[Жил Ардуен Мансар|Жил Хардуен-Мансарт]] (1680–1687) Податотека:Soubise.JPG|алт=Façade of the Hôtel de Soubise by Pierre-Alexis Delamair (1704–1708)|Фасада на хотелот де Субиз од Пјер-Алексис Деламаир (1704–1708) </gallery> == Религиозна архитектура == Во почетниот период од владеењето на Луј XIV започнала изградбата на црквата Вал-де-Грас (1645–1710), која била наменета да служи како капела на истоимената болница во Париз. Во нејзиното архитектонско обликување учествувале повеќе истакнати архитекти, меѓу кои Франсоа Мансар, Жак Лемерсие и Пјер Ле Муе, додека завршните работи биле доверени на Габриел Ледук. Црквата се одликува со изразено влијание на италијанската барокна архитектура, што особено се забележува во нејзината раскошна фасада, организирана во три дела и збогатена со перистил, слободностоечки столбови, скулптури и кружни декоративни медалјони. Ваквата композиција ѝ дава впечатлива монументалност и ја вбројува меѓу најрепрезентативните примери на италијанското барокно влијание врз сакралната архитектура во Париз. Нејзиното архитектонско решение, особено обликувањето на куполата, послужило како значаен пример за подоцнежните куполни конструкции на Домот на инвалидите и Пантеонот.{{Sfn|Ducher|1988|p=124}} Еден од најзначајните сакрални објекти изградени за време на владеењето на Луј XIV била и црквата во комплексот ''Les Invalides'' (1680–1706). Нејзиниот главен брод, проектиран од архитектот Либерал Бруан, ги следел традиционалните архитектонски принципи карактеристични за црковните градби од тој период. Внатрешниот простор бил обликуван со јонски пиластри, сводови со продори за осветлување и декоративни елементи инспирирани од високиот барок. Особено значајно архитектонско достигнување претставувала куполата, проектирана од Жил Ардуен-Мансар, која внесла нови конструктивни и естетски решенија во француската сакрална архитектура. Таа била поставена над основа во форма на грчки крст, додека нејзината монументална висина била постигната преку примена на двоен барабан, односно цилиндрична потпорна конструкција врз која се издигнува куполата. Архитектонската композиција се одликувала со употреба на надредени редови столбови во класичен стил, со што се нагласувале вертикалноста и величественоста на градбата. Фасадата и куполата биле богато украсени со скулптури, профилирани архитрави и венци, декоративни ниши и позлатени бронзени орнаменти, кои се испреплетувале со конструктивните ребра на куполата. Ваквата комбинација на класични архитектонски елементи и раскошна барокна декорација создавала впечаток на хармонија, динамичност и монументалност.{{Sfn|Ducher|1988|p=124}} За едно од најзначајните остварувања на сакралната архитектура од доцниот период на Луј XIV се смета капелата на [[Версај (дворец)|Версајскиот дворец]], изградена во периодот од 1697 до 1710 година според проектите на Жил Ардуен-Мансар и неговиот наследник на позицијата кралски архитект, Робер де Кот. Нејзиниот ентериер претставува пример за постепено напуштање на претераната декоративна раскош во корист на поурамнотежен и префинет архитектонски израз. Внатрешното обликување се карактеризирало со внимателно одбрана декоративна програма, светла палета на бои и суптилни скулпторски украси изведени во плиток релјеф. Особено значајна била просторната организација на капелата, во која класичните столбови биле поставени на горната галерија, издигната едно ниво над приземјето. Освен што ја имале функцијата на конструктивни потпори за засводениот таван, овие столбови придонесувале за создавање отворен, светол и визуелно полесен внатрешен простор. На тој начин, капелата претставувала успешен спој на монументалноста карактеристична за стилот на Луј XIV и новите естетски тенденции насочени кон поголема елеганција, хармонија и архитектонска јасност.{{Sfn|Ducher|1988|p=124}}<gallery mode="nolines" heights="200" widths="200" class="center"> Податотека:Paris, Val de Grâce 03.jpg|алт=Church of Val de Grace by Louis Le Vau (1645–1710)|Црквата Вал де Грејс од [[Луј Ле Во|Луис Ле Вау]] (1645–1710) Податотека:Église Saint-Roch @ Paris (31685084012).jpg|алт=Eglise Saint-Roch, Paris, by Jacques Lemercier (1653–1690)|[[Црква Свети Рок (Париз)]], Париз, од Жак Лемерсие (1653-1690) Податотека:Invalides 2007 03 11.jpg|алт=Les Invalides by Jules Hardouin-Mansart (1680–1706)|Les Invalides од [[Жил Ардуен Мансар|Жил Хардуен-Мансарт]] (1680–1706) Податотека:Versailles Chapel - July 2006 edit.jpg|алт=Chapel of the Palace of Versailles by Jules Hardouin-Mansart and Robert de Cotte (1689–1710)|Капела на Версајскиот дворец од Жил Ардуен-Мансар и Робер де Кот (1689–1710) </gallery> == Грандиозниот стил: Париз == Иако Луј XIV подоцна бил обвинет дека го игнорирал Париз, неговото владеење било исполнето со неколку масивни архитектонски проекти кои отвориле простор и го украсиле центарот на градот. Идејата за монументални урбани плоштади опкружени со униформна архитектура започнала во Италија, како и многу архитектонски идеи од барокниот период. Првиот таков плоштад во Париз бил Кралскиот плоштад (сега Вожшки плоштад) започнат од [[Анри IV|Хенри IV од Франција]], завршен подоцна со коњаничка статуа на Луј XIII; потоа Плоштадот Дофин на Ил де ла Сите, до која се наоѓала, веднаш до неа, коњаничка статуа на Хенри IV. Првичните големи париски проекти на Луј XIV беа нови фасади на палатата Лувр, особено Колонадата, свртена кон исток. Ова беа витрини на новиот монументален стил на Луј XIV. Старата тула и камен на плоштадите на Хенри IV била заменета со Гранд Стил на монументални столбови, кои обично биле дел од самата фасада, наместо да стојат одделно. Сите згради околу плоштадот беа поврзани и изградени на иста висина, во ист стил. На приземјето имало покриена аркада за пешаци.<ref>Texier, Simon (2012), pp. 38–39</ref> Првиот таков комплекс од згради изградени под Луј XIV бил Колеџ на четирите нации (денес Институт на Франција) (1662–1668), свртен кон Лувр. Дизајнирана е од [[Луј Ле Во]] и Франсоа д’Орбе, и ги комбинира новиот колеџ дониран од [[Жил Мазарен|кардиналот Мазарен]], капела и библиотеката на Мазарен. (Подоцна, како Институт на Франција, тој ќе стане седиште на академиите основани од кралот.) ''{{Јаз|fr|[[Les Invalides|Hôtel Royal des Invalides]]}}'' (Ројал Хотел на инвалидите) – комплекс за воени ветерани кој се состои од резиденции, болница и капела – бил изграден од Либерал Бруан и [[Жил Ардуен Мансар|Жил Ардуен-Мансар]] (1671–1679). Потоа Луј XIV го задолжил Ардуен-Мансар да изгради посебна приватна кралска капела со впечатлива купола, ''{{Јаз|fr|Église du Dôme}}'' (Црквата „Купола“), кој бил додаден за да се заврши комплексот во 1708 година. Следниот голем проект бил ''{{Јаз|fr|Place des Victoires}}'' (Плоштад на Викторија, 1684–1697), развој на недвижен имот од седум големи згради во три сегменти околу кружен плоштад, со стоечка статуа на Луј XIV (подоцна заменета со коњаничка статуа) планирана за централен дел. Ова го изградил претприемничкиот претприемач и благородник на дворот, Жан-Батист Предо, во комбинација со архитектот Жил Аруден-Мансар. Последниот урбан проект стана најпознатиот, Плоштадот Вандом, исто така од Ардуен-Мансар, помеѓу 1699 и 1702 година. Нејзиниот централен дел бил коњаничка статуа на Луј XIV (подоцна заменета со статуа на Наполеон на врвот на колоната Вендом). Во друга иновација, овој проект бил делумно финансиран од продажбата на парцели околу плоштадот. Сите овие проекти се одликуваа со монументални фасади во стилот на Луј XIV, давајќи им посебна хармонија на плоштадите.<ref>Texier, Simon (2012), pp. 38–39.</ref><gallery mode="nolines" heights="200" widths="200" class="center"> Податотека:Institut France Paris 13.jpg|алт=Institut de France by Louis Le Vau and François d'Orbay (1662–1668)|Институт на Франција од [[Луј Ле Во|Луј Ле Вау]] и Франсоа д'Орбеј (1662–1668) Податотека:Place des Victoires, Paris 20 August 2015.jpg|алт=Place des Victoires (1684–1697) by Jules Hardouin-Mansart|Плоштад на победата (1684–1697) од [[Жил Ардуен Мансар|Жил Хардуен-Мансарт]] Податотека:Place Vendôme, Paris August 11, 2011.jpg|алт=Place Vendôme (1699–1702) by Jules Hardouin-Mansart|Плоштад Вандом (1699–1702) од Жил Хардуен-Мансарт Податотека:Cour d'honneur des Invalides, Paris April 2011 002.jpg|алт=Court of Honor of Les Invalides (1671–1706)|Суд на честа на ''{{Јаз|fr|Les Invalides}}'' (1671–1706) </gallery> == Внатрешна декорација == Во раниот период на стилот на Луј XIV, внатрешната декорација се одликувала со употреба на раскошни материјали и стремеж кон создавање впечаток на величественост и монументалност. Особено биле застапени мермерот, често комбиниран со разновидни обоени камења, бронзата, уметничките слики и огледалата. Овие елементи биле вешто вклопени во сложени архитектонски композиции составени од столбови, пиластри и ниши, кои ги украсувале ѕидовите и таваните. Вратите биле дополнително нагласени со декоративни медалјони, фронтони и барелефи. Камините, иако со помали димензии во споредба со оние од времето на Луј XIII, се одликувале со побогата орнаментика. Тие најчесто имале мермерни полици украсени со вазни, над кои се наоѓале слики или огледала во резбани рамки. Целокупната композиција била дополнета со раскошни орнаменти во форма на лисја и цветови. Ѕидната декорација во раниот стил на Луј XIV имала изразена симболична улога, бидејќи била насочена кон величење на воените победи, кралската моќ и културните достигнувања на владетелот. Чест мотив биле воените трофеи, претставени преку шлемови, разновидно оружје и дабови лисја како симбол на победата. Овие украси најчесто биле изработувани од лиена бронза или резбано дрво, во форма на релјефи поставени во мермерни композиции. Значајно место заземале и декоративните претстави посветени на самиот крал. Неговиот лик често бил прикажуван преку симболиката на богот на сонцето, [[Аполон]], опкружен со палмини лисја или позлатени сончеви зраци, со што се нагласувале неговата моќ и возвишеност. Орелот, пак, се користел како симбол на римскиот бог [[Јупитер (бог)|Јупитер]]. Покрај овие мотиви, декоративниот репертоар вклучувал и позлатени бројки, кралски жезла и круни, кои дополнително го истакнувале авторитетот и величието на монархијата. [[Сала на огледалата|Салата на огледала]] на Версајскиот дворец (1678–1684) била врвот на раниот стил на Луј XIV. Дизајнирана од Чарлс Ле Брун, таа комбинираше богатство од материјали (мермер, злато и бронза) кои се рефлектираа во огледалата. Во доцниот период на Луј XIV, по 1690 година, почнале да се појавуваат нови елементи, кои биле помалку милитаристички, а повеќе фантастични; особено школки, опкружени со сложени кривулести линии и кривини; и егзотични дизајни, вклучувајќи арабески и киноазери.{{Sfn|Ducher|1988|pp=126–129}}<gallery mode="nolines" heights="200" widths="200" class="center"> Податотека:Salon de Vénus.jpg|алт=Early Louis XIV style; the Salon de Vénus at the Palace of Versailles by Charles Le Brun|Ран стил на Луј XIV; Салонот на Венера во [[Версај (дворец)|Версајскиот дворец]] од Шарл Ле Брун Податотека:Chateau Versailles Galerie des Glaces.jpg|алт=Hall of Mirrors at the Palace of Versailles by Charles Le Brun (1678–1684)|Сала со огледала во Версајскиот дворец од Шарл Ле Брун (1678–1684) Податотека:Versailles Château de Versailles Innen Salon de l'Oeil-de-Boeuf 2.jpg|алт=Salon de l'Œil-de-bœuf at the Palace of Versailles by Jules Hardouin-Mansart (1701)|Салон во Версајската палата од [[Жил Ардуен Мансар|Жил Хардуен-Мансарт]] (1701) </gallery> == Мебел == Во текот на првиот период од владеењето на Луј XIV, мебелот го следел претходниот стил на Луј XIII, бил масивен и изобилно украсен со скулптури и позлата. По 1680 година, во голема мера благодарение на дизајнерот на мебел Андре Шарл Бул, се појавил пооригинален и понежен стил, понекогаш познат како работа во Бул. Се базираше на инкрустација од [[абонос]] и други ретки дрва, техника за прв пат употребена во Фиренца во 15 век, која бил усовршена и развиена од Бул и други кои работеа за Луј XIV. Мебелот бил обложен со плочи од абонос, бакар и егзотично дрво во различни бои.<ref>Renault and Lazé, ''Les Styles de l'architecture et du mobilier'' (2006), pg. 59</ref> Се појавија нови и често трајни видови мебел; комодата, со две до четири фиоки, го замени старото {{Јаз|fr|coffre}}, или градите. {{Јаз|fr|canapé}}, или софа, се појави, во форма на комбинација од две или три фотелји. Се појавија нови видови фотелји, вклучувајќи ја и {{Јаз|fr|fauteuil en confessionale}} или „исповедничка фотелја“, која имаше тапацирани перници од двете страни на грбот на столот. Конзолната маса, исто така, се појави за прв пат; бил дизајнирана да се постави до ѕид. Друг нов вид мебел бил {{Јаз|fr|table à gibier}}, маса со мермерна површина за чување садови. Се појавија рани варијанти на бирото; бирото Мазарин имаше централен дел поставен назад, поставен помеѓу две колони фиоки, со четири ногарки на секоја колона.<ref>Renault and Lazé, ''Les Styles de l'architecture et du mobilier'' (2006), p. 59</ref><gallery mode="nolines" heights="200" widths="200" class="center"> Податотека:André-Charles Boulle, Commode Mazarin (Mazarin Cabinet), 1708, Grand Trianon.jpg|алт=Commode by André Charles Boulle for the Grand Trianon (1710)|Комода од Андре Чарлс Бул за [[Голем Тријанон|Големиот Трианон]] (1710) Податотека:Cabinet-Mazarin - Epoque-Louis-XIV.JPG|алт=Early Mazarin desk|Раномазаринско биро Податотека:0 Grand bureau de Nicolas Fouquet - Château de Vaux-le-Vicomte.JPG|алт=Desk of Nicolas Fouquet at the Chateau of Vaux-le-Vicomte|Бирото на Николас Фуке во замокот [[Во ле Виконт]] Податотека:Un canapé et quatre fauteuils "à la reine" (OA 1280).jpg|алт=Sofa and chairs à la reine (1710–1720), Louvre Museum|Софа и фотелји ''{{Јаз|fr|à la reine}}'' (1710–1720), Музеј Лувр </gallery> == Керамика == По околу 1650 година, Неверскиот фајанс (земјен сад со глазура од калај), кој долго време произведувал производи во италијанската мајолика историато стил, го усвоил новиот француски дворски стил, позајмувајќи од металопреработувачката и другите декоративни уметности, и користејќи графики по новата генерација дворски сликари како што се Симон Вуе и Шарл Лебрун за сликите, кои исто така биле насликани во многу бои. Парчињата честопати беа екстремно големи и украсни, а освен градинарските вазни и ладилниците за вино, несомнено беа повеќе декоративни отколку практични.<ref>McNab, 20–21; Moon; [http://collections.vam.ac.uk/item/O1156287/jardiniere-unknown/ V&A, Nevers] [[Jardiniere]]</ref> Во 1663 година, Жан-Батист Колбер, неодамна назначен за генерален контролор на финансиите на [[Луј XIV]], направил забелешка дека другиот водечки центар на француската фајанса, фајансата Руан, треба да биде заштитен и охрабрен, да му испраќа дизајни и да му дава нарачки од кралот.<ref>Pottier, 12</ref> Околу 1670 година, семејството Потерат од [[Руан]] добило дел од големите и престижни нарачки за Порцелански трианон од Луј XIV, мала палата чии ѕидови во голема мера биле покриени со обоени плочки, всушност од фајанса, а не [[Порцелан|од порцелан]], која била срушена набргу потоа. Невер и други центри ги делеле овие нарачки, а други за големи фитинзи и декорации за другите палати на Луј. Неверските градинарски вазни во сина и бела боја биле истакнато користени во градините на Версајскиот замок.<ref>Moon; McNab, 22</ref> Француската индустрија за фајанс добила уште еден огромен поттик кога, кон крајот на владеењето на Луј во 1709 година, кралот извршил притисок врз богатите да ги донираат своите сребрени чинии, претходно она што вообичаено го користеле за ручек, во неговата ризница за да помогнат во плаќањето на неговите војни. Имаше „преноќна лудост“ додека елитата брзаше да набави замена за фајанс од најдобар квалитет.<ref>Moon; McNab, 30</ref> Во текот на владеењето се појавил и најраниот француски порцелан во Руан, иако производството било само од мек порцелан и во мал обем; се смета дека преживеале само девет мали парчиња.<ref>Munger & Sullivan, 135–137</ref> Следната фабрика, порцеланот Сен-Клу, од можеби 1695 година па наваму, била поуспешна,<ref>Munger & Sullivan, 138–142</ref> иако дури во следното владеење францускиот порцелан почнал да се произведува во големи количини.<gallery mode="nolines" heights="200" widths="200" class="center"> Податотека:Grand plat circulaire avec décor de l'Enlèvement d'Europe - Manufacture de Nevers - Musée du Louvre Objets d'Art OA 2019.jpg|алт=Nevers faience; central dish is 58 cm across, the main scene is the Rape of Europa, after an illustration of Ovid by François Chauveau, published in 1674|Неверски фајанс; централното јадење е 58 см во пречник, главната сцена е ''[[Европа (митологија)|Грабнувањето на Европа]]'', според илустрација на [[Овидиј]] од Франсоа Шово, објавена во 1674 година. Податотека:Bassin à rafraichir - L'Ivresse de Bacchus - Cooling Basin - The Drunkenness of Bacchus - Nevers - vers 1680 - Louvre - OA 11315 (cropped).jpg|алт=Nevers wine-cooler with The Drunkenness of Bacchus, c. 1680|Неверски ладилник за вино со ''„Пијаноста на Бахус“'', околу 1680 година Податотека:Wine jug (one of a pair) MET DT8115 (cropped).jpg|алт=Nevers pair of wine jugs, c. 1685, 56 cm high. François Chauveau's Rape of Europa is again used (left).|Пар вински бокали од Невер, околу 1685 година, 56 см висина. Повторно е употребена ''„Грабнувањето на Европа“'' од Франсоа Шово (лево). Податотека:Vase avec scènes de bacchanales (Louvre, INV 5013).jpg|алт=Large Nevers ewer with dancing bacchantes and satyrs, 1685|Голем бокал од Невер со танцувачки баканти и сатири, 1685 година Податотека:Potpourri jar MET DP156491 (cropped).jpg|алт=Rouen porcelain, pot pourri jar, Metropolitan Museum of Art, 5 in (12.7 cm) tall.|Руан порцелан, [[Потпури|тенџере пури]] тегла, [[Метрополитен (музеј)|Метрополитен музеј на уметноста]], {{Cvt|5|in|cm|1}} висок.<ref>Munger & Sullivan, 135–137</ref> </gallery> == Сликање == Во првиот дел од владеењето, француските сликари биле во голема мера под влијание на Италијанците, особено [[Караваџо]]. Значајни француски сликари биле [[Никола Пусен]], кој живеел во Рим; [[Клод Лорен]], кој се специјализирал за пејзажи и поголемиот дел од својата кариера го поминал во Рим; Луј Ле Нан, кој, заедно со своите браќа, создавал претежно жанровски дела; Есташ Ле Сиер и Шарл Ле Брен, кои студирале со Пусен во Рим и биле под негово влијание. Со смртта на [[Жил Мазарен|кардиналот Мазарен]] во 1661 година, главниот министер на кралот, Луј решил лично да се грижи за сите аспекти на владата, вклучувајќи ја и уметноста. Негов главен советник за уметност бил Жан Колбер (1619–1683), кој бил и негов министер за финансии. Во 1663 година, Колбер ги реорганизирал кралските работилници за мебел, кои произведувале широк спектар на луксузни стоки, а кон нив ги додал и работилниците за таписерии „Гобелен“. Во исто време, со помош на Ле Брун, Колбер ја презеде одговорноста за [[Кралска академија на сликарството и вајарството|Кралската академија за сликарство и скулптура]], која ја основал кардиналот Мазарин. Колберт, исто така, одиграл доминантна улога во архитектурата, преземајќи ја титулата началник на згради во 1664 година. Во 1666 година, во Рим била основана Француската академија, за да се искористи позицијата на Рим како водечки уметнички центар во Европа и да се обезбеди прилив на добро обучени сликари. Ле Брун станал декан на француските сликари под Луј XIV, вклучен во архитектонски проекти и дизајн на ентериер. Неговите значајни декоративни дела го вклучуваат таванот на [[Сала на огледалата|Салата на огледала]] во Версајскиот дворец.{{Sfn|Bauer|Prater|2016|p=16}} Меѓу главните сликари од подоцнежното владеење на Луј XIV бил и [[Ијасент Риго|Хиацинт Риго]] (1659–1743), кој дошол во Париз во 1681 година и го привлекол вниманието на Ле Брун. Ле Брун го насочил кон портретното сликарство, и тој направил прославен портрет на Луј XIV во 1701 година, опкружен со сите атрибути на моќ, од круната на масата до црвените потпетици на неговите чевли. Риго наскоро отворил елаборирана работилница за изработка на портрети на благородништвото; вработил специјализирани уметници за да ги создадат костимите и драпериите, а други за да ги сликаат позадините, почнувајќи од бојните полиња, па сè до градините и салоните, додека тој се концентрирал на композицијата, боите и особено на лицата.{{Sfn|Bauer|Prater|2016|p=16}} Жорж де Ла Тур (1593–1652) бил уште една важна фигура во стилот на Луј XIV; му била доделена титула, именуван за дворски сликар на кралот и добивал високи исплати за своите портрети, иако ретко доаѓал во Париз, претпочитајќи да работи во својот роден град Линевил. Неговите слики, со нивните необични светлосни и темни ефекти, беа необично мрачни, фигурите едвај се гледаа во темнината, осветлени од светлината на факелот, евоцирајќи медитација и сожалување. Писателот, а подоцна и францускиот министер за култура [[Андре Малро|Андре Малро,]] напишал во 1951 година: „Ниеден друг сликар, дури ни Рембрант, никогаш не предложил толку огромна и мистериозна тишина. Ла Тур е единствениот толкувач на спокојниот аспект на сенките.“<ref>cited in Bauer and Prater, ''Baroque'' (2016), p. 86.</ref> Во неговите последни години, вкусовите на Луј XIV повторно се променија, под влијание на неговата сопруга, госпоѓа де Ментенон, кон порелигиозни и медитативни теми. Тој ги отстранил сите слики во неговата приватна соба и ги заменил со едно платно, ''а за Свети Себастијан се грижела Света Ирина'' (околу 1649) од Жорж де Ла Тур.{{Sfn|Bauer|Prater|2016}}<gallery mode="nolines" heights="200" widths="200" class="center"> Податотека:Georges de La Tour 003.jpg|алт=Saint Sebastian tended by Saint Irene by Georges de La Tour (1649)|''Свети Себастијан, под грижа на Света Ирина'' од Жорж де Ла Тур (1649) Податотека:Charles Le Brun - Prise de la ville et de la citadelle de Gand en six jours, 1678 - Google Art Project.jpg|алт=Section of the ceiling of the Hall of Mirrors in Versailles, representing capture of fortress of Ghent by Louis XIV, by Charles Le Brun (1678)|Дел од [[Сала на огледалата|таванот на Салата на огледалата]] во [[Версај (дворец)|Версај]], кој го претставува заземањето на тврдината Гент од страна на Луј XIV, од Шарл Ле Брун (1678) Податотека:Hyacinthe Rigaud - Louis XIV, roi de France (1638-1715) - Google Art Project.jpg|алт=Portrait of Louis XIV by Hyacinthe Rigaud, (1701)|Портрет на Луј XIV од [[Ијасент Риго|Хјацинте Риго]], (1701) </gallery> == Скулптура == Највлијателниот скулптор од тој период бил Италијанецот [[Џан Лоренцо Бернини]], чија работа во Рим ги инспирирала скулпторите низ цела Европа. Тој отпатувал во Франција; неговиот предлог за нова фасада на Лувр бил одбиен од кралот, кој сакал поспецифичен француски стил, но Бернини направил биста на Луј XIV во 1665 година, која била многу восхитувана и имитирана во Франција. Еден од најистакнатите скулптори под Луј XIV бил Антоан Којсево (се изговара „квазево“) (1640–1720) од Лион. Студирал скулптура кај Луј Лерамбер и препишувал во мермер антички римски дела, вклучувајќи ја и „Венера Медичи“. Во 1776 година, неговата биста на официјалниот сликар на кралот, Чарлс Ле Брун, му донесе прием во Кралската академија за сликарство и скулптура. Наскоро тој создавал монументална скулптура што ги придружувала новите згради изградени од Луј XIV; направил скулптура [[Карло Велики|на Карло Велики]] за кралската капела во ''{{Јаз|fr|Les Invalides}}'', а потоа голем број статуи за новиот парк во Версај, а потоа и во замокот Марли. Тој првично ги изработил надворешните статуи од штуко отпорен на временски услови, а потоа ги заменил со мермерни дела кога биле завршени во 1705 година. Неговото дело на Нептун од Марли сега е во Лувр, а неговите статуи на Пан, Флора и Дријада сега се наоѓаат во градините Туилери. Неговата статуа на ''Кралската слава како јава на Пегаз'' првично била направена за замокот Марли. По [[Француска револуција|Револуцијата]] била преместена во градините Тјилери, а сега се наоѓа во Лувр. Тој, исто така, направил серија многу почитувани портретни скулптури на водечките државници и уметници од тоа време; Луј XIV во Версај, Колбер (за неговиот гроб во [[Црква Свети Есташ|црквата Свети Евсташ]]; [[Жил Мазарен|кардиналот Мазарен]] во Колеџ на четирите нации (сега Институт за Франција) во Париз; драматургот [[Жан Расин]]; архитектот Вобан и дизајнерот на градина [[Андре Ле Нотр|Андре Ле Нотре]].<ref>"Coysevox, Charles Antoine". Chisholm, Hugh (ed., 1911). ''Encyclopedia Britannica'' (11th ed.). 1911. pp. 355–56</ref> Жак Саразен бил уште еден значаен скулптор кој работел на проекти за Луј XIV. Тој направил многу статуи и декорации за Версајскиот дворец, како и [[Каријатида|Каријатидите]] за источната фасада на Павилјонот на Хорлож во Лувр, свртен кон {{Јаз|fr|Cour Carré}}, кои се темелеа и на проучување на оригиналните грчки модели и на делото на [[Микеланџело Буонароти|Микеланџело]]. Друг значаен скулптор од стилот на Луј XV бил Пјер Пол Пуже (1620–1694), кој бил скулптор, сликар, инженер и архитект. Роден е во Марсеј и прв вајал украси за бродови во изградба. Потоа отпатувал во Италија, каде што работел како чирак на барокните тавани на Палацо Барберини и Палатата Пити. Тој патувал напред-назад помеѓу Италија и Франција, сликајќи, вајарејќи и резбарејќи дрво. Тој ја направил својата прославена статуа на [[Каријатида|каријатиди]] за градското собрание на Тулон во периодот 1665–1667 година, а потоа бил вработен од Никола Фуке да направи статуа на Херкул за неговиот замок во [[Во ле Виконт]]. Тој продолжил да живее на југот на Франција, правејќи значајни статуи на Милон од Кротон, [[Персеј (митологија)|Персеј]] и [[Андромеда (митологија)|Андромеда]] (сега во Лувр).<ref>"Puget, Pierre". Chisholm, Hugh (ed., 1911). ''Encyclopedia Britannica'' (11th ed.). 1911. p. 637</ref><gallery mode="nolines" heights="200" widths="200" class="center"> Податотека:Left caryatids Pavillon Horloge Louvre.jpg|алт=Caryatids of Louvre by Jacques Sarazin|[[Каријатида|Каријатиди]] од Лувр од Жак Саразин Податотека:Château de Versailles, salon de Diane, buste de Louis XIV, Bernin (1665) 03 black bg.jpg|алт=Bust of Louis XIV by Gian Lorenzo Bernini (1665), now in Palace of Versailles|Биста на Луј XIV од [[Џан Лоренцо Бернини]] (1665), сега во [[Версај (дворец)|Версајскиот дворец]] Податотека:Fame riding Pegasus Coysevox Louvre MR1824.jpg|алт=The King's Fame riding Pegasus, by Antoine Coysevox, made for Marly, now in the Louvre. (1702)|''„Кралската слава јавајќи Пегаз“'', од Антоан Којсевокс, упатена кон Марли, сега во Лувр. (1702) Податотека:Statue of Louis XIV, Hôtel Carnavalet, Paris, 2016 (crop).jpg|алт=Louis XIV by Antoine Coysevox, now at Musée Carnavalet|Луј XIV од Антоан Којсевокс, сега во [[Карнавале]] Податотека:Jean Baptiste Colbert -Antoine Coysevox - Musée du Louvre Sculptures MR 2115 ; N 15273.jpg|алт=Jean Baptiste Colbert by Antoine Coysevox|Жан Батист Колбер од Антоан Којсевокс Податотека:Perseus Andromeda Puget Louvre MR2076.jpg|алт=Perseus and Andromeda by Pierre Puget (Louvre)|Персеј и Андромеда од Пјер Пјуже ([[Лувр]]) </gallery> == Таписерии == Во 1662 година, Жан Батист Колбер ја откупил работилницата за изработка на таписерии, која претходно била во сопственост на семејство фламански занаетчии, и ја преобразил во кралска мануфактура за производство на мебел и таписерии, позната под името „Мануфактура Гобелен“. Управувањето со оваа установа му било доверено на дворскиот сликар Шарл Ле Брун, кој ја извршувал оваа функција во периодот од 1663 до 1690 година. Мануфактурата одржувала блиска соработка со најистакнатите сликари од кралскиот двор, кои биле задолжени за создавање на уметничките нацрти и декоративните композиции. Во 1697 година била спроведена реорганизација, по која производствената дејност била целосно насочена кон изработка на таписерии наменети за кралот.<ref>"Gobelin". Chisholm, Hugh (ed., 1911). ''Encyclopedia Britannica'' (11th ed.). 1911. p. 165</ref> Тематиката и стилските карактеристики на таписериите во голема мера се совпаѓале со оние на сликарството од истиот период. Во нив доминирале претстави што ја величеле кралската моќ, раскошот и авторитетот на монархијата, како и триумфални сцени од воените победи. Покрај овие мотиви, значајно место заземале и композициите инспирирани од митологијата и пасторалниот живот. Иако првично биле изработувани исклучиво за потребите на кралот и аристократијата, производите на мануфактурата набргу стекнале голем углед и надвор од Франција, што придонело за нивно ширење и извоз во другите европски кралски дворови. Кралската фабрика за гоблени имала конкуренција од две приватни претпријатија, фабриката „Бове“ и работилницата [[Таписерии од Обисон|за таписерии „Обисон“]], кои произведувале дела во ист стил, но со процес на ниско искривување, со малку помал квалитет. Жан Берен Постариот, кралскиот цртач и дизајнер на кралот, создал серија гротескни теписи за Обисон. Овие таписерии понекогаш славеле современи теми, како што е таписеријата од крајот на 17-ти до почетокот на 18-ти век изработена од Обисон, на која се прикажани кинески астрономи во Пекиншката античка опсерваторија користејќи нови, попрецизни инструменти што им ги донеле Европејците ([[Исусовци|језуитите]]), кои биле инсталирани во 1644 година.<gallery mode="nolines" heights="200" widths="200" class="center"> Податотека:Louis14-H.jpg|алт=Louis XIV visits the Gobelins with Colbert, design by Charles Le Brun (between 1667 and 1672)|[[Луј XIV]] ги посетува Гоблените со Колбер, дизајн на Шарл Ле Брун (помеѓу 1667 и 1672 година) Податотека:La Bataille de Zama Jules Romain 1688 1690.jpg|алт=Battle of Zama, Gobelins after painting by Giulio Romano (1688–1690). Louvre Museum.|[[Битка кај Зама|Битката кај Зама]], Гобелен, според сликата на Џулио Романо (1688–1690). [[Лувр|Музеј Лувр]]. Податотека:The Elephant from a set of five Grotesques MET DT1843.jpg|алт=One of a set of five "Grotesques" by Jean Bérain the Elder from the Beauvais Manufactory (woven 1690–1711)|Една од сет од пет „Гротески“ од Жан Берен Постариот од фабриката Бове (ткаена 1690–1711) Податотека:BeijingObservatoryUpdateTapestry.png|алт=Aubusson tapestry celebrating Jesuit mission to China (1697–1705)|[[Таписерии од Обисон|Гоблени од Обисон]] што ја слави [[Исусовци|језуитската]] мисија во Кина (1697–1705) </gallery> == Дизајн и спектакл == Во почетниот период од владеењето на Луј XIV, една од најзначајните јавни церемонии организирани од кралскиот двор била таканаречената карусел, свечена манифестација составена од различни коњички вештини, натпревари и игри. Овие настани биле воведени како побезбедна замена за традиционалните витешки турнири, кои биле забранети по 1559 година, кога францускиот крал [[Анри II]] смртно настрадал за време на еден таков натпревар. Во новата форма на коњичките игри, учесниците ја демонстрирале својата прецизност и умешност преку различни задачи, како провлекување копје низ метален прстен или погодување специјално изработени фигури со претстави на главата на митолошката [[Медуза (митологија)|Медуза]], како и ликови што симболизирале Маври и Турци. Една од највеличествените вакви манифестации била организирана на 5 и 6 јуни 1662 година, по повод раѓањето на дофинот, престолонаследникот и син на Луј XIV. Свеченоста се одржала на пространиот плоштад меѓу палатите Лувр и Тјилери, кој подоцна го добил името Плоштад на Каруселот (Place du Carrousel).{{sfn|Fierro|1996|page=754}} Свечените влегувања на кралот во Париз претставувале уште една значајна можност за организирање раскошни јавни прослави, преку кои се истакнувале величието и авторитетот на монархијата. Особено впечатлива била церемонијата организирана во 1660 година, по повод свеченото пристигнување на Луј XIV и кралицата Марија Тереза во француската престолнина. Прославата се одржала на отворен простор пред градските порти, каде што биле поставени монументални престоли наменети за кралската двојка. Настанот оставил траен белег врз градската топонимија, бидејќи просторот бил именуван ''Place du Trône'' (Плоштад на престолот), назив што се задржал сè до 1880 година, кога бил преименуван во ''Place de la Nation'' (Плоштад на нацијата).{{sfn|''Dictionnaire historique de Paris''|2013|page=272}} Во рамките на кралскиот двор на Луј XIV функционирала посебна служба позната како ''Menus-Plaisirs du Roi'' (Кралски забави), задолжена за организација, сценографија и декоративно обликување на дворските церемонии и свечености. Нејзините активности опфаќале подготовка на балетски и театарски претстави, маскенбали, светлосни декорации, огномети и разновидни забавни спектакли. Значајна улога во оваа област имал францускиот уметник и декоратор Жан Берен Постариот (1640–1711), кој во периодот од 1674 до 1711 година бил задолжен за осмислување на декоративните решенија за кралските свечености. Покрај тоа, тој учествувал и во обликувањето на приватните простории на кралот, вклучувајќи ја неговата спална соба и работните одаи. Со своите иновативни декоративни композиции и препознатлив уметнички израз, Берен извршил значително влијание врз развојот и оформувањето на стилот на Луј XIV. Неговото ателје било сместено во Големата галерија на Лувр, во непосредна близина на работилницата на истакнатиот кралски мајстор за мебел Андре-Шарл Бул. Тој бил особено заслужен за воведувањето на модифицирана верзија на [[Гротеска|гротескниот]] стил на орнаменти, првично создаден во Италија од Рафаел, во францускиот ентериер. Тој ја користел гротескната стела не само на ѕидните панели, туку и на таписерии изработени од работилниците за [[Таписерии од Обисон|таписерии во Обисон]]. Неговите многубројни други разновидни дизајни вклучуваа и многу украсен дизајн на трансомот на воениот брод ''„''Кралско сонце''“'' (1669), именуван по кралот.<ref>"Bérain, Jean". Chisholm, Hugh (ed.). ''Encyclopedia Britannica'' (11th ed.). 1911.</ref> Покрај внатрешната декорација, тој ги дизајнирал костимите и сценографијата за кралските театри, вклучително и за операта ''„Амадис“'' од [[Жан Батист Лили|Жан-Батист Лили,]] изведена во Театарот на Кралската палата (1684), и за операта-балетот ''„Лесни сезони“'' од наследникот на Лили, Паскал Коласе, во 1695 година.<ref>"Bérain, Jean". Chisholm, Hugh (ed.). ''Encyclopedia Britannica'' (11th ed.). 1911.</ref><gallery mode="nolines" heights="200" widths="200" class="center"> Податотека:Israël Silvestre - Grand Cavalcade Given in Paris in 1662 - WGA21319.jpg|алт=Louis XIV in the Grand Carousel of 1662|Луј XIV во Големата вртелешка од 1662 година Податотека:Arabesque de Jean Bérain père.jpg|алт=Arabesque designs by Jean Bérain the Elder|Арабески дизајни од Жан Берен Постариот Податотека:Armide portada libreto.JPG|алт=Bérain Set design for opera Amadis by Jean-Baptiste Lully (1684)|Берен сценографија за операта ''„Амадис“'' од [[Жан Батист Лили|Жан-Батист Лили]] (1684) Податотека:Poupe-soleil-royal-berain.jpg|алт=Bérain design for transom of the warship Soleil Royal named for Louis XIV (1670)|Дизајн на Берен за трансом на воениот брод ''„''Кралско сонце''“'' именуван по Луј XIV (1670) </gallery> == Француска формална градина == Една од најтрајните и најпопуларните форми на стилот на Луј XIV е ''{{Јаз|fr|jardin à la française}}'' или [[Формална градина|француска формална градина]], стил базиран на [[симетрија]] и принципот на наметнување ред во природата. Најпознат пример се Версајските градини дизајнирани од [[Андре Ле Нотр]], кои инспирирале копии низ цела Европа. Првата важна [[Формална градина|француска формална градина]] била замокот [[Во ле Виконт]], создаден за Никола Фуке, финансиски началник на Луј XIV, почнувајќи од 1656 година. Фуке го ангажирал [[Луј Ле Во]] да го дизајнира замокот, Шарл Ле Брен да дизајнира статуи за градината, а Андре Ле Нотр да ги создаде градините. За прв пат градината и замокот беа совршено интегрирани. Голема перспектива од 1500 метри се протегаше од подножјето на замокот до копија на Фарнезе Херкулес; а просторот бил исполнет со партери од зимзелени грмушки во украсни шари, обрабени со обоен песок, а уличките беа украсени во редовни интервали со статуи, базени, фонтани и внимателно извајани топијариуми. „Симетријата постигната во Во постигна степен на совршенство и единство што ретко се споредува во уметноста на класичните градини. Замокот е во центарот на оваа строга просторна организација што симболизира моќ и успех.“<ref>Prevot, ''Histoire des jardins'', p. 146</ref> Версајските градини, проектирани и уредувани од францускиот пејзажен архитект Андре Ле Нотр во периодот од 1662 до 1700 година, претставуваат едно од најзначајните достигнувања во развојот на француската формална градинарска уметност. Со својата монументалност, прецизна геометриска организација и раскошно пејзажно обликување, тие се вбројувале меѓу најголемите градински комплекси во Европа, опфаќајќи површина од околу 15.000 хектари. Нивната просторна композиција била организирана долж главната оска исток–запад, усогласена со привидното движење на сонцето. При изгрејсонце, сончевите зраци го осветлувале Дворот на честа, продолжувале кон Мермерниот двор и минувале низ палатата, осветлувајќи ја кралската спална соба. На зајдисонце, сонцето се спуштало кон хоризонтот на крајот од Големиот канал, создавајќи впечатливи светлосни ефекти што се одразувале и во огледалата на прочуената [[Сала на огледалата]].<ref>Prevot, ''Histoire des jardins'', p. 152</ref> И покрај монументалните перспективи и долгите алеи што визуелно се протегале до хоризонтот, градините биле осмислени како разновиден и динамичен простор, исполнет со бројни декоративни изненадувања. Раскошните фонтани, скулптурите, внимателно обликуваните зелени површини и помалите градински целини создавале поинтимни амбиенти, воспоставувајќи рамнотежа меѓу величественоста на целокупната композиција и просториите со почовечки размери. Главниот симболички мотив во градинското уредување било сонцето, кое претставувало личен амблем на [[Луј XIV]], познат како Кралот Сонце. Оваа симболика особено била нагласена преку скулптуралната претстава на богот [[Аполон]], поставена во центарот на Аполоновата фонтана. Просторната организација на градините, со своите долги визуелни оски и перспективи што се отворале од палатата и воделе кон неа, создавала впечаток на бесконечност и совршена хармонија. На тој начин, Версајските градини не претставувале само естетски обликуван природен простор, туку и моќен симбол на апсолутистичката власт. Преку строгата контрола и преобразувањето на природата во геометриски уреден пејзаж, кралот симболично ја изразувал својата надмоќ не само над природното опкружување и териториите со кои владеел, туку и над кралскиот двор и своите поданици.<ref>Lucia Impelluso, ''Jardins, potagers et labyrinthes'', p. 64.</ref><gallery mode="nolines" heights="200" widths="200" class="center"> Податотека:VauxleVicomte21.jpg|алт=17th-century engraving of gardens of Vaux-le-Vicomte|Гравура од 17 век на градините на [[Во ле Виконт]] Податотека:Vue aérienne du domaine de Versailles par ToucanWings - Creative Commons By Sa 3.0 - 092.jpg|алт=Gardens of Versailles|Градините на Версај Податотека:Bassin Apollon.jpg|алт=The Bassin d'Apollon in the Gardens of Versailles|Басен д'Аполон во градините на Версај Податотека:Versailles - panoramio - Patrick Nouhailler's… (197).jpg|алт=Parterres of the Versailles Orangerie|Партер од оранжеријата на Версај Податотека:Versailles Grand Trianon.jpg|алт=Gardens of the Grand Trianon at the Palace of Versailles|Градините на [[Голем Тријанон|Големиот Тријанон]] во Версајскиот дворец </gallery> == Наводи == {{Наводи}} == Референци == * Ив-Мари Ален и Жанин Кристијани, ''Уметност на жардините во Европа'', Цитадели и Мазенод, Париз, 2006 година * Impelluso, Lucia, ''Jardins, potagers et labyrinthes'', Хазан, Париз, 2007 година. * Мекнаб, Џеси, ''Француска керамичка уметност од седумнаесеттиот век'', 1987, Метрополитен музеј на уметност,{{ISBN|0870994905}}, 9780870994906, [https://books.google.com/books?id=tAnKFvwSmhwC&pg=PA12 Google книги] * Мун, Перуника, „Француски фајанс“, во Хронологија на историјата на уметноста на Хајлбрун, 2016, Њујорк: [[Метрополитен (музеј)|Метрополитен музеј на уметност]], [http://www.metmuseum.org/toah/hd/ffai/hd_ffai.htm онлајн] * Мангер, Џефри, Саливан Елизабет, ''Европски порцелан во Метрополитен музеј на уметност: Најважни моменти од колекцијата'', 2018, Метрополитен музеј на уметност,{{ISBN|1588396436}}, 9781588396433, [https://books.google.com/books?id=YAxZDwAAQBAJ&pg=PA137 Google книги] * Pottier, André, ''Histoire de la faïence de Rouen'', Том 1, 1870, Ле Брумен (Руан), [https://books.google.com/books?id=QZNFD1R7hhAC&pg=PA13 google books] (на француски) * Wenzler, Claude, ''Architecture du jardin'', Изданија Ouest-France, 2003 [[Категорија:Архитектонски стилови]] [[Категорија:Внатрешно уредување]] [[Категорија:Украсна уметност]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] 5j7lp2ynrzomldulfui1e3x7nq6whh3 0 1405388 5642365 2026-10-09T10:33:03Z Naumov Dren 137555 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1362030308|Giovanni Gussone]]“ 5642365 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Gussone.gif|десно|мини|221x221пкс|<div style="text-align: center;"> Џовани Гусоне</div>]] Студирал медицина во [[Неапол]], каде што бил под влијание на ботаничарот [[Микеле Теноре]]. По дипломирањето во 1811 година, тој работел под Теноре како управник на ''Орто Ботанико ди Наполи'' (ботаничка градина во Неапол). Објавувајќи две големи дела како резултат на тоа, „ ''Florae Siculae Prodromus'' “ и „ ''Florae Siculae Synopsis'' “. Во 1827 година се вратил во Неапол како надзорник на ботаничките градини. Во 1861 година, [[Виктор Емануел II|Виктор Емануел]] го назначил за почесен професор на Универзитетот во Неапол . Растенијата со специфичниот епитет ''gussonei'' се именувани во негова чест, како што е ''Petagnaea gussonei''. == Биографија == Роден е во [[Виламаина|Виљамаина]] (Италија) на 8 февруари 1787 година, како син на Гаетано и Селестина Де Мартино. Дипломирал медицина во [[Неапол]] во 1810 година и решил да не се занимава со медицина бидејќи бил привлечен од растителниот свет.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Giovanni Gussone: cenni biografici e aneddoti|publisher=Tipografia Gennaro Ferrara}}</ref> т. Тој починал во Неапол на 14 јануари 1866 година. * <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Наводи}}{{Нормативна контрола}} [[Категорија:Починати во 1866 година]] [[Категорија:Родени во 1787 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] 9rc2fprihb1jry54dfgfigopd54ru0e 0 1405389 5642369 2026-10-09T10:38:32Z Jtasevski123 69538 Пренасочување кон [[Јан Фредерик Гроновиус]] 5642369 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Јан Фредерик Гроновиус]] 4a3fbui9nng02bcoqy9ik2nc2hlfzrj 1 1405390 5642377 2026-10-09T10:42:55Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{Сзр}} 5642377 wikitext text/x-wiki {{Сзр}} grwuoyit2h633gvkn6btn064whmp5dc 0 1405391 5642388 2026-10-09T10:52:35Z Jtasevski123 69538 Пренасочување кон [[Гилберт Вајт]] 5642388 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Гилберт Вајт]] aa53dzingd8jsfk73e2gbxi5wx4d27t 1 1405392 5642392 2026-10-09T10:59:01Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{сзр}} 5642392 wikitext text/x-wiki {{сзр}} l91fuluhfmxd7xhcgfmssgp4a9mdc30 0 1405393 5642393 2026-10-09T11:02:06Z 19user99 72391 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1362143314|Primitivism]]“ 5642393 wikitext text/x-wiki [[File:Henri_Rousseau_-_In_a_Tropical_Forest._Struggle_between_Tiger_and_Bull.jpg|мини|300x300пкс| ''Во тропска шума борба на тигар и бивол'' (1908–1909), од [[Анри Русо]].]] [[Категорија:Модерна уметност]] [[Категорија:Антропологија]] [[Категорија:Уметнички правци]] gih3sgiv2oecr2tvstsywbs0cd1gtfo 5642400 5642393 2026-10-09T11:21:00Z 19user99 72391 5642400 wikitext text/x-wiki [[File:Henri_Rousseau_-_In_a_Tropical_Forest._Struggle_between_Tiger_and_Bull.jpg|мини|300x300пкс| ''Во тропска шума борба на тигар и бивол'' (1908–1909), од [[Анри Русо]].]] '''Примитивизам''' — начин на естетска идеализација во уметноста на западниот свет што значи повторно создавање на искуството на „примитивното“ време, место и личност, или преку емулација или преку рекреација. Во западната филозофија, примитивизмот предлага луѓето од примитивно општество да поседуваат [[морал]] и [[етика]] кои се супериорни во однос на урбаниот систем на вредности на цивилизираните луѓе.<ref>{{Cite book|last=Hirsch|first=Edward|title=A Poet's Glossary|publisher=HMH|year=2014|isbn=978-0-15-101195-7|location=New York|pages=485|language=en}}</ref> Во европската уметност, естетиката на примитивизмот вклучувала техники, мотиви и стилови копирани од уметноста на азиските, африканските и [[Австралазија|Австралазиските]] народи кои се сметале за примитивни во однос на урбаната цивилизација на [[Западна Европа]]. Во таа светлина, вклучувањето на [[Тахити|Тахитски]] слики од страна на сликарот [[Пол Гоген]] во неговите слики со масло беше карактеристично позајмување на техника, мотив и стил што беше важно за развојот на [[Модерната уметност]] (1860-ти–1970-ти години) кон крајот на 19 век.<ref>Аткинс, Роберт. ''Artspoke'' (1993) {{ISBN|978-1-55859-388-6}}</ref> Како жанр на [[западна уметност]], примитивизмот ги репродуцираше и овековечи [[расистичките стереотипи]], како што е „благородниот дивјак“, со кој колонијалистите го оправдуваа [[колонијализмот|белата колонијална власт]] над небелиот [[другиот (филозофија)|другиот]] во Азија, Африка и Австралазија.<ref>Видете: Маријана Торговник. ''Примитивно исчезнати: Диви интелигенти, модерни животи'' (Чикаго: [[Универзитетска издавачка куќа во Чикаго]], 1991); Бен Етерингтон, ''Литературен примитивизам'' (Стенфорд: [[Универзитетска издавачка куќа во Стенфорд]], 2018).</ref> Покрај тоа, терминот „примитивизам“ ги идентификува и техниките, мотивите и стиловите на сликарство што преовладувале во [[Репрезентативното сликарство]] пред појавата на [[Авангардата]]; а исто така ги идентификува и стиловите на наивната уметност и на [[народна уметност|народната уметност]] создадени од аматерски уметници, како што е [[Анри Русо]], кои сликале за лично задоволство.<ref name=":0">{{cite book|last=Камајд-Фреиксас|first=Ерик|title=Примитивизам и идентитет во Латинска Америка: Есеи за уметноста, литературата и културата|last2=Гонзалез|first2=Хозе Едуардо|издавач=Универзитетска издавачка куќа во Аризона|year=2000|isbn=978-0-8165-2045-9|location=Тусон|pages=16}}</ref> == Филозофија == Примитивизмот е утописки стил на уметност што значи претставување на физичкиот свет на Природата и оригиналната [[природна состојба]] на човештвото со два стила: (i) „хронолошки примитивизам“ и (ii) „културен примитивизам“.<ref name="auto">Лавџој, АО и Боас, Џорџ Боас. „Примитивизам и сродни идеи во антиката“ (Балтимор: Џонс Хопкинс Прес, 1935).</ref> Во Европа, хронолошкиот примитивизам ја предлага моралната супериорност на примитивниот начин на живот претставен од [[Златното доба|митот за златното доба]] на претопштествената хармонија со природата, како што е прикажано во [[Пасторалните]] жанрови на европската репрезентативна уметност и поезија.<ref>{{cite book|last=Хамилтон|first=Алберт Чарлс|title=Енциклопедијата Спенсер|publisher=Универзитетска преса во Торонто|year=1997|isbn=0-8020-2676-1|location=Торонто|pages=557|language=en}}</ref> Значајни примери на европски културен примитивизам се музиката на [[Игор Стравински]], тахитските слики на [[Пол Гоген]] и Африкански период на [[Пабло Пикасо]]. „Пролетен обред“ (1913) на Стравински е примитивистичка [[програмска музика]] за темата на [[паганизмот]], поточно обредот на [[човечка жртва]] во претхристијанска Русија. Откажувајќи ги [[естетските]] и техничките ограничувања на западната музичка композиција, во „Пролетен обред“ композиторот користи груби [[консонанси и дисонанси]] и гласни, повторувачки ритми како начин на [[диониска]] спонтаност во [[музичкиот модернизам]]. Критичарот Малколм Кук рекол дека „со своите мотиви од фолк музиката и озлогласените немири во Париз од 1913 година, обезбедувајќи ги своите „[[авангардни]]“ акредитиви, „Пролетен обред“ на Стравински се вклучил во примитивизмот и во форма и во пракса“, додека останал во рамките на техничките практики на западната [[класична музика]].<ref>{{Cite book|last=Cook|first=Malcolm|chapter-url=https://oxford.universitypressscholarship.com/view/10.1093/acprof:oso/9780190469894.001.0001/acprof-9780190469894-chapter-3|chapter=Примитивизам на сетилата|date=2017-08-24|publisher=Oxford University Press|title=Музиката и звукот на експерименталното Film|editor1-last=Роџерс|editor1-first=Холи|editor2-last=Бархам|editor2-first=Џереми|language=en|doi=10.1093/acprof:oso/9780190469894.003.0003}}</ref> Примитивистичкото движење не е ограничено само на Европа. Австралиецот [[Џон Антил]] е познат по своето големо примитивно дело „[[Коробори (балет)|Коробори]]“. Според Кемпбел, Коробори има значење за пошироките дискусии за музичкиот примитивизам, бидејќи голем дел од музиколошкиот дискурс во класичната музика честопати претпоставува дека одредени музички гестови по својата природа означуваат примитивизам или го меша примитивизмот во поширокиот концепт на музички егзотицизам. Спротивно на тоа, Короборе го истакнува репрезентативниот примитивизам поврзувајќи ги истакнатите музички елементи на балетот со историски идеи од 18-ти до 20-ти век за најраните фази на човечката музичка еволуција.<ref>{{Cite journal |last=Campbell |first=Rachel |date=2022-06-01 |title=Примитивизам и примитивизам на доселениците во музиката: Случајот на Короборе од Џон Антил |url=https://academic.oup.com/mq/article-abstract/105/1-2/190/6517202?redirectedFrom=fulltext |journal=Музичкиот квартален магазин |volume=105 |issue=1-2 |page=192 |doi=10.1093/musqtl/gdab022 |issn=0027-4631|url-access=subscription }}</ref> ===17 век=== За време на [[Просветителството]], интелектуалците реторички ја користеле [[идеализацијата]] на домородните народи како политичка критика на [[европската култура]];<ref>Пагден, Ентони. „Дивиот критичар: Некои европски слики на примитивното“, ''Годишник на англиски студии'', 13 (1983), 32–45.</ref> сепак, како дел од [[Кавгата на античките и модерните]], италијанскиот интелектуалец [[Џамбатиста Вико]] рекол дека животите на примитивните неевропејци биле повеќе прилагодени на естетските инспирации на природата за [[поезијата]] отколку на уметноста на цивилизираниот, современ човек. Од таа перспектива, Вико ги споредил уметничките доблести на [[епската поезија]] на [[Хомер]] и на Библијата со модерната литература напишана на народен јазик.<ref>{{Cite book|last=Bitterli|first=Urs|title=Култури во конфликт: Средби меѓу европски и неевропски култури, 1492-1800|last2=Робертсон|first2=Ричи|publisher=Stanford University Press|year=1989|isbn=978-0-8047-2176-9|location=Stanford, CA|pages=12}}</ref> ===18 век=== Во „Пролегомени за Хомер“ (1795), научникот [[Фридрих Август Волф]] го идентификувал јазикот на Хомеровата поезија и јазикот на Библијата како примери на народна уметност соопштена и пренесена преку [[усна традиција]].<ref>{{Cite book|last=Anttonen|first=Pertti|title=Усна традиција и книжевна култура|last2=Forselles|first2=Cecilia af|last3=Salmi-Niklander|first3=Kirsti|publisher=Финско книжевно друштво|year=2018|isbn=978-951-858-007-5|location=Хелсинки|pages=70|language=en}}</ref> Подоцна, идеите на Вико и Волф биле развиени на почетокот на 19 век од [[Јохан Готфрид Хердер]];<ref>Берлин, Исаија. „Вико и Хердер“ (Њујорк: Викинг, 1976) стр. 000.</ref> сепак, иако влијателни во литературата, идеите на Вико и Волф малку влијаеле врз [[визуелните уметности]].<ref>Рубин, Вилијам, „Модернистички примитивизам, 1984“, стр. 320, во „Примитивизам: Уметност на дваесеттиот век, документарна историја“, Џек Флам и Миријам Дојч, уредници.</ref> ===19 век=== Појавата на [[историцизмот]] — оценување и оценување на различни епохи според нивниот историски контекст и критериуми — резултираше со нови школи на визуелна уметност посветени на историската верност на сценографијата и костимографијата, како што се уметноста на [[неокласицизмот]] и романтичната уметност на [[Назарејското движење]] во Германија, кои беа инспирирани од примитивната школа на италијански побожни слики, т.е. пред [[Рафаел]] и откривањето на [[сликањето со масло]]. Додека академското сликарство (по Рафаел) користело темни глазури, идеализирани форми и потиснување на деталите, уметниците од назарејското движење користеле јасни контури, светли бои и многу детали. Уметничките стилови на назарејското движење биле слични на уметничките стилови на [[Предрафаелитите]], кои биле инспирирани од критичките дела на [[Џон Раскин]], кој ги восхитувал сликарите пред Рафаел (на пр. [[Сандро Ботичели]]) и препорачувал уметниците да сликаат на отворено. Во средината на 19 век, [[Камерата|фотографскиот апарат]] и [[неевклидовата геометрија]] ги променија визуелните уметности; фотографијата го поттикна развојот на [[Реализмот (уметностите)|уметничкиот реализам]], а неевклидовата геометрија ги поништи математичките апсолути на [[Евклидовата геометрија]], и на тој начин ја предизвика конвенционалната перспектива на [[Ренесансната]] уметност, сугерирајќи го постоењето на повеќе светови во кои нештата се различни од човечкиот свет.<ref>Далримпл Хендерсон, Линда, „Четвртата димензија и неевклидовата геометрија во модерната уметност“ (Принстон Универзити Прес, 19810) стр. 000.</ref> ==Модернистички примитивизам== [[File:Fang mask Louvre MH65-104-1.jpg|thumb|200px|Стилските влијанија на африканската маска на народот [[Fang]] се забележливи на сликата „[[Девојките од Авињон]]“ (1907) од Пабло Пикасо.]] Тристагодишниот [[Ера на откритија]] (15 век–17 век) ги запознал западноевропските истражувачи со народите и културите на Азија и Америка, на Африка и Австралазија, но перспективата на истражувачите за [[Разликата (филозофија)|културната разлика]] довела до [[колонијализам]].<ref>Дајмонд, С. „Во потрага по примитивното: Критика на цивилизацијата“, (Њу Бранзвик: Transaction Publishers, 1974), стр. 215–217.</ref> За време на [[Ерата на просветителството]], средбите на истражувачите со [[Другиот (филозофија)|неевропскиот Друг]] ги поттикнале филозофите да ги доведат во прашање средновековните претпоставки за фиксната природа на човекот, на општеството и на [[Природата]], се сомневале во [[социјалната класа|социјалната класа]] организација на општеството и менталните, моралните и интелектуалните ограничувања на христијанството, споредувајќи ја цивилизацијата на Европа со начинот на живот. на нецивилизираниот [[Благороден дивјак|природен човек]] кој живее во хармонија со природата.<ref>{{cite book|last=Дајмонд|first=Стенли|title=Во потрага по примитивното: Критика на цивилизацијата|издавач=Тејлор и Франсис|year=2017|isbn=978-1-138-08779-8|location=Oxon|pages=159}}</ref> Во 18 век, западните уметници и интелектуалци учествувале во „свесното барање во историјата за подлабоко експресивна, трајна човечка природа и културна структура за разлика од новонастанатите модерни реалности“, проучувајќи ги културите на примитивните народи со кои се среќавале истражувачите.<ref>Дајмонд 1974, стр. 215.</ref> Пленот од европскиот колонијализам ги вклучувал уметничките дела на колонизираните домородци, кои се одликувале со примитивни стилови на изразување и изведба, особено отсуство на линеарна перспектива, едноставен преглед, присуство на [[хиероглифи]], искривувања на фигурата и значењето соопштено со повторувачки обрасци на орнаментација.<ref>Голдвотер, Роберт, „Примитивизам во модерната уметност“, ревидирано издание (Њујорк: Винтиџ, 1967) стр. 0000.</ref> Африканската и австралоазиската култура им обезбедија на уметниците одговор на нивната „бела, западна и претежно машка потрага“ по идеалот на примитивното, „чија самата услов за пожелност се наоѓа во некаква форма на дистанца и разлика“.<ref>Видете Соломон-Годо 1986, стр. 314.</ref> ==Пол Гоген== Сликарот [[Пол Гоген]] ја напуштил урбана Европа за да живее во француската колонија [[Тахити]], каде што усвоил примитивен стил на живот многу различен од начинот на живот во урбана Франција. Потрагата на Гоген по примитивното била потрага по сексуална слобода од христијанските ограничувања на приватниот живот, очигледна во сликите „[[Духот на мртвите гледа]]“ (1892), „[[Парау на те Варуа ино]]“ (1892) и „Ана Јаванеринката“ (1893), „[[Те Тамари но Атуа]]“ (1896) и „Сурови приказни“ (1902). [[File:Paul Gauguin- Manao tupapau (The Spirit of the Dead Keep Watch).JPG|thumb|right|350px|''Духот на мртвите бдее'' (1892), од Пол Гоген]] Европската перспектива на Гоген за Тахити како сексуална утопија ослободена од религиозните сексуални забрани е во согласност со перспективата на [[пасторалната]] уметност, која го идеализира руралниот живот како подобар од градскиот живот. Сличностите помеѓу пасторализмот и примитивизмот се очигледни во сликите „Тахитски пасторал“ (1892) и „[[Од каде доаѓаме? Што сме? Каде одиме?]]“ (1897–1898).<ref>За сликата „Од каде доаѓаме? Што сме ние?“ „Каде одиме?“ (1897–1898), историчарот на уметност Џорџ Т.М. Шекелфорд рекол: „Иако [Гоген] ја намалил важноста на врската на сликата со муралите на Пувис, врз основа на постапката и намерата, во формална смисла не можел да се надева дека неговиот фигуративен пејзаж - и покрај целото негово очигледно отфрлање на класичните формули и изведба - би можел да избегне споредба со безвременските шуми што Пувис ги популаризирал во муралите за музеите во Лион и Руан, како и за големата хемициклус на Сорбона.“</ref> Уметникот Гоген рекол дека неговите слики го слават тахитското општество и дека тој го брани Тахити од францускиот колонијализам; сепак, од [[постколонијална]] перспектива на 20 век, феминистичките уметнички критичари рекоа дека земањето адолесцентни љубовници од страна на Гоген го поништува неговото тврдење дека е антиколонијалист.<ref>Соломон-Годо 1986, стр.324.</ref> Како европски маж, неговата сексуална слобода произлегува од [[машкиот поглед]] на колонистот, бидејќи уметничкиот примитивизам на Гоген е дел од „густата преплетка на [[расизам|расна]] и сексуални фантазии и [[Моќ (социјална и политичка)|моќ]], и колонијална и [[Патријархална|патријархална]]“, што француските колонијалисти ја измислија за Тахити и Тахиќаните;<ref>Соломон-Годо 1986, стр.315.</ref> Европските фантазии измислени во „напор да се [[Есенцијализам|есенцијализација]] поими за примитивност“, преку [[Други (филозофија)|Одделување]] неевропски народи во колонијални [[Субалтерни] (постколонијализам)|подредени]]. ==Фовес и Пабло Пикасо== Во периодот 1905–1906 година, група уметници ги проучувале уметностите од [[Подсахарска Африка]] и од [[Океанија]], поради популарноста на сликите на Гоген од Тахити и Тахиќаните. Две посмртни, ретроспективни изложби на уметничките дела на Гоген во Париз, едната во [[Есенскиот салон]] во 1903 година, а другата во 1906 година, влијаеле врз уметници од [[фовизмот|фовистичкото движење]] како што се [[Морис де Вламинк]], [[Андре Дерен]] и [[Анри Матис]], но и врз [[Пабло Пикасо]]. Особено, Пикасо ги проучувал [[ибериската скулптура]], [[африканската скулптура]] и [[африканските традиционални маски]], како и историски дела како што се [[Маниризмот|Маниристичките слики]] на [[Ел Греко]], од кои естетските студии Пикасо ја насликал „[[Девојките од Авињон]]'' (1907) и го измислил [[кубизмот]].<ref name="Купер, 24">Купер, 24</ref> ==Антиколонијален примитивизам== Примитивизмот во уметноста обично се смета за културен феномен на западната уметност, но структурата на примитивистичкиот идеализам е во уметничките дела на незападните и антиколонијалните уметници. Носталгијата за идеализирано минато кога луѓето живееле во хармонија со природата е поврзана со критиките за негативното културно влијание на западната модерност врз колонизираните народи. Примитивистичките дела на антиколонијалните уметници се критики на западните стереотипи за колонизираните народи, а истовремено копнеат по претколонијалниот начин на живот. Процесите на [[деколонизација]] се спојуваат со обратната [[телеологија]] на примитивизмот за да создадат домашни уметнички дела различни од примитивистичките уметнички дела на западните уметници, кои ги зајакнуваат колонијалните стереотипи како вистинити.<ref>Етерингтон, Бен. ''Литературен примитивизам'' (Стенфорд: Stanford University Press, 2018) стр. 000.</ref> Како еден вид уметнички примитивизам, уметничките дела на движењето [[Негритуд]] имаат тенденција да бидат носталгични за изгубеното [[златно доба]]. Започнато во 1930-тите, од страна на [[Географска распределба на француски говорници|франкофонски]] уметници и интелектуалци од двете страни на Атлантскиот Океан, движењето Негритуд беше лесно усвоено низ цела континентална Африка и од страна на [[африканската дијаспора]]. Отфрлајќи го западниот [[рационализам]] и европскиот колонијализам, уметниците од Негритуд ја идеализираа претколонијална Африка со уметнички дела што ја претставуваат претколонијална Африка како составена од општества кои биле културно пообединети пред Европејците да пристигнат во Африка. Значаен меѓу уметниците на движењето Негритуд е кубанскиот уметник [[Вифредо Лам]] кој бил поврзан со Пикасо и [[надреализмот|надреалистите]] во Париз, во 1930-тите.<ref>Стоукс Симс, Лоури. „Вифредо Лам и меѓународната авангарда, 1923–1982“, Универзитетски издавач на Тексас, 2002 стр. 000.</ref> По враќањето во Куба во 1941 година, Лам бил охрабрен да создаде динамични табли што ги интегрирале луѓето, животните и природата. Во „Џунглата“ (1943), полиморфизмот на Лам создава фантастична сцена од џунгла со африкански мотиви меѓу стеблата шеќерна трска за да ја претстави врската помеѓу неоафриканскиот идеализам на Негритуд и историјата на ропството на плантажите за производство на [[шеќер]]. ==Неопримитивизам== „Неопримитивизмот“ беше руско [[уметничко движење]] кое го доби своето име од памфлетот од 31 страница „Неопримитивизам“ од [[Александар Шевченко|Александар]] {{harvtxt|Шевченко|1913}}. Се смета за еден вид авангардно движење и е предложен како нов стил на модерно сликарство кој ги спојува елементите на [[Сезан]], [[кубизмот]] и [[футуризмот (уметноста)|футуризмот]] со традиционалните руски конвенции и мотиви на „[народна уметност]]“, особено [[руската икона]] и [[лубокот]]. Неопримитивизмот ја замени симболистичката уметност на [[Сина роза (уметничка група)|движењето Сина роза]]. Новото движење беше прифатено поради тенденцијата на неговиот претходник да се осврнува наназад, така што го помина својот креативен зенит.<ref>{{Cite book|last=Bowlt|first=John E.|title=Руска уметност, 1875-1975: Збирка есеи|publisher=MSS Information Corporation|year=1976|isbn=0-8422-5262-2|location=Њујорк, Њујорк|pages=94}}</ref> Концептуализацијата на неопримитивизмот го опишува како антипримитивистички примитивизам бидејќи го доведува во прашање примитивистичкиот [[евроцентризам|евроцентричен]] [[универзализам]].<ref name=":0a">{{Cite book|last=Li|first=Victor|title=Неопримитивистичкиот пресврт: Критички размислувања за алтеритетот, културата и модерноста|publisher=Универзитет во Торонто Press|year=2006|isbn=0-8020-9111-3|location=Toronto|pages=ix, 18, 19}}</ref> Ова гледиште го претставува неопримитивизмот како современа верзија што ги отфрла претходните примитивистички дискурси.<ref name=":0a" /> Некои карактеристики на неопримитивистичката уметност вклучуваат употреба на смели бои, оригинални дизајни и експресивност.<ref>{{Cite book|last=Bachus|first=Nancy|title=Модерното пијано: Влијанието на општеството, стилот и музичките трендови врз големите композитори на пијано|last2=Glover|first2=Daniel|publisher=Alfred Music Publishing|year=2006|isbn=0-7390-4298-X|location=Los Angeles, CA|pages=26|language=en}}</ref> Овие се прикажани во делата на [[Пол Гоген]], кои се одликуваат со живописни нијанси и рамни форми наместо тридимензионални перспектива.<ref>{{cite book|last=Бахус|first=Ненси|title=Надвор од романтичниот дух 1880-1922|last2=Гловер|first2=Даниел|publisher=Алфред Мјузик Паблишинг|year=2003|isbn=978-0-7390-3217-6|location=Лос Анџелес, Калифорнија|pages=24}}</ref> [[Игор Стравински]] беше уште еден неопримитивист познат по своите детски дела, кои беа базирани на руски фолклор.<ref>{{cite book|last=Фокскрофт|first=Најџел Х.|title=Калеидоскопската визија на Малколм Лоури: Души и шамани|publisher=Роуман и Литлфилд|year=2019|isbn=978-1-4985-1657-0|location=Ланхам, Мериленд|pages=22}}</ref> Неколку неопримитивистички уметници беа исто така претходни членови на [[Сина роза (уметничка група)|групата Сина роза]].<ref>{{cite book|last=Брукер|first=Питер|title=Оксфордската критичка и културна историја на модернистичките списанија, том III|last2=Такер|first2=Ендру|издавач=Оксфорд Универзити Прес|година=2013|isbn=978-0-19-968130-3|локација=Оксон|страници=1289}}</ref> ===Неопримитивни уметници=== Некои од најпознатите руски уметници поврзани со неопримитивизмот се: *[[Михаил Ларионов]] *[[Наталија Гончарова]] *[[Александар Шевченко]] *[[Марк Шагал]] *[[Касимир Малевич]] *[[Илја Машков]] *[[Павел Филонов]] *[[Дејвид Бурлиук]] *[[Игор Стравински]] ===Галерија на руски неопримитивни уметници=== <gallery widths="170px" heights="170px" perrow="6" mode=packed> File:Natalia Goncharova, Street in Moscow, 1909.jpg|[[Наталија Гончарова]], улица во Москва, 1909 година File:Natalia Goncharova – Blue Cow.jpg|[[Наталија Гончарова]], „Сина крава“ File:Mikhail Larionov- Dois cavaleiros - 1910 MASP.jpg|[[Михаил Ларионов]], „Два шавалери“, 1910 година File:Александр Васильевич Шевченко. Кубистический портрет мужчины 1914 г. Акв., 17 х 16 см.jpg|[[Александар Шевченко]], „Портрет на човек во Чаир“, 1914 година File:Александр Васильевич Шевченко. Красный дом с рекой 1911-1913 гг. Акварель. 17 х 19 см.jpg|[[Александар Шевченко]], „Црвена куќа со река“, 1911 година </gallery> ==Музејски изложби за примитивизмот во модерната уметност== Во ноември 1910 година, [[Роже Фрај]] ја организирал изложбата насловена како „Мане и пост-импресионистите“ одржана во [[Графтон Галериите]] во Лондон. На оваа изложба биле претставени дела од [[Пол Сезан]], [[Пол Гоген]], [[Анри Матис]], [[Едуар Мане]], [[Пабло Пикасо]] и [[Винсен ван Гог|Винсен ван Гог]], меѓу другите. Оваа изложба имала за цел да покаже како се развивала француската уметност во текот на изминатите три децении; сепак, уметничките критичари во Лондон биле шокирани од она што го виделе. Некои го нарекле Фрај „луд“ и „луд“ што јавно ги изложил таквите уметнички дела на изложбата.<ref>Френсис Спалдинг, „Роже Фрај и неговите критичари во постмодернистичкото доба“, списанието „Берлингтон“ 128, бр. 1000 (1986): 490.</ref> Изложбата на Фрај го привлече вниманието кон примитивизмот во модерната уметност дури и ако тој немал намера тоа да се случи; што ја навело американската научничка Маријана Торговник да ја нарече изложбата „деби“ на примитивизмот на лондонската уметничка сцена.<ref>Маријана Торговник, Отсуство на примитивизмот: Диви интелигенции, Современи животи, Начдр. (Чикаго: Универзитет на Чикаго Прес, 1990), 104.</ref> Во 1984 година, [[Музејот на модерна уметност]] во [[Њујорк Сити|Њујорк]] имаше нова изложба фокусирана на примитивизмот во модерната уметност. Наместо да ги посочи очигледните проблеми, изложбата ја прослави употребата на незападни предмети како инспирација за модерните уметници. Директорот на изложбата, [[Вилијам Рубин]], ја однесе изложбата на Роџер Фрај еден чекор понатаму со прикажување на модерните уметнички дела спротивставени на самите незападни предмети. Рубин изјави: „Дека тој не бил толку заинтересиран за самите дела на „племенската“ уметност, туку сакал да се фокусира на начините на кои модерните уметници ја „откриле“ оваа уметност.“<ref>Вилијам Рубин и др., уредници, „Примитивизам“ во Уметност на 20 век: Афинитет на племенската и модерната (Њујорк: Бостон: Музеј на модерна уметност; Дистрибуирано од New York Graphic Society Books, 1984).</ref> Тој се обидуваше да покаже дека постои „афинитет“ помеѓу двата вида уметност. Научникот [[Жан-Ибер Мартин]] тврдел дека овој став ефикасно значел дека на „племенските“ уметнички предмети им бил „даден статус на не многу повеќе од фусноти или додатоци на модернистичката авангарда“.<ref>Жан-Ибер Мартин, Шоуто на целата Земја, интервју од Бенџамин Х.Д. Бухло, јули 1989 година.</ref> Изложбата на Рубин била поделена на четири различни дела: Концепти, Историја, Афинитети и Современи истражувања. Секој дел е наменет да служи за различна цел во прикажувањето на врските помеѓу модерната уметност и незападната „уметност“. Во 2017 година, [[Музејот на кеј Бранли – Жак Ширак]] во соработка со Националниот музеј Пикасо – Париз, ја постави изложбата „Пикасо Примитив“. Ив Ле Фур, директорот, изјави дека сакал оваа изложба да покани дијалог помеѓу „делата на Пикасо – не само главните дела, туку и експериментите со естетски концепти – со оние, не помалку богати, од незападни уметници“.<ref>Ив Ле Фур, „Пикасо Примитив“, Лефлет за изложбата, Музеј на кеј Бранли – Жак Ширак, 2017, 2.</ref> „Пикасо Примитив“ имаше за цел да понуди компаративен поглед на делата на уметникот со оние на незападните уметници. Резултирачката конфронтација требаше да ги открие сличните проблеми со кои овие уметници морале да се справат, како што се голотијата, сексуалноста, импулсите и загубата преку паралелни пластични решенија. Во 2018 година, [[Музејот на ликовни уметности во Монтреал]] имаше изложба насловена како „Од Африка до Америка: Лице в лице Пикасо, минато и сегашност“. MMFA го адаптираше и прошири „Пикасо Примитив“ со тоа што донесе 300 дела и документи од Музејот на Кеј Бранли – Жак Ширак и Националниот музеј Пикасо – Париз. [[Натали Бондил]] ги согледа проблемите со начините на кои Ив Ле Фур го претстави делото на Пикасо споредено со незападна уметност и предмети и најде начин да одговори на тоа. Насловот на оваа изложба беше „Голема изложба што нуди нова перспектива и инспирира повторно читање на историјата на уметноста“.<ref>„Од Африка до Америка: Лице в лице Пикасо, минато и сегашност“, Музејот на ликовни уметности во Монтреал, пристапено на 3 декември 2018 година.</ref> Изложбата се осврна на трансформацијата во нашиот поглед на уметноста на Африка, Океанија и Америка од крајот на 19 век до денес. Бондил сакаше да го истражи прашањето за тоа како етнографските предмети се сметаат за уметност. Таа исто така праша: „Како можат Пикасо и анонимна маска да бидат изложени на иста рамнина?“<ref>Иан Мекгилис, „Изложбата на MMFA фрла светлина врз тоа како Пикасо ја искористи Африка за да ја редефинира уметноста во 20 век“, Монтреал Газет, 4 мај 2018 година.</ref> ==Поврзано== *[[Етнологија]] *[[Народна уметност]] *[[Наивна уметност]] ==Наводи== {{наводи}} ==Извори== *Antliff, Mark and Patricia Leighten, "Primitive" in ''Critical Terms for Art History'', R. Nelson and R. Shiff (Eds.). Chicago: University of Chicago Press, 1996 (rev. ed. 2003). *[[Anthony Blunt|Blunt, Anthony]] & Pool, Phoebe. ''Picasso, the Formative Years: A Study of His Sources''. Graphic Society, 1962. *Connelly, S. Frances. ''The Sleep of Reason: Primitivism in Modern European Art and Aesthetics, 1725–1907''. University Park: Pennsylvania State University Press, 1999. * {{cite news|last=del Valle|first= Alejandro.|title=Primitivism in the Art of Ana Mendieta|url=https://repositori.upf.edu/handle/10230/27026|access-date=8 July 2017|year=2015|publisher=Tesis doctoral. Universitat Pompeu Fabra}} *[[Douglas Cooper (art historian)|Cooper, Douglas]] ''The Cubist Epoch'', [[Phaidon Press|Phaidon]] in association with the [[Los Angeles County Museum of Art]] & the [[Metropolitan Museum of Art]], London, 1970, {{ISBN|0-87587-041-4}} *Diamond, Stanley. ''In Search of the Primitive: A Critique of Civilization''. New Brunswick: Transaction Publishers, 1974. * Etherington, Ben. ''Literary Primitivism''. Stanford: Stanford University Press, 2018. *Flam, Jack and Miriam Deutch, eds. ''Primitivism and Twentieth-Century Art Documentary History''. University of California Press, 2003. *Goldwater, Robert. ''Primitivism in Modern Art''. Belnap Press. 2002. *Lovejoy, A. O. and George Boas. Primitivism and Related Ideas in Antiquity. Baltimore: Johns Hopkins Press, 1935 (With supplementary essays by W. F. Albright and P. E. Dumont, Baltimore and London, Johns Hopkins U. Press. 1997). *Redfield, Robert. "Art and Icon" in ''Anthropology and Art'', C. Otten (Ed.). New York: Natural History Press, 1971. *Rhodes, Colin. ''Primitivism and Modern Art.'' London: Thames and Hudson, 1994. * {{wikicite|ref={{harvid|Shevchenko|1913}}|reference=Shevchenko, Aleksandr. 1913. ''Neo-primitivizm: ego teoriia, ego vozmozhnosti, ego dostizheniia''. Moscow: [s.n.].}} *Solomon-Godeau, Abigail. "Going Native: Paul Gauguin and the Invention of Primitivist Modernism" in ''The Expanded Discourse: Feminism and Art History'', N. Broude and M. Garrard (Eds.). New York: Harper Collins, 1986. ==Надворешни врски== *John Zerzan, ''Telos'' 124, ''Why Primitivism?''. New York: Telos Press Ltd., Summer 2002. ([http://www.telospress.com Telos Press]). *[https://web.archive.org/web/20140104063225/http://primitivism.com/ Articles on Primitivism] *[http://www.reviewfashion.com/Primitivism.htm "Primitivism meaning and methods"]"Primitivism, or anarcho-primitivism, is an anarchist critique of the origins and progress of civilization. Primitivists argue that the shift from hunter-gatherer to agricultural subsistence gave rise to social stratification, coercion, and alienation. " *[https://www.upf.edu/en/web/ciap/inici Research Group in Primitive Art and Primitivism (CIAP-UPF)] * Ben Etherington, [https://lareviewofbooks.org/article/the-new-primitives/ "The New Primitives"], ''Los Angeles Review of Books'', May 24, 2018. ==За понатамошно читање== * [[Henry Cowell|Cowell, Henry]]. 1933. "Towards Neo-Primitivism". ''Modern Music'' 10, no. 3 (March–April): 149–53. Reprinted in ''Essential Cowell: Selected writings on Music by Henry Cowell, 1921–1964'', edited by Richard Carter (Dick) Higgins and Bruce McPherson, with a preface by Kyle Gann, 299–303. Kingston, NY: Documentext, 2002. {{ISBN|978-0-929701-63-9}}. * Doherty, Allison. 1983. "Neo-Primitivism". MFA diss. Syracuse: Syracuse University. * Floirat, Anetta. 2015a. "[https://www.academia.edu/11937326/Chagall_and_Stravinsky_parallels_between_a_painter_and_a_musician_Convergence_of_interests Chagall and Stravinsky: Parallels Between a Painter and a Musician Convergence of Interests]", Academia.edu (April). * Floirat, Anetta. 2015b. "[https://www.academia.edu/12290198/Chagall_and_Stravinsky_different_arts_and_similar_solutions_to_twentieth-century_challenges Chagall and Stravinsky, Different Arts and Similar Solutions to Twentieth-Century Challenges]". Academia.edu (April). * Floirat, Anetta. 2016. "[https://www.academia.edu/27688221/The_Scythian_element_of_the_Russian_primitivism_in_music_and_visual_arts._Based_on_the_work_of_three_painters_Goncharova_Malevich_and_Roerich_and_two_composers_Stravinsky_and_Prokofiev_ The Scythian Element of the Russian Primitivism, in Music and Visual arts. Based on the Work of Three Painters (Goncharova, Malevich and Roerich) and Two Composers (Stravinsky and Prokofiev)]". Academia.edu. * Garafola, Lynn. 1989. "The Making of Ballet Modernism". ''Dance Research Journal'' 20, no. 2 (Winter: Russian Issue): 23–32. * Hicken, Adrian. 1995. "The Quest for Authenticity: Folkloric Iconography and Jewish Revivalism in Early Orphic Art of Marc Chagall (c. 1909–1914)". In ''Fourth International Symposium Folklore–Music–Work of Art'', edited by Sonja Marinković and Mirjana Veselinović-Hofman, 47–66. Belgrade: Fakultet Muzičke Umetnosti. * Nemirovskaâ, Izol'da Abramovna [Немировская, Изольда Абрамовна]. 2011. "Музыка для детей И.Стравинского в контексте художественной культуры рубежа XIX-ХХ веков" [Stravinsky's Music for Children and Art Culture at the Turn of the Twentieth Century]. In Вопросы музыкознания: Теория, история, методика. IV [Problems in Musicology: Theory, History, Methodology. IV], edited by Ûrij Nikolaevic Byckov [Юрий Николаевич Бычков] and Izol'da Abramovna Nemirovskaâ [Изольда Абрамовна Немировская], 37–51. Moscow: Gosudarstvennyj Institut Muzyki im. A.G. Snitke. {{ISBN|978-5-98079-720-1}}. * Sharp, Jane Ashton. 1992. "Primitivism, 'Neoprimitivism', and the Art of Natal'ia Gonchrova, 1907–1914". Ph.D. diss. New Haven: Yale University. {{Западни уметнички движења}} [[Категорија:Модерна уметност]] [[Категорија:Антропологија]] [[Категорија:Уметнички правци]] onvrn15od47023zrda795hmqvawyi0d 5642401 5642400 2026-10-09T11:38:49Z 19user99 72391 5642401 wikitext text/x-wiki [[File:Henri_Rousseau_-_In_a_Tropical_Forest._Struggle_between_Tiger_and_Bull.jpg|мини|300x300пкс| ''Во тропска шума борба на тигар и бивол'' (1908–1909), од [[Анри Русо]].]] '''Примитивизам''' — начин на естетска идеализација во уметноста на западниот свет што значи повторно создавање на искуството на „примитивното“ време, место и личност, или преку емулација или преку рекреација. Во западната филозофија, примитивизмот предлага луѓето од примитивно општество да поседуваат [[морал]] и [[етика]] кои се супериорни во однос на урбаниот систем на вредности на цивилизираните луѓе.<ref>{{Cite book|last=Hirsch|first=Edward|title=A Poet's Glossary|publisher=HMH|year=2014|isbn=978-0-15-101195-7|location=New York|pages=485|language=en}}</ref> Во европската уметност, естетиката на примитивизмот вклучувала техники, мотиви и стилови копирани од уметноста на азиските, африканските и [[Австралазија|Австралазиските]] народи кои се сметале за примитивни во однос на урбаната цивилизација на [[Западна Европа]]. Во таа светлина, вклучувањето на [[Тахити|Тахитски]] слики од страна на сликарот [[Пол Гоген]] во неговите слики со масло беше карактеристично позајмување на техника, мотив и стил што беше важно за развојот на [[Модерна уметност|Модерната уметност]] (1860-ти–1970-ти години) кон крајот на 19 век.<ref>Аткинс, Роберт. ''Artspoke'' (1993) {{ISBN|978-1-55859-388-6}}</ref> Како жанр на [[западна уметност]], примитивизмот ги репродуцираше и овековечи расистичките стереотипи, како што е „благородниот дивјак“, со кој колонијалистите го оправдуваа колонијална власт над народите во Азија, Африка и Австралазија.<ref>Видете: Маријана Торговник. ''Примитивно исчезнати: Диви интелигенти, модерни животи'' (Чикаго: [[Универзитетска издавачка куќа во Чикаго]], 1991); Бен Етерингтон, ''Литературен примитивизам'' (Стенфорд: [[Универзитетска издавачка куќа во Стенфорд]], 2018).</ref> Покрај тоа, терминот „примитивизам“ ги идентификува и техниките, мотивите и стиловите на сликарство што преовладувале во Репрезентативното сликарство пред појавата на [[Авангарда|Авангардата]]; а исто така ги идентификува и стиловите на наивната уметност и на [[народна уметност|народната уметност]] создадени од аматерски уметници, како што е [[Анри Русо]], кои сликале за лично задоволство.<ref name=":0">{{cite book|last=Камајд-Фреиксас|first=Ерик|title=Примитивизам и идентитет во Латинска Америка: Есеи за уметноста, литературата и културата|last2=Гонзалез|first2=Хозе Едуардо|издавач=Универзитетска издавачка куќа во Аризона|year=2000|isbn=978-0-8165-2045-9|location=Тусон|pages=16}}</ref> == Филозофија == Примитивизмот е утописки стил на уметност што значи претставување на физичкиот свет на Природата и оригиналната природна состојба на човештвото со два стила: (i) „хронолошки примитивизам“ и (ii) „културен примитивизам“.<ref name="auto">Лавџој, АО и Боас, Џорџ Боас. „Примитивизам и сродни идеи во антиката“ (Балтимор: Џонс Хопкинс Прес, 1935).</ref> Во Европа, хронолошкиот примитивизам ја предлага моралната супериорност на примитивниот начин на живот претставен од митот за златното доба на претопштествената хармонија со природата, како што е прикажано во [[Пасторала|пасторалните]] жанрови на европската репрезентативна уметност и поезија.<ref>{{cite book|last=Хамилтон|first=Алберт Чарлс|title=Енциклопедијата Спенсер|publisher=Универзитетска преса во Торонто|year=1997|isbn=0-8020-2676-1|location=Торонто|pages=557|language=en}}</ref> Значајни примери на европски културен примитивизам се музиката на [[Игор Стравински]], тахитските слики на [[Пол Гоген]] и Африкански период на [[Пабло Пикасо]]. „Пролетен обред“ (1913) на Стравински е примитивистичка програмска музика за темата на паганизмот, поточно обредот на човечка жртва во претхристијанска Русија. Откажувајќи ги естетските и техничките ограничувања на западната музичка композиција, во „Пролетен обред“ композиторот користи груби консонанси и дисонанси и гласни, повторувачки ритми како начин на [[Дионис|диониска]] спонтаност во музичкиот модернизам. Критичарот Малколм Кук рекол дека „со своите мотиви од фолк музиката и озлогласените немири во Париз од 1913 година, обезбедувајќи ги своите „авангардни“ акредитиви, „Пролетен обред“ на Стравински се вклучил во примитивизмот и во форма и во пракса“, додека останал во рамките на техничките практики на западната [[класична музика]].<ref>{{Cite book|last=Cook|first=Malcolm|chapter-url=https://oxford.universitypressscholarship.com/view/10.1093/acprof:oso/9780190469894.001.0001/acprof-9780190469894-chapter-3|chapter=Примитивизам на сетилата|date=2017-08-24|publisher=Oxford University Press|title=Музиката и звукот на експерименталното Film|editor1-last=Роџерс|editor1-first=Холи|editor2-last=Бархам|editor2-first=Џереми|language=en|doi=10.1093/acprof:oso/9780190469894.003.0003}}</ref> Примитивистичкото движење не е ограничено само на Европа. Австралиецот [[Џон Антил]] е познат по своето големо примитивно дело „[[Коробори (балет)|Коробори]]“. Според Кемпбел, Коробори има значење за пошироките дискусии за музичкиот примитивизам, бидејќи голем дел од музиколошкиот дискурс во класичната музика честопати претпоставува дека одредени музички гестови по својата природа означуваат примитивизам или го меша примитивизмот во поширокиот концепт на музички егзотицизам. Спротивно на тоа, Короборе го истакнува репрезентативниот примитивизам поврзувајќи ги истакнатите музички елементи на балетот со историски идеи од 18-ти до 20-ти век за најраните фази на човечката музичка еволуција.<ref>{{Cite journal |last=Campbell |first=Rachel |date=2022-06-01 |title=Примитивизам и примитивизам на доселениците во музиката: Случајот на Короборе од Џон Антил |url=https://academic.oup.com/mq/article-abstract/105/1-2/190/6517202?redirectedFrom=fulltext |journal=Музичкиот квартален магазин |volume=105 |issue=1-2 |page=192 |doi=10.1093/musqtl/gdab022 |issn=0027-4631|url-access=subscription }}</ref> ===17 век=== За време на [[Просветителство|Просветителството]], интелектуалците реторички ја користеле идеализацијата на домородните народи како политичка критика на европската култура;<ref>Пагден, Ентони. „Дивиот критичар: Некои европски слики на примитивното“, ''Годишник на англиски студии'', 13 (1983), 32–45.</ref> сепак, како дел од [[Кавгата на античките и модерните]], италијанскиот интелектуалец [[Џамбатиста Вико]] рекол дека животите на примитивните неевропејци биле повеќе прилагодени на естетските инспирации на природата за [[поезијата]] отколку на уметноста на цивилизираниот, современ човек. Од таа перспектива, Вико ги споредил уметничките доблести на [[епската поезија]] на [[Хомер]] и на Библијата со модерната литература напишана на народен јазик.<ref>{{Cite book|last=Bitterli|first=Urs|title=Култури во конфликт: Средби меѓу европски и неевропски култури, 1492-1800|last2=Робертсон|first2=Ричи|publisher=Stanford University Press|year=1989|isbn=978-0-8047-2176-9|location=Stanford, CA|pages=12}}</ref> ===18 век=== Во „Пролегомени за Хомер“ (1795), научникот [[Фридрих Август Волф]] го идентификувал јазикот на Хомеровата поезија и јазикот на Библијата како примери на народна уметност соопштена и пренесена преку усна традиција.<ref>{{Cite book|last=Anttonen|first=Pertti|title=Усна традиција и книжевна култура|last2=Forselles|first2=Cecilia af|last3=Salmi-Niklander|first3=Kirsti|publisher=Финско книжевно друштво|year=2018|isbn=978-951-858-007-5|location=Хелсинки|pages=70|language=en}}</ref> Подоцна, идеите на Вико и Волф биле развиени на почетокот на 19 век од [[Јохан Готфрид Хердер]];<ref>Берлин, Исаија. „Вико и Хердер“ (Њујорк: Викинг, 1976) стр. 000.</ref> сепак, иако влијателни во литературата, идеите на Вико и Волф малку влијаеле врз визуелните уметности.<ref>Рубин, Вилијам, „Модернистички примитивизам, 1984“, стр. 320, во „Примитивизам: Уметност на дваесеттиот век, документарна историја“, Џек Флам и Миријам Дојч, уредници.</ref> ===19 век=== Појавата на [[Историцизам (уметност)|историцизмот]] — оценување и оценување на различни епохи според нивниот историски контекст и критериуми — резултираше со нови школи на визуелна уметност посветени на историската верност на сценографијата и костимографијата, како што се уметноста на [[Неопластицизам|неокласицизмот]] и романтичната уметност на [[Назарејско движење|Назарејското движење]] во Германија, кои беа инспирирани од примитивната школа на италијански побожни слики, т.е. пред [[Рафаел]] и откривањето на [[Сликање со мастило|сликањето со масло]]. Додека академското сликарство (по Рафаел) користело темни глазури, идеализирани форми и потиснување на деталите, уметниците од назарејското движење користеле јасни контури, светли бои и многу детали. Уметничките стилови на назарејското движење биле слични на уметничките стилови на [[Предрафаелити|Предрафаелитите]], кои биле инспирирани од критичките дела на [[Џон Раскин]], кој ги восхитувал сликарите пред Рафаел (на пр. [[Сандро Ботичели]]) и препорачувал уметниците да сликаат на отворено. Во средината на 19 век, [[Камера|фотографскиот апарат]] и [[Неевклидова геометрија|неевклидовата геометрија]] ги променија визуелните уметности; фотографијата го поттикна развојот на [[Реализам (уметност)|уметничкиот реализам]], а неевклидовата геометрија ги поништи математичките апсолути на [[Евклидовата геометрија]], и на тој начин ја предизвика конвенционалната перспектива на [[Ренесанса|Ренесансната]] уметност, сугерирајќи го постоењето на повеќе светови во кои нештата се различни од човечкиот свет.<ref>Далримпл Хендерсон, Линда, „Четвртата димензија и неевклидовата геометрија во модерната уметност“ (Принстон Универзити Прес, 19810) стр. 000.</ref> ==Модернистички примитивизам== [[File:Fang mask Louvre MH65-104-1.jpg|thumb|200px|Стилските влијанија на африканската маска на народот [[Fang]] се забележливи на сликата „[[Девојките од Авињон]]“ (1907) од Пабло Пикасо.]] [[Ера на откритија|Ерата на откритија]] (15 век–17 век) ги запознал западноевропските истражувачи со народите и културите на Азија и Америка, на Африка и Австралазија, но перспективата на истражувачите за културната разлика довела до [[колонијализам]].<ref>Дајмонд, С. „Во потрага по примитивното: Критика на цивилизацијата“, (Њу Бранзвик: Transaction Publishers, 1974), стр. 215–217.</ref> За време на [[Просветителство|Ерата на просветителството]], средбите на истражувачите со [[Другиот (филозофија)|неевропскиот Друг]] ги поттикнале филозофите да ги доведат во прашање средновековните претпоставки за фиксната природа на човекот, на општеството и на Природата, се сомневале во [[Општествена класа|општествената класа]] организација на општеството и менталните, моралните и интелектуалните ограничувања на христијанството, споредувајќи ја цивилизацијата на Европа со начинот на живот. на нецивилизираниот природен човек кој живее во хармонија со природата.<ref>{{cite book|last=Дајмонд|first=Стенли|title=Во потрага по примитивното: Критика на цивилизацијата|издавач=Тејлор и Франсис|year=2017|isbn=978-1-138-08779-8|location=Oxon|pages=159}}</ref> Во 18 век, западните уметници и интелектуалци учествувале во „свесното барање во историјата за подлабоко експресивна, трајна човечка природа и културна структура за разлика од новонастанатите модерни реалности“, проучувајќи ги културите на примитивните народи со кои се среќавале истражувачите.<ref>Дајмонд 1974, стр. 215.</ref> Пленот од европскиот колонијализам ги вклучувал уметничките дела на колонизираните домородци, кои се одликувале со примитивни стилови на изразување и изведба, особено отсуство на линеарна перспектива, едноставен преглед, присуство на [[хиероглифи]], искривувања на фигурата и значењето соопштено со повторувачки обрасци на орнаментација.<ref>Голдвотер, Роберт, „Примитивизам во модерната уметност“, ревидирано издание (Њујорк: Винтиџ, 1967) стр. 0000.</ref> Африканската и австралоазиската култура им обезбедија на уметниците одговор на нивната „бела, западна и претежно машка потрага“ по идеалот на примитивното, „чија самата услов за пожелност се наоѓа во некаква форма на дистанца и разлика“.<ref>Видете Соломон-Годо 1986, стр. 314.</ref> ==Пол Гоген== Сликарот [[Пол Гоген]] ја напуштил урбана Европа за да живее во француската колонија [[Тахити]], каде што усвоил примитивен стил на живот многу различен од начинот на живот во урбана Франција. Потрагата на Гоген по примитивното била потрага по сексуална слобода од христијанските ограничувања на приватниот живот, очигледна во сликите „Духот на мртвите гледа“ (1892), „Парау на те Варуа ино“ (1892) и „Ана Јаванеринката“ (1893), „Те Тамари но Атуа“ (1896) и „Сурови приказни“ (1902). [[File:Paul Gauguin- Manao tupapau (The Spirit of the Dead Keep Watch).JPG|thumb|right|350px|''Духот на мртвите бдее'' (1892), од Пол Гоген]] Европската перспектива на Гоген за Тахити како сексуална утопија ослободена од религиозните сексуални забрани е во согласност со перспективата на пасторалната уметност, која го идеализира руралниот живот како подобар од градскиот живот. Сличностите помеѓу пасторализмот и примитивизмот се очигледни во сликите „Тахитски пасторал“ (1892) и „Од каде доаѓаме? Што сме? Каде одиме?“ (1897–1898).<ref>За сликата „Од каде доаѓаме? Што сме ние?“ „Каде одиме?“ (1897–1898), историчарот на уметност Џорџ Т.М. Шекелфорд рекол: „Иако [Гоген] ја намалил важноста на врската на сликата со муралите на Пувис, врз основа на постапката и намерата, во формална смисла не можел да се надева дека неговиот фигуративен пејзаж - и покрај целото негово очигледно отфрлање на класичните формули и изведба - би можел да избегне споредба со безвременските шуми што Пувис ги популаризирал во муралите за музеите во Лион и Руан, како и за големата хемициклус на Сорбона.“</ref> Уметникот Гоген рекол дека неговите слики го слават тахитското општество и дека тој го брани Тахити од францускиот колонијализам; сепак, од постколонијална перспектива на 20 век, феминистичките уметнички критичари рекоа дека земањето адолесцентни љубовници од страна на Гоген го поништува неговото тврдење дека е антиколонијалист.<ref>Соломон-Годо 1986, стр.324.</ref> Како европски маж, неговата сексуална слобода произлегува од машкиот поглед на колонистот, бидејќи уметничкиот примитивизам на Гоген е дел од „густата преплетка на [[расизам|расна]] и сексуални фантазии и моќ, и колонијална и [[Патријархат|патријархална]]“, што француските колонијалисти ја измислија за Тахити и Тахиќаните;<ref>Соломон-Годо 1986, стр.315.</ref> Европските фантазии измислени во „напор да се [[Есенцијализам|есенцијализација]] поими за примитивност“, преку [[Други (филозофија)|Одделување]] неевропски народи во колонијални [[Субалтерни] (постколонијализам)|подредени]]. ==Фовес и Пабло Пикасо== Во периодот 1905–1906 година, група уметници ги проучувале уметностите од [[Потсахарска Африка]] и од [[Океанија]], поради популарноста на сликите на Гоген од Тахити и Тахиќаните. Две посмртни, ретроспективни изложби на уметничките дела на Гоген во Париз, едната во [[Есенскиот салон]] во 1903 година, а другата во 1906 година, влијаеле врз уметници од [[Фовизам|фовистичкото движење]] како што се [[Морис де Вламинк]], [[Андре Дерен]] и [[Анри Матис]], но и врз [[Пабло Пикасо]]. Особено, Пикасо ги проучувал ибериската скулптура, африканската скулптура и африканските традиционални маски, како и историски дела како што се [[Маниризам|Маниристичките слики]] на [[Ел Греко]], од кои естетските студии Пикасо ја насликал „Девојките од Авињон'' (1907) и го измислил [[Кубизам|кубизмот]].<ref name="Купер, 24">Купер, 24</ref>'' ==Антиколонијален примитивизам== Примитивизмот во уметноста обично се смета за културен феномен на западната уметност, но структурата на примитивистичкиот идеализам е во уметничките дела на незападните и антиколонијалните уметници. Носталгијата за идеализирано минато кога луѓето живееле во хармонија со природата е поврзана со критиките за негативното културно влијание на западната модерност врз колонизираните народи. Примитивистичките дела на антиколонијалните уметници се критики на западните стереотипи за колонизираните народи, а истовремено копнеат по претколонијалниот начин на живот. Процесите на [[деколонизација]] се спојуваат со обратната [[телеологија]] на примитивизмот за да создадат домашни уметнички дела различни од примитивистичките уметнички дела на западните уметници, кои ги зајакнуваат колонијалните стереотипи како вистинити.<ref>Етерингтон, Бен. ''Литературен примитивизам'' (Стенфорд: Stanford University Press, 2018) стр. 000.</ref> Како еден вид уметнички примитивизам, уметничките дела на движењето [[Негритуд]] имаат тенденција да бидат носталгични за изгубеното златно доба. Започнато во 1930-тите, од страна на франкофонски уметници и интелектуалци од двете страни на Атлантскиот Океан, движењето Негритуд беше лесно усвоено низ цела континентална Африка и од страна на африканската дијаспора. Отфрлајќи го западниот [[рационализам]] и европскиот колонијализам, уметниците од Негритуд ја идеализираа претколонијална Африка со уметнички дела што ја претставуваат претколонијална Африка како составена од општества кои биле културно пообединети пред Европејците да пристигнат во Африка. Значаен меѓу уметниците на движењето Негритуд е кубанскиот уметник [[Вифредо Лам]] кој бил поврзан со Пикасо и [[надреализмот|надреалистите]] во Париз, во 1930-тите.<ref>Стоукс Симс, Лоури. „Вифредо Лам и меѓународната авангарда, 1923–1982“, Универзитетски издавач на Тексас, 2002 стр. 000.</ref> По враќањето во Куба во 1941 година, Лам бил охрабрен да создаде динамични табли што ги интегрирале луѓето, животните и природата. Во „Џунглата“ (1943), полиморфизмот на Лам создава фантастична сцена од џунгла со африкански мотиви меѓу стеблата шеќерна трска за да ја претстави врската помеѓу неоафриканскиот идеализам на Негритуд и историјата на ропството на плантажите за производство на [[шеќер]]. ==Неопримитивизам== „Неопримитивизмот“ беше руско [[уметничко движење]] кое го доби своето име од памфлетот од 31 страница „Неопримитивизам“ од [[Александар Шевченко|Александар]] {{harvtxt|Шевченко|1913}}. Се смета за еден вид авангардно движење и е предложен како нов стил на модерно сликарство кој ги спојува елементите на [[Сезан]], кубизмот и [[Футуризам|футуризмот]] со традиционалните руски конвенции и мотиви на „народна уметност“, особено [[руската икона]] и лубокот. Неопримитивизмот ја замени симболистичката уметност на [[Сина роза (уметничка група)|движењето Сина роза]]. Новото движење беше прифатено поради тенденцијата на неговиот претходник да се осврнува наназад, така што го помина својот креативен зенит.<ref>{{Cite book|last=Bowlt|first=John E.|title=Руска уметност, 1875-1975: Збирка есеи|publisher=MSS Information Corporation|year=1976|isbn=0-8422-5262-2|location=Њујорк, Њујорк|pages=94}}</ref> Концептуализацијата на неопримитивизмот го опишува како антипримитивистички примитивизам бидејќи го доведува во прашање примитивистичкиот [[евроцентризам|евроцентричен]] [[универзализам]].<ref name=":0a">{{Cite book|last=Li|first=Victor|title=Неопримитивистичкиот пресврт: Критички размислувања за алтеритетот, културата и модерноста|publisher=Универзитет во Торонто Press|year=2006|isbn=0-8020-9111-3|location=Toronto|pages=ix, 18, 19}}</ref> Ова гледиште го претставува неопримитивизмот како современа верзија што ги отфрла претходните примитивистички дискурси.<ref name=":0a" /> Некои карактеристики на неопримитивистичката уметност вклучуваат употреба на смели бои, оригинални дизајни и експресивност.<ref>{{Cite book|last=Bachus|first=Nancy|title=Модерното пијано: Влијанието на општеството, стилот и музичките трендови врз големите композитори на пијано|last2=Glover|first2=Daniel|publisher=Alfred Music Publishing|year=2006|isbn=0-7390-4298-X|location=Los Angeles, CA|pages=26|language=en}}</ref> Овие се прикажани во делата на [[Пол Гоген]], кои се одликуваат со живописни нијанси и рамни форми наместо тридимензионални перспектива.<ref>{{cite book|last=Бахус|first=Ненси|title=Надвор од романтичниот дух 1880-1922|last2=Гловер|first2=Даниел|publisher=Алфред Мјузик Паблишинг|year=2003|isbn=978-0-7390-3217-6|location=Лос Анџелес, Калифорнија|pages=24}}</ref> [[Игор Стравински]] беше уште еден неопримитивист познат по своите детски дела, кои беа базирани на руски фолклор.<ref>{{cite book|last=Фокскрофт|first=Најџел Х.|title=Калеидоскопската визија на Малколм Лоури: Души и шамани|publisher=Роуман и Литлфилд|year=2019|isbn=978-1-4985-1657-0|location=Ланхам, Мериленд|pages=22}}</ref> Неколку неопримитивистички уметници беа исто така претходни членови на [[Сина роза (уметничка група)|групата Сина роза]].<ref>{{cite book|last=Брукер|first=Питер|title=Оксфордската критичка и културна историја на модернистичките списанија, том III|last2=Такер|first2=Ендру|издавач=Оксфорд Универзити Прес|година=2013|isbn=978-0-19-968130-3|локација=Оксон|страници=1289}}</ref> ===Неопримитивни уметници=== Некои од најпознатите руски уметници поврзани со неопримитивизмот се: *[[Михаил Ларионов]] *[[Наталија Гончарова]] *[[Александар Шевченко]] *[[Марк Шагал]] *[[Касимир Малевич]] *[[Илја Машков]] *[[Павел Филонов]] *[[Дејвид Бурлиук]] *[[Игор Стравински]] ===Галерија на руски неопримитивни уметници=== <gallery widths="170px" heights="170px" perrow="6" mode=packed> File:Natalia Goncharova, Street in Moscow, 1909.jpg|[[Наталија Гончарова]], улица во Москва, 1909 година File:Natalia Goncharova – Blue Cow.jpg|[[Наталија Гончарова]], „Сина крава“ File:Mikhail Larionov- Dois cavaleiros - 1910 MASP.jpg|[[Михаил Ларионов]], „Два шавалери“, 1910 година File:Александр Васильевич Шевченко. Кубистический портрет мужчины 1914 г. Акв., 17 х 16 см.jpg|[[Александар Шевченко]], „Портрет на човек во Чаир“, 1914 година File:Александр Васильевич Шевченко. Красный дом с рекой 1911-1913 гг. Акварель. 17 х 19 см.jpg|[[Александар Шевченко]], „Црвена куќа со река“, 1911 година </gallery> ==Музејски изложби за примитивизмот во модерната уметност== Во ноември 1910 година, [[Роже Фрај]] ја организирал изложбата насловена како „Мане и пост-импресионистите“ одржана во [[Графтон Галериите|Графтонските галерии]] во Лондон. На оваа изложба биле претставени дела од [[Пол Сезан]], [[Пол Гоген]], [[Анри Матис]], [[Едуар Мане]], [[Пабло Пикасо]] и [[Винсент ван Гог]], меѓу другите. Оваа изложба имала за цел да покаже како се развивала француската уметност во текот на изминатите три децении; сепак, уметничките критичари во Лондон биле шокирани од она што го виделе. Некои го нарекле Фрај „луд“ што јавно ги изложил таквите уметнички дела на изложбата.<ref>Френсис Спалдинг, „Роже Фрај и неговите критичари во постмодернистичкото доба“, списанието „Берлингтон“ 128, бр. 1000 (1986): 490.</ref> Изложбата на Фрај го привлече вниманието кон примитивизмот во модерната уметност дури и ако тој немал намера тоа да се случи; што ја навело американската научничка Маријана Торговник да ја нарече изложбата „деби“ на примитивизмот на лондонската уметничка сцена.<ref>Маријана Торговник, Отсуство на примитивизмот: Диви интелигенции, Современи животи, Начдр. (Чикаго: Универзитет на Чикаго Прес, 1990), 104.</ref> Во 1984 година, Музејот на модерна уметност во [[Њујорк Сити|Њујорк]] имаше нова изложба фокусирана на примитивизмот во модерната уметност. Наместо да ги посочи очигледните проблеми, изложбата ја прослави употребата на незападни предмети како инспирација за модерните уметници. Директорот на изложбата, [[Вилијам Рубин]], ја однесе изложбата на Роџер Фрај еден чекор понатаму со прикажување на модерните уметнички дела спротивставени на самите незападни предмети. Рубин изјави: „Дека тој не бил толку заинтересиран за самите дела на „племенската“ уметност, туку сакал да се фокусира на начините на кои модерните уметници ја „откриле“ оваа уметност.“<ref>Вилијам Рубин и др., уредници, „Примитивизам“ во Уметност на 20 век: Афинитет на племенската и модерната (Њујорк: Бостон: Музеј на модерна уметност; Дистрибуирано од New York Graphic Society Books, 1984).</ref> Тој се обидуваше да покаже дека постои „афинитет“ помеѓу двата вида уметност. Научникот [[Жан-Ибер Мартин]] тврдел дека овој став ефикасно значел дека на „племенските“ уметнички предмети им бил „даден статус на не многу повеќе од фусноти или додатоци на модернистичката авангарда“.<ref>Жан-Ибер Мартин, Шоуто на целата Земја, интервју од Бенџамин Х.Д. Бухло, јули 1989 година.</ref> Изложбата на Рубин била поделена на четири различни дела: Концепти, Историја, Афинитети и Современи истражувања. Секој дел е наменет да служи за различна цел во прикажувањето на врските помеѓу модерната уметност и незападната „уметност“. Во 2017 година, Музејот на кеј Бранли – Жак Ширак во соработка со Националниот музеј Пикасо – Париз, ја постави изложбата „Пикасо Примитив“. Ив Ле Фур, директорот, изјави дека сакал оваа изложба да покани дијалог помеѓу „делата на Пикасо – не само главните дела, туку и експериментите со естетски концепти – со оние, не помалку богати, од незападни уметници“.<ref>Ив Ле Фур, „Пикасо Примитив“, Лефлет за изложбата, Музеј на кеј Бранли – Жак Ширак, 2017, 2.</ref> „Пикасо Примитив“ имаше за цел да понуди компаративен поглед на делата на уметникот со оние на незападните уметници. Резултирачката конфронтација требаше да ги открие сличните проблеми со кои овие уметници морале да се справат, како што се голотијата, сексуалноста, импулсите и загубата преку паралелни пластични решенија. Во 2018 година, Музејот на ликовни уметности во Монтреал имаше изложба насловена како „Од Африка до Америка: Лице в лице Пикасо, минато и сегашност“. MMFA го адаптираше и прошири „Пикасо Примитив“ со тоа што донесе 300 дела и документи од Музејот на Кеј Бранли – Жак Ширак и Националниот музеј Пикасо – Париз. [[Натали Бондил]] ги согледа проблемите со начините на кои Ив Ле Фур го претстави делото на Пикасо споредено со незападна уметност и предмети и најде начин да одговори на тоа. Насловот на оваа изложба беше „Голема изложба што нуди нова перспектива и инспирира повторно читање на историјата на уметноста“.<ref>„Од Африка до Америка: Лице в лице Пикасо, минато и сегашност“, Музејот на ликовни уметности во Монтреал, пристапено на 3 декември 2018 година.</ref> Изложбата се осврна на трансформацијата во нашиот поглед на уметноста на Африка, Океанија и Америка од крајот на 19 век до денес. Бондил сакаше да го истражи прашањето за тоа како етнографските предмети се сметаат за уметност. Таа исто така праша: „Како можат Пикасо и анонимна маска да бидат изложени на иста рамнина?“<ref>Иан Мекгилис, „Изложбата на MMFA фрла светлина врз тоа како Пикасо ја искористи Африка за да ја редефинира уметноста во 20 век“, Монтреал Газет, 4 мај 2018 година.</ref> ==Поврзано== *[[Етнологија]] *[[Народна уметност]] *[[Наивна уметност]] ==Наводи== {{наводи}} ==Извори== *Antliff, Mark and Patricia Leighten, "Primitive" in ''Critical Terms for Art History'', R. Nelson and R. Shiff (Eds.). Chicago: University of Chicago Press, 1996 (rev. ed. 2003). *[[Anthony Blunt|Blunt, Anthony]] & Pool, Phoebe. ''Picasso, the Formative Years: A Study of His Sources''. Graphic Society, 1962. *Connelly, S. Frances. ''The Sleep of Reason: Primitivism in Modern European Art and Aesthetics, 1725–1907''. University Park: Pennsylvania State University Press, 1999. * {{cite news|last=del Valle|first= Alejandro.|title=Primitivism in the Art of Ana Mendieta|url=https://repositori.upf.edu/handle/10230/27026|access-date=8 July 2017|year=2015|publisher=Tesis doctoral. Universitat Pompeu Fabra}} *[[Douglas Cooper (art historian)|Cooper, Douglas]] ''The Cubist Epoch'', [[Phaidon Press|Phaidon]] in association with the [[Los Angeles County Museum of Art]] & the [[Metropolitan Museum of Art]], London, 1970, {{ISBN|0-87587-041-4}} *Diamond, Stanley. ''In Search of the Primitive: A Critique of Civilization''. New Brunswick: Transaction Publishers, 1974. * Etherington, Ben. ''Literary Primitivism''. Stanford: Stanford University Press, 2018. *Flam, Jack and Miriam Deutch, eds. ''Primitivism and Twentieth-Century Art Documentary History''. University of California Press, 2003. *Goldwater, Robert. ''Primitivism in Modern Art''. Belnap Press. 2002. *Lovejoy, A. O. and George Boas. Primitivism and Related Ideas in Antiquity. Baltimore: Johns Hopkins Press, 1935 (With supplementary essays by W. F. Albright and P. E. Dumont, Baltimore and London, Johns Hopkins U. Press. 1997). *Redfield, Robert. "Art and Icon" in ''Anthropology and Art'', C. Otten (Ed.). New York: Natural History Press, 1971. *Rhodes, Colin. ''Primitivism and Modern Art.'' London: Thames and Hudson, 1994. * {{wikicite|ref={{harvid|Shevchenko|1913}}|reference=Shevchenko, Aleksandr. 1913. ''Neo-primitivizm: ego teoriia, ego vozmozhnosti, ego dostizheniia''. Moscow: [s.n.].}} *Solomon-Godeau, Abigail. "Going Native: Paul Gauguin and the Invention of Primitivist Modernism" in ''The Expanded Discourse: Feminism and Art History'', N. Broude and M. Garrard (Eds.). New York: Harper Collins, 1986. ==Надворешни врски== *John Zerzan, ''Telos'' 124, ''Why Primitivism?''. New York: Telos Press Ltd., Summer 2002. ([http://www.telospress.com Telos Press]). *[https://web.archive.org/web/20140104063225/http://primitivism.com/ Articles on Primitivism] *[http://www.reviewfashion.com/Primitivism.htm "Primitivism meaning and methods"]"Primitivism, or anarcho-primitivism, is an anarchist critique of the origins and progress of civilization. Primitivists argue that the shift from hunter-gatherer to agricultural subsistence gave rise to social stratification, coercion, and alienation. " *[https://www.upf.edu/en/web/ciap/inici Research Group in Primitive Art and Primitivism (CIAP-UPF)] * Ben Etherington, [https://lareviewofbooks.org/article/the-new-primitives/ "The New Primitives"], ''Los Angeles Review of Books'', May 24, 2018. ==За понатамошно читање== * [[Henry Cowell|Cowell, Henry]]. 1933. "Towards Neo-Primitivism". ''Modern Music'' 10, no. 3 (March–April): 149–53. Reprinted in ''Essential Cowell: Selected writings on Music by Henry Cowell, 1921–1964'', edited by Richard Carter (Dick) Higgins and Bruce McPherson, with a preface by Kyle Gann, 299–303. Kingston, NY: Documentext, 2002. {{ISBN|978-0-929701-63-9}}. * Doherty, Allison. 1983. "Neo-Primitivism". MFA diss. Syracuse: Syracuse University. * Floirat, Anetta. 2015a. "[https://www.academia.edu/11937326/Chagall_and_Stravinsky_parallels_between_a_painter_and_a_musician_Convergence_of_interests Chagall and Stravinsky: Parallels Between a Painter and a Musician Convergence of Interests]", Academia.edu (April). * Floirat, Anetta. 2015b. "[https://www.academia.edu/12290198/Chagall_and_Stravinsky_different_arts_and_similar_solutions_to_twentieth-century_challenges Chagall and Stravinsky, Different Arts and Similar Solutions to Twentieth-Century Challenges]". Academia.edu (April). * Floirat, Anetta. 2016. "[https://www.academia.edu/27688221/The_Scythian_element_of_the_Russian_primitivism_in_music_and_visual_arts._Based_on_the_work_of_three_painters_Goncharova_Malevich_and_Roerich_and_two_composers_Stravinsky_and_Prokofiev_ The Scythian Element of the Russian Primitivism, in Music and Visual arts. Based on the Work of Three Painters (Goncharova, Malevich and Roerich) and Two Composers (Stravinsky and Prokofiev)]". Academia.edu. * Garafola, Lynn. 1989. "The Making of Ballet Modernism". ''Dance Research Journal'' 20, no. 2 (Winter: Russian Issue): 23–32. * Hicken, Adrian. 1995. "The Quest for Authenticity: Folkloric Iconography and Jewish Revivalism in Early Orphic Art of Marc Chagall (c. 1909–1914)". In ''Fourth International Symposium Folklore–Music–Work of Art'', edited by Sonja Marinković and Mirjana Veselinović-Hofman, 47–66. Belgrade: Fakultet Muzičke Umetnosti. * Nemirovskaâ, Izol'da Abramovna [Немировская, Изольда Абрамовна]. 2011. "Музыка для детей И.Стравинского в контексте художественной культуры рубежа XIX-ХХ веков" [Stravinsky's Music for Children and Art Culture at the Turn of the Twentieth Century]. In Вопросы музыкознания: Теория, история, методика. IV [Problems in Musicology: Theory, History, Methodology. IV], edited by Ûrij Nikolaevic Byckov [Юрий Николаевич Бычков] and Izol'da Abramovna Nemirovskaâ [Изольда Абрамовна Немировская], 37–51. Moscow: Gosudarstvennyj Institut Muzyki im. A.G. Snitke. {{ISBN|978-5-98079-720-1}}. * Sharp, Jane Ashton. 1992. "Primitivism, 'Neoprimitivism', and the Art of Natal'ia Gonchrova, 1907–1914". Ph.D. diss. New Haven: Yale University. {{Западни уметнички движења}} [[Категорија:Модерна уметност]] [[Категорија:Антропологија]] [[Категорија:Уметнички правци]] o9zu67h523509vf3lq332q0q1qg82ji 0 1405394 5642396 2026-10-09T11:05:01Z Jtasevski123 69538 Пренасочување кон [[Лексемуел Реј Хеслер]] 5642396 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Лексемуел Реј Хеслер]] n7m3luyzfwdndh8hlhoydthpwpbq86u 0 1405395 5642398 2026-10-09T11:08:47Z Jtasevski123 69538 Пренасочување кон [[Хана Ресвол-Холмсен]] 5642398 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Хана Ресвол-Холмсен]] n4tvxgea7d3jtyxlg1kjavyt22131v9 1 1405396 5642399 2026-10-09T11:08:58Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{СЗР}} 5642399 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 1 1405397 5642403 2026-10-09T11:39:34Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{сзр}} 5642403 wikitext text/x-wiki {{сзр}} l91fuluhfmxd7xhcgfmssgp4a9mdc30 0 1405398 5642404 2026-10-09T11:39:56Z Jtasevski123 69538 Пренасочување кон [[Алфред Ернст]] 5642404 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Алфред Ернст]] h2b5r4kv4zkzy33hsbalc98lkqryaqm 1 1405399 5642409 2026-10-09T11:49:00Z P.Nedelkovski 47736 Создадена страница со: {{СЗР}} 5642409 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 1 1405400 5642412 2026-10-09T11:51:13Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{сзр}} 5642412 wikitext text/x-wiki {{сзр}} l91fuluhfmxd7xhcgfmssgp4a9mdc30 0 1405401 5642413 2026-10-09T11:51:35Z Jtasevski123 69538 Пренасочување кон [[Жан Дибовски]] 5642413 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Жан Дибовски]] piithu6c55szj31kmw76zfmumtg6h4p